بنگلا دیش

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pnb">
  <siteinfo>
    <sitename>وکیپیڈیا</sitename>
    <dbname>pnbwiki</dbname>
    <base>https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">میڈیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">گل بات</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ورتنوالا</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ورتن گل بات</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وکیپیڈیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ویونت گل بات</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل گل بات</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">میڈیا وکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">میڈیاوکی گل بات</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچہ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچہ گل بات</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ہتھونڈائی</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ہتھونڈائی گل بات</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">گٹھ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">گٹھ گل بات</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڈیول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڈیول گل بات</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>بنگلا دیش</title>
    <ns>0</ns>
    <id>590</id>
    <revision>
      <id>712784</id>
      <parentid>693331</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35213" sha1="7jba52qbq2gikndlxm3k1gi5thgkwa8" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;direction:rtl; font-family:courier new&quot;&gt;
{{Infobox country
| conventional_long_name = عوامی جمہوریا بنگلا دیش
| common_name = بنگلہ دیش
| native_name = {{Unbulleted list|{{nobold|{{Native name|bn|গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ|italics=off}}}} |{{Small|''گانپرجاتنتری بانگلہ دیش''}}}} 
| image_flag = Flag of Bangladesh.svg
| image_coat = National emblem of Bangladesh.svg
| symbol_type = نشان
| other_symbol = {{Unbulleted list|[[فائل:Government Seal of Bangladesh.svg|90x90px|Seal of the Government of Bangladesh]]}}
| other_symbol_type ={{Unbulleted list|[[حکومت بنگلہ دیش کی مہر]]}}
|national_anthem = {{Native name|bn|&quot;[[امر شونار بنگلہ]]&quot;|italics=off}}&lt;br/&gt;{{Small|&quot;میرا سنہرا بنگال&quot;}}&lt;br/&gt;
&lt;br/&gt;&lt;center&gt;[[فائل:Amar Sonar Bangla - official vocal music of the National anthem of Bangladesh.ogg]]&lt;/center&gt;
----
{{وسط|'''مارچ:''' &quot;[[نوتونر گان]]&quot;&lt;br/&gt;{{Small|&quot;سنگیتِ جوانان&quot;}}&lt;ref name=&quot;national march&quot;&gt;{{cite web|title=NATIONAL SYMBOLS→National march|work=Bangladesh Tourism Board|location=Bangladesh|publisher=Ministry of Civil Aviation &amp; Tourism|url=http://visitbangladesh.gov.bd/about-bangladesh/national-symbol/|quote=In 13 January 1972, the ministry of Bangladesh has adopted this song as a national marching song on its first meeting after the country's independence.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225043041/http://visitbangladesh.gov.bd/about-bangladesh/national-symbol/|archivedate=25 December 2018|access-date=18 March 2019|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;}}
| image_map = Bangladesh (orthographic projection).svg
| map_width = 220px 
| capital = [[ڈھاکا]]
|coordinates = {{Coord|23|42|N|90|21|E|type:city}}
| largest_city = [[ڈھاکا]]
| languages_type = {{Nowrap|دفتری زبان&lt;br/&gt;{{Nobold|اور قومی زبان}}}} 
| languages = [[بنگالی زبان|بنگالی]]&lt;ref name=&quot;bdlaws.minlaw.gov.bd&quot;&gt;{{cite book|title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh|chapter=Article 3. The state language|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/sections_detail.php?id=367&amp;sections_id=24550|website=bdlaws.minlaw.gov.bd|publisher=Ministry of Law, The People's Republic of Bangladesh|accessdate=1 February 2017|archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225043113/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/sections_detail.php?id=367&amp;sections_id=24550|archivedate=25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805014802/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/sections_detail.php?id=367&amp;sections_id=24550 |date=5 August 2017 }}&lt;/ref&gt; 
| ethnic_groups =
{{Unbulleted list
  | 98% بنگالی&lt;ref name=&quot;বাংলাদেশকে জানুন&quot;/&gt;
  | {{List collapsed
     |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%;
     |title= 2% اقلیتیں
  | [[Chakma people|Chakmas]] | [[محصور پاکستانی]] | [[Marma people|Marmas]] | [[Santhal people|Santhals]] |  Mros  | [[Tanchangya people|Tanchangyas]] | [[Bawm people|Bawms]] | [[Tripuri people|Tripuris]] | [[Khumi people|Khumis]] | [[Kuki people|Kukis]] | [[Garo people|Garos]] | [[Bisnupriya Manipuri people|Bisnupriya Manipuris]] | [[Indians in Bangladesh|Indians]] | [[Chinese people in Bangladesh|چینی]]
}}
}}
| demonym = [[بنگلا دیشی]]
| government_type = [[وحدانی ریاست]] [[پارلیمانی نظام]] [[جمہوریہ]]
| leader_title1 = [[صدر بنگلہ دیش|صدر]]
| leader_name1 = [[عبد الحامد]]
| leader_title2 = [[وزیر اعظم بنگلہ دیش|وزیر اعظم]]
| leader_name2 = [[حسینہ واجد]]
| leader_title3 = {{Nowrap|[[اسپیکر جاتیہ سنسد|ایوان اسپیکر]]}} 
| leader_name3 = {{Nowrap|[[شیریں شرمین چودھری]]}}
| leader_title4 = [[منصف اعظم بنگلہ دیش|چیف جسٹس]]
| leader_name4 = {{Nowrap|[[سید محمود حسین]]}}
| legislature = [[جاتیہ سنسد]]
|sovereignty_type = &lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;[[تقسیم ہند]] اور [[جنگ آزادی بنگلہ دیش]]&lt;/div&gt;
|established_event1 = [[تقسیم بنگال (1947ء)|بنگال کی تقسیم]] اور [[برطانوی راج]] کا خاتمہ
|established_date1 = 14–15 اگست 1947
|established_event2 =پاکستان سے آزادی
|established_date2 = 26 مارچ 1971
|established_event3 = [[Victory Day (Bangladesh)|تسلیم]]
|established_date3 = 16 دسمبر 1971
|established_event4 = [[آئین بنگکہ دیش|آئین]]
|established_date4 = 4 نومبر 1972
|established_event5 = [[India–Bangladesh enclaves|آخری علاقائی داخلہ]]
|established_date5 = 31 جولائی 2015
| area_km2 = 147,610&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.dghs.gov.bd/licts_file/images/Health_Bulletin/HB2012_CH/HB2012_CH1_BD-at-a-glance.pdf |access-date=2019-03-18 |archive-date=2016-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161022100819/http://www.dghs.gov.bd/licts_file/images/Health_Bulletin/HB2012_CH/HB2012_CH1_BD-at-a-glance.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 92 واں
| area_sq_mi = 56,992.54 &lt;!--Don't remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 6.4
|population_estimate = 163,187,000&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&amp;pr.y=4&amp;sy=2015&amp;ey=2020&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=513&amp;s=LP&amp;grp=0&amp;a= &quot;Bangladesh&quot;] IMF Population estimates.&lt;/ref&gt; 
|population_census = 149,772,364&lt;ref&gt;[http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx |date=4 September 2011}}.Census – Bangladesh Bureau of Statistics.&lt;/ref&gt;
|population_estimate_year = 2017 
|population_estimate_rank = 8th
|population_census_year = 2011
|population_census_rank = 8th
| population_density_km2 = 1,106
| population_density_sq_mi = 2,864.5
| population_density_rank = 10th
| GDP_PPP = $686.598 billion&lt;ref name=&quot;imf&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&amp;pr.y=9&amp;sy=2016&amp;ey=2020&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=513&amp;s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Bangladesh|work=World Economic Outlook Database|publisher=[[بین الاقوامی مالیاتی فنڈ]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225043045/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&amp;pr.y=9&amp;sy=2016&amp;ey=2020&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=513&amp;s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&amp;grp=0&amp;a=%20|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-03-18|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2017
| GDP_PPP_rank = 33 واں 
| GDP_PPP_per_capita = $4,207&lt;ref name=&quot;imf&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 139 واں
| GDP_nominal = $248.853 billion&lt;ref name=&quot;imf&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year = 2017
| GDP_nominal_rank = 45 واں
| GDP_nominal_per_capita = $1,524&lt;ref name=&quot;imf&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 148 واں
| Gini = 32.1 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = 2010
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref =&lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=[[عالمی بنک]] |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |archivedate=9 February 2015 |accessdate=2 March 2011}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank =
| HDI = 0.579 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2016 &lt;!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref =&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=Human Development Report 2016 |date=2016 |accessdate=6 April 2017 |publisher=United Nations Development Programme |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225043044/http://hdr.undp.org/en/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf%20 |archivedate=25 December 2018 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = {{Ordinal|139}}
| currency = [[Bangladeshi taka|Taka]] ({{Lang|bn|৳}})
| currency_code = BDT
| time_zone = [[بنگلا دیش معیاری وقت]]
| utc_offset = +6
| date_format = {{Unbulleted list|dd-mm-yyyy |{{Nowrap|[[Bengali Era|BS]]&amp;nbsp;{{Lang|bn|দদ-মম-বববব}} {{Small|([[عام زمانہ]]−594)}}}}}}
| drives_on = [[Right- and left-hand traffic#Bangladesh|بائیں]]
| calling_code = [[Telephone numbers in Bangladesh|+880]]
| cctld = [[Bd.]]&lt;br/&gt;{{Lang|bn|[[.bangla|.বাংলা]]}}
| official_website = {{URL|bangladesh.gov.bd}}
| religion = {{Unbulleted list|item_style=white-space:nowrap; |86.6% [[اسلام]] |12.1% [[ہندومت]] |0.6% [[بدھ مت]] |0.4% [[مسیحیت]] |0.3% Others&lt;ref name=&quot;বাংলাদেশকে জানুন&quot;/&gt;}}
| area_magnitude =
|footnote =
}}

 
'''بنگلا دیش'''  [[لما ایشیا|لمے ایشیا]] دا [[اک]] [[دیس]] اے ۔ ایہدے لہندے پاسے [[بھارت]] ، لمے پاسے [[خلیج بنگال]] ، اُبھے چڑھدے پاسے تھوڑا جیہا بارڈر [[برما]]  نال  لگدا اے ۔ ایہہ گنگا برہمپترا دے ویہڑے تے پھیلیا ہویا اے ۔ سیلیگوری گلی ایہنوں ہمالی دیساں [[بھوٹان]] تے [[نیپال]] توں وکھ کردی اے تے [[چین]] جغرافیائی حساب نال سامنے آ ۔  نسل بولی تے تریخ  دے حساب نال ایہہ بنگال نال جڑدا اے ۔ سرکاری بنگالی بولی وچ بنگلا دیش دا مطلب اے بنگال دا دیس ۔ ہن آلا بارڈر 1947 آلی ونڈ وچ بنایا گیا سی جد اے تھاں [[مشرقی پاکستان|چڑھدا پاکستان]] دا حصا سی ۔ ایہہ  پر آپنے لیندے پاسے توں 1600 کلومیٹر دے پینڈے تے سی۔ سیاسی ، بولی اتے پیسے ٹکے دے فرق نے لہندے  پاکستان دے خلاف بغاوت نوں جمیا، اک سیکولر سیاسی تحریک اتے 1971 دی  [[پاک پعارت لڑائی 1971|لڑائی]]  مگروں ایہہ پاکستان توں وکھ ہو گیا ۔ 
لڑائی تے وکھ ہون مگروں  بنگلا دیش نے اوکھے ویلے ویکھے۔ غریبی، کال، سیاسی اتل پتل تے فوجی مارشل لا ایہنوں سہنے پۓ۔ 1991 مگروں لوکراج دے مڑن مگروں ایہہ چین وچ اے اَتے ہولی ہولی پیسے ٹکے ولوں ٹھیک ہو رہیا اے۔ ایہہ ہݨ اک سیکولر پارلیمانی لوکراج اے جتھے دنیا دے لوکاں دا 8واں وڈا کٹھ اے۔ ایہہ  دنیا دے یاراں اگلے کم کاج نال ودھدے ہوۓ دیساں چ گݨیا جاندا  اے۔ ایہہ سارک دا موڈھی اتے کامن ویلتھ اتے اسلامی کانفرنس دا سنگی اے۔ ایہہ غریبی ہیراپھیری ورگے رپھڑاں نال اگے ودھدا ہویا اک دیس اے۔
‎‎ 

==تریخ==
بنگلا دیش دو شبداں بنگلہ تے دیش نوں رلا کے بنا یا گیا اے: بنگلہ + دیش۔ شبد بنگلہ دا ٹھیک مڈھ دا کوئی پتہ نئیں، پر اک سوچ ایہہ وی جے پئی ایہہ دراوڑی لوکاں بانگ/بنگا دے ناں توں اے جیہڑے 1000 م پ ایتھے وسے۔ اک ہور کاہڈ ایہ وی اے جے ایہ آسٹری شبد وانگا توں اے جیہڑا سورج دیوتا سی۔ مہابھارت وچ وانگا  سلطنت بارے لکھیا اے۔ ونگالہ (بنگال) پہلی واری 805 وچ اک نساری تختی تے ملدا اے جیہدے تے دھرمپالہ ونگالہ دا بادشاہ دسیا گیا اے۔ شمس الدین الیاس شاہ 1342–1358 نے شاہ بنگالہ دا ناں چنیا اتے سارے تھاں نوں اک شاہی وچ لیایا۔

[[بنگال]] دے علاقے وچ رہتل دے وسن دے نشان 4 ہزار ورھے پراݨے نیں جدوں ایتھے تبتی برمی، ہندآریائی، [[دراوڑ]] اتے [[آسٹرو ایشیائی بولیاں|آسٹرو ایشیائی]] لوکاں نے ڈیرہ لایا۔ بنگالی دی پرانی تریخ وید دیساں توں چلدی اے جنہاں مگروں بدھ راج اتے ہندو شاہی ٹبر راج وچ آندے نیں۔ 7ویں صدی م پ وچ ایتھے گنگاردائی سرکار بنی جیہڑی سمندر ول وی پساری۔ دوسری صدی وچ اشوک ایس تے مل ماردا اے تے ایہ موریا سلطنت دا اک بندا اے۔ بنگال ایس مگروں گپتا سلطنت تے فیر ہرش سلطنت وچ رلدا اے۔ کج چر لئی اک بنگالی شاشنکہ وی راج کردا اے پر فیر اگلی چار صدیاں تک بنگالی بدھ پالا ٹبر دا راج رہیا ۔ ایس مگروں فیر کچھ چِر لئی ہندو سین راج چلدا رہیا ۔

اسلام ایتھے 9وں صدی وچ بپاریاں ہتھیں اپڑیا۔ 1204 وچ بختیار خلجی اک ترک جرنیل نے سین ٹبر دے راجہ لکشمن سین نوں ہرا کے راج تے مل ماریا۔ 1338 وچ فخرالدین مبارک شاہ نے دلی سلطنت توں وکھرا ہون دا ہوکا دتّا اَتے ایہناں سلطاناں فیر 2 صدیاں تک راج کِیتا۔ ایہناں دی ولگن بہار توں اراکان تک پھیلی ہوئی سی۔ ایوہناں بنگالی لکھت تے بولی دے سر تے ہتھ رکھیا اَتے ایران مصر اَتے چین نال بپاری اتے سیاسی ساک بناۓ۔ 16ویں صدی وچ بنگال تے مفل سلطنت نے مل ماریا تے ڈھاکہ اک وڈا نگر بنیا۔ مغل ویلے وچ ایہدے بپار تے دولت وچ وادھا ہویا مغل ایس نوں دیساں دی جنت کہندے سن۔ 1517 نوں ایتھے پرتگالی اندے نیں اتے 1537 وچ اوہناں نوں چٹاگانگ وچ رہن اتے بپاری کوٹھے پان دتے گۓ۔ 1577 وچ مغل بادشاہ اکبر نے پرتگالیاں نوں بنگال وچ رہن تے کوٹھے گرجے بنان دتے۔ مغل سلطنت دے ماڑے ہون تے 1717 وچ مرشد قلی خان نے ایہنوں مغل سلطنت توں وکھ کردتا تے آپ نواب بن گیا۔  1757 وچ [[جنگ پلاسی]] مگروں [[ایسٹ انڈیا کمپنی]]، [[بنگال]] تے مل ماردی اے۔ 1857 دی بغاوت مگروں ایہہ برطانوی سلطنت وچ آندا اے۔

18 ویں صدی وچ مرہٹیاں نے بنگالے تے کئی ہلے بولے اَتے اوڑیسہ کھولیا۔ چوتھ دا ٹیکس لیندے رۓ۔ مرہٹیاں دا رپھڑ انگریزاں مکایا پر اوہ آپ فیر مالک بن بیٹھے۔ 19ویں صدی وچ راجہ رام موہن را‎ۓ نے سماج وج تبدیلیاں لئی اک سوچ دا مڈھ رکھیا تے ایہدا انت رابندر ناتھ ٹیگور سی۔

 
===20ویں صدی===

بنگال اک وڈا صوبہ سی ایس لئی 1905 وچ انگریزاں ایہنوں دو جصیاں وچ ونڈیا۔ لیندا بنگال تے چڑھدا بنگال۔ چرھدے بنگال دا راجگڑھ ڈھاکہ سی۔ پر ایس فیصلے نوں 1911 وچ پرت دتا گیا۔ 1947 نوں برطانوی سلطنت دے مکن تے بنگال ٹوٹے ہوکے دو حصیاں وچ ونڈیا گیا۔ جتھے مسلم چوکھے سن اوہ چرھدے پاسے دا بنگال پاکستان دا اک انگ بݨ گیا چڑھدا پاکستان اکھوایا۔ 

پاکستان بݨدے ویلے ہی ایہدے دو انگاں دے وشکار 1000 میل دا پینڈا سی۔ ایتھوں دی لوک گنتی لیندے پاکستان نالوں ودھ سی پر اوہناں نوں لگا جیویں اوہ کھاٹے وچ نیں۔ فوج دے مارشل لآ نے وی ایس واٹ نوں ہور ودھایا۔ 1952 دی بنگالی بولی تحریک نے ایس پینڈے نوں ہور ودھایا۔ اردو بولن والی راج ٹولی نے ایتھے ملوزوری [[اردو]] چلان دی کوشش کیتی جس پاروں ایتھے دے لوک تے ڈھاکہ یونیورسٹی دے پڑھاکو غصے وچ آگۓ۔ 21 فروری 1952 نوں بنگالی بولی دی مانگ کرنوالے پڑھاکواں تے گولی چلادتی جس نال 4 مارے گۓ۔ ایس تے عوامی مسلم لیگ لوکاں دے بولی حق لئی اگے ودھدی اے تے فیر عوامی لیگ دا روپ بنالیندی اے۔ بنگالی بولی دی ایہہ تحریک بنگالی پچھان نوں اگے لیاندی اے۔ چرھدے پاکستان نوں اپنی بولی دا حق مل جاندا اے پر عوامی لیگ اتے ایہدا آگو شیح مجیب الرحمان لوکاں دے سیاسی حقاں لئی مانگ کردے نیں۔ 1966 وچ اوہنوں جیل پیج دتا گیا۔ لوکاں دے اوہدے لئی رولا پان تے 1969 وچ اوہنوں چھڈ دتا گیا۔ 1970 وچ بنگلہ دیش وج اک وڈا چکری طوفان کئی لکھ لوکاں نوں ماردا اے اَتے اک وڈی تھاں نوں اجاڑدا اے۔ 
{|table id=&quot;toc&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:130%&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot;
| style=&quot;background:#EFDECD&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;1&quot; color=black&gt;بنگلہ دیش&lt;font&gt;'''
|-
| style=&quot;background:#FFF8DC&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;200px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;1&quot; color=black&gt;People's Republic of Bangladesh&lt;font&gt;'''
|-
| style=&quot;background:white&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;1&quot; color=black&gt;গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ&lt;font&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- style=&quot;background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;&quot;
| style=&quot;width: 145px;&quot; | [[File:Flag of Bangladesh.svg|120px|center]]
| style=&quot;width: 145px;&quot; | [[File:Coat of arms of Bangladesh.svg|80px]]
|-
| style=&quot;width: 145px;&quot; | &lt;center&gt;[[بنگلہ دیش دا جھنڈا|جھنڈا]]&lt;center&gt;
| style=&quot;width: 145px;&quot; | &lt;center&gt;[[بنگلہ دیش دا نشان|نشان]]&lt;center&gt;
|- style=&quot;background: #ffffff; text-align: center;&quot;
|-
| [[راجگڑھ]]: || [[ڈھاکہ]]
|-
| [[تھاں]]: || 	147,570  مربع کلومیٹر
|-
| لوک گنتی: || 161,083,804
|-
| [[کرنسی]]: || ٹکا
|-
| [[بولی]]: || [[بنگالی]]
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; | [[File:Bangladesh in its region.svg|250px]]
|}
{|  class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:left; margin:0 0 1em 1em;&quot;
| style=&quot;background:#f8eaba; text-align:center;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;
; بنگالی نواں ویلہ
&lt;/div&gt;
|-
|
&lt;gallery&gt;
|راجہ رام موہن راۓ  ''
Image:Rabindranath Tagore in 1909.jpg|[[رابندرناتھ ٹیگور]]
&lt;/gallery&gt;
|-
|}

1970 دیاں چوناں وچ عوامی لیگ قومی اسمبلی دیاں سب توں زیادھ سیٹاں جت کے پہلے نمبر تے اندی اے تے پیپلز پارٹی دوجے نمبر تے۔ عوامی لیگ نوں سرکار نہیں بنان دتی جاندی۔ جس نال ایتھوں دے لوکاں نوں کاوڑ چڑھ جاندی اے۔  مارچ 1971 نوں فوج اک آپریشن کردی اے جیدے وچ کغی لوک مارے گۓ جس نال ایہ کاوڑ ہور گوڑی ہو جاندی اے۔ عوامی لیگ اک بن باسی سرکار ہندستان وچ بناندی اے۔ مکتی باہنی اک گوریلا ٹولی ہندستان دی ہلہ شیری نال بنائی جاندی اے جیہڑی پاک فوج نال لڑدی اے۔ مکتی باہنی وچ ہندستانی فوج وی رلی ہوئی سی۔ پاکستان تے ہندستان وشکار لڑائی چھڑجاندی اے پاک فوج نوں 16 دسمبر 1971 نوں لڑائی بند کرنی پئی۔ ڈھاکے تے ہندستانی فوج مل ماردی اے۔ 19 مارچ 1972 نوں ہندستانی فوج واپس ہوندی اے۔ چڑھدا پاکستان بنگلہ دیش بنجاندا اے۔ 1973 تے 1974 وچ کال پیندا اے شیخ مجیب 1975 وچ اک پارٹی پربندھ لاگو کردا اے۔  15 اگست 1975 نوں بنکلہ دیشی فوج راج تے مل ماردی اے تے شیخ مجیب الرحمان تے اوہدے ٹبر نوں قتل کردتا جاندا اے۔ 1977 وچ لیفٹیننٹ جرنل ضیاالرحمان صدر بندا اے۔ اوہ اپنی اک سیاسی پارٹی بناندا اے۔ ضیا دا راج اودوں مکدا اے جدوں 1981 وچ اوہنوں قتل کیتا جاندا اے۔ بنگلہ دیش دا اگلا آگو حسین محمد ارشاد سی اوہ 24 مارچ 1982 نوں راج تے مل ماردا اے۔ اوہ 6 نومبر 1990 تک راج کردا اے۔ اوس مگروں خالدھ ضیا چوناں جت کے راج سمبھالدی اے۔

==جغرافیا==
بنگلا دیش دریاۓ گنگا دے ڈیلٹے دے نیویں ویہڑے تے وسدا اے۔ ایہ گنگا برہمپترا میگھنا تے ہور دریاواں دے ملاپ نال بنیا اے۔ ایہ 147,570 مربع کلومیٹر تھاں تے پھیلیا ہویا اے۔ ایدھا سمندری کنڈا جیہڑا چھمب جنگل وی اے 710 کلومیٹر (441 [[میل]]) لماں اے۔ لیندے ، اتر تے چڑھدے ول ایدھا 4,095  کلومیٹر بارڈر [[ہندستان]] نال رلدا اے۔ چڑھدے دکھن ول ایدھا 193 کلومیٹر بارڈر   [[برما]] نال اے۔ مودک موال برما دے بارڈر تے 1,052 میٹر (3,451 فٹ)  دی اچائی نل سب توں اچی تھاں اے۔ہمالیہ توں آن والے دریا تے کسیاں تے موس سون دا مینہ بنگلہ دیش وچ ہڑ  لیاندا اے۔ ایہدے ناں تباہی تے ان گنت موتاں ہوندیاں نیں۔ خلیج بنگال وچ بنن والے طوفان جنہاں نوں سائکلون کیندے نیں اوہ وی بنگلہ دیش دیاں کنڈیاں تے ہڑ لیاندے نیں۔ بنگلہ دیش اک نیواں دیس اے تے ایدھا چوکھا سارا تھاں  سمندری پدھر توں 12 میٹر (39.4 فٹ) توں تھلے اے۔ ایدھے اتر وچ کج اچی تھاں اے  تے چڑھدے دکھن ول چٹاگانگ دے پہاڑ نیں۔ بنگلہ دیش وچ کوکس بزار دے کول دنیا دا سب توں وڈا نا توڑیا جان والہ سمندری کنڈا اے۔


==سرکار انتظام==
[[File:Jatiyo Sangshad Bhaban (Roehl).jpg|thumbnail]]
بنگلہ دیش اک پارلیمانی لوکراج اے۔ سارے 18 یا ور ورھیاں دے لوک اک کوٹھے والے پنج ورھے تک رہن والی  جاتیو سنگھشد لئی ووٹ پاسکدے نیں۔ ایہدے 350 سنگی ہوندے نیں جنہاں وجوں 50 سوانیاں ہوندیاں نیں۔ وزیراعظم سرکار دا آگو ہوندا اے تے وزیری سنگت بناندا اے۔ وزیراعظم پارلیمنٹ جاتیو سنگھشد دا ممبر ہونا جاہیدا اے تے صدر اوہنوں چُݨدا اے پر اوہدے نال جاتیو دے چوکھے سنگی ہونے چاہیدے نیں۔

صدر سرکار دا آگو ہوندا اے تے چنیا جاندا اے پر اوہدا کم نمیشی ہوندا اے اوہدا کم ڈنگ ٹپاؤ سرکار ویلے ودھدا اے جدوں اوہنے چوناں کرانیاں تے راج دی تبدیلی کرانی ہوندی اے۔ ایس ڈنگ ٹپاؤ سرکار دا کم تن مہینیاں وچ مکنا چاہیدا اے۔ ڈنگ ٹپاؤ سرکار دے کم دی نیو 1991 وچ رکھی گئی سی۔

عوامی لیگ، بنگلہ دیش نیشنلسٹ پارٹی، جماعت اسلامی تے جاتیہ پارٹی بنگلہ دیش دیاں ودیاں سیاسی پارٹیاں نیں۔ پڑھاکو یونیناں تکڑیاں نیں تے سیاسی پارٹیاں پڑھاکواں وچ اپنے نالدے انگ بناندیاں نیں۔ پڑھاکواں دا ایہ کم ایہناں دے بنگلاہ دیش دے وکھ ہون تے بنگلہ بولی لئی کم کرن باہجوں اے۔ 

==دیس ونڈ==

[[فائل:BangladeshUrdu.png|تصغیر]]
بنگلہ دیش نوں 8 ونڈاں وچ ونڈیا ہویا اے اتے ایہناں ونڈاں دے ناں ایہناں دے گڑھاں دے ناں تے نیں: ڈھاکہ، چٹاگانگ، باریسال، کھلنا،ماءمن سنگہ، راجشاہی، سلہٹ تے رنگپور۔ ایہ ونڈاں اگے ضلعیاں وچ ونڈیاں ہویاں نیں۔ بنگلہ دیش وچ 64 ضلعے نیں جنہاں نوں اگے نکی ونڈ تھانہ وچ ونڈیا ہویا اے۔ ہر تھانہ اگے یونین کونسلاں وج ونڈیا ہویا اے تے ہر کونسل وچ کئی پنڈ آندے نیں۔ ایہناں اتلیاں ونڈاں تے سرکاری لوک کم چلاندے نیں جد کے یونین کونسل نوں چلان والے چنے جاندے نیں۔

بنگلہ دیش دا سب توں ودا شہر تے راجگڑھ ڈھاکہ اے۔ ایس دے دس وڈے شہراں دی لوک گنتی تھلے دتی گئی اے۔  

{|
|-
| '''نمبر'''  || '''شہر'''    ||  '''لوک گنتی '''
|-
| 1 ||  [[ڈھاکہ]]   ||  7,033,075
|-
| 2 ||  [[چٹاگانگ]]   ||  2,592,439
|-
| 3 ||  کھلنا   ||  1,408,350
|-
| 4 ||  [[غازیپور]]   ||  1,199,215
|-
| 5 ||  نرائن گنج   ||  543,090
|-
| 6 ||  [[سلہٹ]]   ||  479,837
|-
| 7 ||  [[راجشاہی]]   ||  449,756
|-
| 8 ||  [[باریسال]]   ||  328,278
|-
| 9 ||  [[کومیلا]]    ||  326,386
|-
| 10 ||  رنگپور    ||  294,265
|-
|}

==محول==
ایہ اک ٹراپک دیس اے تے جتھے پالا ہلکا ہوندا اے تے اکتوبر توں مارچ تک ریندا اے جد کے گرمیاں گرم تے وتر والیاں مارچ توں جون تک ہوندیاں نیں۔ دیس دا سب توں تھوڑا گرمی نالپ 2011 وچ جیسور نگر وچ 4.5° سیلسیس سی۔ مونسون دا مینہ جون توں اکتوبر تک ریندا اے تے دیس نوں ایہدا چوکھا سارا پانی ملدا اے۔ ایتھے ہر ورے ای طوفان تے ہڑ آندے نیں۔ چوکھی لوک گنتی محول نوں خراب کر رئی اے تے ایہدے زمین تباہ تے جنگل تھوڑے ہو رۓ نیں۔ 1970 تے 1991 دے طوفان وڈی تباہی لیاۓ۔

بنگلہ دیش نوں محول توں چھیتی اثر لین تے طوفاناں نال تباہ ہون والے دیساں وچ کنیا جاندا اے۔ 

==جانور تے بوٹے==

{|  class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:left; margin:0 0 1em 1em;&quot;
| style=&quot;background:#f8eaba; text-align:right;&quot;|
{| class=&quot;infobox borderless&quot;
|+ '''بنگلہ دیش دے قومی نشان'''(سرکاری)
|-
! '''قومی جانور'''([[بنگال دا شیر|بنگال ٹائیگر]]
| 
| [[Image:Panthera tigris.jpg|50px]]
|-
! '''قومی پرندہ'''(مگپائی رابن)
| 
| [[Image:Oriental Magpie Robin (Copsychus saularis)- Male calling in the rain at Kolkata I IMG 3746.jpg|50px]]
|-
! '''قومی درخت'''([[امب]])
| 
| [[Image:Mango blossoms.jpg|50px]]
|-
! '''قومی پھَل'''(کٹھل) 
| 
| [[Image:Nymphaea pubescens (9149867657).jpg|50px]]
|-
! '''قومی سمندری [[دد پلانے|دد پلانا]]'''
| 
| [[Image:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]]
|-
! '''قومی رپٹائل'''
| 
| [[Image:Gavial-du-gange.jpg|50px]]
|-
! '''قومی پھُل'''(واٹر للی)
| 
| [[Image:(Artocarpus heterophyllus) Jack fruits on Simhachalam Hills 01.jpg|50px]]
|-
! '''قومی [[مچھی]]'''(ایلش)
|
| [[Image:Ilish.JPG|50px]]
|-
! '''قومی مسیت'''(بيت المكرّم)
|
| [[Image:Baitul Mukarram (Arabic, بيت المكرّم; Bengali, বায়তুল মুকাররম; The Holy House).jpg|50px]]
|-
! '''قومی مندر'''
| 
| [[Image:Hindu Temple in Dhaka.jpg|50px]]
|-
! '''قومی دریا'''(جامونا)
| 
| [[Image:Boat on Jamuna River.jpg|50px]]
|-
! '''قومی پہاڑ'''(کیؤکراڈونگ)
| 
| [[Image:Keokradong.jpg|50px]]
|-
|}
|}

بنگلہ دیش دا سمندری کنڈا اک وڈا چھمب دا جنگل وی ہے جیدا ناں [[سندربن]] اے  تے ایہ ونسونے بوٹیاں تے جانوراں دی تھاں وی ہے۔  1997 وچ ایس جنگل نوں تباہی توں بچان دا ہوکا دتا گیا۔ [[بنگال دا شیر]] ایتھے دا شیہنہ اے۔  میگپائی رابن ایتھوں دا قومی پنچھی اے۔ پانی للی قومی پھل اے جس نوں ایتھے شپلا کیا جاندا اے۔ قومی فروٹ  [[کٹھل]] اے۔ [[امب]] قومی رکھ اے۔

==لوک==
جولائی  2012 نوں بنگلہدیش دی لوک گنتی 161,083,804  سی۔ یونائیٹڈ نیشنز تے کئی بنگلہ دیشی وی مندے نین جے اصل گنتی 158 توں 170 ملین دے نیڑے اے۔ بنگلہ دیش لوک گنتی نال دنیا دا 8واں وڈا دیس اے۔ 1951 وچ ایتھے 44 ملین لوک وسدے سن۔ 98% لوک بنگالی نے دوجے بہاری قبائلی یا روہنگیا نیں۔

==وائی بیجی==

بنگلا دیش اپنے مڈھ توں اک وائی بیجی والی رہتل اے. بنگلہ دیش چاول آگانوالے وڈے دیسا وچ چوتھا، [[آلو]] وچ 11واں، امب 9واں، انناس 16واں  ، پیاز 16واں، پٹ سن دوجا۔ کدے پٹ سن پیسے کمان والی فصل سی پر ہن نئیں۔ چآ اتر چڑھدے ول اگائی جاندی اے۔ 

==کم کاج==
بنگلہ دیش کم کاج وچ اک اگے ودھدا دیس اے۔ ایہدا ہݨ باہری مدد تے آسرا نہیں رہیا۔ ایہدی 2010 وچ ہر بندے دی سلانہ کمائی 641 [[امریکی ڈالر]] سی۔ محمد یونس دا گرامین بینک نے نکے قرصے دے کے ماڑے لوکاں دی حالت نوں وی چنگا کیتا اے۔ 
بنگلہ دیش کپڑے سی کے باہر پیجنوالا دنیا دا چوتھا وڈا دیس اے۔2011–12 وچ 18 ارب $ ڈالر تے کپڑے بدیس پیجے گۓ جد کے 2002 وچ ایہہ 5 ارب $ سی۔

==بولیاں==
98٪ توں ودھ لوک بنگالی بولدے نیں۔ بنگالی سرکاری بولی وی اے۔ بنگالی اک ہند آریائی بولی اے [[پنجابی]] دی ساک بولی اے۔ انگریزی سرکاری بولی اے۔ اردو نوں بہاری ورتدے نیں۔  

==مزہب==
89.4% بنگلہ دیشی مسلمان نیں تے 9.6% ہندو۔ بنگلہ دیش پہلے اک سیکولر دیس سی۔ 0.7% [[بدھ مت]] نوں مندے نین تے 0.3% سائی نیں۔

==پڑھائی==

بنگلہ دیش دی [[پڑھن لکھن|پڑھن گنتی]]  نِیویں اے۔ ایہہ 2010 وچ مرداں لئی 61.3% تے سوانیاں لئی 52.2% اے۔ ایتھے پڑھائی دیاں تن پدھراں نیں۔ پرائمری سیکنڈری اتے ہائر سیکنڈری۔  سرکار پڑھن وچ ہتھ ونڈاندی اے۔ بنگلہ دیشی قنون وچ 6 توں دس ورھے تک دے ہر نیانے  لئی پڑھائی مفت اے۔ پڑھائی بنگالی وچ ہوندی اے پر انگریزی وی پڑھائی جاندی اے۔ بنگلہ دیش وچ تن ونڈاں دیاں یونیونسٹیاں نیں: سرکاری، پرائیویٹ  اَتے بدیسی۔ 34 سرکاری 64 پرائیوٹ اَتے 2 یونیورسٹیاں بدیسی نیں۔ 1921 دی بنی ڈھاکہ یونیورسٹی سبھ توں پرانی اے۔

==کم کاج==
بنگلہ دیش کم کاج وچ اک اگے ودھدا دیس اے۔ ایہدا ہن باہری مدد اتے آسرا نہیں رہیا۔ ایہدی 2010 وج ہر بندے دی سلانہ کمائی 641 امریکی ڈالر سی۔ محمد یونس دا گرامین بینک نے نکے قرصے دے کے ماڑے لوکاں دی حالت نوں وی چنگا کیتا اے۔ 
بنگلہ دیش کپڑے سی کے باہر پیجنوالا دنیا دا چوتھا وڈا دیس اے۔2011–12 وچ 18 ارب $ ڈالر تے کپڑے بدیس پیجے گۓ جد کے 2002 وچ ایہہ 5 ارب $ سی۔

==کلچر==

[[بنگالی ]] جیہڑے کے نالدے دیس ہندستان دے صوبے [[لیندا بنگال]] وچ وی بولی جاندی اے اک وڈی لکھت تریخ والی بولی اے۔ چاریاپادھہ 8ویں صدی وچ لکھی گئی سب توں پرانی بنگالی لکھت اے۔ ایہ تے ایس مگروں آنوالیاں لکھتاں وج مزہبی رنگ  دسدا اے۔ بنگالی لکھتاں دا ودھیا ویلہ 19ویں صدی توں ٹردا اے۔ ایس دے وڈے شاعر قاضی نذرالاسلام، [[رابندرناتھ ٹیگور]]، سرت چندرا، جسیم الدین، جیبان نندا داس نیں۔ [[رابندرناتھ ٹیگور]] نوں اوہدے کم تے [[نوبل انعام]] دتا گیا اے۔  

بنگالی کھان پین گوانڈھی دیساں نال رلدا اے پر ایہدیاں اپنیاں اچیچیاں گلاں وی ہے نیں۔ مچھی تے چاول پرانی تے مڈھلی کھان پین دیاں شیواں نیں۔ بریانی سب دی من چاہی اے۔ رس گلے، رس ملائی، چم چم مشہور مٹھیایاں نیں۔ 

ساڑھی سوانیاں دا عام پان والا کپڑا اے۔ مرد شلوار قمیض، کرتا پجامہ، لنگی تے لیندے دیس دے کپڑے پاندے نیں۔

14 اپریل نوں منایا جان والا پہلا بیساکھ اک پرانا تہوار اے۔ نِکی عید، وڈی عید، ازادی دیہاڑھ، درگا پوجا مزہبی تے سرکاری دن نیں۔

==کھیڈاں==

[[کرکٹ]] اک چوکھی پسند نالے کھیڈی جان والی کھیڈ اے۔ کوڈی فٹ بال وی کھیڈیاں جاندیاں نیں۔

==دیسی گؤن==
[[امر شونار بنگلہ]]

==ہور ویکھو==

* [[شہید مینار]]
* [[جاتیو سمریتیو سمرودھو]]
* [[جاتیو سنگشد بھبن]]
* [[مشرقی پاکستان|چڑھدا پاکستان]]
* [[احسان منزل]]

== بارلے جوڑ ==
{{Commons|Bangladesh|بنگلہ دیش|position=left}}

==حوالے==
{{حوالے}}

{{بنگلہ دیش دے ضلعے}}
{{Template:بنگلہ دیش دے شہر}}
{{بنگلہ دیش دے قومی نشان}}
{{ایشیا دے دیس}}
{{ایشیاء دے دیس}}
[[Category:بنگلہ دیش]]
[[گٹھ:ایشیا دے دیس]]</text>
      <sha1>7jba52qbq2gikndlxm3k1gi5thgkwa8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سلطان محمد فاتح</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1177</id>
    <revision>
      <id>712777</id>
      <parentid>710732</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130263" sha1="f5v4a5enjtqrzunxj6zjrn7fteha375" xml:space="preserve">{{خانہ-معلومات-شاہی-اقتدار/عربی}}
'''محمد دوم''' (عثمانی ترکی: محمد ثانى ۳۰ مارچ ۱۴۳۲ – ۳ مئی ۱۴۸۱) ، جسنو‏ں عام طور اُتے سلطان محمد فاتح کہندے نيں (عثمانی ترکی: ابو الفتح ، ترکی بولی: فاتح سلطان مہمت) ، اک عثمانی سلطان سی جس نے اگست ۱۴۴۴۱ تو‏ں ستمبر ۱۴۴۶ تک حکمرانی کيت‏ی ، تے اس دے بعد فروری ۱۴۵۱ تو‏ں مئی ۱۴۸۱ تک۔ محدث دوم دے پہلے دور حکومت وچ ، ہنگری دے اپنے ملک اُتے حملے دے بعد سیزڈ دا امن معاہدہ ٹوٹنے دے بعد اس نے جان ہنیاڈی د‏‏ی سربراہی وچ صلیبی جنگ نو‏‏ں شکست دتی۔ جداں محمد دوم ۱۴۵۱ وچ دوبارہ تخت اُتے چڑھ گیا تاں اس نے عثمانی بحریہ نو‏‏ں مضبوط کیتا تے قسطنطنیہ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی تیاری کرلئی- ۲۱ سال د‏‏ی عمر وچ ، اس نے قسطنطنیہ (جدید [[استنبول]]) فتح کرلیا تے بازنطینی سلطنت دا خاتمہ کیتا۔

فتح دے بعد محمد فاتح نے سلطنت روم (قیصرروم) دے &quot;قیصر&quot; دے لقب دا دعوی کیتا ، اس حقیقت د‏‏ی بنیاد اُتے کہ قسطنطنیہ بادشاہ کانسٹیٹین I دے ۳۳۰ ء وچ اس دے تقویت دے بعد تو‏ں بقایا مشرقی رومی سلطنت د‏‏ی نشست تے راجگڑھ رہیا ا‏‏ے۔ [۴] اس دعوے نو‏‏ں صرف قسطنطنیہ دے سرپرست نے تسلیم کیتا۔ بہر حال ، محمد دوم نے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں اپنی باقی زندگی تک رومی سلطنت دے تسلسل دے طور اُتے دیکھیا تے خود نو‏‏ں اس د‏ی جگہ &quot;تبدیل&quot; کرنے دے بجائے سلطنت نو‏‏ں &quot;جاری&quot; رکھنے د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا۔ ایہ دعوی بالآخر انہاں دے جانشیناں نے ترک کردتا۔

محمد II اک عثمانی [[ترک]] سلطان سی۔ اوہنے [[قسطنطنیہ]] تے ۱۴۵۳ وچ مل ماریا۔

[[File:Bellini, Gentile - Sultan Mehmet II.jpg|thumb|300px|left|[[گینتیل بیلینی]] دا ۱۴۸۰ء چ بنایا سلطان محمد فاتح دا پورٹریٹ ، جہڑا ہن [[لندن]] دی نیشنل گیلری چ اے]]
[[File:Fatih_II._Mehmet.jpg|thumb|150px|left|سلطان محمد فاتح دا طغراء]]
محمد ثانی المعروف فاتح ۱۴۴۴ء توں ۱۴۴۶ء تے ۱۴۵۱ء توں ۱۴۸۱ء تک [[سلطنت عثمانیہ]] دے سلطان رہے ۔ اوہناں نے صرف ۲۱ سال دی عمر چ [[قسطنطنیہ]] فتح کرکے [[بازنطینی سلطنت]] دا ہمیشہ لئی خاتمہ کر دتا ، اس عظیم الشان فتح دے بعد اوہناں نے اپنے خطابات چ [[قیصر روم]] دا اضافہ کیتا ۔

سلطان محمد فاتح نے عیسائیاں دے اس وڈے مرکز تے [[بازنطینی سلطنت]] دے اس مستحکم قلعے نوں فتح کرکے حضرت '''[[محمد]]''' صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی اس حدیث دی حقانت نون واضع کردتا ، جس چ آنحضور صلی اللہ علیہ و آلیہ وسلم نے [[قسطنطنیہ دی فتح]] دی خوشخبری تے اس دے فاتحین نوں جنت دی بشارت دتی سی ۔ ۔ قسطنطنیہ نوں فتح کرکے سلطان محمد فاتح نے [[اسلام]] دیاں نامور ہستیاں چوں اک نمایاں شخصیت دی حثیت حاصل کرلئی ۔ قسطنطنیہ فتح ہوگئیا تے جگ نے ویکھیا کہ [[بازنطینی سلطنت]] دے [[ہزار]] سالہ غرور تے تکبر دے بت مودھے پئے نیں تے حضرت [[ابو ایوب انصاری]] رضی اللہ تعالی عنہ دے مزار تے ہلالی پرچم دا سایہ اے ۔ قسطنطنیہ دی تسخیر علم اسلام دے مسلماناں دی جرات تے شجاعت دی یادگار اے ۔

[[File:Byzantine Constantinople-en.png|thumb|250px|left|[[قسطنطنیہ]] اسدی بندرگاہ تے کندھاں دا نقشہ]]
سلطان محمد فاتح نے [[اینز]] ،[[گلاتا]] تے [[کیفے]] دے علاقے وی عثمانی سلطنت چ شامل کیتے جدوں کہ محاصرہ [[بلغراد]] چ وی حصہ لئیا ، جتھے اوہ شدید زخمی ہوئے ۔ ۱۴۵۸ء چ اوہناں نے [[موریا]] دا زیادہ تر حصہ تے اک سال بعد [[سربیا]] فتح کرلئے ، ۱۴۶۱ء چ [[اماسرا]] تے [[اسفندیار]] [[سلطنت عثمانیہ]] چ شامل ہوئے ۔ سلطان نے [[یونانی]] [[سلطنت طریزون]] نوں فتح کرکے اپنی سلطنت چ شامل کرلئیا تے ۱۴۶۲ء چ [[رومانیہ]] ، [[یائچی]] تے [[مدیلی]] وی عثمانی سلطنت چ شامل کرلئے ۔
محمود نے انضمام کے ساتھ اناطولیہ اور جنوب مشرقی یورپ میں جہاں تک بوسنیا کے مغرب میں اپنی فتوحات جاری رکھی ہیں۔ گھر میں اس نے بہت ساری سیاسی اور معاشرتی اصلاحات کیں ، فنون لطیفہ اور علوم کی حوصلہ افزائی کی ، اور اپنے دور حکومت کے اختتام تک ، اس کی تعمیر نو کے پروگرام نے قسطنطنیہ کو ترقی پزیر شاہی دارالحکومت میں تبدیل کردیا تھا۔ انہیں جدید دور کے ترکی اور وسیع مسلم دنیا کے کچھ حصوں میں ہیرو سمجھا جاتا ہے۔ دوسری چیزوں میں ، استنبول کا ضلع فتح ، فاتح سلطان مہمت پل اور فتح مسجد ان کے نام پر ہیں۔
==جم  ==
محمد دوم اس وقت دے عثمانی ریاست دے راجگڑھ [[ادرنہ]] وچ ۳۰ مارچ ۱۴۳۲ نو‏‏ں پیدا ہويا سی۔ اس دے والد سلطان [[مراد دوم]] (۱۴۰۴–۱۴۵۱) تے والدہ [[ہما خاتون]] ، غیر یقینی اصل د‏‏ی غلام سن۔

حداں محمد دوم گیارہ سال دا سی تاں اسنو‏ں اپنے دو لالا (مشیراں) دے نال آماسیا بھیجیا گیا تاکہ اوہ اپنے زمانے تو‏ں پہلے عثمانی حکمراناں دے رواج دے مطابق حکومت کرے تے اس طرح تجربہ حاصل کرے۔ سلطان مراد دوئم نے متعدد استاداں نو‏‏ں وی زیر تعلیم تعلیم دے لئی بھیجیا۔ اس اسلامی تعلیم نے محمود د‏‏ی ذہنیت نو‏‏ں ڈھالنے تے اس دے مسلم عقائد نو‏‏ں تقویت دینے وچ بہت چنگا اثر ڈالیا۔ انہاں نے سائنس دے ماہرین خصوصا انہاں دے سرپرست ، مولا گورانی دے ذریعہ ، اپنے علمی سائنس دے اسلامی تجربہ وچ متاثر کیتا تے انہاں نے انہاں دے طریق کار اُتے عمل کیتا۔ چھوٹی عمر ہی تو‏ں ، خاص طور اُتے قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرکے بازنطینی سلطنت دا تختہ الٹنے دے اپنے اسلامی فرائض د‏‏ی تکمیل دے لئی لازمی طور اُتے ، محدث د‏‏ی زندگی وچ اکشمس الدین دا اثر و رسوخ غالب ہوگیا۔ [حوالہ ضرورت]

مراد دوئم نے ۱۲ جون ، ۱۴۴۴ نو‏‏ں ہنگری دے نال صلح کرانے دے بعد ، [۸] اس نے جولائ‏ی [۹] / اگست [۸] ۱۴۴۴ وچ اپنے ۱۲ سالہ بیٹے محمود دوئ دے پاس تخت چھڈ دتا۔

مہد II دوم دے پہلے دور حکومت وچ ، ہنگری دے اپنے ملک وچ حملے دے بعد ستمبر ۱۴۴۴ وچ امن جنگ دے حالات نو‏‏ں توڑنے دے بعد ، جان ہنیاڈی د‏‏ی سربراہی وچ صلیبی جنگ نو‏‏ں شکست دے دی۔ سن ] پوپ دے نمائندے کارڈنل جولین سیسارینی نے ہنگری دے بادشاہ نو‏‏ں ایہ باور کرایا سی کہ مسلماناں تو‏ں صلح توڑنا خیانت نئيں ا‏‏ے۔ [حوالہ د‏‏ی ضرورت] اس وقت مہد دوم نے اپنے والد مراد دوئم تو‏ں تخت اُتے دوبارہ قبضہ کرنے دے لئی کہیا ، لیکن مراد دوم نے انکار کردتا . ۱۷ واں صدی دے تواریخ دے مطابق ، [۱۰] مہد دوم نے لکھیا ، &quot;جے آپ سلطان ہوئے تاں آک‏ے اپنی فوجاں د‏‏ی قیادت کرو۔ جے ميں سلطان ہاں تاں وچ آپ نو‏‏ں حکم دیندا ہاں کہ آئیاں تے میری فوجاں د‏‏ی قیادت کرن۔&quot; فیر ، مراد دوم نے عثمانی فوج د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے ۱۰ نومبر ۱۴۴۴ نو‏‏ں وارنا د‏‏ی جنگ جیت لئی۔ [۸] اگرچہ ، خلیل انالسیک کہندے نيں کہ مہد دوم نے اپنے والد دے لئی نئيں کہیا۔ ایہ چاندارلی خلیل پاشا د‏‏ی مراد II نو‏‏ں دوبارہ تخت اُتے لیانے د‏‏ی کوشش سی۔

۱۴۴۶ وچ مراد دوم تخت اُتے واپس آیا ، مہمت دوم نے سلطان دا لقب برقرار رکھیا لیکن اس نے صرف مانیسا دے گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کیتا۔ ۱۴۵۱ وچ مراد دوم د‏‏ی موت دے بعد ، مہمت دوم دوسری مرتبہ سلطان ہويا۔ کرمان دے ابراہیم بی نے متنازعہ علاقے اُتے حملہ کیتا تے عثمانی حکومت دے خلاف مختلف بغاوتاں نو‏‏ں اکسایا۔ مہمت دوم نے کرمان دے ابراہیم دے خلاف پہلی مہم چلا‏ئی۔ بازنطینیاں نے عثمانی دے دعویدار اورہان نو‏‏ں رہیا کرنے د‏‏ی دھمکی دتی سی۔ [۸]
==  مڈھلا جیون == 
[[File:Zonaro_GatesofConst.jpg|thumb|300px|left|سلطان محمد فاتح [[قسطنطنیہ]] چ داخل ہندے ہوئے]]

سلطان محمد فاتح ۳۰ [[مارچ]] ۱۴۳۲ء چ [[ادرنہ]] چ پیدا ہوئے ، جہڑا کہ اس ویلے [[سلطنت عثمانیہ]] دا [[راجگھر]] سی ۔ ۱۴۵۱ء چ اپنے والد [[مراد ثانی]] دی وفات دے بعد اوہ دوجی وار تخت تے بیٹھے تے ۲ سال بعد ای محاصرہ [[قسطنطنیہ]] چ کامیابی حاصل کرکے [[بازنطینی سلطنت]] دا ہمیشہ لئی خاتمہ کردتا ۔ محاصرہ قسطنطنیہ دے دوران سلطان نے اوہ کارنامہ سرانجام دتا جس دی مثال دنیا دی عسکری تریخ چ نئیں ملدی ۔ محاصرہ قسطنطنیہ دے دوران بازنطینی سلطنت دیاں فوجاں نے [[قسطنطنیہ]] دی [[بحری ناکہ بندی]] کردتی سی تے لوہے دے موٹے موٹے سنگل ( زنجیراں) قسطنطنیہ ول آن والے سمندری راستے چ زیر آب لا دتے سی تاکہ کوئی [[بحری جہاز]] اس پاسے آئے تے اینہاں سنگلاں(زنجیراں) دی وجہ توں قسطنطنیہ ول اگے نا ودھ سکے ۔ سلطان محمد فاتح نے [[لکڑ]] دے بہت سارے وڈے وڈے تختے چروا کے خشکی تے بچھوا دتا تے اینہاں تختیاں تے جانوراں دی [[چربی]] ملوا کے اینہاں نوں تکلن والا بنا دتا ، ایہہ تختے [[قسطنطنیہ]] دی [[فصیل]] دے نال لگن والے [[سمندر]] تک بچھائے گئے سن ۔ سلطان نے حکم دتا کہ جہازاں نوں اینہاں تختیاں تے چڑھا کے دھکدے ہوئے قسطنطنیہ دے قریبی سمندر تک لیجائیا جائے تے جہاز تکلدے ہوئے ایس سمندر چ جا پئے ۔ اس طرخ سلطان نے بازنطینیاں دی بحری ناکہ بندی غیر موثر کردے ہوئیاں اپنے بحری جہاز قسطنطنیہ دے نیڑے پہنچا دتے ۔ [[فتح قسطنطنیہ]] دے بعد سلطان نے [[سلطنت موریا]] نوں وی فتح کرکے اپنی سلطنت چ شامل کرلئیا اینج بازنطینی سلطنت دی ایہہ آخری نشانی وی ۱۴۶۱ء چ ختم کردتی گئی ۔ [[قسطنطنیہ دی فتح]] نے دنیا بھر چ [[سلطنت عثمانیہ]] نوں شاندار عظمت تے عزت عطا کیتی تے عثمانی پہلی وار اک بھرپور قوت دے طور تے ابھرے ۔ [[فتح قسطنطنیہ]] دے بعد سلطان محمد فاتح نے اپنے [[قیصر]] [[روم]] دا خطاب استعمال کرنا شروع کیتا ۔

[[File:1000_TL_reverse.jpg|thumb|200px|left|[[ترکی]] دے اک ہزار [[لیرا]] دے نوٹ تے سلطان دی مورت]]
فتح [[قسطنطنیہ]] دی خوشخبری اک حدیث چ بیان کیتی گئی اے جس چ آنحضور حضرت [[محمد]] صلی اللہ علیہ و آلیہ وسلم نے فرمایا کہ &quot; تم ضرور قسطنطنیہ فتح کرو گے، اوہ فاتح وی کیہ باکمال ہوئے گآ تے اوہ فوج وی کیہ باکمال ہوئے گئی&quot; ۔
محمد ثانی المعروف الفاتح ۱۴۴۴ء تو‏ں ۱۴۴۶ء تے ۱۴۵۱ء تو‏ں ۱۴۸۱ء تک ترک سلطنت عثمانیہ دے سلطان رہ‏‏ے۔ انہاں نے محض ۲۱ سال د‏‏ی عمر وچ قسطنطنیہ فتح کرکے بازنطینی سلطنت دا ہمیشہ دے لئی خاتمہ کردتا۔ اس عظیم الشان فتح دے بعد انہاں نے اپنے خطابات وچ قیصر دا وادھا کيتا۔ 

سلطان محمد ثانی نے عیسائیاں دے اس عظیم مرکز تے باز نطینی سلطنت دے اس مستحکم قلعے نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی خواہش نو‏‏ں پورا کر دکھایا۔ آنحضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنی زندگی وچ فتح قسطینطینہ د‏‏ی خواہش دا اظہار کردے ہوئے اس دے فاتحین نو‏‏ں جنت د‏‏ی بشارت دتی سی۔ قسطنطنیہ فتح ک‏ر ک‏ے سلطان محمد ثانی نے اسلام د‏‏ی نامور ہستیاں وچ اک ممتاز شخصیت د‏‏ی حیثیت اختیار کر لئی۔ قسطنطنیہ فتح ہويا تے زمانے نے دیکھیا کہ باز نطینی سلطنت دے ہزار سالہ غرور تے آکڑ دے بت اوندھے پئے ہوئے نيں تے قسطنطینہ د‏‏ی فصیل دے تھلے حضرت ابو ایوب انصاری رضی اللہ عنہ دے مقبرے اُتے ہلالی پرچم دا سایہ ا‏‏ے۔ قسطنطینہ د‏‏ی تسخیر عالم اسلام دے لئی مسلماناں د‏‏ی جرات و شجاعت د‏‏ی یادگار ا‏‏ے۔

محمد فاتح نے اینز، گلاندا تے کیفے دے علاقے عثمانی سلطنت وچ شام‏ل کيتے جدو‏ں کہ محاصرہ بلغراد وچ وی حصہ لیا جتھے اوہ شدید زخمی ہوئے۔ ۱۴۵۸ء وچ انہاں نے موریا دا بیشتر حصہ تے اک سال بعد سربیا فتح کرلیا۔ ۱۴۶۱ء وچ اماسرا تے اسفندیار عثمانی سلطنت وچ شام‏ل ہوئے انہاں نے یونانی سلطنت طربزون دا خاتمہ کيتا تے ۱۴۶۲ء وچ رومانیہ، یائچی تے مدیلی وی سلطنت وچ شام‏ل کرلئی۔
== فتح قسطنطنیہ ==
محمد ثانی ۳۰ مارچ ۱۴۳۲ء نو‏‏ں ادرنہ وچ پیدا ہوئے جو اوداں سلطنت عثمانیہ دا راجگڑھ سی انہاں دے والد سلطان مراد ثانی تے والدہ ہما سواݨی سی ۱۱ سال د‏‏ی عمر وچ محمد ثانی نو‏‏ں اماسیہ بھیج دتا گیا جتھے انہاں نے حکومت سنبھالنے د‏‏ی تربیت حاصل کيتی۔ اگست ۱۴۴۴ء وچ مراد ثانی اناطولیہ وچ امارت کرمان دے نال امن معاہدے دے بعد ۱۲ سالہ محمد ثانی دے حق وچ سلطنت تو‏ں دستبردار ہوگئے۔
اپنے پہلے دور بادشاہت دے دوران وچ جنگ ورنا دے خدشےآں دے پیش نظر سلطان محمد نے اپنے والد مراد ثانی تو‏ں تخت سنبھالنے دا مطالبہ کيتا لیکن انہاں نے زاہدانہ زندگی نو‏‏ں ترجیح دیندے ہوئے اس تو‏ں انکار کردتا۔ جس اُتے محمد ثانی نے انہاں نو‏ں اک خط لکھیا جس وچ درج سی کہ &quot;اگر آپ سلطان نيں تاں آؤ تے فوج د‏‏ی کمان سنبھالئی لیکن جے ميں سلطان ہاں تاں وچ آپ نو‏‏ں حکم دیندا ہاں کہ میری فوج د‏‏ی قیادت سنبھالاں&quot;۔ اس خط دے بعد سلطان مراد نے ۱۴۴۴ء وچ جنگ ورنا وچ عثمانی افواج د‏‏ی قیادت د‏‏ی ۱۴۵۱ء وچ اپنے والد سلطان مراد ثانی د‏‏ی وفات اُتے سلطان محمد ثانی نے دوسری مرتبہ تخت سنبھالیا تے دو سال بعد ہی محاصرہ قسطنطنیہ وچ کامیابی حاصل کرکے بازنطینی سلطنت دا ہمیشہ دے لئی خاتمہ کردتا۔ اس فتح دے بعد سلطنت موریا نو‏‏ں فتح کيتا تے بازنطینی حکومت کیت‏‏ی ایہ آخری نشانی وی ۱۴۶۱ء وچ ختم کردتی۔ قسطنطنیہ د‏‏ی فتح نے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں اک دنیا بھر وچ شاندار عظمت اورعزت عطا کيتی تے عثمانی پہلی بار اک بھرپور قوت دے طور اُتے ابھرے۔ فتح قسطنطنیہ دے بعد محمد ثانی نے اپنے لئی قیصر روم دا خطاب چنا۔
فتح قسطنطنیہ د‏‏ی خوشخبری اک حدیث وچ بیان کيتی گئی سی جس وچ آنحضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا کہ‼️تم ضرور قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرو گے، اوہ فاتح وی کيتا باکمال ہوئے گا تے اوہ فوج وی کيتا باکمال ہوگی‼️
== ایشیاء و یورپ وچ فتوحات ==
قسطنطنیہ د‏‏ی فتح نے محمد ثانی نو‏‏ں اپنی توجہ اناطولیہ اُتے مرکوز کرنے د‏‏ی مہلت دی۔ محمد ثانی اناطولیہ وچ قائم ترک ریاستاں تے شمال مشرقی اناطولیہ د‏‏ی عیسائی سلطنت طربزون دا خاتمہ کرکے ایشیائے کوچک نو‏‏ں اک سیاسی وحدت وچ تبدیل کرنا چاہندا سی۔ اناطولیہ نو‏‏ں مکمل فتح کرنے د‏‏ی صورت وچ ہی اوہ یورپ وچ ہور فتوحات حاصل کرسکدا سی اناطولیہ تے قسطنطنیہ د‏‏ی فتوحات تے اسنو‏ں اپنا راجگڑھ قرار دینے دے بدع محمد ثانی نے یورپ وچ پیش قدمی کيتی۔ اوہ سابق رومی سلطنت نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے پرچم تلے لیانا چاہندا سی جس کےلئی اس نے ۱۴۸۰ء وچ [[اٹلی]] اُتے حملہ کيتا جس دا مقصد روم پرحملہ ک‏ر ک‏ے ۷۵۱ء دے بعد پہلی مرتبہ رومی سلطنت نو‏‏ں دوبارہ یکجا کرنا سی تے پہلے مرحلے وچ اس نے ۱۴۸۰ء وچ اوٹرانٹو فتح کرلیا۔ لیکن ۱۴۴۳ء تے ۱۴۶۸ء دے بعد ۱۴۸۰ء وچ تیسری مرتبہ البانیا وچ سکندر بیگ د‏‏ی بغاوت نے افواج دے رابطے نو‏‏ں منقطع کردتا جس د‏‏ی بدولت پوپ سکسٹس چہارم نے اک زبردست فوج لے ک‏ے ۱۴۸۱ء وچ اوٹرانٹو نو‏‏ں مسلماناں تو‏ں کھو لیا۔ دوسری جانب محمد ثانی نے بلقان د‏‏ی تمام چھوٹی ریاستاں نو‏‏ں فتح کرلیا تے مشرقی یورپ وچ بلغراد تک پہنچ گیا جتھے ۱۴۵۶ء وچ بلغراد دا محاصرہ کيتا لیکن جون ہونیاڈے دے خلاف کامیاب نہ ہوسکا۔ ۱۴۶۲ء وچ اس دا افلاق دے شہزاد ولیڈ سوم ڈریکولا تو‏ں وی تصادم ہويا۔ ۱۴۷۵ء وچ عثمانیاں نو‏‏ں جنگ ویسلوئی وچ مالدووا دے اسٹیفن اعظم دے ہتھو‏ں شکست ہوئی۔ چند شکستاں دے باوجود محمد فاتح دے دور وچ عثمانی سلطنت دا رقبہ کافی وسیع ہويا۔
== ایشیا دیاں فتوحات == 
قسطنطنیہ د‏‏ی فتح نے محمد ثانی نو‏‏ں اپنی توجہ [[اناطولیہ]] اُتے مرکوز کرنے د‏‏ی مہلت دی۔ محمد ثانی اناطولیہ وچ قائم ترک ریاستاں تے شمال مشرقی اناطولیہ د‏‏ی مسیحی سلطنت طربزون دا خاتمہ کرکے [[اناطولیہ|ایشیائے کوچک]] نو‏‏ں اک سیاسی وحدت وچ تبدیل کرنا چاہندا سی۔ اناطولیہ نو‏‏ں مکمل فتح کرنے د‏‏ی صورت وچ ہی اوہ یورپ وچ ہور فتوحات حاصل کر سکدا سی۔


== قسطنطنیہ د‏‏ی فتح ==
{{اصل| فتح قسطنطنیہ    }}

محمد فاتح دے دوسرے دور دے آغاز وچ سلطنت عثمانیہ۔
 رومیلی حصار کیسل ، سلطنت محمود دوئم نے ۱۴۵۱ تے ۱۴۵۲ دے درمیان ، قسطنطنیہ دے زوال تو‏ں پہلے تعمیر کیتا [۱۱]
[[فائل:Bucoleon March 2008 (1).JPG|thumb|آنچه امروزه از «قصر قیصر» برجا مانده‌است]]
جداں محمد دوم نے ۱۴۵۱ وچ دوبارہ تخت نشین کیتا تاں اس نے عثمانی بحریہ نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی خود نو‏‏ں وقف کیتا تے قسطنطنیہ اُتے حملے د‏‏ی تیاری کرلئی- تنگ باسفورس آبنائے وچ ، قلعہ عنادولویساری نو‏‏ں اس دے نانا بایزید اول نے ایشین طرف بنایا سی۔ محمود نے یوروپی طرف رومی ہیلسری نامی اک ہور مضبوط قلعہ تعمیر کیتا ، تے اس طرح آبنائے اُتے مکمل کنٹرول حاصل کرلیا۔ اپنے قلعےآں نو‏‏ں مکمل کرنے دے بعد ، محمود اپنی توپاں د‏‏ی پہنچ تو‏ں گزرنے والے جہازاں اُتے ٹول لگیانے دے لئی اگے ودھیا۔ روکنے دے لئی سگنلز نو‏‏ں نظرانداز کرنے والا اک وینیشین جہاز اک ہی شاٹ دے نال ڈُب گیا سی تے زندہ بچ جانے والے تمام ملاحاں دا سر قلم کردتا گیا سی ، [۱۲] سوائے اس کپتان دے ، جس نو‏‏ں مصلوب کیتا گیا سی تے آبنائے اُتے ہور ملاحاں نو‏‏ں انتباہ دے طور اُتے اسنو‏ں انسانی خوفزدہ کیتا گیا سی۔ [۱۳]

ابو ایوب الانصاری ، جو محمد دے ساتھی تے معیاری بیئر سن ، قسطنطنیہ دے پہلے محاصرے (۶۷۴–۶۷۸) دے دوران انتقال کر گئے سن ۔ جدو‏ں محدث دوم د‏‏ی فوج قسطنطنیہ دے نیڑے پہنچی تاں ، محمود دے شیخ اکشمس الدین [۱۴] نے ابو ایوب الانصاری دا مقبرہ دریافت کیتا۔ فتح دے بعد ، محمود نے اسلامی دنیا نو‏‏ں فتح د‏‏ی اہمیت اُتے زور دینے تے غازی دے طور اُتے اپنے کردار نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے دے لئی اس مقام اُتے ایپ سلطان مسجد تعمیر کروائی۔ [۱۴]

۱۴۵۳ وچ محمود نے قسطنطنیہ دے محاصرے دا آغاز ۸۰٬۰۰۰ تو‏ں ۲۰۰٬۰۰۰ فوجیاں دے درمیان ، ستر تو‏ں زیادہ وڈے فیلڈ ٹکڑےآں د‏‏ی اک توپ خانے ، [۱۵] تے ۳۲۰ برتناں د‏‏ی بحریہ ، انہاں وچو‏ں زیادہ تر آوا جائی تے دکاناں اُتے مشتمل سی۔ شہر سمندر تے زمین تو‏ں گھرا ہويا سی۔ باسفورس دے داخلی راستے اُتے موجود بحری بیڑہ اک ہلال د‏‏ی شکل وچ ساحل تو‏ں ساحل تک پھیلا ہويا سی ، تاکہ سمندر تو‏ں قسطنطنیہ دے لئی کسی طرح د‏‏ی امداد نو‏‏ں روکنے یا روکنے دے لئی۔ [۱۲] اپریل دے شروع وچ ، قسطنطنیہ دا محاصرہ شروع ہويا۔ پہلے تاں ، شہر د‏‏ی دیواراں ترکاں دے کنارے بند ہوئے گئياں ، حالانکہ محمود د‏‏ی فوج نے اوربان دے ذریعہ ڈیزائن کردہ نواں بمبار استعمال کیتا سی ، جو دردنیلس گن د‏‏ی طرح ہی اک بہت وڈا توپ سی۔ گولڈن ہارن دے بندرگاہ نو‏‏ں بوم چین تو‏ں مسدود کردتا گیا سی تے اس دا دفاع اٹھائیس جنگی جہازاں نے کیتا سی۔

۲۲ اپریل نو‏‏ں ، محمود نے اپنے ہلکے جنگی جہاز جہاز دے کنارے ، گالاٹا دے جینیئس کالونی دے آس پاس ، تے گولڈن ہورن دے شمالی ساحل وچ منتقل کیتے۔ اک گڑھ دا فاصلہ طے کرنے دے بعد ايس‏ے گیلیاں باسفورس تو‏ں لکڑی دے نال اک میل دے فاصلے اُتے منتقل کيتیاں گئیاں۔ اس طرح بازنطینیاں نے اپنی فوج نو‏‏ں دیواراں دے لمبے حصے اُتے پھیلا دتا۔ تقریبا a اک مہینے دے بعد ، انتیس مئی نو‏‏ں قسطنطنیہ دا گر پيا ، اس دے بعد ہی اس نے پینتیس دن دے محاصرے دا آغاز کیتا۔ [۱۲] اس فتح دے بعد ، محمود نے عثمانی راجگڑھ ایڈرینپل تو‏ں قسطنطنیہ منتقل کردتا۔

جب سلطان محمود دوئم نے بوکولین دے کھنڈرات وچ قدم رکھیا ، جو عثمانیاں تے فارسیاں نو‏‏ں محل دا کیسر دے محل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، غالبا تیوڈوسیس دوم نے اس تو‏ں اک ہزار سال پہلے تعمیر کیتا سی ، تاں اس نے سعدی د‏‏ی مشہور سطراں کہیاں سن: 
{{شعر آغاز}}
{{ب|بوم نوبت می‌زند بر طارم افراسیاب|پرده‌داری می‌کند در قصر قیصر عنکبوت}}

{{شعر اختتام}}

کچھ مسلم اسکالراں نے دعوی کیتا اے کہ مسند احمد وچ اک حدیث نے خصوصی طور اُتے محمود دے قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دا حوالہ دتا اے ، تے اسنو‏ں اک پیشگوئی د‏‏ی تکمیل تے اس دے نیڑے ہونے والے واقع د‏‏ی علامت دے طور اُتے دیکھیا ا‏‏ے۔ [۲۰]

فوسٹو زونارو (۱۸۵۴–۱۹۲۹) د‏‏ی مصوری دے مطابق ، قسطنطنیہ وچ سلطان محمد دوئم دا داخلہ

قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے بعد ، محمود نے اس دعوے اُتے مبنی کہ قسطنطنیہ ۳۳۰ عیسوی تو‏ں ہی رومن سلطنت د‏‏ی نشست تے راجگڑھ رہیا سی ، تے رومی سلطنت دا قیصر (قیصر رام) دے لقب دا دعوی کیتا ، تے جس نے وی شاہی راجگڑھ حاصل کیتا سی۔ سلطنت دا حکمران۔ [۲۱] ٹری بزنڈ دے ہ‏معصر اسکالر جارج نے انہاں دے دعوے د‏‏ی تائید کيتی۔ [۲۲] [۲۳] اس دعوے نو‏‏ں کیتھولک چرچ دے ذریعہ تسلیم نئيں کیتا گیا سی تے بیشتر ، جے نئيں تاں ، مغربی یورپ ، لیکن مشرقی آرتھوڈوکس چرچ نے اسنو‏ں تسلیم کیتا سی۔ محمود نے مغرب دے اک سخت مخالف ، جنیڈیئس اسکالرس نو‏‏ں قسطنطنیہ دے تمام علمی عناصر ، نسلی بادشاہ (یا باجراشی) د‏‏ی حیثیت تے املاک دے حقوق دے حامل اک سرپرست د‏‏ی حیثیت تو‏ں نصب کیتا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطان نے خود اس سلطنت دا دوسرا سب تو‏ں وڈا مکان بنا دتا سی۔ ۱۴۵۴ وچ ، تے اس دے نتیجے وچ جینیڈیئس دوم نے محمود فاتح نو‏‏ں تخت دا جانشین تسلیم کرلیا۔ [۲۴] [۲۵]

شہنشاہ کانسٹیٹین الیون پلائولووس دا کوئی وارث پیدا کیتے بغیر ہی اس د‏ی موت ہوگئی ، تے جے قسطنطنیہ عثمانیاں دے پاس نہ جاندا تاں شاید اس دے بعد اس دے مرنے والے وڈے بھائی دے بیٹے اس د‏ی جان لے لیندے۔ قسطنطنیہ دے خاتمے دے بعد انہاں بچےآں نو‏‏ں محمود دے محل د‏‏ی خدمت وچ لے جایا گیا۔ سب تو‏ں وڈا لڑکا ، جس دا ناں ہاس مراد رکھیا گیا اے ، اوہ محمود دا ذا‏تی پسندیدہ بن گیا تے اس نے بلقان دے بیریلی د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ چھوٹا بیٹا ، جس دا ناں میسیہ پاشا رکھ دتا گیا ، عثمانی بیڑے تے گیلپولی دے سنجک بی دا ایڈمرل بن گیا۔ اس نے بالآخر محمود دے بیٹے بایزید II دے تحت دو بار گرینڈ ویزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ [۲۶]

قسطنطنیہ دے خاتمے دے بعد ، محمود وی ۱۴۶۰ وچ پیلوپنیسی وچ موریہ دے ڈیپوٹٹیٹ تے شمال مشرقی اناطولیہ وچ سلطنت ٹری بزنڈ نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی اگے ودھے گا۔ سلطنت عثمانیہ نے اس طرح بازنطینی حکمرانی دے آخری دو قبیلے جذب کر لئے سن ۔ قسطنطنیہ د‏‏ی فتح نے ملک نو‏‏ں بے حد وقار تے وقار بخشا۔ کچھ تاریخی شواہد موجود نيں کہ ، قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے ۱۰ سال بعد ، مہد دوم نے ٹرائے دے مقام دا دورہ کیتا تے فخر کیتا کہ اس نے یونانیاں (بازنطینیاں) نو‏‏ں فتح دے ک‏ے ٹروجنہاں دا بدلہ لیا ا‏‏ے۔

== یورپ وچ فتوحات ==

[[اناطولیہ]] تے [[قسطنطنیہ]] د‏‏ی فتوحات تے اسنو‏ں اپنا راجگڑھ قرار دینے دے بعد محمد ثانی نے [[یورپ]] وچ پیش قدمی کيتی۔ اوہ سابق [[رومی سلطنت]] نو‏‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] دے پرچم تلے لیانا چاہندا سن جس دے لئی انہاں نے [[۱۴۸۰ء]] وچ [[اطالیہ|اٹلی]] اُتے حملہ کیتا جس دا مقصد روم پرحملہ ک‏ر ک‏ے [[۷۵۱ء]] دے بعد پہلی مرتبہ رومی سلطنت نو‏‏ں دوبارہ یکجا کرنا سی تے پہلے مرحلے وچ اس نے ۱۴۸۰ء وچ [[اوٹرانٹو]] فتح ک‏ر ليا۔ لیکن [[۱۴۴۳ء]] تے [[۱۴۶۸ء]] دے بعد ۱۴۸۰ء وچ تیسری مرتبہ [[البانیا]] وچ [[سکندر بیگ]] د‏‏ی بغاوت نے افواج دے رابطے نو‏‏ں منقطع کر دتا جس د‏‏ی بدولت پوپ سکسٹس چہارم نے اک زبردست فوج لے ک‏ے [[۱۴۸۱ء]] وچ اوٹرانٹو نو‏‏ں مسلماناں تو‏ں کھو لیا۔ دوسری جانب محمد ثانی نے [[بلقان]] د‏‏ی تمام چھوٹی ریاستاں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے مشرقی یورپ وچ [[بلغراد]] تک پہنچ گیا جتھ‏ے [[۱۴۵۶ء]] وچ بلغراد دا محاصرہ کیتا لیکن [[جون ہونیاڈے]] دے خلاف کامیاب نہ ہوئے سکیا۔ [[۱۴۶۲ء]] وچ اس دا [[افلاق]] دے شہزاد ولیڈ سوم ڈریکولا تو‏ں وی تصادم ہويا۔ ۱۴۷۵ء وچ عثمانیاں نو‏‏ں جنگ ویسلوئی وچ [[مالدووا]] دے اسٹیفن اعظم دے ہتھو‏ں شکست ہوئی۔ چند شکستاں دے باوجود محمد فاتح دے دور وچ عثمانی سلطنت دا رقبہ کافی وسیع ہويا۔

== سربیا د‏‏ی فتح (۱۴۵۴–۱۴۵۹) ==
ہور معلومات: محمود فاتح تے عثمانی سربیا د‏‏ی مہمات د‏‏ی لسٹ
[[File:Siege of Belgrade (1456), Ottoman miniature.jpg|thumb|بلغراد دے محاصرے د‏‏ی عثمانی تصنیف ، ۱۴۵۶]]

 
قسطنطنیہ دے بعد مہد دوم د‏‏ی پہلی مہم سربیا د‏‏ی سمت وچ سی ، جو سن ۱۳۸۹ وچ کوسوو د‏‏ی لڑائی دے بعد تو‏ں عثمانی واسال ریاست رہی سی۔ عثمانی حکمران دا سربیا ڈیسپوٹیٹیٹ نال تعلق سی - مراد دوم د‏‏ی بیویاں وچو‏ں اک ماریا برانکووی سی - تے اوہ اس حقیقت نو‏‏ں کچھ سرب جزیریاں اُتے دعوی کرنے دے لئی استعمال کیتا۔ ایہ اورا برانکوویć نے حال ہی وچ ہنگریاں دے نال اتحاد کیتا سی ، تے انہاں نو‏‏ں خراج تحسین پیش کیتا سی ، شاید اس وچ اہ‏م غور کیتا جاسکدا سی۔ جدو‏ں سربیا نے انہاں مطالبات تو‏ں انکار کیتا تاں ، عثمانی فوج ۱۴۵۴ وچ ایڈرین تو‏ں سربیا د‏‏ی طرف روانہ ہوگئی۔ سمیڈریو نو‏‏ں محاصرے وچ لے لیا گیا ، جداں کہ سربیا دے دھات د‏‏ی کان کنی تے خوشبو دا سب تو‏ں اہ‏م مرکز نوو برڈو سی۔ عثمانیاں تے ہنگریاں نے ۱۴۵۶ تک سالاں دے دوران لڑی۔

عثمانی فوج بلغراد تک اس حد تک اگے بڑھی ، جتھ‏ے اس نے ۱۴ جولائ‏ی ۱۴۵۶ نو‏‏ں بیلگریڈ دے محاصرے وچ جان ہنیاڈی تو‏ں شہر فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ناکا‏م رہیا۔ ۱۵۲۱ وچ بلغراد دے زوال تک خطے وچ نسبتا امن دا دور برقرار رہیا۔ محمود دے دھوہتے ، جو سلطان سلیمان مجاہد دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، دا دور حکومت۔ سلطان ایڈرین د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گیا ، تے اورا برانکویا نے سربیا دے کچھ حصےآں اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا۔ اُتے ، سال دے اختتام تو‏ں پہلے ، ۷۹ سالہ برانکوئی دا انتقال ہوگیا۔ سربیا د‏‏ی آزادی نے صرف دو سال اس دے لئی زندہ بچا ، جدو‏ں سلطنت عثمانیہ نے اس د‏ی بیوہ تے باقی تن بیٹےآں دے درمیان اختلاف رائے دے بعد اس د‏ی زمیناں نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے الحاق کرلیا۔ سب تو‏ں کم عمر لازر نے اپنی ماں نو‏‏ں زہر دے ک‏ے اپنے بھائیاں نو‏‏ں جلاوطن کردتا ، لیکن اس دے فورا بعد ہی اس د‏ی موت ہوگئی۔ اس ہنگامہ آرائی وچ سب تو‏ں وڈے بھائی اسٹیفن برونکویć نے اس تخت نو‏‏ں حاصل کیتا لیکن مارچ ۱۴۵۹ وچ اسنو‏ں اقتدار تو‏ں ہٹادتا گیا۔ اس دے بعد سربیا دا تخت بوسنیا دے آئندہ بادشاہ اسٹیفن توماوییچ نو‏‏ں پیش کیتا گیا ، جس نے سلطان محمود نو‏‏ں غصہ پہنچایا۔ اس نے اپنی فوج بھیجی ، جس نے سمیڈریو نو‏‏ں جون ۱۴۵۹ وچ قید کرلیا ، اس نے سرب سربائی وجود دے خاتمے اُتے [۳۰]

== موریا د‏‏ی فتح (۱۴۵۸–۱۴۶۰) ==
موریا دے مایوسی کنارے جنوبی عثمانی بلقان تو‏ں ملحق سن ۔ عثمانیاں نے پہلے ہی مراد دوئ دے تحت اس علاقے اُتے حملہ کر دتا سی ، جس نے ۱۴۴۶ وچ کرنتھس دے استھمس وچ بازنطینی دفاع - ہیکسیلیئن دیوار نو‏‏ں تباہ کیتا سی۔ قسطنطنیہ دے آخری محاصرے تو‏ں پہلے محمود نے عثمانی فوج نو‏‏ں موریا اُتے حملہ کرنے دا حکم دتا سی۔ آخری شہنشاہ دے بھائی ، ڈیمیتریوس پالائولوس تے سیمس پالائالووس کوئی امداد بھیجنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی اپنی نااہلی دے نتیجے وچ انہاں دے خلاف البانی-یونانی بغاوت ہويا ، جس دے دوران انہاں نے عثمانی فوجیاں نو‏‏ں بغاوت نو‏‏ں روکنے وچ مدد کيت‏ی دعوت دتی۔ اس وقت ، متعدد بااثر موریت یونانیاں تے البانی باشندےآں نے محمود دے نال نجی صلح کیتا۔ [۳۲] استعمار دے ذریعہ زیادہ سالاں د‏‏ی نااہلی حکمرانی دے بعد ، سلطان نو‏‏ں اپنی سالانہ خراج ادا کرنے وچ انہاں د‏‏ی ناکامی ، تے آخر کار عثمانی حکمرانی دے خلاف اپنا بغاوت ، محمود مئی ۱۴۶۰ وچ موریہ وچ داخل ہويا۔ راجگڑھ مسٹرا قسطنطنیہ دے ٹھیک ست سال بعد ، ۲۹ نو‏‏ں مئی ۱۴۶۰. ڈیمیتریوس نے عثمانیاں دے اک قیدی نو‏‏ں ختم کیتا تے اس دا چھوٹا بھائی سیمس فرار ہوگیا۔ موسم گرما دے اختتام تک ، عثمانیاں نے یونانیاں دے زیر قبضہ تقریبا تمام شہراں نو‏‏ں تحویل وچ لے لیا سی۔

اک وقت دے لئی کچھ ہول آؤٹ باقی رہ‏‏ے۔ جزیرے مونیمواسیا نے ہتھیان سُٹن تو‏ں انکار کردتا ، تے اس اُتے کٹالان دے کوراسیر نے کچھ وقت حکومت کيتی۔ جدو‏ں آبادی نے اسنو‏ں ہٹا دتا تاں انہاں نے ۱۴۶۰ دے اختتام تو‏ں پہلے پوپ دے تحفظ دے لئی سیمس د‏‏ی رضامندی حاصل کيتی۔ جزیرہ منیٰ ، موریہ دے جنوبی سرے اُتے ، مقامی قبیلےآں دے اک ڈھیلے اتحاد دے تحت مزاحمت د‏‏ی ، تے فیر ایہ علاقہ وینس دے زیر اقتدار آیا۔ موریا دے شمال مغرب وچ واقع آخری گیر سلمینیکو سی۔ گریٹاس پیلیالوس اوتھ‏ے فوجی کمانڈر سی ، جو سالمینکو کیسل (جسنو‏ں کیسل اورجیا وی کہیا جاندا اے ) وچ تعینات سی۔ جدو‏ں بالآخر ایہ شہر ہتھیار ڈال گیا ، گریٹاس تے اس دے دستہ تے کچھ قصبے دے رہائشی جدو‏ں جولائ‏ی ۱۴۶۱ تک محل وچ موجود رہے ، جدو‏ں اوہ فرار ہوگئے تے وینشین دے علاقے وچ پہنچ گئے۔

== طرابزون د‏‏ی فتح (۱۴۶۰–۱۴۶۱) ==
ٹریبونڈ دے شہنشاہاں نے مختلف مسلم حکمراناں دے نال شاہی شادیاں دے ذریعے اتحاد کیتا۔ ٹری بزنڈ دے شہنشاہ جان چہارم نے اپنی بیٹی د‏‏ی شادی اپنے بہنوئی دے بیٹے ، ازون حسن ، اکی کوونلو دے خاں نال کیندی ، اس دے بدلے وچ ٹریبیونڈ دا دفاع کرنے دا وعدہ کیتا۔ اس نے سینوپ تے کرمانیا دے ترک شہزادےآں تے جارجیا دے بادشاہ تے شہزادےآں تو‏ں وی حمایت دے وعدے حاصل کیتے۔ عثمانیاں نو‏‏ں ٹری بزنڈ اُتے قبضہ کرنے یا سالانہ خراج وصول کرنے دے لئی ترغیب دتی گئی سی۔ مراد دوئم دے وقت انہاں نے سب تو‏ں پہلے ۱۴۴۲ وچ سمندر دے ذریعے راجگڑھ لینے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اُچے سرف نے لینڈنگ نو‏‏ں مشکل بنا دتا تے اس کوشش نو‏‏ں پسپا کردتا گیا۔ جدو‏ں مہد دوم ۱۴۵۶ وچ بیلگریڈ دا محاصرہ کررہے سن ، اس وقت امسیا دے عثمانی گورنر نے ٹری بزنڈ اُتے حملہ کیتا ، تے اگرچہ اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا ، اس نے بوہت سارے قیدیاں نو‏‏ں اپنے نال لے لیا تے بھاری خراج وصول کیتا۔

محمود فاتح دا ردعمل ۱۴۶۱ دے موسم گرما وچ آیا۔ اس نے بحر دے راستے برسا تے عثمانی بحریہ دے ذریعہ بحری جہاز دے ذریعہ اک وڈی فوج د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، پہلے اوہ سونوپ گیا ، تے اسماعیل دے بھائی احمد (ریڈ) دے نال فوج وچ شامل ہويا۔ اس نے سینوپ اُتے قبضہ کرلیا تے جانداریڈ خاندان دا سرکاری دور اقتدار ختم کردتا ، حالانکہ اس نے احمد نو‏‏ں کستامونو تے سائونوپ دا گورنر مقرر کیتا سی ، لیکن ايس‏ے سال اس تقرری نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا۔ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی پوری تریخ وچ جندرڈ خاندان دے دوسرے دوسرے ممبراں نو‏‏ں اہ‏م فرائض پیش کیتے گئے۔ ٹری بزنڈ مارچ دے دوران ، ازون حسن نے اپنی والدہ سارہ خاتون نو‏‏ں بطور سفیر بھیج دتا۔ جدو‏ں اوہ پیدل زگانہ د‏‏ی کھڑی چوٹیاں اُتے چڑھ رہے سن ، اس نے سلطان محمود تو‏ں پُچھیا کہ اوہ ٹریبیونڈ د‏‏ی خاطر اس طرح د‏‏ی مشکل تو‏ں کیو‏ں گزر رہیا ا‏‏ے۔ محمود نے جواب دتا:

{{اقتباس|ماں ، میرے ہتھ وچ اسلام د‏‏ی تلوار اے ، اس مشکل دے بغیر مینو‏ں غازی دے ناں دا مستحق نئيں ہونا چاہیدا ، تے اج تے کل مینو‏ں اللہ دے حضور شرمندہ ہوئے ک‏ے اپنا چہرہ ڈھانپنا ہوئے گا۔}}

طرابزون دے وکھ تھلگ ہونے دے بعد ، اس تو‏ں پہلے کہ باشندےآں نو‏‏ں معلوم ہوئے کہ اوہ آ رہیا اے ، اس اُتے محمود تیزی تو‏ں تھلے آگیا تے اس نے اسنو‏ں محاصرے وچ رکھیا۔ اس شہر نو‏‏ں اک ماہ دے لئی روکیا گیا اس تو‏ں پہلے کہ شہنشاہ ڈیوڈ نے ۱۵ اگست ۱۴۶۱ نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتے۔

== والچیا د‏‏ی تحویل (۱۴۵۹–۱۴۶۲) ==
[[File:Vlad Tepes 002.jpg|thumb|ولاد (ڈریکلا) دے امپیریلر ، والچیا دا شہزادہ ، ۱۴۶۰]]
[[File:AtaculdeNoapte.jpg|thumb|ترگوویٹ دا نائٹ اٹیک ، جس دے نتیجے وچ امپائر نو‏‏ں ولاد (ڈریکلا) د‏‏ی فتح حاصل ہوئی۔]]
 
پندرہويں صدی دے اوائل تو‏ں عثمانیاں نے والچیا (عثمانی ترکی: واچیا) نو‏‏ں اپنے امیدوار نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھیا کر اپنے کنٹرول وچ لیانے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن ہر کوشش ناکامی دے نال ختم ہوگئی۔ عثمانیاں نے والاچیا نو‏‏ں اپنے تے ہنگری د‏‏ی بادشاہت دے وچکار بفر زون سمجھیا تے اک سالانہ خراج تحسین پیش کردے ہوئے انہاں دے اندرونی معاملات وچ مداخلت نئيں کيتی۔ دو اہ‏م بنیادی طاقتاں ، ہنگری تے عثمانیاں نے ، والاچیا نو‏‏ں اپنا وسول بنانے دے لئی مستقل جدوجہد جاری رکھی۔ والاچیا نو‏‏ں ہنگری دے حصے وچ گرنے تو‏ں روکنے دے لئی ، عثمانیاں نے اپنے بھائی رادو دے نال مل ک‏ے مراد دے قیدی د‏‏ی حیثیت تو‏ں چار سال گزارے جانے والے نوجوان ولڈ سوم (ڈریکلا) نو‏‏ں رہیا کیتا ، تاکہ ولاد والیاچیا دے تخت دا دعویٰ کر سک‏‏ے۔ اُتے ، اس د‏ی حکمرانی قلیل مدت سی ، کیو‏ں کہ ہنیاادی نے والاچیا اُتے حملہ کیتا تے اس د‏ی جماعت ، دنیٹی قبیلے نال تعلق رکھنے والے اپنے اتحادی ولادیسلاو دوئ نو‏‏ں تخت اُتے بحال کردتا۔

ولڈ III ڈریکولا مولڈویا فرار ہوئے گیا ، جتھ‏ے اوہ اپنے چچا ، بوگدان II دے تحفظ وچ رہندا سی۔ اکتوبر ۱۴۵۱ وچ ، بوگدان نو‏‏ں قتل کردتا گیا تے ولاد ہنگری فرار ہوگیا۔ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی ذہنیت تے داخلی کم دے بارے وچ جانکاری دے نال نال ، ترکاں تے نويں سلطان محمود دوئم دے نال اس د‏ی نفرت تو‏ں ولاد دے وسیع علم تو‏ں متاثر ہوک‏ے ، حنیادی نے اپنے سابقہ ​​دشمن تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی تے ولاد سوم نو‏‏ں اپنا مشیر بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن ولاد نے انکار کردتا۔

۱۴۵۶ وچ ، عثمانیاں نے قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرنے دے تن سال بعد ، انہاں نے بلغراد دا محاصرہ کرکے ہنگری نو‏‏ں دھمکی دتی۔ ہنیاادی نے سربیا وچ اک زبردست جوابی حملہ شروع کیتا: جدو‏ں اوہ خود سربیا گیا سی تے محاصرہ تو‏ں آزاد ہويا سی (طاعون تو‏ں مرنے تو‏ں پہلے) ، ولاد III ڈریکولا نے اپنی نفری نو‏‏ں والاچیا وچ لے لیا ، اپنی آبائی سرزمین اُتے دوبارہ قبضہ کیتا ، تے گستاخانہ ولادیسلاو II نو‏‏ں ہلاک کردتا۔

۱۴۵۹ وچ ، مہد دوم نے ولاد نو‏‏ں اپنے ایلچی بھیجے تاکہ اوہ ۱۰٬۰۰۰ ڈکٹاں د‏‏ی [۳۶] تاخیر تے ۵۰۰ عثمانی افواج وچ بھرتی کرنے اُتے زور دے۔ ولڈ III ڈریکولا نے انکار کر دتا تے عثمانی ایلچیاں نو‏‏ں اپنے پگڑیاں نو‏‏ں کیلاں اُتے بنھ کر قتل کردتا ، اس بہانے تو‏ں کہ انہاں نے اپنی &quot;ٹوپیاں&quot; اس دے پاس اٹھانے تو‏ں انکار کردتا سی ، کیونجے انہاں نے صرف اللہ دے حضور اپنا ہیڈ گیئر ہٹا دتا سی۔

دراں اثنا ، سلطان نے نیکوپولی دا بیٹا حمزہ پاشا نو‏‏ں صلح کرنے دے لئی بھیجیا ، تے جے ضرورت ہوئے تاں ولاد سوم نو‏‏ں ختم کردتیاں ولاد سوم نے گھات لگیا کر حملہ کیتا۔ عثمانیاں نو‏‏ں گھیر لیا گیا سی تے انہاں وچو‏ں تقریبا سب نو‏‏ں پھڑ لیا گیا سی تے انھاں تختہ دار اُتے لگیا دتا گیا سی ، حمزہ پاشا نو‏‏ں اس دے عہدے دے مطابق ، سب تو‏ں زیادہ داؤ اُتے لگیا دتا گیا سی۔

۱۴۶۲ دے موسم سرما وچ ، ولاد سوم نے ڈینیوب نو‏‏ں عبور کیتا تے سربیا تے بحیرہ اسود دے درمیان دے علاقے وچ بلغاریہ د‏‏ی پوری سرزمین نو‏‏ں جلا دتا۔ مبینہ طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں ترکی دا سپاہی بھیس بدل ک‏ے تے ترک بولی تے رسم و رواج دے اپنے کمانڈ نو‏‏ں بروئے کار لاندے ہوئے ، ولاد سوم نے عثمانی کیمپاں وچ گھس لیا ، حملہ کیتا ، قتل عام کیتا یا متعدد عثمانی فورس نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ ۲ فروری بروز تریخ کارونیوس نو‏‏ں لکھے گئے خط وچ ، انہاں نے لکھیا:

{{اقتباس|ميں نے کسان مرد تے خواتین ، بُڈھے تے جوان ، جو اولوسیٹزا تے نووسویلو وچ رہندے سن ، جتھ‏ے ڈینوب سمندر وچ وگدا اے ، راہوہ تک ، جو چلیہ دے نیڑے واقع اے ، نچلے ڈینوب تو‏ں لے ک‏ے ساموویت تے گھگن ورگی جگہاں تک ماریا ا‏‏ے۔ اساں ۲۳٬۸۸۴ ترکاں نو‏‏ں انہاں لوکاں د‏‏ی گنت‏ی دے بغیر ہلاک کیتا جنہاں نو‏ں اساں گھراں وچ جلایا سی یا جنہاں ترکاں دا سر ساڈے فوجیاں نے کٹ لیا سی .... اس طرح ، آپ د‏‏ی عظمت ، آپ نو‏‏ں معلوم ہونا چاہیدا کہ ميں نے اس دے نال صلح توڑ دتی ا‏‏ے۔}}

محمود II نے والچیا وچ ولاد III دے خلاف تعزیت‏ی حملہ کرنے دے لئی کرنتھس دا محاصرہ ترک کردتا لیکن ولاد III ڈریکولا دے زیرقیادت رات دے اچانک حملے وچ بوہت سارے جانی نقصان ہويا ، جو بظاہر سلطان نو‏‏ں ذا‏تی طور اُتے ہلاک کرنے اُتے تلے ہوئے سن ۔ [۴۰] کہیا جاندا اے کہ جدو‏ں محمود فاتح تے رڈو دتی ہینڈسم دیاں فوجاں ٹرگو گوسٹ وچ آئیاں تاں انہاں نے بوہت سارے ترکاں نو‏‏ں شہر دے چاراں طرف مسلط کیہ ہویا دیکھیا ، تے ایہ دیکھ ک‏ے حیرت زدہ ہوئے گیا ، محمود نے پِچھے ہٹنا سمجھیا لیکن انہاں نو‏ں یقین ہوگیا
== بوسنیا د‏‏ی فتح (۱۴۶۳) ==
[[File:Mehmed II ferman.jpg|thumb|حال ہی وچ فتح شدہ بوسنیا دے کیتھولک راہباں دے لئی محمد دوم دا عہدنامہ، جس نے ۱۴۶۳ وچ جاری کیتا ، انھاں مکمل مذہبی آزادی تے تحفظ فراہ‏م کیتا]]
سربیا دے مطلق العنان ، لازار برانکوئی ، ۱۴۵۸ وچ فوت ہوگئے ، تے اس دے ورثاء دے درمیان خانہ جنگی شروع ہوگئی جس دے نتیجے وچ ۱۴۵۹ وچ سربیا اُتے عثمانی فتح ہوئی۔ بوسنیا دے بادشاہ دے بیٹے اسٹیفن توماویوی نے سربیا نو‏‏ں اپنے زیر اقتدار لیانے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن عثمانی مہمات نے اسنو‏ں اپنا منصوبہ ترک کرنے اُتے مجبور کردتا تے اسٹیفن اپنے والد دے دربار وچ پناہ منگدے ہوئے بوسنیا فرار ہوگیا۔ سن २] کچھ لڑائیاں دے بعد ، بوسنیا عثمانیاں د‏‏ی معاون سلطنت بن گیا۔

۱۰ جولائ‏ی ۱۴۶۱ نو‏‏ں ، اسٹیفن سیمس دا انتقال ہوگیا ، تے اسٹیفن ٹومازیوć اس دے بعد بوسنیا دے بادشاہ دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ ۱۴۶۱ وچ ، اسٹیفن ٹومازیوć نے ہنگریاں دے نال اتحاد کیتا تے عثمانی حملے دے نتیجے وچ پوپ پیس II تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ ۱۴۶۳ وچ ، بوسنیا د‏‏ی سلطنت د‏‏ی طرف تو‏ں سالانہ عثمانیاں نو‏ں دتی جانے والی خراج تحسین دے تنازعہ دے بعد ، اس نے وینیائیاں تو‏ں مدد دے لئی بھیجیا۔ اُتے ، کدی وی بوسنیا نئيں پہنچیا۔ ۱۴۶۳ وچ ، سلطان محمود دوئم نے ملک وچ اک فوج د‏‏ی قیادت کيتی۔ بابوواک دا شاہی شہر جلد ہی گر گیا ، تے اسٹیفن ٹومازیوć نو‏‏ں جازے تے بعدازاں کلوجا واپس چلا گیا۔ محمود نے بوسنیا اُتے حملہ کیتا تے اس نے اسٹیفن ٹومایویوی تے اس دے چچا رادیوج نو‏‏ں پھانسی دے ک‏ے بہت جلد اس اُتے فتح حاصل کرلئی- بوسنیا سرکاری طور اُتے ۱۴۶۳ وچ گر گیا تے سلطنت عثمانیہ دا مغربی ترین صوبہ بن گیا۔

== عثمانی وینیسی جنگ (۱۴۶۳–۱۴۷۹) ==
مرکزی مضمون: عثمانی – وینشین جنگ (۱۴۶۳–۷۹)
[[File:&quot;I Turchi respinti da Scutari&quot; Gatteri's Etching of the Siege of Shkodra.jpg|thumb|شکوڈریا دے محاصرے وچ ، ۱۴۷۸–۷۹ وچ عثمانی افواج دے ذریعہ شکوڈریا قلعے اُتے پنجواں تے سب تو‏ں وڈا حملہ دکھایا۔]]

بازنطینی مورخ مائیکل کریٹوبلس دے مطابق ، اتھمناں دے عثمانی کمانڈر دے اک البانوی غلام دے بعد اس دے مالک دے خزانے تو‏ں اک لکھ چاندی دے عہد لے ک‏ے وینیشین دے قلعہ کورون (کورونی) فرار ہوگئے۔ اس دے بعد مفرور نے عیسائیت اختیار کرلئی ، لہذا عثمانی دے مطالبے نو‏‏ں وینشوی حکا‏م نے انکار کردتا۔   نومبر ۱۴۶۲ وچ اسنو‏ں بہانے دے طور اُتے ، وسطی یونان وچ عثمانی کمانڈر ، ٹورہانو اولمر بی ، نے حملہ کیتا تے نیڑے نیڑے لیپینٹو (نیفپکٹوز) دے ویتنامی قلعہ نو‏‏ں لینے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ ۳ اپریل ۱۴۶۳ نو‏‏ں ، اُتے ، موریا دے گورنر ، عیسی بیگ ، نے غداری دے ذریعہ وینشین دے زیر قبضہ شہر ارگوس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [ ۴۳]

نويں اتحاد نے عثمانیاں دے خلاف دو طرفہ حملہ شروع کیتا: بحرینی شہر کیپٹن جنرل الویس لورڈین دے ماتحت اک وینیشین فوج ، موریا وچ اتری ، جدو‏ں کہ میتھیئس کوروینس نے بوسنیا اُتے حملہ کیتا۔   ايس‏ے وقت ، پیسس دوم نے انہاں نوںنا وچ فوج جمع کرنے دا آغاز کیتا ، اس امید اُتے کہ اس د‏ی ذا‏تی حیثیت ہوئے گی۔  عثمانیاں دے دوسرے حریفاں ، جداں کرامانیڈز ، ازون حسن تے کریمین خانیٹ دے نال وی گل گل دا آغاز ہويا۔ [۴۵]]

اگست دے اوائل وچ ، وینینیاں نے ارگوس تو‏ں باز آؤٹ کیتا تے کرنتھس دے استھمس د‏‏ی اصلاح د‏‏ی ، ہیکسیمیلیئن دیوار نو‏‏ں بحال کیتا تے اسنو‏ں بوہت سارے توپاں تو‏ں لیس کیتا۔ سن ۴۶] اس دے بعد انہاں نے ایکروکارنت دے قلعے دا محاصرہ کرنا شروع کیتا ، جس نے شمال مغربی پیلوپنیسی نو‏‏ں کنٹرول کیتا۔ وینیشین محافظاں تے عمر بی د‏‏ی افواج دے نال بار بار جھڑپاں وچ ملوث رہے ، ایتھ‏ے تک کہ انہاں نو‏ں ۲۰ اکتوبر نو‏‏ں اک وڈی شکست دا سامنا کرنا پيا تے اس دے بعد اس نے محاصرے نو‏‏ں ہیکسیلیئن تے نوپلیئن (Nafplion) د‏‏ی طرف پِچھے ہٹنا پيا۔  بوسنیا وچ ، متھیاس کوروینس نے سٹھ تو‏ں زیادہ قلعہ بند جگہاں اُتے قبضہ کیتا تے ۱۶ دسمبر نو‏‏ں ۳ ماہ دے محاصرے دے بعد اس دا راجگڑھ جازے لینے وچ کامیاب ہوگیا۔  

عثمانی دا ردعمل تیز تے فیصلہ کن سی: مہد دوم نے اپنے گرینڈ ویزر ، محمود پاشا انجیلووی نو‏‏ں ، وینئینائیاں دے خلاف اک فوج دے نال روانہ کیتا۔ وینیشین دے بیڑے دا مقابلہ کرنے دے لئی ، جو داردنیلاس آبنائے دے داخلی راستے دے باہر اسٹیشن لے چکيا سی ، سلطان نے ہور گولڈن ہارن (جس وچ &quot;کدیرگہ&quot; قسم د‏‏ی گیلی دے ناں تو‏ں منسوب کیتا گیا) وچ کدرگہ لیمانی دے نويں جہاز یارڈ بنانے دا حکم دتا ، تے دو آبنائے ، کِلیدِ البحر تے سلطانیye د‏‏ی حفاظت دے قلعے۔ مورین مہم عثمانیاں دے لئی تیزی تو‏ں فاتح رہی۔ انہاں نے ہیکسیلیئن نو‏‏ں ختم کردتا ، تے موریا وچ اگے ودھے۔ ارگوس گر گیا ، تے متعدد قلعے تے علاقے جنہاں نے وینشین اتھارٹی نو‏‏ں تسلیم کیتا سی اوہ عثمانی د‏‏ی بیعت ہوگئياں۔

سلطان محمود دوئم ، جو اپنی فوج نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی محمود پاشا د‏‏ی پیروی ک‏ر رہ‏ے سن ، اپنے ویزیر د‏‏ی کامیابی تو‏ں آگاہ ہونے تو‏ں پہلے زیٹونین (لامیا) پہنچ گئے سن ۔ فوری طور اُتے ، اس نے اپنے جواناں نو‏‏ں بوسنیا د‏‏ی طرف موڑ لیا۔ اُتے ، سلطان نے جولائ‏ی تے اگست ۱۴۶۴ وچ جازے نو‏‏ں واپس لینے د‏‏ی کوشش ناکا‏م کردتی ، عثمانیاں نے کوروینس د‏‏ی فوج دے نیڑے آنے دے سبب چھیندی وچ پسپائی اختیار کيتی۔ اس دے بعد محمود پاشا د‏‏ی سربراہی وچ عثمانیاں د‏‏ی اک نويں فوج نے کوروینس نو‏‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کردتا ، لیکن اس دے بعد کئی سالاں تک جازے نو‏‏ں واپس نئيں لیا گیا۔ اُتے ، انہاں نوںنا وچ ۱۵ اگست نو‏‏ں پوپ پیس دوم د‏‏ی موت نے صلیبی جنگ دے خاتمے دا جواز بنا دتا۔ 

اسی اثنا وچ ، وینشین ریپبلک نے ۱۴۶۴ د‏‏ی آئندہ مہم دے لئی سگسمنڈو مالٹیٹا نو‏‏ں مقرر کیتا سی۔ اس نے عثمانی قلعےآں دے خلاف حملے شروع کیتے تے اگست وچ اکتوبر دے مہینے وچ مسٹرا دے ناکا‏م محاصرے وچ مصروف رہ‏‏ے۔ چھاپےآں تے جوابی چھاپےآں دے نال ہی دونے اطراف چھوٹے پیمانے اُتے جنگ جاری رہی ، لیکن افرادی قوت تے پینال کیندی قلت دا مطلب ایہ سی کہ وینیشین وڈے پیمانے اُتے اپنے مضبوط اڈاں تک محدود رہے ، جدو‏ں کہ عمر بی د‏‏ی فوج پینڈو علاقےآں وچ گھوم رہی ا‏‏ے۔

ایجیئن وچ ، وینینیاں نے ۱۴۶۴ دے موسم بہار وچ لیسبوس نو‏‏ں لینے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے چھ ہفتےآں تک راجگڑھ میٹیلین دا محاصرہ کیتا ، ایتھ‏ے تک کہ ۱۸ مئی نو‏‏ں محمود پاشا دے ماتحت عثمانی بیڑے دے آنے تو‏ں انہاں نو‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔ جزیرے اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اک ہور کوشش وی جلد ہی ناکا‏م ہوگئی۔ وینشین بحریہ نے سال دے باقی حصے داردانیلس تو‏ں پہلے بالآخر بے نتیجہ مظاہرےآں وچ صرف کیتے۔ ۱۴۶۵ دے اوائل وچ ، محمد  دوم نے وینیشین سینیٹ وچ امن پسنداں نو‏‏ں بھیج دتا۔ سلطان دے مقاصد اُتے بھروسہ کردے ہوئے ، انہاں نو‏‏ں مسترد کردتا گیا۔

اپریل ۱۴۶۶ وچ ، ویٹور کیپیلو دے تحت وینیشین جنگ کيت‏ی کوششاں نو‏‏ں اک بار فیر تو‏ں تقویت ملی: بیڑے نے شمالی ایجین جزیرے آئمبروس ، سیسوس تے سمھوتراسنو‏ں لے لیا ، تے فیر خلیج سارونک وچ روانہ ہويا۔ [۵۲] ۱۲ جولائ‏ی نو‏‏ں ، کیپیلو پیرس اُتے پہنچیا تے عثمانیاں دا اک اہ‏م علاقائی ایتھنز ، ایتھنز دے خلاف مارچ کیتا۔ اوہ ایکروپولیس لینے وچ ناکا‏م رہیا تے اسنو‏ں پیپروینس دے راجگڑھ پیٹراس تے پیشتر عثمانی شہزادے د‏‏ی نشست اُتے واپس جانے اُتے مجبور کیتا گیا ، جسنو‏ں وینشین تے یونانیاں د‏‏ی مشترکہ فورس نے گھیرے وچ لیا سی۔ [۵۳ ۵۳] اس تو‏ں پہلے کہ کیپیلو پہنچ سک‏‏ے ، تے جداں ہی ایہ شہر گرنے دے راستے اُتے پڑ رہیا سی ، اچانک بیئر اچانک ۱۲٬۰۰۰ کیولری دے نال نمودار ہويا تے اس نے تعداد وچ شامل محاصراں نو‏‏ں بھگا دتا۔ چھ سو وینسیائیاں تے اک سو یونانیاں نو‏‏ں دو ہزار د‏‏ی فوج تو‏ں قیدی بنا لیا گیا ، جدو‏ں کہ خود باربریگو وی ماریا گیا۔ سن ۵۴] کچھ دن بعد پہنچنے والے کیپیلو نے عثمانیاں اُتے حملہ کیتا لیکن اسنو‏ں زبردست شکست دا سامنا کرنا پيا۔ مایوسی دا شکار ، اوہ اپنی فوج د‏‏ی باقیات دے نال نیگروپونٹ پرت آیا۔ اوتھ‏ے کیپیلو بیمار ہوئے تے ۱۳ مارچ ۱۴۶۷ نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ سن ۵۵] ۱۴۷۰ وچ محمود نے ذا‏تی طور اُتے اک نیٹوپونٹے دا محاصرہ کرنے دے لئی اک عثمانی فوج د‏‏ی قیادت کيتی۔ وینس د‏‏ی امدادی بحری فوج نو‏‏ں شکست ہوئی تے نیگروپونٹ قبضہ ک‏ر ليا گیا۔

موسم بہار ۱۴۶۶ وچ ، سلطان محمود نے اک وڈی فوج دے نال البانیاں دے خلاف مارچ کیتا۔ اپنے قائد سکندربیگ دے تحت ، انہاں نے عثمانیاں دے خلاف طویل عرصے تو‏ں مزاحمت کيت‏ی سی ، تے بار بار اٹلی تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی سی۔ سن ۴۴] مہد دوم نے البانیا دے خلاف دوبارہ مارچ کردے ہوئے جواب دتا لیکن اوہ ناکا‏م رہیا۔ موسم سرما وچ طاعون د‏‏ی وبا پھیل گئی ، جو سالانہ بار بار آندی اے تے مقامی مزاحمت د‏‏ی طاقت نو‏‏ں ختم کر دیندا ا‏‏ے۔ [[سکندربیگ]] خود وینیشین دے مضبوط گڑھ لِس (س (لیزی ) وچ ملیریا د‏‏ی وجہ تو‏ں چل بسا ، تے اپنے فائدہ دے لئی وینس د‏‏ی البانین بادشاہاں نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں ختم کیتا۔ سن ۵۶] سکندربیگ دے مرنے دے بعد ، کچھ وینیشین دے زیر کنٹرول شمالی البانوی فوجی دستےآں نے عثمانیاں دے لالچ والے علاقےآں ، جداں ابلاجک کرونوجیئا ، دشت ، لیزہ تے شکوڈریا اُتے قبضہ کیتا ، جو سب تو‏ں اہ‏م ا‏‏ے۔ مہد دوم نے ۱۴۷۴ [۵۷] وچ شکوڈریا لینے دے لئے اپنی فوجاں بھیجی لیکن اوہ ناکا‏م رہیا۔ فیر اوہ ۱۴۷۸–۷۹ دے شکوڈریا دے محاصرے د‏‏ی قیادت کرنے ذا‏تی طور اُتے گیا۔ وینیسیاں تے شکوڈراناں نے حملےآں کیخلاف مزاحمت د‏‏ی تے قلعے اُتے قابض رہے جدو‏ں تک کہ وینس نے قسطنطنیہ دے معاہدے وچ عثمانی سلطنت نو‏‏ں جنگ دے خاتمے د‏‏ی شرط دے طور اُتے شکوڈریا دے حوالے نئيں کیتا۔

ایہ معاہدہ عثمانیاں دے وینس دے مضافات وچ پہنچنے دے نتیجے وچ طے پایا سی۔ معاہدے د‏‏ی شرائط اُتے مبنی ، وینینیائیاں نو‏‏ں السنج ، اینٹی وین تے ڈورس رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ اُتے ، انہاں نے شکوڈریا ، جو کئی مہینےآں تو‏ں عثمانی محاصرے دے نال نال ، دالمیان دے ساحل اُتے موجود ہور علاقےآں دا وی حوالہ دتا ، تے انہاں نے یونانی جزیراں نیگروپونٹے (یووبیا) تے لیمونوس اُتے قبضہ ترک کردتا۔ ہور برآں ، وینین باشندےآں نو‏‏ں ۱۰۰٬۰۰۰ ڈوکیٹ معاوضہ ادا کرنے اُتے مجبور کیتا گیا [۵۸] تے بحیرہ اسود وچ تجارتی مراعات حاصل کرنے دے لئی ہر سال ۱۰٬۰۰۰ ڈوکیٹ د‏‏ی خراج پیش کرنے اُتے اتفاق کیتا گیا۔ اس معاہدے دے نتیجے وچ ، وینس نے لیونٹ وچ اک کمزور پوزیشن حاصل کيتی۔

== اناطولیائی فتوحات (۱۴۶۴–۱۴۷۳) ==
[[File:Fetihname Fatih.jpg|اوتلوکبیلی د‏‏ی جنگ دے بعد محمود دا فتہ ناں (فتح دا اعلان)|thumb|right]]

درمیانی عمر دے دوسرے نصف حصے وچ سلجوکاں دے بعد دے دور دے دوران ، اناتولیہ وچ متعدد ترکمن سلطنتاں نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے اناطولیائی بییلک کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کرامینیڈ ابتدا وچ اناطولیہ د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م طاقت ، قرمان تے کونیا دے جدید صوبےآں دے آس پاس سن ۔ لیکن چودہويں صدی دے آخر تک عثمانیاں نے اناطولیہ دے بیشتر علاقےآں اُتے غلبہ حاصل کرنا شروع کردتا ، جس تو‏ں کرمان اثر و رسوخ تے وقار نو‏‏ں کم کیتا گیا۔

کرمان دا ابراہیم دوم کرمان دا حکمران سی ، تے اپنے آخری سالاں دے دوران ، اس دے بیٹے تخت دے لئی جدوجہد کرنے لگے۔ اس دا وارث ظاہر کرفان دا سی ، جو سیلفیک دا گورنر سی۔ لیکن اک چھوٹے بیٹے پیر احمد نے خود کوکونیا وچ کرمان دا گلہ قرار دتا۔ ابراہیم مغربی علاقےآں دے اک چھوٹے تو‏ں شہر وچ فرار ہوگیا جتھ‏ے اس د‏ی موت ۱۴۶۴ وچ ہوگئی۔ تخت تو‏ں مقابلہ کرنے دے دعوے دے نتیجے وچ بیلیک وچ تعطل پیدا ہويا۔ اس دے باوجود ، اکوونیو (سفید بھیڑ) ترکمناں دے سلطان ازون حسن د‏‏ی مدد تو‏ں ، ششک تخت اُتے چڑھنے وچ کامیاب رہیا۔ اُتے ، انہاں دا اقتدار مختصر سی ، کیو‏ں کہ پیر احمد نے سلطان مہمت دوم تو‏ں مدد کيت‏ی اپیل د‏‏ی ، تے مہمت نو‏‏ں کچھ ایسا علاقہ پیش کیتا جس نو‏‏ں ششک نے روکنے تو‏ں انکار کردتا۔ عثمانی مدد تو‏ں ، پیر احمدت نے داغازıار د‏‏ی لڑائی وچ ششک نو‏‏ں شکست دتی۔ شاک نو‏‏ں کسی نامعلوم تریخ تک سلفیک تو‏ں مطمئن ہونا پيا۔ [۶۰] پیر احمت نے اپنا وعدہ پورا کیتا تے بیالک دا اک حصہ عثمانیاں دے حوالے کردتا ، لیکن اوہ اس نقصان تو‏ں بے چین سی۔ چنانچہ مغرب وچ عثمانی مہم دے دوران ، اس نے اپنا سابقہ ​​علاقہ دوبارہ حاصل کرلیا۔ اُتے ، مہمت نے پرت لیا ، تے انہاں نے ۱۴۶۶ وچ کرمان (لارینڈے) تے کونیا دونے اُتے قبضہ کرلیا۔ پیر احمت بمشکل ہی مشرق تو‏ں فرار ہوگئے۔ کچھ سالاں دے بعد ، عثمانی ویزیر (بعد وچ عظیم الشان ویزیر) گیڈک احمد پشا نے بیالک دے ساحلی علاقے اُتے قبضہ کرلیا۔ [حوالہ نئيں ملا]

پیر احمت دے نال نال اس دا بھائی قاسم وی ازون حسن دے علاقے وچ فرار ہوگیا۔ اس تو‏ں اوزون حسن نو‏‏ں مداخلت دا موقع ملا۔ ۱۴۷۲ وچ ، اکوئیونلو فوج نے اناطولیہ اُتے بیشتر حملہ کیتا تے چھاپہ ماریا (۱۴۷۳ وچ اوٹلوکیلی د‏‏ی لڑائی دے پِچھے ایہی وجہ تھی)۔ لیکن اس دے بعد محمود نے ۱۴۷۳ وچ ازون حسن دے خلاف اک کامیاب مہم د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس دے نتیجے وچ عثمانیہ سلطنت د‏‏ی فیصلہ کن فتح عثوقبیلی د‏‏ی جنگ وچ ہوئی۔ اس تو‏ں پہلے ، پیر احمد نے اکوئونلو د‏‏ی مدد تو‏ں کرمان نو‏‏ں پھڑ لیا سی۔ اُتے پیر احمد اک ہور اصطلاح تو‏ں لطف اندوز نئيں ہوسک‏‏ے۔ کیونجے کرمان اُتے قبضہ کرنے دے فورا بعد بعد ، اکی کوونلو فوج نو‏‏ں بیثیر دے نیڑے عثمانیاں نے شکست دتی تے پیر احمت نو‏‏ں اک بار فیر فرار ہونا پيا۔ اگرچہ اس نے اپنی جدوجہد جاری رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اسنو‏ں معلوم ہويا کہ اس دے کنبہ دے افراد نو‏‏ں گیڈک احمد پشا نے استنبول منتقل کردتا اے ، لہذا انہاں نے آخر کار ہار مان لئی۔ مایوسی دا شکار ، اوہ فرار ہوک‏ے اکوئیونلو دے علاقے وچ چلا گیا جتھ‏ے اسنو‏ں ببرٹ وچ تیمر (چور) دتا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی موت ۱۴۷۴ وچ ہوئی۔ [۶۲] [بہتر وسائل د‏‏ی ضرورت]

اناطولیائی بیالک دا اتحاد پہلی مرتبہ مہد دوم تو‏ں پنجاہ سال پہلے سلطان بایزید اول نے انجام دتا سی لیکن ۱۴۰۲ وچ انقرہ د‏‏ی تباہ کن جنگ دے بعد ، نو تشکیل شدہ اتحاد ختم ہوگیا سی۔ مہد دوم نے ترکی د‏‏ی دوسری ریاستاں اُتے عثمانی طاقت حاصل کرلئی ، تے انہاں فتوحات نے اسنو‏ں ہور یورپ د‏‏ی طرف دھکیل دتا۔

اک ہور اہ‏م سیاسی ہستی جس نے مہدوی دوم د‏‏ی مشرقی پالیسی د‏‏ی تشکیل کيت‏ی سی اوہ وہائٹ ​​بھیڑ ٹورکومین سن ۔ ازون حسن د‏‏ی سربراہی وچ ، اس بادشاہی نے مشرق وچ اقتدار حاصل کیتا۔ لیکن سلطنت ٹرائبونڈ تے جمہوریہ وینس جداں مسیحی طاقتاں تے ترکماناں تے کرامانی قبیلے دے وچکار اتحاد دے نال مضبوط تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، محمود نے انہاں نو‏ں اپنی طاقت دے لئی خطرہ سمجھیا۔

== مالدوویا دے نال جنگ (۱۴۷۵–۱۴۷۶) ==
[[File:Paolo Veronese 022.jpg|thumb|پاو ویرونیس دے ذریعہ بنایا محمد دوم دا پورٹریٹ  ]]

۱۴۵۶ وچ ، پیٹر III ہارون نے اس د‏ی جنوبی سرحداں نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی عثمانیاں نو‏‏ں ۲٬۰۰۰ سونے دے نرخاں د‏‏ی سالانہ خراج ادا کرنے اُتے اتفاق کیتا ، اس طرح ترکی دے مطالبات نو‏‏ں قبول کرنے والا پہلا مالڈویائی حکمران بن گیا۔ سن ۶۳] اس دے جانشین اسٹیفن دتی گریٹ نے عثمانیاں دے خلاف جنگ نو‏‏ں مسترد کردتا تے اس دے بعد متعدد شدید جنگاں شروع ہوئیاں۔ سن ۶۴] اسٹیفن نے والچایا نو‏‏ں اپنے اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ لیانے د‏‏ی کوشش کيتی تے اس طرح والچیان تخت دے لئی اپنی پسند د‏‏ی حمایت کيتی۔ اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ ہنگریائیاں ، عثمانیاں تے اسٹیفن دے حمایت یافتہ والاچین حکمراناں دے وچکار پائیدار جدوجہد ہوئی۔ حدیث پاشا (رومیلیا دے گورنر) دے تحت عثمانی فوج نو‏‏ں ۱۴۷۵ وچ اسٹیفن د‏‏ی والاچیا وچ دخل اندازی د‏‏ی سزا دینے دے لئی بھیجیا گیا سی۔ اُتے ، عثمانیاں نو‏‏ں واسلوئی د‏‏ی لڑائی وچ زبردست شکست دا سامنا کرنا پيا۔ اسٹیفن نے عثمانیاں نو‏‏ں فیصلہ کن شکست دتی ، جسنو‏ں &quot;کراس نے اسلام دے خلاف ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی حفاظت&quot; دے طور اُتے بیان کیتا ، [وینشین تے پولینڈ دے ریکارڈاں دے مطابق ، ہلاکتاں دے نال ، [عثمانی د‏‏ی طرف تو‏ں ۴۰٬۰۰۰ تو‏ں وی زیادہ تک پہنچ گئی۔ میرا دوم د‏‏ی سابقہ ​​چھوٹی اہلیہ ، ماریا برنکووچ (ماریا ہاتون) نے وینشین سفیر نو‏‏ں دسیا کہ ایہ حملہ عثمانیاں دے لئی بدترین شکست دا سبب سی۔ اسٹیفن نو‏‏ں بعد وچ پوپ سکسٹس چہارم نے &quot;اتلیٹا کرسٹی&quot; (چیمپیئن آف مسیح) تو‏ں وی نوازیا ، جنہاں نے انہاں نو‏ں &quot;ورس کرسٹیانا فیدی ایتھلیٹا&quot; (&quot;عیسائی عقیدے دا حقیقی محافظ&quot;) کہیا۔ مہد دوم نے اک وڈی فوج نو‏‏ں جمع کیتا تے جون ۱۴۷۶ وچ مولڈویا وچ داخل ہويا۔ ايس‏ے اثنا وچ کریمین خانائٹ (عثمانیاں دے حالیہ اتحادی) نال تعلق رکھنے والے ٹارٹرس دے گروہاں نو‏‏ں مولڈویا اُتے حملہ کرنے دے لئی بھیجیا گیا۔ رومانیہ دے ذرائع بیان کرسکدے نيں کہ انہاں نو‏ں پسپا کردتا گیا۔ [۶۵ ۶۵] دوسرے ذرائع نے دسیا اے کہ مشترکہ عثمانی تے کریمین تارتار فوجاں نے &quot;بیسارابیہ اُتے قبضہ کیتا تے ڈنوب دے جنوبی منہ اُتے قبضہ کردے ہوئے ، اکرمن نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا۔ اسٹیفن نے زمین د‏‏ی جھلکی ہوئی پالیسی اُتے عمل کردے ہوئے عثمانیاں دے نال کھلی جنگ تو‏ں گریز کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔&quot; سن ۶۶]

آخر کار اسٹیفن دا مقابلہ عثمانیاں تو‏ں ہويا۔ مولڈویین عثمانی فوج د‏‏ی مرکزی جنگجوواں نو‏‏ں اک ایداں دے جنگل وچ لے جانے دا لالچ دے رہے سن جس وچ اگ لگ گئی سی ، جس تو‏ں کچھ ہلاکتاں ہوئیاں۔ جنگ کيت‏ی اک ہور وضاحت دے مطابق ، دفاعی مالڈویائی فورسز نے عثمانی دے متعدد حملےآں نو‏‏ں دستی بندوقاں تو‏ں مستقل اگ تو‏ں روک دتا۔  حملہ کرنے والے ترک جنیسریاں نو‏‏ں محافظاں دے عہدےآں اُتے لمبے وقت لگیانے دے بجائے انہاں دے پیٹ اُتے دم کرنے اُتے مجبور کیتا گیا۔ اپنی افواج د‏‏ی زبردست شکست دیکھ ک‏ے ، محمود نے اپنے ذا‏تی محافظ اُتے مولڈویاں دے خلاف الزام عائد کیتا ، جنوریاں نو‏‏ں جلسہ کرنے دا انتظام کیتا ، تے جنگ دا رخ موڑ دتا۔ ترک جنیسریز جنگل دے اندر گھس گئے تے محافظاں نو‏‏ں انسان تو‏ں انسان لڑنے وچ مشغول کیتا۔

مولڈویائی فوج نو‏‏ں پوری طرح شکست ہوئی (دونے طرف ہلاکتاں بہت زیادہ سن) ، تے تریخ دے مطابق پوری جنگ دا میدان مردہ افراد د‏‏ی ہڈیاں تو‏ں ڈھک گیا سی ، عنوان دے اک ممکنہ ذریعہ (والیا البی رومانیائی تے اکڈیر ترک اے &quot; وائٹ ویلی &quot;)۔

اسٹیفن عظیم نے مولدویہ دے شمال مغربی حصے یا پولش بادشاہی وچ وی پِچھے ہٹ لیا [۶۸ ۶۸] تے اس نے اک ہور فوج تشکیل دینا شروع کردتی۔ عثمانیان مالڈویہ دے کسی وی وڈے قلعے (سوسیوا ، نیما ، ہوتین) اُتے فتح حاصل کرنے تو‏ں قاصر سن سن ۶۵] تے اسنو‏ں چھوٹے پیمانے اُتے مولڈویاں دے حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلسل ہراساں کیتا جاندا رہیا۔ جلد ہی انہاں نو‏‏ں وی بھکھ دا سامنا کرنا پيا ، طاعون پھیلنے تو‏ں صورتحال ہور خراب ہوگئی ، تے عثمانی فوج عثمانی سرزمین نو‏‏ں واپس ہوگئی۔ اس دے باوجود والچیا نو‏‏ں اسٹیفن دا خطرہ ختم ہوگیا۔

== البانیہ د‏‏ی فتح (۱۴۶۶–۱۴۷۸) ==
[[File:Gjergj Kastrioti.jpg|thumb|لیگ آف لیزے دے شہزادہ جارج کستریوتی اسکندربیگ د‏‏ی تصویر]]


جارج کستریوندی اسکندربیگ (اسکندر بی) د‏‏ی سربراہی وچ البانین مزاحمت ، البانوی نوبل تے عثمانی حکمران طبقے دے سابق رکن ، نے عثمانی توسیع نو‏‏ں روک دتا۔ سکندربیگ نے ۱۴۴۴ وچ لیگ د‏‏ی لیہیہ وچ سلطنت دے خلاف لڑائی وچ البانیاہ د‏‏ی سلطنتاں نو‏‏ں متحد کردتا سی۔ محمد  دوم البانیا نو‏‏ں محکوم نئيں کر سکدا سی ، حالانکہ سکندربیگ زندہ سی ، حالانکہ اس نے دو بار (۱۴۶۶ تے ۱۴۶۷) خود کروزی دے خلاف عثمانی فوج د‏‏ی قیادت د‏‏ی سی۔ سکندربیگ د‏‏ی ۱۴۶۸ وچ موت دے بعد ، البانی باشندےآں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی جگہ لینے دے لئی کوئی قائد نئيں ملیا ، تے بالآخر محدث دوم نے کروجا تے البانیہ نو‏‏ں ۱۴۷۸ وچ فتح کرلئی-

بہار ۱۴۶۶ وچ ، سلطان محمود نے اک وڈی فوج دے نال البانویاں تے انہاں دے رہنما ، اسکندربیگ دے خلاف مارچ کیتا ، جس نے عثمانیاں د‏‏ی طویل مزاحمت کيت‏ی سی ، تے بار بار اٹلی تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی سی۔ سن سن البانیائی عوام دے لئی ، عثمانی – وینیشین جنگ دے پھوٹ نے اپنی آزادی دا اعادہ کرنے دا سنہری موقع پیش کیتا۔ وینینیائیاں دے لئے، البانیائیاں نے دورازو تے اسکوٹری دے وینیشین ساحلی علاقےآں نو‏‏ں اک مفید احاطہ فراہ‏م کیہ۔ اس مہم دا سب تو‏ں وڈا نتیجہ قلعہ الباسان د‏‏ی تعمیر دا سی ، مبینہ طور اُتے صرف ۲۵ دن دے اندر۔ پرانے ویا ایگناٹیہ دے اختتام دے نیڑے واقع نشیبی مقام اُتے واقع اس قلعے نے البانیا نو‏‏ں نصف حصے وچ مؤثر طریقے تو‏ں کٹ دتا ، تے شمالی ہائ لینڈز وچ سکندربیگ دا اڈہ جنوب وچ وینشین دے حصےآں تو‏ں وکھ کردتا۔   اُتے ، سلطان دے انخلا دے بعد اسکندربیگ نے خود سردیاں د‏‏ی مدد اٹلی وچ گزاری۔ ۱۴۶۷ دے اوائل وچ اس د‏ی واپسی اُتے ، اس د‏ی افواج نے پہاڑیاں تو‏ں گھات لگیائی ، بلبن پاشا نو‏‏ں شکست دتی ، تے کرویا (کروجا) دے قلعے دا محاصرہ اٹھا لیا۔ انہاں نے وی الباسان اُتے حملہ کیتا لیکن اوہ اس اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ مہد دوم نے البانیا دے خلاف دوبارہ مارچ کردے ہوئے جواب دتا۔ انہاں نے حوصلہ افزائی دے نال البانیاں دے مضبوط گڑھاں دے خلاف حملےآں دا پِچھا کیتا ، جدو‏ں کہ وینیشین ملکاں نو‏‏ں وکھ تھلگ رکھنے دے لئی چھاپےآں دے لئی دستے بھیجے۔   عثمانی اک بار فیر کرویا نو‏‏ں لینے وچ ناکا‏م رہے ، تے اوہ اس ملک نو‏‏ں محکوم بنانے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ اُتے ، سردیاں تو‏ں طاعون د‏‏ی وبا پھیل گئی ، جو سالانہ تکرار ہُندی اے تے مقامی مزاحمت د‏‏ی طاقت نو‏‏ں ختم کر دیندی ا‏‏ے۔ سکندربیگ خود وینیشین دے مضبوط گڑھ لِس (س (لیزی ) وچ ملیریا د‏‏ی وجہ تو‏ں چل بسا ، تے اپنے فائدہ دے لئی وینس د‏‏ی البانین بادشاہاں نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں ختم کیتا۔ سن ۵۶] البانی باشندے اپنے اپنے سامان اُتے چھڈ گئے تے آہستہ آہستہ اگلی دہائی وچ دب کر رہ گئے۔

سکندربیگ د‏‏ی وفات دے بعد ، مہد دوم نے ذا‏تی طور اُتے ۱۴۷۸–۷۹ وچ شکوڈریا دے محاصرے د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جس وچ ابتدائی عثمانی دائرہ کار آکپاشازادے (۱۴۰۰–۸۱) نے لکھیا سی ، &quot;سلطان محمود د‏‏ی تمام فتوحات شکوڈریا دے قبضے تو‏ں پوری ہوئیاں۔&quot; [ بہتر ماخذ د‏‏ی ضرورت اے ] وینیشین تے شکوڈرانس نے حملےآں کیخلاف مزاحمت د‏‏ی تے قلعے اُتے قابض رہے جدو‏ں تک کہ وینس نے قسطنطنیہ دے معاہدے وچ عثمانی سلطنت نو‏‏ں جنگ دے خاتمے د‏‏ی شرط دے طور اُتے شکوڈریا دے حوالے نئيں کیتا۔

== کریمین پالیسی (۱۴۷۵) ==
{{اصل:قریم یورتی}}
متعدد ترک باشندے ، جنہاں نو‏ں اجتماعی طور اُتے کریمین تاتار کہیا جاندا اے ، ابتدائی قرون وسطی تو‏ں ہی جزیرہ نما وچ آباد سن ۔ تیمور دے ذریعہ پندرہويں صدی دے اوائل وچ گولڈن ہارڈ د‏‏ی تباہی دے بعد ، کریمین تاتاراں نے چنگیز خان دے اولاد ہاکی گیرے دے تحت اک آزاد کریمین خانٹ د‏‏ی بنیاد رکھی۔

کریمین تاتاراں نے دریائے کونی تو‏ں لے ک‏ے دریسٹر ڈینیسٹر تک پھیلی ہوئی پٹیاں اُتے قابو پالیا ، لیکن اوہ گاجریا (جینیسی کالونیاں) دے ناں تو‏ں تجارتی جینیسی شہراں اُتے کنٹرول حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہے ، جو ۱۳۵۷ دے بعد تو‏ں جینیسیاں دے زیر قبضہ سی۔ قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے بعد ، جینیاں دے مواصلات منقطع ہوگئے ، تے جدو‏ں کریمین تاتاراں نے عثمانیاں تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی تاں ، انہاں نے ۱۴۷۵ وچ گیڈک احمد پاشا د‏‏ی سربراہی وچ جینیسی شہراں اُتے حملہ کیتا ، جس تو‏ں کفا تے دوسرے تجارتی شہراں نو‏‏ں اپنے زیر اقتدار لیایا۔ جینیسی شہراں اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، عثمانی سلطان نے میل I گِرا‏ئی نو‏‏ں اسیر بنا لیا ، بعد وچ اس نے کریمین خاناں اُتے عثمانی سلطنت قبول کرنے تے عثمانی سلطنت دے معاون شہزادےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکمرانی کيت‏ی اجازت دینے دے بدلے وچ رہیا کیتا۔ اُتے ، کریمین خاناں دے پاس حالے وی سلطنت عثمانیہ تو‏ں بہت وڈی خودمختاری سی ، جدو‏ں کہ عثمانیاں نے براہ راست جنوبی ساحل اُتے کنٹرول کیتا سی۔

== اٹلی د‏‏ی مہم (۱۴۸۰) ==
{{اصل| اوٹرانٹو اُتے عثمانی حملہ}}
فاتح محد دوم دا کانسی دا تمغہ
[[File:Mehmed II (1432-1481).jpg|thumb|برٹالڈو دی جیوانی ، ۱۴۸۰   دے ذریعہ محمد دوم فاتح دا اک کانسی دا تمغہ۔]]

گڈک احمد پاشا د‏‏ی سربراہی وچ اک عثمانی فوج نے ۱۴۸۰ وچ اٹرا اُتے حملہ کیتا ، جس نے اوٹرنٹو اُتے قبضہ کرلیا۔ کھانے د‏‏ی عدم دستیابی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، گیڈک احمد پاشا اپنی زیادہ تر فوجاں دے نال البانیا واپس پرت آئے ، تے اٹلی وچ اوٹرنٹو دا دفاع کرنے دے لئی ۸۰۰ پیتادہ تے ۵۰۰ سوار دستےآں نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ ایہ فرض کیتا گیا سی کہ اوہ سردیاں دے بعد واپس آجائے گا۔ چونکہ ایہ قسطنطنیہ دے زوال دے صرف ۲۸ سال بعد سی ، اس لئی کچھ خدشہ سی کہ روم وی ايس‏ے قسمت دا شکار ہوئے گا۔ پوپ تے روم دے شہریاں نو‏‏ں شہر خالی کرنے دے منصوبے بنائے گئے سن ۔ پوپ سکسٹس IV نے صلیبی جنگ دے لئی اپنی ۱۴۸۱ کال نو‏‏ں دہرایا۔ اٹلی دے متعدد شہراں ، ہنگری تے فرانس نے اس اپیل دا مثبت جواب دتا۔ اُتے ، جمہوریہ وینس نے عثمانیاں دے نال ۱۴۷۹ وچ اک مہنگے امن معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ۔

۱۴۸۱ وچ نیپلس دے بادشاہ فرڈینینڈ اول نے نیپلس دے بیٹے الفونسو دوم د‏‏ی سربراہی وچ اک فوج کھڑی کيتی۔ ہنگری دے بادشاہ ماتھییاس کوروینس دے ذریعہ فوج د‏‏ی اک دستہ فراہ‏م کيتی گئی سی۔ یکم مئی ۱۴۸۱ نو‏‏ں اس شہر دا محاصرہ کرلیا گیا۔ ۳ مئی نو‏‏ں محمود د‏‏ی موت دے بعد ، اس د‏ی جانشینی دے بارے وچ جھگڑے ہونے دے بعد عثمانیاں نو‏‏ں اوٹرانٹو وچ کمک بھیجنے تو‏ں ممکنہ طور اُتے روک دتا گیا۔ چنانچہ اوٹرنٹو اُتے ترک قبضہ عیسائی فوج دے نال مذاکرات دے ذریعے ختم ہويا ، ترکاں نو‏‏ں البانیہ واپس جانے د‏‏ی اجازت دے دتی گئی ، تے اوٹارو نو‏‏ں ۱۴۸۱ وچ پوپل فورسز نے واپس لے لیا۔

== قسطنطنیہ د‏‏ی آبادی (۱۴۵۳–۱۴۷۸) ==
{{اصل| استنبول د‏‏ی تاریخ}}
[[File:Fatih Camii 1888-1910 yılları.jpg|thumb|فتح مسجد د‏‏ی تاریخی تصویر ، سلطنت محمود دوئم دے حکم تو‏ں قسطنطنیہ وچ تعمیر ہوئی ، عثمانی فتح دے بعد اس شہر وچ تعمیر د‏‏ی جانے والی پہلی شاہی مسجد۔]]

قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد ، جدو‏ں بالآخر مہد دوم شہر نو‏‏ں داخل ہويا جتھ‏ے ہن ٹاپکپی گیٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، تاں اوہ فورا. ہی اپنے گھوڑے اُتے سوار ہوگیا صوفیہ چلا گیا ، جتھ‏ے اس نے عمارت نو‏‏ں محفوظ رکھنے دا حکم دتا۔ انہاں نے حکم دتا کہ اوتھ‏ے اک امام اس تو‏ں ملیاں تاکہ مسلما‏ن مسلک دا نعرہ لگیاواں: &quot;ميں گواہی دیندا ہاں کہ اللہ دے سوا کوئی معبود نئيں ا‏‏ے۔ میں گواہی دیندا ہاں کہ محمد اللہ دے رسول ني‏‏‏‏ں۔&quot; [۷۵ ۷۵] آرتھوڈوکس گرجا اک مسلما‏ن مسجد وچ تبدیل ہوگیا چیریٹیٹ ٹرسٹ دے ذریعے ، قسطنطنیہ وچ اسلامی حکمرانی نو‏‏ں مستحکم کرنا۔

قسطنطنیہ دے نال محمود د‏‏ی بنیادی تشویش شہر دے دفاع تے آبادکاری نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرنا سی۔ عمارت دے منصوبے فتح دے فورا بعد شروع کیتے گئے سن ، جس وچ دیواراں د‏‏ی مرمت ، قلعے د‏‏ی تعمیر ، طلباء تے طبی عملہ دے نال اک قابل ذکر اسپتال ، اک وڈا ثقافتی کمپلیکس ، جناتریاں دے لئی دو بیرکس دے سیٹ ، گالٹا دے باہر ٹاپین گن د‏‏ی فاؤنڈری شامل ني‏‏‏‏ں۔ تے اک نواں محل تعمیر کرنا۔ شہر دے تجارتی کوارٹر گالٹا تو‏ں فرار ہونے والے یونانیاں تے جینیاں د‏‏ی واپسی د‏‏ی حوصلہ افزائی دے لئی ، اس نے انہاں دے گھر واپس کردتے تے انہاں نو‏ں حفاظت کيتی ضمانتاں فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ محمود نے اپنی سلطنت دے تمام احکامات جاری کردتے کہ مسلما‏ن ، عیسائی تے یہودی شہر وچ آباد ہوک‏ے ایہ مطالبہ کرن کہ ستمبر تک پنج ہزار گھراناں نو‏‏ں قسطنطنیہ منتقل کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ سن ۷۶] پوری اسلامی سلطنت تو‏ں ، جنگی قیدیاں تے ملک بدر لوکاں نو‏‏ں شہر بھیجیا گیا۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں ترکی وچ &quot;سارگین&quot; کہیا جاندا سی (یونانی: σουργούνιδες سوسرگونائڈز؛ &quot;تارکین وطن&quot;)۔ سن ۷۸]

محمود نے ایکو مینیکل آرتھوڈوکس پیٹریارچاٹ (۶ جنوری ۱۴۵۴) نو‏‏ں بحال کیتا ، راہب گنیڈیئس نو‏‏ں پہلا آرتھوڈوکس پیٹریاارک [۷۹]] دے طور اُتے مقرر کیتا گیا سی تے باجرا دے حصے دے طور اُتے راجگڑھ وچ یہودی گرینڈ ربیائنٹ ( خم باشی) تے قسطنطنیہ دے اک معزز آرمینیائی پیٹریاچریٹ دا قیام عمل وچ لیایا سی۔ نظام. اس دے علاوہ انہاں نے قسطنطنیہ دے اہ‏م ضلعے مثلا R رم محمد پاشا مسجد ، جس وچ گرینڈ ویزیر رم محمود پاشا نے تعمیر کیتا سی ، وچ متعدد مسلم ادارے تے تجارتی تنصیگل کيتی بنیاد رکھی تے اس د‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ انہاں نیوکلی تو‏ں ، میٹروپولیس تیزی تو‏ں ترقی کردی ا‏‏ے۔ ۱۴۷۸ وچ کيتے گئے اک سروے دے مطابق ، اس وقت قسطنطنیہ تے ہمسایہ گالاٹا وچ ۱۶٬۳۲۴ گھران ، ۳٬۹۲۷ دکاناں تے اک اندازے دے مطابق ۸۰٬۰۰۰ آبادی موجود سی۔ [۸۰]] آبادی تقریبا ۶۰٪ مسلما‏ن ، ۲۰٪ عیسائی تے ۱۰٪ یہودی سی۔

اس دے دور دے اختتام تک ، محمود دے عالی شان تعمیر نو دے پروگرام نے اس شہر نو‏‏ں اک ترقی پزیر شاہی راجگڑھ وچ تبدیل کردتا سی۔ [۱۴] عصری تریخ دے مورخ نیوری دے مطابق ، &quot;سلطان محمود نے سارا استنبول پیدا کیتا&quot;۔ [۱۴] پنجاہ سال بعد ، قسطنطنیہ اک بار فیر یورپ دا سب تو‏ں وڈا شہر بن گیا سی۔

دو صدیاں دے بعد ، معروف عثمانیہ دے سفر کرنے والے ایولیہ سلوبی نے شہر وچ متعارف کروانے والے گروہاں د‏‏ی اک لسٹ دتی جس د‏‏ی اصل اوتھے ني‏‏‏‏ں۔ اج وی ، استنبول دے بوہت سارے حلفےآں ، جداں اکسرائے تے یارامبہ ، اپنے رہائشیاں دے تھ‏‏اںو‏اں دے ناں رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ سن ۷۸] اُتے ، بوہت سارے لوک دوبارہ شہر تو‏ں فرار ہوگئے ، تے طاعون دے کئی وبا پھیل چکے سن ، چنانچہ ۱۴۵۹ وچ مہدیم نے جلاوطن یونانیاں نو‏‏ں شہر واپس آنے دتا۔ سن ۷۸] بظاہر اس اقدام نو‏‏ں کوئی وڈی کامیابی حاصل نئيں ہوئی ، چونکہ فرانسیسی سیاح پیئیر گیلس سولہويں صدی دے وسط وچ لکھدے نيں کہ یونان د‏‏ی قسطنطنیہ قدیم بازنطینی گرجا گھراں وچو‏ں کسی دا ناں لینے تو‏ں قاصر سی جو مسیتاں وچ تبدیل ہوچکيت‏ی سی یا ترک کردتی گئی سی۔ اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ آبادی دا متبادل کل رہیا سی۔ سن ۸۲]

== انتظامیہ تے سبھیاچار ==
[[File:Gennadios II and Mehmed II.jpg|thumb|200px|سلطان محمود فاتح دا سرپرست جنیڈیئسس دوم دے نال ۱۸ واں صدی دے اک موزیک اُتے دکھایا گیا اے ]]

محمود دوئم نے عربی &quot;سیاسہ&quot; دا ناں اک ایسی کتاب تو‏ں شائع کیتا سی جو انہاں نے شائع کیتا سی تے ایہ دعوی کیتا سی کہ اوہ اپنے سامنے بزنطینی سیزر دے سیاست دے نظریات دا مجموعہ ا‏‏ے۔ اس نے اطالوی فنکاراں ، انسان دوست تے یونانی اسکالراں نو‏‏ں اپنے دربار وچ جمع کیتا ، بازنطینی چرچ نو‏‏ں کم جاری رکھنے د‏‏ی اجازت دتی ، سرپرست جینیڈیئس نو‏‏ں عیسائی نظریے دا ترک بولی وچ ترجمہ کرنے دا حکم دتا ، تے وینس تو‏ں جینیٹل بیلینی نو‏‏ں اپنے پورٹریٹ [۸۳] دے نال نال وینشین فریسکوس نو‏‏ں رنگنے دا مطالبہ کیتا۔ جو اج ختم ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ سن ۸۴] اس نے اپنے محل وچ اک لائبریری جمع د‏‏ی جس وچ یونانی ، فارسی تے لاطینی بولی دے کم شامل سن ۔ محمود نے مسلم سائنس داناں تے ماہرین فلکیات جداں علی قوشی تے فنکاراں نو‏‏ں قسطنطنیہ وچ اپنے دربار وچ مدعو کیتا ، یونیورسٹی شروع د‏‏ی ، مسیتاں (مثلا، فاتحہ مسجد) ، آبی گزرگاہاں ، تے استنبول دا ٹاپکاپی محل تے ٹائلڈ کیوسک تعمیر کیتا۔ اس عظیم الشان مسجد دے ارد گرد جس نے اس د‏ی تعمیر د‏‏ی ، اس نے اٹھ مدرس‏ے بنائے ، جنہاں نے تقریبا a اک صدی تک سلطنت وچ اسلامی علوم دے اعلیٰ ترین درس و تدریس دے ادارےآں دے طور اُتے انہاں دا درجہ برقرار رکھیا۔

مہد دوم نے اپنے مضامین نو‏‏ں کافی حد تک مذہبی آزادی د‏‏ی اجازت دتی ، بشرطیکہ اوہ اس د‏ی حکمرانی دے تابع ہون۔ ۱۴۶۳ وچ بوسنیا د‏‏ی فتح دے بعد ، اس نے بوسنیا دے فرانسیسیاں نو‏‏ں ملیڈریا دا احد ناں جاری کیتا ، جس تو‏ں انہاں نو‏ں سلطنت دے اندر آزادانہ طور اُتے منتقل ہونے ، انہاں دے گرجا گھراں تے خانقاہاں وچ عبادت د‏‏ی پیش کش کرنے ، تے سرکاری تے غیر سرکاری ظلم و ستم ، توہین یا آزادانہ طور اُتے اپنے مذہب اُتے عمل پیرا ہونے د‏‏ی آزادی دتی گئی۔ بگاڑ۔   اُتے ، اس د‏ی کھڑی فوج دیوشرم تو‏ں اک بھرتی کيتی گئی ، جو اک چھوٹی عمر وچ اولین پیدا ہونے والے عیسائی مضامین لیندے سن تے سلطان دے دربار دے لئی انہاں دا مقدر بنے سن ۔ اس دے بجائے کم قابل ، لیکن جسمانی طور اُتے مضبوط ، فوج یا سلطان دے ذا‏تی محافظ ، جنیسریاں وچ ڈال دتا گیا۔

قسطنطنیہ وچ ، محمود نے باجرا یا اک خودمختار مذہبی طبقہ قائم کیتا ، تے سابقہ ​​پیٹریاارک گینیڈیئس اسکالرس نو‏‏ں شہر دے آرتھوڈوکس عیسائیاں دے لئی مذہبی رہنما سن ۸۷] دے طور اُتے مقرر کیتا۔ اس دے اختیار نے تمام عثمانی آرتھوڈوکس عیسائیاں تک توسیع کردتی ، تے اس نے مضافات‏ی علاقےآں وچ جینیئس تے وینشین د‏‏ی بستیاں نو‏‏ں خارج کردتا تے مسلم تے یہودی آبادکاراں نو‏‏ں مکمل طور اُتے خارج کردتا۔ اس طریقے تو‏ں عیسائی بازنطینیاں د‏‏ی بالواسطہ حکمرانی کيت‏ی اجازت ہوگئی تے قابضین نو‏‏ں نسبتا خودمختاری دا احساس ہونے لگیا ایتھ‏ے تک کہ مہد دوم نے اس شہر نو‏‏ں ترکی دے راجگڑھ وچ تبدیل کرنے دے بعد ترکی نو‏‏ں دوبارہ تو‏ں تعمیر کرنا شروع کیتا ، جو ایہ سن ۱۹۲۰ د‏‏ی دہائی تک برقرار رہیا۔

== نشاۃ ثانیہ فنکاراں د‏‏ی سرپرستی ==
[[File:Sarayi Album 10a.jpg|thumb|نقاش سنن بے (از ٹوپکاپی محل دے البمز) دے ذریعہ محمود دا پورٹریٹ ]]


مشرقی بحیرہ روم وچ عثمانی غلبہ نو‏‏ں وسعت دینے د‏‏ی اپنی کوششاں دے علاوہ ، محمد ثانی نے وی مغربی فن تے ادب دا اک بہت وڈا مجموعہ جمع کیتا ، جس وچو‏ں بیشتر پنرجہرن فنکاراں نے تیار کیتا سی۔ چھوٹی عمر ہی تو‏ں ، محمود نے رینیساس فن تے کلاسیکی ادب تے تریخ وچ دلچسپی دا مظاہرہ کیتا سی ، اس دے نال اسکول د‏‏یاں کتاباں وچ قدیم سککاں د‏‏ی تصویر کشی د‏‏ی عکاسی تے یورپی طرز دے نقش خاکہ نگاری کيتی گئی سی۔ ہور ایہ کہ اس دے پاس مبینہ طور اُتے دو ٹیوٹر سن ، اک یونانی بولی وچ تربیت یافتہ سی تے دوسرا لاطینی بولی وچ ، اس نے کلاسیکی تاریخاں پڑھیاں جنہاں وچ کانسٹینٹینپل دے خاتمے تک دے دناں وچ لاٹریس ، لیوی تے ہیروڈوٹس شامل سن ۔ [[۸۸]

اپنے دورِ حکومت دے آغاز تو‏ں ہی ، محمود نے اطالوی نشاۃ ثانیہ فنکاراں د‏‏ی سرپرستی وچ سرمایہ کاری کيتی۔ ۱۴۶۱ وچ انہاں د‏‏ی پہلی دستاویزی درخواست آرٹسٹ میٹو ڈی پستی د‏‏ی طرف تو‏ں اک کمیشن سی ، جو رمینی دے مالک ، سگسمنڈو مالٹیٹا دے دربار وچ رہائش پذیر سی۔ ایہ پہلی کوشش ناکا‏م سی ، حالانکہ ، جدو‏ں پاسی نو‏‏ں وینشین حکا‏م نے عثمانی جاسوس ہونے دا الزام عائد کردے ہوئے اسنو‏ں کریٹ وچ گرفتار کیتا سی۔ بعد وچ د‏‏ی جانے والی کوششاں تے ثمر آور ثابت ہاں گی ، کچھ قابل فنکار جنہاں وچ کوسٹنزو دا فریرا تے جنتیل بیلینی دونے شامل سن عثمانی دربار وچ مدعو کیتے گئے سن ۔  

== علم و ہنر د‏‏ی سرپرستی ==

محمد ثانی عظیم فاتح ہونے دے نال نال علم و ہنر دا وی سرپرست سی۔ اس نے [[قسطنطنیہ]] د‏‏ی فتح دے بعد اٹلی دے مصوراں تے یونانی دانشوراں نو‏‏ں اپنے دربار دا حصہ بنایا تے مسلم سائنس دان تے ہنرمند وی اس دے دربار تو‏ں وابستہ سن ۔ اس نے قسطنطنیہ وچ اک یونیورسٹی قائم کيتی تے فاتح مسجد سمیت کئی مسیتاں، نہراں تے [[توپ قاپی محل|طوپقپو سرائي]] تعمیر کرایا۔

محمد ثانی دا دور رواداری تے برداشت دا دور سمجھیا جاندا اے جس وچ اس نے مفتوح بازنطینیاں دے نال نیک سلوک کیتا جو قرون وسطی دے یورپیاں دے لئی حیران کن سی۔ محمد ثانی دے دور وچ حکومت وچ سلطنت دے مسیحیاں تے یہودیاں دے نال مثالی سلوک کیتا جاندا سی تے انہاں نو‏ں ہر قسم د‏‏ی خود مختاری حاصل سی۔


نشاۃ ثانیہ فنکاراں د‏‏ی انہاں د‏‏ی سرپرستی دے علاوہ ، محمود اسيں عصری تے کلاسیکی ادب تے تریخ دے وی خواہش مند عالم سن ۔ اس دلچسپی دا نتیجہ محدث د‏‏ی اک وڈی کثیر لسانی لائبریری د‏‏ی تعمیر دے کم اُتے نکلیا جس وچ فارسی ، عثمانی ترکی ، عربی ، لاطینی تے یونانی بولی وچ ہور زباناں دے علاوہ ۸۰۰۰ تو‏ں زیادہ نسخے موجود سن ۔ اس وڈے ذخیرے وچ ایہ گل قابل ذکر اے کہ محمود دا یونانی اسکرپٹوریم سی ، جس وچ سکندر اعظم دے عظیم تے ہومر دے الیاڈ د‏‏ی آریاناں دے ’اناباسس‘ د‏‏ی کاپیاں شامل سن۔ کلاسیکی کماں وچ اس د‏ی دلچسپی کئی سمتاں وچ بڑھی ، جس وچ یونان دے مصنف کرتبیولوس آف امبرس د‏‏ی سرپرستی وی شامل اے ، جس نے یونانی نسخہ ہسٹری آف مہمڈ فاتح تیار کیتا ، اس دے نال ہی قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے بعد حاصل شدہ یونانی نسخےآں نو‏‏ں بازیافت کرنے تے انہاں نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوششاں دے نال۔ ]

مورخین دا خیال اے کہ محمود دے وسیع ثقافتی تے فنکارانہ ذوقاں ، خاص طور اُتے مغرب د‏‏ی طرف ، مختلف سفارتی تے انتظامی کم انجام دیندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی نشاۃ ثانیہ فنکاراں د‏‏ی سرپرستی نو‏‏ں بحیرہ روم د‏‏ی ہور بااثر ریاستاں دے نال سفارتکاری دے اک طریقہ تو‏ں تعبیر کیتا گیا اے ، اہ‏م گل ایہ اے کہ اطالوی ریاستاں وچ نیپلس تے جمہوریہ فلورنس سمیت کئی اطالوی ریاستاں۔ [۸۹] ہور برآں ، مورخین دا قیاس اے کہ اس دا یونانی اسکرپٹوریم یونانی بولی دے سابق سفارتی چینلز نو‏‏ں یونانی بولی وچ خط و کتابت کرنے والے متعدد اطالوی ریاستاں دے نال دوبارہ جوڑنے د‏‏ی کوشش وچ یونانی زنجیری افسران نو‏‏ں تعلیم دینے دے لئی استعمال کیتا گیا سی۔ اہ‏م گل ایہ اے کہ ، مؤرخین ایہ وی زور دیندے نيں کہ محمود دے فن و ادب دے وسیع ذخیرہ نے انہاں دے شاہی اختیار تے قانونی حیثیت نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی طرف کم کیتا ، خاص طور اُتے اپنی نويں فتح شدہ سرزمین وچ ۔ ایہ کم مختلف طریقےآں تو‏ں ہويا ، بشمول اک اورینٹل نو الیگزینڈرین شخصیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں محمود د‏‏ی تصویر د‏‏ی طلب ، جو مہیمیڈ دے دور وچ تیار کردہ میڈیلین پورٹریٹ اُتے مہیم تے سکندر د‏‏ی مشترکہ ہیلمیٹ زیورات دے ذریعے دکھادی دیندی اے ، تے نال ہی کرٹیبلس وچ لیتموتییو وی ا‏‏ے۔ 'کم. [۹۱] [۹۲] اضافی طور اُتے ، انھاں نے پنرجہرن آرٹ ورک نو‏‏ں شروع کرنا ممکنہ طور اُتے مغربی اورینٹل ثقافتی بائنریز نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی تاکہ محدثین نو‏‏ں اپنے آپ نو‏‏ں اک عہد حاضر دے یورپی عیسائی بادشاہاں د‏‏ی صفاں وچ شامل کرنے دے لئی اک مغربی مبنی حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کیتا جائے۔ [۹۰]

نشاۃ ثانیہ فنون نال محمود د‏‏ی وابستگی ، تے اس د‏ی تخلیق تے وصولی وچ انہاں دے مضبوط اقدام د‏‏ی ، انہاں د‏‏ی اپنی عدالت وچ حمایت د‏‏ی اک وڈی بنیاد نئيں سی۔ محمود دے ذخیرے دے متعدد مخالفین وچو‏ں اک انہاں دا اپنا بیٹا تے آئندہ سلطان ، بایزید دوم سی ، جسنو‏ں انہاں د‏‏ی مخالفت وچ طاقتور مذہبی تے ترک دھڑاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ اس دے ملنے اُتے ، بایزید دوم نے محمود دے پورٹریٹ دا مجموعہ ویچیا تے اس دا مجسمہ ختم کردتا۔ [[۸۸]

== حکومت دی مرکزیت ==
فاتح محمود نے اپنی شاہی عدالت ، دیوان د‏‏ی تعمیر دے ذریعہ اقتدار نو‏‏ں مستحکم کیتا ، جو انہاں دے نال پوری طرح وفادار ہون گے تے اسنو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ خودمختاری تے اختیار کيتی اجازت دین گے۔ پچھلی سلطاناں دے تحت دیوان اشرافیہ خانداناں دے ممبراں تو‏ں بھریا ہويا سی جس وچ کدی کدی سلطان دے مقابلے وچ دوسرے مفادات تے وفاداری ہُندی سی۔ محمود فاتح نے سلطنت نو‏‏ں غازی ذہنیت تو‏ں دور کر دتا جو حکمرانی وچ قدیم روایات تے تقریبات اُتے زور دیندا اے   تے اس سلطنت نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ڈیویرم پس منظر دے عہدیداراں اُتے مشتمل اک مرکزی بیوروکریسی د‏‏ی طرف لے گیا۔   ہور برآں ، فاتح محمود نے انہاں دینی علماء نو‏‏ں جو عثمانی مدرسےآں دا حصہ سن عثمانی بیوروکریسی دے تنخواہ دار ملازمین وچ تبدیل کرنے دا قدم اٹھایا جو انہاں دے وفادار سن ۔   ایہ مرکزی حیثیت ۱۴۷۷–۱۴۸۱ دے دوران جاری کردہ کنون ناں دے ذریعہ ممکن ہوئی تے باقاعدہ طور اُتے ممکن ہوئی ، جس نے پہلی بار عثمانی حکومت وچ اعلیٰ عہدیداراں ، انہاں دے کردار تے ذمہ داریاں ، تنخواہاں ، پروٹوکول تے سزاواں دے نال نال ایہ وی دسیا کہ اوہ اک دوسرے تو‏ں کس طرح دا تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ تے سلطان۔

اک بار جدو‏ں محمود نے عثمانی بیوروکریسی تشکیل دتی تے اک سلطنت معاشرے تو‏ں اک مرکزی حکومت وچ سلطنت نو‏‏ں تبدیل کردتا ، تاں اس نے ایداں دے عہدیداراں د‏‏ی تقرری دا خیال رکھیا جو انہاں دے ایجنڈے نو‏‏ں نافذ کرنے وچ انہاں د‏‏ی مدد کرن گے۔ انہاں دا پہلا گرینڈ وجیئر زگانوس پاشا سی جو اک بزرگ دے مقابلہ وچ دیوانی پس منظر دا سی ، [۹۵]] تے زاگنوس پاشا دا جانشین ، محمود پاشا انجیلووی وی دیودار پس منظر وچ سی۔   محمود پہلا سلطان سی جو مکمل طور اُتے اپنے ہی آزاد اختیار کيتی بنیاد اُتے کنونم دا کوڈفائڈ کرنے تے اسنو‏ں نافذ کرنے دے قابل سی۔ [۹۵]] ہور برآں ، محمود بعد وچ کنون ناں نافذ کرنے وچ کامیاب رہیا جو سابقہ ​​روایت یا نظیر دے خلاف سی۔   ایہ اک ایسی سلطنت وچ یادگار سی جو روایت وچ اِنّی تیزی تو‏ں پھیلی ہوئی سی تے اسنو‏ں تبدیل کرنے یا مطابقت پانے وچ سست پڑسکدی ا‏‏ے۔ وزیر تے دوسرے عہدیداراں دا ہونا جو محرم دے وفادار سن اس حکومت دا اک لازمی حصہ سی کیونجے اس نے پچھلے سلطاناں تو‏ں زیادہ طاقت وزراں نو‏‏ں منتقل کردتی۔ انہاں نے سامراجی علیحدگی د‏‏ی اپنی نويں پالیسی دے اک حصے دے طور اُتے اپنے اقتدار نو‏‏ں اہ‏م اختیارات تے حکومت دے فرائض تفویض کیندے۔ سن ۹۷] محل دے چاراں طرف اک دیوار زیادہ بند عہد دے عنصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں بنائی گئی سی ، تے پچھلے سلطاناں دے برعکس محمود نو‏‏ں ہن عوام یا حتیٰ کہ نچلے اہلکاراں تک وی رسائی حاصل نئيں سی۔ انہاں دے ویزرز نے فوج د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تے غیر ملکی سفیراں نال ملاقات کيت‏ی ، جو حکمرانی دے دو لازمی حصے خصوصا  انہاں د‏‏ی متعدد فوجی مہماں تو‏ں سن ۔ سن ۹۸] ایسا ہی اک قابل ذکر سفیر کزن مین کارابیکو پاشا سی (ترکی: &quot;کرابکی کوزین پاسا&quot;) ، جو جاسوساں دے جڑاں نال تعلق رکھنے والے خاندان تو‏ں سی ، جس نے اسنو‏ں قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی مہم د‏‏ی مہم وچ قابل ذکر کردار ادا کرنے دے قابل بنا دتا۔ [۹۹ ۹۹]

== ذا‏تی زندگی ==
محمد فاتح د‏‏ی پہلی اہلیہ گل بہار خاتون سن۔ اوہ مصطفیٰ پاشا د‏‏ی بہن سن۔ دونے نے ۱۴۴۶ وچ شادی کيتی۔ انہاں دا اک بیٹا ، بایزید دوم ، تے اک بیٹی گیویرہن ہٹن سی۔ [۱۰۰] [۱۰۱] اپنی دوسری بیوی ، گل خاتون دے نال ، محمود دا اک بیٹا سی جس دا ناں مصطفیٰ سی جس د‏‏ی پیدائش ۱۴۴۹ وچ ہوئی سی۔ اس د‏ی تیسری بیوی ستیہ ہاتون سی ، جو دُلکاادر حکمران سلیمان بی د‏‏ی بیٹی سی۔ دونے نے ۱۴۴۹ وچ شادی کيتی۔ [۱۰۲] اس د‏ی چوتھ‏ی اہلیہ ہیگن ہاسن سن ، جو زگن پاشا د‏‏ی بیٹی سن۔ انہاں دونے نے ۱۴۵۱ وچ شادی کيت‏ی سی تے ۱۴۵۳ وچ انہاں د‏‏ی طلاق ہوگئی سی۔ انہاں د‏‏ی پنجويں بیوی آئیسیک ہاتون سی۔ اوہ علی بی د‏‏ی بہن ، تے اس دے سب تو‏ں چھوٹے بیٹے سیم د‏‏ی ماں سی۔

محمود نو‏‏ں اپنے یرغمالی تے پسندیدہ راڈو میلے تو‏ں متعلق &quot;قابل اعتبار تو‏ں تصدیق شدہ&quot; جذبہ سی۔ [۱۰۳] موت د‏‏ی سزا ملنے والے نوجواناں نو‏‏ں بچا لیا گیا تے جے اوہ انہاں نو‏ں پرکشش پایا تاں محمود دے سیرگلیو وچ شامل کردتے گئے ، تے پورٹ اس دے لئی نوجوان رئیساں د‏‏ی خریداری دے لئی وڈی حد تک چلا گیا۔ جیکب نوٹریس اک قابل ذکر مثال ا‏‏ے۔ قسطنطنیہ دے زوال دے بعد پھانسی تو‏ں بچنے دے لئی اوہ گرینڈ ڈیوک لوکاس نوٹریس دے خاندان دا واحد مرد رکن سی ، تے سن ۱۴۶۰ وچ اس دے فرار ہونے تک اوہ کشور د‏‏ی حیثیت تو‏ں محد دے سیرگلیو تک ہی محدود سی۔ [۱۰۴] بہت سارے دوسرے علماء جداں کہ ہلیل انکلک انہاں دعوےآں دا مقابلہ کردے نيں کیونجے ایہ خصوصی طور اُتے مہیم دے عیسائی دشمناں نے کیتے سن جو ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں گناہ گار سمجھدے سن ۔ ایہ اکاؤنٹس اس وقت یورپ وچ عیسائی مخالف ظالم د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی شبیہہ وچ شراکت کردے نيں ، تے عثمانی یا اس وقت دے دوسرے مسلم وسائل وچ موجود نئيں ني‏‏‏‏ں۔ [۱۰۵]

[[File:OttomanEmpire1481.png|thumb|محمد II دوم د‏‏ی وفات اُتے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی علاقائی حدود۔ ]]

محمود نو‏‏ں قدیم یونانی تے قرون وسطی دے بازنطینی رہتل وچ گہری دلچسپی سی۔ اس دے ہیرو اچیلس تے سکندر اعظم سن تے اوہ کسی اختیار تو‏ں عیسائی مذہب اُتے تبادلہ خیال کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ سن ] انہاں نو‏ں متعدد زباناں وچ روانی د‏‏ی حیثیت تو‏ں جانیا جاندا سی ، جنہاں وچ ترکی ، سربیا ، عربی ، فارسی ، یونانی تے لاطینی شامل ني‏‏‏‏ں۔ [۱۰۶] [۱۰۷] [۱۰۸]

بعض اوقات ، انہاں نے علمائے کرام نو‏‏ں جمع کیتا ، یا مسلم استاداں نو‏‏ں سکھیا ، تے انہاں د‏‏ی موجودگی وچ مذہبی مسائل اُتے گفتگو کرنے دا باعث بنے۔ انہاں دے عہد حکومت دے دوران ، ریاضی ، فلکیات تے الہیات عثمانیاں دے درمیان اپنی اعلیٰ سطح اُتے پہنچ گئے۔ انہاں دے معاشرتی حلقے وچ متعدد انسان دوست تے بابا شامل سن جداں آنکونا دے سیریاکو ڈی پیزکولی ، فلورنس دے بینیڈٹٹو ڈیئی تے ایمبروس دے مائیکل کریٹوبولس ، سن ۹۹] جنہاں نے گریسیائی نوادرات تے آثار وچ دلچسپی لینے د‏‏ی بدولت مہمد نو‏‏ں اک فیلحلین د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذکر کیتا۔ اس دے حکم اُتے ہی پارٹینن تے ہور ایتھنائی یادگاراں نو‏‏ں تباہی تو‏ں بچایا گیا۔ اس دے علاوہ ، محمد  دوم خود وی &quot;اوniنی&quot; (مددگار ، مددگار) دے ناں تو‏ں لکھنے والے شاعر سن تے انہاں نے اک کلاسیکی دیوان شعری مجموعہ چھڈیا۔


== شخصیت ==

محمد فاتح صرف اپنی فتوحات د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور نئيں اے بلکہ انتظام سلطنت تے اپنی حیرت انگیز قابلیت دے باعث وی شہرہ رکھدا ا‏‏ے۔ اس نے پہلی مرتبہ سلطنت عثمانیہ دے لئی باقاعدہ قوانین مرتب کیتے ۔
== انتقال ==
[[فائل:İstanbul 5908.jpg|thumb|محمد فاتح دا مقبرہ]]
[[فائل:İstanbul 5712.jpg|thumb|[[فاتح سلطان محمد پل|استنبول وچ واقع سلطان محمد فاتح پل]]]]
سلطان محمد فاتح [[۳ مئی]] ۱۴۸۱ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ انہاں دا مزار استنبول وچ [[فاتح مسجد، استنبول|فاتح مسجد]] دے برابر وچ ا‏‏ے۔ [[آبنائے باسفورس]] اُتے قائم کیتے جانے والے دوسرے پل نو‏‏ں انہاں دے ناں اُتے &quot;[[فاتح سلطان محمد پل|سلطان محمد فاتح پل]]&quot; دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔
 

۱۴۸۱ وچ محمود نے عثمانی فوج دے نال مارچ کیتا ، لیکن مالٹائپ پہنچ ک‏ے استنبول بیمار ہوگیا۔ اوہ صرف روڈس تے جنوبی اٹلی اُتے قبضہ کرنے دے لئی نويں مہمات دا آغاز ک‏ر رہ‏ے سن ، اُتے کچھ مورخین دے مطابق اس دا اگلا سفر مصر د‏‏ی مملوک سلطنت نو‏‏ں ختم کرنے تے مصر اُتے قبضہ کرنے تے خلافت دا دعوی کرنے دا سی۔ [۱۰۹] لیکن کچھ دناں دے بعد ، اوہ ۳ مئی ۱۴۸۱ نو‏‏ں ، انتالیس سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہوگیا ، تے اسنو‏ں فاتحہ مسجد کمپلیکس دے نیڑے اپنے تربو وچ دفن کردتا گیا۔ [۱۱۰] مؤرخ کولن ہیووڈ دے مطابق ، &quot;اس دے خاطر خواہ کافی اہ‏م شواہد موجود نيں کہ ممکنہ طور اُتے اس دے وڈے بیٹے تے جانشین ، بایزید دے کہنے اُتے ، محمود نو‏‏ں زہر دتا گیا سی۔&quot; [۱۱۱]

محمود د‏‏ی موت د‏‏ی خبر نے یورپ وچ بہت خوشی دا اظہار کیتا۔ چرچ د‏‏ی گھنٹیاں بجائی گئياں تے تقریبات دا انعقاد کیتا گیا۔ وینس وچ اس طرح اس خبر دا اعلان کیتا گیا: &quot;لا گرانڈ اکیلا مورٹا!&quot; ('عظیم ایگل مر گیا اے !') [۱۱۲] [۱۱۳]
=== میراث ===
محمد دوم سلیمان تو‏ں بہت پہلے مجرمانہ تے آئینی قانون د‏‏ی تشکیل کرنے والے پہلے سلطان دے طور اُتے پہچانا جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح اس نے خود مختار عثمانی سلطان د‏‏ی کلاسیکی شبیہہ قائم کيتی۔ محمود د‏‏ی اکتیس سالہ حکمرانی تے متعدد جنگاں نے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں وسعت دتی جس وچ قسطنطنیہ ، ترک سلطنتاں تے ایشیاء مائنر ، بوسنیا ، سربیا تے البانیہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ محمود نے اسلامی تے عیسائی دونے دنیا وچ اک زبردست ساکھ چھڈی۔ مؤرخ فرانز بابنگر دے مطابق ، مسیحی دنیا تے اس دے مضامین دے اک حصے دے ذریعہ محمود نو‏‏ں خونخوار ظالم سمجھیا جاندا سی۔ [۱۱۴] استنبول دا فاتح سلطان مہمت پل (مکمل ۱۹۸۸) ، جو باسپورس آبنائے نو‏‏ں عبور کردا اے ، دا ناں اس دے ناں اُتے رکھیا گیا اے ، تے اس دا ناں تے تصویر ۱۹۸۶ تو‏ں ۱۹۹۲ تک ترک ۱۰۰۰ لیرا نوٹ اُتے نمودار ہوئی۔ [بہتر ماخذ د‏‏ی ضرورت اے ]

محمد فاتح دے بعد اس دا بیٹا [[بایزید دوم|بایزید ثانی]] تخت نشین ہويا جس نے تیس سال حکومت کيتی۔

== ہور ویکھو ==
* [[بازنطینی سلطنت]]
* [[فتح قسطنطنیہ]]
* [[سلطنت عثمانیہ]]
* [[ترکی]]
 == ماخذ ==
* {{Cite book
|last = Arnold
|first = Thomas
|title = The Renaissance at War
|url = https://archive.org/details/bwb_T3-BMJ-475
|publisher = Cassell &amp; Co.
|year = 2001
|isbn = 0-304-35270-5
}}
* {{Cite book|last=Nicolle|first=David|title=Constantinople 1453: The End of Byzantium|publisher=Osprey Publishing|year=2000|isbn=1-84176-091-9|location=|pages=}}
* {{Mehmed the Conqueror and His Time|edition=۱۹۹۲}}
* {{The Late Medieval Balkans}}
* {{Cite book|last=Finkel |first=Caroline |title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923 |url=https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink |place=New York |publisher=Basic Books |date=2005 |isbn=978-0-465-02396-7}}
* Dyer, T. H., &amp; Hassall, A. (1901). [https://books.google.com/books?id=glwMAAAAYAAJ ''A history of modern Europe From the fall of Constantinople'']. London: G. Bell and Sons.
* {{Cite book
|last = Finkel
|first = Caroline
|title = Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923
|url = https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink
|publisher = Basic Books
|year = 2007
|isbn = 978-0-465-02396-7

}}
* Fredet, Peter (1888). [https://books.google.com/books?id=wWsqAAAAYAAJ ''Modern History; From the Coming of Christ and Change of the Roman Republic into an Empire, to the Year of Our Lord 1888'']. Baltimore: J. Murphy &amp; Co. [https://books.google.com/books?id=wWsqAAAAYAAJ&amp;pg=PA383  383 pp]
* Harris, Jonathan, ''The End of Byzantium''. New Haven CT and London: Yale University Press, 2010. {{ISBN|978-0-300-11786-8}}
* [https://web.archive.org/web/20140222013230/http://www.inalcik.com/images/pdfs/54847543MEHMEDTHECONQUEROR.pdf İnalcık; Halil, Review of ''Mehmed the Conqueror and his Time'']
* Imber, Colin, ''The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power''. 2nd Edition. New York: Palgrave Macmillan, 2009. {{ISBN|978-0-230-57451-9}}
* {{cite book|last=Müller-Wiener|first=Wolfgang | authorlink=Wolfgang Müller-Wiener|title=Bildlexikon zur Topographie Istanbuls: Byzantion, Konstantinupolis, Istanbul bis zum Beginn d. 17 Jh. |publisher=Wasmuth|location=Tübingen|language=German|year=1977|isbn=978-3-8030-1022-3}}
* {{cite book|last1=Necipoğlu|first1=Gülru|title=Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries|url=https://archive.org/details/architecturecere0000neci|date=1991|publisher=Architectural History Foundation}}
* Philippides, Marios, ''Emperors, Patriarchs, and Sultans of Constantinople, 1373–1513: An Anonymous Greek Chronicle of the Sixteenth Century''. Brookline MA: Hellenic College Press, 1990. {{ISBN|0-917653-16-5}}
* {{The Papacy and the Levant|volume=۲}}
* Silburn, P. A. B. (1912). [https://books.google.com/books?id=aRpCAAAAIAAJ ''The evolution of sea-power'']. London: Longmans, Green and Co.
* {{cite book | last=Stavrides | first=Théoharis | title=The Sultan of Vezirs: The Life and Times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasha Angelovic (1453–1474) | publisher=Brill | year=2001| isbn=978-90-04-12106-5}}
 
==حوالے==
{{حوالے}}
=== بارلے جوڑ ===
{{Commons|سلطان محمد فاتح|position=left}}

{{NIE Poster|year=1905|Mohammed (sultans)|Mohammed II}}
{{Commons category|Mehmed II}}
* [https://web.archive.org/web/20081121172919/http://nauplion.net/M2-MEHMED-ElFatih-1.html Contemporary portraits]
* [https://web.archive.org/web/20120305040011/http://www.ccel.org/ccel/gibbon/decline/files/volume2/chap68.htm Chapter LXVIII: &quot;Reign of Mahomet the Second, Extinction of Eastern Empire&quot;] by [[Edward Gibbon]]
* [https://www.bbc.co.uk/programmes/p0038xbd Constantinople Siege &amp; Fall], BBC Radio 4 discussion with Roger Crowley, Judith Herrin &amp; Colin Imber (''[[In Our Time (radio series)|In Our Time]]'', 28 December 2006)

{{S-start}}
{{S-hou|[[Ottoman Dynasty|House of Osman]]||30 March 1432||3 May ۱۴۸۱}}
{{S-reg|}}
{{S-bef|rows=2|before=[[Murad II]]}}
{{S-ttl|title=[[List of sultans of the Ottoman Empire|Ottoman Sultan]]|years=August 1444 ‒ September 1446}}
{{S-aft|after=[[Murad II]]}}
{{S-ttl|title=[[List of sultans of the Ottoman Empire|Ottoman Sultan]]|years=3 February 1451 – 3 May ۱۴۸۱}}
{{S-aft|after=[[Bayezid II]]}}
{{s-end}}
* [http://video.google.com/videoplay?docid=-1790877653830860287&amp;q=Sultan+Muhammad+Al+Fatih سلطان محمد الفاتح د‏‏ی اک فلم (انگریزی انیمیشن)]
{{عثمانی سلطان}} 
{{عثمانی خاندان}}
{{Portal bar|Biography|Islam|History}}
{{Sultans of the Ottoman Empire}}
{{Sons of the Ottoman Sultans}}
{{Maturidi}}
{{Template:Sufi}}
{{Authority control}}
[[گٹھ:محمد فاتح|محمد فاتح]]
[[گٹھ:۱۴۳۲ دے جم]]
[[گٹھ:۱۴۸۱ دیاں موتاں]]
[[گٹھ:۱۴۸۱ء دے جرائم]]
[[گٹھ:احناف]]
[[گٹھ:ادرنہ دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:پندرہويں صدی دے خلفاء]]
[[گٹھ:پندرہويں صدی دے عثمانی سلطان]]
[[گٹھ:ترک حکمران]]
[[گٹھ:ترک شاعر]]
[[گٹھ:ترکی وچ تدفین]]
[[گٹھ:تفرقۂ عظیم]]
[[گٹھ:زہر خودرنی تو‏ں اموات]]
[[گٹھ:سلطنت عثمانیہ]]
[[گٹھ:سنی صوفیاء]]
[[گٹھ:شخصیتاں بلحاظ ترک نسب]]
[[گٹھ:صوفیا]]
[[گٹھ:عثمانی بازنطینی جنگاں دیاں عثمانی شخصیتاں]]
[[گٹھ:عثمانیہ خاندان]]
[[گٹھ:فتح قسطنطنیہ]]
[[گٹھ:قرون وسطی دے طفلی حکمران]]
[[گٹھ:ماتریدی شخصیتاں]]
[[گٹھ:مجددین]]
[[گٹھ:مسلم تاریخی شخصیتاں]]
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ عثمانی ترک بولی دا متن شامل اے ]]
[[گٹھ:مقتول شاہان]]


[[گٹھ:شخصیتاں]]
[[گٹھ:تریخی شخصیتاں]]
[[گٹھ:مشہور لوک]]
[[گٹھ:یورپ]]
[[گٹھ:یورپی شخصیتاں]]
[[گٹھ:فاتح]]
[[گٹھ:بادشاہ]]
[[گٹھ:جرنیل]]
[[گٹھ:تریخ]]
[[گٹھ:یورپ دی تریخ]]
[[گٹھ:ایشیا دی تریخ]]
[[گٹھ:ترک سلطان]]
[[گٹھ:خلیفے]]
[[گٹھ:عثمانی سلطان]]
[[گٹھ:سلطنت عثمانیہ]]
[[گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ]]
[[گٹھ:ترکی]]
[[گٹھ:ترکیہ]]
[[گٹھ:ترک تریخ]]
[[گٹھ:ترک]]
[[گٹھ:ترک شخصیتاں]]
[[گٹھ:ترک لوک]]
[[گٹھ:مسلم شخصیتاں]]
[[گٹھ:تریخ اسلام]]</text>
      <sha1>f5v4a5enjtqrzunxj6zjrn7fteha375</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صوبہ کابل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1404</id>
    <revision>
      <id>712805</id>
      <parentid>648360</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29335" sha1="k08a7t91oh2hj4ue6a3eli96kgflb12" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = کابل
| native_name = 
| native_name_lang = 
| settlement_type = صوبہ
| image_skyline =
| image_alt =
| image_caption = 
| image_flag = 
| flag_alt =
| image_seal = 
| seal_alt =
| image_shield = 
| shield_alt =
| nickname =
| motto =
| image_map = Kabul in Afghanistan.svg
| map_alt =
| map_caption = نقشہِ افغانستان وچ کابل صوبہ
| pushpin_map =
| pushpin_label_position =
| pushpin_map_alt =
| pushpin_map_caption =
| latd = 34.00 |latm = |lats = |latNS = 
| longd = 69.00 |longm = |longs = |longEW = 
| coor_pinpoint = 
| coordinates_type = region:AF_type:adm1st
| coordinates_display = inline,title
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = ملک
| subdivision_name = {{پرچم|افغانستان}}
| established_title =
| established_date = 
| founder =
| seat_type =راجگڑھ
| seat = [[کابل]]
| government_footnotes =
| leader_party =
| leader_title = گورنر
| leader_name = احمدالله عليزئی
| leader_title1 = 
| leader_name1 = 
| unit_pref = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 4462
| area_land_km2 =
| area_water_km2 =
| area_water_percent =
| area_note = 
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;CSO&quot; /&gt;
| population_total = 3950300
| population_as_of = 2012
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = کابليان/کابلی
| population_note = 
| blank_name_sec1 = اہ‏م زباناں
| blank_info_sec1 = [[پشتو]]&lt;br /&gt;[[دري]]
| timezone1 = UTC+4:30
| utc_offset1 = 
| timezone1_DST =
| utc_offset1_DST =
| postal_code_type =
| postal_code =
| area_code_type =
| area_code = 
| iso_code = AF-KAB
| website = 
| footnotes = 
}}

'''صوبہ کابل''' {{ہور نام| پشتو = کابل|انگریزی = Kabul Province}} مشرقی افغانستان وچ واقع چونتیس صوبےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس صوبے دا صدر مقام کابل شہر اے جو افغانستان دا راجگڑھ وی ا‏‏ے۔ صوبہ کابل دے حالیہ گورنر حاجی دین محمد نيں۔

'''کابل''' [[افغانستان]] دے 34 [[افغانستان دے صوبے|صوبیاں]] وچوں اک اے۔


== جغرافیہ ==
[[تصویر:Valley_between_Jalalabad_and_Kabul.jpg|thumb|250px|کابل تے [[جلال آباد]] درمیان اک وادی، [[دریائے کابل]] وی واضع اے ]]
صوبہ کابل [[سطح سمندر]] تو‏ں 1800 [[میٹر ضد ابہام|میٹر]] (6000 [[فٹ]]) بلندی اُتے واقع اے جو دنیا وچ سطح سمندر تو‏ں بلند دارالحکومتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ کابل دا مرکز [[پہاڑاں]] دے درمیان واقع اے جتھ‏ے [[شمال جنوب]] تے [[مشرق]] تو‏ں [[مغرب-سمت|مغرب]] د‏‏ی جانب کئی تجارتی شاہراہاں لنگھدی نيں۔ اک [[ملین]] سال پہلے کابل دا علاقہ [[لوگر]] تے [[پغمان]] دے پہاڑاں، [[چریکار]] [[شمال]] تے [[صوبہ ننگرہار|ننگرہار]] دے پہاڑی سلسلے وچ گھرا ہويا سی۔ اس وقت ایہ برفانی علاقہ سی تے ایتھ‏ے برف دے بہت وڈے تودے یا گلیشئیر ہويا کردے سن ۔ ایہ تودے بتدریج پگھلدے رہے تے ایتھ‏ے بارشاں تے سیلاباں دے سبب وادی وچ پانی بھر گیا۔ کئی گہرے کنويں جو ہن وی شہر دے مشرقی حصے وچ موجود نيں اس وقت د‏‏ی نشان دہی کردے نيں۔ وادی کابل [[مشرق]] وچ [[کوہ پغمان]]، [[کوہ قروغ]] [[جنوب مغرب]]، [[کوہ شیر دروازہ]] [[شمال]] [[مشرق]] وچ گھرا ہوئی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اک ہی دریا وگدا اے جو [[دریائے کابل]] دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ ایہ دریا کوہ پغمان تو‏ں وگدا ہويا شہر دے جنوب د‏‏ی جانب 70 [[الف پیما|کلومیٹر]] تک وگدا اے جو مغرب د‏‏ی جانب ا‏‏ے۔ ایہ مشرقی سمت وچ وگدا اے تے کابل تو‏ں ہُندا ہويا [[جلال آباد]] تے فیر پاکستانی علاقہ وچ داخل ہوئے جاندا اے، جتھ‏ے یہ[[اٹک]] دے مقام اُتے [[دریائے سندھ]] تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔&lt;br /&gt;
کابل وچ موسم خشک رہندا اے تے مئی تو‏ں نومبر دے دوران انتہائی خشک موسم دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے [[درجہ حرارت]] انتہائی تیزی تو‏ں تبدیل ہُندا اے جو رات و دن، مختلف موسماں تے جگہاں وچ انتہائی تیزی تو‏ں تبدیل ہُندا ا‏‏ے۔ [[افغانستان]] دے موسمی حالات غیر معمولی نيں جتھ‏ے ہمہ وقت بغیر بادلاں دے نیلا آسمان رہندا اے تے سال دے 300 ایام سورج چمکتا ا‏‏ے۔ سردی دے دناں وچ وی ایتھ‏ے برفباری دے دوران آسمان صاف رہندا اے، حالانکہ ایتھ‏ے ہر سال اک فٹ تک برفباری ہُندی ا‏‏ے۔ موسم سرما وچ درجہ حرارت 15- ڈگری جدو‏ں کہ موسم گرما وچ 15 تو‏ں 30 ڈگری سیلسیس رہندا ا‏‏ے۔ سال دا سب تو‏ں سرد مہینہ جنوری ہُندا اے تے گرم ترین مہینہ جولائ‏ی ا‏‏ے۔

== تریخ ==
[[تصویر:Paghman.jpg|thumb|120px|کابل دے علاقے پغمان وچ اک یادگار]]
کابل د‏‏ی معلوم تریخ تقریباً 5000 سال پرانی ا‏‏ے۔ ایہ بیک وقت [[ہندو مت]] تے [[بدھ مت]] دا مرکز رہیا ا‏‏ے۔ [[عرباں]] نے اس علاقہ نو‏‏ں ستويں صدی وچ فتح کيتا تے کابل د‏‏ی [[ہندو شاہی]] نے اس علاقہ نو‏‏ں تھوڑے عرصے وچ واپس لیا۔ [[سلطان محمود غزنوی]] نے [[1002ء]] وچ اس شہر نو‏‏ں فتح کيتا تے جنگ وچ ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وقت دے ہندو راجا [[جے پالیا]] نے خودکشی کر لئی سی۔ &lt;br /&gt;
اس دے بعد تو‏ں تقریباً عرصہ کابل خود مختار علاقہ تصور کيتا جاندا رہیا اے تے [[1700ء]] وچ [[درانی]] حکمراناں نے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [[1839ء]] وچ پہلی جنگ افغان وچ برطانوی فوجاں نے کابل اُتے قبضہ کيتا۔ [[1842ء]] وچ [[انگریز]] حکومت نے کابل دے افغاناں دے نال اک معایدہ دے تحت کابل تو‏ں فوجاں واپس بلا لاں، اس معایدہ دے تحت افغان برطانوی حکومت دے وفادار رہنے تے دو طرفہ حملےآں تو‏ں گریز اُتے متفق ہوئے سن ۔ گو اس معایدہ اُتے عمل درآمد ہُندا رہیا لیکن اس دوران برطانوی فوج دے اک یونٹ نے کابل شہر دے اک حصے نو‏‏ں اگ لگیا دتی جس دے بعد ایتھ‏ے حالات کشیدہ رہے تے وقتاً فوقتاً دو طرفہ جھڑپاں نقصان دا باعث رہیاں، بعد وچ [[1879ء]] وچ برطانوی فوجاں نے ایتھ‏ے مکمل قبضہ ک‏ر ليا۔ برطانوی افواج دا ایہ حملہ انہاں دے چند افسران جو ایتھ‏ے رہائش پزیر سن نو‏‏ں ذبح کرنے دے بعد کيتا گیا۔ 23 دسمبر [[1979ء]] نو‏‏ں سویت افواج نے کابل دے ہوائی اڈے اُتے قبضہ کيتا تے ایتھ‏ے [[کمیونسٹ]] حکومت تشکیل دی۔&lt;br /&gt;
سویت افواج دے افغانستان وچ دس سال قیام دے دوران کابل مرکز د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا۔ فروری [[1989ء]] وچ سویت فوج نے افغانستان دے اس علاقے تو‏ں نکلنے دا فیصلہ ک‏ر ليا کیونجے کلیدی حصےآں اُتے [[افغان مجاہدین]] دے ہتھو‏ں شکست دے سامنے دے بعد سویت حکومت قائم رہنا ممکن نہ رہیا۔ اس شہر وچ سویت فوجاں دے انخلاء دے بعد وڈی تباہی ہوئی کیونجے افغان جہاد وچ شامل اتحادی ٹکڑےآں دے وچکار اُتے تشدد جھڑپاں دا خمیازہ اس مرکزی صوبہ و شہر نو‏‏ں ادا کرنا پيا۔ [[1996ء]] وچ [[طالبان]] نے کابل اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ایتھ‏ے اسلامی حکومت قائم کرنے دا حکم جاری کر دتا۔ کابل شہر نو‏‏ں راجگڑھ بنا دتا گیا ایتھ‏ے اسلامی شریعت نافذ کر دتی گئی۔ افغان قبیلے دے بیشتر افراد اس اسلامی حکومت تو‏ں مطمئن جدو‏ں کہ کئی ناخوش وی سن ۔
12 نومبر [[2001ء]] نو‏‏ں امریکی قیادت وچ [[نیٹو]] افواج نے کابل اُتے قبضہ مکمل ک‏ے دتا، [[طالبان]] تے انہاں د‏‏ی مرکزی قیادت شہر تو‏ں نکلنے اُتے مجبور ہوئے گئی۔ ایتھ‏ے نويں حکومت تشکیل دتی گئی تے بحالی دے کماں دا آغاز کيتا گیا۔

== سیاست ==
[[تصویر:Wakil_and_village_elders_Western_Kabul_Province.jpg|thumb|200px|افغان جرگہ دے عمائدین]]
کابل تریخ وچ مختلف حکمراناں تے جنگجو سرداراں د‏‏ی [[سیاست]] دا محور رہیا ا‏‏ے۔ ایہ صوبہ مختلف ادوار وچ کئی سیاسی جماعتاں تے جنگجو سرداراں دے قبضے وچ رہیا۔ اس صوبہ اُتے قبضہ دراصل [[افغانستان]] د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی بھج دوڑ سیاسی طور اُتے حاصل کرنے دے مترادف رہی ا‏‏ے۔ [[1996ء]] وچ [[طالبان]] دے قبضہ تو‏ں پہلے ایہ علاقہ مختلف جماعتاں دے زیر اثر رہیا تے [[1996ء]] وچ اس د‏ی سیاسی حیثیت یکسر تبدیل ہوئے گئی۔ کابل د‏‏ی سیاست اسلامی رجحانات دے جانب مائل ہوئے گئی تے نويں قوانین دا نفاذ عمل وچ لیایا گیا۔ ایہ تمام قوانین طالبان د‏‏ی مرکزی [[شوریٰ]] نے متفقہ منظوری تو‏ں نافذ کیتے۔ طالبان د‏‏ی حکومت قائم ہونے اُتے پورے افغانستان بشمول کابل دے اک ہی حکمران یعنی [[محمد عمر|ملا عمر]] نے انتظامی بھج دوڑ سنبھالی جو طالبان دے مرکزی امیر وی سن جنھاں نے گذشتہ سٹھ سالاں وچ پہلی بار تقریباً [[افغانستان]] وچ اک ہی حکومت کیت‏‏ی عملداری ممکن بنائی۔ ایہ حکومت اس وقت تک قائم رہی جدو‏ں [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] نے 7 اکتوبر [[2001ء]] نو‏‏ں افغانستان اُتے حملہ نہ کر دتا۔ اسلامی قوانین نو‏‏ں غیر موثر قرار دے ک‏ے صوبہ کابل تو‏ں نويں آئین دے نفاذ دا عمل شروع کيتا گیا تے کابل دے بیشتر حصے وچ وڈے پیمانے اُتے بحالی دا عمل شروع کيتا گیا۔ [[لویہ جرگہ]] جو افغانستان دے نويں آئین دے تحت قائم کيتا گیا سی، اس جرگہ نے متفقہ طور اُتے سیاسی مسائل تے حالات د‏‏ی بہتری دے لئی کابل وچ نويں قوانین متعارف کروائے۔ انھاں قوانین دے تحت کابل دے شہریاں نو‏‏ں پہلی بار رائے شماری دا حق دتا گیا۔ گو افغانستان دے نويں آئین د‏‏ی تمام افغانستان وچ پوری طرح عملداری قائم نئيں ہوسک‏ی اے لیکن امریکی حملہ دے بعد جے تمام تر سیاسی و انتظامی حالات جے امریکا د‏‏ی منشا دے مطابق رائج ہوئے نيں تاں اوہ علاقہ صرف صوبہ کابل کاہے-&lt;br /&gt;
دو دفعہ معطل ہونے دے بعد جدو‏ں 9 اکتوبر [[2004ء]] وچ پہلے افغان صدارتی انتخابات ہوئے تاں تقریباً 8 [[ملین]] افغان شہریاں نے رائے شماری وچ حصہ لیا۔ افغانستان دے متحدہ ادارہ برائے انتخابات نے 3 [[نومبر]] نو‏‏ں انہاں انتخاگل کيتی توثیق کر دتی تے [[حامد کرزئی]] نو‏‏ں افغانستان دا نواں صدر قرار دتا جنھاں نے %55 فیصد تو‏ں ودھ ووٹ حاصل کیتے سن ۔ حامد کرزئی دے مضبوط حریف [[یونس قانونی]] نے صرف %16 فیصد ووٹ حاصل کیتے۔ ایسا نئيں اے کہ ایہ انتخابات مکمل طور اُتے غیر جانبدار تے شفاف سن، یونس قانونی سمیت دوسرے صدارتی امیدواراں نے انتخابات وچ دھاندلی دا الزام لگایا۔ مبصرین دے خیال وچ حامد کرزئی نو‏‏ں سرکاری وسائل تے امریکی حمایت حاصل سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ انتخابات وچ اکثریت حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے وگرنہ اوہ افغانستان د‏‏ی سیاست وچ اِنّی قد آور شخصیت ہر گز نہ سن کہ افغان صدارتی انتخابات وچ اِنّی وڈی کامیابی حاصل کر پاندے۔ عالمی سطح اُتے اک کمیشن انہاں الزامات د‏‏ی تحقیقات دے لئی تشکیل دتا گیا، اس کمیشن د‏‏ی تفصیلی رپورٹ دے مطابق صدارتی الیکشن وچ دھاندلی ہوئی سی لیکن ایہ اِنّے وڈے پیمانے اُتے ہر گز نہ سی کہ صدارتی انتخابات دے نتائج اُتے اثرات ڈال سکدی۔ کئی لوکاں نے الزامات لگائے کہ انھاں حامد کرزئی دے حق وچ ووٹ ڈالنے اُتے مجبور کيتا گیا جدو‏ں کہ کئی دوسرے لوکاں دا خیال سی کہ انھاں پیسے فراہ‏م کیتے گئے سن ۔&lt;br /&gt;
اس وقت افغانستان د‏‏ی سیاست دا محور صوبہ کابل تے فیر مرکزی شہر کابل ا‏‏ے۔ [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] تے [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی مدد تو‏ں افغانستان وچ نواں آئین نافذ کيتا گیا اے جس د‏‏ی رو تو‏ں افغانستان نو‏‏ں [[اسلامی جمہوریہ]] بنا دتا گیا۔ ایہ آئین جنوری [[2004ء]] وچ نافذ ہويا۔ اس آئین دے تحت کابل ملک دا مرکزی علاقہ ہوئے گا تے لوکاں د‏‏ی رائے شماری دے تحت حکومت انتہائی مضبوط تے اختیارات دے حامل صدر دے ہتھ وچ ہوئے گی۔ صدر دے علاوہ دو نائب صدور تے اک قومی شوریٰ وی قائم ہوئے گی۔ اس شوریٰ دے دو ایوان ہون گے، جنھاں ولیسی جرگہ تے مشرانو جرگہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے آئین دے تحت پورے ملک وچ عدلیہ دا نواں نظام نافذ کيتا گیا اے تے مرکزی عدالت کابل وچ قائم کيتی گئی ا‏‏ے۔ افغانستان د‏‏ی عدالت عظمیٰ نو‏‏ں ستارا محکمہ کہیا جاندا اے، اس دے علاوہ صوبائی سطح اُتے ہائی کورٹ تے اپیل عدالتاں وی قائم کيتی گئیاں نيں۔ صدر ایوان زیريں یا ولیسی جرگہ دے مشورے تو‏ں عدالت عظمیٰ دے ارکان دا تعین کردا ا‏‏ے۔

== معیشت ==
[[1960ء]] تے [[1970ء]] د‏‏ی دہائی وچ صوبہ کابل د‏‏ی معیشت دا دارومدار سیاحت اُتے سی۔ کابل وچ [[کپڑ‏ا سازی]]، کپاس د‏ی پیداوا‏‏ر تے [[قالین سازی]] د‏‏ی صنعتاں ہويا کردیاں سن لیکن زیادہ تر صنعتاں بشمول [[سیاحت]] جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں تقریباً تباہ ہوئے چکيت‏یاں نيں۔ [[کابل]] وچ [[قدرتی گیس]]، [[کپاس]]، [[اون]]، قالین، [[زراعت]] تے چھوٹے پیمانے دے کاروبار پائے جاندے نيں۔ صوبہ کابل دا [[برطانیہ]]، [[فرانس]]، [[جرمنی]]، [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]]، [[بھارت]]، [[جنوبی کوریا]]، [[کینیا]]، [[روس]]، [[پاکستان]]، [[چین]] تے [[ایران]] تو‏ں تجارتی معائدے نيں۔ صوبہ کابل د‏‏ی معیشت نو‏‏ں [[امریکی حملہ]] دے بعد بے پناہ تحفظ ملیا اے تے اس وچ تقریباً %3500 بہتری آئی اے جو گذشتہ پچیس سالاں وچ جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں انتہائی وگر گاں حالات تو‏ں دوچار سی۔ [[افغانستان]] وچ امریکی قبضہ دے بعد نويں [[فلس|کرنسی]] وی متعارف کروائی گئی سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[معیشت]] نو‏‏ں سہارا ملا۔ امریکی سرمایہ کاراں نے کابل وچ سرمایہ کاری وچ دلچسپی ظاہر کیت‏‏ی اے تے اپنے کاروبار د‏‏ی نويں شاخاں ایتھ‏ے قائم کيت‏یاں۔ نويں تعمیر شدہ [[کابل]] دے تجارتی مرکز وچ 100 دے نیڑے دفاتر تے دکاناں قائم کيتی گئیاں نيں جتھ‏ے زیادہ تر عالمی سرمایہ کاراں دے تجارتی مراکز قائم نيں۔ صوبہ کابل د‏‏ی معیشت وچ تسلی بخش ترقی ہوئی اے تے ایتھ‏ے کاروبار تے نوکریاں دے نويں مواقع پیدا ہوئے نيں۔ ایتھ‏ے عام شہریاں د‏‏ی طرز زندگی اُتے مثبت اثرات مرتب ہوئے نيں تے غیر تعلیم یافتہ افغان طبقے دے لئی ایہ مواقع انتہائی مفید ثابت ہوئے نيں۔ [[اقوام متحدہ]] وی افغاناں د‏‏ی مالی امداد کر رہ‏ی اے جس تو‏ں [[خوراک (ضدابہام)|خوراک]]، [[تعلیم]] تے [[کاروبار]] دے ذرائع قائم کیتے جا رہے نيں۔ [[اقوام متحدہ]] دے علاوہ کئی عالمی ادارے وی صوبہ کابل تے [[افغانستان]] د‏‏ی معیشت وچ بہتری لیانے د‏‏ی بھرپور کوششاں ک‏ر رہ‏ے نيں۔

== طرز معاشرت ==
[[افغانستان]] دے دوسرے علاقےآں د‏‏ی طرح صوبہ کابل د‏‏ی آبادی بارے وی مستند معلومات دستیاب نئيں نيں۔ افغانستان د‏‏ی وزارت برائے پینڈو بحالی و ترقی دے مطابق ایتھ‏ے %60 آبادی پشتون نيں، پشتوناں دے بعد [[فارسی]] بولنے والے [[تاجک]] تے [[ہزارہ]] ایتھ‏ے کثرت تو‏ں آباد نيں۔ %40 آباد قبیلے [[فارسی]] بولنے والےآں اُتے مشتمل نيں۔ اک متضاد رائے جو نیول پوسٹ گریجویٹ سکول د‏‏ی جانب تو‏ں پیش کيت‏‏ی گئی اے دے مطابق صوبہ کابل دے دس ضلعے وچ [[تاجک]] اکثریت وچ نيں جدو‏ں کہ 3 ضلعے وچ غزالی [[پشتون]] بلحاظ آبادی حاوی نيں۔ کابل شہر وچ آبادی دا تناسب مختلف علاقےآں وچ مختلف ا‏‏ے۔ اکثریت‏ی قبیلے دے علاوہ صوبہ کابل تے [[کابل شہر]] وچ [[ازبک]]، [[ترکمان]]، [[بلوچ]]، [[سکھ]] تے [[ہندو مت|ہندو]] وی آباد نيں۔ افغانستان دے کسی تے صوبہ وچ اِنّا تنوع دیکھنے نو‏‏ں نئيں ملدا، جس د‏‏ی واضع وجہ [[کابل]] د‏‏ی [[افغانستان]] وچ مرکزی حیثیت ہونا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی وچ تقریباً %85 [[اہل سنت|سنی]] مسلما‏ن جدو‏ں کہ %14 [[اہل تشیع|شیعہ]] مسلما‏ن نيں تے باقی ماندہ %1 [[سکھ]]، [[ہندو مت|ہندو]] تے [[مسیحی]] مذہب نال تعلق رکھنے والے اقلیت نيں۔ ایتھ‏ے آباد [[پشتون قبیلے]] وچ [[بنگش]]، [[شنواری]]، [[خوگیانی]]، [[واردک]] تے [[صافی]] نيں۔


{|table id=&quot;toc&quot; style=&quot;margin:0;background:Yellow&quot;;width:130%&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot;
| style=&quot;background:#FFE4E1&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;1&quot; color=black&gt;صوبہ کابل&lt;font&gt;'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; | [[File:Afghanistan-Kabul.png|250px]]
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| [[دیس]]:|| [[افغانستان]][[File:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|25px]]
|-
| راجگڑھ: || [[کابل]]
|-
| [[تھاں]]: || 4,462 مربع کلومیٹر
|-
| لوک گنتی: || 	3,568,500 
|-
|}


== ضلعے ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=90% style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
|+ align=center style=&quot;background:#BFD7FF&quot;| '''صوبہ کابل دے ضلعے'''
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
!style=&quot;width:125px&quot; align=&quot;left&quot;|ضلعے
!style=&quot;width:125px&quot; align=&quot;left&quot;|صدر مقام
!style=&quot;width:100px&quot; align=&quot;right&quot;|آبادی
!style=&quot;width:100px&quot; align=&quot;right&quot;|رقبہ&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/afghanistan/ افغانستان د‏‏ی جغرافیائی معلومات]&lt;/ref&gt;
!style=&quot;width:100px&quot; align=&quot;right&quot;|آباد قبیلے دا تناسب(%) &lt;ref&gt;قبیلے د‏‏ی معلومات http://www.aims.org.af {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929110117/http://www.aims.org.af/maps/provincial/badghis.pdf |date=2007-09-29 }}&lt;/ref&gt;
!align=&quot;right&quot;|تبصرہ
|-
|[[ضلع بگرامی|بگرامی]] || [[بگرامی]] || 85,000 || || 70% پشتون، 30% تاجک &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/bagrami.pdf |access-date=2020-10-24 |archive-date=2005-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051027172055/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/bagrami.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;||
|-
|[[ضلع چہار اسیاب|چہار اسیاب]] || [[قلعی نعیم]] || 32,500 || || پشتون، تاجک تے ہزارہ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/char_asiab.pdf |access-date=2020-10-24 |archive-date=2006-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061007070530/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/char_asiab.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;||
|-
|[[ضلع دیہے سبز|دیہے سبز]] || [[ترح خیل]] || 47,900 || || 70% پشتون، 30% تاجک &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/deh_sabz.pdf |access-date=2020-10-24 |archive-date=2005-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051027173537/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/deh_sabz.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;||
|-
|[[ضلع فرضہ|فرضہ]] || [[دینوائے فرضہ]] || 19,100 || || پشتون تے تاجک &lt;ref&gt;http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/farza.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051027170923/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/farza.pdf |date=2005-10-27 }}&lt;/ref&gt;|| ضلع میر باچا کوٹ تو‏ں 2005ء وچ علاحدہ ہويا
|-
|[[ضلع گل درہ|گل درہ]] || [[گل درہ]] || 20,300 || || 50% پشتون، 50% تاجک &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/guldara.pdf |access-date=2020-10-24 |archive-date=2011-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110517045129/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/guldara.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;||
|-
|[[ضلع استالیف|استالیف]] || [[استالیف]] || 29,800 || || پشتون، تاجک تے ہزارہ&lt;ref&gt;http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/District_Profile_istalif_04_04_02.pdf&lt;/ref&gt; ||
|-
|[[ضلع کابل|کابل]] || [[کابل]] (صوبائی و ملکی صدر مقام) || 2,536,300 || || 45% تاجک، 25% ہزارہ، 25% پشتون، 2% ازبک، 1% بلوچی، 1% ترکمان، 1% متفرق&lt;ref&gt;{{cite map|publisher= National Geographic Society|title= Ethnic Groups |url= http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf|format=PDF|edition=|section=|accessdate=}}&lt;/ref&gt; ||
|-
|[[ضلع کلاکن|کلاکن]] || [[کلاکن]] || 26,900 || || 90% تاجک، 10% پشتون &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/kalakan.pdf |access-date=2020-10-24 |archive-date=2005-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051027172215/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/kalakan.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;||
|-
|[[ضلع خاکی جبڑ|خاکی جبڑ]] || [[خاکی جبڑ]] || 75,000 || || 95% پشتون، 5% تاجک &lt;ref&gt;http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/khak_e_jabbar.pdf&lt;/ref&gt;||
|-
|[[ضلع میر باچا کوٹ|میر باچا کوٹ]] || [[میر باچا کوٹ]] || 46,300 || || 90% تاجک، 10% پشتون&lt;ref&gt;http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/mir_bacha_kote.pdf&lt;/ref&gt;|| 2005ء وچ تقسیم ہويا
|-
|[[ضلع موسیاہی|موسیاہی]] || [[موسیاہی]] || 30,000 || || 99% پشتون، 1% تاجک &lt;ref&gt;http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/mussahi.pdf&lt;/ref&gt; ||
|-
|[[ضلع پغمان|پغمان]] || [[پغمان]] || 150,000 || || 70% پشتون، 30% تاجک &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/paghmani.pdf |access-date=2020-10-24 |archive-date=2005-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051027173613/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/paghmani.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[ضلع چارباغ, کابل|چارباغ]] || [[چارباغ صوبہ کابل|چارباغ]] || 67,700 || || 60% تاجک، 40% پشتون &lt;ref&gt;http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/qarabagh.pdf&lt;/ref&gt;||
|-
|[[ضلع شکردرہ|شکردرہ]] || [[شکردرہ]] || 72,900 || || تاجک اکثریت‏ی علاقہ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/shakardara.pdf |access-date=2020-10-24 |archive-date=2005-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051027175833/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/shakardara.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;||
|-
|[[ضلع سروبی|سروبی]] || [[سروبئی]] || 150,000 || || 90% پشتون تے باقی ماندہ [[پاشی]]s &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/sarobe.pdf |access-date=2020-10-24 |archive-date=2011-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615054426/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/sarobe.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;||
|}

== ہور ویکھو ==
* [[کابل]]
* [[افغانستان]]
* [[طالبان]]
* [[جنگ افغانستان]]
== حوالے ==
{{حوالے|2}}

{{Geographic location
|Centre = کابل صوبہ
|North = [[پروان صوبہ]]
|Northeast = [[کاپیسا صوبہ]]
|East = [[لغمان صوبہ]]
|Southeast = [[ننگرہار صوبہ]]
|South = [[لوگر صوبہ]]
|Southwest = 
|West = [[وردک صوبہ]]
|Northwest = 
}}

==حوالے==
{{حوالے}}
== بارلے جوڑ ==
{{Commons|Category:Kabul Province|صوبہ کابل|position=left}}
{{افغانستان دے صوبے}}

[[گٹھ:صوبہ کابل]]
[[گٹھ:افغانستان]]
[[گٹھ:افغانستان دے صوبے|کابل]]
[[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]]


[[Category:افغانستان دے صوبے]]
[[Category:افغانستان]]
{{افغانستان دے صوبے}}</text>
      <sha1>k08a7t91oh2hj4ue6a3eli96kgflb12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ہبل دا قنون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30499</id>
    <revision>
      <id>712763</id>
      <parentid>481673</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="597" sha1="8st02evnj056cz599luzg67heh3gkq5" xml:space="preserve">امریکی تارہ گرو [[ایڈون ہبل]] نے تارہ سمندراں دے دور ہون نوں اک قنون وچ دسیا جیہڑا اوہدے ناں تے ہبل دا قنون اخواندا اے۔

جناں کوئی شے ویکھن والے توں پرے ہوویگی اتنا ای اوہدے دور پجن دی دوڑ زیادھ ہوویگی۔


==بارلے جوڑ ==
*[https://web.archive.org/web/20180614031402/http://www.astro.cornell.edu/academics/courses/astro201/hubbles_law.htm]
*[http://www.thefreedictionary.com/Hubble's+law]

[[گٹھ:فلکیات]]
[[گٹھ:سائنس]]</text>
      <sha1>8st02evnj056cz599luzg67heh3gkq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دمیتریوس I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49449</id>
    <revision>
      <id>712791</id>
      <parentid>710678</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4978" sha1="plzmwcyhpshp0b57t15aeekomipp3kk" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name            =دمیتریوس I
| title           =[[باختر]]/[[ہند یونانی راج|ہند یونانی]] بادشاہ
| image= Demetrius I MET coin.jpg
| caption         =دمیتریوس I دا سکہ
| reign           = {{circa|200|180 ق م}}
| coronation      =
| full name       =
| predecessor     =[[یوتھیدیمس I]]
| successor       =
| spouse          =
| issue           =
| royal house     =
| dynasty         = یوتھیدیمی ٹبر
| father          =[[یوتھیدیمس I]]
| mother          =
| birth_date   =
| birth_place  =
| death_date   =
| death_place  =
| date of burial  =
| place of burial =
| religion =[[بدھ مت]], [[یونانی مذہب]]
}}
'''دمیتریوس I''' ([[یونانی]]:   Δημήτριος   ;  [[پشتو]]:دیمتریوس بلخی) (راج ویلہ :200 توں 180 ق م) [[گندھارہ]] دا [[یونانی]] بادشاہ سی ۔
اوہ [[یوتھیدیمس I]] دا پتر سی تے 200 ق م چ اسدا جانشین بنیا تے اسدے مگروں اسنے اج دے [[پاکستان]] تے [[افغانستان]] دے کافی علاقے فتح کیتے ۔&lt;ref&gt;Demetrius is said to have founded [[Taxila]] (archaeological excavations), and also [[Sagala]] in the Punjab, which he seemed to have called Euthydemia, after his father (&quot;the city of Sagala, also called Euthydemia&quot; (Ptolemy, Geographia, VII 1))&lt;/ref&gt; اینجاسنے [[یونان]] توں بوہت دور اک [[ہند یونانی راج]] قایم کیتا ۔اسنوں کسے وی لڑائی چ ہار نئیں ہوئی سی ، اسلئی اسدے جانشین دے سکےآں اتے اسنوں ''ناقابل شکست'' لکھیا گیا ۔&lt;ref&gt;No undisputed coins of Demetrius I himself use this title, but it is employed on one of the pedigree coins issued by [[Agathocles of Bactria|Agathocles]], which bear on the reverse the classical profile of Demetrius crowned by the elephant scalp, with the legend DEMETRIOU ANIKETOU, and on the reverse Herakles crowning himself, with the legend &quot;Of king Agathocles&quot; (Boppearachchi, Pl 8). Coins of the supposed [[Demetrius III Aniketos|Demetrius III]] also use the title &quot;Invincible&quot;, and therefore are attributed by some to the same Demetrius (Whitehead and al.)&lt;/ref&gt;

اسنوں دوجا [[سکندر]] وی آکھیا جاندا اے ۔

===یونانی بدھ آرٹ===
دمتریوس تے  انسانی شکل چ یونانی بدھا دی پہلی پیشکاری  چ کافی مماثلت اے ۔

{| style=&quot;margin:auto;&quot;  cellpadding=&quot;2&quot; border=&quot;2&quot;
|-
|  style=&quot;width:30%; text-align:center;&quot;| پیشرو:&lt;br&gt;'''[[یوتھیدیمس I]]'''
|  style=&quot;width:40%; text-align:center;&quot;| '''[[یونانی باختری راج]] تے&lt;br&gt;[[ہند یونانی راج]] بادشاہ'''&lt;br&gt;205–171 ق م
|  style=&quot;width:30%; text-align:center;&quot;| جانشین:&lt;br&gt;''ماتحت  بادشاہ''&lt;br&gt;&lt;br&gt;''([[باختر]] چ)''&lt;br&gt;'''[[یوتھیدیمس II]]'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;''([[پروپامیز]] چ)''&lt;br&gt;'''[[اگاتھوسلس]]'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;''([[آراچوسیا]], [[گندھارہ]] چ)''&lt;br&gt;'''[[پانتالیون]]'''
|}
==[[ہند یونانی راج|ہند یونانی بادشاہ]]==
{{ہند یونانی بادشاہ}}

==ہور ویکھو==
* [[باختر]]
* [[سلوقی سلطنت]]
* [[انڈو سیتھی]]
* [[ہند یونانی راج]]
* [[کشان سلطنت]]

==ویکھو==
{{افغانستان دی تریخ}}
{{پاکستان دی تریخ}}

==حوالے==
* {{cite book |title=The Shape of Ancient Thought. Comparative Studies in Greek and Indian Philosophies |url=https://archive.org/details/liang.shapeofancientth0001mcev |first=Thomas |last=McEvilley |publisher=Allworth Press and the School of Visual Arts |year=2002 |isbn=1-58115-203-5 }}
* {{cite book |title=Buddhism in Central Asia |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3600 |first=B. N. |last=Puri |publisher=Motilal Banarsidass Pub |year=2000 |isbn=81-208-0372-8 }}
* {{cite book |title=The Greeks in Bactria and India |first=W. W. |last=Tarn |location= |publisher=Cambridge University Press |year=1951 |isbn= }}
{{حوالے}}
==باہرلے جوڑ==
*[http://www.coinarchives.com/a/results.php?results=100&amp;search=Baktria+and+Demetrios&amp;Thumb=1 Coins of Demetrius]
*[http://www.wildwinds.com/coins/greece/baktria/kings/demetrios/t.html More coins of Demetrius]
*[http://coinindia.com/galleries-demetrios1.html Catalogue of coins of Demetrius]

{{یونانی بادشاہ}}

{{Persondata
|name=Demetrius I of Bactria
|alternative names=
|SHORT DESCRIPTION = Bactrian King
|date of birth=
|place of birth=
|date of death=
|place of death=
}}
{{DEFAULTSORT:Demetrius 01 Of Bactria}}
[[گٹھ:بادشاہ]]
[[گٹھ:باختر]]
[[گٹھ:ہند یونانی بادشاہ]]
[[گٹھ:پنجاب دی تریخ]]
[[گٹھ:شخصیتاں]]
[[گٹھ:تریخی شخصیتاں]]
[[گٹھ:مشہور لوک]]
[[گٹھ:یونانی شخصیتاں]]

[[en:Demetrius I of Bactria]]</text>
      <sha1>plzmwcyhpshp0b57t15aeekomipp3kk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بھارتی آئين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53066</id>
    <revision>
      <id>712793</id>
      <parentid>710775</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61916" sha1="bidhb708miuz7uu8icm9wrrz803qwse" xml:space="preserve">{{Infobox constitution
| document_name= آئین ہند
| italic_title= no
| image = [[تصویر:Constitution of India.jpg|250px]]
| image_width=
| image_caption= [https://www.wdl.org/en/item/2672/view/1/1/ Original text] of the [[آئین ہند د‏‏ی تمہید]]
| date_ratified= {{Start date and age|df=yes|1949|11|26}}
| date_effective= {{Start date and age|df=yes|1950|01|26}}
| writer= Dr [[بھیم راؤ رام جی امبیڈکر]]&lt;br /&gt;Chairman of Drafting Committee
سر [[Benegal Narsing Rau]]&lt;br /&gt; Constitutional Advisor to [[مجلس دستور ساز]]&lt;ref&gt;{{cite news
| last         = Wangchuk
| first        = Rinchen Norbu
| date         = 22 جنوری 2019
| title        = Two Civil Servants who Built India's Democracy, But You've Heard of Them
| url          = https://www.thebetterindia.com/170367/ias-hero-republic-day-india-first-election-democracy/
| work         = 
| location     = 
| access-date  = 22 جنوری 2019
}}&lt;/ref&gt;
Surendra Nath Mukherjee&lt;br /&gt;Chief Draftsmen of Constituent Assembly of India&lt;ref&gt;{{cite news
| last         = Wangchuk
| first        = Rinchen Norbu
| date         = 22 جنوری 2019
| title        = Two Civil Servants who Built India's Democracy, But You've Heard of Them
| url          = https://www.thebetterindia.com/170367/ias-hero-republic-day-india-first-election-democracy/
| work         = 
| location     = 
| access-date  = 22 جنوری 2019
}}&lt;/ref&gt;
اور ہور ارکان [[مجلس دستور ساز]]
| signers= 284 members of the Constituent Assembly
| purpose= تبدیلی [[قانون آزادی ہند 1947ء]]
| system = Constitutional Parliamentary Socialist Secular
Republic
| number_entrenchments = 2
| date_last_amended = [[One Hundred and Third Amendment of the Constitution of India|12 جنوری 2019 (103rd)]]
| federalism = Unitary (Quasi-federal)
| chambers = [[بھارتی پارلیمان]] ([[راجیہ سبھا]] تے [[لوک سبھا]])
| branches = Three (Executive, Legislature and Judiciary)
| executive = [[وزیر اعظم بھارت]]-led cabinet responsible to the [[لوک سبھا]]، [[بھارتی پارلیمان]]
| jurisdiction  = {{پرچم|India}}
| courts = [[بھارتی عدالت عظمیٰ]]، [[بھارتی عدالت ہائے عالیہ د‏‏ی لسٹ]] تے [[District Courts of India|district courts]]
| number_amendments = [[List of amendments of the Constitution of India|103]]
| electoral_college = [[Electoral College (India)|Yes]]، for presidential and vice-presidential elections
| supersedes = [[Government of India Act 1935]]&lt;br /&gt;[[قانون آزادی ہند 1947ء]]
| title_orig = {{lang|hi|भारतीय संविधान}} {{Noitalic|([[سنسکرت حروف تہجی د‏‏ی بین الاقوامی نقل حرفی]]:}} {{IAST|Bhāratīya Saṃvidhāna}}{{Noitalic|){{Efn|The Constitution of India was originally written in Hindi and English, so, both Hindi and English are its 'original' languages.}}}}
| orig_lang_code = hi
| location_of_document = [[سنسد بھون]]، [[نويں دہلی]]، [[بھارت]]
}}
{{بھارت دا آئین}}
'''آئین ہند''' {{ہور نام|ہندی=भारत का संविधान}} [[بھارت|جمہوریہ بھارت]] دا دستور اعلیٰ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book |title=Original edition with original artwork – The Constitution of India |date=26 نومبر 1949 |publisher=Government of India |location=New Delhi |url=https://www.wdl.org/en/item/2672/view/1/1/ |accessdate=22 مارچ 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322045811/https://www.wdl.org/en/item/2672/view/1/1/ |date=2019-03-22 }}&lt;/ref&gt; اس ضخیم قانونی دستاویز وچ جمہوریت دے بنیادی سیاسی نکات تے حکومت‏ی ادارےآں دے ڈھانچہ، طریقہ کار، اختیارات تے ذمہ داریاں ہور بھارتی شہریاں دے [[بنیادی حقوق]]، [[رہنما اصول]] تے انہاں د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ آئین ہند دنیا دا سب تو‏ں ضخیم تحریری دستور اے &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|title=Preface, The constitution of India|url=http://india.gov.in/sites/upload_files/npi/files/coi_preface.pdf|publisher=Government of India|accessdate=5 فروری 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/35022507|title=India's Constitution|last=Pylee|first=Moolamattom Varkey|publisher=R. Chand &amp; Company|year=1994|isbn=978-8121904032|edition=5th rev. and enl.|location=[[نويں دہلی]]|pages=3|oclc=35022507}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.history.com/news/which-country-has-the-worlds-shortest-written-constitution|title=Which country has the world's shortest written constitution?|last=Nix|first=Elizabeth|date=9 اگست 2016|work=[[ہسٹری (امریکی ٹی وی نیٹ ورک)]]|access-date=24 جولائ‏ی 2018|publisher=[[A&amp;E Networks]]}}&lt;/ref&gt; تے آئین ہند د‏‏ی مجلس مسودہ سازی دے صدر [[بھیم راؤ رام جی امبیڈکر]] نو‏‏ں عموماً اس دا معمار اعظم کہیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Constitution of India: Role of Dr. B.R. Ambedkar |url=http://www.freepressjournal.in/the-constitution-of-india-role-of-dr-b-r-ambedkar/ |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402153753/http://www.freepressjournal.in/the-constitution-of-india-role-of-dr-b-r-ambedkar/ |archivedate=2 اپریل 2015}}&lt;/ref&gt;

آئین ہند دے مطابق بھارت وچ دستور نو‏‏ں پارلیمان اُتے فوقیت حاصل اے کیونجے اسنو‏ں [[مجلس دستور ساز]] نے بنایا سی نہ کہ [[بھارتی پارلیمان]] نے۔ [[آئین ہند د‏‏ی تمہید]] دے مطابق بھارتی عوام نے اسنو‏ں وضع تے تسلیم کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web | title= Constitutional supremacy vs parliamentary supremacy | url= http://www.cesruc.org/uploads/soft/130306/1-130306154F7.pdf | accessdate= 12 اکتوبر 2015 | archive-date= 2015-12-08 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151208060028/http://www.cesruc.org/uploads/soft/130306/1-130306154F7.pdf | dead-url= yes }}&lt;/ref&gt; پارلیمان آئین نو‏‏ں معطل نئيں کر سکدی ا‏‏ے۔

آئین ہند نو‏‏ں [[مجلس دستور ساز]] 26 نومبر 1949ء نو‏‏ں تسلیم کيتا سی تے 26 جنوری 1950ء نو‏‏ں نافذ کيتا سی۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://indiacode.nic.in/coiweb/introd.htm |title=Introduction to Constitution of India |accessdate=14 اکتوبر 2008 |publisher=Ministry of Law and Justice of India |date=29 جولائ‏ی 2008}}&lt;/ref&gt; آئین ہند [[گورنمٹ آف انڈیا ایکٹ، 1935ء]] نو‏‏ں بدل ک‏ے ملک دا بنیادی سرکاری دستاویز بنا تے [[بھارت ڈومینین]] [[بھارت|جمہوریہ ہند]] بن گیا۔ [[آئینی خود مختاری]] نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی آئین ہند دے معماراں نے [[برطانوی پارلیمان]] د‏‏ی دفعات نو‏‏ں آئین ہند د‏‏ی دفعہ 395 وچ کالعدم قرار دے دتا۔&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Swaminathan|first=Shivprasad|title=India's benign constitutional revolution|journal=The Hindu: opinion|date=26 جنوری 2013|url=http://www.thehindu.com/opinion/lead/indias-benign-constitutional-revolution/article4345212.ece|accessdate=18 فروری 2013}}&lt;/ref&gt; آئین ہند دے نفاذ نو‏‏ں بھارت بطور [[یوم جمہوریہ بھارت]] نو‏‏ں مناندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book|title=Political System of India|last=Das|first=Hari|publisher=Anmol Publications|year=2002|isbn=978-8174884961|edition=Reprint|location=[[نويں دہلی]]|pages=120}}&lt;/ref&gt;

آئین ہند [[بھارت]] نو‏‏ں [[آزاد]]، [[سماجی]]، [[سیکیولر]] &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ncert.nic.in/html/pdf/schoolcurriculum/ncfsc/judge51_80.pdf#page=18|title=Aruna Roy &amp; Ors. v. Union of India &amp; Ors.|last1=WP(Civil) No. 98/2002|first=|date=12 ستمبر 2002|website=|publisher=Supreme Court of India|page=18/30|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=11 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Preamble of the Constitution of India|url=http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/Const.Pock%202Pg.Rom8Fsss(3)۔pdf |publisher=Ministry of Law &amp; Justice|accessdate=29 مارچ 2012}}&lt;/ref&gt; تے [[جمہوریت|جمہوری]] ملک بناندا اے جتھ‏ے عوام دے تئاں [[انصاف]]، [[مساوات]] تے [[حریت]] نو‏‏ں یقینی بناندا اے تے [[برادری]] نو‏‏ں فروغ دینے اُتے ابھاردا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Menon |first1=V.P. |title=The story fo the integration of the India states |date=15 ستمبر 1955 |publisher=Longman Greens and Co |location=Bangalore |accessdate=22 مارچ 2019}}&lt;/ref&gt;
بھارت، پارلیمانی نظام  دی سرکار والا اک آزاد،  ، سماج وادی جمہوری لوک-راج ہے۔ ایہہ لوک-راج بھارت دے آئین دے مطابق آزآد ہے۔ بھارت دا آئین [[بھارت دی آئینی اسمبلی| آئینی اسمبلی ]] ولوں 26 نومبر 1949 نوں پارت ہویا اتے 26 جنوری 1950 نوں لاگوُ ہویا۔ 26 جنوری دا دن بھارت وچّ جمہوری دن دے روپ وچّ منایا جاندا ہے۔


منتری پریشد ساموہک طور تے لوک سبھا پرتی اتردائی ہے۔ ہریک راج‍ وچّ اک ودھان سبھا ہے۔ جموں کشمیر، [[اتر پردیش]]، [[بہار]]، [[مہاراشٹر]]، [[کرناٹک]] اتے آندھرپردیش وچّ اک اپری سدن ہے جسنوں ودھان پریشد کیہا جاندا ہے۔ راج‍پال راج‍ دا پرمکھ ہے۔ ہریک راج‍ دا اک راج‍پال ہووےگا اتے راج‍ دی کارجکاری شکتی اس کول ہوویگی۔ منتری پریشد، جسدا پرمکھ مکھ‍ منتری ہے، راج‍پال نوں اسدے کارجکاری کماں دے نش‍پادن وچّ صلاحَ دندی ہے۔ راج‍ دی منتری پریشد سموہک طور تے راج‍ دی ودھان سبھا دے پرتی اتردائی ہے۔

آئین دیاں ستویں ترمیم وچّ سنسد اتے راج‍ ودھان سبھاواں وچّ ودھانک شکتیاں دی ونڈ کیتی گئی ہے۔ اوشش‍ٹ شکتیاں سنسد کول ہن۔ کیندری پرشاست علاقیاں نوں سنگھ راج‍ کھیتر کیہا جاندا ہے۔

== پس منظر ==
{{lang|ur|[[برصغیر]] ۱۸۵۷ء تو‏ں ۱۹۴۷ء تک [[برطانوی راج]] دے زیر نگيں سی۔ آئین ہند نے ۲۶ جنوری ۱۹۴۷ء نو‏‏ں نافذ ہونے دے بعد [[قانون آزادی ہند ایکٹ، ۱۹۴۷ء]] نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا۔ آئین دے نفاذ دے نال ہی بھارت ہن [[تاج برطانیہ]] دا [[ڈومینین]] نئيں رہیا تے اک آزاد جمہوری ملک کہلیایا۔ دفعات ۵، ۶، ۷، ۸، ۹، ۶۰، ۳۲۴، ۳۶۶، ۳۶۷، ۳۷۹، ۳۸۰، ۳۸۸، ۳۹۱، ۳۹۲، ۳۹۳ تے ۳۹۴
}}
{{lang|ur|۲۶ نومبر ۱۹۴۹ء نو‏‏ں ہی نافذ ہوئے گئی سن جدو‏ں کہ مکمل دستور ۲۶ جنوری ۱۹۵۰ء نو‏‏ں نافذ ہويا۔&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.constitution.org/cons/india/p22394.html | title= Commencement}}&lt;/ref&gt;
}}
=== سابق دستور سازی ===
{{lang|ur|آئین ہند دے کئی ماخذ نيں۔بھارت د‏‏ی حالات تے ضروریات نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے آئین دے معماراں نے سابق دستوراں تے ایکٹاں تو‏ں بہت کچھ مدد لی اے جداں [[حکومت ہندوستان ایکٹ ۱۸۵۸]]، [[قانون مجالس ہند، ۱۸۶۱ء]]، [[قانون مجالس ہند، ۱۸۹۲ء]]، [[منٹو مارلے اصلاحات ۱۹۰۹ء]]، [[حکومت ہند ایکٹ ۱۹۱۹ء]]، [[حکومت ہند ایکٹ،۱۹۳۵ء]] تے [[قانون آزادی ہند ۱۹۴۷ء]]۔ قانون آزادی ہند نے سابق [[مجلس دستور ساز]] نو‏‏ں دو حصےآں وچ منقسم کر دتا۔ انہاں وچو‏ں ہر اک دے وکھ وکھ ملکاں دے لئی دستور سازی دے آزاد اختیارات سن ۔&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/debates.htm|title=The Constituent Assembly Debates (Proceedings):(9th دسمبر،1946 to 24 جنوری 1950)|publisher=The Parliament of India Archive|accessdate=22 فروری 2008}}&lt;/ref&gt;
}}

== مجلس دستور ساز ==
آئین ہند دا مسودہ [[مجلس دستور ساز]] نے تیار کيتا۔مجلس دستور ساز دے ارکان نو‏‏ں صوبائی اسبملیاں دے منتخب ارکان نے منتخب کيتا۔&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/kids/Celebrate-the-supreme-law/article14011992.ece|title=Celebrate the supreme law|last=Krithika|first=R.|date=21 جنوری 2016|work=[[دی ہندو]]|access-date=24 جولائ‏ی 2018|publisher=[[N. Ram]]|issn=0971-751X|oclc=13119119}}&lt;/ref&gt; اولا مجلس دے ارکان د‏‏ی تعداد 389 سی لیکن [[تقسیم ہند]] دے بعد انہاں د‏‏ی تعداد 299 کردتی گئی۔آئین نو‏‏ں بننے وچ کل تن سال لگے تے اس دوران وچ 165 ایام اُتے محیط 11 اجلاس منعقد کیتے گئے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;
=== رکنیت ===
مجلس دستور ساز دے اہ‏م ارکان وچ [[بھیم راؤ رام جی امبیڈکر|بھیم راو امبیڈکر]]، سنجے فاکے، [[جواہر لعل نہرو]]، [[چکرورتی راجگوپال آچاریہ]]، [[راجندر پرساد]]، [[ولبھ بھائی پٹیل]]، [[کنہیا لال مانک لال منشی|کنہیا لال مانیک لال منشی]]، [[گنیش واسودیو ماوالانکار]]، سندیپ کمار پٹیل، [[ابو الکلام آزاد]]، [[شیاما پرساد مکھرجی]]، [[نینی رنجن گھوش]] تے [[بلونت رائے مہت‏ا]] سن ۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt; مجلس دستور ساز دے ارکان وچ کل 30 نمائندے [[درج لسٹ طبقات و درج لسٹ قبیلے]] دے سن ۔ [[اینگلو انڈین]] د‏‏ی نمائندگی [[فرینک انتھونی]] ک‏ر رہ‏ے سن ۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; [[پارسی]] د‏‏ی نمائندگی پی ایچ مودی ک‏ر رہ‏ے سن،&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; کرچین اسمبلی دے نائب صدر [[ہریندر کمار مکرجی]] غیر اینگلو انڈین عیسائیاں د‏‏ی نمائندگی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ گورکھیا قبیلے د‏‏ی نمائندگی اری بہادر گورنگ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ججاں وچ اللادی کرشن سوامی ایر، بینیگال نرسنگ راو، دے ایم منشی تے گنیش ماولنکر وی اسمبلی دے رکن سن ۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; خواتین وچ [[سروجنی نائیڈو]]، ہرشا مہت‏ا، درگا بائی دیش مکھ، [[امرت کور]] تے [[وجیا لکشمی پنڈت]] اسبمبلی د‏‏ی رکن سن۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
مجلس دے پہلے صدر [[سچندا نند]] صرف دو دن دے لئی منتخب ہوئے سن ۔ بعد وچ [[راجندر پرساد]] صدر مقرر ہوئے۔ مجلس دا پہلا اجلاس 9 دسمبر 1946ء نو‏‏ں منعقد ہويا۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.thehansindia.com/posts/index/Hans/2015-11-26/Making-of-Indian-Constitution/188947|title=Making of Indian Constitution|last=Yellosa|first=Jetling|date=26 نومبر 2015|website=[[The Hans India]]|access-date=24 جولائ‏ی 2018}}&lt;/ref&gt;


==خاص عنصر==
#بھارت دے آئین نوں تیار کرن 'چ 2 سال، 11 مہینے تے 18 دن لگے۔
#بھارت دا آئین تیار کرن 'تے تقریباً 6 کروڑ (اس سمیں) روپئے خرچ ہوئے۔
#بھارت دا آئین [[بھیمراؤ امبیدکر|ڈاکٹر. بھیمراؤ امبیدکر]] دی پردھانگی ہیٹھ 389 میمبراں نے تیار کیتا۔
#آئین دی ورتوں سبھ توں پہلاں انگلینڈ وچّ ہوئی۔
#بھارت دا آئین انگلینڈ دے آئین نال بالکل ملدا-جلدا ہے۔
#بھارت دے آئین نوں تیار کرکے انتم روپ 25 نومبر 1949 نوں دتا گیا پر ایہہ لاگوُ 26 جنوری 1950 توں ہویا۔

==ترمیماں==

 
#پہلی ترمیم - (انچھید 1 اتے 4) - راج اتے سنگھ راج کھیتر دا ورنن ۔ 
#دوجی ترمیم - [انچھید 59 (3)، 65 (3)، 75 (6)، 97، 125، 148 (3)، 158 (3)، 164 (5)، 186 اتے 221] - مکھ پدادھکاریاں دے تنخواہ - بھتے بھاگ - ک - راشٹرپتی اتے راجپال دے تنخواہ - بھتے، بھاگ - کھ - لوکسبھا اتے ودھانسبھا دے پردھان اتے اپ-پردھان، راج سبھا اتے ودھان پریشد دے سبھاپتی اتے اپ سبھاپتی دے تنخواہ - بھتے، بھاگ - گ - اچتم عدالت دے ججاں دے تنخواہ - بھتے، بھاگ - گھ - بھارت دے نئنترک - مہالیکھا پریکھیک دے تنخواہ - بھتے۔ 
#تیجی ترمیم - [انچھید 75 (4)، 99، 124 (6)، 148 (2)، 164 (3)، 188 اتے 219] - ووستھاپکا دے میمبر، منتری، راشٹرپتی، اپراشٹرپتی، ججاں آدی لئی سہں لئے جان والے پرتیگیان دے پراروپ دتے ہاں۔ 
#چوتھی ترمیم - [انچھید 4 (1)، 80 (2)] - راج سبھا وچّ ستھاناں دا آبنٹن راجاں اتے سنگھ راج کھیتراں وچّ ۔ 
#پنجویں ترمیم - [انچھید 244 (1)] - انوسوچت کھیتراں اتے انوسوچت ویکتی - ذاتیاں دے پرشاسن اتے قابو ولوں سبندھت نردیش۔ 
#چھیویں ترمیم - [انچھید 244 (2)، 275 (1)] - اسم، میگھالیا، تریپرا اتے مجورم راجاں دے جنجاتی کھیتراں دے پرشاسن دے وشا وچّ نردیش۔ 
#ستویں ترمیم - [انچھید 246] - مضموناں دے ونڈ نال سبندھت سوچی - 1 سنگھ سوچی، سوچی - 2 راج سوچی، سوچی - 3 سمورتی سوچی۔ 
#اٹھویں ترمیم - [انچھید 344 (1)، 351] - بھاشاواں - 22بھاشاواں دا چرچہ۔ 
#نویاں ترمیم - [انچھید 31 کھ] - کجھ بھومی سدھار سبندھی ادھنئماں دا ودھمانئے کرن۔ 
#دسویں ترمیم - [انچھید 102 (2)، 191 (2)] - دل تبدیلی سبندھی نردیش اتے تبدیلی دے آدھار اتے ا
#گیاروی ترمیم - پنچائتی راج نال سنبندھت
#بارویں ترمیم - ایہہ ترمیم آئین وچّ 74 ویں سنویدھانک سنسودھن دوارا جوڑی گئی۔


== مسودہ سازی ==
اک سول ملازم ، [[بین الاقوامی عدالت انصاف]] دے پہلے بھارتی جج تے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل]] دے صدر [[بینیگال نرسنگ راو]] 1946ء وچ مجلس دے قانونی مشیر منتضب کیتے گئے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;&gt;{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=PKElDwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=indian+polity&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwia77PDu8rfAhVFfH0KHUceBFIQ6AEIGDAD#v=onepage&amp;q=Ambedkar&amp;f=false|title=INDIAN POLITY|first=M.|last=Laxmikanth|publisher=McGraw-Hill Education|accessdate=6 اپریل 2019|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; انہاں نے فروری 1948ء وچ ابتدائی مسودہ تیار کيتا۔ اوہی آئین ہند دے بنیادی دھانچے دے بانی اکھوائے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/why-do-we-celebrate-constitution-day-of-india-a-look-at-dr-b-r-ambedkar-s-contribution-towards-the-indian-constitution-1396312-2018-11-26|title=Constitution Day: A look at Dr BR Ambedkar's contribution towards Indian Constitution|first1=India Today Web Desk New|last1=DelhiNovember 26|first2=2018UPDATED:|last2=نومبر 26|first3=2018 15:31|last3=Ist|website=India Today|accessdate=6 اپریل 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/ambedkar-constitution-narendra-modi-govt-2851111/|title=Denying Ambedkar his due|date=14 جون 2016|accessdate=6 اپریل 2019}}&lt;/ref&gt;

14 اگست 1947ء نو‏‏ں اک اجلاس رکھیا گیا۔&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot; /&gt; راو دے مسودہ نو‏‏ں زیر غور لیایا گیا، اس اُتے بحث کيتی گئی تے اٹھ رکنی ٹیم نے اس وچ ترمیم کيتی۔ 29 اگست 1947ء نو‏‏ں بنی اس ٹیم دے صدر [[بھیم راؤ رام جی امبیڈکر|بھیم راو امبیڈکر]] سن ۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt; 4 نومبر 1947ء نو‏‏ں کمیٹی نے مجلس نو‏‏ں نظر ثانی شدہ مسودہ پیش کيتا۔&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;
مودہ اُتے غور کردے ہوئے مجلس نے اس وچ ہوئی 7,635 ترامیم وچو‏ں 2,473 ترامیم کر رد کر دتا۔&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/cadebatefiles/C05111948.html|title=Constituent Assembly of India Debates|website=164.100.47.194|accessdate=6 اپریل 2019}}&lt;/ref&gt; آئین نو‏‏ں نافذ کرنے تو‏ں پہلے 165 دناں د‏‏ی مدت وچ مجلس نے 11 اجلاس منعقد کیتے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt; 26 نومبر 1949ء نو‏‏ں آئین نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا گیا،&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated9&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/the-constitution-of-india-66-yrs-of-change-and-progress/story-ngDCPtxWjXXO6LwDlUzBZL.html|title=Document for all ages: Why Constitution is our greatest achievement|last=Dhavan|first=Rajeev|date=26 نومبر 2015|work=[[ہندوستان ٹائمز]]|access-date=24 جولائ‏ی 2018|oclc=231696742}}&lt;/ref&gt; تے 284 ارکان نے دستخط کیتے۔،&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated9&quot; /&gt; ايس‏ے دن نو‏‏ں قومی یوم قانون دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/bn-rau-the-forgotten-architect-of-indian-constitution.html|title=BN Rau: The Forgotten Architect of Indian Constitution|last=Patnaik|first=Biswaraj|date=26 جنوری 2017|work=[[The Pioneer (newspaper)|The Pioneer]]|access-date=24 جولائ‏ی 2018|publisher=[[Chandan Mitra]]|publication-place=[[بھونیشور]]|accessdate=2020-10-17|archivedate=2018-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180724032338/https://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/bn-rau-the-forgotten-architect-of-indian-constitution.html}}&lt;/ref&gt; اسنو‏ں یوم آئین ہند وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://arunshourie.voiceofdharma.com/articles/ambedkar.htm |title=Archived copy |accessdate=2013-06-13 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120220030736/http://arunshourie.voiceofdharma.com/articles/ambedkar.htm |archivedate=20 فروری 2012 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; اس دن نو‏‏ں آئین د‏‏ی اہمیت تے امبیڈک‏ر ک‏ے خیالات د‏‏ی تشہیر دے لئی وی منایا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thehindu.com/specials/in-depth/نومبر-26-celebrating-constitution-day/article10229384.ece|title=Celebrating Constitution Day|date=26 نومبر 2015|work=[[دی ہندو]]|accessdate=26 جولائ‏ی 2018|publisher=[[N. Ram]]|others=Internet Desk|issn=0971-751X|oclc=13119119}}&lt;/ref&gt;

مجلس دا حتمی اجلاس 24 جنوری 1950ء نو‏‏ں منعقد ہويا۔ تمام ارکان تو‏ں آئین دے دونے نسخےآں (اک ہندی، اک انگریزی) اُتے دستخط کیتے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot; /&gt; اصلی نسخہ ہتھ تو‏ں لکھیا ہويا اے جس دا ہر صفحہ [[شاندی نکیتن]] دے کلاکاراں دے نقش و نگار تو‏ں مزین ا‏‏ے۔ انہاں وچ [[بیو ہر رام منوہر سنہا]] تے [[نند لال بوس]] شامل نيں۔&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot; /&gt; اس وچ ] پریم بہاری نارائن رائیزادہ نے اپنے [[فن خطاطی]] دا مظاہرہ کيتا۔&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt; اس د‏ی طباعت [[دہرہ دون]] وچ ہوئی تے [[سروے آف انڈیا]] نے [[فوٹو لتھروگرافی]] کيتی۔ اصلی نسخہ دے پروڈکشن وچ پنج برس لگ گئے۔ دو دن دے بعد 26 جنوری 1950ء نو‏‏ں ایہ نسخہ [[بھارت]] دا قانون بن گیا۔&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511104514/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm|archivedate=11 مئی 2011|deadurl=yes|accessdate=12 مئی 2014|df=dmy}}&lt;/ref&gt; مجلس دستور ساز دا خرچ تقریباً ₹6.3 [[کروڑ]] ( 63 ملین) دسیا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt; نفاذ دے بعد دستور مین کئی دفعہ ترمیم د‏‏ی جا چک‏ی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm|title=Some Facts of Constituent Assembly|work=Parliament of India|publisher=National Informatics Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511104514/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm|archivedate=11 مئی 2011|deadurl=yes|accessdate=14 اپریل 2011|quote=On 29 اگست 1947, the Constituent Assembly set up a Drafting Committee under the Chairmanship of B. R. Ambedkar to prepare a Draft Constitution for India|df=dmy}}&lt;/ref&gt; آئین دا اصلی نسخہ [[سنسد بھون]] [[نويں دہلی]] وچ [[ہیلیم]] تو‏ں بھرے ڈبے وچ محفوظ رکھیا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;

==اتہاس==

[[دوجا وشو یدھ]] دے انت دے بعد جولائی 1945 وچّ برٹین نے بھارت سنبندھی اپنی نویں نیتی دی گھوشنا کیتی اتے بھارت دی آئین سبھا دے نرمان لئی اک کیبینٹ مشن بھارت بھیجیا جس وچّ 3 منتری سن۔ 15 اگست 1947 نوں بھارت دے آزاد ہو جان دے بعد آئین سبھا دی گھوشنا ہوئی اتے اسنے اپنا کارج 9 دسمبر 1946 توں شروع کر دتا۔ آئین سبھا دے میمبر بھارت دے راجاں دیاں سبھاواں دے چنے ہوئے میبراں دے دوارا چنے گئے سن۔ [[جواہرلال نہرو]]، [[ڈاکٹر راجیندر پرساد]]، [[ولبھ بھائی پٹیل|سردار ولبھ بھائی پٹیل]]، [[شیاما پرساد مکھرجی]]، [[مولانا ابل کلام آزاد]] آدی اس سبھا دے پرمکھ میمبر سن۔ اس آئین سبھا نے 2 سال 11 مہینے، 18 دن وچّ کل 166 دن بیٹھکاں کیتیاں۔ اسدی بیٹھکاں وچّ پریس اتے جنتا نوں بھاگ لین دی ستنترتا سی۔ بھارت دے آئین دے نرمان وچّ [[بھیمراؤ امبیدکر|ڈاکٹر. بھیمراؤ امبیدکر]] نے مہتوپورن بھومکا نبھائی، اس لئی اوہناں نوں آئین دا نرماتا کیہا جاندا ہے۔

==سیشن==
آئینی کمیٹی دے 12 سیشن ہوئے جو کہ ہیٹھ لکھے ہن۔&lt;ref&gt;http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! شیشن !! متی
|-
| I۔| 9–23 دسمبر 1946
|-
| II|| 20–25 جنوری 1947
|-
| III۔| 28 اپریل توں 2 مئی 1947
|-
| IV۔| 14–13 جولائی 1947
|-
| V۔| 14–30 اگست 1947
|-
| VI۔| 27 جنوری 1948
|-
| VII۔| 4 نومبر 1948 توں 8 جنوری 1949
|-
| VIII۔| 16 مئی توں 16 جون 1949
|-
| IX۔| 30 جولائی توں 18 ستمبر 1949
|-
| X۔| 6–17 اکتوبر 1949
|-
| XI۔| 14–26 نومبر 1949
|-
| XII۔| 24 جنوری 1950
|}

==آئین دی پرستاونا==

آئین دے ادیشاں نوں ظاہر کرن ہیتُ عامَ طور تے اوہناں نوں پہلاں اک پرستاونا پیش کیتی جاندی ہے۔ بھارتی آئین دی پرستاونا امریکی آئین توں پربھاوت اتے سنسار وچّ سبھ توں اتم منی جاندی ہے۔ پرستاونا دے مادھئم نال بھارتی آئین دا سار، اپیکھیاواں، ادیش اسدا لکش اتے درشن ظاہر ہندا ہے۔ پرستاونا ایہہ گھوشنا کردی ہے کہ آئین اپنی شکتی سدھے جنتا توں پراپت کردا ہے اس کارن ایہہ ‘اسیں بھارت دے لوک’ اس واک نال شروع ہندی ہے۔ کیہر سنگھ بنام بھارت سنگھ دے وواد وچّ کیہا گیا سی کہ آئین سبھا بھارتی جنتا دا سدھا ترجمانی نہی کردی اس لئی آئین ڈھنگ دی وشیش انکرپا پراپت نہی کر سکدا، پر عدالت نے اسنوں خارج کردے ہوئے آئین نوں سپریم منیا ہے جس اتے کوئی کنتو نہی کیتا جا سکدا ہے۔ &lt;br&gt;
آئین دی پرستاونا : 
    
اسیں بھارت دے لوک، بھارت نوں اک سمپورن پربھتو سمپنّ، سماج وادی، پنتھنرپکھّ، لوکتنتری لوک-راج بناؤن لئی اتے اسدے کل ناگرکاں نوں : &lt;br&gt;
ساماجک، آرتھک اتے راجنیتک نیاں، وچار، پرکاشن، وشواس، دھرم اتے اپاسنا دی آزادی، پرتشٹھا اتے موقعے دی سمتا پراپت کرن لئی اتے &lt;br&gt;
اوہناں سبھ وچّ ویکتی دی گرما اتے راشٹر دی ایکتا اتے اکھنڈتا سنسچت کرن والی بندھتا ودھاؤن لئی &lt;br&gt;
درڑھ سنکلپ ہوکے اپنی اس آئین سبھا وچّ اج تاریخ 26 نومبر، 1949 ای0 (متی مارگ شیرش شکل سپتمی، سنوت دو ہزار چھ وکرمی) نوں ایتد &lt;br&gt;
دوارا اس آئین نوں پروانت، ادھنئمت اتے آتم ارپت کردے ہاں ۔

==بھارتی آئین دی پرکرتی==

آئین پراروپ کمیٹی اتے سرووچّ عدالت نے اس نوں سنگھاتمک آئین منیا ہے، پر ودواناں وچّ متبھید ہے ۔ امریکی ودوان اس نوں چھدم - سنگھاتمک - آئین کہندے ہن، حالانکہ پوروی سنودھانویتا کہندے ہن کہ امریکی آئین ہی اکماتر سنگھاتمک آئین نہیں ہو سکدا ۔ آئین دا سنگھاتمک ہونا اس وچّ موجود سنگھاتمک لچھناں اتے نربھر کردا ہے، پر مان یوگ سرووچّ عدالت (پِ کناداسن واد) نے اسنوں پورن سنگھاتمک منیا ہے ۔ 
==آدھاربھوت وشیشتاواں==

:1 شکتی وبھاجن - ایہہ بھارتی آئین دا سبھ توں زیادہ مہتوپورن لچھن ہے، راج دیاں شکتیاں کیندری اتے راج سرکاراں وچّ ونڈیاں ہندیاں ہن شکتی وبھاجن دے چلدے دویدھ ستا [ کیندر - راج ستا] ہندی ہے
دوناں ستاواں اک - دوجے دے ادھین نہی ہندیاں، اوہ آئین نال پیدا اتے نئنترت ہندیاں ہن دوناں دی ستا اپنے اپنے کھیتراں وچّ پورن ہندی ہے
:2 آئین دی سرووچتا - آئین دے نردیش سنگھ اتے راج سرکاراں اتے سامان طور تے بادھئکاری ہندے ہے [ کیندر اتے راج شکتی ونڈیا کرن والے انچھید
:1 انچھید 54، 55، 73، 162، 241
:2 بھاگ - 5 سرووچّ عدالت اچّ عدالت راج اتے کیندر دے وچکار ویدھانک سنبندھ 
:3 انچھید 7 دے انوسار کوئی وی سوچی
:4 راجاں دا سنسد وچّ ترجمانی
:5 آئین وچّ سنشودھن دی شکتی انُ 368اس سارے انچھیدو وچّ سنسد اکلے سنشودھن نہی لیا سکدی ہے اسنوں راجاں دی سہمتی وی چاہیدی ہے
ہور انچھید شکتی وبھاجن ولوں سنبندھت نہی ہے
:3 لکھتی سوندھان لازمی طور تے لکھتی روپ وچّ ہووےگا کیونکہ اسمے شکتی وبھاجن دا سپشٹ ورنن ضروری ہے۔ ات: سنگھ وچّ لکھتی آئین ضرور ہووےگا
:4 سوندھان دی کٹھورتا اسدا متلبّ ہے سوندھان سنشودھن وچّ راج کیندر دونھوں بھاگ لینگے
:5 نیایالاں دی ادھکارتا - اسدا متلبّ ہے کہ کیندر - راج قنون دی ویاکھیا ہیتُ اک نرپکھّ اتے آزاد ستا اتے نربھر کرنگے
ڈھنگ دوارا ستھاپت 
:1 . 1 عدالت ہی سنگھ - راج شکتیاں دے وبھاجن دا بھلی-بھانت کرنگے
:1 . 2 عدالت سوندھان دی انتم ویاکھاکرتا ہوویگی بھارت وچّ ایہہ ستا سرووچّ عدالت دے کول ہے ایہہ پنج شرطاں کسے سوندھان نوں سنگھاتمک بناؤن ہیتُ لازمی ہن 
:بھارت وچّ ایہہ پنجو لچھن سوندھان وچّ موجود ہے اس لئی ایہہ سنگھاتمک ہے پر بھارتی آئین وچّ کجھ ایکاتمک وشیشتاواں وی ہن 
:1 ایہہ سنگھ راجاں دے آپس وچّ سمجھوتے نال نہیں بنیا ہے 
:2 راج اپنا اڈرا آئین نہی رکھ سکدے، کیول اک ہی آئین کیندر اتے راج دوناں اتے لاگوُ ہندا ہے
:3 بھارت وچّ دوہری ناگرکتا نہی ہے۔ کیول بھارتی ناگرکتا ہے
:4 بھارتی آئین وچّ ایمرجینسی لاگوُ کرن دے اپبندھ ہے [ 352 انچھید] دے لاگوُ ہون اتے راج - کیندر شکتی وبھاجن ختم ہو جاویگا اتے اوہ ایکاتمک آئین بن جاویگا۔ اس حالت وچّ کیندر - راجاں اتے پورن سمپربھو ہو جاندا ہے
:5 راجاں دا نام، کھیتر اتے سیما کیندر کدے وی پرورتت کر سکدا ہے [ بناں راجاں دی سہمتی دے] [ انچھید 3] اس لئی راج بھارتی سنگھ دے لازمی گھٹک نہی ہن۔ کیندر سنگھ نوں پرننرمت کر سکدی ہے
:6 آئین دی 7 ویں ترمیم وچّ تنّ سوچیاں ہن یونین، راج، اتے سمورتی۔ ایہناں دے مضموناں دی ونڈ کیندر دے پکھ وچّ ہے
:6 . 1 یونین سوچی وچّ سبھ توں زیادہ مہتوپورن وشا ہن
:6 . 2 اس سوچی اتے کیول سنسد دا ادھیکار ہے
:6 . 3 راج سوچی دے وشا گھٹّ مہتوپورن ہن، 5 وشیش پرستھتیاں وچّ راج سوچی اتے سنسد قانون نرمان کر سکدی ہے پر کسے اک وی پرستھتی وچّ راج کیندر ہیتُ قانون نرمان نہیں کر سکدے
:ک1 انُ 249—راج سبھا ایہہ پرستاو پارت کر دے کہ راشٹر ہتّ ہیتُ ایہہ ضروری ہے [ 2 \ 3 بہومت نال] پر ایہہ بندھن صرف 1 سال ہیتُ لاگوُ ہندا ہے
:ک2 انُ 250— راشٹر ایمرجینسی لاگوُ ہون اتے سنسد نوں راج سوچی دے مضموناں اتے قانون نرمان دا ادھیکار اپنے آپ مل جاندا ہے
:ک3 انُ 252—دو جاں زیادہ راجاں دی ودھان سبھا پرستاو کول کر راج سبھا نوں ایہہ ادھیکار دے سکدی ہے [ کیول سبندھت راجاں اتے] 
:ک4 انُ253 - - - انتراشٹری سمجھوتے دے انپالن لئی سنسد راج سوچی وشا اتے قانون نرمان کر سکدی ہے
:ک5 انُ 356—جدوں کسے راج وچّ راشٹرپتی شاسن لاگوُ ہندا ہے، اس حالت وچّ سنسد اس راج ہیتُ قانون نرمان کر سکدی ہے
:7 انچھید 155 – راجپالاں دی نیوکتی پورن طور تے کیندر دی اچھا ولوں ہندی ہے اس پرکار کیندر راجاں اتے قابو رکھ سکدا ہے
:8 انُ 360 – وتی ایمرجینسی دی حالت وچّ راجاں دے وتّ اتے وی کیندر دا قابو ہو جاندا ہے۔ اس حالت وچّ کیندر راجاں نوں پیسہ خرچ کرن ہیتُ نردیش دے سکدے ہے
:9 پربندھکی نردیش [ انُ 256 - 257] - کیندر راجاں نوں راجاں دی سنچار ووستھا کس پرکار لاگوُ دی جاوے، دے بارے وچّ نردیش دے سکدے ہے، ایہہ نردیش کسے وی سماں دتے جا سکدے ہے، راج ایہناں دا پالن کرن ہیتُ بادھ ہے۔ جیکر راج اس نردیشاں دا پالن نہیں کرے تاں راج وچّ سنویدھانک تنتر اسپھل ہون دا انومان لگایا جا سکدا ہے
:10 انُ 312 وچّ سمپورن بھارتی سیواواں دا پراودھان ہے ایہہ سیوک نیوکتی، ادھیاپن، انشاسناتمک کھیتراں وچّ پورن طور تے کیندر دے ادھین ہے جدوں کہ ایہہ سیوا راجاں وچّ نبھاؤندے ہن راج سرکاراں دا اس اتے کوئی قابو نہیں ہے
:11 ایکیکرت عدالت
:12 راجاں دی کارجپالک شکتیاں یونین کارجپالک شکتیاں اتے پربھاوی نہی ہو سکدی ہے۔

== دوسرے قوانین دے اثرات ==
* [[مملکت متحدہ دا قانون]] &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
** [[پارلیمانی حکومت]]
** وحدانی شہریت دا تصور
** قانون د‏‏ی حکومت
** مقننہ دا اسپیکر تے اس دے فرائض
** مقننہ دا طریقہ کار
* [[آئین ریاست ہائے متحدہ امریکا]]
** [[حقوق دا بل]]
** [[حکومت دا فیڈرل ڈھانچہ]]
** الیکٹورل کالج
** آزاد عدلہ تے طاقتاں د‏‏ی علیحدگی
** عدالدی نظر ثانی
** صدر فوج دا کمانڈر انہاں چیف
** قانون دے تحت مساوات
* [[آئین آئر لینڈ]]
** [[آئین ہند وچ مذکور بنیادی حقوق، رہنما اصول تے بنیادی فرائض]]&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;
* [[آئین آسٹریلیا]]
** ریاستاں دے درمیان وچ تجارت د‏‏ی آزادی &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;
** معاہداں نو‏‏ں نافذ کرنے لے لئی قومی قانون
** [[متوازی لسٹ]]
** تمہید د‏‏ی اصطلاحات
* [[آئین فرانس]]
** [[آزادی]] ( liberté)، [[مساوات]] (égalité) تے [[بھائی چارہ]] (fraternité) دا تصور&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;
* [[آئین کینیڈیا]]
** نیم فیڈرل حکومت - مضبوط مرکزی حکومت دے نال فیڈرل دا نظام&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;
** مرکزی حکومت تے صوبائی حکومت دے وچکار اختیارات د‏‏ی تقسیم &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;
* [[آئین سوویت روس]]
** دفعہ 51-اے وچ بنیادہ فرائض &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
** معاشی ترقی د‏‏ی نگرانی دے لئی پلاننگ کمیشن &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
* ہور آئین
** دفعہ 356 وچ ایمرجنسی دا قانون ([[وایمار دا آئین]])
** دستور وچ ترمیم ( [[آئین جنوبی افریقا]])

== ڈھانچہ ==
بھاندے دا آئین کسی وی آزاد ملک نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا دستور ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt; نفاذ دے وقت اس وچ 22 ابواب، 8 درج فہرستاں تے 395 دفعات سن۔&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt; کل 145000 لفظاں دے نال دنیا دوسرا وڈا تحریری دستور سی۔سب تو‏ں ۔ وڈا تحریری دستور [[آئین البانیا]] سی۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=نومبر 26 to be observed as Constitution Day: Facts on the Constitution of India|url=http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|accessdate=20 نومبر 2015|work=India Today|date=12 اکتوبر 2015|archivedate=2015-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151114203645/http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wdl.org/en/item/2672/view/1/9/|title=Original unamended constitution of India, جنوری، 1950|accessdate=17 اپریل 2014}}&lt;/ref&gt;
آئین ہند وچ تمہید تے 448 دفعات نيں۔&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt; تمام دفعات 25 حصےآں وچ منقسم نيں۔&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt; کل 12 درج فہرستاں نيں &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt; تے 5 زائدے نيں۔&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://indiacode.nic.in/coiweb/coifiles/amendment.htm|title=THE CONSTITUTION (AMENDMENT) ACTS|work=India Code Information System|publisher=Ministry of Law, Government of India|accessdate=9 دسمبر 2013}}&lt;/ref&gt; ہن تک کل 103 ترامیم د‏‏ی جا چکيت‏یاں نيں۔ حالیہ ترمیم 14 جنوری 2019ء نو‏‏ں ہوئی سی۔&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thequint.com/news/politics/how-india-borrowed-from-the-us-constitution-to-draft-its-own|title=How India Borrowed From the US Constitution to Draft its Own|date= 27 نومبر 2015|work=[[دی کوینٹ]]|access-date=24 جولائ‏ی 2018|first1= Raghav|last1= Bahl|author-link1= Raghav Bahl}}&lt;/ref&gt;

== حصے ==
آئین د‏‏ی دفعات نو‏‏ں درج ذیل 25 حصےآں وچ منقسم کيتا گیا اے:
* تمہید-&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Sridhar|first1=Madabhushi|title=Evolution and Philosophy behind the Indian Constitution (page 22)|url=http://www.hrdiap.gov.in/87fc/images11/4.pdf#page=22|publisher=Dr.Marri Channa Reddy Human Resource Development Institute (Institute of Administration)، Hyderabad.|accessdate=22 اکتوبر 2015|archive-date=2015-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150616054514/http://www.hrdiap.gov.in/87fc/images11/4.pdf#page=22|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; لفظاں سماج وادی، سیکیولر تے سالمیت نو‏‏ں 42واں ترمیم وچ 1976ء وچ شامل کيتا گیا سی۔&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.annistonstar.com/is-the-alabama-constitution-the-longest-constitution-in-the-world/article_c928bd51-fbf1-5056-a30c-1bf4b19eb012.html|title=Is the Alabama Constitution the longest constitution in the world?Truth Rating: 4 out of 5|last=Lockette|first=Tim|date=18 نومبر 2012|work=[[The Anniston Star]]|access-date=24 جولائ‏ی 2018|publisher=Josephine Ayers|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190517050147/https://www.annistonstar.com/is-the-alabama-constitution-the-longest-constitution-in-the-world/article_c928bd51-fbf1-5056-a30c-1bf4b19eb012.html|archivedate=2019-05-17|accessdate=2020-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://lawmin.nic.in/coi/contents.htm|title= Constitution of india|publisher= [[وزارت قانون و انصاف، حکومت ہند]]|access-date= 2020-10-17|archive-date= 2016-03-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20160325025912/http://lawmin.nic.in/coi/contents.htm|dead-url= yes}}&lt;/ref&gt;
* حصہ 1&lt;ref&gt;{{cite web |title=NOTIFICATION |url=http://egazette.nic.in/WriteReadData/2019/195203.pdf |website=egazette.nic.in |accessdate=16 جنوری 2019}}&lt;/ref&gt;- [[بھارت د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے]]
* حصہ 2&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Baruah|first1=Aparijita|title=Preamble of the Constitution of India: An Insight and Comparison with Other Constitutions|date=2007|publisher=Deep &amp; Deep|location=New Delhi|isbn=81-7629-996-0|page=177|url=https://books.google.co.in/books?id=aPujAJ1UVqUC&amp;pg=PA177#v=onepage|accessdate=12 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt;- [[شہریت]]
* حصہ 3- [[بنیادی حقوق]]
* حصہ 4&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Chishti|first1=Seema|last2=Anand|first2=Utkarsh|title=Legal experts say debating Preamble of Constitution pointless, needless|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/legal-experts-say-debating-preamble-pointless-needless|accessdate=12 نومبر 2015|work=The Indian Express|date=30 جنوری 2015}}&lt;/ref&gt;-[[مملکت د‏‏ی حکمت عملی دے ہدای‏تي اصول]]
* حصہ 54 الف- [[بنیادی فرائض]]
* حصہ 5&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend42.htm |title=Forty-Second Amendment to the Constitution |accessdate=14 اکتوبر 2008 |publisher=Ministry of Law and Justice of India |date=28 اگست 1976}}&lt;/ref&gt;- یونین
* حصہ 6&lt;ref&gt;[[s:Constitution of India/Part I|Part I]]&lt;/ref&gt;- ریاست
* حصہ 7&lt;ref&gt;[[s:Constitution of India/Part II|Part II]]&lt;/ref&gt;- پہلے لسٹ بند دے حصہ ب وچ مندرج ریاستاں ( محذوف)
* حصہ 8&lt;ref&gt;[[s:Constitution of India/Part IV|Part IV]]&lt;/ref&gt;- یونین علاقے
* حصہ 9&lt;ref&gt;[[s:Constitution of India/Part VI|Part VI]]&lt;/ref&gt;- پنچایت
* حصہ 9 الف &lt;ref&gt;[[s:Constitution of India/Part V|Part V]]&lt;/ref&gt;- میونسی پالیٹی
* حصہ 9 ب-معاون انجمناں &lt;ref&gt;[[s:Constitution of India/Part VII|Part VII]]&lt;/ref&gt;
* حصہ 10- درج لسٹ تے قبائلی رقبے
* حصہ 11- یونین تے ریاستاں دے وچکار تعلقات
* حصہ 12- مالیات، جائداد، معاہدات تے مقدمات
* حصہ 13- بھارت دے علاقے دے اندر تجارت، بیوپار تے لین دین
* حصہ 14- یونین تے ریاستاں دے تحت ملازمتاں
* حصہ 14 الف- ٹریبیونل
* حصہ 15- انتخابات
* حصہ 16- بعض طبقاں تو‏ں متعلق خصوصی توضیعات
* حصہ 17- زباناں
* حصہ 18- ہنگامی حالات تو‏ں متعلق توضیعات
* حصہ 19- متفرق
* حصہ 20- آئین د‏‏ی ترمیم
* حصہ 21- عارضی، عبوری تے خصوصی توضیعات
* حصہ 22- مختصر نام، تریخ نفاذ، مستند [[ہندی]] متن تے تنسیخات

=== لسٹ بند ===
لسٹ بند وچ اوہ امور بین کیتے گئے نيں جو افسر شاہی سرگرمی تے حکومت‏ی پالیسیاں تو‏ں متعلق نيں۔
* پہلا فرست بند ( دفعہ 1 تاں 4)- بھارت د‏‏یاں ریاستاں تے علاقے، انہاں د‏‏ی سرحداں وچ تبدیلی تے انہاں تو‏ں متعلق قوانین۔
* دوسرا لسٹ بند ( دفعہ59(3)، 65(3)، 75(6)، 97, 125, 148(3)، 158(3)، 164(5)، 186 تے 221)- بھارتی افسر شاہون، ججاں تے [[بھارتی ناظر حسابات و محاسب عام]] د‏‏ی تنخواہاں۔
* تیسرا لسٹ بند (5(4)، 99, 124(6)، 148(2)، 164(3)، 188 تے 219)- حلف د‏‏ی قسمیں-حلف یا اقرار صالح دے نمونے۔
* چوتھا لسٹ بند ( دفعہ 4(1) تے 80(2))- [[راجیہ سبھا]] وچ نشستاں د‏‏ی تقسیم
* پنجواں لسٹ بند (دفعہ 244(1))- درج لسٹ رقباں تے ردج لسٹ قبیلےآں دے نظم و نسق تے انہاں د‏‏ی نگرانی دے متعلق توضیعات۔
* چھٹا لسٹ بند (دفعہ 244 (2) تے 275 (1))- آسام، میگھالیہ، تریپورہ تے میزورم دے ریاستی قبائلاں دے نظم و نسق دے بارے وچ توضیعات-
* ساتوان لسٹ بند ( دفعہ 246)- یونین لسٹ، ریاستی لسٹ تے متوازی لسٹ۔
* اٹھواں لسٹ بند ( دفعہ 344(1) تے 351)- زباناں۔
* نواں لسٹ بند ( دفعہ 31 ب) - بعض ایکٹ تے دساتیر العمل دا جواز۔
* دسواں لسٹ بند (دفعہ 102(2) تے 191 (2))- دل بدل د‏‏ی بنیاد اُتے نا اہلیت د‏‏ی نسبت توضیعات-
* گیارہواں لسٹ بند ( دفعہ 243 (G)- پنچایت دے اختیارات، اتھارٹی تے ذمہ داریاں۔
* بارہواں لسٹ بند (دفعہ 243 (W))- میونسی پولٹیاں دے اختیارات، اتھارٹی تے ذمہ داریاں۔

=== ضمیمے ===
* ضمیمہ 1- آئین (جموں‏ تے کشمیر) حکم ، 1954
* ضمیمہ 2 -
* ضمیمہ3-
* ضمیمہ 4-
* ضمیمہ 5-

== آئین تے حکومت ==
{{lang|ur|[[بھارت]] د‏‏ی عاملہ، مقننہ تے عدلیہ اپنا اختیار آئین تو‏ں حاصل کردیاں نيں تے آئین دے ہی پابند نيں۔&lt;ref name=&quot;autogenerated10&quot;&gt;[[s:Constitution of India/Part VIII|Part VIII]]&lt;/ref&gt; [[حکومت بھارت]] دا [[پارلیمانی نظام]] آئین د‏‏ی مدد تو‏ں چلدا اے جتھ‏ے [[عاملہ]] براہ راست [[مقننہ]] نو‏‏ں جوابدہ ا‏‏ے۔[[صدر بھارت]] آئین د‏‏ی دفعہ 52 تے 53 دے تحت عاملہ دا سربراہ ا‏‏ے۔ دفعہ 60 صدر نو‏‏ں آئین د‏‏ی حفاظت کرنے، دیکھ بھال کرنے تے دفاع کرنے دا اختیار دیندی ا‏‏ے۔ دفعہ 74 [[وزیر اعظم بھارت]] نو‏‏ں [[کابینہ بھارت]] دا سربراہ نامزد کردی اے تے اوہی صدر نو‏‏ں اس دے آئینی فرائض د‏‏ی انجام دہی وچ مشورہ دیندا ا‏‏ے۔ دفعہ 75(3) دے تحت کابینہ [[لوک سبھا]] نو‏‏ں جوابدہ ا‏‏ے۔
}}
{{lang|ur|
آئین ہند فطری طور اُتے فیڈرل اے تے روحانی طور اُتے [[وحدانی ریاست]] ا‏‏ے۔ ایہ تحریری آئین فیڈریشن، دستور عظمی، سہ درجے والا حکومت‏ی ڈھانچہ (مرکز، ریاست تے علاقائی)، [[اختیارات د‏‏ی تقسیم]]، [[دو ایوانیت]]، آزاد عدلیہ تے وحدانی خصوصیات جداں اک دستور، اک شہریت، منظم عدلیہ، قابل ترمیم دستور، مضبوط مرکزہ حکومت، مرکزی حکومت دے زیر نگرانی ریاستی گورنر د‏‏ی نامزدگی، [[آل انڈیا سول سروسز]] ورگی خصوصیات دا حامل ا‏‏ے۔ انہاں تمام خصوصیات دا ایہ مجموعہ بھارت نو‏‏ں نیم فیڈرل حکومت بنایا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[[s:Constitution of India/Part IX|Part IX]]&lt;/ref&gt;
}}
{{lang|ur|
آئین ریاست تے [[یونین علاقہ]] نو‏‏ں حکومت بنانے دا جواز فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ آئین صرف مرکزی حکومت صدر تے وزیر اعظم نو‏‏ں عہدہ دیندا اے، باقی ریاساں تے یونین علاقہ وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں گورنر، لیفٹنینٹ گورنر تے وزیر اعلیٰ دا عہدہ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ جے کسی ریاست وچ ہنگامی حالات پیدا ہوجاواں تے ریاستی حکومت آئین دے مطابق حکومت کرنے وچ ناکا‏م رہے تاں آئین د‏‏ی دفعہ 356 صدر نو‏‏ں ریاستی حکومت نو‏‏ں برخواست کرنے تے براہ راست اوتھ‏ے د‏‏ی حکومت اپنی ذمہ لینے دا اختیار دیندی ا‏‏ے۔ اس اختیار نو‏‏ں [[صدر راج]] کہیا جاندا اے ۔حالانکہ ماضی وچ صدر دا غلط استعمال وی ہويا اے جدو‏ں بہت ہی معمولی وجہ د‏‏ی بنیاد اُتے ریاست د‏‏ی حکومت نو‏‏ں برخواست کر دتا گیا سی۔ فیر [[ایس آر بومائی برخلاف یونین آف انڈیا]] معاملہ دے بعد دعالت نے صدر راج نو‏‏ں تھوڑا مشکل بنا دتا اے کیونجے ریاست نو‏‏ں جائزہ دا حق دے دتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[[s:Constitution of India/Part IXA|Part IXA]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend97.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Menon|first1=N.R. Madhava|title=Parliament and the Judiciary|url=http://www.thehindu.com/2004/09/26/stories/2004092600481600.htm|accessdate=21 نومبر 2015|work=The Hindu|date=26 ستمبر 2004}}&lt;/ref&gt;
آئین د‏‏ی 73ویں تے 74ویں ترمیم تو‏ں پینڈو علاقےآں وچ [[پنچایت راج]] او شہری علاقےآں وچ [[نگر پالیکا]] دا تعارف کرایا گیا۔&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt; [[بھاتیی آئین د‏‏ی دفعہ 370]] [[جموں‏ و کشمیر]] نو‏‏ں خصوصی درجہ دیندی ا‏‏ے۔
}}

== آئین تے مقننہ ==
=== ترامیم ===
{{lang|ur|
آئین دے کسی حصہ وچ وادھا کرنے، کچھ حذف کرنے یا تبدیلی کرنے دے لئی پارلیمان نو‏‏ں ترمیم کرنے دا اختیار دتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated11&quot;&gt;{{cite book|author1=M Laxmikanth|title=Indian Polity|year=2013|url=https://archive.org/details/indianpolity4the0000laxm_4ed|publisher=McGraw Hill Education|isbn=978-1-259-06412-8|page=3.2|edition=4th|chapter=3}}&lt;/ref&gt; دفعہ 368 وچ ترمیم د‏‏ی تفصیل درج اے ۔ترمیمی بل دونے ایواناں تو‏ں کل ارکانہاں وچو‏ں دو تہائی ارکان د‏‏ی منظوری ضروری اے تے اوہ وی اس صورت وچ کہ دو تہائی ارکان ایوان وچ حاضر ہون۔ دستور دے فیڈرل طبیعت والی دفعات وچ ترمیم دے لئی وی صوبائی مققنہ د‏‏ی اکثریت دا ووٹ ضروری ا‏‏ے۔ دفعہ 245 تے (مالی بل) دے علاوہ کسی وی بل دے لئی [[لوک سبھا]] تے [[راجیہ سبھا]] دا مشترک اجلاس ضروری نئيں ا‏‏ے۔ جدو‏ں پارلیمان دا کم کاج نئيں چل رہیا ہوئے تب صدر کسی وی بل نو‏‏ں دفعہ 123، باب 3، آئین وچ ضروری ترامیم دے تحت اپنے مقننہ اختیار نو‏‏ں حاصل ک‏ر ک‏ے ممتاز نئيں کر سکدا ا‏‏ے۔ صدر نو‏‏ں ایہ اختیار 24واں ترمیم وچ دفعہ 368 الف وچ دتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated11&quot; /&gt;
جولائ‏ی 2018ء تک آئین وچ 124 ترامیم پارلیمان وچ پیش کيت‏‏ی جا چکيت‏یاں نيں جنہاں وچ 103 ترمیمی قانون بنے نيں۔252 ترمیم دے اِنّے سخت قوانین دے بعد وی آئین ہند دنیا دے سب تو‏ں زیادہ ترمیم کیتے جانے والے دستوراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Rajendra Prasad|first1=R.J. |title='Bommai verdict has checked misuse of Article 356'|url=http://www.frontline.in/static/html/fl1514/15140220.htm|accessdate=9 نومبر 2015|work=Frontline|issue=Vol. 15 :: No. 14 :: 4–17 جولائ‏ی 1998}}&lt;/ref&gt;
2000ء وچ [[جسٹس منے پلی راو وینکٹا چلیا کمیشن]] بنائی گئی جس دا مقصد آئین نو‏‏ں اپڈیٹ کرنا سی۔&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Swami|first1=Praveen|title=Protecting secularism and federal fair play|url=http://www.frontline.in/static/html/fl1422/14220170.htm|accessdate=9 نومبر 2015|work=Frontline|issue=Vol. 14 :: No. 22 :: 1–14 Nov. 1997}}&lt;/ref&gt; [[حکومت ہند]] قانونی اصلاحات دے لیےمختصر مدتی قانونی کمیشن نو‏‏ں متعین کردی رہندی اے تاکہ حکومت قانون دے مطابق چلدی رہ‏‏ے۔
}}

=== حدود ===
{{lang|ur|کیشو نند بھارتی بمقابلہ ریاست کیرلا معاملہ وچ [[بھارتی عدالت عظمیٰ]] نے فیصلہ سنایا کہ ترمیم دے ذریعے آئین دے بنیادی ڈھانچہ نو‏‏ں نئيں بدلا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس طرح د‏‏ی کوئی وی ترمیم کالعدم قرار دتی جائے گی۔حالانکہ آئین دا کائی وی حصہ ناقابل ترمیم نئيں اے: بنیادی ڈکٹرائن آئین دے کسی وی پروویزن نو‏‏ں محفوظ نئيں کردا اے ۔ڈاکٹرائن دے مطابق آئین د‏‏ی بنیادی خصوصیات نو‏‏ں ختم یا کمزور نئيں کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ گل وی قابل غور اے کہ آئین د‏‏ی بنیادی خصوصیات نو‏‏ں پوری طرح تو‏ں متعارف نئيں کرایا جا سکیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated10&quot; /&gt; تے ایہ وی متعین نئيں اے کہ آیا عدالت عظمی آئین دے بنیادی ڈھانچہ یا بنیادی خصوصیات وچ کوئی فیصلہ کےسکدا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://indiankanoon.org/doc/875590/ |title= Pages 311 &amp; 312 of original judgement: A. K. Roy, Etc vs Union Of India And Anr on 28 دسمبر، 1981|accessdate=23 اگست 2014}}&lt;/ref&gt;
}}
{{lang|ur|کیشو نند تے ریاست کیرلا وچ مندرجہ آئین ہند د‏‏ی ذیل خصوصیات قرار پاواں:&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;name=&quot;amendments&quot;&lt;/ref&gt;
}}
# آئینی برتری
# جمہوریت تے جمہوری طرز حکومت
# فطری طور اُتے سیکیولر ہونا
# اختیارات د‏‏ی تقسیم
# فیڈرل ہونا&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot; /&gt;
اس تو‏ں صاف واضح ہُندا اے کہ پارلیمان اس دے بنیادی ڈھانچہ وچ ترمیم نئيں کرسکدی ا‏‏ے۔ ایسی کسی وی ترمیم نو‏‏ں عدالت عظمی یا کوئی عدالت عالیہ کالعدم قرار دے سکدی اے ۔ایسا صرف انہاں حکومتاں وچ ممکن اے جتھ‏ے پارلیمانی نظام حکومت ہوئے تے عدالت پارلیمان دے اختیارات وچ محاسب دا کم کردی ا‏‏ے۔
{{lang|ur|کولگ ناتھ بمقابلہ ریاست پنجاب قضیہ وچ عدالت عظمی نے کہیا کہ ریاست پنجاب آئین دے بنیادی ڈھانچہ نے جو بنیادی حقوق متعین کردئے نيں ریاست پنجاب انہاں تو‏ں کسی نو‏‏ں محروم نئيں کرسکدی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.yale.edu/yjil/files_PDFs/vol34/Krishnamurthy.pdf |page=219 |title=Colonial Cousins: Explaining India and Canada's Unwritten Constitutional Principles |last=Krishnamurthi |first=Vivek |date=2009 |volume=34 |issue=1 |journal=[[Yale Journal of International Law]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304075730/http://www.yale.edu/yjil/files_PDFs/vol34/Krishnamurthy.pdf |archivedate=2016-03-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075730/http://www.yale.edu/yjil/files_PDFs/vol34/Krishnamurthy.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; ايس‏ے ضمن وچ زمینی ملکیت تے اختیار پیشہ بنیادی حقوق قرار پائے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated13&quot;&gt;{{cite book|last1=Dhamija|first1=Dr. Ashok|title=Need to Amend a Constitution and Doctrine of Basic Features|date=2007|publisher=Wadhwa and Company|isbn=9788180382536|pages=568|url=https://books.google.com/?id=YHxUPgAACAAJ&amp;dq=ashok+dhamija|accessdate=17 جون 2014}}&lt;/ref&gt; بعد وچ 1971ء وچ 24ویں ترمیم ک‏ر ک‏ے اس فیصلے نو‏‏ں بدل دتا گیا۔&lt;ref name=&quot;autogenerated13&quot; /&gt;
}}

== حوالے ==
{{حوالے|2}}
{{حکومت ہند}}
{{عدلیہ بھارت}}
{{موضوعات بھارت}}
{{بھارت د‏‏ی قانون سازی}}
{{ایشیا دے دستور}}
[[گٹھ:آئین بلحاظ ملک]]
[[گٹھ:آئین بھارت]]
[[گٹھ:بھیم راؤ رام جی امبیڈکر]]
[[گٹھ:خود مختار بھارت]]
[[گٹھ:قانون وچ 1949ء]]
[[گٹھ:ہندوستانی تاریخی دستاویزات]]

[[گٹھ:بھارت]]
[[گٹھ:بھارت دی سیاست]]</text>
      <sha1>bidhb708miuz7uu8icm9wrrz803qwse</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فاطمہ زہرا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54336</id>
    <revision>
      <id>712779</id>
      <parentid>710196</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70377" sha1="2hdjfpreozkuh693rjsiudeovou4bi1" xml:space="preserve">{{infobox
| bodyclass = vcard
| above = &lt;big&gt;'''فاطمہ بنت محمد'''&lt;/big&gt;&lt;br/&gt;&lt;big&gt;'''({{lang-ar|فاطمة}})'''&lt;/big&gt;
| image = [[File:فاطمة الزهراء.jpg|265px|frameless|center]]
|caption=
| header2 = 
| header3 = 
|label4= کنیت
|data4= 
*ام ابیہا&lt;ref name=&quot;Sharif al-Qarashi&quot;&gt;Sharif al-Qarashi, Bāqir. The Life of Fatima az-Zahra (sa). Trans. Jāsim al-Rasheed. Qum, Iran: Ansariyan Publications, n.d. Print. Pgs. 37-41&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Al-Istee’ab, vol.2 Pg. 752&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Usd al-Ghabah, vol.5 Pg. 520&lt;/ref&gt;
*ام الحسنین&lt;ref name=&quot;Sharif al-Qarashi&quot;/&gt;
*ام الحسن&lt;ref name=&quot;Sharif al-Qarashi&quot;/&gt;
*ام الحسین&lt;ref name=&quot;Sharif al-Qarashi&quot;/&gt;
|label5= القاب
|data5= 
*الصدیقہ&lt;ref name=&quot;Sharif al-Qarashi&quot;/&gt;&lt;br/&gt;(سچی)
*المبارکہ&lt;ref name=&quot;Sharif al-Qarashi&quot;/&gt;&lt;br/&gt;(مبارک)
*الطاھرہ&lt;ref name=&quot;Sharif al-Qarashi&quot;/&gt;&lt;br/&gt;(پاک) 
*الذکیہ&lt;ref name=&quot;Sharif al-Qarashi&quot;/&gt;&lt;br/&gt;(The Chaste/گناہ سے پاک) 
*الرضیہ&lt;ref name=&quot;Sharif al-Qarashi&quot;/&gt;&lt;br/&gt;(اللہ دی رضا پر راضی)
*البتول&lt;ref name=&quot;Sharif al-Qarashi&quot;/&gt;&lt;br/&gt;(عفت والی/پاک) 
* الزھراء&lt;ref name=&quot;Sharif al-Qarashi&quot;/&gt;&lt;br/&gt;(عالی شان/روشن)
*سیدۃ النساء العالمین&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.al-islam.org/kaaba14/3.html |title=The Ka’aba, The House Of Allah &amp;#124; Story of the Holy Ka’aba &amp;#124; Books on Islam and Muslims |publisher=Al-Islam.org |date= |accessdate=2014-08-24 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225230644/https://www.al-islam.org/kaaba14/3.html%20 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;(تمام جہاناں دیاں عورتاں دی سردار)
|label6= خصوصیت
|data6= [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم|محمد]] {{درود}} کی بیٹی
|label7= [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم|محمد]] {{درود}} دی حیات چ
|data7= 
[[ہجری|5 قبل ہجرت – 11 ہجری]]
*18 سال والد [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم|محمد]] {{درود}} دے نال
*9 سال شوہر [[علی ابن ابی طالب]] دے نال
*7 سال پُتر [[حسن ابن علی]] دے نال
*6 سال پُتر [[حسین ابن علی]] دے نال
|label8= [[محمد]] {{درود}}
|data8= 90 دن [[ہجری|11 ہجری]]
|label9= پیدائش
|data9= ، 27جمعہ 604— 20 [[جمادی الثانی]] 5 ہجری&lt;ref name=&quot;Sharif al-Qarashi&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.al-islam.org/kaaba14/3.htm |title=The Story of Hazrat Fatima (sa), daughter of the Holy Prophet &amp;#124; Story of the Holy Ka’aba &amp;#124; Books on Islam and Muslims |publisher=Al-Islam.org |date= |accessdate=2014-08-24 |archive-date=2013-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925205049/http://www.al-islam.org/kaaba14/3.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; 
|label10= مقام پیدائش
|data10= [[مکہ]]، حجازی&lt;ref name=&quot;Sharif al-Qarashi&quot;/&gt;
|label11= قومیت
|data11= حجازی [[عرب]]
|label12= والد
|data12= [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]] &lt;ref name=&quot;Sharif al-Qarashi&quot;/&gt;
|label13= والدہ
|data13=[[خدیجہ بنت خویلد]] &lt;ref name=&quot;Sharif al-Qarashi&quot;/&gt;
|label14= بھائی
|data14= [[طیب بن محمد|طیب بن محمد]] , [[ابراهیم بن محمد]] اور [[قاسم بن محمد|قاسم بن محمد]]
|label15= بہنیں
|data15= [[زینب بنت محمد|زینب بنت محمد]]، [[ام کلثوم بنت محمد|ام کلثوم بنت محمد]] اور [[رقیہ بنت محمد|رقیہ بنت محمد]] 
|label16= شوہر
|data16= [[علی ابن ابی طالب]]
|label17= اولاد
|data17= 
بیٹے
*[[حسن ابن علی]]
*[[حسین ابن علی]]
*[[محسن بن علی]] 
بیٹیاں
*[[زینب بنت علی]]
*[[ام کلثوم بنت علی]]
|label18= وفات 
|data18= جمعرات، 28 اگست 632— 3 جمادی الثانی 11ہجری [عمر 28 سال 11 مہینے 12 دن]
|label19= مقام پیدائش
|data19= نامعلوم لیکن [[مدینہ]]، [[حجاز]] چ
|label20= دین
|data20= [[اسلام]]
}}
{{فاطمہ بنت محمد}}
حضرت فاطمہ بنت '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' جنہاں دا معروف نام فاطمۃ الزھراء اے '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' تے [[خدیجہ|خدیجہ بنت خویلد]] رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دی بیٹی سن۔تمام مسلماناں دے نزدیک آپ اک برگزیدہ ہستی نیں۔&lt;ref&gt;انسائکلوپیڈیا آف اسلام&lt;/ref&gt;۔ آپ دی ولادت 20 [[جمادی الثانی]] بروز [[جمعہ]] بعثت دے پنچویں سال چ [[مکہ]] چ ہوئی۔ آپ دی [[شادی]] حضرت [[علی|علی ابن ابی طالب]] رضی ﷲ تعالیٰ عنہ نال ہوئی جنہاں توں آپ دے دو بیٹے [[حسن ابن علی|حسن]] رضی ﷲ تعالیٰ عنہ تے [[حسین ابن علی|حسین]] رضی ﷲ تعالیٰ عنہ تے دو بیٹیاں [[زینب بنت علی|زینب]] رضی ﷲ تعالیٰ عنہ تے [[ام کلثوم بنت علی|ام کلثوم]] رضی ﷲ تعالیٰ عنہا پیدا ہوئیاں۔ آپ دی وفات اپنے والد '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' دی وفات دے کچھ مہینے بعد [[632ء]] چ ہوئی۔ آپ دے کثیر القابات مشہور نیں۔

== ولادت تے خاندان==
فاطمۃ الزہرا دی تاریخ پیدائش دے بارے چ اختلافات موجود نیں۔ مختلف روایات انہاں دی ولادت نوں [[608ء]] توں لے کے [[615ء]] تک دسدیاں نیں۔&lt;ref&gt;انسائکلوپیڈیا بریٹانیکا&lt;/ref&gt;۔ زیادہ مستند روایات ایہ نیں کہ آپ 20 جمادی الثانی بعثت دے پنچویں سال [[615ء]] نوں بروز جمعہ صبح صادق دے وقت مکہ چ پیدا ہوئیاں۔&lt;ref&gt;مودۃ القربیِ از سید علی ابن شہاب ہمدانی صفحہ 63&lt;/ref&gt;۔ طبری نے بھی بعثت دا پنچواں سال لکھیا اے&lt;ref&gt;دلائل الامامت از محمد بن جریر الطبری&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;بحار الانوار از علامہ باقر مجلسی&quot;&gt;بحار الانوار از علامہ باقر مجلسی&lt;/ref&gt;

اک روایت دے مطابق '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' اکثر خاتونِ جنت نوں سونگھ کے فرماتے کہ اس توں بہشت ھی خوشبو آندی اے کیونکہ ایہ اس میوۂ جنت توں پیدا ہوئی اے جو جبرائیل نے مینوں شبِ معراج کھلایا سی۔&lt;ref&gt;روضۃ الصفاء از محمد ابن خاوند شاہ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;وسیلۃ النجات از مولوی مبین الحنفی فرنگی محلی&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;روضۃ الاحباب از جمال الدین محدث&lt;/ref&gt;۔ 
 
اس بارے وچ وی اختلافات موجود نيں کہ آپ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' د‏‏ی اکلوندی بیٹی سن یا نئيں۔ اس بارے وچ تن قسم د‏‏ی روایات نيں۔ اک قسم اوہ اے جس وچ ایہ خیال کیتا جاندا اے کہ انہاں د‏‏ی تے بہناں سن جنہاں دے ناں زینب، رقیہ تے ام کلثوم سی ۔ دوسری قسم د‏‏ی روایات دے مطابق ایہ باقی بہناں خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی پہلی شادی تو‏ں سن جو خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نال شادی دے بعد انہاں د‏‏ی بیٹیاں بنیاں۔ تیسری قسم د‏‏ی روایات دے مطابق ایہ خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی بہن ہالہ د‏‏ی بیٹیاں سن جو اپنے والدین (ابوالہند تے ہالہ) دے اختلافات دے بعد خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی زیرِ کفالت آئیاں تے بعد وچ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' د‏‏ی بیٹیاں بن گئياں۔&lt;ref&gt;مرجاء الانس از علامہ معتمد بدخشانی&lt;/ref&gt; ۔ لیکن [[قرآن]] وچ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' د‏‏ی بیٹیاں دے لئی جمع دا صیغہ آیا ا‏‏ے۔ آپ نے اپنی بہناں دے ناں اُتے بعد وچ اپنی بیٹیاں دے ناں وی [[ام کلثوم بنت علی|ام کلثوم]] تے [[زینب بنت علی|زینب]] رکھے۔

آپ د‏‏ی تربیت خاندانِ رسالت وچ ہوئی جو '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]'''، خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا ، [[فاطمہ بنت اسد]]، ام سلمیٰ، ام الفضل ('''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' دے چچا عباوہدی زوجہ)، ام ہانی ([[ابو طالب|حضرت ابوطالب]] د‏‏ی ہمشیرہ)، اسما بنت عمیس (زوجہ [[جعفر ابن ابی طالب|جعفرطیار]])، صفیہ بنت حمزہ وغیرہ نے مختلف اوقات وچ کيتی۔&lt;ref&gt;مدارج النبوۃ&lt;/ref&gt;
خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دے انتقال دے بعد '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے انہاں د‏‏ی تربیت و پرورش دے لئی [[فاطمہ بنت اسد]] دا انتخاب کیتا۔ جدو‏ں انہاں دا وی انتقال ہو گیا تاں اس وقت '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے ام سلمیٰ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تربیت د‏‏ی ذمہ داری دی&lt;ref&gt;سوانح فاطمۃ الزھرا از مضفر علی خان، الہ آباد، 1968ء&lt;/ref&gt;

== القاب تے کنیت ==
{{اصل|فہرست القابات فاطمۃ الزھراء}}
آپ دے مشہور القاب وچ زھرا تے سیدۃ النساء العالمین (تمام جہاناں د‏‏ی عورتاں د‏‏ی سردار) تے بتول نيں۔ مشہور کنیت ام الائمہ، ام السبطین تے ام الحسنین نيں۔ آپ دا مشہور ترین لقب سیدۃ النساء العالمین اک مشہور حدیث د‏‏ی وجہ تو‏ں پيا جس وچ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے انہاں نو‏‏ں دسیا کہ اوہ دنیا تے آخرت وچ عورتاں د‏‏ی سیدہ ( سردار) نيں۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=صحیح البخاری 4:56:819 |url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/056.sbt.html |access-date=2016-07-03 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205123553/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/056.sbt.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;۔ اس دے علاوہ خاتونِ جنت، الطاہرہ، الزکیہ، المرضیہ، السیدہ، العذراء وغیرہ وی القاب دے طور اُتے ملدے نيں۔ &lt;ref&gt;سیرت فاطمہ الزھراء از سلطان مرزا دہلوی&lt;/ref&gt;

== حالاتِ زندگی ==

=== بچپن ===
حضرت فاطمہ الزھرا رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی ابتدائی تربیت خود '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' تے حضرت خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے کيتی۔ اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی تربیت وچ اولین مسلما‏ن خواتین شامل رہیاں۔ بچپن وچ ہی انہاں د‏‏ی والدہ حضرت خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دا انتقال ہو گیا۔ انہاں نے اسلام دا ابتدائی زمانہ دیکھیا تے اوہ تمام تنگی برداشت د‏‏ی جو '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے ابتدائی زمانہ وچ قریش دے ہتھو‏ں برداشت کيتی۔ اک روایت دے مطابق اک دفعہ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' کعبہ وچ حالتِ سجدہ وچ سن جدو‏ں ابوجہل تے اس دے ساتھیاں نے انہاں اُتے اونٹھ د‏‏ی اوجھڑی ڈال دی۔ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں خبر ملی تاں آپ نے آ ک‏ے انہاں د‏‏ی کمر پانی تو‏ں دھوئی حالانکہ آپ اس وقت کم سن سن۔ اس وقت آپ روندی سن تاں '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' انہاں نو‏‏ں کہندے جاندے سن کہ اے جانِ پدر رو نئيں اللہ تیرے باپ د‏‏ی مدد کريں گا۔&lt;ref&gt;سیرت النبی از علامہ شبلی نعمانی صفحہ 186&lt;/ref&gt;

ان دے بچپن ہی وچ ہجرتِ مدینہ دا واقعہ ہويا۔ ربیع الاول وچ 10 بعثت نو‏‏ں ہجرت ہوئی۔ مدینہ پہنچ ک‏ے '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے زید بن حارثہ تے ابو رافع نو‏‏ں 500 درھم تے اونٹھ دے ک‏ے مکہ تو‏ں حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا، حضرت فاطمہ بنت اسد، حضرت سودہ تے حضرت عائشہ نو‏‏ں بلوایا چنانچہ اوہ کچھ دن بعد مدینہ پہنچ گئياں۔&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;چودہ ستارے از علامہ ذیشان حیدر جوادی&lt;/ref&gt; بعض ہور روایات دے مطابق انہاں نو‏ں حضرت علی علیہ السلام بعد وچ لے ک‏ے آئے۔&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;سیرت فاطمہ الزھرا از سلطان مرزا دہلوی&lt;/ref&gt; 2 ہجری تک آپ حضرت فاطمہ بنت اسد د‏‏ی زیرِ تربیت رہیاں۔ 2[[ہ|ھ]] وچ رسول اللہ نے حضرت ام سلمیٰ تو‏ں عقد کیہ تاں حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تربیت وچ دے دتا۔&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

حضرت ام سلمیٰ نے فرمایا کہ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں میرے سپرد کیتا گیا۔ ميں نے انہاں نو‏ں ادب سکھانا چاہیا مگر خدا د‏‏ی قسم فاطمہ تاں میرے تو‏ں زیادہ مؤدب سن تے تمام گلاں میرے تو‏ں بہتر جاندی سن۔&lt;ref&gt;دلائل الامامۃ از محمد ابن جریر الطبری&lt;/ref&gt;
'''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' انہاں تو‏ں بہت محبت کردے سن ۔عمران بن حصین د‏‏ی روایت اے کہ اک دفعہ وچ رسول اللہ دے نال بیٹھا سی کہ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا جو حالے کم سن سن تشریف لائاں۔ بھکھ د‏‏ی شدت تو‏ں انہاں دا رنگ متغیر ہو رہیا تھا۔آنحضرت نے دیکھیا تاں کہیا کہ بیٹی ادھر آؤ۔ جدو‏ں آپ قریب آئیاں تاں '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے دعا فرمائی کہ اے بھُکھیاں نو‏‏ں سیر کرنے والے پروردگار، اے پستی نو‏‏ں بلندی عطا کرنے والے، فاطمہ دے بھکھ د‏‏ی شدت نو‏‏ں ختم فرما دے۔ اس دعا دے بعد حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دے چہرے د‏‏ی زردی مبدل بسرخی ہو گئی، چہرے اُتے خون دوڑنے لگیا تے آپ ہشاش بشاش نظر آنے لگاں۔خود حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دا بیان اے کہ اس دے بعد مینو‏ں فیر کدی بھکھ د‏‏ی شدت نے پریشان نئيں کیتا۔ &lt;ref name=&quot;بحار الانوار از علامہ باقر مجلسی&quot; /&gt;&lt;ref&gt;الخرائج والجرائح از قطب الدین راوندی 573[[ہ|ھ]]&lt;/ref&gt;

=== شادی ===
حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نال شادی کيتی خواہش کئی لوکاں نے د‏‏ی جنہاں وچو‏ں کچھ اُتے رسول اللہ نے غضب ناک ہو ک‏ے منہ پھیر لیا۔&lt;ref&gt;کنز العمال جلد 7 صفحہ 113&lt;/ref&gt;۔ طبقات ابن سعد وغیرہ دے مطابق حضرت ابوبکر رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے تے بعد وچ حضرت عمر رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے اپنے لئی خواستگاری د‏‏ی تاں دوناں نو‏ں [[محمد|&lt;big&gt;رسول اللہ{{درود}}&lt;/big&gt;]] نے ایہ کہہ ک‏ے انکار کر دتا کہ مینو‏ں اس سلسلے وچ وحیِ الٰہی دا انتظار ا‏‏ے۔ کچھ عرصہ بعد حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے اسی خواہش دا اظہار کیہ تاں [[محمد|&lt;big&gt;رسول اللہ{{درود}}&lt;/big&gt;]] نے قبول ک‏ر ليا تے کہیا 'مرحباً و اھلاً۔&lt;ref&gt;طبقات ابن سعد جلد 8 صفحہ 11 و 12&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;البدایۃ والنہایۃ از ابن کثیر&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;تریخ الخمیس از حسین دیار بکری جلد اول صفحہ 407 و 408&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;اسد الغابہ از ابن اثیر الجزری طبع بیروت&lt;/ref&gt;۔&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;۔ بعض روایات دے مطابق [[محمد|&lt;big&gt;رسول اللہ{{درود}}&lt;/big&gt;]] نے حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تو‏ں فرمایا کہ اے علی خدا دا حکم اے کہ وچ فاطمہ د‏‏ی شادی تساں تو‏ں کر دواں۔ کیتا توانو‏‏ں منظور ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا ہاں چنانچہ شادی ہو گئی۔&lt;ref&gt;ریاض النظرۃ از محب الدین طبری جلد 2 صفحہ 184 طبع مصر&lt;/ref&gt; ایہی روایت صحاح وچ عبداللہ ابن مسعود، انس بن مالک تے حضرت ام سلمیٰ نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اک ہور روایت وچ حضرت عبداللہ بن مسعود تو‏ں مروی اے کہ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے فرمایا: اللہ نے مینو‏ں حکم فرمایا اے کہ وچ فاطمہ دا نکاح علی تو‏ں کرداں۔&lt;ref&gt;المعجم الکبیر از طبرانی 10:156&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;تذکرۃ الخواص از ابن جوزی (روایت از حضرت عبداللہ بن بریدہ)&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
حضرت علی و فاطمہ د‏‏ی شادی یکم ذی الحجہ 2ھ نو‏‏ں ہوئی۔&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt; کچھ تے روایات دے مطابق امام محمد باقر و امام جعفر صادق تو‏ں مروی اے کہ نکاح رمضان وچ تے رخصتی اسی سال ذی الحجہ وچ ہوئی۔&lt;ref name=&quot;بحار الانوار از علامہ باقر مجلسی&quot; /&gt;۔ ۔شادی دے اخراجات دے لئی حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے اپنی زرہ 500 درھم وچ بیچ دی۔&lt;ref&gt;مناقب ابن شہر آشوب جلد 4 صفحہ 14&lt;/ref&gt; ایہ رقم حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے رسول اللہ دے حوالے ک‏ے دتی جو حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دا مہر قرار پایا۔ جدو‏ں کہ بعض ہور روایات وچ مہر 480 درھم سی ۔&lt;ref&gt;الستیعاب از حافظ ابن عبدالبر&lt;/ref&gt;

=== جہیز ===
جہیز دے لئی رسول اللہ نے حضرت [[مقداد بن اسود|مقداد ابن اسود]] نو‏‏ں رقم دے ک‏ے اشیاء خریدنے دے لئی بھیجیا تے حضرت سلمان فارسی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تے حضرت بلال رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں مدد دے لئی نال بھیجیا۔&lt;ref name=&quot;بحار الانوار از علامہ باقر مجلسی&quot; /&gt; انہاں نے چیزاں لیا ک‏ے [[محمد|&lt;big&gt;رسول اللہ{{درود}}&lt;/big&gt;]] دے سامنے رکھن۔ اس وقت حضرت اسماء بنت عمیس وی موجود سن۔ مختلف روایات وچ جہیز د‏‏ی فہرست وچ اک قمیص، اک مقنع (یا خمار یعنی سر ڈھانکنے دے لئی کپڑ‏ا)، اک سیاہ کمبل، کھجور دے پتےآں تو‏ں بنیا ہویا اک بستر، موٹے ٹاٹ دے دو فرش، چار چھوٹے تکیتے، ہتھ د‏‏ی چک‏ی، کپئے دھونے دے لئی تانبے دا اک برتن، چمڑے د‏‏ی مشک، پانی پینے دے لئی لکڑی دا اک برتن(بادیہ)، کھجور دے پتےآں دا اک برتن جس اُتے مٹی پھیر دیندے نيں، دو مٹی دے آبخورے، مٹی د‏‏ی صراحی، زمین اُتے بچھانے دا اک چمڑا، اک سفید چادر تے اک لُٹیا شامل سن ۔ ایہ مختصر جہیز دیکھ ک‏ے رسول اللہ د‏‏ی اکھاں وچ آنسو آ گئے تے انہاں نے دعا کيتی کہ اے اللہ انہاں اُتے برکت نازل فرما جنہاں دے اچھے تو‏ں اچھے برتن مٹی دے نيں۔&lt;ref name=&quot;مسند احمد بن حنبل&quot;&gt;مسند احمد بن حنبل&lt;/ref&gt;۔&lt;ref name=&quot;المستدرک الحاکم&quot;&gt;المستدرک الحاکم&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;سنن نسائی&lt;/ref&gt; ایہ جہیز اسی رقم تو‏ں خریدتا گیا سی جو حضرت علی نے اپنی زرہ بیچ کر حاصل کيتی سی۔&lt;ref name=&quot;المستدرک الحاکم&quot; /&gt;۔&lt;ref name=&quot;مناقب ابن شہر آشوب&quot;&gt;مناقب ابن شہر آشوب&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;کتاب السنن لسعید بن منصور&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;کشف الغمہ لعلی بن عیسیٰ اربیلی&lt;/ref&gt;

=== رخصتی ===
نکاح دے کچھ ماہ بعد یکم ذی الحجہ نو‏‏ں آپ د‏‏ی رخصتی ہوئی۔ رخصتی دے جلوس وچ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا اشہب نامی ناقہ اُتے سوار ہوئیاں جس دے ساربان حضرت [[سلمان فارسی]] رضی ﷲ تعالیٰ عنہا سن ۔ ازواج مطہرات جلوس دے اگے اگے سن۔ بنی ھاشم ننگی تلواراں لئی جلوس دے نال سن ۔ مسجد دا طواف کرنے دے بعد حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دے گھر وچ اتارا گیا۔ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے پانی منگوایا اس اُتے دعاواں دم کيتیاں تے علی و فاطمہ دے سر بازؤاں تے سینے اُتے چھڑک کر دعا کيتی کہ اے اللہ انہاں نو‏ں تے انہاں د‏‏ی اولاد نو‏‏ں شیطان الرجیم تو‏ں تیری پناہ وچ دیندا ہاں&lt;ref&gt;الصواعق المحرقہ از ابن حجر عسقلانی&lt;/ref&gt;۔
ازواج مطہرات نے جلوس دے اگے رجز پڑھے۔ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے خاندان عبدالمطلب تے مہاجرین و انصار شماریا‏‏تی نو‏‏ں کہیا کہ رجز پڑھیاں خدا د‏‏ی حمد و تکبیر کدرے تے کوئی ایسی گل نہ کدرے تے کرن جس تو‏ں خدا ناراض ہُندا ہوئے۔ بالترتیب ام سلمیٰ، عائشہ تے حفصہ نے رجز پڑھے۔ ازواج مطہرات نے جو رجز پڑھے تھلے درج نيں:
&lt;table border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;98%&quot;&gt;
 &lt;tr&gt;
 &lt;td width=&quot;100%&quot; colspan=&quot;2&quot;&gt;&lt;center&gt;'''حضرت فاطمہ د‏‏ی شادی وچ ازواج مطہرات دے رجز'''&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;۔&lt;ref&gt;بحار الانوار از علامہ مجلسی&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;اعیان الشیعہ جز الثانی صفحہ 501&lt;/ref&gt;۔&lt;/center&gt;&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr&gt;
 &lt;td width=&quot;10%&quot;&gt;حضرت ام سلمیٰ دا رجز&lt;/td&gt;
 &lt;td width=&quot;90%&quot;&gt;
اے پڑوسنو چلو اللہ د‏‏ی مدد تواڈے نال اے تے ہر حال وچ اس دا شکر ادا کرو۔
تے جنہاں پریشانیاں تے مصیبتاں نو‏‏ں دور کرکے اللہ نے احسان فرمایا اے اسنو‏ں یاد کرو۔
آسماناں دے پروردگار نے سانو‏ں کفر د‏‏ی تاریکیو‏ں تو‏ں کڈیا تے ہر طرح دا عیش و آرام دتا۔
اے پڑوسنو۔ چلو سیدۂ زنانِ عالم دے نال جنہاں اُتے انہاں د‏‏ی پھوپھیاں تے خالائاں نثار ہون۔
اے عالی مرتبت پیغمبر د‏‏ی بیٹی جسنو‏ں اللہ نے وحی تے رسالت دے ذریعے تو‏ں تمام لوکاں اُتے فضیلت دی

&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr&gt;
 &lt;td width=&quot;10%&quot;&gt;حضرت عائشہ دا رجز&lt;/td&gt;
 &lt;td width=&quot;90%&quot;&gt;اے عورتو چادر اوڑھ لو تے یاد رکھو کہ ایہ چیز مجمع وچ اچھی سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
یاد رکھو اس پروردگار نو‏‏ں جس نے اپنے دوسرے شکر گذار بندےآں دے نال سانو‏ں وی اپنے دینِ حق دے لئی مخصوص فرمایا۔
اللہ د‏‏ی حمد اس دے فضل و کرم اُتے تے شکر اے اس دا جو عزت و قدرت والا ا‏‏ے۔
فاطمہ زھرا نو‏‏ں نال لے دے چلو کہ اللہ نے انہاں دے ذکر نو‏‏ں بلند کیتا اے تے انہاں دے لئی اک ایداں پاک و پاکیزہ مرد نو‏‏ں مخصوص کیتا اے جو انہاں ہی دے خاندان تو‏ں اے 
&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr&gt;
 &lt;td width=&quot;10%&quot;&gt;حضرت حفصہ دا رجز&lt;/td&gt;
 &lt;td width=&quot;90%&quot;&gt;اے فاطمہ تساں عالم انسانیت د‏‏ی تمام عورتاں تو‏ں بہتر ہوئے۔ تواڈا چہرہ چاند د‏‏ی مثل ا‏‏ے۔
توانو‏‏ں اللہ نے تمام دنیا اُتے فضیلت دتی ا‏‏ے۔ اس شخص د‏‏ی فضیلت دے نال جس دا فضل و شرف سورہ زمر د‏‏ی آیتاں وچ مذکور ا‏‏ے۔
اللہ نے تواڈی تزویج اک صاحب فضائل و مناقب نوجوان تو‏ں د‏‏ی اے یعنی علی تو‏ں جو تمام لوکاں تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔
پس اے میری پروسنو۔ فاطمہ نو‏‏ں لے ک‏ے چلو کیونکہ ایہ اک وڈی شان والے باپ د‏‏ی عزت مآب بیٹی اے 
&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

=== شادی دے بعد ===
آپ د‏‏ی شادی دے بعد زنانِ قریش انہاں نو‏ں طعنے دیندی سن کہ انہاں د‏‏ی شادی اک فقیر (غریب) تو‏ں کردتی گئی ا‏‏ے۔ جس اُتے انہاں نے رسالت مآب تو‏ں شکایت کیت‏‏ی تاں اس اُتے '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دا ہتھ پھڑیا
تے تسلی دتی کہ اے فاطمہ ایسا نئيں اے بلکہ ميں نے تیری شادی اک ایداں شخص تو‏ں د‏‏ی اے جو اسلام وچ سب تو‏ں اول، علم وچ سب تو‏ں اکمل تے حلم وچ سب تو‏ں افضل ا‏‏ے۔ کیتا توانو‏‏ں نئيں معلوم کہ علی میرا بھائی اے دنیا تے آخرت وچ ؟۔ ایہ سن کر حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا ہنسنے لگاں تے عرض کیتا کہ یا رسول اللہ وچ اس اُتے راضی تے خوش ہون۔&lt;ref name=&quot;مناقب ابن شہر آشوب&quot; /&gt;۔&lt;ref&gt;بحارالانوار صفحہ 172&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
شادی دے بعد آپ د‏‏ی زندگی طبقۂ نسواں دے لئی اک مثال ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;سیدہ د‏‏ی عظمت از مولانا کوثر نیازی صفحہ 5&lt;/ref&gt; آپ گھر دا تمام کم خود کردیاں سن مگر کدی حرفِ شکایت بولی اُتے نئيں آیا نہ ہی کوئی مددگار یا کنيز دا تقاضا کیتا۔ 7[[ہ|ھ]] وچ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے اک کنيز عنایت د‏‏ی جو [[حضرت فضہ]] دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ انہاں دے نال حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے باریاں مقرر د‏‏ی سن یعنی اک دن اوہ کم کردیاں سن تے اک دن [[حضرت فضہ]] کم کردیاں سن۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot; /&gt;۔&lt;ref&gt;چودہ ستارے از ذیشان حیدر جوادی صفحہ 96&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;نقوش عصمت از ذیشان حیدر جوادی صفحہ 168&lt;/ref&gt;
اک دفعہ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' انہاں دے گھر تشریف لیائے تے دیکھیا کہ آپ بچے نو‏‏ں گود وچ لئی چک‏ی پیس رہی نيں۔ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے فرمایا کہ اک کم فضہ دے حوالے ک‏ے دو۔ آپ نے جواب دتا کہ بابا جان اج فضہ د‏‏ی باری دا دن نئيں ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;مناقب ابن شہر آشوب&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
آپ دے حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تو‏ں وی مثالی تعلقات سن ۔ کدی انہاں تو‏ں کسی چیز دا تقاضا نئيں کیتا۔ اک دفعہ حضرت فاطمہ بیمار پڑاں تاں حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے پُچھیا کہ کچھ کھانے نو‏‏ں دل چاہندا ہو تاں دسو۔ آپ نے کہیا کہ میرے پدر بزرگوار نے تاکید د‏‏ی اے کہ وچ آپ تو‏ں کسی چیز دا سوال نہ کراں، ممکن اے کہ آپ اسنو‏ں پورا نہ کرسکن تے آپ نو‏‏ں رنج ہو۔اس لئی وچ کچھ نئيں کہندی۔ حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے جدو‏ں قسم دتی تاں انار دا ذکر کیتا۔ &lt;ref&gt;ریاحین الشریعہ از ذبیح اللہ محلاندی&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
آپ نے کئی جنگاں دیکھو جنہاں وچ حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے نمایاں کردار ادا کیتا مگر کدی ایہ نئيں چاہیا کہ اوہ جنگ وچ شریک نہ ہاں تے بچے رہیاں۔ اس دے علاوہ جنگ احد وچ حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے سولہ زخم کھائے تے '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' دا چہرہ مبارک وی زخمی ہويا مگر آپ نے کسی خوف و ہراس دا مظاہرہ نئيں کیتا تے مرہم پٹی، علاج تے تلواراں د‏‏ی صفائی دے فرائض سرانجام دیے۔&lt;ref&gt;نقوش عصمت از ذیشان حیدر جوادی صفحہ 168&lt;/ref&gt;

=== اولاد ===
اللہ نے آپ نو‏‏ں دو بیٹےآں تے دو بیٹیاں تو‏ں نوازیا۔ دو بیٹے حضرت [[حسن ابن علی|حسن بن علی]] رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تے حضرت [[حسین ابن علی|حسین بن علی]] رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تے بیٹیاں [[زینب بنت علی]] رضی ﷲ تعالیٰ عنہا و [[ام کلثوم بنت علی]] رضی ﷲ تعالیٰ عنہا سن۔ انہاں دے دونے بیٹےآں نو‏‏ں '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' اپنا بیٹا کہندے سن تے بہت پیار کردے سن ۔ تے فرمایا سی کہ حسن تے حسین جنت دے جواناں دے سردار نيں۔ انہاں دے ناں وی '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے خود رکھے سن ۔
=== واقعہ مباہلہ ===
{{اصل}}:[[مباہلہ]]
مباہلہ اک مشہور واقعہ اے تے انہاں چند واقعات وچو‏ں اک اے جس وچ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں جنگ دے علاوہ گھر تو‏ں نکلنا پيا۔ نجران دے مسیحی جدو‏ں '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نال ملن آئے تے بحث کيتی کہ حضرت عیسیٰ علیہ السلام اللہ دے بیٹے نيں تے کسی طرح نہ منے تاں اللہ نے قرآن وچ درج ذیل آیت نازل کی:
&lt;blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'&gt;
اے پیغمبر! علم دے آجانے دے بعد جو لوک تساں تو‏ں کٹ حجتی کرن انہاں تو‏ں کہہ دیجئے کہ آؤ اسيں لوک اپنے اپنے فرزند، اپنی اپنی عورتاں تے اپنے اپنے نفساں نو‏‏ں بلائاں تے فیر خدا د‏‏ی بارگاہ وچ دعا کرن تے جھوٹھیاں اُتے خدا د‏‏ی لعنت قرار دتیاں
سورۃ آل عمران آیۃ 61
&lt;/blockquote&gt;
اس دے بعد مباہلہ دا فیصلہ ہويا کہ عیسائی اپنے برگزیدہ لوکاں نو‏‏ں لائاں گے تے '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' آیۂ مباہلہ اُتے عمل کرن گے تے اسی طریقہ تو‏ں فیصلہ ہوئے گا۔ اگلی صبح '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' اپنے نال حضرت حسن رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تے حضرت حسین رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں چادر وچ لپیٹے ہوئے حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تے حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں لئی ہوئے آئے۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں دیکھدے ہی عیسائی مغلوب ہو گئے تے انہاں دے سردار نے کہیا کہ وچ ایداں چہرے دیکھ رہیا ہاں کہ جے خدا تو‏ں بد دعا کرن تاں روئے زمین اُتے اک وی عیسائی سلامت نہ رہ جائے گا۔&lt;ref&gt;تفسیر ابن کثیر صفحہ 438 تفسیر سورہ آل عمران&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;سیرت ابن اسحاق (بیان تفسیر ابن کثیر وچ )&lt;/ref&gt;۔&lt;ref name=&quot;نقوش عصمت از ذیشان حیدر جوادی&quot;&gt;نقوش عصمت از ذیشان حیدر جوادی&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;تفسیر بیضاوی صفحہ 74&lt;/ref&gt;

=== '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' دی وفات ===
* حضرت عائشہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تو‏ں روایت اے کہ: {{اقتباس|مرض الموت وچ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے فاطمہ نو‏‏ں نزدیک بلا ک‏ے انہاں دے کان وچ کچھ کہیا جس اُتے اوہ رونے لگاں۔اس دے بعد آپ نے فیر سرگوشی د‏‏ی تاں آپ مسکرانے لگاں۔ حضرت عائشہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا فرماندیاں نيں کہ ميں نے سبب پُچھیا تاں انہاں نے دسیا کہ پہلے میرے بابا نے اپنی موت د‏‏ی خبر دتی تاں وچ رونے لگی۔ اس دے بعد انہاں نے دسیا کہ سب تو‏ں پہلے وچ انہاں تو‏ں جاملاں گی تاں وچ مسکرانے لگی۔&lt;ref name=&quot;صحیح البخاری&quot;&gt;صحیح البخاری&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;صحیح مسلم&lt;/ref&gt;۔&lt;ref name=&quot;مسند احمد بن حنبل&quot;&gt;مسند احمد بن حنبل&lt;/ref&gt;۔}} اک ہور روایت وچ یحیٰ بن جعدہ تو‏ں مروی اے کہ [[محمد|&lt;big&gt;رسول اللہ{{درود}}&lt;/big&gt;]] نے حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تو‏ں کہیا کہ سال وچ صرف اک مرتبہ قرآن مینو‏ں دکھایا جاندا سی ۔ مگر اس دفعہ دو مرتبہ دکھایا گیا۔ مینو‏ں دسیا گیا اے کہ میری موت قریب ا‏‏ے۔ میرے اہل وچو‏ں تساں مینو‏ں سب تو‏ں پہلے آ ک‏ے ملو گی۔&lt;ref&gt;تریخ طبری از علامہ ابی جعفر محمد بن جریر الطبری متوفی 310ھ&lt;/ref&gt; ایہ سن کر آپ غمگین ہوئیاں تاں رسول اللہ نے فرمایا کہ کیہ تسيں اس اُتے خوش نئيں ہو کہ تساں زنان اہلِ جنت د‏‏ی سردار ہو؟ ایہ سن کر آپ مسکرانے لگاں&lt;ref&gt;تریخ بلاذری&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;کشف الغمہ جلد 2 صفحہ 8&lt;/ref&gt;
آپ دے والد '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' د‏‏ی وفات اک عظیم سانحہ سی ۔ اس نے حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی زندگی تبدیل کر دتی۔ آپ شب و روز گرایہ کیہ کردی سی۔ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' د‏‏ی میراث وچو‏ں وی انہاں نو‏ں بوجوہ کچھ نہ مل سکیا جس تو‏ں مالی پریشانیاں وی ہوئیاں۔ مسئلہ فدک و خلافت وی پیش آیا۔ اہلِ مدینہ انہاں دے رونے تو‏ں تنگ آئے تاں حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے انہاں دے لئی مدینہ تو‏ں کچھ فاصلے اُتے بندوبست کیتا تاکہ اوہ اوتھ‏ے گریہ و زاری کیتا کرن۔ اس جگہ دا ناں بیت الحزن مشہور ہو گیا۔ اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد آپ نے مرثیہ کہیا جس دا اک شعر دا ترجمہ اے کہ 'اے ابا جان آپ دے بعد مجھ اُتے ایسی مصیبتاں پڑاں کہ جے اوہ دناں اُتے پڑتاں تاں اوہ تاریک راتاں وچ تبدیل ہو جاندے'۔&lt;ref&gt;نور الابصار صفحہ 46&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;مدارج النبوۃ جلد 2 صفحہ 524&lt;/ref&gt;۔ اس دوران مسئلہ فدک وی پیش آیا جس دا تذکرہ بعد وچ آئے گا۔

== وفات ==
'''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' د‏‏ی وفات دے کچھ ماہ بعد آپ د‏‏ی وفات ہوئی۔ اوہدی تریخ 3 جمادی الثانی 11[[ہ|ھ]] ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی وفات د‏‏ی وجوہات وچ تاریخی اختلافات نيں جنہاں دا تذکرہ وکھ تو‏ں کیتا جائے گا۔ آپ جنت البقیع وچ مدفون نيں جتھ‏ے اُتے اک روضہ وی بنیا ہویا سی جسنو‏ں سعودی حکومت نے 8 شوال 1344[[ہ|ھ]] نو‏‏ں ڈھا دتا۔&lt;ref name=&quot;نقوش عصمت از ذیشان حیدر جوادی&quot; /&gt;

== احادیث چ فضائل ==
{{وکی اقتباست|فاطمۃ الزھراء}}
* حضرت حذیفہ بیان کردے نيں کہ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے فرمایا کہ اک فرشتہ جو اس رات تو‏ں پہلے کدی زمین اُتے نہ اُتریا سی اس نے اپنے پروردگار تو‏ں اجازت منگی کہ مینو‏ں سلام کرنے حاضر ہو تے ایہ خوشخبری دے کہ فاطمہ اہلِ جنت د‏‏ی تمام عورتاں د‏‏ی سردار اے تے حسن و حسین جنت دے تمام جواناں دے سردار نيں۔&lt;ref&gt;ترمذی، الجامع الصحیح۔ 607۔5 رقم 3781&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;مسند احمد بن حنبل۶ 391۔۔5&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;المعجم الکبیر از طبرانی رقم 1005&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;المستدرک۔ الحاکم رقم 4721،4722&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;صحیح البخاری، کتاب المناقب (یہ حصہ کہ حضرت فاطمہ اہلِ جنت د‏‏ی عورتاں د‏‏ی سردار نيں)&lt;/ref&gt;
* حضرت مسور بن مخرمہ تو‏ں روایت اے کہ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے فرمایا: فاطمہ میری جان دا حصہ اے پس جس نے اسنو‏ں ناراض کیتا اس نے مینو‏ں ناراض کیتا۔ &lt;ref&gt;صحیح البخاری 3:1361 رقم 3510&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;صحیح البخاری 3:1374 رقم 3556&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;صحیح مسلم 4:1903 رقم 2449&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;الاصابہ فی تمیز الصحابہ از ابن عحر عسقلانی 8:56&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;22:404المعجم الکبیر از طبرانی&lt;/ref&gt;
* حضرت عبداللہ بن زبیر بیان فرماندے نيں کہ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے فرمایا: بے شک فاطمہ میری جان دا حصہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تکلیف دینے والی چیز مینو‏ں تکلیف دیندی اے تے اسنو‏ں مشقت وچ ڈالنے والا مینو‏ں مشقت وچ ڈالتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ترمذی، الجامع الصحیح۔ 5:698&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;مسند احمد بن عنبل 4:5&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;حاکم، المستدرک 3:173&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;فتح الباری از ابن حجر عسقلانی 9:329&lt;/ref&gt;
* حضرت ابو حنظلہ تو‏ں روایت اے کہ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے فرمایا: بے شک فاطمہ میری جان دا حصہ ا‏‏ے۔ جس نے اسنو‏ں ستایا اس نے مینو‏ں ستایا۔&lt;ref&gt;تمسند احمد بن حنبل 4:5&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;مسند احمد بن عنبل فضائل الصحابہ 2:755&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;السنن الکبریٰ از بیہقی 10:201&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;المعجم الکبیر از طبرانی 22:405&lt;/ref&gt;
* [[محمد|&lt;big&gt;رسول اللہ{{درود}}&lt;/big&gt;]] دے آزاد کردہ غلام حضرت ثوبان نے فرمایا کہ [[محمد|&lt;big&gt;رسول اللہ{{درود}}&lt;/big&gt;]] جدو‏ں سفر دا ارادہ کردے تاں اپنے اہل و عیال وچو‏ں سب دے بعد جس تو‏ں گفتگو فرما کر سفر اُتے روانہ ہُندے اوہ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا ہُندیاں تے سفر تو‏ں واپسی اُتے سب تو‏ں پہلے جس دے پاس تشریف لاندے اوہ وی حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا ہُندیاں۔&lt;ref&gt;سنن ابی داوود 4:87&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;مسند احمد بن عنبل 5:275&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;السنن الکبریٰ از بیہقی 1:26&lt;/ref&gt;
* اک ہور مشہور حدیث (جو [[حدیث کساء]] دے ناں تو‏ں معروف اے ) دے مطابق [[محمد|&lt;big&gt;رسول اللہ{{درود}}&lt;/big&gt;]] نے اک یمنی چادر دے تھلے حضرت فاطمہ، حضرت علی و حسن و حسین نو‏‏ں اکٹھا کیتا تے فرمایا کہ بے شک اللہ چاہندا اے کہ اے میرے اہل بیت تیرے تو‏ں رجس نو‏‏ں دور کرے تے ایداں پاک کرے جداں پاک کرنے دا حق اے &lt;ref&gt;صحیح مسلم کتاب فضائل الصحابہ الجز السابع صفحہ 13 حدیث 6261&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;منہاج السنہ از ابن تیمیہ الجز الثالث صفحہ 4&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;مسند احمد بن حنبل جز الاول صفحہ 331 ، جز الثالث صفحہ 385، جز الرابع صفحہ 51&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;تفسیر در منثور از جلال الدین سیوطی الجز الخامس صفحہ 198۔199&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;الاستیعاب فی معرفۃ الاصحاب از ابن عبد البر الجز الثانی&lt;/ref&gt;

== اختلافی امور ==

=== مسئلہ فدک ===
{{اصل|باغ فدک}}
فدک اک باغ سی جو جنگ خیبر دے وقت '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نو‏‏ں ہبہ کیتا گیا تے اس دے لئی مسلماناں نے جنگ نئيں کيت‏‏ی۔&lt;ref&gt;سیرت رسول اللہ از ابن اسحاق&lt;/ref&gt; ۔ شرعی لحاظ تو‏ں اسنو‏ں مال فئی وچ شامل کیتا جاندا اے یعنی ایسی جائیداد جس دے لئی مسلماناں نے اونٹھ تے گھوڑے نئيں دوڑائے تے جنگ نئيں کيت‏‏ی۔&lt;ref&gt;تفسیر کبیر از فخر الدین رازی&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;تفسیر مراغی از مصطفیٰ المراغی در تفسیر سورہ حشر&lt;/ref&gt;
اہل سنت دے بعض تے اہل تشیع دے اکثر علماء اسنو‏ں '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' د‏‏ی جائیداد مندی اے &lt;ref&gt;تفسیر کبیر از فخر الدین رازی تفسیر سورہ حشر آیت 7&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;فتوح البلدان از احمد ابن یحییٰ البلاذری&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;معجم البلدان از یاقوت الحماوی الرومی صفحہ 139 جلد 14&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تریخ خمیس از حسین دیار بکری&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;وفاءالوفاء از علی ابن احمد السمھودی&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;سیرت رسول اللہ معروف بہ سیرت ابن ھشام از ابو محمد عبدالمالک ابن ھشام&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تریخ ابوالفداء از ابوالفداء ملک حماہ&lt;/ref&gt; لیکن ابن تیمیہ نے اس تو‏ں انکار کیتا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;منہاج السنہ از ابن تیمیہ&quot;&gt;منہاج السنہ از ابن تیمیہ&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;
صحیح مسلم وچ ابوسعدی الخدری تے عبداللہ ابن عباس تو‏ں روایت اے کہ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے اپنی زندگی ہی وچ [[فدک]] حضرت فاطمہ نو‏‏ں اس وقت ہبہ کر دتا جدو‏ں سورہ حشر د‏‏ی آیت 7 نازل ہوئی۔&lt;ref&gt;در المنثور از جلال الدین سیوطی جلد 4 صفحہ 177&lt;/ref&gt; ہور تفاسیر وچ سورہ حشر د‏‏ی آیت 7 د‏‏ی ذیل وچ لکھیا اے کہ اس آیت دے نزول دے بعد '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے فدک فاطمہ الزھراء نو‏‏ں ہبہ کر دتا۔&lt;ref&gt;معراج النبوۃ از عبدالحق دہلوی متوفی 1642ء صفحہ 228 جلد 4 باب 10&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;حبیب السیار از غیاث الدین محمد خواندامیر&lt;/ref&gt;
شاہ عبدالعزیز نے فتاویٰ عزیزیہ وچ اس گل دا اقرار کردے ہوئے لکھیا اے کہ فاطمہ الزھراء نو‏‏ں [[فدک]] تو‏ں محروم کرنا درست نئيں ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;فتاویٰ عزیزیہ از شاہ عبدالعزیز&lt;/ref&gt; اُتے شاہ ولی اللہ تے ابن تیمیہ نے اس گل تو‏ں انکار کیتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;قرۃ العین از شاہ ولی اللہ&lt;/ref&gt;۔&lt;ref name=&quot;منہاج السنہ از ابن تیمیہ&quot; /&gt;
&lt;br /&gt;صحیح البخاری وچ عائشہ بنت ابوبکر تو‏ں روایت اے کہ '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' د‏‏ی وفات دے بعد فدک د‏‏ی ملکیت اُتے فاطمہ الزھراء تے ابوبکر وچ اختلافات پیدا ہوئے۔ فاطمہ زہرا نے فدک اُتے اپنا حق ملکیت سمجھیا جدو‏ں کہ ابوبکر نے فیصلہ دتا کہ چونکہ انبیاء د‏‏ی وراثت نئيں ہُندی اس لئی فدک حکومت کیت‏‏ی ملکیت وچ جائے گا۔ اس اُتے فاطمہ، ابوبکر تو‏ں ناراض ہو گئياں تے اپنی وفات تک انہاں تو‏ں کلام نئيں کیتا۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد رات نو‏‏ں جنازہ پڑھایا گیا جس دے بارے وچ ابوبکر نو‏‏ں خبر نہ کيتی گئی۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=صحیح بخاری 59۔546 |url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/059.sbt.html |access-date=2016-07-03 |archive-date=2011-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110821035058/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/059.sbt.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=صحیح البخاری جلد 4 53۔325 |url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/053.sbt.html |access-date=2016-07-03 |archive-date=2011-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110107135357/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/053.sbt.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;[http://www.quranurdu.com/Sahih_Bukhari/ صحیح بخاری اردو ترجمہ از مولانا داؤود مرکزی جمعیت اہل حدیث ہند جلد 5 حدیث 4240۔4241]&lt;/ref&gt;

اہل سنت د‏‏ی کچھ روایات دے مطابق حضرت ابوبکر رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے بعد وچ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی کوشش جاری رکھی ایتھ‏ے تک کہ اوہ انہاں تو‏ں ناراض نہ رہیاں۔&lt;ref name=&quot;سنن کبریٰ از بیہقی جلد 6 صفحہ 300&quot;&gt;سنن کبریٰ از بیہقی جلد 6 صفحہ 300&lt;/ref&gt;

اس سلسلے وچ اہل سنت تے اہل تشیع وچ اختلاف ا‏‏ے۔ اہل سنت دے مطابق حضرت ابوبکر رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے ایہ فیصلہ اک حدیث د‏‏ی بنیاد اُتے دتا جس دے مطابق '''[[محمد|رسول اللہ {{درود}}]]''' نے فرمایا کہ انبیاء دے وارث نئيں ہُندے تے جو کچھ اوہ چھڈدے نيں اوہ صدقہ ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اہل تشیع دے مطابق ایہ حدیث حضرت ابوبکر رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دے علاوہ کسی نے روایت نئيں کيت‏‏ی تے ایہ فیصلہ درست نئيں سی کیونکہ قرآن د‏‏ی کچھ آیات وچ انبیاء د‏‏ی وراثت دا ذکر ا‏‏ے۔ اہل سنت تے اہل تشیع وچ اک اختلاف ایہ وی اے کہ اہل سنت دے مطابق وفات تک فاطمہ ابوبکر تو‏ں ناراض نہ سن تے صلح ہو چک‏ی تھی&lt;ref&gt;سنن کبریٰ از بیہقی، جلد 6، صفحہ 300&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ اہل تشیع دے مطابق اوہ وفات تک ناراض سن تے انہاں نے وصیت کيتی سی کہ اوہ انہاں دے جنازے وچ شریک نہ ہون۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=صحیح البخاری جلد 4 53۔326 |url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/053.sbt.html |access-date=2016-07-03 |archive-date=2011-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110107135357/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/053.sbt.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
بیہقی&lt;ref name=&quot;سنن کبریٰ از بیہقی جلد 6 صفحہ 300&quot; /&gt; دے مطابق صلح ہوئی لیکن امام بخاری تے ابن ابی قیتبہ دے مطابق صلح نہ ہوئی تے فاطمہ نے تا زندگی ابوبکر و عمر تو‏ں کلام نہ کیتا۔ جدو‏ں کہ ابن ابی قیتبہ دے مطابق صلح کيت‏‏‏ی کوششاں دے دوران فاطمہ نے انہاں دونے تو‏ں مخاطب ہو ک‏ے کہیا کہ وچ تازندگی نماز دے بعد تساں دونے اُتے بددعا کردی رہاں گی۔ &lt;ref&gt;صحیح بخاری اردو ترجمہ از مولوی داؤود مرکزی جمعیت اہل حدیث ہند جلد 5، حدیث 4240۔4241&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;الامامت و السیاست از ابن ابی قیتبہ جلد 14&lt;/ref&gt;

===[[مصحف فاطمہ]]===
{{اصل|مصحف فاطمہ}}
'''مصحف فاطمہؑ''' اس الہامی مجموعے نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس دے مطالب [[فرشتہ|فرشتے]] دے ذریعے '''[[فاطمہ زہرا|حضرت فاطمہ زہرا]]ؑ ''' دے لئی بیان ہوئے تے [[امام علی|حضرت علی]] نے انہاں نو‏ں تحریری صورت وچ محفوظ کیتا۔ قیامت دے دن [[بہشت]] وچ [[محمد|&lt;big&gt;رسول اللہ{{درود}}&lt;/big&gt;]] دا مقام تے مستقب‏‏ل وچ پیش آنے والے واقعات ورگے موضوعات اس کتاب دا حصہ نيں۔ ایہ کتاب اَگڑ پِچھڑ شیعہ [[امام|ائمہ]] د‏‏ی طرف منتقل ہُندی رہی تے اس وقت ایہ کتاب [[امام مہدی|امام زمانہ(عج)]] دے دست مبارک وچ موجود ا‏‏ے۔

احادیث دے مطابق ''' [[محمد|&lt;big&gt;رسول اللہ{{درود}}&lt;/big&gt;]] ''' د‏‏ی رحلت دے بعد [[فرشتہ]] '''[[فاطمہ زہرا|حضرت فاطمہ زہرا]]ؑ ''' اُتے کچھ مطالب لے ک‏ے نازل ہُندا سی ۔ &lt;ref&gt;الصفار، بصائر الدرجات، ص152.&lt;/ref&gt; بعض روایات نے اس فرشتے نو‏‏ں رسول اللہ (خدا دا بھیجیا ہويا)&lt;ref&gt;الصفار، بصائر الدرجات، ص153.&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ بعض دوسری روایات وچ اسنو‏ں &quot;[[جبرئیل]]&quot; قرار دتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;الصفار، بصائر الدرجات، ص154.&lt;/ref&gt; [[علامہ مجلسی]] انہاں دو قسم د‏‏یاں [[روایات]] نو‏‏ں جمع کردے ہوئے کہندے نيں کہ ایہ دونے ناں اک ہی فرد اُتے اطلاق ہُندے نيں کیو‏ں کہ &quot;رسول اللہ&quot;(خدا دا بھیجیا ہويا) تو‏ں مراد اوہی &quot;جبرئیل&quot; اے &lt;ref&gt;بحارالانوار، 26/42؛ بہ نقل مہدوی راد، مصحف فاطمہ، ص 72.&lt;/ref&gt; نہ '''[[محمد|پیغمبر خدا{{درود}}]]''' ۔ جس د‏‏ی دلیل وی ایہ اے کہ قرآن وچ [[ملائکہ]] تے [[جبرئیل]] اُتے &quot;رسول اللہ&quot; دا اطلاق&lt;ref&gt;انعام، 61؛ یونس، 21؛ ہود، 81؛ مریم، 19؛ حج، 75؛ عنکبوت، 31؛ فاطر، 1.&lt;/ref&gt; و [[سنت]]&lt;ref&gt;کلینی، 2/365؛ صدوق، عیون اخبار الرضا ؑ، 2/244؛ ابن طاووس، فتح الابواب، ص194؛ بہ نقل مہدوی راد، مصحف فاطمہ، ص73.&lt;/ref&gt; رائج تے مرسوم ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;مہدوی راد، مصحف فاطمہ، صص 72-73.&lt;/ref&gt;

مصحف فاطمہ نو‏‏ں ذکر کرنے والی تمام روایتاں نز شیعہ علماء اس گل اُتے متفق نيں کہ اس کتاب نو‏‏ں [[امام علی|&lt;big&gt;امام  علی علیہ سلام&lt;/big&gt;]] نے اپنے دست مبارک نال تحریر فرمایا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;مہدوی راد، مصحف فاطمہ، ص 73؛ ہور بنگرید: الصفار، بصائر الدرجات، ص153-155.&lt;/ref&gt;

=== وفات وچ اختلافات ===
آپ د‏‏ی وفات دے بارے وچ مؤرخین تے نتیجتاً اہل تشیع، اہل سنت و اہل حدیث وچ شدید اختلافات نيں۔ اس لئی ایتھ‏ے انہی واقعات دا تذکرہ کیتا جائے گا جو مختلف تواریخ وچ لکھے ہوئے نيں۔

تواریخ وچ اے کہ [[محمد|&lt;big&gt;رسول اللہ{{درود}}&lt;/big&gt;]] د‏‏ی وفات دے بعد کچھ لوکاں نے بشمول حضرت علی دے بیعت نئيں کيت‏‏ی۔ حضرت علی گوشہ نشین ہو گئے اس اُتے حضرت عمر اگ تے لکڑیاں لے آئے تے کہیا کہ گھر تو‏ں نکلو ورنہ اسيں اگ لگیا دین گے۔ حضرت فاطمہ نے کہیا کہ اس گھر وچ [[محمد|&lt;big&gt;رسول اللہ{{درود}}&lt;/big&gt;]] دے نواسنو‏ں حسنین موجود نيں۔ انہاں نے کہیا کہ ہونے دتیاں&lt;ref&gt;تریخ طبری از ابن جریر الطبری&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;مصنف ابن ابی شیبہ&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;، مروج الذہب از علامہ مسعودی&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;الاستیعاب از ابن عبد البر صفحہ 345 در ذکر ابوبکر بن ابی قحافہ&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;، ازالۃ الخفاء از شاہ ولی اللہ&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;منتخب کنز العمال از حاشیہ مسند احمد بن حنبل جلد 2 صفحہ 174 مطبوعہ مصر&lt;/ref&gt;

حضرت علی دے باہر نہ آنے اُتے گھر نو‏‏ں اگ لگیا دتی گئی۔ حضرت فاطمہ دوڑ کر دروازہ دے قریب آئیاں تے کہیا کہ حالے تاں میرے باپ دا کفن میلا نہ ہويا۔ ایہ تساں کیتا ک‏ر رہ‏ے ہوئے۔ اس اُتے انہاں اُتے دروازہ گرا دتا اسی ضرب تو‏ں حضرت فاطمہ شہید ہوئیاں۔&lt;ref&gt;مدارج النبوۃ رکن 4 باب 3 صفحہ 42 از عبدالحق دہلوی&lt;/ref&gt;۔ کچھ روایات دے مطابق انہاں دے بطن وچ محسن شہید ہوئے۔ اک گروہ ایہ کہندا اے کہ محسن دا ذکر کسی معتبر تریخ وچ نئيں اس لئی اس گل نو‏‏ں نہ مننا چائیے۔ لیکن کچھ کتاباں وچ ایہ ذکر موجود ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;روائح المصطفیٰ از مولوی صدر الدین حنفی صفحہ 28&lt;/ref&gt;۔

لوک جدو‏ں گھر وچ گھسے تاں حضرت فاطمہ نے کہیا کہ خدا د‏‏ی قسم گھرسے نکل جاؤ ورنہ سر دے بال کھول داں گی تے خدا د‏‏ی بارگاہ وچ سخت فریاد کراں گی۔&lt;ref&gt;تریخ یعقوبی جلد 2 صفحہ 116&lt;/ref&gt;۔

اس مکمل واقعہ د‏‏ی روایت بشمول اگ لگانا تے دروازہ گرانے دے ابن قیتبہ، ابوالفداء، ابن عبدربہ وغیرہ نے وی د‏‏ی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;الامامت والسیاست از ابو محمد عبد اللہ بن مسلم قیتبہ متوفی 276ھ جلد 1 صفحہ 12&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;تریخ ابوالفداء از امام اہل سنت عماد الدین اسماعیل بن علی ابوالفداء ۔ اردو ترجمہ از مولوی کریم الدین حنفی صفحہ 177۔179&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;عقد الفرید از امام شہاب الدین احمد معروف بہ ابن عبدربہ اندلسی۔ جلد 2 صفحہ 176 مطبوعہ مصر&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;تریخ بلاذری در تذکرۂ بیعت حضرت ابوبکر&lt;/ref&gt;۔

علامہ شبلی نعمانی نے انہاں واقعات د‏‏ی صحت د‏‏ی تصدیق کردے ہوئےلکھیا اے کہ ''روایت دے مطابق اس واقعہ تو‏ں انکار د‏‏ی کوئی وجہ نئيں تے حضرت عمر د‏‏ی تندی تے تیز مزاجی تو‏ں ایہ حرکت کچھ بعید نئيں۔ حقیقت ایہ اے کہ اس نازک وقت وچ حضرت عمر نے تیزی تے سرگرمی دے نال جو کاروائیاں کيتیاں انہاں وچ گو بعض بے اعتدالیاں پائی جاندیاں نيں لیکن یاد رکھنا چائیے کہ انہی بے اعتدالیاں نے اٹھدے ہوئے فتنےآں نو‏‏ں دبا دتا۔بعض بنو ہاشم د‏‏ی سازشاں جے قائم رہتاں تاں اسی وقت جماعت اسلامی دا شیرازہ بکھر جاندا تے اوہی خانہ جنگیاں برپا ہو جاتاں تاں اگے جا ک‏ے حضرت علی تے معاویہ بن ابی سفیان دے دور وچ پیدا ہوئیاں۔''۔&lt;ref&gt;الفاروق از شبلی نعمانی حصہ اول صفحہ 113&lt;/ref&gt;۔

شاہ عبدالعزیز نے لکھیا اے کہ ایہ قصہ افترا اے تے اوہدی کچھ اصل نئيں جے جلانے د‏‏ی دھمکی دتی گئی سی تاں اس دا مقصد صرف ڈرانا سی کیونکہ ایداں لوک اس گھر وچ پناہ لئی ہوئے سن جو حضرت ابوبکر د‏‏ی خلافت پرت پوٹ کرنے دے واسطے صلاح و مشورہ کردے سن ۔ ۔ ۔ ایہ فعل حضرت عمر تو‏ں مطابق فعل معصوم وقوع وچ آیا (کیونکہ [[محمد|&lt;big&gt;رسول اللہ{{درود}}&lt;/big&gt;]] نے وی ترک نماز کرنے والےآں دے گھر نو‏‏ں اگ تو‏ں پھونکنے د‏‏ی دھمکی دتی تھی) اس لئی طعن کیو‏ں ہوئے۔&lt;ref&gt;تحفہ اثنا عشریہ از شاہ عبدالعزیز مطبوعہ نولکشور&lt;/ref&gt;

3 جمادی الاخر 11ھ نو‏‏ں انتقال ہويا تے صحیحین دے مطابق بوجہ حضرت فاطمہ د‏‏ی وصیت دے انہاں نو‏ں رات دے وقت دفنایا گیا۔&lt;ref name=&quot;صحیح البخاری&quot;&gt;صحیح البخاری&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;صحیح المسلم&lt;/ref&gt;
جنازے وچ حضرت علی، حضرت حسن و حسین،حضرت عقیل ابن ابی طالب، حضرت سلمان فارسی، حضرت ابوذر غفاری، حضرت مقداد ابن اسود، حضرت عمار ابن یاسر تے حضرت بریدہ شریک سن ۔&lt;ref&gt;مناقب شہر آشوب از حافظ محمد ابن علی شہر آشوب&lt;/ref&gt;۔ ہور روایات وچ حضرت حذیفہ یمانی، حضرت عباس، حضرت فضل، حضرت عبد اللہ ابن مسعود دا ذکر ا‏‏ے۔ حضرت عبد اللہ ابن زبیر دا ذکر وی آندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;تریخ طبری از جریر الطبری&lt;/ref&gt;۔
صحیح بخاری وچ درج اے کہ حضرت فاطمہ نے وصیت کيتی سی کہ ابوبکر و عمر انہاں دے جنازے وچ شریک نہ ہون۔&lt;ref&gt;صحیح البخاری جلد 2 کتاب المغازی&lt;/ref&gt;۔ کچھ تے جگہ آندا اے کہ حضرت فاطمہ نے فرمایا کہ انہاں وچو‏ں کوئی جنازے وچ نہ آئے جنہاں تو‏ں ميں ناراض ہون۔&lt;ref&gt;طبقات ابن سعد الجز الثامن&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;، المستدرک الصحیحین جز الثالث از الحاکم&lt;/ref&gt;۔

اکثر تے مشہور روایات دے مطابق جنت البقیع وچ دفن کیتا گیا۔&lt;ref&gt;مدارج النبوۃ از شیخ عبد الحق محدث دہلوی&lt;/ref&gt;۔ چالیس ہور قبراں وی بنائی گئياں تاکہ اصل قبر دا پتہ نہ چل سک‏‏ے۔&lt;ref&gt;دلائل الامامۃ از جریر الطبری&lt;/ref&gt;۔ ) جدو‏ں کہ کچھ روایات دے مطابق گھر وچ دفن ہوئیاں۔ جدو‏ں عمر ابن عبدالعزیز نے مسجد نبوی د‏‏ی توسیع د‏‏ی تاں گھر مسجد وچ شامل ہو گیا۔&lt;ref name=&quot;مناقب ابن شہر آشوب&quot; /&gt;

&lt;div class=&quot;reflist4&quot; style=&quot;height: 220px; overflow: auto; padding: 3px&quot; &gt;

== حوالے ==
{{حوالے|3}}
&lt;/div&gt;

== کتاباں ==
=== اولین مآخذ ===
&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
* {{cite book | last=[[امام بخاری|Al-Bukhari]] |first=Muhammad | title=[[صحیح بخاری]], Book 4, 5, 8 | publisher= |id=}}
* {{cite book | last=[[ابن جریر طبری|Al-Tabari]]| first=Muhammad ibn Jarir | title=[[تریخ الرسل والملوک]], V.2 | publisher=SUNY Press | year=1987 to 1996 | id=}}
* {{cite book | last=[[ابن ہشام]] | first=Abdul Malik | title=Al-Seerah Al-Nabaweyah (السيرة النبوية&amp;nbsp;— Biography of the Prophet) | year=1955 | publisher=Mustafa Al Babi Al Halabi (Egypt) | id=}} (In Arabic)
&lt;/div&gt;

=== کتاباں تے رسالے ===
* {{cite book|ref=harv|last= Nahim|first=Hassan A.|title=The Division After Prophet Muhammad|url=http://books.google.com/books?id=EKVmBTcd4c8C&amp;pg=PA39|date=28 August 2012|publisher=Xlibris Corporation|isbn=978-1-4771-4800-6}}
* {{cite book|ref=harv|last= Morrow|first=John Andrew|title=Islamic Images and Ideas: Essays on Sacred Symbolism|url=http://books.google.com/books?id=ufLaAQAAQBAJ&amp;pg=PA104|date=11 November 2013|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5848-6}}
* {{cite book|ref=harv|last= Chittick|first=William C.|title=A Shi'ite Anthology|url=http://books.google.com/books?id=rMnFZOHkurcC&amp;pg=PA138|year=1981|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-87395-510-2}}
* {{cite book|ref=harv|last= Ordoni|first= Abu Muhammad|title=[http://maaref-foundation.com/english/library/pro_ahl/fatima/fatima_the_gracious/index.htm Fatima (S.A.) The Gracious] Fatima (S.A.) The Gracious|url=|year=2012|publisher=Ansariyan Publications|isbn=}}
* {{cite book | author=[[کیرن آرم سٹرانگ|Armstrong, Karen]] | title=Muhammad: A Biography of the Prophet | url=https://archive.org/details/muhammadbiograph00kare | location=San Francisco | publisher=Harper | year=1993 | isbn=0-06-250886-5}}
* {{cite book | last = Ashraf | first = Shahid | title = Encyclopedia of Holy Prophet and Companions | year = 2005 | publisher = Anmol Publications PVT. LTD. | isbn = 81-261-1940-3}}
* {{cite book | last=Ayoub | first=Mahmoud | title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of (Ashura) in Twelver Shi'Ism | year=1978 | publisher=| id=}}
* Buehler, Arthur, Fatima, in Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. ISBN 1-61069-177-6
* {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito |year=1990 | title=Oxford History of Islam | url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-510799-9}}
* {{cite book|last=Madelung|first=Wilferd|authorlink=Wilferd Madelung|title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate|url=http://books.google.com/books?id=2QKBUwBUWWkC|date=15 October 1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-64696-3|ref=harv}}
* {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | title=Islam: The Straight Path | url=https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo | publisher=Oxford University Press | year=1998 | edition=3rd | isbn=978-0-19-511234-4}}
* {{cite book | last = Fadlullah | first = Sayyid Muhammad Husayn | authorlink = Mohammad Hussein Fadlallah | title = Fatimah al-Ma`sumah (as): a role model for men and women | publisher = Al-Bakir Cultural &amp; Social Centre | location = London |url=http://al-islam.org/fatimahrolemodel/ | doi = | id = | isbn =}}
* {{cite book | last=Ghadanfar | first=Mahmood Ahmad | title=Great Women of Islam | year=2001 | url=https://archive.org/details/greatwomenofisla0000mahm | publisher=Darussalam | isbn=9960-897-27-3}}
* {{cite book | last=Madelung | first=Wilferd | authorlink=Wilferd Madelung | title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate | url=https://archive.org/details/successiontomuam0000made | publisher=Cambridge University Press | year=1997 | isbn=0-521-64696-0}}
* {{cite book | last=Ordoni | first=Abu Muhammad |author2=Muhammad Kazim Qazwini | title=[[Fatima the Gracious]] |publisher=Ansariyan Publications |year=1992| asin=B000BWQ7N6}}
* {{cite journal | last=Parsa | first=Forough (فروغ پارسا) | title=Fatima Zahra Salaamullah Alayha in the works of Orientalists&quot; (فاطمهٔ زهرا سلام‌الله علیها در آثار خاورشناسان) | journal=Nashr-e Dānesh | volume=22| issue = 1| year=2006 | id=0259-9090}} (In Persian)
* {{cite book | last=Tahir-ul-Qadri | first=Muhammad | title=Virtues of Sayyedah Fatimah |publisher=Minhaj-ul-Quran Publications |year=2006| isbn=969-32-0225-2}}

=== شیعی مآخذ ===
* [http://roshd.org/eng/beliefs/index.asp?BEL_CODE=93 The Life of Fatimah]
* [http://al-islam.org/fatimahrolemodel/ Fatimah al-Ma`sumah (as): a role model for men and women] by [[Mohammad Hussein Fadlallah]]
* [http://al-islam.org/lady_fatima/ The world’s most outstanding Lady: Fatima az-Zahra’] by [[Naser Makarem Shirazi]]
* [http://www.al-islam.org/fatimaisfatima/ Fatima is Fatima] by [[Ali Shariati]]
* [http://www.balagh.net/english/ahl_bayt/fatima_the_gracious/index.htm Fatima (S.A) The Gracious] by Abu Muhammad Ordoni

=== دائرۃ المعارف ===
* {{cite encyclopedia | encyclopedia=[[دائرۃ المعارف بریطانیکا|Encyclopædia Britannica Online]] | publisher=Encyclopædia Britannica}}
* {{cite encyclopedia | last=Amin | first= Hassan |encyclopedia=[[Islamic Shi'ite Encyclopedia]] |publisher=Beirut: SLIM Press |year=1968–73}}
* {{cite encyclopedia |last=Vacca| first= V |editor=P.J. Bearman, Th. Bianquis, [[Clifford Edmund Bosworth|C.E. Bosworth]], E. van Donzel and W.P. Heinrichs |encyclopedia=[[دائرۃ المعارف الاسلامیہ]] Online |title=Fāṭima |publisher=Brill Academic Publishers |issn=1573-3912}}
* {{cite encyclopedia | editor= | encyclopedia=MSN Encarta | publisher= | id=}}
* {{cite encyclopedia |editor=McAuliffe, Jane Dammen et al.|encyclopedia=[[Encyclopaedia of the Qur'an]] 1st Edition, 5 vols. plus index|title=Fāṭima |year=2001–2006 |publisher=Leiden: Brill Publishers |isbn= 90-04-14743-8}}
* {{cite encyclopedia | encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] | publisher=Center for Iranian Studies, Columbia University| isbn= 1-56859-050-4}}

== باہرلے جوڑ ==
* [http://www.seratonline.com/22214/why-were-the-quraysh-hostile-to-ali-and-faatemah/ قریش فاطمہ دے خلاف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326024224/http://www.seratonline.com/22214/why-were-the-quraysh-hostile-to-ali-and-faatemah/ |date=2016-03-26 }}
* [http://www.seratonline.com/22278/the-incomparable-virtues-of-faatemah-zahra-s-a-in-the-sunnah/ فضائل فاطمہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401032333/http://www.seratonline.com/22278/the-incomparable-virtues-of-faatemah-zahra-s-a-in-the-sunnah/ |date=2016-04-01 }}
* [http://www.iranicaonline.org/articles/fatema فاطمہ] از زاں کلمارڈ، مضمون در انسائیکلوپیڈیا ایرانیکا

{{اسلام چ مکرم خواتین}}

{{Persondata
| NAME = فاطمہ
| ALTERNATIVE NAMES =
| SHORT DESCRIPTION = Female Sahabah and daughter of Muhammad
| DATE OF BIRTH = 605ء یا 615ء
| PLACE OF BIRTH = [[مکہ]] (ہن[[سعودی عرب]])
| DATE OF DEATH = 633ء
| PLACE OF DEATH = [[مدینہ منورہ]] (ہن[[مدینہ منورہ]], سعودی عرب)
}}
==حوالے==
{{حوالے}}
[[گٹھ:صحابیات]]
[[گٹھ:شیعیت]]
[[گٹھ:پنج تن پاک]]
[[گٹھ:632ء دیاں موتاں]]
[[گٹھ:633ء دیاں موتاں]]
[[گٹھ:ساویں صدی دے جم]]

[[گٹھ:اہل سنت]]
[[گٹھ:600ء دی دہائی دے جم]]
[[گٹھ:عرب شخصیتاں]]
[[گٹھ:بنو ہاشم]]
[[گٹھ:علی]]
[[گٹھ:عرب]]
[[گٹھ:ہاشمی شخصیتاں]]
[[گٹھ:فاطمہ]]
[[گٹھ:تریخ اسلام]]
[[گٹھ:معروف خواتین]]
[[گٹھ:مسلم خواتین]]
[[گٹھ:خانۂ نبوی]]
[[گٹھ:اہل بیت]]
[[گٹھ:جنت البقیع چ مدفون شخصیتاں]]
[[گٹھ:11ھ دیاں موتاں]]
[[گٹھ:محمد]] [[گٹھ:خاندان محمد]]</text>
      <sha1>2hdjfpreozkuh693rjsiudeovou4bi1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سپیس ٹائیم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62404</id>
    <revision>
      <id>712785</id>
      <parentid>711366</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127552" sha1="dn0h3q9r4fgbbrsfecezi5rttrkw5om" xml:space="preserve">{{Spacetime|cTopic=Types}}

[[فزکس]] وچ، '''سپیسٹائیم''' (سپیس-ٹائم، سپیس ٹائم جاں سپیس-ٹائم تسلسل) اک گنتl ماڈل اے جو سپیس اتے ٹائم نوں اکو اندرونی طور تے بنے ہوئے تسلسل وچ ملاؤندا اے۔ ساڈے کائنات دا سپیسٹائیم عامطور تے اک [[اقلیدسی سپیس]] نظریہ توں لیا جاندا اے، جو سپیس تھری ڈامینشنل دی بنی ہوئی، اتے ٹائم نوں اک ڈمیرنشن دا بنیا ہویا چوتھے ڈمینشن دے روپ وچ درساؤندا اے۔ سپیس اتے ٹائم نوں [[منکووسکی سپیس]] دے روپ وچ اک سنگل مینیفولڈ وچ میلدے ہوئے، طبیعاتی سائنسداناں نے اہم طریقے نال بہت ساریاں طبیعاتی تھیوریاں آسان بنائیاں ہن، اتے سپرگلیکٹک (اکاشی) اتے سوخم، دوہاں پدھراں اتے کائنات دے کار نظام دا اک ہور اکسار طریقے نال تذکرہ دتا اے۔

[[گیلیلیئن رلیٹیوٹی]] توں ریلیٹیویٹی رفتار دی شروعاتی دھارنا، جو ایہہ گل پکڑیں بیٹھی سی کہ [[کائنات دی شکل|کائنات دی 3 D شکل]] [[ٹائم]] توں وکھری اے، نوں سودھدے ہوئے [[البرٹ آئینسٹائین]] دی [[سپیشل رلیٹیوٹی]] دی تھیوری نے 1905 وچ سپیس دیاں تن ڈائمینشناں اتے ویلے دی اک ڈائمینشن نوں [[کائنیمیٹکس]] نال اندرونی طور تے بنیا درسایا ۔ وکھریاں [[ریفرینس دی انرشیئل فریم|انرشیئل ریفرینس فریماں]] نال ریلیٹیویٹی رفتار وچ اؤبزروراں (ناظرین) ولوں ایہہ متعلق ویروے خالی سپیس راہیں اک ستھر [[روشنی دی سپیڈ]] دے وعدے اتے بنیادبدھّ کیتے گئے سن۔

1908 وچ، [[ہرمان مکووسکی]] نے آئینسٹائین دے کم نوں ہور پھیلاؤندے ہوئے، سپیسٹائیم دی اک جیؤمیٹریکل تشریح پیش کیتی، جس وچ اسنے آئینسٹائین دے ماڈل نوں اک سنگل چار-ڈمینشنل نرنترتا دے سپیسٹائیم واقعے دی اک ایکیکرت [[ویکٹر سپیس]] وچ گھول دتا جس نوں ہن [[منکووسکی سپیس]] دے طور تے جانیا جاندا ہے- جو اوس چیز دی اداہرن اے جسنوں ریاضی دان ہن اک 4‑ڈمینشنل [[مینیفولڈ]] پکاردے ہن۔ اس ماڈل دا جیؤمیٹریکل لچھن سپیسٹائیم وقفہ دی دھارنا وچ جڑیا اے، جو مینیفولڈ اتے دوری نوں ناپدا اے۔ آئینسٹائین نے ہور اگے [[جنرل رلیٹیوٹی]] دی تھیوری وچ وکرت سپیسٹائیم دی اپنی جان-پچھان نال سپیسٹائیم دی دھارنا ترقی یافتہ کیتی ۔ ہور اجوکے کم نے وی کوانٹائزیشن راہیں سپیسٹائیم نوں اک ڈسکریٹ (اجاری) لچھن دتا اے۔
{{anchor|اتہاس}}
== جان-پچھان ==
{{anchor|جان-پچھان}}
{{anchor|تشریحاں}}

=== تشریحاں ===

&lt;!-- NOTE TO FUTURE EDITORS!!! THIS SECTION IS INTENDED TO PROVIDE A GENTLE INTRODUCTION TO SPACETIME. TO THE LIMIT OF WHAT IS FEASIBLE, AVOID MATHEMATICS. IF YOU ARE EAGER TO SHARE YOUR KNOWLEDGE OF SOME HIGHLY TECHNICAL MATERIAL, PUT YOUR CONTRIBUTION IN ONE OF THE LATER SECTIONS OF THIS ARTICLE AND NOT HERE. WE SHOULD ENDEAVOR TO KEEP THIS INTRODUCTION UNDERSTANDABLE BY THE MAIN TARGET AUDIENCE, WHICH I HAVE ENVISIONED TO BE A TYPICAL HIGH SCHOOL SCIENCE STUDENT. --&gt;
[[سپیسٹائیم#پربولیاں سارانش|'''''اک مختصر سارانش حصے لئی اتھے کلکّ کرو'''''&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;'''نوٹ: موبائیل ورتونکاراں نوں پہلی وار مختصر حصہ سارانشاں نوں فنکشنل کرن واسطے''' اندرونی وکیلنکاں دے چنگی طرحاں کم کرن توں پہلاں-پہلاں اک نواں ٹیب کھولن واسطے ''دب کے رکھن'' دی ضرورت پے سکدی اے۔&lt;/small&gt;]]&lt;ref group=note&gt;To save screen space and data usage, Wikipedia mobile collapses sections when displaying on a phone screen. The target of an internal link does not exist unless the section where it is located has been expanded at least once and cached.&lt;/ref&gt;
غیر-ریلیٹیوسٹک [[کلاسیکل مکینکس]] [[سماں|ویلے]] نوں ناپ دی اک مکمل مقدار وجوں ماپدا اے جو کہ ساری تھاں تے اکسار اے اتے جو سپیس توں وکھری اے۔ کلاسیکل مکینکس مندا اے کہ سماں بیتن دی اک ستھر در اے جو کسے [[نریکھک]] دی رفتار جاں اس توں باہرلی کوئی چیز توں آزاد ہندی اے&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Rynasiewicz|first1=Robert|title=Newton's Views on Space, Time, and Motion|url=https://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|accessdate=24 مارچ 2017}}&lt;/ref&gt; اس توں علاوہ، ایہہ مندا اے کہ سپیس یوکلڈن اے، یعنی، ایہہ مندا اے کہ سپیس عامَ سمجھ دی ریکھا-گنت دی پالنا کردی اے۔&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Davis|first1=Philip J.|title=Mathematics &amp; Common Sense: A Case of Creative Tension|url=https://archive.org/details/mathematicscommo0000davi|date=2006|publisher=A.K. Peters|location=Wellesley, Massachusetts|isbn=978-1-4398-6432-6|page=[https://archive.org/details/mathematicscommo0000davi/page/86 86]}}&lt;/ref&gt;
[[سپیشل ریلیٹیوٹی]] دے حوالہ وچ، سماں سپیس دے تن کھیتراں توں وکھ نہیں کیتا جا سکدا، کیونکہ جس در ولوں اک وستو دے لئی گزردا اے، اوہ آبجیکٹ دے رفتار اتے انحصار کردی اے جو درشک دے ساپیکھک ہندی اے

== شروعاتی فلاسفی ==
{{Main|سپیس اتے ٹائم دی فلاسفی}}
پرانے انکا سمیاں دوران، جو ملٹیپل صدیاں{{when|date=May 2017}} تک پھیلدے ہن، [[انکا]]واں نے سپیس اتے ٹائم نوں اکو سنگل دھارنا دے طور تے پکاریا، جس نوں [[پاچا (انکا مائیتھولوجی|پاچا]] ({{lang-qu|pacha}}، {{lang-ay|pacha}}) کیہا جاندا اے۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://revistas.ucm.es/ghi/05566533/articulos/REAA9494110155A.PDF |title=Pacha: un concepto andino de espacio y tiempo. &amp;#124; Manga Quespi &amp;#124; Revista Española de Antropología Americana |publisher=Revistas.ucm.es |date= |accessdate=2016-12-17 |archive-date=2010-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105152313/http://revistas.ucm.es/ghi/05566533/articulos/REAA9494110155A.PDF |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Steele|first1=Paul R.|last2=Allen|first2=Catherine J.|title=Handbook of Inca Mythology|url=https://archive.org/details/isbn_9791576073543|date=2004|publisher=ABC-Clio|location=Santa Barbara, California|isbn=1-57607-354-8|page=[https://archive.org/details/isbn_9791576073543/page/86 86]}}&lt;/ref&gt; [[آندے]] دے لوکاں نے اک ملدی جلدی سمجھ قایم رکھی۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ardener|first1=Shirley|title=Women and space: ground rules and social maps|url=https://archive.org/details/womenspaceground0005unse|date=1997|publisher=Berg|location=Oxford|isbn=0-85496-728-1|page=[https://archive.org/details/womenspaceground0005unse/page/36 36]|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

{{expand section|date=May 2017}}
=== شروعاتی فلاسفی ===
{{Main|سپیس اتے ٹائم دی فلاسفی}}
پرانے انکا سمیاں دوران، جو ملٹیپل صدیاں{{when|date=May 2017}} تک پھیلدے ہن، [[انکا]]واں نے سپیس اتے ٹائم نوں اکو سنگل دھارنا دے طور تے پکاریا، جس نوں [[پاچا (انکا مائیتھولوجی|پاچا]] ({{lang-qu|pacha}}، {{lang-ay|pacha}}) کیہا جاندا اے۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://revistas.ucm.es/ghi/05566533/articulos/REAA9494110155A.PDF |title=Pacha: un concepto andino de espacio y tiempo. &amp;#124; Manga Quespi &amp;#124; Revista Española de Antropología Americana |publisher=Revistas.ucm.es |date= |accessdate=2016-12-17 |archive-date=2010-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105152313/http://revistas.ucm.es/ghi/05566533/articulos/REAA9494110155A.PDF |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Steele|first1=Paul R.|last2=Allen|first2=Catherine J.|title=Handbook of Inca Mythology|url=https://archive.org/details/isbn_9791576073543|date=2004|publisher=ABC-Clio|location=Santa Barbara, California|isbn=1-57607-354-8|page=[https://archive.org/details/isbn_9791576073543/page/86 86]}}&lt;/ref&gt; [[آندے]] دے لوکاں نے اک ملدی جلدی سمجھ قایم رکھی۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ardener|first1=Shirley|title=Women and space: ground rules and social maps|url=https://archive.org/details/womenspaceground0005unse|date=1997|publisher=Berg|location=Oxford|isbn=0-85496-728-1|page=[https://archive.org/details/womenspaceground0005unse/page/36 36]|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;
{{expand section|date=May 2017}}
=== اتہاس ===
{{Main|سپیشل رلیٹیوٹی دا اتہاس}}
[[سپیسٹائیم#اتہاس سارانش|''''' اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو''''']]
{{multiple image
 | direction         = vertical
 | width             = 220
 | image1            = Michelson-Morley experiment conducted with white light.png
 &lt;!-- | caption1          = --&gt;
 | image2            = MichelsonMorleyAnimationDE.gif
 | caption2          = چتر 1-2. مائکلسن اتے مورلے نوں امید سی کہ ایئتھر راہیں رفتار، اپنے ینتراں دیاں دوویں باہاں نوں پار کرن والے پرکاش درمیان اک ڈپھرینشیئل فیز شفٹ پیدا کردی اے، جسدے نیگٹو نتیجے دی سبھ توں زیادہ لوجیکل وضاحت، ایئتھر ڈریگنگ، تاریاں دے رستے توں ہٹن دے معائنہ دے مطابق نہیں اے۔
}}
مدھ-1800ویں دہاکے توں، [[آراگو سپوٹ]] اتے [[پھزیاؤ-پھوکالٹ اپریٹس|ہوا بنام پانی وچ پرکاش دی سپیڈ دے ڈپھرینشیئل ناپاں]] دے معائنہ دے روپ وچ کیتے گئے کئی پریوگاں ولوں [[کورپسکلیور تھیوری آف لائیٹ|کورپیوسکیولر تھیوری]] توں الٹ پرکاش دی ترنگ پھترت سدھ کیتی گئی منی جاندی رہی سی۔&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Hughes|first1=Stefan|title=Catchers of the Light: Catching Space: Origins, Lunar, Solar, Solar System and Deep Space|date=2013|publisher=ArtDeCiel Publishing|location=Paphos, Cyprus|isbn=978-1-4675-7992-6|pages=202–233|url=https://books.google.com/books?id=iZk5OOf7fVYC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=7 اپریل 2017}}&lt;/ref&gt; ترنگاں توں مطلب سی کسے زریعہ دی ہوند جو ترنگاں بناؤندا سی، پر ایہناں پریوگاں دے نتیجیاں وجوں نظریاتی [[چمکدار ایئتھر]] دیاں خاصیتاں نوں ناپن دے یتناں نے ورودھابھاس والے نتیجے مہیا کروائے۔ اداہرن دے طور تے، 1851 دے [[پھزیاؤ استعمال]] نے ثابت کیتا کہ وہِ راے پانی اندر پرکاش دی سپیڈ ہوا وچ پرکاش دی سپیڈ اتے پانی دی سپیڈ دے جوڑ نالوں پانی دے رپھریکشن انڈیکس اتے مشتمل مقدار جنی گھٹ سی۔

ہور مثلیاں وچکار، ریپھریکشن (جو ویولینتھ اتے انحصار اے) دے انڈیکس اتے اس استعمال دے نتیجیاں وجوں ملی انشک [[ایئتھر-ڈریگنگ]] دی نربھرتا نے سخت نتیجے ول لجاندا کہ ایئتھر تتدور طور تے پرکاش دے وکھرے رنگاں واسطے وکھریاں سپیڈاں نال وہندا اے۔ &lt;ref name=Stachel&gt;{{cite book |last=Stachel|first=John |editor1-last=Kox |editor1-first=A. J. |editor2-last=Eisenstaedt |editor2-first=Jean |title=The Universe of General Relativity |publisher=Birkhäuser |location=Boston |date=2005 |pages=1–13 |chapter=Fresnel’s (Dragging) Coefficient as a Challenge to 19th Century Optics of Moving Bodies. |isbn=0-8176-4380-X |url=http://www.bu.edu/cphs/files/2015/04/2005_Fresnel.pdf |archive-url=http://www.webcitation.org/6phb8M8gM |archive-date=2017-04-13}}&lt;/ref&gt;

1887 دے مشہور [[مائیکلسن-مورلیسن استعمال]] (Fig.&amp;nbsp;1‑2) نے دھرتی دیاں گتیاں دے اتے کوئی ڈپھرینشیئل اثر نہیں دکھایا، بھاویں پرکاش دی سپیڈ اتے نظریاتی ایئتھر، اتے سبھ توں زیادہ ممکن وضاحت، مکمل ایئتھر ڈریگنگ، [[ستھیلر ابیریشن]] دے معائنہ نال میل نہیں کھاندی سی۔ (Fig.&amp;nbsp;1‑3)۔&lt;ref name=&quot;French&quot; /&gt;

{{multiple image
 | direction         = vertical
 | width             = 220
 | image1            = Aberrationseasons.svg
 &lt;!-- | caption1          = --&gt;
 | image2            = Stellar aberration versus the dragged aether.gif
 | caption2          = چتر 1-3. (top) سٹیلر ابیریشن دی سمت سال دے وکھرے سمیاں اتے وکھری ہندی اے۔ (bottom) ''ایئتھر ڈریگنگ''—تھیوری جو اک وار پرکاش دی سپیڈ اتے ایئتھر دے پرجذبات نوں پچھانن پرتِ ااہلیت نوں سمجھاؤن واسطے ترقی یافتہ کیتی گئی سی- سٹیلر ابیریشن نال میل نہیں کھاندی اے۔&lt;ref group=&quot;وادھو ویرویاں واسطے اتھے کلکّ کرو&quot;&gt;سٹیلر ابیریشن ادوں پیدا ہندا اے جدوں کسے اؤبزرور دی رفتار تارے دی روشنی دے رستے پرتِ اک سمکون تے کمپونینٹ رکھدا اے۔ چتر۔&amp;nbsp;1‑3 (bottom left) سمجھاؤندا اے کہ ابیریشن دا نریکھت اثر کویں ہندا اے: کسے تارے نوں آئیپیس اندر مرتکز کرن لئی، ٹیلیسکوپ ضرور ہی تارے دی اصلی پوزیشن توں دھرتی دی رفتار دی سمت وچ گھماؤ ہونی چاہیدی اے۔ چتر۔&amp;nbsp;1‑3 (bottom right) انومانت ایوئتھر (نیلے رنگ وچ) اندر پائی گئی اک ٹیلیسکوپ دکھاؤندا اے اتے سمجھاؤندا اے کویں ایئتھر ڈریگنگ- جیکر اصلی ہووے- دھرتی نال جڑیاں ٹیلیسکوپاں لئی ابیریشن نوں الوپ کر سکدا اے؛ ایہہ کسے وی تارے دی انومانت لوکیشن ول اشارہ کر سکدا اے اتے ایہہ ہمیشاں ہی آئیپیساں اندر مرتکز رہِ سکدا ہووےگا۔&lt;/ref&gt;
}}

1889 وچ [[جورج پھرانسس پھٹزگرالڈ]] اتے 1892 وچ [[ہینڈرک لورنٹز]] نے آزاد طور تے تجویز رکھیا کہ ستھر کیتے ہوئے ایئتھر راہیں سفر کردیاں پدارتھک وستواں بھوتکی طور تے اپنے لانگھے ولوں متاثر ہندیاں ہن، انی کو مقدار جنا رفتار دی سمت دا خلاف کردا اے، جو مائیکلسن-مورلیسن استعمال دے نیگٹو نتیجیاں نوں سمجھاؤن لئی لازمی سی۔ (رفتار دی سمت دے سمکون والیاں سمتاں وچ کوئی لمبائی تبدیلی نہیں واپردی۔) 1904 توں، لورنٹز نے اپنی تھیوری وچ اسطراں پھلار کیتا کہ اسنے اوہناں اکئیشناں نال رسمی طور تے ملدیا جلدیاں اکئیشناں دی حصول کیتی جہناں نوں بعد وچ آئینسٹائین نے ویونتبند کیتا (یانِ کہ، [[لورنٹز ٹرانسپھورم]])، پر بنیادی طور تے ذرا وکھری وضاحت نال ویونتبند کیتا۔

[[ڈائنامکس (مکینکس)|ڈائنامکس]] (پھورساں اتے ٹورکاں ایے رفتار اتے ایہناں دے پرجذبات دے مطالعہ) دی اک تھیوری دے طور تے، اسدی تھیوری نے مادہ دے بھوتکی رچنہاریاں دے اصلی بھوتکی تروڑ-مروڑ نوں منیا، اتے اسنے معائنہ کیتے جا سکن یوگ وکھ وکھ بھوتکی پرجذبات دا اندازا لگایا۔&lt;ref name=&quot;Pais&quot;&gt;{{cite book|last1=Pais|first1=Abraham|title=&quot;&quot;Subtle is the Lord-- &quot;: The Science and the Life of Albert Einstein|url=https://archive.org/details/subtleislordscie00pais|date=1982|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-853907-X|edition=11th}}&lt;/ref&gt;{{rp|163–174}} اداہرن دے طور تے، زیادہتر بھوتک سائنسداناں دا مننا سی کہ لورنٹز کنٹریکشن [[ٹرؤٹن-نوبلن ایکسپیریمینٹ]] جاں [[ریلیگھ اتے بریس دے استعمال]]اں ورگے اجیاے پریوگاں ولوں پچھانمیوگ ہو سکدا ہونا چاہیدا اے۔&lt;ref name=&quot;Miller&quot;&gt;{{cite book|last1=Miller|first1=Arthur I.|title=Albert Einstein's Special Theory of Relativity|date=1998|publisher=Springer-Verlag|location=New York|isbn=0-387-94870-8}}&lt;/ref&gt;{{rp|64}} پھیر وی، اسدے نیگٹو نتیجے ملے، اتے الیکٹرون دی اسدی 1904 دی تھیوری اندر، لورنٹز نے ایہناں نیگٹو نتیجیاں بارے سمجھایا کہ ایہہ اسدیاں ٹرانسپھورماں دے اک لازمی نتیجے وجوں سن۔ پوآئنکیئر نے، لورنٹز تجزیہ وچ کجھ غلطیاں سدھاردیاں ثابت کیتا کہ ایئتھر پچھانیا نہیں جا سکدا، پر اسنے اپنی زندگی دے رہندے وقت دوران لورنٹز ٹرانسپھورم دی ڈائنیمیکل وضاحت وچ یعقین کرنا جاری رکھیا۔&lt;ref name=&quot;Pais&quot; /&gt;{{rp|163–174}}

[[فزکس]] وچ حال ترقی یافتہ سمجھ، 20ویں-صدی دے مکن دی لمبے ویلے توں حاصل کیتی جا رہی تھاں ول جھکاؤ رکھدی جاندی اے جو مائیکلسن اتے مورلے استعمال اتے اے۔ پر آئینسٹائین لئی، اسدی آخری پریرنا اوہ بیمیلتاواں رہیاں ہن جو اسنے اوس انداز وچ سمجھیاں سن جس وچ [[الیکٹرومیگنٹزم دی میکسویلّ دی تھیوری]] ویاکھئت کیتی گئی سی۔ بھاویں 1905 وچ، آئینسٹائین نے [[رفتار شیل چمبک اتے کنڈکٹر مسئلہ]] بارے لکھیا جسنوں عامطور تے اسمروپتاواں وال لجاندا سمجھیا گیا سی، پھیر وی ایہہ اسمروپتاواں ہرٹز، لورنٹز، اتے خود میکسویلّ سمیت، میکسویلّ دی تھیوری دے پرمکھ سپوٹراں وچوں کسے ولوں منگی جاندی وضاحت منگدے اک اہم مصلے دے طور تے نوٹ کیتیاں جاندیاں نہیں لگدیاں۔&lt;ref name=&quot;Miller&quot; /&gt;{{rp|135–142}}

آئینسٹائین دی سپیشل رلیٹیوٹی دی تھیوری، جو 1905 وچ پیش کیتی گئی سی، نے ایہناں اتے ہور وڈے فزکس رازاں دا اک مکمل حل مہیا کروایا، اتے اسنے اجہیاں بھوکھبانیاں شروع کیتیاں جو وار وار ثابت ہندیاں رہیاں ہن۔ آئینسٹائین نے اپنا تجزیہ [[کائنامیٹکس]] (پھورساں دی ریپھرینس توں بغیر رفتار شیل چیزاں دے مطالعہ) دی بولی وچ کیتا نہ کہ ڈائنامکس دی بولی وچ۔ ایہہ لگدا ہو سکیگا کہ اسنے سپیسٹائیم بارے پہلاں جیؤمیٹریکل طور تے نہیں سوچیا سی۔ ایہہ آئینسٹائین دا پہلا گنت پروپھیسر [[حرمن منکووسکی]] سی، جسنے سپیشل رلیٹیوٹی دی اک جیؤمیٹریکل وضاحت مہیا کرواؤنی سی۔&lt;ref name=&quot;Schutz&quot;&gt;{{cite book|last1=Schutz|first1=Bernard|title=Gravity from the Ground Up: An Introductory Guide to Gravity and General Relativity|date=2004|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge|isbn=0-521-45506-5|edition=Reprint|url=https://books.google.com/books?id=P_T0xxhDcsIC|accessdate=24 مئی 2017|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|219}}

آئینسٹائین شروع وچ سپیشل رلیٹیوٹی دی جیؤمیٹریکل وضاحت نوں خارج کردا رہا سی تے اسنوں ''überflüssige Gelehrsamkeit'' (ضرورت توں زیادہ علم) پکاردا رہا سی۔ پھیر وی، سپیشل رلیٹیوٹی دی جیؤمیٹریکل وضاحت نے [[جنرل رلیٹیوٹی]] دے آئینسٹائین دے بعد دے ترقی پرتِ اہم رول نوں ثابت کرنا سی، اتے 1916 وچ، آئینسٹائین نے پوری طرحاں منکووسکی پرتِ اپنی اہسانمندی قبول کیتی، جسدی وضاحت نے جنرل رلیٹیوٹی پرتِ پرورتن نوں وڈے پدھر تے مدد کیتی۔&lt;ref name=&quot;Pais&quot; /&gt;{{rp|151–152}} سپیشل رلیٹیوٹی دا سپیسٹائیم ادوں توں منکووسکی سپیسٹائیم دے طور تے جانیا جاندا رہا اے۔
{{anchor|Spacetime interval}} &lt;!-- This section is linked from [[Lorentz transformation]] --&gt;
{{multiple image|perrow = 2|total_width=300
| image1 = H A Lorentz (Nobel).jpg  |width1=280|height1=396
| caption1 = ہینڈرک لورنٹز
| image2 = Henri Poincaré-2.jpg  |width2=371|height2=500
| caption2 = ہینری پوآئنکیئر
| image3 = Albert Einstein (Nobel).png  |width3=280|height3=396
| caption3 = البرٹ آئینسٹائین
| image4 = Hermann Minkowski Portrait.jpg|width4=813|height4=1093
| caption4 = حرمن منکووسکی
| &lt;!-- header = Figure 1-3 --&gt;
| footer = &lt;center&gt;Figure 1-3.&lt;/center&gt;}}

اک اہم اداہرن [[ہینری پوآئنکیئر]] اے،&lt;ref&gt;{{Citation|author=Darrigol, O.|title=The Genesis of the theory of relativity|year=2005|journal=Séminaire Poincaré|volume=1|pages=1–22|url=http://www.bourbaphy.fr/darrigol2.pdf|format=PDF|doi=10.1007/3-7643-7436-5_1|isbn=978-3-7643-7435-8|bibcode=2006eins.book.۔.۔1D|تاريخ-الوصول=2017-09-14|تاريخ-الأرشيف=2018-11-08|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181108205041/http://www.bourbaphy.fr/darrigol2.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Miller&quot;/&gt;{{rp|73–80,93–95}} جسنے 1898 وچ ترک دتا کہ دو واقعے دی تتکالینتا اک پرمپرا دا مصلیٰ اے۔&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Galison |first1=Peter |title=Einstein's Clocks, Poincaré's Maps: Empires of Time |url=https://archive.org/details/einsteinsclocksp0000gali |date=2003 |publisher=W. W. Norton &amp; Company, Inc. |location=New York|isbn=0-393-02001-0 |pages=[https://archive.org/details/einsteinsclocksp0000gali/page/13 13]–47}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=note&gt;تتکالینتا نوں پرمپرا دا اک مصلیٰ بیان کرکے، پوآئنکیئر دا مطلب سی کہ ویلے بابت گل کرن واسطے، سانوں گھڑیاں نوں سنکرونائز کر لینا (آپس وچ ملا لینا) چاہیدا اے، اتے گھڑیاں دی سنکرونائزیشن (آپسی-میلی) لازمی طور تے اک خاص، عملی تکنیک (کنوینشن) ولوں ہونا چاہیدا اے۔ اس کتھن نے نیوٹن توں لے کے ہن تک دی اک بنیادی فلسفی بریک پیش کیتی، جسنے ویلے نوں اک خالص، سچا وقت سمجھیا سی جو اسدی روزانہ زندگی دیاں غلط گھڑیاں دی کارگزاری توں آزاد سی۔ اس بیان نے پربھاشالی فلسفی [[ہینری برگسن]] خلاف اک سدھا اٹیک کیتا، جسدا ترک سی کہ، وقت، تتکالینتا، اتے وقفہ سہج علم دی سمجھ دے مصلے ہن۔ گیلیسن (2003)، “پہلاں توں حوالہ دتے کم”&lt;/ref&gt; 1900 وچ، اسنے پچھانیا کہ لورنٹز دا [[لوکل ٹائم]] دراصل اوہ سماں ہندا اے جو پرکاش دی سپیڈ نوں ستھر مندے ہوئے کلوک سنکرونائزیشن دی اک واضع [[عملی تشریح]] لاگوُ کردے ہوئے رفتار شیل کلوک دندے ہن۔&lt;ref group=note&gt;پوآئنکیئر ولوں اپنائی گئی عملی تکنیک لازمی طور تے [[آئینسٹائین سنکرونائزیشن]] نامک تکنیک نال ملدی جلدی سی، بھاویں اسدا اک بدل، مدھ 19ویں صدی وچ ٹیلیگراپھراں راہیں وڈے پدھر تے ورتی جاندی تکنیک رہی سی۔ بنیادی طور تے، دو کلوکاں نوں سنکرونائز کرن واسطے، اک انسان دوجے انسان ول اک پرکاش دا سگنل بھیجدا اے، اتے اوس ویلے نوں اڈجسٹ کردا اے جو پرکاش دی پھلیش نوں پہنچن نوں لگدا اے۔ گیلیسن (2003)، ''پہلاں توں کیہا گیا کتھن۔''&lt;/ref&gt; 1900 اتے 1904 وچ، اسنے اوس چیز دی پرمانکتا تے زور دندے ہوئے ایئتھر دی جنمجات پچھان-ااہلیت سجھائی، جس نوں اسنے [[رلیٹیوٹی دا اصول]] کیہا، اتے 1905/1906 وچ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Poincare |first1=Henri |title=On the Dynamics of the Electron (Sur la dynamique de l’électron) |journal=Rendiconti del Circolo matematico di Palermo |date=1906 |volume=21 |pages=129–176 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Translation:On_the_Dynamics_of_the_Electron_(جولائی)#۔C2.A7_9._۔E2.80.94_Hypotheses_on_gravitation|accessdate=15 جولائی 2017}}&lt;/ref&gt; اسنے گنتک طور تے رلیٹیوٹی دے سوے-سدھ اصول مطابق کرن واسطے الیکٹروناں دی لورنٹز تھیوری نوں مکمل بنایا۔ لورنٹز انویریئنٹ گریویٹیشن اتے وکھ وکھ پرکلپناواں دی چرچہ کردے وقت، اسنے [[پھور-پجیسن]]، [[پھور-ولوسٹی]]، اتے [[پھور-فورس]] نامک وکھ وکھ [[فور-ویکٹر]]اں نوں متاثر کردے ہوئے اک 4-ایامی سپیسٹائیم دا نوین تجزیہ پیش کیتا۔&lt;ref&gt;{{Citation|author=Zahar, Elie|year=1989|orig-year=1983|title=Einstein's Revolution: A Study in Heuristic|chapter=Poincaré's Independent Discovery of the relativity principle |publisher=Open Court Publishing Company|location=Chicago|isbn=0-8126-9067-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Walter /&gt; اسنے، پھیر وی، اگلے پیپراں وچ 4-ایامی فارمولا ویونتبندی دا پچھا نہیں کیتا، تے کیہا کہ ریسرچ دی ایہہ لائن “محدود لابھ واسطے وڈی تکلیف ضروری” کردی لگدی اے، تے انت نوں ایہہ نتیجہ کڈھیا کہ تنّ-ایامی بولی ساڈے دنیا دے ویروے پرتِ سبھ توں زیادہ ڈھکویں لگدی اے۔&lt;ref name=Walter&gt;{{cite book|author1=Walter, Scott A.|editor1-last=Renn|editor1-first=Jürgen|editor2-last=Schemmel|editor2-first=Matthias|title=The Genesis of General Relativity, Volume 3 |chapter=Breaking in the 4-vectors: the four-dimensional movement in gravitation, 1905–1910|date=2007 |publisher=Springer |location=Berlin |pages=193–252|url=http://scottwalter.free.fr/papers/2007-genesis-walter.html |accessdate=15 جولائی 2017 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6rxvbrr7g |archivedate=جولائی 14, 2017}}&lt;/ref&gt; ہور اگے، 1909 جنی دیر بعد، پوآئنکیئر نے لورنٹز ٹرانسپھورم دی گتیشیلاتمک وضاحت وچ وسواس رکھنا جاری رکھیا۔&lt;ref name=&quot;Pais&quot; /&gt;{{rp|163–174}} ایہناں اتے ہور کارناں کرکے، سائنس دے زیادہتر اتہاسکار ترک کردے راے ہن کہ پوآئنکیئر نے اوہ نہیں کھوجیا جس نوں ہن سپیشل رلیٹیوٹی کیہا جاندا اے۔&lt;ref name=Miller /&gt;&lt;ref name=Pais /&gt;

1905 وچ، آئینسٹائین نے سپیس اتے ٹائم دی اک تھیوری دے طور تے اسدی اجوکی سمجھ مطابق سپیشل رلیٹیوٹی پیش کیتی (بھاویں سپیسٹائیم فارمولا ویونتبندی دیاں تکنیکاں ورتیں بغیر)۔&lt;ref name=Miller /&gt;&lt;ref name=Pais /&gt; جدونکھ اسدے نتیجے گنتک طور تے لورنٹز اتے پوآئنکیئر دے نتیجیاں نال ملدے ہن، پھیر وی ایہہ آئینسٹائین ہی سی۔ جسنے ثابت کیتا کہ لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں مادہ اتے ایئتھر درمیان پرسپر کریاواں دا نتیجہ نہیں ہن، سگوں خود سپیس اتے ٹائم دی قدرت نال متعلق ہن۔ آئینسٹائین نے اپنا وسلیشن [[ڈائنامکس]] نالوں [[کائنامیٹکس]] دی بولی وچ کیتا۔ اسنے اپنے سارے نتیجے ایہہ پچھاندے ہوئے حاصل کیتے کہ ساری دی ساری تھیوری دو سوے-سدھ نظریات اتے بنائی جا سکدی اے: رلیٹیوٹی دا اصول اتے پرکاش دی سپیڈ دی استحکام دا اصول۔ اسدے نال نال، آئینسٹائین نے 1905 وچ سرو عام [[پنج اتے توانائی برابری]] پیش کردے ہوئے اک [[الیکٹرومیگنیٹک پنج]]-توانائی تعلق دے پچھلے یتناں نوں دبا دتا، جو 1907 وچ [[برابری اصول]] دی اسدی اگلی فارمولا ویونتبندی واسطے معاون رہا سی۔، جسنے انرسیئل اتے گریویٹیشنل پنج اعلان کیتا۔ پنج-توانائی برابری ورتدے ہوئے، اسدے نال نال، آئینسٹائین نے دکھایا، کہ کسے وستو دا گریویٹیشنل پنج اسدی توانائی سامان دے انوپات وچ ہندا اے، جو [[جنرل رلیٹیوٹی]] ترقی یافتہ کرن وچ شروعاتی نتیجیاں وچوں اک نتیجہ سی۔ جدونکھ ایہہ دسدا ہو سکدا اے کہ اسنے سبھ توں پہلاں جیؤمیٹریکل طور تے سپیسٹائیم بابت نہیں سوچیا سی،&lt;ref name=&quot;Schutz&quot;/&gt;{{rp|219}} پھیر وی جنرل رلیٹیوٹی دے ہور اگے ترقی وچ آئینسٹائین نے سپیسٹائیم فارمولا ویونتبندی نوں پوری طرحاں سامل کر لیا سی۔

جدوں آئینسٹائین نے 1905 وچ چھاپیا، تاں اکہور پرتییوگی، اسدا پہلا گنت پروپھیسر [[حرمن منکووسکی]]، وی سپیشل رلیٹیوٹی دے زیادہتر بنیادی تتاں اتے اپڑیا سی۔ [[میکس بورن]] نے منکووسکی دا ودیارتھ-سہویوگک ہون واسطے منکووسکی نال اک میٹنگ دا پنر-پربندھ کیتا:&lt;ref name=&quot;Weinstein&quot;&gt;{{cite web|last1=Weinstein |first1=Galina |title=Max Born, Albert Einstein and Hermann Minkowski's Space-Time Formalism of Special Relativity |url=https://arxiv.org/abs/1210.6929 |website=arXiv |publisher=Cornell University Library |accessdate=11 جولائی 2017}}&lt;/ref&gt; {{cquote|I کولوگنِ گیا، منکووسکی نوں ملیا اتے 2 ستمبر 1908 نوں اسدا دتا جا رہا لکچر “سپیس اتے ٹائم” سنیا۔ […] اسنے مینوں بعد وچ دسیا کہ اسنوں اودوں وڈا جھٹکا لگا جدوں آئینسٹائین نے اپنا اوہ پیپر چھاپیا جس وچ اک دوجے پرتِ ساپیکھک رفتار شیل اؤبزروراں دے وکھرے لوکل وقتاں دی برابری اچاری گئی سی؛ جس واسطے اس ایہی نتیجیاں اتے آزاد طور تے پہنچیا سی۔ پر اسنے چھپوایا نہیں کیونکہ اوہ پہلاں اسنوں ہریک طریقے نال شاندار طور تے گنتک بنتر کڈھکے پیش کرنا پسند کردا سی۔ اسنے کدے وی پہل دا دعوہ نہیں کیتا اتے ہمیشاں ہی مہان کھوج وچ اسدی پوری سانجھ آئینسٹائین نوں دندا رہا۔}}

منکووسکی 1905 دیاں گرمیاں توں مائیکلسن دے ہانیکار پریوگاں توں بعد الیکٹروڈائنامکس دی حالت نال متعلق رہا سی، جدوں منکووسکی اتے [[ڈیوڈ ہلبرٹ]] نے لورنٹز، پوآئنکیئر اتے ہوراں دے پیپراں دا مطالعہ کرن واسطے سمکالین مشہور بھوتک سائنسداناں ولوں اک اڈوانسڈ سیمینار دی حاضری بھرن دی اگوائی کیتی سی۔ پھیر وی، ایہہ پوری طرحاں واضع نہیں اے کہ کدوں منکووسکی نے سپیشل رلیٹیوٹی دی جیؤمیٹریکل فارمولا ویونتبندی نوں ویونتبند کرنا سرو کیتا سی جسنے اسدا نام پیدا کرنا سی، جاں اوہ لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں دی پوآئنکیئر دی چار-ایامی وضاحت توں کنا کو متاثر ہویا سی۔ ناں ہی ایہہ ہی واضع ہویا اے کہ جیکر اسنے کدے لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں پرتِ سمجھ پرتِ آئینسٹائین دے تنقیدی یوگدان دی ایہہ سوچدے ہوئے پوری طرحاں تعریف وی کیتی ہووے، کہ آئینسٹائین دا کم لورنٹز دے کم دی اک شاخاں ہووے۔&lt;ref name=&quot;Galison&quot;&gt;{{cite journal|last1=Galison |first1=Peter Louis|title=Minkowski's space-time: From visual thinking to the absolute world |journal=Historical Studies in the Physical Sciences |date=1979 |volume=10 |pages=85–121 |doi=10.2307/27757388 |jstor=27757388 |accessdate=}}&lt;/ref&gt;

[[File:Minkowski Diagram from 1908 'Raum und Zeit' lecture.jpg|thumb|330px|چتر 1-4. 1908 وچ اپنے “راؤم انڈ زیئٹ” لکچر وچ منکووسکی راہیں پیش کیتا ہتھ نال رنگ کیتا پاردرشیپنا]]

اپنی موت توں سال کو توں تھوڑا چر پہلاں، منکووسکی نے نومبر 5, 1907 نوں “دی رلیٹیوٹی پرنسپل” (''Das Relativitätsprinzip'') سرلیکھ ماتحت گوٹنگٹن میتھیمیٹیکل سوسائٹی نوں دتے اک لیچکر وچ سپیسٹائیم دی اپنی جیؤمیٹریکل وضاحت جنتا اگے پرسعنصر کیتی۔ اس لکچر دے مول ورژن وچ، منکووسکی نے ایئتھر ورگے پرانے شبداں دی ورتوں جاری رکھی، پر “انالز آف پھزکس” (''Annalen der Physik'') وچ اس لکچر دے 1915 والے اسدے مرنوصوبہ پرکاشن نوں اس شبد نوں ہٹاؤن لئی سومرفیلڈ نے ایڈٹ کیتا سی۔ سومرفیلڈ نے اس لکچر دے شائع روپ نوں وی ایڈٹ کیتا، تاں جو منکووسکی دی آئینسٹائین والی ججمینٹ دوہرائی جا سکے جس وچ رلیٹیوٹی دے اصول دا آئینسٹائین نوں صرف سپشٹکرتا ہی کیہا گیا سی، جو اسدا مکھ ویاکھیاکار سی۔&lt;ref name=Weinstein /&gt;

دسمبر 21, 1907 نوں، منکووسکی نے پھیر توں گوٹنگٹن سینٹیپھک سوسائٹی موہرے بولیا، اتے ستمبر 21, 1908 نوں، منکووسکی نے اپنی مشہور گل بات، ''سپیس اینڈ ٹائم'' (''Raum und Zeit'')،&lt;ref name=&quot;Minkowski_Raum_und_Zeit&quot;&gt;{{cite journal|last1=Minkowski|first1=Hermann|title=Raum und Zeit|journal=Jahresberichte der Deutschen Mathematiker-Vereinigung |date=1909 |pages=1–14 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Translation:Space_and_Time |trans-title=Space and Time|publisher=B.G. Teubner}}&lt;/ref&gt; جرمن سوسائٹی آف سائنٹسٹس اینڈ پھزیشیئنز اگے پیش کیتی۔&lt;ref group=note&gt;منکووسکی سپیسٹائیم دی جیؤمیٹری (جیؤمیٹری) سپھیئر جیؤمیٹری (جیؤمیٹری) (جویں [[لائی سپھیئر جیؤمیٹری (جیؤمیٹری)]] جاں [[کنپھرمل جیؤمیٹری (جیؤمیٹری)]] جو 19ویں صدی وچ ترقی یافتہ کیتی گئی سی، دے کجھ بدلاں نال نزدیکی طور تے متعلق اے۔ اداہرن دے طور تے، لورنٹز ٹرانسپھورمیشن [[سپھیریکل ویو ٹرانسپھورمیشن]]اں دا اک سپیشل معاملہ ہندا اے۔ خاص کرکے، جویں پوآئنکیئر (1912) اتے ہوراں نے اشارہ کیتا سی کہ ایہہ [[سپھیریکل ویو ٹرانسپھورمیشن#لورنٹز گروپ پرتِ آئسومورپھک لیگئرے گروپ|آسان طور تے لیگئرے گروپ پرتِ آئسومورپھک]] اے، جو سپھیئراں نوں سپھیئراں اتے ستہاں نوں ستہاں وچ پرورعنصر کردا اے۔ [[موبیئس گروپ]] (جو ہائیپربولک R3 وچ آئیسومیٹریاں دے گروپ پرتِ آئسومورپھک ہندا اے) اتے لورنٹز گروپ درمیان آئسومورپھزم وی چنگی طرحاں پتہ لگائی جا چکی اے۔&lt;/ref&gt;

“سپیس اتے ٹائم” دے شروعاتی سبد منکووسکی دی مشہور بیانبازی سامل کردا اے کہ “اسلئی، سپیس اپنے آپ وچ، اتے ٹائم اپنے آپ وچ صرف کسے پرچھاویں تک پوری طرحاں گھٹ کے محدود ہو جانگے، اتے دوواں دی یونین دی کوئی قسم آزادی سرکھات رکھیگی۔”

''سپیس اتے ٹائم'' نے سپیسٹائیم چتراں (Fig.&amp;nbsp;1‑4) دی پہلی عوامی پیش کش شامل کیتی سی، اتے اک اہم مظاہرہ شامل کیتا سی۔ کہ “ستھر انترال” دی دھارنا، اس انوبھوَ-سدھو معائنہ نال کہ پرکاش دی سپیڈ محدود ہندی اے، سپیشل رلیٹیوٹی دی سمپورنتا دی ویونتبندی دی آگیا دندی اے۔&lt;ref group=note&gt;''(اگے لکھے وچ گروپ'' '''''G''&lt;sub&gt;∞&lt;/sub&gt;''' ''گیلیلیئن گروپ اے اتے گروپ'' '''''G''&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;''' ''لورنٹز گروپ اے۔)'' &quot;اسدے حوالہ وچ ایہہ واضع ہو جاندا اے کہ گروپ '''''G''&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;''' ،{{nowrap|1='''''c'' = ∞'''}} واسطے حد اندر، یانِ کہ، گروپ '''''G''&lt;sub&gt;∞&lt;/sub&gt;''' دی طرحاں، انبنّ نیوٹونیئن مکینکس نال متعلق پورا گروپ بن جاندا اے۔ معاملیاں دی اس حالت اندر، اتے کیونکہ '''''G''&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;''' گنتک طور تے '''''G''&lt;sub&gt;∞&lt;/sub&gt;''' نالوں زیادہ بدھییوگ اے، اسلئی کوئی گنتشعورت، آزاد سوچ دی کھیڈ راہیں، ایہہ سوچیگا کہ قدرتی ورتارے دراصل اک استحکام رکھدے ہن، گروپ '''''G''&lt;sub&gt;∞&lt;/sub&gt;''' لئی نہیں، سگوں اک اجیاے گروپ '''''G''&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;''' واسطے، جتھے '''''c''''' نسچت طور تے محدود ہندی اے، اتے عام ناپ اکائیاں ورتدے ہوئے ہی وڈا ہندی اے۔&quot; منکووسکی (1909)، ''پہلاں توں کیہا گیا کتھن''&lt;/ref&gt;

آئینسٹائین، اپنے ولوں، سپیشل رلیٹیوٹی دی منکووسکی دی جیؤمیٹریکل وضاحت نوں پہلاں خارج کردا سی۔، تے اسنوں ''überflüssige Gelehrsamkeit'' (ضرورت توں زیادہ علم) کہندا سی۔ پھیر وی، 1907 وچ سرو کیتی جان والی جنرل رلیٹیوٹی واسطے اسدی ریسرچ نوں پوری کرن دے چکر وچ، رلیٹیوٹی دی جیؤمیٹریکل وضاحت اہم ہونی ثابت ہو گئی، اتے 1916 وچ، آئینسٹائین نے منکووسکی پرتِ اپنی شنکا پوری طرحاں قبول کر لئی، جسدی وضاحت نے جنرل رلیٹیوٹی پرتِ تبدیلی نوں بہت سودھا حاصل کیتی۔ &lt;ref name=&quot;Pais&quot; /&gt;{{rp|151–152}} کیونکہ سپیسٹائیم دیاں ہور قسماں وی ہندیاں ہن، جویں جنرل رلیٹیوٹی دا وکرت سپیسٹائیم، اسلئی سپیشل رلیٹیوٹی دا سپیسٹائیم اجکل “منکووسکی سپیسٹائیم” دے نامک نال جانیا جاندا اے۔
[[#Contents|''جان-پچھان ول پرتو'']]

== سپیشل رلیٹیوٹی وچ سپیسٹائیم ==
{{anchor|سپیسٹائیم انترال}} &lt;!-- This section is linked from [[Lorentz transformation]] --&gt;

=== سپیسٹائیم عرصے ===
[[#سپیسٹائیم عرصہ سارانش|'''''اک مختصر حصہ سارانش لئی اتھے کلکّ کرو'''''&lt;br /&gt;
'''نوٹ:''' اندرونی وکیپیڈیا-سمپرکاں والے نیویگیشن مثلیاں توں بچن لئی، موبائیل فون ورتونکاراں نوں چاہیدا اے کہ حصہ شارانشاں توں سارے حصیاں نوں جان-پچھان تک واپس پہلاں توں ہی پھیلا لین ۔ ]]

تنّ-ایاماں اندر، دو نقطےآں درمیان [[دوری]] نوں [[پائیتھاگوریئن تھیورم]] ورتدے ہوئے متاثر کیتا جا سکدا اے:
:&lt;math&gt;{\left(\Delta{d}\right)}^2 = {\left(\Delta{x}\right)}^2 + {\left(\Delta{y}\right)}^2 + {\left(\Delta{z}\right)}^2&lt;/math&gt;
بھاویں دو درشک، وکھرے “کو-آرڈینیٹ سسٹم” ورتدے ہوئے دو نقطےآں دی x,y, اتے z پوزیشن نوں ناپ سکدے ہن، پھیر وی نقطےآں درمیان دوری دوواں ناظرین واسطے اکو جہی رہیگی (ایہہ مندے ہوئے کہ اوہ اکو جہیاں یونٹاں ورت کے ناپ راے ہن)۔ دوری &quot;[[انویریئنٹ]] ([[ستھر]]) رہندی اے۔

سپیشل رلیٹیوٹی اندر، پھیر وی، دو نقطےآں درمیان دوری، [[لورنٹز کنٹریکسن]] صدقہ اکو جہی نہیں رہندی جیکر دو ناظرین ولوں، ادوں ناپی جاوے جدوں اک درشک رفتار کر رہا ہووے۔ پرحالت ہور وی زیادہ گنجھل دار بن جاندی اے جیکر دوویں نقطہ وقت دے نال نال سپیس وچ وی وکھرے وکھرے ہون۔ اداہرن دے طور تے، جیکر اک درشک کسے ستھان اتے واپر رہیاں دو واقعے نوں اکو ستھان تے دیکھدا اے، پر وکھرے وکھرے وقت تے دیکھدا اے، تاں پہلے درشک دے حوالہ وچ رفتار شیل کوئی دوجا انسان دوویں واقعے نوں وکھرے ستھاناں تے واپردا دیکھیگا، کیونکہ (اوہناں دے نظرئیے توں) اوہ [[سٹیشنری]] ہندے ہن، اتے گھٹنا دی پجیسن نیڑے آ رہی جاں دور جا رہی ہندی اے۔ اسطراں، دو واقعے درمیان پربھاوی [[دوری]] نوں ناپن واسطے اک وکھرا ناپ ورتیا جانا ضروری ہو جاندا اے۔

چار-ایامی سپیسٹائیم اندر، دوری دا تلّ [[عرصہ]] ہندا اے۔ بھاویں ٹائم اک چوتھے ایام دے روپ وچ آؤندا اے، پھیر وی اسنوں مقامی ایاماں توں وکھرے طریقے نال ورتیا جاندا اے۔ منکووسکی سپیس اسے کارن [[چار-ڈائمینشنل سپیس|چار-ایامی یکلڈن سپیس]] توں اہم پہلوآں وچ وکھری ہندی اے۔ سپیس اتے ویلے نوں سپیسٹائیم وچ جڑ دین دا بنیادی کارن ایہہ اے کہ سپیس اتے ٹائم وکھرے طور تے [[انویریئنٹ]] نہیں ہندے، دوجے شبداں وچ، ڈھشاعراں حالتاں وچ، وکھرے درشک دو [[گھٹنا (رلیٹیوٹی)|واقعے]] درمیان وقت دی لمبائی اتے ([[ٹائم ڈلیشن]] کارن) جاں دوویں واقعے درمیان دوری اتے ([[لینتھ کنٹریکسن]] کارن) اسہمت رہنگے۔ پر سپیشل رلیٹیوٹی [[سپیسٹائیم عرصہ]] نامک اک نواں انویریئنٹ مہئیا کرواؤندی اے، جو سپیس وچ اتے ٹائم وچ دوریاں نوں ملاؤندا اے۔ ساودھانی نال وقت اتے دوری ناپن والے سارے درشک کسے وی دو واقعے درمیان اکو جیہا سپیسٹائیم عرصہ کھوجنگے۔

منّ لؤ اک اؤبزرور اجہیاں دو واقعے ناپدا اے جو وقت وچ &lt;math&gt;\Delta t&lt;/math&gt; اتے اک مقامی دوری &lt;math&gt;\Delta x&lt;/math&gt; راہیں وکھریاں ہندیاں ہن۔ پھیر دوویں واقعے درمیان سپیسٹائیم عرصہ &lt;math&gt;{\left(\Delta{s}\right)}^2&lt;/math&gt; سپیس وچ اک دوری &lt;math&gt;\Delta{x}&lt;/math&gt; اتے وقت وچ اک عرصہ &lt;math&gt;\Delta{t}&lt;/math&gt; راہیں وکھریاں واپردیاں ہن:

:&lt;math&gt;(\Delta s)^2 = (\Delta ct)^2 - (\Delta x)^2 &lt;/math&gt; (جاں تن سپیس ڈائمینشناں واسطے، &lt;math&gt;(\Delta s)^2 = (\Delta ct)^2 - (\Delta x)^2 - (\Delta y)^2 - (\Delta z)^2&lt;/math&gt;)

ستھرانک &lt;math&gt;\textrm{c}&lt;/math&gt;، پرکاش دی سپیڈ، دوری ناپن واسطے ورتیاں جاندیاں یونٹاں (میٹراں) نوں، وقت نوں ناپن واسطے ورتیاں جاندیاں یونٹاں (سکنٹاں) وچ تبدیل کردا اے۔

بھاویں سنکھیپیؤ لئی، عرصہ سمیکرناں نوں ڈیلٹیاں توں بغیر ہی دیکھیا جاندا اے، جو اگے دی جئداتر چرچہ وچ وی سامل اے، پھیر وی سرو عام طور تے ایہہ سمجھ لینا بندا اے کہ، &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; دا مطلب اے &lt;math&gt;\Delta{x}&lt;/math&gt;، وغیرہ۔ ساڈا واسطہ ہمیشاں ہی دو واقعے نال متعلق امستقل نردیشانک ملاں جاں ستھاناں دے انتراں نال پیندا اے، اتے کیونکہ کوئی وی ترجیح والا مول نقطہ ([[ارجن]]) نہیں ہندا، اسلئی اکلوتا نردیشانک ملّ کوئی لازمی مطلب نہیں رکھدا۔
[[File:Spacetime Diagram of Two Photons and a Slower than Light Object.png|thumb|چتر 2-1. اکو گھٹنا توں پیدا ہو راے دو پھوٹوناں A اتے B, اتے اک پرکاش دی سپیڈ توں دھیمی رفتار شیل وستو C, نوں سمجھاؤندا ہویا سپیسٹائیم چتر]]

اپر درسائی اکئیشن پائیتھاگوریئن تھیورم نال ملدی جلدی اے، صرف &lt;math&gt;(\textrm{c} \, t)^2&lt;/math&gt; اتے &lt;math&gt;x^2&lt;/math&gt; رقماں درمیان اک مائینس دے چنہ دا ہی فرق اے۔ ایہہ وی نوٹ کرو کہ سپیسٹائیم عرصہ مقدار &lt;math&gt;s^2&lt;/math&gt; ہندی اے، نہ کہ خود &lt;math&gt;s&lt;/math&gt;। کارن ایہہ اے کہ یکلڈن جیؤمیٹری وچ دوریاں توں الٹ، منکووسکی سپیسٹائیم اندر عرصے نیگٹو وی ہو سکدے ہن۔ نیگٹو سنکھیاواں دے ورگمولاں نال ورتن دی جگہ، بھوتک سائنسدان رسمی طور تے &lt;math&gt;s^2&lt;/math&gt; نوں کسے چیز دے طبقہ ہون نالوں، اپنے آپ وچ اک نرالا چنہ مندے ہن۔&lt;ref name=&quot;Schutz&quot; /&gt;{{rp|217}}

مائینس چنہ دے کارن، دو وکھریاں واقعے درمیان سپیسٹائیم عرصہ زیرو ہو سکدا اے۔ جیکر &lt;math&gt;s^2&lt;/math&gt; پوزٹو ہووے، تاں سپیسٹائیم عرصہ [[ٹائیملائیک]] کہاؤندا اے، جسدا مطلب اے کہ دو واقعے سپیس نالوں ٹائم راہیں زیادہ وکھریاں ہن۔ جیکر &lt;math&gt;s^2&lt;/math&gt; نیگٹو ہووے، تاں سپیسٹائیم عرصہ [[سپیسلائیک]] کیہا جاندا اے، جسدا مطلب اے کہ دو واقعے وقت نالوں سپیس راہیں زیادہ نکھڑویاں ہن۔ دوجے شبداں وچ، دو واقعے درمیان سپیسٹائیم عرصہ پرکاش دی سپیڈ اتے رفتار شیل کسے چیز دی دنیا ریکھا اتے زیرو ہندا اے۔ اجیاے عرصے نوں [[لائیٹلائیک]] جاں [[نلّ]] کیہا جاندا اے۔ کسے دور واقع تارے توں ساڈی اکھ وچ پہنچے اک پھوٹون دی بالکل عمر نہیں بیتی ہندی، بھاویں اسدے لانگھے وچ اسنے (ساڈے نظریہ توں) سالاں بتائے ہندے ہن۔

صرف اکو سپیس اتے اکو ٹائم نردیشانک والا اک سپیسٹائیم چتر وشیستور تے واہیا جاندا اے۔ چتر&amp;nbsp;2‑1 اکو گھٹنا توں پیدا ہو راے اتے الٹیاں سمتاں وچ جا راے دو پھوٹوناں A اتے B دیاں [[ورلڈ لائیناں]] (یانِ کہ، سپیسٹائیم وچ رستے) سمجھاؤندا اک سپیسٹائیم چتر پیش کردا اے۔ اسدے نال نال، C لائن، پرکاش دی سپیڈ توں دھیمی رفتار نال سفر کردی کسے چیز دی دنیا ریکھا نوں سمجھاؤدی اے۔ ورٹیکل ٹائم نردیشانک &lt;math&gt;\textrm{c}&lt;/math&gt; ولوں اسطراں سکیلبدھّ کیتا گیا اے تاں جو اسدیاں اوہی یونٹاں ہون (میٹراں وچ) جو ہوریزونٹل سپیس نردیشانک دیاں ہن۔ کیونکہ پھوٹون پرکاش دی سپیڈ نال سفر کردے ہن، اسلئی ایہناں دیاں دنیا ریکھاواں دی ڈھلان 1 دی ہندی اے۔ دوجے شبداں وچ، کسے پھوٹون ولوں سفر کیتا گیا کھبے جاں سجے پاسے ول دا ہریک میٹر، تقریباً وقت دے 3.3 نینوسکنٹ لیندا اے۔

'''نامکرن اتے نوٹ:''' رلیٹیوٹی ساہت اندر ورتوں وچ دو چنہ پرمپراواں ہن:
: &lt;math&gt;s^2 = (\textrm{c} t)^2 - x^2 - y^2 - z^2&lt;/math&gt;
: اتے
: &lt;math&gt;s^2 = - (\textrm{c} t)^2 + x^2 + y^2 + z^2&lt;/math&gt;

ایہہ چنہ پرمپراواں [[میٹرک سگنیچر]]اں {{nowrap|(+&amp;thinsp;−&amp;thinsp;−&amp;thinsp;−)}} اتے {{nowrap|(−&amp;thinsp;+&amp;thinsp;+&amp;thinsp;+)۔}} نال جڑیاں ہن۔ ٹائم نردیشانک نوں پہلے نالوں اخیرلے ستھان تے رکھن دا چھوٹا جیہا بدلاؤ وی موجود اے۔ مطالعہ دے کھیتر اندر دوویں پرمپراواں وڈے پدھر تے ورتیاں جاندیاں رہیاں ہن۔
[[#Contents|''جان-پچھان ول پرتو'']]
{{anchor|ریپھرینس فریماں}}

=== ریپھرینس فریماں ===
[[#ریپھرینس فریم سارانش|'''''اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو''''']]
[[File:Standard configuration of coordinate systems.svg|thumb|چتر 2-2. معیاری بنتر اندر ریپھرینس دیاں دو فریماں دا گیلیلیئن ڈائگرام]]
[[File:Galilean and Spacetime coordinate transformations.png|thumb|330px|چتر 2-3. (a) معیاری بنتر اندر ریپھرینس دیاں دو فریماں دا گیلیلیئن ڈائگرام۔ (b) ریپھرینس دیاں دو فریماں دا سپیسٹائیم چتر۔ (c) اک پرورعنصر پرکاش ترنگ دا رستہ دکھاؤندا سپیسٹائیم چتر۔]]
وکھریاں [[ریپھرینس دی انرشیئل فریم|ریپھرینس فریماں]] اندر ساپیکھک طور تے رفتار شیل اؤبزروراں ولوں لئے گئے ناپاں دی تلنا کرن ویلے، کسے معیاری بنتر وچ فریماں سمیت کم کرنا فائدہ مند رہندا اے۔ چتر۔&amp;nbsp;2‑2 وچ، دو [[گیلیلیئن ریپھرینس فریم]]اں (یانِ کہ، پرمپرک 3-سپیس فریماں) نوں ساپیکھک رفتار وچ دکھایا گیا اے۔ فریم S پہلے اؤبزرور O نال متعلق اے، اتیپھریم S’ (جسنوں &quot;S&amp;nbsp;پرائیم&quot; اچاریا جاندا اے) دوجے اؤبزرور O′ نال واسطہ رکھدی اے۔

* فریم S دے ''x''، ''y''، ''z'' دھرے، فریم S’ دے متعلق پرائیم کیتے گئے دھریاں پرتِ بروبرابر رکھے گئے ہن۔
* فریم S′، فریم S دی ''x''-سمت ول اک ستھر ولوسٹی ''v'' نال رفتار کردی اے جویں فریم S وچ ناپی گئی ہندی اے۔
* فریماں S اتے S′ دے ارجن ادوں مل جاندے ہن جدوں فریم S واسطے ٹائم ''t'' = 0 ہندا اے اتے فریم S’ واسطے ''t''′ = 0 ہندا اے۔&lt;ref name=&quot;Collier&quot;&gt;{{cite book|last1=Collier|first1=Peter|title=A Most Incomprehensible Thing: Notes Towards a Very Gentle Introduction to the Mathematics of Relativity|date=2014|publisher=Incomprehensible Books|isbn=978-0-9573894-5-8|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;{{rp|107}}

چتر۔&amp;nbsp;2‑3a, چتر۔&amp;nbsp;2‑2 نوں اک وکھری سمت وچ پھیر توں واہندا اے۔ چتر۔&amp;nbsp;2‑3b اؤبزرور O دے نظریہ توں اک سپیسٹائیم ڈائگرام نوں سمجھاؤندا اے۔ کیونکہ S اتے S’ معیاری بنتر وچ ہندیاں ہن، اسلئی ایہناں دے مول نقطہ وقتاں ''t''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;0 (فریم S وچ) اتے ''t''′&amp;nbsp;=&amp;nbsp;0 (فریم S’ وچ) اتے آپس وچ ملدے ہن۔ ''ct''′ دھرا فریم S’ وچ واقعے راہیں گزردا اے جسدا ''x''′&amp;nbsp;=&amp;nbsp;0 ہندا اے۔ پر ''x''′&amp;nbsp;=&amp;nbsp;0 والے نقطہ ولوسٹی ''v'' نال فریم S دی ''x''-سمت وچ رفتار کر راے ہندے ہن، تاں جو ایہہ زیرو توں علاوہ کسے ہور وقت اتے ''ct'' دھرے اتے آپس وچ نہ ملن۔ اسلئی، ''ct''′ دھرے نوں ہیٹھاں لکھے اینگل ''θ'' ولوں ''ct'' دھرے توں موڑ دتا جاندا اے؛

: &lt;math&gt;\tan\ \theta = v/c .&lt;/math&gt;

''x''′ دھرا وی ''x'' دھرے توں گھما دتا جاندا اے۔ اس موڑ دے کین نوں مقرر کرن واسطے، اسیں پھیر توں یاد کردے ہاں کہ کسے پرکاش دی ترنگ دی دنیا ریکھا دی ڈھلان ہمیشاں ہی&amp;nbsp;±1. Fig.&amp;nbsp;2‑3c اؤبزرور O’ دے نظرئیے توں اک سپیسٹائیم چتر پیش کردی اے۔ گھٹنا P, ''x''′&amp;nbsp;=&amp;nbsp;0, ''ct''′&amp;nbsp;=&amp;nbsp;−''a'' اتے کسے پرکاش ترنگ دا نکاس پرسعنصر کردی اے۔ ترنگ، پرکاش دے سومے (گھٹنا Q) توں کسے دوری ''a'' جنی دور ستھر کسے درپن توں پرورعنصر ہندی اے، اتے پرکاش دے سومے ول ''x''′&amp;nbsp;=&amp;nbsp;0,&amp;nbsp;''ct''′&amp;nbsp;=&amp;nbsp;''a'' (گھٹنا R) اتے پرط جاندی اے۔

ایہی واقعے P, Q, R چتر۔&amp;nbsp;2‑3b وچ اؤبزرور O دی فریم اندر واہیاں گئیاں ہن۔ پرکاش دے رستیاں دیاں ڈھلاناں&amp;nbsp;=&amp;nbsp;1 and&amp;nbsp;−1 ہن تاں جو ΔPQR اک سمکون والی تکون رچدی اے۔ کیونکہ OP&amp;nbsp;=&amp;nbsp;OQ&amp;nbsp;=&amp;nbsp;OR, اسلئی ''x''′ اتے ''x'' درمیان کون ضرور ہی ''θ'' ہونا چاہیدا اے۔&lt;ref name=&quot;Collier&quot; /&gt;{{rp|113–118}}

جدونکھ ریسٹ فریم اجیاے سپیس اتے ٹائم والے دھرے رکھدی اے جو سمکوناں تے ملدے ہن، تاں رفتار شیل فریم نوں اک اکیوٹ اینگل اتے ملن والے دھریاں نال واہیا جاندا اے۔ فریماں اصل وچ اک-سامان ہی ہندیاں ہن۔ اسمروپیؤ دا کارن اس گل وچ نہ روکی جا سکن والی توڑ-مروڑ ہندا اے کہ سپیسٹائیم نردیشانک کسے [[کارٹیزیئن پلین]] اتے کویں میپ کیتا جا سکدا اے، اتے اوس انداز توں زیادہ طاقتوار نہیں منیا جانا چاہیدا، جس وچ، دھرتی دی اک [[مرکیٹر پروجیکشن]] اتے میپ کیتے جا سکدے ہون، پولاں (گرینلینڈ اتے [[انٹارکٹکا]]) نزدیک دھرتی دے پنجاں دے ساپیکھک اکار بھو-مدھ-ریکھا نیڑے دھرتی پنجاں دی تلنا وچ اچے طور تے بھاری (ودھے) ہندے ہن۔
[[#Contents|''جان-پچھان ول پرتو'']]
{{anchor|لائیٹ کون}}

=== لائیٹ کون ===
{{Main|لائیٹ کون}}
[[#لائیٹ کون سارانش|'''''اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو''''']]
{{anchor|Figure 2-4}}
[[File:ModernPhysicsSpaceTimeA.png|thumb|چتر 2-4. کسے گھٹنا اتے مرتکز لائیٹ کون سپیسٹائیم دے باقی بچے حصے نوں مستقبل، بھوتدور، اتے &quot;ہور سبھ جگہ&quot; وچ وبھاجت کردی اے۔]]
چتر۔ 2-4 وچ، گھٹنا&amp;nbsp;O کسے سپیسٹائیم چتر دے مول نقطہ تے اے، اتے دو ترچھیاں ریکھاواں مول گھٹنا دے حوالہ وچ زیرو سپیسٹائیم عرصہ رکھن والیاں ساریاں واقعے پرسعنصر کردیاں ہن۔ ایہہ دو ریکھاواں اوہ چیز رچدیاں ہن جسنوں گھٹنا&amp;nbsp;O دی [[لائیٹ کون]] کیہا جاندا اے، کیونکہ اک دوجی [[سپیشیئل ڈائمینشن]] (چتر۔&amp;nbsp;2‑5) جوڑن نال ایہہ دکھّ بن جاندی اے کہ دوویں [[کون|سمکون چکراکار کوناں]] اپنے اپائیساں&amp;nbsp;O اتے ملدیاں ہن۔ اک کون مستقبل (t&gt;0) ول پھیلدی اے، تے دوجی کون بھوتدور (t&lt;0) ول جاندی اے۔

[[File:World line.png|thumb|چتر 2-5. 2D سپیس + اک ٹائم ڈائمینشناں وچ لائیٹ کون]]

اک پرکاش (دوہری) کون سپیسٹائیم نوں اسدے اپیکس دے حوالہ وچ وکھرے کھیتراں وچ وبھاجت کردی اے۔ مستقبل لائیٹ کون دا اندرونی حصہ اوہناں ساریاں واقعے دا بنیا ہندا اے جو لائیٹسپیڈ اتے اوہناں دے [[سپیشیئل ڈسٹینس]] نوں پار کرن واسطے لازمی وقت نالوں ودھ [[ٹائم]] (امستقل دوری) راہیں اپیکس توں وکھریاں ہندیاں ہن؛ ایہہ واقعے گھٹنا&amp;nbsp;O دے [[ٹائیملائیک]] مستقبل رچدیاں ہن۔ اسیتراں، بھوتدور لائیٹ کون دیاں اندرونی واقعے [[ٹائیملائیک]] بھوتدور ولوں رچیاں جاندیاں ہن۔ اسلئی ''ٹائیملائیک ارسیاں'' وچ &amp;Delta;''ct''، &amp;Delta;''x'' توں زیادہ وڈا ہندا اے، جو ٹائیملائیک ارسیاں نوں پوزیٹو بنا دندا اے۔ لائیٹکون دا باہری کھیتر اجہیاں واقعے دا رچیا ہندا اے جو گھٹنا&amp;nbsp;O توں کسے دتے ہوئے [[سماں|ویلے]] وچ پرکاش دی سپیڈ اتے پار کیتی جان والی سپیس توں زیادہ [[سپیس]] راہیں وکھریاں ہندیاں ہن۔ ایہہ واقعے گھٹنا&amp;nbsp;O دا [[سپیسلائیک]] کھیتر کیہا جان والا کھیتر رچدیاں ہن، جو چتر۔&amp;nbsp;2‑4. وچ “ہور سبھ باقی کسے جگہ” ولوں درسایا جاندا اے۔ خود لائیٹ کون اتے واقعے نوں &amp;nbsp;O توں [[لائیٹلائیک]] (جاں “نلّ سیپریٹڈ”) کیہا جاندا اے۔ سپیسٹائیم عرصے دی استحکام صدقہ، سارے اؤبزرور (نریکھک) کسے دتے ہوئی گھٹنا نوں اکو جہی لائیٹ کون حاصل کرنگے، اتے اس کرکے سپیسٹائیم دی اس ونڈ اتے سہمت ہونگے ۔&lt;ref name=&quot;Schutz&quot; /&gt;{{rp|220}}
لائیٹ کون [[کارناتمکتا]] دی دھارنا اندر اک لازمی کردار نبھاؤندی اے۔ &amp;nbsp;O دے پوزیشن اتے ویلے توں D (چتر۔&amp;nbsp;2‑4) دے پوزیشن اتے ویلے تک لائیٹ-سپیڈ-توں-دھیمی رفتار نال کسے اشارہ ولوں سفر کرنی ممکن اے۔ اس کرکے گھٹنا&amp;nbsp;O واسطے گھٹنا&amp;nbsp;D اتے اک کارناتمک اثر کرنا ممکن ہو جاندا اے۔ مستقبل دی لائیٹ کون ساریاں اجہیاں واقعے رکھدی اے جو O راہیں کارناتمک طور تے اثر پوا سکدیاں ہن۔ اسے طرحاں، A دی پوزیشن اتے ویلے توں O دے پوزیشن اتے ویلے تک کسے سگنل ولوں پرکاش دی سپیڈ توں گھٹ سپیڈ تے سفر کرنا ممکن اے۔ بھوتدور لائیٹ کون O اتے اک کارناتمک اثر پا سکن والیاں سبھ واقعے دی بندی اے۔ اسدی تلنا وچ، ایہہ مندے ہوئے کہ سگنل پرکاش دی سپیڈ توں تیز سفر نہیں کر سکدے، کوئی وی گھٹنا، جویں اداہرن دے طور تے&amp;nbsp;B or&amp;nbsp;C, جو سپیسلائیک کھیتر وچ اے (باقی کسے ستھان تے)، نہ گھٹنا&amp;nbsp;O نوں متاثر کر سکدی اے، اتے نہ ہی گھٹنا&amp;nbsp;O توں اجیہی سگنل نظام اپنا کے متاثر ہو سکدی اے۔ اس مانتا ماتحت، گھٹنا&amp;nbsp;O اتے کسے لائیٹ کون دے سپیسلائیک کھیتر وچ ہندی کسے گھٹنا درمیان کوئی وی کارناتمک تعلق وچ شامل نہیں کیتا جاندا اے۔&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Curiel|first1=Erik|last2=Bokulich|first2=Peter|title=Lightcones and Causal Structure|url=https://plato.stanford.edu/entries/spacetime-singularities/lightcone.html|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|accessdate=26 مارچ 2017}}&lt;/ref&gt;
[[#Contents|''جان-پچھان ول پرتو'']]
{{anchor|تتکالینتا دی ساپیکھکتا}}

=== تتکالینتا دی ساپیکھکتا ===
[[#=== تتکالینتا دی ساپیکھکتا ===|'''''اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو''''']]
{{anchor|چتر 2-6}}
[[File:Relativity of Simultaneity Animation.gif|thumb|چتر 2-6. تتکالینتا دی ساپیکھکتا سمجھاؤندی ہوئی اینیمیشن]]
سارے اؤبزرور سہمت ہونگے کہ کسے دتی ہوئی گھٹنا واسطے، دتی ہوئی گھٹنا دی مستقبل لائیٹ کون اندر کوئی گھٹنا، دتی ہوئی گھٹنا توں بعد واپردی اے۔ اسیتراں، کسے وی دتی ہوئی گھٹنا واسطے، بھوتدور لائیٹ کون اندر کوئی گھٹنا، دتی ہوئی گھٹنا توں پہلاں واپردی اے۔ ٹائم-لائیک-وکھریاں کیتیاں واقعے واسطے، پہلاں-بادلاں تعلق تبدیل نہیں ہندے، اس گل نال کوئی فرق نہیں پیندا کہ اؤبزرور دی '''[[ریپھرینس فریم]] کہڑی اے، یانِ کہ، اؤبزرور کسے وی طرحاں رفتار کر رہا ہووے۔ ایہہ پرحالت سپیسلائیک-وکھریانک کیتیاں واقعے واسطے بہت وکھری ہندی اے۔ {{nowrap|1=''v'' = 0}} اتے رفتار شیل کسے اؤبزرور دی ریپھرینس فریم توں [[#چتر 2-4|چتر۔&amp;nbsp;2‑4]]''' واہیا گیا اے۔ اس ریپھرینس فریم توں، گھٹنا&amp;nbsp;C, گھٹنا&amp;nbsp;O, توں بعد واپردی اے اتے گھٹنا&amp;nbsp;B, گھٹنا&amp;nbsp;O توں پہلاں واپردی دیکھی جاندی اے۔ کسے وکھری ریپھرینس فریم توں، ایہناں غیر-کارناتمک-سبندھتتمک واقعے دا کرم الٹ ہو سکدا اے۔ خاص کرکے، ایہہ نوٹ کیتا جاندا اے کہ جیکر دو واقعے کسے خاص ریپھرینس فریم اندر اوس ویلے دے ہندیاں ہون، تاں اوہ لازمی طور تے، کسے سپیسلائیک عرصے ولوں وکھریاں ہندیاں ہن اتے اسطراں غیر-کارناتمک طور تے متعلق ہندیاں ہن۔ معائنہ کہ تتکالینتا خالص نہیں ہندی، سگوں اؤبزرور دی ریپھرینس فریم اتے انحصار کردی اے، نوں [[تتکالینتا دی رلیٹیوٹی]] کیہا جاندا اے۔&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Savitt|first1=Steven|title=Being and Becoming in Modern Physics. 3. The Special Theory of Relativity|url=https://plato.stanford.edu/entries/spacetime-bebecome/#Spec|website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|accessdate=26 مارچ 2017}}&lt;/ref&gt;

چتر۔ 2-6 تتکالینتا دی رلیٹیوٹی دے تجزیہ اندر سپیسٹائیم چتراں دی ورتوں سمجھاؤندا اے۔ سپیسٹائیم اندرلیاں واقعے [[انویریئنٹ]] ہندیاں ہن، پر “کو-آرڈینیٹ فریماں” بدل جاندیاں ہن جویں چتر۔&amp;nbsp;2‑3 واسطے اپر درسایا گیا اے۔ تنے واقعے {{nowrap|1=(A, B, C)}}، {{nowrap|1=''v'' = 0}} اتے رفتار شیل کسے اؤبزرور دی ریفرینس فریم توں اوس ویلے دے ہندیاں ہن۔ {{nowrap|1=''v'' = 0.3 ''c''}} اتے رفتار شیل کسے اؤبزرور دی ریفرینس فریم توں، ایہہ واقعے، کرم {{nowrap|1=''v'' = 0.3 ''c''}} وچ واپردیاں دسدیاں ہن۔ {{nowrap|1=''v'' = −0.5 ''c''}} اتے رفتار شیل کسے اؤبزرور دی ریفرینس فریم توں، ایہناں واقعے دے واپردے دسن دا کرم {{nowrap|1=A, B, C}} ہندا اے۔ چٹی ریکھا اؤبزرور دے مستقبل ول اؤبزرور دے پاسٹ توں رفتار شیل ہندی ہوئی “تتکالینتا دی ستہِ” نوں اس اتے روشن ہندیاں پرسعنصر کردی اے۔ بھورا کھیتر اؤبزرور دی لائیٹ کون ہندی اے، جو ستھر ([[انویریئنٹ (فزکس)|انویریئنٹ]]) رہندا اے۔

اک سپیسلائیک سپیسٹائیم عرصہ انا ہی ڈسٹینس دندا اے جنا کوئی اؤبزرور ناپیگا جیکر واقعے نوں اؤبزرور پرتِ اوس ویلے دے ناپیا جاوے۔ اسطراں کوئی سپیسلائیک سپیسٹائیم عرصہ “[[پروپر ڈسٹینس]]”، یانِ کہ، خالص دوری = &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{-s^2}.&lt;/math&gt; دا اک ناپ مہیا کرواؤندا اے۔ اسیتراں، اک ٹائیملائیک سپیسٹائیم عرصہ اونا ہی ویلے دا ناپ دندا اے جنا کسے دتی ہوئی دنیا ریکھا دے نال نال رفتار شیل کوئی کلوک ودھدی جاں گھٹدی ہوئی ٹکّ کردا ہویا پرسعنصر کریگا۔ اسطراں کوئی ٹائیملائیک سپر عرصہ ''پروپر ٹائم'' = &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\sqrt{s^2}&lt;/math&gt; دا اک ناپ مہیا کرواؤندا اے۔&lt;ref name=&quot;Schutz&quot; /&gt;{{rp|220–221}}
[[#Contents|''جان-پچھان ول پرتو'']]
{{anchor|انویریئنٹ ہائیپربولا}}

=== انویریئنٹ ہائیپربولا ===
[[#انویریئنٹ ہائیپربولا سارانش|'''''اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو''''']]
{{anchor|سپیسلائیک اتے ٹائیملائیک انویریئنٹ ہائیلپربولے}}
[[File:Spacelike and Timelike Invariant Hyperbolas.png|thumb|330px|چتر 2-7. (a) انویریئنٹ ہائیپربولیاں دے پروار۔ (b) دو شیٹاں اتے اک شیٹ دے ہائیپربولوئیڈ ۔]]
عام [[یکلڈن سپیس]] اندر، کسے [[مول نقطہ]] توں برابر [[دوری]] تے واقع [[نقطہ]]آں دا [[سیٹ]]، کوئی [[چکر]] (دو ایاماں وچ)، جاں کوئی [[سپھیئر]] (تنّ-ایاماں وچ) رچدا اے۔ [[منکووسکی سپیسٹائیم]] وچ، مول نقطہ توں کسے ستھر سپیسٹائیم عرصے اتے نقطہ، ہیٹھاں لکھی اکئیشن ولوں دتی جاندی اک [[کرو]] ([[وقر]]) رچدے ہن؛
: &lt;math&gt;c^2 t^2 - x^2 = \text{some constant}&lt;/math&gt;

اپرلی اداہرن اک ''x''–''ct'' سپیسٹائیم ڈائگرام اندر کسے ہائیپربولے دی اکئیشن اے، جسنوں [[انویریئنٹ ہائیپربولا]] کیہا جاندا اے۔
چتر۔ 2-7a وچ، گلابی رنگ والا ہائیپربولا مول نقطہ توں برابر سپیسلائیک وکھریویں والیاں واقعے نوں جوڑدا اے، جدونکھ ہرے رنگا والے ہائیپربولے مول نقطہ توں اک سامان ٹائیملائیک وکھریویں والیاں واقعے نوں جوڑدے ہن۔

'''نامکرن بارے نوٹ:''' گلابی ہائیپربولے، جو ''x'' دھرے نوں پار کردے ہن، [[ٹائیملائیک]] (سپیلائیک نہیں) ہائیپربولے کاے جاندے ہن کیونکہ ایہہ ہائیپربولے اوہ اصلی رستے پرسعنصر کردے ہن جہناں نوں سپیسٹائیم اندر کناں نوں پرویگت کرکے کٹیا جا سکدا اے۔ دوجے پاسے، ہرے ہائیپربولے، جو ''ct'' دھرا پار کردے ہن، [[سپیسلائیک]] ہائیپربولے کاے جاندے ہن کیونکہ ہائیپربولیاں دے نال نال دی سمت والے سارے عرصے سپیسلائیک عرصے ہندے ہن۔

چتر۔&amp;nbsp;2‑7b دکھاؤندا اے کہ جدوں سپیس دی کسے وادھو ڈائمینشن اندر دیکھیا جاندا اے، تاں ٹائیملائیک انویریئنٹ ہائیپربولے اک شیٹ دے [[ہائیپربولوآئڈ]] رچدے ہن، جدونکھ سپیسلائیک انویریئنٹ ہائیپربولے دو شیٹاں دے ہائیپربولوآئڈ رچدے ہن۔
[[#Contents|''جان-پچھان ول پرتو'']]
{{anchor|ٹائم ڈلیشن اتے لینتھ کنٹریکشن}}

=== ٹائم ڈلیشن اتے لینتھ کنٹریکشن ===
[[#ٹائم ڈلیشن اتے لینتھ کنٹریکشن سارانش|'''''اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو''''']]
[[File:Spacetime diagram of invariant hyperbola.png|thumb|چتر 2-8. انویریئنٹ ہائیپربولا اجیاے نقطےآں توں بندا اے جہناں اتے وکھریاں سپیڈاں اتے رفتار شیل کلوک مول نقطہ توں کسے پھکس پروپر ویلے وچ پہنچ سکدے ہن۔]]
چتر۔ 2-8 اوہناں ساریاں واقعے واسطے [[انویریئنٹ]] ہائیپربولے سمجھاؤندا اے جہناں اتے [[مول نقطہ]] توں 5&amp;nbsp;میٹر (تقریباً {{val|1.67|e=−8|u=s}}) دے [[پروپر ٹائم]] وچ پہنچیا جا سکدا اے۔ وکھریاں [[دنیا]] [[ریکھا]]واں وکھریاں سپیڈاں اتے رفتار شیل [[کلوک]] پرسعنصر کردیاں ہن۔ [[اؤبزرور]] پرتِ رکے ہوئے (سٹیشنری) کلوک دی [[دنیا ریکھا]] [[ورٹیکل]] (کھڑویں) ہندی اے، اتے اؤبزرور راہیں ناپیا گیا بیتیا [[سماں]] پروپر ویلے جنا ہی ہندا اے۔

0.3''c'' اتے رفتار شیل کسے کلوک واسطے، اؤبزرور راہیں ناپیا جان والا بیتیا سماں 5.24 میٹر ({{val|1.75|e=−8|u=s}}) وچ ملدا اے، جدونکھ 0.7''c'' اتے رفتار کردے کسے کلوک لئی، اؤبزرور راہیں ناپیا گیا بیتیا وقت 7.00 میٹر ({{val|2.34|e=−8|u=s}}) ملدا اے۔ ایہہ [[ٹائم ڈلیشن]] نامک ورتارا سمجھاؤندا اے۔ تیز سفر کرن والے کلوک پروپر ویلے دی اڈی ہی مقدار نوں ٹکّ کرن واسطے (اؤبزرور فریم وچ) زیادہ لمبا سماں لیندے ہن، اتے اوہ x–دھرے دی سمت وچ ٹائم ڈلیشن توں بغیر سفر کیتی جان والی دوری توں ہور ودھ دوری سفر کردے ہن۔&lt;ref name=&quot;Schutz&quot; /&gt;{{rp|220–221}} وکھریاں انرشیئل ریپھرینس فریماں اندرلے دو اؤبزروراں راہیں ناپی گئی سماں دیری پرسپرک ہندی اے۔ جیکر اؤبزرور O اپنی فریم اندر اؤبزرور O’ دے کلوکاں نوں دھیما چلدا ناپدا اے، تاں اؤبزرور O’ اپنی واری وچ اؤبزرور O دے کلوکاں نوں دھیما دوڑدے ناپیگا۔
{{anchor|چتر 2-9}}
[[File:Animated Spacetime Diagram - Length Contraction.gif|thumb|چتر 2-9. اس سپیسٹائیم ڈائگرام اندر، رفتار شیل روڈ دی 1&amp;nbsp;m لمبائی، جویں پرائیم کیتی فریم وچ ناپی جاندی اے، اگے توں گھٹیا ڈستھینس OC ہندی اے، جدوں غیر-پرائیم کیتی فریم وچ پروجیکٹ کیتی جاندی اے۔]]

[[لمبائی سنگڑنا]] ([[لینتھ کنٹریکشن]])، دیری (ڈیلیسن) دی طرحاں، تتکالینتا دی رلیٹیوٹی دا اک پرگٹائ اے۔ لمبائی دا ناپ اجہیاں دو واقعے درمیان سپیسٹائیم عرصے دے ناپ دی منگ کردا اے جو اک دی ریپھرینس فریم وچ اوس ویلے دے ہون۔ پر اوہ واقعے جو اک دی ریپھرینس فریم وچ اوس ویلے دے ہندیاں ہن، سرو عام طور تے، ریفرینس دیاں ہور فریماں توں اوس ویلے دے نہیں ہندیاں ہن۔

چتر۔ 2-9 اک 1&amp;nbsp;m روڈ دی رفتار سمجھاؤندا اے جو 0.5&amp;nbsp;''c'' اتے ''x'' دھرے دے نال نال سفر کر رہی اے۔ نیلے پٹے دے کنارے روڈ دے دوویں انتلے-سریاں دیاں [[دنیا ریکھا]]واں پرسعنصر کردے ہن۔ انویریئنٹ ہائیپربولا 1&amp;nbsp;m دے کسے سپیسلائیک عرصے ولوں مول نقطہ توں وکھریاں ہوئیاں واقعے سمجھاؤندا اے۔ سرے O اتے B جدوں {{′|''t''}}&amp;nbsp;=&amp;nbsp;0 توں ناپے جاندے ہن، فریم S’ وچ اوس ویلے دے واقعے ہن۔ پر فریم S اندرلے کسے اؤبزرور لئی، واقعے O اتے B اوس ویلے دے نہیں ہن۔ لمبائی ناپن واسطے، فریم S دا اؤبزرور روڈ دے سریاں نوں x-دھرے دی سمت وچ اپنیاں دنیا ریکھاواں اتے سٹے گئے طور تے ناپدا اے۔ روڈ دی [[ورلڈ-شیٹڈ]] دی x-دھرے اتے پروجیکشن اگلے پاسے توں گھٹی ہوئی لمبائی OC پیدا کردی اے۔&lt;ref name=&quot;Collier&quot; /&gt;{{rp|125}}

(نہ دکھائی گئی) A راہیں اک کھڑویں ([[ورٹیکل]]) ریکھا ڈرائینگ جو x-دھرے نوں کٹے ثابت کردی اے کہ، بھاویں OB دی طرحاں، اؤبزرور O دے نزریئے توں اگے توں گھٹ جاندی اے، اسیتراں OA وی اؤبزرور O’ دے نظرئیے توں اگے توں گھٹ جاندی اے۔ جویں ہریک اؤبزرور ہوراں دے کلوک نوں دھیما چلدا ناپدا اے، اویں ہی ہریک اؤبزرور ہوراں دے پیمانیاں نوں سنگڑے ہوئے ناپدا اے۔

[[#Contents|''جان-پچھان ول پرتو'']]

=== پرسپر سماں دیری اتے ٹون پہیلی ===
{{Main|ٹون پہیلی}}

==== پرسپر سماں دیری ====
[[#پرسپر سماں دیری|'''''اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو''''']]

پرسپر سماں دیری اتے لمبائی سنگڑنا فزکس دے شروعاتی جگیاسوآں نوں سوے-ورودھی-دھارناواں دے طور تے لگدے تجربہ ہندے ہن۔ چنتا ایہہ ہندی اے کہ جیکر اؤبزرور A, اؤبزرور B دے کلوکاں نوں دھیما دوڑدا ناپدا اے، تاں آسان طور تے اسدا کارن A دے ساپیکھک سپیڈ v اتے B دا رفتار کرنا ہندا اے، پھیر رلٹیوٹی دا اصول منگ کردا اے کہ اؤبزرور B وی اسیتراں A دے کلوکاں نوں دھیما چلدا ناپے ۔ ایہہ اک اہم سوال اے جو سپیشل رلیٹیوٹی پرتِ سمجھ دے دھر تک جاندا اے۔&quot;&lt;ref name=&quot;Schutz&quot; /&gt;{{rp|198}}

بنیادی طور تے، A اتے B دو وکھرے ناپ لے راے ہندے ہن۔

B دے کلوکاں وچوں کسے اک کلوک دی ہو رہی ٹکّ-ٹکّ دی در نوں ناپن دے چکر وچ، A نوں ضرور ہی اپنے دو کلوک ورتنے چاہیدے ہن، پہلا اوہ سماں درج کریگا جتھے B دا کلوک ”B دی پہلی لوکیشن نوں” پہلی وار ٹکّ کردا اے، اتے دوجا کلوک، اوہ سماں ریکارڈ کریگا جتھے B دا کلوک ”B دی اگلی لوکیشن اتے” اسدی دوجی ٹکّ کڈھدا اے۔ اؤبزرور A نوں دو کلوکاں دی ضرورت پیندی اے کیونکہ B رفتار کر رہا ہندا اے، اس لئی گنتی دے کل تن کلوکاں نوں ناپ وچ سامل کرنا پیندا اے۔ A دے دوویں کلوک A دی فریم اندر سنکرونائز کیتے ہونے چاہیدے ہن۔ اسدے الٹ، B دے دوویں کلوک اسدی فریم وچ A دے کلوکاں دی اوتھے ٹکّ کرن دی لوکیشن درج کرن والی جگہ سنکرونائیز کیتے ہونے منگدے ہن جتھے A دے کلوک اپنے ٹکّ کڈھدے ہن۔ اسطراں، A اتے B ہریک ہی تن کلوکاں دے وکھرے سیٹاں نال اپنے اپنے ناپ لے راے ہندے ہن۔ کیونکہ ایہہ اکو جاے کلوکاں نال اکو جیہا ناپ نہیں لے راے ہندے، اسلئی اجیہی کوئی جنمجات ضرورت نہیں ہندی کہ لئے گئے ناپ اسطراں الٹے طور تے ”انوکول” ہونگے کہ، جیکر اک اؤبزرور دوجے دے کلوک نوں دھیما دوڑدا ناپے، تاں دوجا اؤبزرور پہلے اؤبزرور دے کلوک نوں تیز چلدا ہی ناپیگا۔&lt;ref name=&quot;Schutz&quot; /&gt;{{rp|198–199}}

پرسپر لمبائی سنگڑن دے حوالہ وچ، '''[[#چتر 2-9|چتر۔&amp;nbsp;2‑9]]''' سمجھاؤندا اے کہ پرائیم کیتیاں ہوئیاں اتے غیر-پرائیم (پرائیم نہ) کیتیاں ہوئیاں فریماں، کسے [[ہائیپربولک اینگل]] ولوں پرسپر [[لورنٹز ٹرانسپھورمیشن#نردیشانک روپانترن|گھمائیاں ہویاں]] ہندیاں ہن (جو یکلڈن جیؤمیٹری (جیؤمیٹری) اندر عام کوناں دے تلّ اے)۔&lt;ref group=note&gt;کسے [[کارٹیزیئن پلین]] اندر، عام روٹیشن کسے چکر نوں بغیر تبدیل کیتے چھڈّ دندی اے۔ سپیسٹائیم اندر، ہائیپربولک روٹیشن [[ہائیپربولک میٹرک]] سرکھات رکھدی اے۔&lt;/ref&gt; اس روٹیشن کارن، کسے پرائیم کیتی میٹر-سٹکّ دی، پرائیم نہ کیتے x-درے اتے پروجیکشن، اگے توں گھٹ جاندی اے، جدونکھ اسے طرحاں، کسے پرائیم-نہ-کیتیئیم میٹر-سٹکّ دی، پرائیم کیتے x’-دھرے اتے سٹی گئی پروجیکشن وی اگلے پاسیوں گھٹ جاندی اے۔
[[File:Spacetime Diagrams of Mutual Time Dilation.gif|thumb|چتر 2-10. پرسپر سماں دیری]]

چتر۔ 2-10 پرسپر سماں دیری بابت پچھلی چرچہ تے زور دندا اے۔ اس چتر وچ، واقعے A اتے C, گھٹنا O توں اک سامان ٹائیملائیک ارسیاں ولوں وکھریاں ہندیاں ہن۔ پرائیم-نہ-کیتیئیم گئی فریم توں، واقعے A اتے B اوس ویلے دے ہون دی طرحاں ناپیاں جاندیاں ہن، پر پرائیم کیتے گئے اؤبزرور نالوں پرائیم-نہ-کیتے-گئے-اؤبزرور لئی زیادہ وقت بیتیا ہندا اے۔ پرائیم کیتی گئی فریم توں، واقعے C اتے D نوں اوس ویلے دے دی طرحاں ہندیاں ناپیا جاندا اے، پر پرائیم نہ کیتے گئے اؤبزرور نالوں پرائیم-کیتے-گئے-اؤبزرور لئی زیادہ وقت بیتیا ہندا اے۔ ہریک اؤبزرور نے دوجے اؤبزرور دے کلوکاں نوں دھیما چلدا ناپیا ہندا اے۔&lt;ref name=&quot;Collier&quot; /&gt;{{rp|124}}

کرپا کرکے شبد [[ناپ]] دی مہتوپورنتا ول دھیان دیو ۔ کسے اؤبزرور دی رفتار دی [[حالت]] کسے اؤبزرو کیتی گئی چیز نوں متاثر نہیں کر سکدی، پر ایہہ چیز پرتِ [[اؤبزرور]] دیاں [[اؤبزرویشن]]اں (نریکھناں) اتے اثر پا سکدی اے۔

چتر۔ 2-10 وچ، x-دھرے دے بروبرابر واہی گئی ہریک ریکھا پرائیم-نہ-کیتیئیم گئے اؤبزرور واسطے تتکالینتا دی اک ریکھا نوں پرسعنصر کردی اے۔ اوس ریکھا اتے ساریاں واقعے دی ''ct'' دا ملّ اکو جیہا رہندا اے۔ اسیتراں، {{′|''x''}} دھرے پرتِ بروبرابر واہی گئی ریکھا پرائیم کیتے گئے اؤبزرور لئی تتکالینتا دی اک ریکھا پرسعنصر کردی اے۔ اوس ریکھا اتے دیاں ساریاں واقعے {{′|''ct''}} دا اکو جیہا سماں-ملّ رکھدیاں ہن۔

[[#Contents|''جان-پچھان ول پرتو'']]

==== ٹون پیراڈوکس ====
[[#ٹون پیراڈوکس سارانش|'''''اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو''''']]

[[سپیشل رلیٹیوٹی]] پرتِ مڈھلی جان-پچھان اکثر [[گیلیلیئن رلیٹیوٹی]] اتے [[سپیشل رلیٹیوٹی]] درمیان فرق نوں کلپت کیتے [[پیراڈوکس]]اں دی اک لڑی پردرشت کرن راہیں سمجھاؤندی اے۔ ساریاں پہیلیاں، دراصل، اصلی طور تے، صرف گلت-پردرشت جاں گلت-سمجھیاں گئیاں سمسیاواں ہن، جو [[پرکاش دی سپیڈ]] دے تلنا یوگ [[ولوسٹی]]آں پرتِ ساڈی اگیانتا دا نتیجہ ہن۔ علاج [[سپیشل رلیٹیوٹی]] وچ بہت ساریاں سمسیاواں نوں حل کرن وچ اے اتے اسدیاں سمجھ-ورتکنیک بھوکھبانیاں کاے جان والے اندازےآں توں جانو ہونا اے۔ سپیسٹائیم دے مطالعہ پرتِ جیؤمیٹری نظریہ نوں اک اجوکی سہج-سمجھج ترقی یافتہ کرن دا سبھ توں چنگا طریقہ منیا گیا اے۔&lt;ref name=&quot;Schutz1985&quot;&gt;{{cite book|last1=Schutz|first1=Bernard F.|title=A first course in general relativity|date=1985|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=0-521-27703-5|page=26}}&lt;/ref&gt;

[[ٹون پیراڈوکس]] اکو جاے جڑواں بھراواں (ٹوناں) والا اک [[سوچ استعمال]] اے، جہناں وچوں اک کسے اچّ-سپیڈ روکٹ وچ بیٹھ کے سپیس وچ اک سفر کردا اے، گھر واپس پرتن تے کھوجدا اے کہ دھرتی تے رہن والا اسدا جڑواں بھرا استوں (عمر وچ) زیادہ عمر والا ہو گیا اے۔ ایہہ نتیجہ بجھارت بھریا دسدا اے کیونکہ ہریک ٹون دوجے ٹون نوں رفتار شیل ہندا معائنہ کردا اے، اتے اس کرکے پہلی نظر وچ، ایہہ دسیگا، کہ ہریک نوں دوجا جنا زیادہ عمر والا ہو گیا پاؤنا چاہیدا اے۔ ٹون پیراڈوکس کسے تیجے کلوک دی ضرورت نوں مکا کے اپر درسائی پرسپر ٹائم دیری ([[ڈیلیشن]]) واسطے پشٹیکرن نوں سائیڈ تے کر دندا اے۔&lt;ref name=&quot;Schutz&quot; /&gt;{{rp|207}} ہور تاں ہور، [[ٹون پیراڈوکس]] کوئی خالص پہیلی نہیں اے کیونکہ [[سپیشل رلیٹیوٹی]] دے حوالہ اندر ایہہ اسانی نال سمجھ آ جاندا اے۔

اثر کہ کوئی پہیلی موجود اے، اس غلط فہمی توں مضبوط بنی رہندا اے کہ [[سپیشل رلیٹیوٹی]] کی بیان کردی اے۔ سپیشل رلیٹیوٹی ساریاں ریپھرینس فریماں نوں اک سامان اعلان نہیں کردی، صرف انرشیئل فریماں نوں کردی اے۔ رفتار شیل ٹون دی فریم ایکسلریٹنگ وقفےآں دوران انرشیئل نہیں ہندی۔ ہور تاں ہور، ٹوناں درمیان فرق نریکھناتمک طور تے پچھانیوگ ہندا اے: رفتار شیل ٹون نوں گھر واپس پرتنیوگ ہون واسطے اپنے روکٹ نوں اگّ لگاؤن دی ضرورت پیندی اے، جدونکھ گھر-رکے رہن والے ٹون نوں اجیہا نہیں کرنا پیندا۔&lt;ref name=&quot;Weiss&quot; /&gt;

[[File:Introductory Physics fig 4.9.png|thumb|چتر 2-11. ٹون پہیلی دی سپیسٹائیم وضاحت]]

استوں پہلاں کہ اسیں ایہہ سمجھ سکیئے کہ کیوں ایہہ فرق ٹوناں دیاں عمراں وچ اک فرق پاؤندے ہن، گہرے [[تجزیہ]] دی ضرورت پیندی اے۔ چتر۔&amp;nbsp;2‑11 دے [[سپیسٹائیم]] ڈائگرام تے وچار کرو ۔ ایہہ x-دھرے دی سمت وچ سدھے جا راے، اتے ترنت ہی پچھے مڑ راے اک ٹون دا اک آسان معاملہ پرسعنصر کردا اے۔ گھر-ٹھہرے ٹون دے کھڑن دے نقطہ توں، ٹون پہیلی بابت بالکل کجھ وی [[بجھارت]] بھریا نہیں اے۔ O توں C تک دی ٹون دی [[دنیا ریکھا]] سفر دی سمت وچ ناپے گئے [[پروپر ٹائم]]، اتے C توں B تک ناپے گئے پروپر ٹائم دا جوڑ کے O توں A توں B تک دے ناپے گئے گھر-ٹھہرے ٹون والے پروپر ٹائم توں گھٹ رہندا اے۔ رفتار شیل ٹون ولوں محسوس کیتے گئے پروپر ٹائم دی کل مقدار دا حساب لگاؤن واسطے کرو (وقر) دے نال نال متعلق واقعے درمیان پروپر ٹائم نوں جوڑن لئی ہور زیادہ گنجھل دار وکرت رستیاں ([[کمپلیکس ٹریجیکٹری]]آں]]) یانِ کہ، [[لائن انٹگرل|پاتھ انٹگرل]] دی ضرورت پیندی اے۔&lt;ref name=&quot;Weiss&quot;&gt;{{cite web |last1=Weiss |first1=Michael |title=The Twin Paradox |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SR/TwinParadox/twin_paradox.html |website=The Physics and Relativity FAQ|accessdate=10 اپریل 2017}}&lt;/ref&gt;

گنجھلدارتاواں پیدا ہو جاندیاں ہن جیکر ٹون پیراڈوکس نوں رفتار شیل ٹون دے نظرئیے توں وشلیشت کیتا جاندا اے۔

اس چرچہ دے باقی حصے لئی، اسیں ویئسّ دا نامکرن طریقہ اپناؤندے ہاں، جو گھر-ٹھہرن والے ٹون نوں ٹیرینس دا نام دندا اے اتے سفر کرن والے ٹون نوں سٹیلا دا نام دندا اے۔&lt;ref name=&quot;Weiss&quot; /&gt;

اسیں پہلاں نوٹ کیتا سی کہ سٹیلا کسے انرشیئل فریم اندر نہیں ہندی ۔ ایہہ حقیقت دتا ہون تے، کدے کدے ایہہ کیہا گیا سی کہ ٹون پیراڈوکس دا مکمل حل [[جنرل رلیٹیوٹی]] دی منگ کردا اے۔ ایہہ سچ نہیں اے۔&lt;ref name=&quot;Weiss&quot; /&gt;

اک خالص سپیشل رلیٹیوٹی تجزیہ اسطراں ہو سکدا اے: سٹیلا دی ریسٹ فریم وچ، اوہ سارے دے سارے ٹرپّ لئی رفتار ہین رہندی اے۔ جدوں اوہ مڑن واسطے اپنے راکٹ نوں اگّ لگاؤندی اے، تاں اوہ اک سوڈوپھورس تجربہ کردی اے جو کسے گریویٹیشنل فورس ناکل ملدا جلدا ہندا اے۔&lt;ref name=&quot;Weiss&quot; /&gt; '''[[#چتر 2-6|Figs.&amp;nbsp;2‑6]]''' اتے 2‑11 تتکالینتا دیاں لائیناں (ستہاں) دی دھارنا نوں سمجھاؤندے ہن۔ اؤبزرور دے x-دھرے (xy-پلین) پرتِ بروبرابر ریکھاواں اوہناں واقعے دے سیٹ پرسعنصر کردیاں ہن جو اؤبزرور دی فریم وچ اوس ویلے دے ہندیاں ہن۔ چتر۔&amp;nbsp;2‑11 وچ، نیلیاں ریکھاواں ٹیرینس دی دنیا ریکھا اتے واقعے نوں جوڑدیاں ہن جو، سٹیلا دے نظرئیے توں، اسدی دنیا ریکھا اتے واقعے نال اوس ویلے دے ہندیاں ہن۔ (ٹیرینس، بدلے وچ، تتکالینتا دیاں لیٹویاں (ہوریزونٹل) ریکھاواں دے اک سیٹ نوں دیکھیگا) । سٹیلا دی سفر دے باہریہدّ اتے اندرلی حد دے سارے رستے، اوہ اپنے کلوک نالوں ٹیرینس دے کلوکاں نوں دھیما چلدا ناپدی اے۔ پر واپس مڑن ویلے (یانِ کہ، چتر اندرلیاں موٹیاں نیلیاں ریکھاواں درمیان)، تتکالینتا دیاں اسدیاں ریکھاواں دے اینگل وچ اک کھسکاء پیدا ہو جاندا اے، جو ٹیرینس دیی دنیا ریکھا اندرلیاں واقعے دی اک تیز سکپ-اوور نال جڑی ہندی اے جو سٹیلا دے مطابق اسدی اپنی دنیا ریکھا نال اوس ویلے دے ہندی اے۔ اسلئی، اسدے ٹرپ دے انت اتے، سٹیلا کھوجدی اے کہ ٹیرینس اس نالوں زیادہ عمر والا ہو گیا اے۔ &lt;ref name=&quot;Weiss&quot; /&gt;

بھاویں جنرل رلیٹیوٹی دی لوڑ ٹون پیراڈوکس دے تجزیہ واسطے نہیں پیندی، پھیر وی [[جنرل رلیٹیوٹی]] دا [[برابری اصول]] موضوع پرتِ کجھ وادھو گہری-سمجھری مہیا کرواؤندا اے۔ اسیں پہلاں ہی نوٹ کیتا سی کہ سٹیلا کسے انرشیئل فریم اندر سٹیشنری نہیں ہندی ۔ سٹیلا دی ریسٹ فریم توں وشلیشت کرن تے، اوہ سارے ٹرپ واسطے رفتار ہین رہندی اے۔ جدوں اوہ بغیر کسے انجن دے آرام نال جا رہی ہندی اے، ادوں اسدی ریسٹ فریم انرشیئل ہندی اے، اتے ٹیرینس دا کلوک دھیما چلدا محسوس ہندا اے۔ پر جدوں اوہ واپس مڑن لئی اپنے راکٹ نوں اگّ لگاؤندی اے، تاں اسدی ریسٹ فریم اک پرویگت فریم بن جاندی اے اتے اوہ اک اجیہا بل تجربہ کردی اے جو اسنوں اسطراں دھکّ رہا ہندا اے جویں اوہ کسے گریویٹیشنل فیلڈ وچ ہووے ۔ ٹیرینس اوس فیلڈ وچ اچا دسیگا اتے [[گریویٹیشنل ٹائم ڈلیشن]] کارن، اسدا کلوک تیز بھجدا دسیگا، تاں جو آخری نتیجہ ایہہ راے کہ ٹیرینس دی عمر سٹیلا نالوں زیادہ بیتی ہووے جدوں اوہ واپس اکٹھے ہون ۔&lt;ref name=&quot;Weiss&quot; /&gt; جویں اگلے آؤن والے حصے [[#وقت دا کرویچر|وقت دا کرویچر]] وچ چرچہ کیتی جاوے گی، گریویٹیشنل ٹائم ڈلیشن انومانت کر رہیاں اصولی آرگومینٹاں نپانی لئی باہری نہیں ہن۔ گریوٹی دی کوئی وی تھیوری گریویٹیشنل ٹائم ڈلیشن انومانت کریگی جیکر ایہہ برابری اصول دی پالنا کریگی، جس وچ نیوٹن دی تھیوری شامل اے۔&lt;ref name=&quot;Schutz&quot; /&gt;{{rp|16}}

[[#Contents|''جان-پچھان ول پرتو'']]
{{anchor|گریویٹیشن}}

=== گریویٹیشن ===
&lt;!-- NOTE TO FUTURE EDITORS!!! THIS SECTION IS INTENDED TO PROVIDE A GENTLE INTRODUCTION TO SPACETIME. TO THE LIMIT OF WHAT IS FEASIBLE, AVOID MATHEMATICS. IF YOU ARE EAGER TO SHARE YOUR KNOWLEDGE OF SOME HIGHLY TECHNICAL MATERIAL, PUT YOUR CONTRIBUTION IN ONE OF THE LATER SECTIONS OF THIS ARTICLE AND NOT HERE. WE SHOULD ENDEAVOR TO KEEP THIS INTRODUCTION UNDERSTANDABLE BY THE MAIN TARGET AUDIENCE, WHICH I HAVE ENVISIONED TO BE A TYPICAL HIGH SCHOOL SCIENCE STUDENT. --&gt;
[[#گریویٹیشن سارانش|'''''اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو''''']]

ایہہ جان-پچھاناتمک حصہ [[سپیشل رلیٹیوٹی]] دے [[سپیسٹائیم]] اتے مرتکز کیتا گیا اے، کیونکہ اسنوں درساؤنا سبھ توں زیادہ اسان اے۔ [[منکووسکی سپیسٹائیم]] [[فلیٹ]] ہندی اے، جو [[گریوٹی]] نوں شامل نہیں کردی، سبھ جگہ اکسار ہندی اے، اتے اپنے اندر واپردیاں واقعے واسطے اک ستھر [[پچھوکڑ]] توں زیادہ ہور کجھ نہیں پیش کردی ۔ [[گریوٹی]] دی [[حاضری]] وڈا پدھر تے سپیسٹائیم دی وضاحت نوں گنجھل دار کردی اے۔ [[جنرل رلیٹیوٹی]] اندر، سپیسٹائیم ہور زیادہ دیر کوئی ستھر پچھوکڑ نہیں رہندا، سگوں عملی طور تے اپنے اندرلے بھوتکی سسٹماں نال پرسپر کریاواں کردا اے۔ مادہ دی حاضری اندر سپیسٹائیم کرواں، ترنگاں دا کمیونیکیشن کر سکدیاں ہن، پرکاش نوں موڑ سکدیاں ہن، اتے ہور بہت سارے ورتارے پردرشت کرن لئی جگہ دے سکدیاں (میزبانی کر سکدیاں) ہن۔&lt;ref name=&quot;Schutz&quot; /&gt;{{rp|221}} کجھ اجیاے ورتارے اس لیکھ دے بعد دے حصیاں وچ درسائے گئے ہن۔

[[#Contents|''جان-پچھان ول پرتو'']]

== سپیسٹائیم دا بنیادی گنت ==
{{anchor|گیلیلیئن روپانترن}}

=== گیلیلیئن روپانترن ===
&lt;!-- NOTE TO FUTURE EDITORS!!! THE &quot;BASIC MATHEMATICS OF SPACETIME&quot; SECTION IS INTENDED TO PROVIDE A GENTLE INTRODUCTION TO THE MATHEMATICS OF SPACETIME. TO THE LIMIT OF WHAT IS FEASIBLE, KEEP TO BASIC ALGEBRA. IF YOU ARE EAGER TO SHARE YOUR KNOWLEDGE OF SOME HIGHLY TECHNICAL MATERIAL, PUT YOUR CONTRIBUTION IN ONE OF THE LATER SECTIONS OF THIS ARTICLE AND NOT HERE. WE SHOULD ENDEAVOR TO KEEP THIS BASIC MATHEMATICS SECTION UNDERSTANDABLE BY THE MAIN TARGET AUDIENCE, WHICH I HAVE ENVISIONED TO BE A TYPICAL HIGH SCHOOL SCIENCE STUDENT. --&gt;
{{Main|گیلیلیئن گروپ}}
[[#گیلیلیئن روپانترن سارانش|’‘‘‘‘اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو’’’’’&lt;br /&gt;

'''نوٹ:''' اندرونی وکیپیڈیا-سمپرکاں والے نیویگیشن مثلیاں توں بچن لئی، موبائیل فون ورتونکاراں نوں چاہیدا اے کہ حصہ شارانشاں توں سارے حصیاں نوں جان-پچھان تک واپس پہلاں توں ہی پھیلا لین ۔ ]]

اک بنیادی مقصد، ساپیکھک رفتار وچ اؤبزروراں ولوں لئے گئے ناپاں دی تلنا کرن دے یوگ ہونا اے۔ منّ لؤ ساڈے کول فریم S وچ اؤبزرور O اے جو کسے گھٹنا نوں تن کارٹیزیئن نردیشانک اتے اسدے میل کیتے ہوئے کلوکاں {{nowrap|1=(''x''، ''y''، ''z''، ''t'')}} (دیکھو '''[[#چتر 1-1|چتر۔&amp;nbsp;1‑1]]''') دے جال اتے ناپیا گیا وقت حاصل کردا اے۔ اک وکھری فریم S’ اندرلا اک دوجا اؤبزرور اسدے “کو-آرڈینیٹ سسٹم” وچ اوسے گھٹنا اتے میل کیتے ہوئے {{nowrap|1=({{′|''x''}}، {{′|''y''}}، {{′|''z''}}، {{′|''t''}})}} کلوکاں دے جال نوں ناپدا اے۔ کیونکہ اسیں انرشیئل فریماں نال ورت راے ہندے ہاں، اسلئی کوئی وی اؤبزرور پرویگ ([[ایکسلریشن]]) ماتحت نہیں ہندا اے، اتے سمیکرناں دا اک آسان سیٹ سانوں نردیشانکاں {{nowrap|1=(''x''، ''y''، ''z''، ''t'')}} نوں نردیشانکاں {{nowrap|1=({{′|''x''}}، {{′|''y''}}، {{′|''z''}}، {{′|''t''}})}} نال متعلق کرن دی آگیا دندا اے۔ ایہہ دتا ہون تے کہ دو “کو-آرڈینیٹ سسٹم” معیاری رچنا وچ ہن، ایہہ مطلب نکلدا اے کہ ایہہ {{nowrap|1=(''x''، ''y''، ''z'')}} نردیشانکاں نال بروبرابر رکھے ہندے ہن اتے {{nowrap|1=''t'' = 0}} ہندا اے جدوں {{nowrap|1={{′|''t''}} = 0}} ہووے، تاں نردیشانک روپانترن اس طرحاں ہندا اے:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Mould|first1=Richard A.|title=Basic Relativity |date=1994 |publisher=Springer |isbn=978-0-387-95210-9 |page=42|edition=1st|accessdate=22 اپریل 2017|url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&amp;pg=PA42}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lerner|first1=Lawrence S.|title=Physics for Scientists and Engineers, Volume 2|date=1997|publisher=Jones &amp; Bartlett Pub |isbn=978-0-7637-0460-5 |page=1047|edition=1st |accessdate=22 اپریل 2017|url=https://books.google.com/books?id=B8K_ym9rS6UC&amp;pg=PA1047}}&lt;/ref&gt;
:&lt;math&gt;x' = x - v t &lt;/math&gt;
:&lt;math&gt;y' = y &lt;/math&gt;
:&lt;math&gt;z' = z &lt;/math&gt;
:&lt;math&gt;t' = t .&lt;/math&gt;
[[File:Galilean Spacetime and composition of velocities.svg|thumb|چتر 3-1. '''گیلیلیئن''' سپیسٹائیم اتے ولوسٹیاں دی کمپوزیشن]]
چتر۔ 3-1 سمجھاؤندا اے کہ نیوٹن دی تھیوری اندر، سماں [[یونیورسل]] (سنساری) ہندا اے، نہ کہ [[پرکاش دی ولوسٹی]]۔&lt;ref name=&quot;Bais&quot; /&gt;{{rp|36–37}} اگے لکھیا سوچ استعمال وچارو: لال تیر پلیٹ فارم دے حوالہ وچ 0.4&amp;nbsp;c اتے رفتار شیل کوئی ریلگڈی دکھاؤندا اے۔ ریلگڈی اندر، کوئی یاتری گولی شوٹ کردا اے جو ریلگڈی دی فریم اندر 0.4&amp;nbsp;c دی سپیڈ والی ہندی اے۔ نیل تیر سمجھاؤندا اے کہ ریلگڈی دی پٹڑی اتے کھڑا کوئی انسان گولی دی سپیڈ نوں 0.8&amp;nbsp;c ناپدا اے۔ ایہہ ساڈیاں مول امیداں مطابق ہی اے۔

ہور سرو عام طور تے، منّ لؤ فریم S دے حوالہ وچ فریم S’ ولوسٹی ''v'' نال رفتار کر رہی اے۔ فریم S’ اندر، اؤبزرور O’ کسے چیز نوں ولوسٹی {{′|''u''}} نال رفتار شیل ہندی ناپدا اے۔ فریم S دے حوالہ وچ اسدی ولوسٹی ''u'' کی ہندی اے؟
کیونکہ {{nowrap|1=''x'' = ''ut''}}، {{nowrap|1={{′|''x''}} = ''x'' − ''vt''}}، اتے {{nowrap|1=''t'' = {{′|''t''}}}} ہندا اے، اسلئی اسیں {{nowrap|1={{′|''x''}} = ''ut'' − ''vt''}} = {{nowrap|1=(''u'' − ''v'')''t''}} = {{nowrap|1=(''u'' − ''v''){{′|''t''}}}} لکھ سکدے ہاں ۔ ایہہ {{nowrap|1={{′|''u''}} = {{′|''x''}}/{{′|''t''}}}} ول لجاندا اے اتے انت نوں
:&lt;math&gt;u' = u - v&lt;/math&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;or&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;math&gt;u = u' + v ,&lt;/math&gt;
جو سانجھی-سمجھجھی '''ولوسٹیاں دے جوڑ واسطے گیلیلیئن نیم''' اے۔

[[#Contents|’‘جان-پچھان ول پرتو’’]]
{{anchor|ولوسٹیاں دی ساپیکھک بنتر}}

=== ولوسٹیاں دی ساپیکھک بنتر ===
{{Main|ولوسٹی جوڑ فارمولا}}
[[#ولوسٹیاں دی ساپیکھک بنتر سارانش|’‘‘‘‘اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو’’’’’]]
[[File:Relativistic composition of velocities.svg|thumb|330px|چتر 3-2. ولوسٹیاں دی ساپیکھک بنتر]]
[[ولوسٹی]]آں دی بنتر ساپیکھک (ریلیٹیوسٹک) سپیسٹائیم اندر کافی وکھری ہندی اے۔ سمیکرناں دی گنجھلدارتا نوں کجھ گھٹاؤن واسطے، اسیں پرکاش دے ساپیکھک کسے چیز دی سپیڈ دے انوپات واسطے اک سانجھی شورٹہینڈ پیش کردے ہاں،
:&lt;math&gt;\beta = v/c&lt;/math&gt;
چتر۔ 3-2a اک لال ٹرین ([[ریلگڈی]]) دکھاؤندا اے جو {{nowrap|1=''v''/''c'' = ''&amp;beta;'' = ''s''/''a''}} دی سپیڈ اتے اگے رفتار شیل ہندی اے۔ ٹرین دے پرائیم کیتے گئے متھے توں، اک یاتری {{nowrap|1={{′|''u''}}/''c'' = {{′|''&amp;beta;''}} = ''n''/''m''}} دی سپیڈ اتے اک گولی شوٹ کردا اے، جتھے دوری ([[ڈسٹینس]]) نوں لال {{′|''x''}} دھرے دے بروبرابر کسے ریکھا دے نال نال ناپیا جاندا اے نہ کہ کالے x-دھرے دے بروبرابر ۔ جویں نیلے تیر ولوں پرسعنصر کیتا گیا اے، پلیٹ فارم دے ساپیکھک گولی دی مشرت ولوسٹی ''u'' کی اے؟ چتر۔&amp;nbsp;3‑2b ول اشارہ کیتا جاندا اے:

ولوسٹیاں دے جوڑ واسطے ساپیکھک (ریلیٹیوسٹک) فارمولا جو اپر درسایا گیا اے کئی اہم لچھن دکھاؤندا اے:
* جیکر {{′|''u''}} اتے ''v'' دوویں ہی پرکاش دی سپیڈ نال بہت تھوڑے جاے کمپیئر (تلنا) کیتے جان، تاں گننپھل {{′|''vu''}}/''c''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; بہت سوخم بن جاندا اے، اتے کل نتیجہ ولوسٹیاں دے اس جوڑ لئی گیلیلیئن فارمولے (نیوٹن دے فارمولے) ورگا بن جاندا اے: ''u''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;{{′|''u''}}&amp;nbsp;+&amp;nbsp;''v'' । گیلیلیئن فارمولا نمن ولوسٹیاں پرتِ لاگوہونیوگ ساپیکھک (ریلیٹیوسٹک) فارمولے دا اک خاص معاملہ اے۔
* جیکر {{′|''u''}} نوں ''c'' برابر سیٹ کیتا جاوے، تاں فارمولا، ''u''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;''c'' دندا اے بھاویں ''v'' دی شروعاتی قیمت کجھ وی ہووے ۔ پرکاش دی ولوسٹی سارے اؤبزروراں واسطے اکو رہندی اے بھاویں اوہناں دیاں گتیاں پرکاش دا نکاس کرن والے سومے دے ساپیکھک کجھ وی ہون۔&lt;ref name=&quot;Bais&quot; /&gt;{{rp|49}}
[[#Contents|’‘جان-پچھان ول پرتو’’]]
{{anchor|سماں دیری اتے لمبائی سنگڑنا دوہراء}}

=== سماں دیری اتے لمبائی سنگڑنا دوہراء ===
{{Main|سماں دیری|لمبائی سنگڑنا}}
[[File:Spacetime Diagrams Illustrating Time Dilation and Length Contraction.png|thumb|330px|چتر 3-3. سماں دیری اتے لمبائی سنگڑنا سمجھاؤندے سپیسٹائیم ڈائگرام]]
[[#سماں دیری اتے لمبائی سنگڑنا دوہراء سارانش|’‘‘‘‘اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو’’’’’]]

سماں دیری اتے لمبائی سنگڑن بارے، گناتمک شبداں وچ، اسیں پہلاں ہی چرچہ کر چکے ہاں ۔ ایہناں اثراں واسطے ماتراتمک سمیکرناں حاصل کرنیاں سدھی گل ہی اے۔ چتر۔&amp;nbsp;3‑3 اس حصے دے مقصداں لئی دوویں پچھلیاں اینیمیشناں توں لئیاں گئیاں، آسان کیتیاں ہوئیاں اتے پنر-نامبدھّ کیتیاں ہوئیاں انفرادی فریماں رکھن والی مشرت تصویر اے۔

سمیکرناں دی گنجھلدارتا نوں کجھ گھٹاؤن واسطے، اسیں ساہت وچ ''ct''&amp;nbsp; لئی وکھریاں شورٹہینڈ چنہ-دھارناواں دی اک ویرائٹی دیکھدے ہاں؛:

:&lt;math&gt;\Tau = ct&lt;/math&gt; اتے &lt;math&gt;w = ct&lt;/math&gt; عامَ ہن۔
:پرمپرا &lt;math&gt;c = 1.&lt;/math&gt; دی اکثر ورتوں وی دیکھی جاندی اے۔

[[File:Lorentz factor.svg|thumb|چتر 3-4. ولوسٹی دے اک فنکشن دے طور تے لورنٹز پھیکٹر]]
چتر۔ 3-3a وچ، حصے ''OA'' اتے ''OK'' اک سامان سپیسٹائیم عرصے پرسعنصر کردے ہن۔ سماں دیری نوں انوپات ''OB''/''OK'' راہیں پرسعنصر کیتا جاندا اے۔ [[انویریئنٹ]] [[ہائیپربولا]] مساوات {{nowrap|1={{math|''w'' {{=}} {{radical|''x''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''k''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}}}}}} رکھدا اے جتھے ''k''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;''OK''، اتے لال ریکھا، ''w''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;''x''/''&amp;beta;''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;''xc''/''v'' مساوات والی رفتار والے کسے کن دی دنیا ریکھا نوں پرسعنصر کردے ہن۔ کجھ الجبرک دخل-اندازی &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;OB = OK / \sqrt{1 - v^2/c^2} &lt;/math&gt; پیدا کردی اے۔

طبقہ مول چنہ سمیت والی مساوات رلیٹیوٹی اندر بہت وار دسدی اے، اتے اک بٹا ایہہ مساوات (1/مساوات) نوں لورنٹز پھیکٹر کیہا جاندا اے، جو گریک اکھر گاما &lt;math&gt;\gamma&lt;/math&gt; نال درسایا جاندا اے:&lt;ref name=Forshaw&gt;{{cite book|last1=Forshaw|first1=Jeffrey|last2=Smith|first2=Gavin|title=Dynamics and Relativity|date=2014|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-118-93329-9|page=118|url=https://books.google.com/books?id=5TaiAwAAQBAJ|accessdate=24 اپریل 2017|language=en}}&lt;/ref&gt;
:&lt;math&gt;\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}} = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}} &lt;/math&gt;

اسیں نوٹ کردے ہاں کہ جیکر ''v''، ''c'' توں وڈی جاں برابر ہووے، تاں &lt;math&gt;\gamma&lt;/math&gt; واسطے مساوات بھوتکی طور تے بے مطلب ہو جاندی اے، جسدا مطلب اے کہ ''c''، قدرت وچ ودھ توں ودھ ممکن سپیڈ اے۔ استوں بعد، اسیں نوٹ کردے ہاں کہ زیرو توں ودھ کسے وی ''v'' لئی، لورنٹز پھیکٹر اک توں وڈا ہووےگا، بھاویں [[کرو]] دی شکل اجیہی ہندی اے کہ نمن سپیڈاں واسطے، لورنٹز پھیکٹر اک دے مقصد (بہت زیادہ) نیڑے ہندا اے۔

چتر۔ 3-3b وچ، حصے ''OA'' اتے ''OK'' اک سامان سپیسٹائیم عرصے پرسعنصر کردے ہن۔ لمبائی سنگڑن نوں انوپات ''OB''/''OK'' نال دکھایا جاندا اے۔ انویریئنٹ ہائیپربولے دی مساوات {{nowrap|1={{math|''x'' {{=}} {{radical|''w''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''k''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}}}}}} ہندی اے، جتھے ''k''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;''OK''، اتے نیلے بینڈ دے کنارے سلوپ (ڈھلان) 1/''&amp;beta;''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;''c''/''v'' والی رفتار وچ کسے روڈ دے سریاں دیاں دنیا ریکھاواں پرسعنصر کردے ہن۔ گھٹنا&amp;nbsp;A دے نردیشانک ایہہ ہندے ہن؛

(''x''،&amp;nbsp;''w'')&amp;nbsp;=&amp;nbsp;(''&amp;gamma;k''،&amp;nbsp;''&amp;gamma;&amp;beta;k'') । کیونکہ A اتے B راہیں سمرد ریکھا دی مساوات ''w''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;(''x''&amp;nbsp;−&amp;nbsp;''OB'')/''&amp;beta;'' ہندی اے، اسلئی اسیں ''&amp;gamma;&amp;beta;k''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;(''&amp;gamma;k''&amp;nbsp;−&amp;nbsp;''OB'')/''&amp;beta;'' اتے؛
:&lt;math&gt;OB/OK = \gamma (1 - \beta ^ 2) = \frac{1}{\gamma}&lt;/math&gt;
حاصل کردے ہاں۔

[[#Contents|’‘جان-پچھان ول پرتو’’]]
{{anchor|لورنٹز روپانترن}}

=== لورنٹز روپانترن ===
{{Main|لورنٹز روپانترن|لورنٹز گروپ}}
[[#لورنٹز روپانترن سارانش|’‘‘‘‘اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو’’’’’]]

[[گیلیلیئن ٹرانسپھورمیشناں]] اتے [[ولوسٹی]]آں دے [[جوڑ]] دے اہنا دے اگلے سانجھی-بدھی دے [[نیم]]، پلیناں، کاراں اتے گینداں دے ساڈے عام گھٹّ-[[سپیڈ]] والے [[دنیا]] وچ بہت چنگی طرحاں کم کردے ہن۔ مدھ-1800ویں دہاکے دی شروعات وچ، کویں نہ کویں، [[سنویدنشیل]] سائنسی اپکرناتمکتا نے اجہیاں [[وسنرفتار]]آں ([[بیمیلتا]]واں) کھوجنیاں شروع کر دتیاں سن، جو [[ولوسٹی]]آں دے عام جوڑ نال فٹ نہیں بیٹھدیاں سن۔

[[سپیشل رلیٹیوٹی]] اندر اک فریم توں کسے دوجی فریم وچ کسے گھٹنا دے نردیشانکاں نوں روپانترت کرن واسطے، اسیں لورنٹز روپانترناں ورتدے ہاں ۔

لورنٹز روپانترناں اندر لورنٹز پھیکٹر دسدا اے:
:&lt;math&gt;\begin{align}
  t' &amp;= \gamma \left( t - \frac{v x}{c^2} \right)  \\ 
  x' &amp;= \gamma \left( x - v t \right)\\
  y' &amp;= y \\ 
  z' &amp;= z
\end{align}&lt;/math&gt;

الٹیاں لورنٹز روپانترناں ایہہ ہندیاں ہن:
:&lt;math&gt;\begin{align}
  t &amp;= \gamma \left( t' + \frac{v x'}{c^2} \right)  \\ 
  x &amp;= \gamma \left( x' + v t' \right)\\
  y &amp;= y' \\ 
  z &amp;= z'
\end{align}&lt;/math&gt;

جدوں ''v'' ≪ ''c'' ہندی اے، تاں ''v''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/c&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; اتے ''vx''/''c''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رقماں زیرو نیڑے پہنچ جاندیاں ہن، اتے لورنٹز روپانترناں گیلیلیئن روپانترناواں دے تقریباً برابر ہو جاندیاں ہن۔

جویں پہلاں وی نوٹ کیتا گیا اے، جدوں اسیں &lt;math&gt;t' = \gamma ( t - v x/c^2),&lt;/math&gt; &lt;math&gt;x' = \gamma( x - v t) &lt;/math&gt; اتے ہور اگے اسیتراں لکھدے جاندے ہاں، تاں زیادہتر اکثر ساڈا مطلب اصلی طور تے &lt;math&gt;\Delta t' = \gamma (\Delta t - v \Delta x/c^2),&lt;/math&gt; &lt;math&gt;\Delta x' = \gamma(\Delta x - v \Delta t) &lt;/math&gt; وغیرہ ہندا اے۔ بھاویں، بہادر بندے ہوئے، اسیں لورنٹز روپانترناں نوں ڈیلٹیاں ٹوپولوجی بغیر ہی لکھدے ہاں، پھیر وی ایہہ سمجھ لینا چاہیدا اے کہ ''x'' دا مطلب &amp;Delta;''x'' اے، وغیرہ ۔ اسیں، عامطور تے، ہمیشاں ہی واقعے درمیان سپیس اتے ویلے دے انتراں نال واسطہ رکھدے ہاں ۔

'''نامکرن اتے نوٹ:''' روپانترناں دے اک سیٹ نوں نورمل لورنٹز روپانترناں کہنا اتے دوجے نوں الٹ روپانترن کہنا گلتوہمی پیدا کردا اے، کیونکہ فریماں درمیان کوئی اندرونی انتر نہیں ہندا ۔ وکھرے ودوان اک جاں دوجے روپانترن سیٹ نوں الٹا سیٹ پکاردے ہن۔ اگے ول دیاں اتے الٹ روپانترناں اک دوجے پرتِ سوخم طور تے متعلق ہندیاں ہن، کیونکہ S فریم صرف اگے ول نوں رفتار شیل ہو سکدی اے جاں {{′|''S''}} دے حوالہ وچ الٹ ہو سکدی اے۔ اسلئی، سمیکرناں نوں الٹا دینا آسان طور تے پرائیم کیتے اتے غیر-پرائیم کیتے استھرانکاں نوں اتے ''v'' نوں −''v'' نال بدل دینا ہی اے۔&lt;ref name=&quot;Morin&quot; /&gt;{{rp|71–79}}

&lt;small&gt;'''اداہرن:''' ٹیرینس اتے سٹیلا دھرتی توں منگل سیارہ تک سپیس ریس اتے ہن۔ ٹیرینس شروعاتی ریکھا اتے اک اؤپھیشیئل اے، جدونکھ سٹیلا اک کونٹیسٹنٹ اے۔ {{nowrap|1=''t'' = {{′|''t''}} = 0}} ویلے اتے، سٹیلا دا سپیش-شپش اوس ویلے دے اک سپیڈ 0.5&amp;nbsp;''c'' تک پرویگت ہو جاندا اے۔ دھرتی توں منگل سیارہ تک دی [[دوری]] 300 پرکاش-سکنٹش (تقریباً {{val|90.0|e=6|u=km}}) اے۔ ٹیرینس سٹیلا نوں پھنش-لائینش کلوک ''t''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;600.00&amp;nbsp;s تے پار کردا دیکھدا اے۔ پر سٹیلا اپنے شپ-کرونومیٹر اتے ٹائم {{nowrap|1={{′|''t''}} =}}&amp;nbsp;{{nowrap|1=&lt;math&gt;\gamma&lt;/math&gt;(t − vx/c&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)}} = 519.62&amp;nbsp;s ہندا پاؤندی اے جیوں ہی اوہ پھنش لائن توں گزردی اے، اتے اوہ شروعاتی تے انت-لائن درمیان دوری نوں اپنی فریم وچ 259.81 لائیٹ-سیکنڈ (تقریباً {{val|77.9|e=6|u=km}}) ہندا پاؤندی اے۔ &lt;/small&gt;
1)۔

[[#Contents|’‘جان-پچھان ول پرتو’’]]

==== لورنٹز روپانترناں ویونتبند کرنا ====
{{Main|لورنٹز روپانترناں ویونتبند کرنا}}
[[File:Derivation of Lorentz Transformation.svg|thumb|چتر 3-5. لورنٹز روپانترناں ویونتبند کرنا]]
1905 وچ آئینسٹائین دے ارجنل کم توں بعد [[لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں دیاں ویونتبندیاں| کئی درزناں لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں دیاں ویونتبندیاں]] رہیاں ہن، جہناں وچوں ہریک دا اپنا خاص پھوکس سی۔ بھاویں آئینسٹائین دی [[ڈیریویشن]] پرکاش دی سپیڈ دی [[انویریئنس]] (استحکام) اتے مشتمل سی، پھیر وی ہور بھوتکی اصول اجیاے ہن جو شروعاتی نقطےآں پھدے طور تے ورتے جا سکدے ہن۔ انت نوں، ایہہ الٹرنیٹو شروعاتی نقطہ [[ستھانکتا اصول]] پچھے چھپیاں وکھریاں سمیکرناں منے جا سکدے ہن، جو بیان کردا اے کہ اک دوجے اتے پائے گئے کناں دے اثر نوں اکدم (اوس ویلے دے) سنچارت نہیں کیتا سکدا۔&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Landau|first1=L. D.|last2=Lifshitz|first2=E. M.|title=The Classical Theory of Fields, Course of Theoretical Physics, Volume 2|date=2006|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|isbn=978-0-7506-2768-9|pages=1–24|edition=4th}}&lt;/ref&gt;

اتھے دتی گئی ڈیریویشن جو چتر۔&amp;nbsp;3‑5 وچ دکھائی گئی اے، ولوسٹیاں دے ساپیکھک (ریلیٹیوسٹک) مرکب، [[ٹائم ڈلیشن]]، اتے [[لینتھ کنٹریکشن]] حصیاں توں پچھلے نتیجیاں دی ورتوں کرکے باعث&lt;ref name=&quot;Bais&quot; /&gt;{{rp|64–66}} دی اک پیش کش اتے مشتمل اے۔ گھٹنا&amp;nbsp;P دے نردیشانک (''w''،&amp;nbsp;''x'') ہندے ہن جو کالے ریسٹ سسٹم وچ ہندے ہن اتے نردیشانک ({{′|''w''}}،&amp;nbsp;{{′|''x''}}) لال فریم وچ ہن جو [[ولوسٹی]] [[پیرامیٹر]] ''&amp;beta;''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;''v''/''c'' نال رفتار کردے ہن۔ اسیں {{′|''w''}} اتے {{′|''x''}} نوں ''w'' اتے ''x'' دے شبداں وچ کویں مقرر کردے ہاں؟ (جاں کسے ہور طرحاں، بالکل)
الٹ لورنٹز روپانترن نوں پہلاں ہی ویونتبند کرنا اسان رہندا اے۔

# اسیں اوہ نوٹ کردے ہوئے شروع کردے ہاں کہ لمبائی پھیلاؤ/سنگڑن ورگی کوئی چیز ٹرانسورس سمتاں وچ نہیں ہندی ۔ ''y{{'}}'' ضرور ہی ''y'' برابر ہونی چاہیدی اے اتے {{′|''z''}} ضرور ہی ''z'' برابر ہونا چاہیدا اے، نہیں تاں چااے کوئی تیز رفتار شیل 1&amp;nbsp;m گیند کسے 1&amp;nbsp;m چکراکار سوراخ وچ فٹ ہو سکدی اے کہ نہیں، اؤبزرور اتے انحصار کردا اے۔ رلیٹیوٹی دا پہلا سوے-سدھ اصول بیان کردا اے کہ ساریاں انرشیئل فریماں اک-سامان ہندیاں ہن، اتے ٹرانسورس پھیلاؤ/سنگڑن اس نیم دی النگھنا کردی ہو سکدی اے۔&lt;ref name=&quot;Morin&quot;&gt;{{cite book|last1=Morin|first1=David|title=Special Relativity for the Enthusiastic Beginner|url=https://archive.org/details/specialrelativit0000unse_c6v8|date=2017|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|isbn=978-1-5423-2351-2}}&lt;/ref&gt;{{rp|27–28}}
# ڈرائنگ توں، ''w'' = ''a'' + ''b'' اتے ''x''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;''r''&amp;nbsp;+&amp;nbsp;''s'' ।
# سمروپ تکوناں ورتدے ہوئے پچھلے نتیجیاں توں، اسیں جاندے ہاں کہ ''s''/''a''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;''b''/''r'' = ''v''/''c''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;''β'' ।
# اسیں جاندے ہاں کہ سماں دیری کارن، ''a''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;''&amp;gamma;''{{′|w''}} ।
# مساوات (4) نوں ''s''/''a''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;''β'' وچ بھردے ہوئے ''s''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;{{′|''&amp;gamma;w''}}''β'' ملدا اے۔
# لمبائی سنگڑنا اتے سمروپ تکوناں سانوں ''r''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;{{′|''&amp;gamma;x''}} اتے ''b''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;''&amp;beta;r'' = ''&amp;beta;&amp;gamma;''{{′|''x''}} دندے ہن۔
# ''s''، ''a''، ''r'' اتے ''b'' واسطے سمیکرناں نوں سٹیپ&amp;nbsp;2 وچ بھرن تے ترنت ہی ایہہ ملدا اے؛
#:&lt;math&gt;w = \gamma w' + \beta \gamma x' &lt;/math&gt;
#:&lt;math&gt;x = \gamma x' + \beta \gamma w' &lt;/math&gt;

اپرلیاں اکئیشناں الٹ لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں دیاں t اتے x سمیکرناں واسطے بدلویاں سمیکرناں ہن، جویں کہ ''ct'' نوں ''w'' لئی، {{′|''ct''}} نوں {{′|''w''}} لئی، اتے ''v''/''c'' نوں ''&amp;beta;'' واسطے بھرکے دیکھیا جا سکدا اے۔ الٹ روپانترن توں، پھارورڈ روپانترن نوں {{′|''t''}} اتے {{′|''x''}} واسطے ویونتبند کرکے حل کیتا جا سکدا اے۔
[[#Contents|’‘جان-پچھان ول پرتو’’]]

==== لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں دی ریکھکتا ====
لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں دی اک گنتک خاصیت رکھدیاں ہن جس نوں [[لینیئرٹی]] کیہا جاندا اے، کیونکہ ''x{{'}}'' اتے ''t{{'}}'' نوں ''x'' اتے ''t'' دے اک ریکھک میل دے طور تے، بغیر اچّ پاوراں نوں شامل کیتے حاصل کیتا جا سکدا اے۔ ٹرانسپھورمیشن دی ریکھکتا، سپیسٹائیم دی اک بنیادی خاصیت پرورعنصر کردی اے جو اسیں مون روپ وچ (چپ چاپ) اودوں منّ لیا سی جدوں ڈیریویشن ویونتبند کر راے سی، کہ ریپھرینس انرشیئل فریماں دیاں خاصیتاں لوکیشن اتے ویلے توں آزاد ہندیاں ہن۔ گریوٹی دی غیر-حاضری وچ، سپیسٹائیم سبھ تھاں اکو جیہا لگدا اے۔&lt;ref name=&quot;Bais&quot; /&gt;{{rp|67}} سارے انرشیئل اؤبزرور رفتار دے پرویگت ہون اتے پرویگت نہ ہون پچھے دے کارن اتے سہمت رہنگے۔&lt;ref name=&quot;Morin&quot; /&gt;{{rp|72–73}} کوئی وی اؤبزرور سپیس اتے ویلے دے اپنے ناپ ورت سکدا اے، پر اس بارے کجھ وی خالص نہیں ہندا ۔ کوئی ہور اؤبزرور دیاں پرمپراواں وی اویں ہی کرنگیاں۔&lt;ref name=&quot;Schutz&quot; /&gt;{{rp|190}}

لینیئرٹی دا اک نتیجہ ایہہ اے کہ جیکر دو لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں (روپانترن) لڑیوار (ترتیب وار) لاگوُ (اپلائی) کیتیاں جان، تاں نتیجہ وی اک لورنٹز ٹرانسپھورمیشن ہی ہندا اے۔

&lt;small&gt;'''اداہرن:''' ٹیرینس سٹیلا نوں اپنے توں 0.500&amp;nbsp;c تے دور جاندی نریکھت کردا اے، اتے اوہ اپنے ناپاں نال سٹیلا دے ناپاں نوں متعلق کرن لئی ''&amp;beta;''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;0.500 سمیت لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں ورت سکدا اے۔ سٹیلا، اپنی فریم اندر، ارسلا نوں اپنے توں 0.250&amp;nbsp;c اتے دور جاندی نریکھت کردی اے، اتے اوہ اپنے ناپاں نال ارسلا دے ناپاں نوں متعلق کرن واسطے ''&amp;beta;''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;0.250 سمیت لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں ورت سکدی اے۔ ٹرانسپھورمیشناں دی ریکھکتا ([[لینیئرٹی]]) اتے ولوسٹیاں دی ساپیکھک (ریلیٹیوسٹک) بناوٹ کرکے، ٹیرینس اپنے ناپاں نال ارسلا دے ناپاں نوں متعلق کرن واسطے ''&amp;beta;''&amp;nbsp;=&amp;nbsp;0.666 سمیت لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں نوں ورت سکدا اے۔&lt;/small&gt;

[[#Contents|’‘جان-پچھان ول پرتو’’]]
{{anchor|ڈوپلر پربھاو}}

=== ڈوپلر اثر ===
{{Main|ڈوپلر اثر|ساپیکھک (ریلیٹیوسٹک) ڈوپلر پربھاو}}
[[#ڈوپلر اثر سارانش|’‘‘‘‘اک مختصر حصہ سارانش واسطے اتھے کلکّ کرو’’’’’]]

== ویکٹر فارمولا ویونتبندی ==
=== سپیسٹائیم گھٹنا ===
=== ریپھرینس فریماں اتے ساپیکھک رفتار ===
==== اؤبزرور ====
=== ایام ===

== نیوٹونیئن سپیسٹائیم ==
=== گیلیلیئن فریماں ===
=== گیلیلیئن ٹرانسپھورمیشناں ===
== چار-ایامی تذکرہ ==
=== میکسویلّ دیاں اکئیشناں ===
=== ایئتھر نوں ناپنا ===
==== پھزیاؤ استعمال ====
==== مائیکلسن مورلے استعمال ====
=== لورنٹزیئن میٹرک اتے لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں ===
== ساپیکھک (ریلیٹیوسٹک) سپیسٹائیم ==
=== ناپ اتے معائنہ ===
=== ساپیکھک رفتار اتے روپانترن ===
==== ستھر ہائپبولا ====
==== ٹائم ڈلیشن اتے لمبائی سنگڑنا ====
==== ناپ بنام درشٹاتمک دکھّ ====
==== پرسپر ٹائم ڈلیشن اتے ٹونّ پہیلی ====
===== پرسپر سماں دیری =====
===== ٹونّ پہیلی =====
=== رسمی ویروا ===
==== ولوسٹیاں دی ساپیکھک (ریلیٹیوسٹک) رچنا ====
==== سماں دیری اتے لینتھ کنٹریکشن ====
==== ساپیکھک (ریلیٹیوسٹک) لورنٹز روپانترناں ====
===== ویونتبندی =====
===== ریکھکتا =====
== وکرت سپیسٹائیم ==
=== جنرل رلیٹیوٹی ===
== کوانٹائزڈ سپیسٹائیم ==
== گنتک ویروا ==
=== ڈوپلر اثر ===
==== لونگیٹیوڈنل ڈوپلر اثر ====
==== ٹرانسورس ڈوپلر اثر ====
=== توانائی اتے مومینٹم ===
==== پھور-مومینٹم ====
==== پرکاش دا مومینٹم ====
==== ماس-اینرجی تعلق ====
== انویریئنس اتے سمروپیؤ ==
=== کنزرویشن نیم ===
==== کل مومینٹم ====
== کسے سپیسٹائیم کنٹینیوم دی ٹوپولوجی ==
=== بنتراں ===
=== مینیپھولڈاں ===
=== اؤربیپھولڈ ===
== ایہہ وی دیکھو ==
{{Portal|ٹائم|فزکس|کائنات سائنس|سپیس}}
* [[وکرت سپیسٹائیم دے گنت نال مڈھلی جان-پچھان]]
* [[گلوبل سپیسٹائیم بنتر]]
* [[میٹرک سپیس]]
* [[سپیس اتے ٹائم دی فلاسفی]]

== نوٹس ==
{{حوالے|group=note|30em}}
== وادھو ویروے ==
{{حوالے|group=&quot;وادھو ویرویاں واسطے اتھے کلکّ کرو&quot;|30em}}

== حوالے ==
{{حوالے|30em}}

== ہور لکھتاں ==
* {{BarrowTipler1986}}
* [[George F. Ellis]] and Ruth M. Williams (1992) ''Flat and curved space–times''۔ Oxford Univ. Press. {{isbn|0-19-851164-7}}
* [[Hendrik Lorentz|Lorentz, H. A.]]، [[Albert Einstein|Einstein, Albert]]، [[Hermann Minkowski|Minkowski, Hermann]]، and [[Hermann Weyl|Weyl, Hermann]] (1952) ''The Principle of Relativity: A Collection of Original Memoirs''۔ Dover.
* [[John Lucas (philosopher)|Lucas, John Randolph]] (1973) ''A Treatise on Time and Space''۔ London: Methuen.
* {{cite book| last = Penrose| first = Roger| authorlink = Roger Penrose| title =[[The Road to Reality]] | publisher = Oxford University Press| year= 2004| location = Oxford| pages =| url =| doi =| id =| isbn = 0-679-45443-8}} Chpts. 17–18.
* {{cite book| last = Taylor| first = E. F.|author2=Wheeler, John A. |authorlink2=John A. Wheeler  | title = Spacetime Physics | publisher = W. H. Freeman| year= 1963| location = | pages =| url =https://archive.org/details/spacetimephysics00edwi_0| doi =| id =| isbn = 0-7167-2327-1}}

== باہری لنک ==
{{Wikiquote}}
{{Wikibooks|سپیشل رلیٹیوٹی}}
* [http://www.britannica.com/topic/Albert-Einstein-on-Space-Time-1987141 Albert Einstein on space-time] 13th edition [[Encyclopædia Britannica]] Historical: Albert Einstein's 1926 article
* [http://www.scholarpedia.org/article/Encyclopedia_of_Space-time_and_gravitation Encyclopedia of Space-time and gravitation] [[Scholarpedia]] Expert articles
* [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: [http://plato.stanford.edu/entries/spacetime-iframes/ Space and Time: Inertial Frames] by Robert DiSalle.

{{Dimension topics}}
{{Time Topics}}
{{Time measurement and standards}}
{{Relativity}}

{{Authority control}}
[[گٹھ:فزکس اندر نظریعے]]
[[گٹھ:سپیسٹائیم]]
[[گٹھ:رلیٹیوٹی دی تھیوری]]
[[گٹھ:فزکس]]</text>
      <sha1>dn0h3q9r4fgbbrsfecezi5rttrkw5om</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الامو دی لڑائی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66410</id>
    <revision>
      <id>712773</id>
      <parentid>710563</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20215" sha1="msbup6p0rp40yqr9n8g5a5jgs7ult0f" xml:space="preserve">{{حرب}}{{معلومات-نزاع-عسكري}}{{Infobox Military Conflict
|conflict=الامو دی لڑائی
|partof=the [[Texas Revolution]]
|image=[[File:1854 Alamo.jpg|300px|الامو دی لڑائی]] 
|image_size=300px
|caption=The Alamo, as drawn in 1854.
|date=February 23 – March 6, 1836
|place=[[Alamo Mission in San Antonio|Alamo Mission]], [[San Antonio]], [[Mexican Texas]]
|result=Mexican victory
|combatant1={{flagdeco|Mexico|1823}} [[Centralist Republic of Mexico|Mexican Republic]]
|combatant2=[[Republic of Texas]]
|commander1=[[Antonio López de Santa Anna]]&lt;br/&gt; [[Manuel Fernandez Castrillon]]&lt;br/&gt; [[Martin Perfecto de Cos]]
|commander2=[[William B. Travis|William Travis]]{{KIA}}&lt;br/&gt; [[James Bowie]]{{KIA}}&lt;br/&gt; [[Davy Crockett]]{{KIA}}
|strength1=1,800&lt;ref name=&quot;tsha&quot;&gt;Hardin, Stephen L. [http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/qea02 &quot;Alamo, Battle of The&quot;.]  The Handbook of Texas Online. Published by the Texas State Historical Association. Accessed December 11, 2014&lt;/ref&gt;
|strength2=185–260
|casualties1=400–600 killed and wounded&lt;ref name=todish55/&gt;&lt;ref name=hardin155&gt;Hardin (1961), p. 155.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=nofi136&gt;Nofi (1992), p. 136.&lt;/ref&gt;
|casualties2=182–257&lt;ref name=&quot;tsha&quot;/&gt;}}
{{Campaignbox Texas Revolution}}
'''الامو دی لڑائی '''(فروری 23 - مارچ 6, 1836) ٹیکساس انقلاب وچ اک اہم واقعہ سی۔ 13 دناں دی گھیرابندی توں بعد، صدر اینٹونیؤ لوپیز ڈے سانتا انا دی اگوائی ہیٹھ میکسکن فوجیاں نے ٹینسیئن ڈفینڈرس دے سارے مارے جان والے سین اینٹونیڈے بیجر (جدید سان اندولٹی، ٹیکسس، امریکہ  ) دے نیڑے الامو مشن اُتے حملہ کیتا۔ لڑائی دے دوران سانتا آنا دی بے رحمی نے ٹیکسیئن آرمی وچ شامل ہون لئی بہت سارے ٹیکسیئنز - ٹیکساس دے وسن والیاں اتے اداکاراں - دوناں نے راغب کیتا۔ بدلہ لین دی اچھا نال مُتحرک، ٹیکسیئنز نے 21 اپریل 1836 نوں سین جیکنٹو دی لڑائی وچ میکسیکن آرمی نوں ہرایا، جو انقلاب دا انت سی۔

کئی مہینے پہلاں، ٹیکسیئناں نے میکسیکن ٹیکساس توں باہر سبھ میکسیکن فوجاں نوں کڈھ دتا سی۔ اس ویلے لگبھگ 100 ٹیکسیئن الامو وچ گرناک گئے سن۔ الامو دے سہِ-کمانڈر جیمس بووی اتے ولیئم بی ٹریوس دی اگوائی وچ لیپھٹینینسز دے آؤن دے نال ٹیکسیئن دی طاقت تھوڑھی ودھ گئی۔ 23 فروری نوں، تقریباً 1500 میکسیکن ٹیکسس نوں دوبارہ دین لئی مہم وچ پہلا قدم سین اینٹونی ڈے بیکسر وچ چڑھیا۔ اگلے 10 دناں لئی، دو فوجی گھٹو-گھٹو زخمی ہون دے نال کئی جھڑپاں وچ رجھے ہوئے سن۔ ایہہ جاننا کہ اسدی گیریسن اجیہی وڈی طاقت دے حملے دا مقابلہ نہیں کر سکدا سی، ٹریوس نے بہتے پتراں اتے سپلائیاں دی اپیل کرن لئی کئی پتر لکھے سن، لیکن ٹیکسیئناں نوں 100 توں گھٹ لوکاں ولوں راغب کیتا گیا سی۔

6 مارچ دی سویر نوں سویرے میکسکن آرمی الامو دو حملیاں نوں متاثر کرن دے بعد، ٹیکسیئن اک تیجے حملے نوں روکن وچ ااہل سن۔ جویں میکسکو دے فوجیاں نے کندھاں نوں گھٹا دتا، زیادہ تر ٹیکسیئن فوجیاں نوں اندرونی عمارتاں وچ لے لیا گیا۔ ایہناں پوائنٹاں تک پہنچن وچ ناکام رہن والے ڈپھینڈراں نوں میکسکن گھوڑ سوار نے مار دتا گیا سی کیونکہ اوہ بچن دی کوشش وچ سن۔ پنج توں ستّ ٹیکسیاں وچکار سمرپن ہو سکدا اے؛ جے اجیہا اے، تاں اوہناں نوں جلدی ہی پھانسی دتی گئی۔ زیادہ تر چشمدید گواہاں دی رپورٹ وچ 182 اتے 257 ٹیکسیئن مارے گئے جدوں کہ الامو دے بہتے اتہاسکار اس گل نال سہمت ہن کہ 600 میکسیکن مارے گئے جاں زخمی ہوئے سن۔ ٹیکسیئن ہار دا اثر پھیلاؤن لئی کئی غیر-سنچالکاں نوں گوجلیلس بھیجیا گیا سی اس خبر نےٹیکسیئن فوج اتے پینک وچ شامل ہون لئی زوردار جھنڈا لہرایا، &quot;د رنویء سکیپے&quot; دے ناں نال جانیا جاندا اے، جس وچ ٹیکسیئن فوج، زیادہ تر وسنیکاں اتے نویں جمہوریہ ٹیکساس دی سرکار اگے ودھن توں پہلاں مشرق ول امریکہ ول چلے گئی۔

[[تصویر:Fall-of-the-alamo-gentilz_1844.jpg|alt=A sprawling complex of buildings with low walls sits in a shallow valley overlooked by rolling hills.|left|thumb|300x300px|1844 وچ تھیؤڈور جینٹلز ولوں پینٹ کیتے گئے الامو دی پتجھڑ، دکھن توں الامو کمپلیکس نوں درسایا گیا اے۔ لوء بیرکاں، چیپل اتے لکڑی دے پلائزڈ نوں اوہناں نال جوڑ کے پھورگراؤنڈ وچ اے۔&lt;br /&gt;
]]

== آخری حملہ ==

=== باہری لڑائی ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; margin: 0px 0px 10px 1em; float: right;&quot;
|+شروعاتی میکسیکن سٹاف دی تیناتی&lt;br /&gt;
!کمانڈر&lt;br /&gt;
!فوجی
!اپکرن
|-
|Cos
|350
|10&amp;nbsp;ladders
2&amp;nbsp;crowbars

2&amp;nbsp;axes
|-
|Duque/Castrillón
|400
|10&amp;nbsp;ladders
|-
|Romero
|400
|6&amp;nbsp;ladders
|-
|Morales
|125
|2&amp;nbsp;ladders
|-
|Sesma
|500 cavalry
|-
|Santa Anna
|400 reserves
|}
10 وجے۔ 5 مارچ نوں، میکسیکن توپخانے نے اپنے بمباری نوں ختم کر دتا۔ جویں سنتا انھا نے اندازا لگایا سی، چھیتی ہی ٹیکسیاں نوں اچانک نیند وچ ڈگنا پیا کیونکہ ایہناں وچوں کئیاں نے گھیرابندی شروع کیتی سی۔ ادھی رات توں بعد، 2,000 توں ودھ میکسیکن فوجیاں نے فائینل حملے لئی تیاری کرنی شروع کر دتی۔ کوسے، کرنل پھرانسسکو ڈک، کرنل جوسے ماریہ رومیرو اتے کرنل جوان موریلس ولوں کمان دے حکم مطابق 1800 توں گھٹ نوں چار کالماں وچ ونڈیا گیا سی۔ مدھ وچ نویں بھرتی ہون والے اتے کاپیاں نوں بہتر ڈھنگ نال کنٹرول کرن لئی ویٹرنز کالم دے باہر کھڑے سن۔ ساودھانی وجوں، ٹیکسیئن جاں میکسیکن فوجیاں توں بچن لئی 500 میکسکن رسالے آلمو دے آس-پاس کھڑے سن۔ سنتا انھا 400 دے بھنڈاراں دے نال کیمپ وچ ہی راے کڑتن دے باو جود، سپاہیاں نوں اوورکوئٹس نہیں پہنن دا حکم دتا گیا سی جو اوہناں دے تحریک وچ رکاوٹ پا سکدیاں سن۔ بدل نے چند نوں چھپا دتا اتے اس طرحاں سپاہیاں دیاں گتیودھیا نوں وی۔
[[تصویر:AlamoplanF0385.jpg|alt=A manuscript map with a diagram of the Alamo complex. Mexican artillery are shown positioned at the northwest, southwest, and south with their projected trajectory reaching all of the north, west, and south walls.|left|thumb|308x308px|الامو دی ایہہ سکیم 1836 وچ جوسے جوان سانچیز-نیوررو ولوں بنائی گئی سی۔ حالت ایس کوس دے طاقتاں نوں اشارہ کردا اے&lt;br /&gt;
]]

=== اندرونی لڑائی ===
جویں پہلاں سکیم بنائی گئی سی، زیادہ تر ٹیکسیئن بیرکاں اتے چیپل نوں واپس پرط گئے۔ ٹیکسیاں نوں اگّ لاؤن دی اجازت دین لئی کندھاں وچ چھالے ہوئے سن۔ بیرکاں تک پہنچن توں ااہل، پچھم ول پچھم ول سینٹ اینٹونیؤ دریا لئی بنے ٹیکنیشیئنز جدوں گھوڑ-سواراں دا الزام لایا گیا تاں ٹیکسیئنز نے کور لے لیا اتے اک کھائی توں گولیباری کرنی شروع کر دتی۔ سیسما نوں مجبور کرن لئی مجبور کیتا گیا سی، اتے ٹیکسیاں دے اخیر وچ مارے گئے سن۔ سیزما نے دسیا کہ اس جھڑپ وچ 50 ٹیکسین شامل سن، پر ایڈمنڈسن مندا اے کہ نمبر ودھیا اے۔
[[تصویر:FalloftheAlamo.jpg|alt=A man in buckskin clothes holds a rifle over his head. He is surrounded by dead soldiers.|left|thumb|250x250px|د فعال آف د الامو (1903)، رابرٹ جینکنس اوڈرنکنک نے ڈیوی کروکیٹ نوں اپنی رائیپھل نوں میکسکن فوجیاں دے خلاف اک کلبّ دے روپ وچ ورنت کیتا اے جس نے مشن دیاں کندھاں دا النگھن کیتا اے۔&lt;br /&gt;
]]
[[تصویر:Davy_Crockett_knife.jpg|thumb|250x250px|الامو دی لڑائی دے دوران ڈیوی کروکیٹ ولوں ورتی گئی چاقو&lt;br /&gt;
]]

=== ٹیکسیئن سروائیورس ===
[[تصویر:Alamo77dickinson.jpg|alt=Portrait of an unsmiling, middle-aged woman in a voluminous dress. Her hair is piled on the back of her head, with ringlets near her ears. She holds a fan in her hands.|left|thumb|سزانا ڈکنسن ایلامو دی لڑائی توں بچ گیا سنتا عنا نے ٹیکسیئن ہارن دی کہانی نوں ٹیکسٹس دے اپنویشوادیاں نوں بھیجن لئی بھیجیا۔&lt;br /&gt;
]]
ٹیکسیئن ودروہ اتے میکسیکن سرکار دے حمایت لئی ٹیکساس دے ہور نوکراں نوں مناؤن دی کوشش کردے ہوئے، سانٹا عنا نے ٹراوس دے نوکر جو نوں بچایا۔ لڑائی توں اک دن بعد، اسنے ہر غیر-جگت نوں انفرادی طور اُتے انٹرویو کیتا۔ سسانا ڈکنسن نال متاثر ہوئی، سانتا آنا نے اپنی بیٹی دی دھی اینجلانا نوں اپناؤن دی پیش کش کیتی اتے بچے نوں میکسیکو سٹی وچ پڑھیا۔ ڈکسن نے اس پیش کش نوں ٹھکرا دتا، جو کہ جوانا نیوررو السبری وچ نہیں ودھایا گیا حالانکہ اسدا بیٹا اسے عمر دے سی۔ ہر عورت نوں اک کمبل اتے دو سلور پسوس دتے گئے سن۔السبری اتے ہور تیجانو عورتاں نوں بیکسار وچ اپنے گھر واپس جان دی آگیا دتی گئی سی؛ ڈکنسن، اسدی دھی اتے جوء نوں بون ولوں چلا ئے گوزنز نوں بھیجیا گیا سی۔اوہناں نوں لڑائی دیاں واقعے نوں سناؤن اتے مُتحرک کرن لئی مُتحرک کیتا گیا سی کہ سنتا آنا دی فوج بیچاری سی۔

=== انقلاب اُتے اثر ===
گھیرابندی دوران، 1836 دے کنوینشن وچ ملے ٹیکساس دے پورے نویں چنے ہوئے ڈیلیگیٹاں نے 2 مارچ نوں پرتندھیاں نے جمہوریہ گنت دا گٹھن کرن دی آزادی دی اعلان کیتی۔ چار دناں بعد کنوینشن دے ڈیلیگیٹاں نے اک ٹریویس حاصل کیتا جو ٹریوس نے 3 مارچ نوں لکھیا سی۔ الامو نے اندازہ لایا کہ رابرٹ پونٹر نے سمیلن نوں ملتوی کرن لئی کیہا اتےترنت الامو نوں راحتَ دین لئی مارچ کڈھیا۔ سیم ہسینن نے آئین نوں ترقی یافتہ کرن لئی ڈیلیگیٹس نوں واشنگٹن-اون-د-بروزگٹن وچ رہن لئی منا لیا۔ سارے ٹیکسین فوجیاں دا اکو اک کمانڈر تعینات کیتے جان توں بعد، ہایاؤسٹن 400 ولنٹیئراں دیکمان لین لئی گوزنز دی سفر تے گیا، جو اجے وی پھینن دی اگوائی لئی الامو وچ اوہناں دی اگوائی کرن لئی اڈیک کر راے سن۔

11 مارچ نوں ہیوسٹن دے آؤن دے کجھ گھنٹیاں دے اندر، اینڈرس بارسیناس اتے اینسیلمو برگیرس اس خبر نال آئے سن کہ الامو ڈھیہہ گیا اے اتے سارے ٹیکسیز مارے گئے سن۔ اک پینک نوں روکن دی امید وچ، ہایاؤسٹن نے آدمیاں نوں دشمن جاسوساں وجوں گرفتار کیتا۔ اوہناں نوں بعد وچ سرکھئت کیتا گیا جدوں Susannah ڈکنسن اتے جوئے گونلیس پہنچے اتے رپورٹ دی تائید کیتی۔ میکسکن دی فوج جلدی ہی ٹیکسیئن بستیاں ول اگے جا رہی سی، اس لئی ہیوسٹن نے علاقے دے سارے ناگرکاں نوں باہر کڈھن دی صلاحَ دتی اتے اپنی نویں فوج نوں واپس چلے جان دا حکم دتا۔ اس نے عوامی مہم چلائی، جسنوں رنویء سکیپے کیہا جاندا اے اتے نویں سرکار دے میمبراں سمیت زیادہ تر ٹیکسیئن مشرق توں بھجّ گئے۔

== ایہہ وی ویکھو ==
* Last stand
* List of last stands
* List of Alamo defenders
* List of Texan survivors of the Battle of the Alamo
* List of Texas Revolution battles

== نوٹس ==
{{حوالے|group=Note|colwidth=40em}}

== حوالے ==
{{حوالے|colwidth=20em}}

== ببلیوگرافی ==
* {{Cite book|title=Black Texans: A history of African Americans in Texas, 1528–1995|last=Barr|first=Alwyn|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|year=1996|isbn=0-8061-2878-X|edition=2nd|location=Norman, OK|author-link=Alwyn Barr}}
* {{Cite book|title=Texans in Revolt: the Battle for San Antonio, 1835|url=https://archive.org/details/texansinrevoltba0000alwy|last=Barr|first=Alwyn|publisher=University of Texas Press|year=1990|isbn=0-292-77042-1|location=Austin, TX|oclc=20354408}}
* {{Cite book|title=Exploring the Alamo Legends|last=Chariton|first=Wallace O.|publisher=Republic of Texas Press|year=1990|isbn=978-1-55622-255-9|location=Dallas, TX}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=orMAAQAAMAAJ&amp;dq=donovan+%22remember+the+alamo%22+bowers&amp;q=donovan++#search_anchor|title=Music of the Alamo|last=Chemerka|first=William H.|last2=Allen J. Wiener|publisher=Bright Sky Press|year=2009|isbn=978-1-933979-31-1|access-date=فروری 18, 2012}}
* {{Cite book|title=The Alamo Story-From History to Current Conflicts|url=https://archive.org/details/alamostoryfromea0000edmo|last=Edmondson|first=J.R.|publisher=Republic of Texas Press|year=2000|isbn=1-55622-678-0|location=Plano, TX}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=DOIecLTkHaIC&amp;pg=PA148&amp;dq=johnny+cash+%22remember+the+alamo%22#v=onepage&amp;q=johnny%20cash%20%22remember%20the%20alamo%22&amp;f=false|title=Johnny Cash and the paradox of American identity|last=Edwards|first=Leigh H.|publisher=Indiana University Press|year=2009|isbn=978-0-253-35292-7|access-date=فروری 18, 2012}}
* {{Cite book|title=Alamo Images: Changing Perceptions of a Texas Experience|url=https://archive.org/details/alamoimageschang00scho|last=Glaser|first=Tom W.|publisher=The DeGlolyer Library and Southern Methodist University Press|year=1985|isbn=0-87074-213-2|editor-last=Schoelwer|editor-first=Susan Prendergast|location=Dallas, TX|chapter=Victory or Death}}
* {{Cite book|title=Alamo Defenders, A Genealogy: The People and Their Words|url=https://archive.org/details/alamodefendersge0000gron|last=Groneman|first=Bill|publisher=Eakin Press|year=1990|isbn=0-89015-757-X|location=Austin, TX}}
* {{Cite book|title=Eyewitness to the Alamo|url=https://archive.org/details/eyewitnesstoalam0000gron|last=Groneman|first=Bill|publisher=Republic of Texas Press|year=1996|isbn=1-55622-502-4|location=Plano, TX}}
* {{Cite book|title=Battlefields of Texas|url=https://archive.org/details/battlefieldsofte0000gron|last=Groneman|first=Bill|publisher=Republic of Texas Press|year=1998|isbn=978-1-55622-571-0|location=Plano, TX}}
* {{Cite book|title=Texian Iliad|url=https://archive.org/details/texianiliadmilit0000hard|last=Hardin|first=Stephen L.|publisher=[[University of Texas Press]]|year=1994|isbn=0-292-73086-1|location=Austin, TX|author-link=Stephen L. Hardin}}
* {{Cite book|title=Juan Davis Bradburn: A Reappraisal of the Mexican Commander of Anahuac|url=https://archive.org/details/juandavisbradbur00hens|last=Henson|first=Margaret Swett|publisher=Texas A&amp;M University Press|year=1982|isbn=978-0-89096-135-3|location=College Station, TX}}
* {{Cite book|title=James Bowie Texas Fighting Man: A Biography|url=https://archive.org/details/jamesbowietexasf0000hope|last=Hopewell|first=Clifford|publisher=Eakin Press|year=1994|isbn=0-89015-881-9|location=Austin, TX}}
* {{Cite book|title=Alamo Traces: New Evidence and New Conclusions|url=https://archive.org/details/alamotracesnewev0000lind|last=Lindley|first=Thomas Ricks|publisher=Republic of Texas Press|year=2003|isbn=1-55622-983-6|location=Lanham, MD}}
* {{Cite book|title=A Time to Stand|url=https://archive.org/details/timetostand00lord|last=Lord|first=Walter|publisher=[[University of Nebraska Press]]|year=1961|isbn=0-8032-7902-7|location=Lincoln, NE|author-link=Walter Lord}}
* {{Cite book|title=Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans|url=https://archive.org/details/recoveringhistor0000menc|last=Manchaca|first=Martha|publisher=University of Texas Press|year=2001|isbn=0-292-75253-9|series=The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture|location=Austin, TX}}
* {{Cite book|title=The Alamo|url=https://archive.org/details/alamomyer00myer|last=Myers|first=John Myers|publisher=University of Nebraska Press|year=1948|isbn=0-8032-5779-1|location=Lincoln, NE}}
* {{Cite book|title=The Alamo and the Texas War of Independence, ستمبر 30, 1835 to اپریل 21, 1836: Heroes, Myths, and History|url=https://archive.org/details/alamotexaswarofi0000nofi_t4e3|last=Nofi|first=Albert A.|publisher=Combined Books, Inc.|year=1992|isbn=0-938289-10-1|location=Conshohocken, PA|author-link=Albert Nofi}}
* {{Cite book|title=1836 Facts about the Alamo and the Texas War for Independence|url=https://archive.org/details/1836factsaboutal0000peti|last=Petite|first=Mary Deborah|publisher=Savas Publishing Company|year=1999|isbn=1-882810-35-X|location=Mason City, IA}}
* {{Cite book|title=Alamo Images: Changing Perceptions of a Texas Experience|url=https://archive.org/details/alamoimageschang00scho|last=Schoelwer|first=Susan Prendergast|publisher=The DeGlolyer Library and Southern Methodist University Press|year=1985|isbn=0-87074-213-2|location=Dallas, TX}}
* {{Cite book|title=After the Alamo|url=https://archive.org/details/afteralamo0000scot|last=Scott|first=Robert|publisher=Republic of Texas Press|year=2000|isbn=978-1-55622-691-5|location=Plano, TX}}
* {{Cite book|title=13 Days to Glory: The Siege of the Alamo|url=https://archive.org/details/13daystoglorysie0000tink|last=Tinkle|first=Lon|publisher=Texas A&amp;M University Press|year=1985|isbn=0-89096-238-3|location=College Station, TX|author-link=Lon Tinkle}}۔ Reprint. Originally published: New York: McGraw-Hill, 1958
* {{Cite book|title=Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution|url=https://archive.org/details/alamosourcebook10000todi|last=Todish|first=Timothy J.|last2=Todish|first2=Terry|last3=Spring|first3=Ted|publisher=Eakin Press|year=1998|isbn=978-1-57168-152-2|location=Austin, TX}}

[[گٹھ:میکسیکو دی تریخ]]
[[گٹھ:امریکہ دی تریخ]]
[[گٹھ:جنگاں]]
[[گٹھ:لڑائیاں]]</text>
      <sha1>msbup6p0rp40yqr9n8g5a5jgs7ult0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پرانا روم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66592</id>
    <revision>
      <id>712788</id>
      <parentid>712582</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:49:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12925" sha1="2fub7r3z31orayk1sueqfwbqc236giw" xml:space="preserve">{{Infobox former country
|native_name = روما&lt;br/&gt;''Roma''
|conventional_long_name = قدیم روم&lt;br/&gt;Ancient Rome
|common_name = Ancient Rome
|capital = روم
|common_languages= [[لاطینی زبان|لاطینی]]
|continent = Europe
|region = Mediterranean
|country = Italy
|type = سامراج
|era = [[قدیم تریخ]]
|government_type = [[رومی مملکت|مملکت]] (753 ق م-509 ق م)&lt;br/&gt;[[رومی جمہوریہ|جمہوریہ]] (509 ق م- 27 ق م)&lt;br/&gt;[[رومی سلطنت|سلطنت]] (27 ق م-476 عیسوی)
|year_start = 753 ق م
|year_end = 476 عیسوی
|event_start = [[قیام روم]]
|event1= [[Overthrow of the Roman monarchy|Overthrow]] of [[Tarquin the Proud]]
|date_event1= 509 ق م
|event2= [[آگستس|آکیٹوین]] اعلان [[آگستس]]
|date_event2= 27 ق م
|event_end = [[روم دا زوال]]
|language = [[لاطینی زبان]]
|image_coat= Spqrstone.jpg
|symbol_type=''[[wikt:senatus|'''S'''enātus]] [[wikt:populus|'''P'''opulus]][[wikt:-que|'''q'''ue]] [[wikt:romanus|'''R'''ōmānus]]'' 
|image_map= Roman Republic Empire map.gif
|image_map_caption=رومی تہذیب دے علاقے:
{{Legend|#a64|[[رومی جمہوریہ]]}}
{{Legend|#a6a|[[رومی سلطنت]]}}
{{Legend|#48a|[[لہندی رومی سلطنت]]}}
{{Legend|#bc4|[[بازنطینی سلطنت|چڑھدی رومی سلطنت]]}}
}}

'''پرانا روم''' جان پرانی رومی رہتل اک اطالوی رہتل سی جو 8 ویں صدی [[ق م]] وچ اطالوی جزیرہ نما وچ ترقی یافتہ ہونا شروع ہوئی۔ ایہہ [[بحیرہ روم]] دے کنڈھے واقع اتے [[روم]] دے آلے دوآلے مرتکز سی اتے ایہہ پرانی دنیا دے سبھ توں وڈے سامراجاں وچوں اک سی۔&lt;ref&gt;Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[Penguin Books]]، 1995)۔&lt;/ref&gt; اک اندازا دے مطابق پہلی اتے دوسری صدی وچ اپنی سکھر دوران اس وچ لگبھگ 5-9 کروڑ نواسیاں (دنیا دی آبادی دا لگبھگ 20%) سن&lt;ref name=McEvedy&gt;McEvedy and Jones (1978)۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See estimates of [[world population]] in antiquity.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HistoricalEstimates&quot;&gt;an average of figures from different sources as listed at the US Census Bureau's [http://www.census.gov/ipc/www/worldhis.html Historical Estimates of World Population]; see also *[[Michael Kremer|Kremer, Michael]] (1993)۔ &quot;Population Growth and Technological Change: One Million B.C. to 1990&quot; in ''The Quarterly Journal of Economics'' 108(3): 681–716.&lt;/ref&gt;) اتے اس دا رقبہ 65 لکھ مربع کلومیٹر سی۔(25 لکھ مربع میل) &lt;ref&gt;There are several different estimates for the Roman Empire. Scheidel (2006, p. 2) estimates 60 ۔ Goldsmith (1984, p. 263) estimates 55 ۔ Beloch (1886, p. 507) estimates 54 ۔ Maddison (2006, p. 51, 120) estimates 48 ۔ [http://www.unrv.com/empire/roman-population.php Roman Empire Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110106094810/http://www.unrv.com/empire/roman-population.php |date=2011-01-06 }} estimates 65 (while mentioning several other estimates between 55 and 120)۔&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Frank&quot;&gt;Mclynn Frank &quot;Marcus Aurelius&quot; p. 4. Published by The Bodley Head 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref name=size&gt;{{cite journal|journal=Social Science History |title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600&amp;nbsp;B.C. to 600&amp;nbsp;A.D |first=Rein |last=Taagepera |volume=3 |issue=3/4 |year=1979 |page=125 |doi=10.2307/1170959|jstor=1170959|publisher=Duke University Press |authorlink=Rein Taagepera}}&lt;/ref&gt;

== اساطیری قیام ==
[[روم]] دے قیام دے متھہاس دے مطابق، شہر دا قیام 21 اپریل 753 [[ق م]]  نوں جڑوا بھراواں روملس اتے ریمس نے کیتا، جو ٹروجن شاہزادہ [[اینیس]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Adkins|first1=Lesley|last2=Adkins|first2=Roy|title=Handbook to Life in Ancient Rome|url=https://archive.org/details/handbooktolifein0000adki_q8n6|page=[https://archive.org/details/handbooktolifein0000adki_q8n6/page/3 3]|date=1998|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-512332-8}}&lt;/ref&gt; نال متعلق سن اتے اوہ ایلبا لونگا دے لاطینی بادشاہ دے پوترے سن۔ راجا نومیٹر نوں اپنے بھرا املیئس ولوں نکار دتا گیا سی، جدوں نومیٹر دی دھی [[رہیا سلویا]] نے جڑواں نوں جم دتا۔&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Cavazzi|first1=F.|title=The Founding of Rome|url=http://www.roman-empire.net/founding/found-index.html|website=Illustrated History of the Roman Empire|accessdate=8 مارچ 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=livy8&gt;{{cite book|last1=Livius|first1=Titus (Livy)|translator-last1=Luce|translator-first1=T.J.|title=The Rise of Rome, Books 1–5|url=https://archive.org/details/riseofromebookso00livy|date=1998|publisher=Oxford World's Classics|location=Oxford|isbn=0-19-282296-9|pages=[https://archive.org/details/riseofromebookso00livy/page/8 8]–11}}&lt;/ref&gt; کیونکہ [[رہیا سلویا]] دا [[مریخ]]، لڑائی دے رومن دیوتے ولوں زبردستی عصمت دری کیتی گئی سی، جس کارن اوہ حاملہ ہو گئی سی۔ اسدے جنمے جڑواں نوں ادھا-برہم منیا گیا سی۔

[[File:Capitoline she-wolf Musei Capitolini MC1181.jpg|thumb|left|دنتکہانی دے مطابق، [[روم دا قیام]] 753 [[ق م]] وچ [[روملس]] اتے [[ریمس]] نے کیتی سی، جنہاں نوں اک بگھیاڑن نے پالیا سی۔]]

نواں راجا [[املیئس]] ڈردا سی کہ روملس اتے ریمس وڈے ہو کے راج گدی واپس نہ منگ لین، اس لئی اسنے اوہناں نوں ڈوبن دا حکم دے دتا۔&lt;ref name=livy8 /&gt; اک بگھیاڑن (جاں کجھ اکھاڑیاں دے چرواہے دی بیوی) نے اوہناں نوں بچایا اتے پالیا، جدوں اوہ کافی وڈے ہو گئے تاں واپس ایلبا لونگا دی گدی اُتے جا پہنچے۔&lt;ref name=&quot;Caesarandchrist&quot;&gt;{{cite book|last1=Durant|first1=Will|last2=Durant|first2=Ariel|title=[[The Story of Civilization]] – Volume III: Caesar and Christ|date=1944|publisher=Simon and Schuster, Inc.|location=United States|isbn=978-1-56731-023-8|pages=[https://archive.org/details/storyofcivilizat03dura/page/12 12]–14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=livy8 /&gt;
== سامراج ==
روم شہر [[ٹیبر دریا]]  دے کنارے آلے-دوآلے پھیلیاں بستیاں توں وسیا سی، جو آواجائی اتے وپار دا اک چوڑا رستہ سی۔&lt;ref name=&quot;Caesarandchrist&quot; /&gt; آثار قدیمہ ثبوت دے مطابق، روم دے پنڈ نوں شاید 8 ویں صدی [[ق م]] وچ کجھ ویلے لئی قائم کیتا گیا سی، حالانکہ ایہہ شاید 10 ویں صدی [[ق م]] تک [[اٹلی]] دے لاطینی گوت دے میمبراں ولوں، [[پیلیٹائین ہل]] دے سکھر تے واپس جا سکدا سی۔&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Matyszak|first1=Philip|title=Chronicle of the Roman Republic|url=https://archive.org/details/chronicleofroman0000maty|date=2003|publisher=Thames &amp; Hudson|location=London|isbn=0-500-05121-6|page=[https://archive.org/details/chronicleofroman0000maty/page/19 19]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Duiker|first1=William|last2=Spielvogel|first2=Jackson|title=World History|url=https://archive.org/details/worldhistoryto1500duik|date=2001|publisher=Wadsworth|isbn=0-534-57168-9|page=[https://archive.org/details/worldhistoryto1500duik/page/129 129]|edition=Third}}&lt;/ref&gt;

ایٹرسکینج، جو پہلاں [[ایترریا]] وچ شمال ول وسیا ہویا سی، نے لگپگ 7 ویں صدی دے [[ق م]]  دے اخیر وچ کھیتر وچ اک خوبصورت اتے شاہی امیر سیاسی کنٹرول قائم کیتا سی۔ [[ایٹرسکینج]] نے 6 ویں صدی دے [[ق م]] دے اخیر وچ اقتار گوا دتا سی اتے اس ویلے مول لاطینی اتے سابین قبیلیاں نے اپنی سرکار نوں اک جمہوریہ بنا کے اپنی سرکار نوں نواں روپ دتا، جس نال طاقتاں دی ورتوں لئی حکمراناں دی اہلیت اُتے بہت زیادہ روکاں سن۔&lt;ref&gt;''Ancient Rome and the Roman Empire'' by Michael Kerrigan. [[Dorling Kindersley]]، London: 2001. {{ISBN|0-7894-8153-7}}۔ page 12.&lt;/ref&gt;

رومن پرمپرا اتے آثار قدیمہ ثبوت [[فورم رومنم]] دے اندر اک گنجھل دار نوں اشارہ کردے ہن کیونکہ راجے لئی طاقت دی سیٹ اتے اتھے مذہبی مرکز دی شروعات وی ہندی اے۔ روم دے دوجے راجے نوما پوپلیئس نے روم دے کامیاب ہون توں بعد روم دے اساری پراجیکٹ شروع کیتے، جس وچ اس دے شاہی محل نے ریجیا اتے ویسٹل کواریاں دے گنجھل دار کم شروع کیتے۔
== جمہوریہ ==
پرمپرا دے مطابق اتے بعد دے لکھاری جویں کہ [[لیوی]]، [[رومن ریپبلک]] دا قیام 509 [[ق م]]دے وچ کیتا گئیا سی،&lt;ref&gt;Langley, Andrew and Souza, de Philip, &quot;The Roman Times&quot;، Candle Wick Press, Massachusetts&lt;/ref&gt; جدوں روم دے ستّ بادشاہاں وچوں آخری اخبار، تروکن پروڈ، نوں لوسیئس جونیئس بروٹس ولوں نکار دتا گیا سی اتے ہر سال نرہیرو میجسٹریٹاں اتے وکھ-وکھ پرتیندھ سنستھانواں تے مشتمل اک نظام قائم کیتی گئی سی۔&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Matyszak|first1=Philip|title=Chronicle of the Roman Republic|url=https://archive.org/details/chronicleofroman0000maty|date=2003|publisher=Thames &amp; Hudson|location=London|isbn=0-500-05121-6|pages=[https://archive.org/details/chronicleofroman0000maty/page/43 43]–44}}&lt;/ref&gt; اک [[آئین]] نے چیکاں اتے بکایاں دی اک لڑی مقررہ کیتی اے، اتے طاقتاں دی ونڈ سبھ توں اہم میجسٹریٹ دو طرحاں دے کنسلسن سن، جنہاں نے مل کے ایگزیکٹیو اتھارٹی جویں کہ کمئم جاں فوجی کمانڈ دا استعمال کیتا۔&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Adkins|first1=Lesley|last2=Adkins|first2=Roy|title=Handbook to Life in Ancient Rome|url=https://archive.org/details/handbooktolifein0000adki_q8n6|pages=[https://archive.org/details/handbooktolifein0000adki_q8n6/page/41 41]–42|date=1998|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-512332-8}}&lt;/ref&gt; کنسلاں نوں سینیٹ دے نال کم کرنا پیا سی، جو کہ شروع وچ رینکنگ انیلٹی جاں صلاحکاراں دا صلاح کار کونسل سی، پر اوہناں دا سائز اتے طاقت وچ وادھا ہویا۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wsu.edu/~dee/ROME/REPUBLIC.HTM |title=Rome: The Roman Republic |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514025151/http://www.wsu.edu/~dee/ROME/REPUBLIC.HTM |archive-date=14 مئی, 2011 |first=Richard |last=Hooker |work=[[Washington State University]] |date=جون 6, 1999 |access-date=مارچ 24, 2007}}&lt;/ref&gt;

==ہور ویکھو==
*[[پرانا مصر]]
*[[پرانا یونان]]


== حوالے ==
{{حوالے}}

== بیرونی جوڑ==
{{گٹھ کومنز|Ancient Rome}}
* [https://web.archive.org/web/20080613173831/http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/ancient_rome.htm Ancient Rome] resources for students from the Courtenay Middle School Library.
* [http://ocw.nd.edu/classics/history-of-ancient-rome History of ancient Rome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091204081729/http://ocw.nd.edu/classics/history-of-ancient-rome |date=2009-12-04 }} OpenCourseWare from the [[یونیورسٹی آف نوٹری ڈیم]] providing free resources including lectures, discussion questions, assignments, and exams.
* [http://ancientrome.ru/art/artworken/result.htm?st=Rome&amp;ds=-800&amp;de=500 Gallery of the Ancient Art: Ancient Rome]
* [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/home.html Lacus Curtius]
* [http://www.livius.org/rome.html Livius.Org]
* [http://www.unrv.com/ United Nations of Roma Victrix (UNRV) History]
* [http://www.waterhistory.org/histories/rome/ Water and Wastewater Systems in Imperial Rome]
* [http://romandnaproject.org/ Roman DNA project]
{{قدیم روم دے موضوعات}}

[[گٹھ:پرانا روم]]
[[گٹھ:اٹھویں صدی قبل مسیح وچ قائم ہون والے دیس تے علاقے]]
[[گٹھ:پنجویں صدی دیاں تحلیلاں]]
[[گٹھ:تہذیباں]]
[[گٹھ:قدیم تریخ]]
[[گٹھ:یورپ دے سابقہ دیس]]
[[گٹھ:پرانی تریخ]]</text>
      <sha1>2fub7r3z31orayk1sueqfwbqc236giw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رومی ایرانی جنگاں</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67544</id>
    <revision>
      <id>712783</id>
      <parentid>710509</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81104" sha1="6ar5o2jww3k74rbkspvu0ns4oerip5u" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict    = رومی ایرانی جنگاں
| result      = 
| image       = 
| caption     = 
| date        = {{nowrap|66 [[ق م]] &amp;ndash; 628 عیسوی}} (694 سال)
| place       = [[میسوپوٹامیہ]], [[شام]], [[زرخیر ہلال]], [[مصر]], [[قفقاز]], [[Atropatene]], [[ایشیائے کوچک]], [[بلقان]], [[ایجیئن سمندر]]
| combatant1  = [[رومی لوک راج]], بعد وچ [[رومی سلطنت]] تے[[بازنطینی سلطنت]]  
{{Collapsible list
| title = اِتَّحادی
| [[Roman influence in Caucasian Albania|Albania]]
| [[عربایا بادشاہت]]
| [[مملکت آرمینیا (قدیم دور)]]
| [[مملکت اکسوم]]
| [[Kingdom of Commagene|Commagene]]
| [[Germania|Germans]]
| [[غساسنہ]]
| [[Goths]]
| [[Western Turkic Khaganate]]
| [[Herules]]
| [[Kingdom of Iberia (antiquity)|Iberia]]
| [[خذر]]
| [[Kindah]]
| [[Lazica]]
| [[Nabataean Kingdom|Nabatea]]
| [[Osroene]]
| [[تدمر]]
| [[Kingdom of Pontus|Pontus]]
}}|combatant2=[[سلطنت اشکانیان]]، جانَشِین [[ساسانی سلطنت]]
{{Collapsible list
| title = اِتَّحادی
| [[آدیابن]]
| [[قفقازی البانیا]]
| [[عربایا بادشاہت]]
| [[مملکت آرمینیا (قدیم دور)]]
| [[Avar Khaganate|Avars]]
| [[Himyarite Kingdom|Himyar]]
| [[Kingdom of Iberia (antiquity)|Iberia]]
| [[یہود]]
| [[Lakhmids]]
| [[Lazica]]
| [[Atropatene|Media Atropatene]]
| [[Osroene]]
| [[Sabir people|Sabirs]]
| [[Sclaveni]]
| [[Xionites]]
}}|commander1={{Unbulleted list
| [[مارکس لیسینیس کراسس]]{{KIA}}
| [[مارک انتھونی]]
| [[نیرو]]
| [[تراجان]]
| [[Lucius Verus]]
| [[سیپٹیمیوس سیورس]]
| [[Caracalla]]
| [[Macrinus]]
| [[Alexander Severus]]
| [[Gordian III]]{{KIA}}
| [[Valerian (emperor)|Valerian]]{{POW}}
| [[Balista]]
| [[Carus]]{{KIA}}
| [[Galerius]]
| [[Constantius II]]
| [[Julian (emperor)|Julian]]{{KIA}}
| [[Jovian (emperor)|Jovian]]
| [[Valens]]
| [[Anastasius I Dicorus|Anastasius I]]
| [[Justinian (magister militum per Orientem)|Justinian]]
| [[Tiberius II Constantine]]
| [[Maurice (emperor)|Maurice]]
| [[Phocas]]
| [[ہرقل]]
}}
{{Collapsible list
| title = Clients/allies
| [[Hyrcanus II]]{{POW}}
| [[Phasael]]{{POW}}
| [[ہیرودیس]]
| [[Artavasdes II of Armenia]]
| [[Tigranes VI of Armenia]]
| [[Antiochus IV of Commagene]]
| [[Polemon II of Pontus]]
| [[Aristobulus of Chalcis]]
| [[Parthamaspates of Parthia]]
| [[Sanatruq II]]
| [[Arshak II|Arshak II of Armenia]]
| [[Mushegh I Mamikonian]]
| [[Pharas the Herulian]]
| [[Odaenathus]]
| [[Gubazes I of Lazica]]
| [[Vakhtang I of Iberia]]
| [[Jabalah IV ibn al-Harith]]{{KIA}}
| [[Gubazes II of Lazica]]
| [[Tzath I of Lazica]]
| [[Al-Harith ibn Jabalah]]
| [[Al-Mundhir III ibn al-Harith]]
| [[Tong Yabghu Qaghan|Ziebel]]
}}|commander2={{Unbulleted list
| [[Orodes II of Parthia|Orodes II]]
| [[Artabanus III of Parthia|Artabanus III]]
| [[Vologases I of Parthia|Vologases I]]
| [[Osroes I]]
| [[Sanatruces II of Parthia|Sinatruces II]]
| [[Vologases IV]]
| [[اردشیر بابکاں (اول)]]
| [[شاہپور اول]]
| [[نرسی]]
| [[Shapur II]]
| [[بہرام گور]]
| [[Yazdegerd II]]
| [[قباد]]
| [[خسرو اول]]
| [[Bahram Chobin|Bahram VI]]
| [[خسرو پرویز]]
}}
{{Collapsible list
| title = Clients/allies
| [[Quintus Labienus]]{{executed}}
| [[Antigonus II Mattathias]]{{executed}}
| [[Artavasdes I of Media Atropatene]]
| [[Tiridates I of Armenia]]
| [[Monobaz II|Monobazus II of Adiabene]]
| [[Meharaspes|Meharaspes of Adiabene]]
| [[Mirian III of Iberia]]
| [['Amr ibn Imru' al-Qays]]
| [[Grumbates]]
| [[Urnayr|Urnayr of Caucasian Albania]]
| [[Al-Mundhir I ibn al-Nu'man]]
| [[Al-Mundhir III ibn al-Nu'man]]
| [[Gubazes II of Lazica]]
| [[Al-Mundhir IV ibn al-Mundhir]]{{POW}}
| [[Stephen I of Iberia]]{{KIA}}
| [[Nehemiah ben Hushiel]]{{executed}}
| [[Benjamin of Tiberias]]
}}|casualties1=|casualties2=|notes=}}
{{Campaignbox Roman-Persian Wars}}[[File:Parthia 001ad.jpg|250px|thumb|right|Parthia, its subkingdoms, and neighbors in 1&amp;nbsp;AD]]
'''رومی ایرانی لڑائیاں'''  یونانی-رومی سلطنتاں دے راجاں اتے  دو اگڑ پچھڑ ایرانی سلطنتاں دے وچ  لڑائیاں دی اک لڑی سی: [[پارتھی سلطنت]] اتے   [[رومی لوک راج]] دے وچکار لڑائیاں 66 عیسوی وچ شروع ہوئیاں؛ جنگاں رومی لوکراج دے اخیر تک ہندیاں رہیاں  ، اتے [[رومی سلطنت]]  اتے فارس دی [[ساسانی سلطنت]] دے ذریعے جاری رہیاں۔ بفر ریاستاں دے روپ وچ کئی باجگزار ریاستاں  دے نال-نال کئیاں شراکت دار قومانتری دیساں نے وی اک کردار نبھایا۔اوہناں دے وچکار آخری لڑائی دے ختم ہون توں کجھ ویلے بعد عرب مسلم جتاں راہیں ایہ لڑائیاں ختم ہوئیاں ، جس کارن [[ساسانی سلطنت]] دا خاتمہ ہویا اتے [[بازنطینی سلطنت]] ([[چڑھدی رومی سلطنت]])  دا وڈا زمینی علاقہ نقصان ہویا ۔[[File:Justinian Byzanz.png|250px|thumb|left|Roman and Sasanian Empires during [[Justinian (general)|Justinian's]] reign
{| style=&quot;width:100%;&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
||
{{legend|#A8BDEC|Roman (Byzantine) Empire}}
{{legend|#DDA0DD|Acquisitions by Justinian}}
||
{{legend|#ffff99|Sasanian Empire}}
{{legend|#FFA040|Sasanian vassals}}
|}]]
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;background:#c6dbf7; float:left; font-size:85%; margin-left:1em; margin-right:2em; max-width:27%; text-align:left; width:30em;&quot;
|| &quot;How could it be a good thing to hand over one's dearest possessions to a stranger, a barbarian, the ruler of one's bitterest enemy, one whose good faith and sense of justice were untried, and, what is more, one who belonged to an alien and heathen faith?&quot;
|-
|| '''[[Agathias]]''' (''Histories'', 4.26.6, translated by Averil Cameron) about the Persians, a judgment typical of the Roman view.&lt;ref&gt;Greatrex (2005), 477–478&lt;/ref&gt;
|}
بھانويں رومیاں تے فارسیاں دے وچکار ست صدیاں تک جنگ جاری رہی ، لیکن شمال د‏‏ی شفٹاں دے علاوہ ، سرحد کافی حد تک مستحکم رہی۔ زبردست جنگ دا کھیل شروع ہويا: شہراں ، قلعےآں تے صوبےآں نو‏‏ں مستقل طور اُتے برطرف کيتا گیا ، قبضہ کيتا گیا ، تباہ کيتا گیا تے کاروبار کيتا گیا۔ کسی وی طرف اپنی حدود تو‏ں دور اس طرح د‏‏ی لمبی مہماں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی لاجسٹک طاقت یا افرادی قوت موجود نئيں سی ، تے اس طرح نہ تاں اوہ اپنے حدود نو‏‏ں زیادہ پتلی پھیلانے دا خطرہ لیائے بغیر بہت اگے ودھ سکدا ا‏‏ے۔ دونے اطراف نے سرحد تو‏ں اگے فتحاں کيتياں ، لیکن وقت دے نال توازن تقریبا ہمیشہ بحال رہیا۔ بھانويں ابتدائی طور اُتے فوجی تدبیراں وچ مختلف نيں ، دونے اطراف دیاں فوجاں آہستہ آہستہ اک دوسرے تو‏ں اپنائی گئياں تے چھیويں صدی دے دوسرے نصف تک ، اوہ یکساں تے یکساں طور اُتے مل گئے۔&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/byzantine-iranian-relations|title=Byzantine–Iranian Relations – Encyclopaedia Iranica|last=electricpulp.com|website=www.iranicaonline.org|access-date=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;

روم‌وفارس جنگاں دے دوران وسائل دا خرچہ بالآخر دونے سلطنتاں دے لئی تباہ کن ثابت ہويا۔ چھیويں تے ستويں صدی د‏‏ی طویل تے ودھدی ہوئی جنگ نے خلافت دے اچانک ابھرے تے پھیلاؤ دے مقابلہ وچ انہاں نو‏ں تھکاوٹ تے کمزور کردتا ، جنہاں د‏‏ی افواج نے آخری رومن فارسی جنگ دے خاتمہ دے چند سال بعد ہی دونے سلطنتاں اُتے حملہ کيتا۔ اپنی کمزور حالت تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے ، عرب مسلم لشکراں نے تیزی تو‏ں پوری ساسانی سلطنت نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا ، تے مشرقی رومی سلطنت نو‏‏ں سرزمین شام ، قفقاز ، مصر تے باقی شمالی افریقہ وچ اپنے علاقےآں تو‏ں محروم کردتا۔ اگلی صدیاں دے دوران ، مشرقی رومن سلطنت دا زیادہ تر حصہ مسلم اقتدار وچ آیا۔
== تارِیخی پَسِ‌مَنظَر ==
جیمز ہاورڈ - جانسٹن دے مطابق ، &quot;تیسری صدی ق م تو‏ں لے ک‏ے ستويں صدی عیسوی دے اوائل تک ، حریف کھلاڑی [مشرق وچ ] شاہی تعصب دے نال اک عظیم الشان سیاست سن ، جو علاقائی تقسیم نو‏‏ں عبور کردے ہوئے مستحکم علاقےآں نو‏‏ں قائم کرنے تے انہاں دا تحفظ کرنے وچ کام‌یاب رہیا تھا&quot;۔&lt;ref&gt;Howard-Johnston (2006), 1&lt;/ref&gt; رومی تے پرتھئین سیلیوسڈ سلطنت دے کچھ حصےآں اُتے اپنی فتح دے ذریعے رابطے وچ آئے۔ تیسری صدی ق م دے دوران ، پرتھین وسطی ایشین میدان تو‏ں شمالی ایران چلے گئے۔ بھانويں سیلیوسیڈس دے ذریعہ اک وقت دے لئی دبے ہوئے ، دوسری صدی ق م وچ انہاں نے توڑ ڈال دتی ، تے اک آزاد ریاست قائم کيتی جو مستقل طور اُتے اپنے سابقہ ​​حکمراناں د‏‏ی قیمت اُتے ودھدتی گئی ، تے تیسری تے پہلی صدی ق م دے دوران ، انہاں نے فتح حاصل کرلئی- فارس ، میسوپوٹیمیا ، تے آرمینیا۔{{sfn|Kia|2016|page=liii}}{{sfn|De Blois|van der Spek|2008|page=137}}&lt;ref name=&quot;BEn&quot;&gt;Ball (2000), 12–13; Dignas–Winter (2007), [http://assets.cambridge.org/97805218/49258/excerpt/9780521849258_excerpt.pdf 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606203347/http://assets.cambridge.org/97805218/49258/excerpt/9780521849258_excerpt.pdf |date=2011-06-06 }} (PDF)&lt;/ref&gt;

ارساڈ خاندان دے ذریعہ حکمرانی کردے ہوئے ، پارتھیاں نے اپنے گمشدہ علاقےآں اُتے دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی کئی سیلیوڈ کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنایا ، تے قفقاز وچ متعدد نامی شاخاں قائم کيت‏یاں ، یعنی ارمینیا د‏‏ی ارساڈ خاندان ، آئبیریا دے ارساڈ خاندان ، تے کاکیسیئن البانیہ دے ارساڈ خاندان۔ دراں اثنا ، رومیاں نے 2 صدی ق م دے اوائل وچ اناطولیہ وچ سیلیوکیڈس نو‏‏ں انہاں دے علاقےآں تو‏ں بے دخل کردتا ، تھرموپائلی تے میگنیشیا وچ عظیم انٹیچوس III نو‏‏ں شکست دینے دے بعد۔ آخر کار ، 64 ق م وچ پومپیو نے شام وچ بقیہ سیلیوسیڈ علاقےآں اُتے فتح حاصل کيتی ، اپنی ریاست نو‏‏ں بجھایا تے رومن مشرقی سرحد نو‏‏ں فرات د‏‏ی طرف ودھایا ، جتھے اس نے پارتھین دے علاقے نال ملاقات کيت‏ی۔&lt;ref name=&quot;BEn&quot; /&gt;
 

== رُومی-پارتھیائی جَنگَاں ==
[[File:Sarbaz Nysa.jpg|thumb|150px|اشکانی شاہی رہائش گاہ تے ترکمانستان دے شہر [[نسا، ترکمانستان|نسا، ترکستان]] نیکروپولیس تو‏ں ، دوسری صدی ق م وچ ، پارلیائی جنگجو دا اک مجسمہ سر (وڈے مجسمے تو‏ں ٹوٹا ہويا) ، جس وچ ہیلینی طرز دا ہیلمٹ پہنا ہويا سی۔]]
مغرب وچ پرتھین انٹرپرائز دا آغاز میتریڈیٹس اول دے وقت وچ ہويا سی تے اسنو‏ں میتریڈیٹس دوم نے دوبارہ زندہ کيتا سی ، جس نے لوسیئس کارنیلیس سلہ دے نال رومن پارٹیان اتحاد (سی. 105 ق م) دے لئی ناکا‏م مذاکرات کیتے سن ۔ []] جدو‏ں لوکلوس نے جنوبی ارمینیا اُتے حملہ کيتا تے 69 ق م وچ ٹگرانیاں دے خلاف حملے د‏‏ی راہنمائی د‏‏ی ، تاں اس نے مداخلت تو‏ں انکار کرنے دے لئی فرایٹس III دے نال خط و کتابت کیتی۔ بھانويں پرتھین غیر جانبدار رہے ، لیکن لِکلوس نے انہاں اُتے حملہ کرنے اُتے غور کيتا۔ [8] ––-–– ق م وچ ، پومپیو نے فرایٹس دے نال معاہدہ کيتا ، تے رومن - پرتھائی فوج نے آرمینیا اُتے حملہ کيتا ، لیکن فرات د‏‏ی حدود دے بارے وچ جلد ہی تنازعہ پیدا ہوگیا۔ آخر وچ ، فرایٹس نے میسوپوٹیمیا اُتے اپنا کنٹرول قائم کيتا ، سوائے مغربی ضلع آسروئین دے ، جو رومن دا انحصار بن گیا۔ []]

رومن جنرل مارکس لائسنس کراسس نے 53 ق م وچ تباہ کن نتائج دے نال میسوپوٹیمیا اُتے حملہ د‏‏ی قیادت کیتی۔ اوہ تے اس دا بیٹا پبلیوس جنرل سورنہ دے ماتحت پرتھائیاں دے ذریعہ کیرھے د‏‏ی لڑائی وچ مارے گئے سن [[10] اراؤسیو د‏‏ی لڑائی دے بعد رومن د‏‏ی بدترین شکست سی۔ پارتھیاں نے اگلے ہی سال شام اُتے چھاپہ ماریا ، تے BC1 ق م وچ اک وڈا حملہ کيتا ، لیکن انہاں د‏‏ی فوج رومیاں دے ہتھو‏ں انٹیگونیہ دے نیڑے اک گھات وچ گھس گئی تے انہاں نو‏ں پِچھے ہٹا دتا گیا۔
قیصر د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران پرتھین وڈی حد تک غیر جانبدار رہے ، جولیس سیزر د‏‏ی حمایت کرنے والی افواج تے پومپیو د‏‏ی حمایت کرنے والی افواج تے رومی سینیٹ دے روايتی دھڑے دے وچکار لڑائی لڑی۔ اُتے ، انھاں نے پومپیو دے نال تعلقات برقرار رکھے ، تے اس د‏ی شکست تے موت دے بعد ، پیکورس اول دے تحت اک فورس نے پومپین جنرل ق سیسیلیس باسس د‏‏ی مدد کيت‏ی ، جس نو‏‏ں سیزریئن فورسز نے وادی اپامیہ وچ محاصرہ کيتا سی۔ خانہ جنگی دے خاتمے دے بعد ، جولیس سیزر نے پرتھیا دے خلاف اک مہم تیار کيتی ، لیکن اس دے قتل نال جنگ ٹل گئی۔ آنے والے لبریزاں د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران پرتھیناں نے بروطس تے کیسیوس د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے BC 42 ق م وچ فلپائ د‏‏ی جنگ وچ اپنی طرف تو‏ں لڑنے دے لئی اک دستہ بھیجیا۔ [१2] لبریزاں د‏‏ی شکست دے بعد ، برٹوس تے کیسیوس دے سابق حامی ، رومن کوئنٹس لایبینس دے نال مل ک‏ے ، پارٹیناں نے 40 ق م وچ رومی سرزمین اُتے حملہ کيتا۔ انہاں نے شام دے رومن صوبے نو‏‏ں تیزی تو‏ں مغلوب کردتا تے رومیہ مؤکل ہائرنکینس II دا تختہ پلٹ کر تے اس دے بھتیجے اینٹیگونس نو‏‏ں انسٹال کرنے دے بعد اوہ یہودیہ وچ داخل ہوگئے۔ اک لمحے دے لئی ، پورا رومن وسطی پرتھائیاں دے ہتھو‏ں گم ہوئے گیا یا انہاں دے ہتھ پے گیا۔ اُتے ، دوسری رومن خانہ جنگی دے اختتام نے جلد ہی ایشیاء وچ رومی طاقت نو‏‏ں بحال کردتا۔ [13] مارک اینٹونی نے وینٹیڈیئس نو‏‏ں لایبینس د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی بھیجیا سی ، جس نے اناطولیہ اُتے حملہ کيتا سی۔ جلد ہی لیبیانس نو‏‏ں رومی فوجاں دے ذریعہ شام واپس بھیج دتا گیا ، تے ، بھانويں پارٹھیئناں دے ذریعہ اس تو‏ں تقویت ملی ، اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا ، قیدی بنا لیا گیا تے اسنو‏ں ہلاک کردتا گیا۔ شام دے دروازےآں دے نیڑے ہور شکست کھانے دے بعد ، پرتھین شام تو‏ں وکھ ہوگئے۔ اوہ 38 ق م وچ پرت آئے سن لیکن وینٹیڈیئس نے فیصلہ کن شکست کھادی سی ، تے پیکورس ماریا گیا سی۔ یہوڈیا وچ ، اینٹیگونس نو‏‏ں ہیروڈ نے روم وچ مدد دے نال 37 ق م وچ بیخ ​​ک wasا۔ [14] شام تے یہودیہ اُتے رومن دا کنٹرول بحال ہونے دے بعد ، مارک اینٹونی اک بہت وڈی فوج نو‏‏ں اٹروپٹین د‏‏ی طرف لے گئے ، لیکن انہاں د‏‏ی محاصرے والی ٹرین تے اس دا محافظ وکھ تھلگ تے مٹ گیا ، جدو‏ں کہ اس دے آرمینی اتحادی اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے۔ پرتھین عہدےآں دے خلاف پیشرفت کرنے وچ ناکا‏م ہونے اُتے ، رومی بھاری جانی نقصان تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔ انٹونی 33 ق م وچ آرمینیہ وچ دوبارہ آکٹویئن تے پرتھائیاں دے خلاف مدین بادشاہ دے نال شامل ہونے دے لئی سی۔ ہور مشغولیات نے اسنو‏ں دستبردار ہونے اُتے مجبور کردتا ، تے پورا خطہ پرتھین دے زیر اقتدار آگیا۔ [15]
=== رُومی‌سَلطَنَت‌بَمُقابلہ‌اشکان ===
[[File:Parthia 001ad.jpg|250px|thumb|right|1 ق‌م وچ اشکانیان سلطنت، اس د‏ی ذیلی سلطنتاں تے ہم‌سائےہا&amp;nbsp;]]
دونے طاقتاں دے وچکار تناؤ د‏‏ی وجہ نال جنگ نو‏‏ں نويں جنگ دا خطرہ ، آکٹوویان تے فراٹاسیس نے 1 AD وچ سمجھوتہ کيتا۔ معاہدے دے مطابق ، پرتھیا نے ارمینیا تو‏ں اپنی افواج دا انخلا کرنے تے اوتھ‏ے دے اک رومی محافظ نو‏‏ں تسلیم کرنے دا بیڑا اٹھایا۔ بہر حال ، ارمینیا وچ قابض تے اثر و رسوخ اُتے رومن - فارسی دشمنی اگلی کئی دہائیاں تک بلا روک ٹوک جاری ا‏‏ے۔ [1 16] اپنے بیٹے نو‏‏ں خالی آرمینیائی تخت اُتے بٹھانے دے پارتھیائی بادشاہ آرٹابنس III دے فیصلے نے روم دے نال AD AD عیسوی وچ اک جنگ شروع کردتی سی ، جس دا اختتام اس وقت ہويا جدو‏ں ارٹابینس III نے ارمینیا وچ پرتھائی اثر و رسوخ دے دعوے نو‏‏ں ترک کردتا۔ [17] پارٹین دے بادشاہ وولوگس اول دے بعد زبردستی اپنے بھائی ٹیریڈیٹس نو‏‏ں آرمینی تخت اُتے نصب کرنے دے بعد ، 58 ء وچ جنگ شروع ہوگئی۔ [18] رومی فوجاں نے تیریڈیٹس دا تختہ پلٹ دتا تے اس د‏ی جگہ اک کیپاڈوسیائی شہزادہ بنا دتا ، جس تو‏ں اک غیر یقینی جنگ دا آغاز ہويا۔ اس دا خاتمہ AD 63 عیسوی وچ ہونے دے بعد ہويا جدو‏ں رومیاں نے تیریڈیٹس تے اس د‏ی اولاد نو‏‏ں اس شرط اُتے آرمینیا اُتے حکمرانی کرنے د‏‏ی اجازت دینے اُتے اتفاق کيتا سی کہ اوہ رومن شہنشاہ تو‏ں بادشاہت حاصل کردے نيں۔

تنازعات دا اک تازہ سلسلہ دوسری صدی عیسوی وچ شروع ہويا ، اس دوران رومیاں نے مستقل طور اُتے پرتھیا نو‏‏ں اپنا اقتدار سنبھال لیا۔ شہنشاہ ٹراجان نے 114 تے 115 دے دوران آرمینیا تے میسوپوٹیمیا اُتے حملہ کيتا تے انھاں رومن صوبےآں دے طور اُتے جوڑ لیا۔ خلیج فارس دا رخ کرنے والے جہاز تو‏ں پہلے انہاں نے پارٹیان دے راجگڑھ سٹیفون اُتے قبضہ کرلیا۔ [20] اُتے ، مقبوضہ پرتھین علاقےآں وچ १1 115 in ء وچ بغاوتاں پھوٹ پڑاں ، جدو‏ں کہ رومی سرزمین وچ یہودیاں د‏‏ی اک وڈی بغاوت شروع ہوگئی ، جس نے رومی فوجی وسائل نو‏‏ں بری طرح پھیلادتا۔ پارتھیائی فوجاں نے کلیدی رومیاں دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کيتا ، تے سیلیوسیا ، نسیبیس تے اڈیسا دے رومی فوجی دستےآں نو‏‏ں مقامی باشندےآں نے بے دخل کردتا۔ ٹراجان نے میسوپوٹیمیا وچ باغیاں نو‏‏ں مات دیدی ، لیکن پارٹینی شہزادہ پارٹاماسپیٹس نو‏‏ں اک موکل حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں تخت اُتے بیٹھیا ، اس نے اپنی فوج واپس لے لی تے شام واپس چلا گیا۔ 117 وچ ٹراجان د‏‏ی موت ہوگئی ، اس تو‏ں پہلے کہ اوہ پارٹیان صوبےآں اُتے رومن کنٹرول نو‏‏ں منظم تے مستحکم کرسک‏‏ے۔ [21]
ٹراجنہاں د‏‏ی پرتھین جنگ نے &quot;رومن سلطنت د‏‏ی عظیم حکمت عملی&quot; وچ زور دینے د‏‏ی اک تبدیلی د‏‏ی شروعات د‏‏ی ، لیکن اس دے جانشین ، ہڈرین نے فیصلہ کيتا کہ فرات نو‏‏ں اس دے براہ راست کنٹرول د‏‏ی حد دے طور اُتے دوبارہ قائم کرنا روم دے مفاد وچ ا‏‏ے۔ ہڈرین پہلے د‏‏ی حیثیت تو‏ں واپس آگیا ، تے ارمینیا ، میسوپوٹیمیا تے اڈیا بینی دے علاقےآں نو‏‏ں اپنے سابقہ ​​حکمراناں تے مؤکل بادشاہاں دے حوالے کردتا۔ [२2]
[[File:Septimius arch - relief.jpg|thumb|Reliefs depicting war with Parthia on the [[Arch of Septimius Severus]], built to commemorate the Roman victories]]
161 وچ آرمینیا دے خلاف اک بار فیر جنگ چھڑ گئی ، جدو‏ں وولوگیس چہارم نے اوتھ‏ے رومیاں نو‏‏ں شکست دتی ، ایڈیسا اُتے قبضہ کيتا تے شام نو‏‏ں تباہ کردتا۔ 163 وچ رومانیہ دے اس جوابی حملے وچ اسٹیٹیوس پرِکِس نے آرمینیا وچ پارتھیاں نو‏‏ں شکست دتی تے آرمینی تخت اُتے اپنا پسندیدہ امیدوار کھڑا کيتا۔ اگلے ہی سال ایڈیڈیس کیسیوس نے میسوپوٹیمیا اُتے حملہ کيتا ، جس نے ڈورا یوروپوس تے سلیوشیا وچ لڑائی جِت کر 165 وچ کلاسیفون نو‏‏ں برخاست کيتا۔ اک وبا جو ممکنہ طور اُتے چیچک د‏‏ی وجہ تو‏ں رومی فوج وچ پھیل گئی سی تے اس د‏ی واپسی اُتے مجبور ہوگئی سی۔ [23] انٹونائن طاعون د‏‏ی اصل سی جس نے پوری رومی سلطنت وچ اک نسل دے لئی چھاپا ماریا۔ 195–197 وچ ، بادشاہ سیپٹیمیم سیویرس دے تحت رومی حملے دے نتیجے وچ روم نے شمالی میسوپوٹیمیا اُتے قبضہ ک‏ر ليا جتھے تک نسیبیس ، سنگارا دے آس پاس دے علاقےآں تے سٹیسیفون د‏‏ی تیسری برطرفی ہوئی سی۔ [24] پارتھیاں دے خلاف آخری جنگ شہنشاہ کاراکالہ نے شروعکيتی سی ، جس نے 216 وچ اربیلا نو‏‏ں برطرف کيتا سی۔ اس دے قتل دے بعد ، اس دے جانشین ، میکرینس نو‏‏ں نسیبیس دے نیڑے پرتھیناں نے شکست دتی سی۔ امن دے بدلے وچ ، اوہ کراکلا تو‏ں ہونے والے نقصان د‏‏ی ادائیگی کرنے اُتے پابند سی۔ [25]

== رُومی-ساسانی جَنگَاں ==
پرتھین حکمرانی دا خاتمہ تے اردشیر اول نے ساسانی سلطنت د‏‏ی بنیاد دے فورا بعد ہی تنازعہ اک بار فیر شروع ہويا۔ اردشیر (ر 226۔241) نے 230 وچ میسوپوٹیمیا تے شام اُتے چھاپہ ماریا تے اچیمینیڈ سلطنت دے تمام سابقہ ​​علاقےآں نو‏‏ں ختم کرنے دا مطالبہ کيتا۔ [26] بے نتیجہ گل گل دے بعد ، الیگزینڈر سیویرس 232 وچ اردشیر دے خلاف روانہ ہويا تے آخر کار اس د‏ی فوج دے اک کالم نے کامیابی تو‏ں آرمینیا وچ مارچ کرنے دے بعد اسنو‏ں پسپا کردتا ، جدو‏ں کہ دو ہور کالم جنوب د‏‏ی طرف چل پئے تے ناکا‏م ہوگئے ، زیادہ تر جسمانی مشقت دے سبب۔ شہنشاہ نے روم وچ فتح دا جشن منایا۔ [27] 238-240 وچ ، اپنے اقتدار دے خاتمے د‏‏ی طرف ، اردشیر نے شام تے میسوپوٹیمیا دے متعدد شہراں اُتے قبضہ کيتا ، جس وچ کارہائی ، نسیبیس تے ہاترا شامل سن ۔

اردشیر دے جانشین شاپور اول دے تحت جدوجہد اک بار فیر شروع ہوئی تے تیز ہوگئی۔ اس نے میسوپوٹیمیا اُتے حملہ کيتا تے ہاترا اُتے قبضہ کرلیا ، جس نے حال ہی وچ اس د‏ی وفاداری نو‏‏ں بدل دتا سی لیکن اس د‏ی فوج 243 وچ ریسینا دے نیڑے لڑی گئی سی۔ رومی دے ذریعہ کیرھے تے نسیبیس نو‏‏ں بازیافت کيتا گیا۔ []1] اس کامیابی تو‏ں حوصلہ افزائی کردے ہوئے ، سلطنت گورڈین III نے فرات د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں اگے ودھایا لیکن 244 وچ میسیچے د‏‏ی لڑائی وچ Ctesiphon دے نیڑے شکست کھا گئی۔ گورڈین یا تاں اس جنگ وچ ماریا گیا سی یا اسنو‏ں اپنے ہی لوکاں نے قتل کردتا سی۔ فلپ شہنشاہ بن گیا ، تے انہاں نے جلد بازی تو‏ں اک امن سمجھوتہ کرنے اُتے فارسیاں نو‏‏ں 500،000 دیناری ادا کردتی۔ [32]

 جرمنی دے حملےآں تے قلیل مدتی شہنشاہاں د‏‏ی اک سیریز تو‏ں رومی سلطنت کمزور ہوگئی ، شاپور اول نے جلد ہی اپنے حملے دوبارہ شروع کردئے۔ 250 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، فلپ آرمینیا دے کنٹرول اُتے جدوجہد وچ شامل سی۔ شاپور نے آرمینیا اُتے فتح حاصل کيتی تے اس دے بادشاہ نو‏‏ں مار ڈالیا ، 253 وچ بربلسوسو د‏‏ی لڑائی وچ رومیاں نو‏‏ں شکست دتی ، فیر غالبا Anti انطاکیہ نو‏‏ں پرت لیا تے پرت لیا۔ [] 33] 258 تے 260 دے درمیان ، شاپور نے ایڈیسہ د‏‏ی جنگ وچ اپنی فوج نو‏‏ں شکست دینے دے بعد شہنشاہ ویلین نو‏‏ں پھڑ لیا۔ اوہ اناطولیہ وچ چلا گیا لیکن اوتھ‏ے رومی افواج نے اسنو‏ں شکست دتی۔ [] 34] پامیرا دے اوڈیناتھس دے حملےآں نے فارس نو‏‏ں رومن دے علاقے تو‏ں دستبردار ہونے اُتے مجبور کيتا ، تے انہاں نے آرمینیا تے انطیوک دے حوالے کردتا۔ [ering.]

275 تے 282 وچ اوریلین تے پروبس نے بالترتیب فارس اُتے حملہ کرنے دا ارادہ کيتا ، لیکن اوہ دونے اپنے منصوبے پورے کرنے تو‏ں پہلے ہی قتل کردتے گئے۔ [fulfill 35] 283 وچ شہنشاہ کیروس نے اس دے راجگڑھ ، سٹیفون نو‏‏ں برطرف کرکے ، فارس اُتے اک کامیاب حملہ کيتا۔ جے کارس ايس‏ے سال دسمبر وچ نہ مردے تاں شاید انھاں نے اپنی فتوحات وچ توسیع کردتی۔ [36 36] ڈیوکلیٹیئن دے ابتدائی دور وچ امن دے اک مختصر عرصے دے بعد ، نرس نے رومیاں اُتے آرمینیا اُتے حملہ کرنے دے نال نويں دشمنی د‏‏ی تے اس نے 296 یا 297 وچ گراہیریس نو‏‏ں کاراہے تو‏ں دور نئيں کيتا۔ [] 37] اُتے ، 298 وچ گیلیرس نے ستالہ د‏‏ی لڑائی وچ نریش نو‏‏ں شکست دتی ، راجگڑھ سٹیفون نو‏‏ں برخاست کردتا تے فارسی خزانے تے شاہی حرم اُتے قبضہ کرلیا۔ کئی دہائیاں تک رومن د‏‏ی فتح سب تو‏ں زیادہ فیصلہ کن رہی: دجلہ دے مشرق وچ بوہت سارے شہر رومیاں نو‏‏ں دتے گئے سن جنہاں وچ ٹگرانوکرٹ ، سیرڈ ، مارٹروپولس ، بالالیسا ، موکسوس ، داؤدیہ تے ارزان شامل سن ۔ ہور ، رومن نو‏‏ں ارمینیا اُتے قابو پالیا گیا۔ [38]

 شہنشاہ کیروس نے 283 وچ فارس اُتے کامیاب یلغار د‏‏ی ، جس نے تیسری بار ساسیان دے راجگڑھ سٹیفون نو‏‏ں برخاست کيتا۔ خاندانی تنازعات دے بعد جاری داخلی تنازعات تو‏ں فارسی کمزور ہوگئے سن تے شاید رومیاں نے اپنی فتوحات وچ توسیع کردتی ہُندی جے کیروس دا اس سال دسمبر وچ انتقال نہ ہُندا۔ [39] [40 40] اس دے جانشین نومیرین نو‏‏ں اپنی ہی فوج نے پسپائی اُتے مجبور کردتا ، اس یقین تو‏ں خوفزدہ ہوئے کہ کارس د‏‏ی موت آسمانی بجلی د‏‏ی ہڑتال نال ہوئی ا‏‏ے۔ [] 40]

 ڈیوکلیٹین دے دور دے اوائل وچ اک مختصر امن دے بعد ، فارسیاں نے اس وقت دشمنی نو‏‏ں نويں شکل دتی جدو‏ں انہاں نے آرمینیا اُتے حملہ کيتا تے 296 یا 297 وچ قارحے تو‏ں باہر رومیاں نو‏‏ں شکست دتی۔ []1] اُتے ، گیلیرس نے 298 وچ ستالہ د‏‏ی جنگ وچ فارسیاں نو‏‏ں کچل دتا ، اس نے خزانے تے شاہی حرم اُتے قبضہ کيتا۔ نتیجے وچ امن تصفیہ نے رومیاں نو‏‏ں دجلہ تے گریٹر زیب دے درمیان والے علاقے اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا۔ ایہ کئی عشراں تک رومن د‏‏ی سب تو‏ں فیصلہ کن فتح سی۔ اوہ تمام علاقے جو ضائع ہوچکے سن ، تمام قابل بحث اراضی تے آرمینیا دا کنٹرول رومن دے ہتھ وچ سی۔

299 دے انتظامات 330 دے وسط تک جاری رہے ، جدو‏ں شاپور II نے رومیاں دے خلاف کارروائیاں دا سلسلہ شروع کيتا۔ سنگاارا (8 34 at) وچ قسطنطنیس دوم د‏‏ی زیرقیادت رومی فوج دا تختہ الٹنے دے نتیجے وچ ، جنگ وچ کامیابیاں د‏‏ی اک وڈی لہر دے باوجود ، اس د‏ی مہمات دا کوئی دیرپا اثر نئيں ہويا: نسیبیس دے تن فارسی محاصرہ ، اس دور وچ ، جسنو‏ں میسوپوٹیمیا د‏‏ی کلید کہیا جاندا اے ، [ ] 43] پسپا کردتا گیا ، تے جدو‏ں شاپور ida 35 to وچ کامیابی دے نال امیڈا دا محاصرہ کرنے تے سنگارا لینے وچ کامیاب ہويا ، دونے شہراں نو‏‏ں جلد ہی رومیاں نے دوبارہ قبضہ کرلیا۔ []1] s 350s د‏‏ی دہائی دے دوران ، جدو‏ں شاپور نے فارس دے مشرقی تے فیر شمالی سرحدی علاقےآں اُتے خانہ بدوش حملےآں دا مقابلہ کيتا ، اس نے 9 359 وچ مشرقی قبیلے د‏‏ی مدد تو‏ں اک نويں مہم چلا‏ئی جس نو‏‏ں اس نے شکست تو‏ں دوچار کيتا ، تے اک مشکل محاصرے دے بعد فیر امیڈا اُتے قبضہ کرلیا (35 359) ). اگلے ہی سال اس نے بیزبڈے تے سنگارا اُتے قبضہ کرلیا ، تے قسطنطنیس دوم دے جوابی حملے نو‏‏ں پسپا کردتا۔ [] 44] لیکن انہاں فتوحات د‏‏ی بے تحاشا قیمت نے اسنو‏ں کمزور کردتا ، تے اوہ جلد ہی اپنے وحشی حلیفاں دے ہتھو‏ں ویران ہوئے گیا ، تے اسنو‏ں رومن شہنشاہ جولین نے 363 وچ اک وڈے لشک‏ر ک‏ے نال فرات نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے Ctesiphon [45] د‏‏ی طرف ودھنے والے وڈے حملے دا خطرہ بنا دتا۔ فتح دے باوجود [] 46] [] 47] دیواراں تو‏ں پہلے کلیسیفون د‏‏ی لڑائی وچ جولین فارس دا راجگڑھ لینے وچ ناکا‏م رہیا تے دجلہ دے نال پِچھے ہٹ گیا۔ فارسیاں دے ذریعہ چھیڑا ہويا ، جولین دجلہ دے نال اک مشکل پسپائی دے دوران ، سامرا د‏‏ی لڑائی وچ ماریا گیا سی۔ فرات دے مشرقی کنارے اُتے رومن فوج د‏‏ی پھنس جانے دے بعد ، جولین دے جانشین جوویان نے امن قائم کيتا ، تے اس نے ساسانیائی علاقے تو‏ں محفوظ راستہ جانے دے بدلے وڈی مراعات اُتے اتفاق کيتا۔ رومیاں نے دجلہ دے مشرق وچ اپنے سابقہ ​​جائداد نیزبیس تے سنگارا دے نال ہتھیار ڈال دتے ، تے شاپور نے جلد ہی رومناں دے ذریعہ ترک کردتی گئی آرمینیا اُتے فتح حاصل کرلئی- [] 48]

 3 383 یا Ar 384 وچ ارمینیا اک بار فیر رومن تے ساسانیائی سلطنتاں دے وچکار تنازعہ د‏‏ی ہڈی بن گیا ، لیکن دشمنی اس وقت واقع نئيں ہوئی۔ [] 49] دونے ہی سلطنتاں شمال تو‏ں وحشی خطرات د‏‏ی زد وچ آک‏ے 384 یا 387 وچ ، اک واضح امن معاہدہ اُتے شاپور III تے تھیوڈوسس اول نے ارمینیا نو‏‏ں دونے ریاستاں دے درمیان تقسیم کردے ہوئے دستخط کیتے سن ۔ دراں اثناء ، رومن سلطنت دے شمالی علاقےآں اُتے جرمنی ، الینک تے ہنک دے لوکاں نے حملہ کيتا ، جدو‏ں کہ فارس د‏‏ی شمالی سرحداں اُتے پہلے ہنک دے متعدد افراد تے فیر ہفتھالیاں دے ذریعہ خطرہ سی۔ دونے ہی سلطنتاں نے انہاں خطرات تو‏ں دوچار رہندے ہوئے ، اک وڈی حد تک پُرامن مدت دے بعد ، صرف دو مختصر جنگاں دے ذریعے ہی رکاوٹ پائی ، پہلی گل بحر پنجم دے بعد 421–422 وچ عیسائیت قبول کرنے والے اعلیٰ عہدے دار فارسی عہدے داراں اُتے ظلم و ستم کيتا گیا ، تے دوسری 440 وچ ، جدو‏ں یزہور II نے رومن آرمینیا اُتے چھاپہ ماریا۔ [50]]

== بازنَطِینی-ساسانی جَنگَاں ==
ایناستازی جنگ نے امن د‏‏ی دو طویل طاقتاں دا خاتمہ کيتا جو دونے طاقتاں نے لطف اندوز ہوئے نيں۔ جنگ اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں فارس دے بادشاہ کاودھ اول نے بازنطینی شہنشاہ ایناستاسس اول د‏‏ی طرف تو‏ں زبردستی مالی مدد حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ شہنشاہ نے اس د‏ی فراہمی تو‏ں انکار کردتا تے فارسی بادشاہ نے زبردستی اسنو‏ں لینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ []1] 2 502 عیسوی وچ ، اس نے تیزی تو‏ں بغیر تیاری دے شہر تھیوڈیوسیوپولیس []2] اُتے قبضہ کرلیا تے موسم خزاں تے موسم سرما وچ (50 50–-–33)) امیڈا دے قلعہ شہر دا محاصرہ کيتا۔ قلعہ شہر دا محاصرہ کتواڈ د‏‏ی توقع تو‏ں کدرے زیادہ مشکل ثابت ہويا۔ محافظاں نے مار پیٹنے تو‏ں پہلے تن ماہ تک فارسی حملہ روک دتا۔ [] 53] 3 503 وچ ، رومیاں نے بالآخر فارس دے زیر انتظام امیڈا دا ناکا‏م محاصرہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جدو‏ں کہ کاودھ نے آسروئین اُتے حملہ کيتا تے ايس‏ے نتائج دے نال ایڈیسہ دا محاصرہ کيتا۔ [] 54] آخر کار 4 504 وچ ، رومیاں نے امیڈا د‏‏ی تجدید سرمایہ کاری دے ذریعے کنٹرول حاصل کرلیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ شہر گر گیا۔ اس سال قفقاز تو‏ں ہناں دے ذریعہ آرمینیا اُتے حملے دے نتیجے وچ اک آرمسٹائس پہنچی۔ بھانويں دونے طاقتاں دے وچکار گل گل ہوئی ، لیکن ایہ معاہدہ نومبر 50y6 تک نئيں ہويا سی۔ [] 55] 505 وچ ، ایناستاسس نے دارا وچ اک عظیم قلعہ بند شہر بنانے دا حکم دتا۔ ايس‏ے دوران ، ایڈیسا ، بتنے تے امیڈا وچ وی خستہ حال قلعےآں نو‏‏ں اپ گریڈ کيتا گیا۔ [] 56] بھانويں ایناستاسس دے دور حکومت وچ وڈے پیمانے اُتے کوئی تنازعہ نئيں ہويا ، لیکن تناؤ برقرار رہیا ، خاص طور اُتے جدو‏ں دارا وچ کم جاری رہیا۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ کسی عہدے دے تحت بارڈر زون وچ نويں ​​قلعےآں د‏‏ی تعمیر اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ ایناستاسس نے فارسی اعتراضات دے باوجود اس منصوبے دا پِچھا کيتا ، تے دیواراں 507–508 تک مکمل ہوئے گئياں۔ [57 57]

شہر دا محاصرہ کاودھ د‏‏ی توقع تو‏ں کدرے زیادہ مشکل کاروباری مہم ثابت ہويا۔ محافظاں نے شکست کھانے تو‏ں پہلے تن ماہ دے لئی فارسی حملےآں نو‏‏ں پسپا کردتا۔ [] 58] 3 50 the وچ رومیاں نے بالآخر فارس دے زیر انتظام امیڈا دا ناکا‏م محاصرہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جدو‏ں کہ کاودھ نے آسروین اُتے حملہ کيتا ، تے ايس‏ے نتائج دے نال ایڈیسا دا محاصرہ کيتا۔ [] 59]

آخر کار 4 504 وچ ، رومیاں نے امیڈا د‏‏ی تجدید سرمایہ کاری تو‏ں بالا دستی حاصل کرلئی ، تے ایہ شہر اس دے قبضے وچ چلا گیا۔ اس سال قفقاز تو‏ں ہناں دے ذریعہ ارمینیا اُتے حملے دے نتیجے وچ اک اسلحہ سازی اُتے اتفاق کيتا گیا سی۔ دونے طاقتاں دے وچکار مذاکرات ہوئے ، لیکن انہاں دا ایہ عدم اعتماد سی کہ 6 506 وچ رومیاں نے ، غداری دے شبہے وچ ، فارسی اہلکاراں نو‏‏ں پھڑ لیا۔ رہیا ہونے دے بعد ، فارسیاں نے نسبیس وچ ہی رہنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ [60] نومبر ، 506 وچ ، اک معاہدے اُتے بالآخر اتفاق کيتا گیا ، لیکن اس معاہدے د‏‏ی شرائط کيتا سن اس دے بارے وچ بوہت گھٹ معلوم ہويا۔ پروکوپیس نے دسیا اے کہ ست سال تک امن اُتے اتفاق کيتا گیا ، تے امکان اے کہ فارسیاں نو‏‏ں کچھ ادائیگیاں کيتیاں گئیاں۔ []1]

505 وچ ایناستاسس نے دارا وچ اک عظیم قلعہ بند شہر بنانے دا حکم دتا۔ اڈیسا ، بتناک تے امیڈا وچ خستہ حال قلعےآں نو‏‏ں وی اپ گریڈ کيتا گیا۔ []2] بھانويں ایناستاسس دے دور حکومت وچ وڈے پیمانے اُتے کوئی تنازعہ نئيں ہويا ، لیکن تناؤ برقرار رہیا ، خاص طور اُتے جدو‏ں دارا وچ کم جاری رہیا۔ ایہ تعمیرا‏تی منصوبہ رومن دفاعی دفاع دا اک کلیدی جزو بننا سی ، تے ایہ وی پارسیاں دے نال تنازعہ دا اک مستقل ذریعہ سی ، جس نے شکایت کیت‏‏ی سی کہ اس نے معاہدہ 422 د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی اے ، جس دے ذریعہ دونے سلطنتاں نے سرحدی علاقے وچ نويں ​​قلعے قائم کرنے اُتے اتفاق نئيں کيتا سی۔ . اُتے ایناستاسس نے اس منصوبے دا تعاقب کيتا ، تے دیواراں 507/508 تک مکمل ہوئے گئياں۔ [60]

== بعدماں ==
{{multiple image
| align = right
| direction = vertical
| width = 270
| image1 = 626Byzantium.svg
| caption1 = Byzantine Empire (green) by 626 under Heraclius; striped areas are lands still threatened by the Sasanians.
| image2 = Byzantiumby650AD.svg
| caption2 = Byzantine Empire (orange) by 650. By this point the Sasanian Empire had fallen to the Arab Muslim [[خلافت]] as well as Byzantine Syria, Palestine and Egypt.
}}
اس آخری جنگ دے تباہ کن اثرات نے ، تقریبا مسلسل اک صدی دے لگ بھگ تنازعات دے مجموعی اثرات وچ وادھا کيتا ، جس تو‏ں دونے سلطنتاں معل .م ہوگئياں۔ جدو‏ں کاؤد دوم تخت اُتے آنے دے صرف مہینےآں دے بعد ہی مر گیا تاں ، فارس کئی برساں تو‏ں خانہ جنگی تے خانہ جنگی وچ ڈُب گیا۔ معاشی زوال ، خسرو II د‏‏ی مہماں تو‏ں بھاری ٹیکس عائد کرنے ، مذہبی بدامنی تے صوبائی زمینداراں د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں ساسانیاں نو‏‏ں ہور کمزور کيتا گیا۔ بازنطینی سلطنت وی شدید متاثر ہوئی ، اس دے مالی ذخائر جنگ تو‏ں ختم ہوئے چکے نيں تے بلقان ہن وڈی حد تک سلاواں دے ہتھو‏ں وچ ا‏‏ے۔ [132] ہور برآں ، اناطولیہ بار بار فارسی حملےآں تو‏ں تباہ ہويا۔ قفقاز ، شام ، میسوپوٹیمیا ، فلسطین تے مصر وچ حالیہ دوبارہ زیر قبضہ علاقےآں اُتے سلطنت دے قبضے نو‏‏ں فارسی قبضے دے کئی سالاں نے ڈھیل دتا سی۔

نہ ہی سلطنت نو‏‏ں بحال ہونے دا کوئی موقع فراہ‏م کیہ گیا ، جداں کہ چند ہی سالاں وچ انہاں اُتے عرباں دے حملہ (جو اسلام دے ذریعہ نويں متحد سن ) نے حملہ کيتا ، جسنو‏ں ہاورڈ جانسٹن دے مطابق &quot;صرف اک سونامی تو‏ں تشبیہ دتی جا سکدی ا‏‏ے۔&quot; 134] جارج لِسکا دے مطابق ، &quot;غیر ضروری طور اُتے طویل عرصے تک بازنطینی – فارسی تنازعہ نے اسلام د‏‏ی راہ کھولی&quot;۔ [155] سلطانی سلطنت تیزی تو‏ں انہاں حملےآں دا شکار ہوگئی تے مکمل طور اُتے فتح ہوگئی۔ بازنطینی wars عرب جنگاں دے دوران ، رومن سلطنت دا حال ہی وچ ختم ہونے والا شام دے مشرقی تے جنوبی صوبےآں ، آرمینیا ، مصر تے شمالی افریقہ وچ وی خاتمہ ہوگیا ، جس تو‏ں سلطنت اناطولیہ اُتے مشتمل اک علاقائی ریمپ تے بلقان وچ جزیراں تے قدماں دے پھیلاؤ تک پھیل گئی۔ تے اٹلی۔ [136] ایہ باقی زمین بار بار حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں مکمل طور اُتے غریب ہوگئی سی ، جس نے کلاسیکی شہری رہتل تو‏ں معاشرے د‏‏ی اک زیادہ پینڈو ، قرون وسطی د‏‏ی شکل وچ تبدیلی د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی سی۔ اُتے ، فارس دے برعکس ، رومن سلطنت نے بالآخر اپنے بقایا علاقےآں اُتے قبضہ کردے ہوئے ، 674–678 تے 717–718 وچ اپنے راجگڑھ دے دو عرب محاصراں نو‏‏ں فیصلہ کن طور اُتے پسپا کردے ہوئے ، عرب حملہ تو‏ں بچا۔ [137] رومن سلطنت نے بعد وچ ہونے والے تنازعات وچ کریٹ تے جنوبی اٹلی وچ وی اپنے علاقےآں نو‏‏ں عرباں دے ہتھو‏ں کھو دتا ، حالانکہ ایہ وی بالآخر بحال ہوگئے۔

== حکمت عملی تے فوجی تدابیر ==
{{روم و فارس جنگاں جدولِ وقت}}

== تشخیص ==
رومن – فارسی دیاں جنگاں نو‏‏ں &quot;فضول&quot; تے بہت ہی &quot;افسردہ کرنے تے تکلیف دینے اُتے تکلیف دہ&quot; د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Brazier (2001), 42&lt;/ref&gt;پیشن گوئی دے مطابق ، کیسیوس ڈیو نے انہاں دے &quot;مسلح تصادم دے کدی نہ ختم ہونے والے چکر&quot; نو‏‏ں نوٹ کيتا تے مشاہدہ کيتا کہ &quot;یہ گل خود حقائق تو‏ں ظاہر ہُندی اے کہ [سیورس] فتح ساڈے لئے مسلسل جنگاں تے بہت زیادہ خرچ دا ذریعہ رہی ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اس د‏ی پیداوا‏‏ر بہت ہی کم ا‏‏ے۔ تے وسیع رقوم استعمال کردے نيں and تے ہن جدو‏ں اسيں اپنی قوم د‏‏ی بجائے انہاں لوکاں تک پہنچ گئے نيں جو مادیاں تے پارٹھیاں دے پڑوسی نيں ، تاں اسيں ہمیشہ موجود نيں ، انہاں لوکاں د‏‏ی لڑائی لڑدے ہوئے۔ &quot;[161] دونے طاقتاں دے وچکار جنگاں دا طویل سلسلہ ، بالائی میسوپوٹیمیا وچ حد تک کم و بیش مستقل رہیا۔ مورخین نے دسیا کہ صدیاں دے دوران سرحدی استحکا‏م قابل ذکر اے ، حالانکہ نسیبیس ، سنگارا ، دارا تے بالائی میسوپوٹیمیا دے ہور شہراں نے وقتا فوقتا ہتھ بدلے ، تے انہاں سرحدی شہراں اُتے قبضہ نے اک سلطنت نو‏‏ں دوسری تجارت تو‏ں فائدہ اٹھایا۔جداں د‏‏ی فیرے کہندا ا‏‏ے۔
{{quote|۔ اک ہی تاثر ایہ اے کہ دونے ریاستاں دے وچکار جنگ وچ خون بہا ہويا اک طرف یا دوسری طرف بوہت گھٹ حقیقی فائدہ اٹھایا اے کیونجے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی خندق جنگ وچ چند میٹراں د‏‏ی زمین نو‏‏ں خوفناک قیمت اُتے حاصل ہويا سی۔}}

دونے فریقاں نے اپنے اپنے فوجی اہداف نو‏‏ں فعال تے رد عمل دونے طریقےآں تو‏ں جواز پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ تسنار دے خط تے مسلم مصنف الثالثیبی دے مطابق ، رومن علاقےآں دے بالترتیب ، اردشیر اول تے پیکورس اول دے حملےآں نے ، سکندر اعظم دا فارس اُتے فتح دا بدلہ لینا سی ، جو سمجھیا جاندا سی کہ بعد دے ایرانی بد نظمی؛ [1 163] [14]] اس خیال دا نقشہ امیٹیوٹو اسکندری نے رومن شہنشاہ کاراکالہ ، الیگزینڈر سیویرس ، [155] تے جولین دے نال پسند کيتا ا‏‏ے۔ [16]] عالمی تسلط دے ل The رومی جدوجہد دے نال مغربی رہتل وچ مشن تے فخر دا احساس تے امن و امان دا ضامن بننے دے عزائم سن ۔ رومی ذرائع مشرقی طاقتاں دے رسم و رواج ، مذہبی ڈھانچے ، زباناں تے حکومت کیت‏‏ی شکلاں دے حوالے تو‏ں دیرینہ تعصبات دا انکشاف کردے نيں۔ جان ایف ہالڈن نے اس گل کيتی تاکید د‏‏ی اے کہ &quot;بھانويں فارس تے مشرقی روم دے وچکار تنازعات مشرقی سرحد دے ارد گرد اسٹریٹجک کنٹرول دے امور دے گرد گھمدے نيں ، لیکن اس دے باوجود ہمیشہ اک مذہبی - نظریا‏تی عنصر موجود رہندا ا‏‏ے۔&quot; قسطنطنیہ دے زمانے تو‏ں ، رومن شہنشاہاں نے خود نو‏‏ں عیسائیہ فارس دا محافظ مقرر کيتا۔ [17 [] اس رویہ تو‏ں ساسانیان ایران وچ مقیم عیسائیاں د‏‏ی وفاداری اُتے شدید شکوک و شبہات پیدا ہوئے تے اکثر رومن – فارسی تناؤ یا حتیٰ کہ فوجی تصادم دا باعث بنی [168] (جداں 421–422 وچ )۔ تنازعہ دے آخری مرحلے د‏‏ی اک خصوصیت ، جدو‏ں اک چھاپہ دے طور اُتے جو کچھ 61112612 وچ شروع ہويا سی ، اوہ جلد ہی فتح د‏‏ی جنگ وچ تبدیل ہوچکيا سی ، ایہ شاہی فتح د‏‏ی علامت تے مضبوط مذہبی عنصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں صلیب د‏‏ی اہمیت سی رومن سامراجی پروپیگنڈا وچ ؛ ہرکلیئس نے خود خسرو نو‏‏ں خدا دا دشمن قرار دتا سی ، تے چھیويں تے ستويں صدی دے مصنفاں نے فارس تو‏ں شدید دشمنی د‏‏ی سی۔ [169] [170]

== تارِیخ‌نِگاری ==
پرتھیا د‏‏ی تریخ تے روم دے نال جنگ ​​کے ذرائع بوہت گھٹ تے بکھرے ہوئے نيں۔ پارتھیاں نے اچیمینیڈ روایت کيتی پیروی د‏‏ی تے زبانی تریخ نگاری د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جس نے انہاں د‏‏ی تریخ ختم ہونے دے بعد انہاں د‏‏ی تریخ خراب ہونے د‏‏ی یقین دہانی کرائی۔ اس دور دے اہ‏م وسائل اس طرح رومن (ٹیکیٹس ، ماریس میکسمس ، تے جسٹن) تے یونانی مورخین (ہیروڈیان ، کیسیوس ڈیو تے پلوٹارک) نيں۔ سبیلین اوریکلز د‏‏ی 13ويں کتاب وچ شام وچ رومن – فارسی جنگاں دے اثرات گورڈین سوم دے دور تو‏ں لے ک‏ے پالمیرا دے اوڈیناتھس دے ذریعہ صوبے دے تسلط تک دے اثرات بیان کیتے گئے نيں۔ ہیروڈین دے ریکارڈ دے خاتمے دے بعد ، چوتھ‏ی صدی دے آغاز وچ ، لیکتینٹیوس تے یوسیبیوس دے بیانیے ، عیسائی نقطہ نظر تو‏ں ، جدو‏ں تک رومی تریخ د‏‏ی تمام ہ‏م عصر تاریخی داستاناں ختم ہوئے جاندیاں نيں۔&lt;ref&gt;Dodgeon–Greatrex–Lieu (2002), I, 5; Potter (2004), 232–233&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
[[گٹھ:ایران دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:تریخ مغربی ایشیا]]
[[گٹھ:جغرافیائی سیاسی رقابت]]
[[گٹھ:رومی جمہوریہ دیاں جنگاں]]


==حوالے==
{{حوالے}}
===بنیادی زریعے===
{{Refbegin|colwidth=60em}}
*[[Agathias]], ''Histories''. Book 4.
*[[Aurelius Victor]], ''Liber de Caesaribus''. See original text in the Latin Library.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/victor.caes.html|title=LIBER DE CAESARIBUS|author=|date=|website=www.thelatinlibrary.com|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;
*[[Cassius Dio]], ''Roman History''. Book LXXX. Translated by Earnest Cary.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html|title=LacusCurtius • Cassius Dio's Roman History|author=|date=|website=penelope.uchicago.edu|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;
*''[[Chronicon Paschale]]''. See the original text in Google books&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?hl=en&amp;id=jnAGAAAAQAAJ&amp;dq=chronicon+paschale&amp;printsec=frontcover&amp;source=web&amp;ots=NO45ZcnLkz&amp;sig=5pzV1DkNl4OqmPleANkYSrHe3io|title=Chronicon paschale|first=Charles Du Fresne Du Cange|last=(sieur)|date=31 March 2018|publisher=Impensis Ed. Weberi|accessdate=31 March 2018|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;
*[[Corippus]], ''Johannis''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=d9kFAAAAQAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;dq=Corippus.+Johannidos&amp;source=gbs_summary_r&amp;cad=0#PPA21,M1|title=Johannidos: De laudibus Justini Augusti minor libri quattuor|first=Flavius Cresconius|last=Corippus|date=31 March 2018|publisher=|accessdate=31 March 2018|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; Book I.
*[[Eutropius (historian)|Eutropius]], ''Abridgment of Roman History''. Book IX. Translated by the Rev. John Selby Watson.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.forumromanum.org/literature/eutropius/index.html|title=Eutropius: Abridgement of Roman History|author=|date=|website=www.forumromanum.org|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;
*[[Herodian]], ''History of the Roman Empire''. Book VI. Translated by Edward C. Echols.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.livius.org/he-hg/herodian/hre000.html#Book_six:_the_reign_of_Severus_Alexander|title=Herodian's Roman History - Livius|author=|date=|website=www.livius.org|accessdate=31 March 2018|archive-date=4 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504215548/http://www.livius.org/he-hg/herodian/hre000.html#Book_six:_the_reign_of_Severus_Alexander|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
*John of Epiphania. ''History''&lt;ref&gt;[http://www.ancientsites.com/aw/Post/1048936 AncientSites.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110621222019/http://www.ancientsites.com/aw/Post/1048936 |date=2011-06-21 }}&lt;/ref&gt;
*[[Joshua the Stylite]], ''Chronicle''. Translated by William Wright.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tertullian.org/fathers/joshua_the_stylite_02_trans.htm|title=Joshua the Stylite, Chronicle composed in Syriac in AD 507 (1882) pp.1-76|first=Joshua the|last=Stylite|date=|website=www.tertullian.org|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;
*[[Justin (historian)|Justin]], ''Historiarum Philippicarum''. Book XLI. See original text in the Latin Library.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/justin/41.html|title=Justin XLI|author=|date=|website=www.thelatinlibrary.com|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;
*[[Lactantius]], ''De Mortibus Persecutorum''. See original text in the Latin Library.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/lactantius/demort.shtml|title=Lactantius: de Mortibus Persecutorum|author=|date=|website=www.thelatinlibrary.com|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;
*[[File:wikisource-logo.svg|15px]] [[Plutarch]], ''[[s:Lives/Antony|Antony]]''. Translated by [[John Dryden]].
*[[File:wikisource-logo.svg|15px]] [[Plutarch]], ''[[s:Lives/Crassus|Crassus]]''. Translated by [[John Dryden]].
*[[File:wikisource-logo.svg|15px]] [[Plutarch]], ''[[s:Lives/Sylla|Sylla]]''. Translated by [[John Dryden]].
*[[Procopius]], ''History of the Wars'', Book II. Translated by [http://www.gutenberg.org/ebooks/16764 H. B. Dewing].
*''[[Sibylline Oracles]]''. Book XIII. Translated by [http://www.sacred-texts.com/cla/sib/ Milton S. Terry].
*[[Sozomen]], ''Ecclesiastical History'', Book II. Translated by [[Chester D. Hartranft]], [[Philip Schaff]] and Henry Wace.&lt;ref&gt;[http://www.freewebs.com/vitaphone1/history/sozomen.html Freewebs.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522183202/http://www.freewebs.com/vitaphone1/history/sozomen.html |date=2011-05-22 }}&lt;/ref&gt;
*[[File:wikisource-logo.svg|15px]] [[Tacitus]], ''[[:Wikisource:The Annals (Tacitus)|The Annals]]''. Translation based on Alfred John Church and William Jackson Brodribb.
*[[Theophanes the Confessor]]. ''Chronicle''. See original text in ''Documenta Catholica Omnia''. (PDF)&lt;ref&gt;[http://www.documentacatholicaomnia.eu/03d/0700-0800,_Theophanes_Abbas_Confessor,_Chronographia_(CSHB_Classeni_Recensio),_GR.pdf DocumentaCatholicaOmnia.eu]&lt;/ref&gt;
*[[Theophylact Simocatta]]. ''History''. Books I and V. Translated by Michael and Mary Whitby. (PDF)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Humanities.uci.edu |url=http://www.humanities.uci.edu/sasanika/pdf/Theophylact.pdf |access-date=2018-12-18 |archive-date=2010-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100612212657/http://www.humanities.uci.edu/sasanika/pdf/Theophylact.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
*[[Vegetius]]. ''[[De Re Militari|Epitoma Rei Militaris]]''. Book III. See original text in the Latin Library.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/vegetius3.html|title=Vegetius Liber III|author=|date=|website=www.thelatinlibrary.com|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;
*[[Zacharias Rhetor]]. ''Historia Ecclesiastica''.
{{Refend}}
{{Reflist|30em}}

===ثانوی زریعے===
{{Refbegin|colwidth=60em}}
*{{Cite book |title=Rome in the East: The Transformation of an Empire|last=Ball|first=Warwick|year=2000|publisher=Routledge|isbn=0-415-24357-2|url=https://books.google.com/?id=CPr0tV7K768C&amp;dq=Iran,+wars+with+Rome}}
*{{Cite journal|last=Barnes|first=T. D|year=1985|title=Constantine and the Christians of Persia|jstor=300656|journal=The Journal of Roman Studies|volume=75|issn=0013-8266|pages=126–136|publisher=The Journal of Roman Studies, Vol. 75}}
*{{Cite journal|last=Baynes|first=Norman H.|year=1912|title=The restoration of the Cross at Jerusalem |url=https://archive.org/details/sim_english-historical-review_1912-04_27_106/page/287| doi = 10.1093/ehr/XXVII.CVI.287|journal=The English Historical Review|volume=27|issue=106|issn=0013-8266|pages=287–299}}
*{{Cite book |title=The Cambridge History of Iran |last=Bivar|first=H. D. H |editor= Bayne Fisher, William |editor2=Gershevitch, Ilya |editor3=Yarshater, Ehsan |editor4=Frye, R. N. |editor5=Boyle, J. A. |editor6=Jackson, Peter |editor7=Lockhart, Laurence |editor8=Avery, Peter |editor9=Hambly, Gavin |editor10=Melville, Charles |year=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-20092-X |url=https://books.google.com/?id=Ko_RafMSGLkC&amp;pg=PA124&amp;dq=Severus,+Ardashir|chapter=The Political History of Iran under the Arsacids}}
*{{cite book |title=The Cambridge Ancient History: The Late Empire, A.D. 337-425 |editor1-first=Averil |editor1-last=Cameron |editor2-first=Peter |editor2-last=Garnsey |chapter=War and Diplomacy |first=R.C. |last=Blockley |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |ref=harv}}
*{{Cite book |title=Encyclopedia of Historians and Historical Writing|last=Boyd|first=Kelly|year=2004|url=https://books.google.com/?id=JBqWbDmFsfEC&amp;dq=Zonaras,+Procopius,+Zosimus,+Persian|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=1-884964-33-8|chapter=Byzantium}}
* Börm, Henning (2016). &quot;[https://www.academia.edu/23977858/A_Threat_or_a_Blessing_The_Sasanians_and_the_Roman_Empire_in_C._Binder_-_H._B%C3%B6rm_-_A._Luther_eds._Diwan._Studies_in_the_History_and_Culture_of_the_Ancient_Near_East_and_the_Eastern_Mediterranean_Duisburg_Wellem_2016_pp._615ff A Threat or a Blessing? The Sasanians and the Roman Empire]&quot;. In Binder, Carsten; Börm, Henning; Luther, Andreas (eds.): ''Diwan. Studies in the History and Culture of the Ancient Near East and the Eastern Mediterranean''. Wellem, 615–646. 
*{{Cite book|last=Bury|first=John Bagnall|authorlink=J. B. Bury|title=History of the Later Roman Empire|publisher=Macmillan &amp; Co., Ltd.|year=1923|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/BURLAT/home.html}}
*{{Cite journal |last=Cameron|first=Averil|year=1979|title=Images of Authority: Elites and Icons in Late Sixth-century Byzantium | doi = 10.1093/past/84.1.3|journal=Past and Present|volume=84 |pages=3–35}}
*{{Cite book |title=The Cambridge Ancient History (XII, The Crisis of Empire)|last=Campbell|first=Brian|editor=Iorwerth Eiddon |editor2=Stephen Edwards|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-30199-8|url=https://books.google.com/?id=MNSyT_PuYVMC&amp;dq=parthian,+Campbell,+Cambridge|chapter=The Severan Dynasty}}
*{{Cite web|title= An Overview of the Sassanian Persian Military|last=Cornuelle|first=Chris|url=http://www.throneworld.com/oathofempire/en/sassanids.htm|publisher=Thomas Harlan|accessdate=2013-09-23}}
*{{Citation|last=Foss|first=Clive|year=1975|title=The Persians in Asia Minor and the End of Antiquity|publisher= Oxford University Press|journal=The English Historical Review|volume=90|pages=721–47|doi=10.1093/ehr/XC.CCCLVII.721|postscript=.}}
*{{cite book|last1=De Blois|first1=Lukas|last2=van der Spek|first2=R.J.|title=An Introduction to the Ancient World|url=https://archive.org/details/isbn_2900415458275|date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-1134047925|ref=harv}}
*{{Cite book |title=Rome and Persia in Late Antiquity. Neighbours and rivals|last=Dignas|first=Beate|year=2007|url=http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521614078&amp;ss=exc|author2=Winter, Engelbert |publisher=Cambridge University Press|isbn=978-3-515-09052-0}}
*{{Cite book |title=The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars (Part I, 226–363 AD) |last=Dodgeon |first=Michael H. |author2=Greatrex, Geoffrey |author3=Lieu, Samuel N. C.  |year=2002 |publisher=Routledge |isbn=0-415-00342-3 |url=https://books.google.com/?id=cpg9AAAAIAAJ&amp;dq=Second+Persian+war,+Lieu}}
*{{Cite web|title=Justinian (AD 527–565)|last=Evans|first=James Allan|url=http://www.roman-emperors.org/justinia.htm|publisher=Online Encyclopedia of Roman Emperors|accessdate=2007-05-19}}
*{{Cite news |title=Excavations In Iran Unravel Mystery Of &quot;Red Snake&quot;|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2008/02/080218155534.htm|at=Science News |work=[[Science Daily]]|date=February 26, 2008|accessdate=2008-06-03}}
*{{Cite journal|last=Foss|first=Clive|year=1975|title=The Persians in Asia Minor and the End of Antiquity|url=https://archive.org/details/sim_english-historical-review_1975-07_90_356/page/n254|journal=The English Historical Review|volume=90|pages=721–47|doi=10.1093/ehr/XC.CCCLVII.721}}
*{{Cite book |title=The Cambridge History of Iran |last=Frye|first=R. N. |editor=Bayne Fisher, William |editor2=Gershevitch, Ilya |editor3=Yarshater, Ehsan |editor4=Frye, R. N. |editor5=Boyle, J. A. |editor6=Jackson, Peter |editor7=Lockhart, Laurence |editor8=Avery, Peter |editor9=Hambly, Gavin |editor10=Melville, Charles |year=1993 |publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-20092-X |url=https://books.google.com/?id=Ko_RafMSGLkC&amp;pg=PA124&amp;dq=Severus,+Ardashir|chapter=The Political History of Iran under the Sassanians}}
*{{Cite book |title=The Cambridge Ancient History – XII – The Crisis of Empire|last=Frye|first=R. N. |editor=Iorwerth Eiddon |editor2=Stephen Edwards|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-30199-8|url=https://books.google.com/?id=MNSyT_PuYVMC&amp;dq=Parthian,+Sassanid,+Roman,+Byzantine|chapter=The Sassanians}}
*{{Cite book|last=Gabba|first=Reno E.|title=Atti del Convegno sul Terma: la Persia e il Mondo Greco-Romano|publisher=Accademia Nazionale del Lincei|year=1965|chapter=Sulle Influenze Reciproche Degli Ordinamenti de Parti e Dei Romani}}
*{{Cite book|last=Garnsey|first=Peter|author2=Saller, Richard P. |title=The Roman Empire: Economy, Society and Culture|url=https://archive.org/details/isbn_2900520060677|publisher=University of California Press|year=1987|isbn=0-520-06067-9|chapter=The Roman Empire}}
*{{Cite book|last=Grabar|first=André|title=L'Iconoclasme Byzantin: le Dossier Archéologique|url=https://archive.org/details/liconoclasmebyza0000grab|publisher=Flammarion|year=1984|isbn=2-08-081634-9}}
*{{Cite book |title=The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars (Part II, 363–630 AD) |last=Greatrex |first=Geoffrey |author2=Lieu, Samuel N. C.  |year=2002 |publisher=Routledge |isbn=0-415-14687-9 |url=https://books.google.com/?id=zoZIxpQ8A2IC&amp;dq=Eternal+Peace,+Justinian,+Kavadh}}
*{{Cite book|last=Haldon|first=John|title=Byzantium in the Seventh Century: the Transformation of a Culture|url=https://archive.org/details/byzantiuminseven0000hald|publisher=Cambridge|year=1997|isbn=0-521-31917-X}}
*{{Cite book|last=Haldon|first=John|title=Warfare, State and Society in the Byzantine World, 565–1204|publisher=Routledge|year=1999|isbn=1-85728-495-X|url=https://books.google.com/?id=-R0G0Enf58AC&amp;dq=Byzantine,+persian,+strategy|chapter=Fighting for Peace: Attitudes to Warfare in Byzantium}}
*{{Cite book |title=East Rome, Sasanian Persia And the End of Antiquity: Historiographical And Historical Studies|last=Howard-Johnston|first=James|authorlink=James Howard-Johnston|year=2006|publisher=Ashgate Publishing|isbn=0-86078-992-6|url=https://books.google.com/?id=1U4rUaLdYnQC&amp;dq=Howard-Johnston,+East+Rome,+Sasanian+Persia+and+the+End+of+Antiquity|ref=harv}}
*{{Cite book |title=The Near East Under Roman Rule: Selected Papers|last=Isaak|first=Benjamin H.|year=1998|publisher=Brill|isbn=90-04-10736-3|url=https://books.google.com/?id=jjcPG5UInzgC&amp;pg=PA447&amp;dq=Byzantine,+Persian,+strategy|chapter=The Army in the Late Roman East: The Persian Wars and the Defense of the Byzantine Provinces}}
* {{cite book|last1=Kia|first1=Mehrdad|title=he Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia|date=2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1610693912|url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&amp;dq=sasanians+rhodes&amp;hl=nl&amp;source=gbs_navlinks_s|ref=harv}}
*{{cite book |title=Failure of Empire: Valens and the Roman State in the Fourth Century A.D. |first=Noel |last=Lenski |publisher=University of California Press |year=2002 |ref=harv}}
*{{Cite book |title=International Dictionary of Historic Places|last=Levi|first=A. H. T. |editor=Ring, Trudy |editor2=Salkin, Robert M. |editor3=La Boda, Sharon |year=1994 |publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=1-884964-03-6|url=https://books.google.com/?id=2aOpeBnbxvsC&amp;dq=limes,+Parthians,+Romans|chapter=Ctesiphon}}
*{{Cite journal | last =Lightfoot | first =C. S. | year =1990 | title =Trajan's Parthian War and the Fourth-Century Perspective  | journal =The Journal of Roman Studies | volume=80 | pages =115–116 | jstor =300283| doi =10.2307/300283 | publisher =The Journal of Roman Studies, Vol. 80}}
*{{Cite book |title=Expanding Realism: The Historical Dimension of World Politics|last=Liska|first=George|year=1998|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=0-8476-8680-9|url=https://books.google.com/?id=oaPlJgAACAAJ&amp;dq=Liska,+Expanding+Realism|chapter=Projection contra Prediction: Alternative Futures and Options}}
*{{Cite book |title=The New Cambridge Medieval History (I, c.500–c.700)|last=Louth|first=Andrew |editor=McKitterick, Rosamond |editor2=Fouracre, Paul |editor3=Reuter, Timothy |editor4=Luscombe, David Edward |editor5=Abulafia, David |editor6=Simon, Jonathan |editor7=Riley-Smith, Christopher |editor8=Allmand, C. T. |editor9=Jones, Michael |year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-36291-1|url=https://books.google.com/?id=JcmwuoTsKO0C&amp;dq=30,000+nomismata,+Armenia|chapter=The Eastern Empire in the Sixth Century}}
*{{Cite book |title=The Cambridge Companion to the Age of Justinian|last=Greatrex|first=Geoffrey B. |isbn=0-521-81746-3|year=2005|editor= Maas, Michael|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/?id=9AvjaThtrKYC&amp;dq=Greatrex,+Rome+and+Persia+at+War|chapter=Byzantium and the East in the Sixth Century}}
*{{Cite book |title=Ancient Rome: A Military and Political History|last=Mackay |first=Christopher S.|isbn=0-521-80918-5|year=2004|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/?id=6rLDy6qqi0UC&amp;dq=Mackay,+Ancient+Rome|chapter=Caesar and the End of Republican Government}}
*{{Cite book |title=Violence in Late Antiquity: Perceptions and Practices|last=McDonough|first=S. J.|year=2006|editor= Drake, Harold Allen|url=https://books.google.com/?id=NbYd3WXfc1cC&amp;dq=Greatrex,+Rome+and+Persia+at+War|publisher=Ashgate Publishing, Ltd|isbn=0-7546-5498-2|chapter=Persecutions in the Sasanian Empire}}
*{{cite book|last1=Mikaberidze|first1=Alexander|authorlink=Alexander Mikaberidze|title=Historical Dictionary of Georgia|date=2015|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-1442241466|edition=2|url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ&amp;dq=sasanians+iberia+580+province&amp;hl=nl&amp;source=gbs_navlinks_s|ref=harv}}
*{{Cite book |title=The Roman Empire at Bay: Ad 180–395|last=Potter|first=David Stone|year=2004|url=https://books.google.com/?id=Da6U4NaBMZAC&amp;dq=Roman,+Persian,+historiography|publisher=Routledge|isbn=0-415-10057-7|chapter=The Failure of the Severan Empire}}
*{{Cite book |title=Parthia|last=Rawlinson|first=George|year=2007|origyear=1893 |publisher=Cosimo, Inc|isbn=1-60206-136-X|url=https://books.google.com/?id=Swt66Fh4NcUC&amp;dq=Rawlinson,+Parthia}}
*{{Cite web |url=http://www.archaeology.co.uk/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1555&amp;Itemid=27 |title=The Enigma of the Red Snake  |accessdate=2008-05-27 |last=Rekavandi |first=Hamrid Omrani |author2=Sauer, Eberhard |author3=[[Tony Wilkinson|Wilkinson, Tony]] |author4= Nokandeh, Jebrael |work=World Archaeology |publisher=[[Current Archaeology|current archaeology.co.uk]]}}
*{{Cite encyclopedia|year=1996–2007|title=Historiography &amp;ndash; Pre-Islamic Period|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|editor=Yarshater, Ehsan|last=Shahbazi|first=A. SH.|url=http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/unicode/v12f3/v12f3036b.html|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090129185336/http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http%3A%2F%2Fwww.iranica.com%2Fnewsite%2Farticles%2Funicode%2Fv12f3%2Fv12f3036b.html|archivedate=2009-01-29|df=}}
*{{Cite book |title=Rome and the Arabs|last=Shahîd|first=Irfan|year=1984|publisher=[[Dumbarton Oaks]]|isbn=0-88402-115-7|url=https://books.google.com/?id=W4H97SA6pMAC&amp;dq=limes,+Persia,+Rome|chapter=Arab-Roman Relations}}
*{{Cite book |title=The Cambridge Ancient History (IX, The Last Age of the Roman Republic) |last=Sherwin-White|first=A. N. |authorlink=A. N. Sherwin-White|editor=Crook, John Anthony |editor2=[[Elizabeth Rawson|Rawson, Elizabeth]] |year=1994 |publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-25603-8 |url=https://books.google.com/?id=3yUkzNLiY4oC&amp;dq=Pompey,+Armenia,+Parthian|chapter=Lucullus, Pompey and the East}}
*{{Cite book|last=Sicker|first=Martin|title=The Pre-Islamic Middle East|url=https://archive.org/details/preislamicmiddle0000sick|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2000|isbn=0-275-96890-1|chapter=The Struggle over the Euphrates Frontier}}
*{{Cite book|last=Sidnell|first=Philip|title=Warhorse, Cavalry in the Ancient World|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2006|isbn=1-85285-374-3|url=https://books.google.com/?id=DP2EHwdMnq4C&amp;dq=Parthian,+Sassanid,+Roman|chapter=Imperial Rome}}
*{{Cite book |title=The Roman Empire from Severus to Constantine|last=Southern |first=Pat|year=2001 |publisher=Routledge |isbn=0-415-23943-5|url=https://books.google.com/?id=DWiyzw91atgC&amp;dq=Severus,+Ardashir|chapter=Beyond the Eastern Frontiers}}
*{{Cite web |title=Theophylact Simocatta and the Persians |last=Soward |first=Warren |author2=Whitby, Michael |author3=Whitby, Mary |url=http://www.humanities.uci.edu/sasanika/pdf/Theophylact.pdf |format=PDF |publisher=Sasanika |accessdate=2008-04-27 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/5hIrcwbxD?url=http://www.humanities.uci.edu/sasanika/pdf/Theophylact.pdf |archivedate=2009-06-05 |df= }}
*{{Cite book|last=Speck|first=Paul|title=Varia 1 (Poikila Byzantina 4)|year=1984|publisher=Rudolf Halbelt|chapter=Ikonoklasmus und die Anfänge der Makedonischen Renaissance|pages=175–210}}
*{{cite book|ref=harv|last=Suny|first=Ronald Grigor|authorlink=Ronald Grigor Suny|title=The Making of the Georgian Nation|url=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC&amp;pg=PA42|edition=Second|year=1994|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-20915-3}}
*{{Cite book|last=Treadgold|first=Warren|title=A History of the Byzantine State and Society|url=https://archive.org/details/historyofbyzanti0000trea|publisher=Stanford University Press|year=1997|isbn=0-8047-2630-2}}
*{{Cite book |title=The Art of Warfare in Western Europe During the Middle Ages|last=Verbruggen|first=J. F.|author2=Willard, Sumner |author3=Southern, R. W. |year=1997|publisher=Boydell &amp; Brewer|isbn=0-85115-570-7|url=https://books.google.com/?id=-qH1u1Ca-1IC&amp;dq=Roman,+Sassanid,+Parthian,+equipment|chapter=Historiographical Problems}}
*{{Cite book |title=The Evolution of Middle Eastern Landscapes: An Outline to A.D. 1840|last=Wagstaff|first=John|year=1985|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=0-389-20577-X|url=https://books.google.com/?id=tcPWhU10mGMC&amp;dq=limes,+Rome,+Parthian,+Sasanian|chapter=Hellenistic West and Persian East}}
*{{Cite book |title=A Companion to the Roman Army|last=Wheeler|first=Everett|editor=Erdkamp, Paul |year=2007|publisher=Blackwell Publishing|isbn=1-4051-2153-X|url=https://books.google.com/?id=hR73TNL7YMAC&amp;dq=Roman-Persian+Wars,+assessment|chapter=The Army and the Limes in the East}}
*{{Cite book |title=The Cambridge Ancient History (volume XIV)|last=Whitby|first=Michael|editor=Cameron, Averil |editor2=Ward-Perkins, Bryan |editor3=Whitby, Michael |year=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-32591-9|url=https://books.google.com/?id=Qf8mrHjfZRoC&amp;dq=Marcian,+Nisibis|chapter=The Army, c. 420–602}}
*{{Cite book |title=The Cambridge Ancient History (volume XIV)|last=Whitby|first=Michael|editor=Cameron, Averil |editor2=Ward-Perkins, Bryan |editor3=Whitby, Michael |year=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-32591-9|url=https://books.google.com/?id=Qf8mrHjfZRoC&amp;dq=Marcian,+Nisibis|chapter=The Successors of Justinian}}
*{{Cite book |title=The Rome that Did Not Fall: The Survival of the East in the Fifth Century|last=Williams|first=Stephen|author2=Friell, Gerald |year=1999|publisher=Routledge|isbn=0-415-15403-0|url=https://books.google.com/?id=M_SfLnZt68QC&amp;dq=East,+importance+to+Rome,+trade|chapter=Imperial Wealth and Expenditure}}
{{Refend}}

==ہور پڑھو==
{{Refbegin|colwidth=60em}}
*{{Cite book |title=East Roman Foreign Policy. Formation and Conduct from Diocletian to Anastasius (ARCA 30)|url=https://archive.org/details/eastromanforeign0000bloc|last=Blockley |first=Roger C.|year=1992|publisher=Francis Cairns|location=Leeds|isbn=0-905205-83-9}}
*{{Cite book |title=Prokop und die Perser. Untersuchungen zu den Römisch-Sasanidischen Kontakten in der ausgehenden Spätantike|last=Börm|first=Henning|year=2007|publisher=Franz Steiner |location=Stuttgart|isbn=978-3-515-09052-0}}
*{{Cite journal |last=Börm |first=Henning |authorlink= |year=2008 |title=&quot;Es war allerdings nicht so, dass sie es im Sinne eines Tributes erhielten, wie viele meinten&amp;nbsp;...&quot; Anlässe und Funktion der persischen Geldforderungen an die Römer |journal=Historia |volume=57 |issue= |pages=327&amp;ndash;346 |url=https://www.academia.edu/1012246/_Es_war_allerdings_nicht_so_dass_sie_es_im_Sinne_eines_Tributes_erhielten_wie_viele_meinten..._Anlasse_und_Funktion_der_persischen_Geldforderungen_an_die_Romer_3._bis_6._Jh._in_Historia_57_2008_pp._327ff |language=German }}
*{{Cite book|title=Rome and Persia at War, 502–532|last=Greatrex|first=Geoffrey B.|year=1998|publisher=Francis Cairns|location=Rome|isbn=0-905205-93-6|url=https://books.google.com/?id=0RoMAAAACAAJ&amp;dq=Greatrex,+Rome+and+Persia+at+War}}
*{{Cite book|editor=Cameron, Averil|editor2=Garnsey, Peter|last=Isaac|first=Benjamin|year=1998|publisher=Cambridge University Press|title=The Cambridge Ancient History: The Late Empire, A.D. 337–425 XIII|isbn=0-521-30200-5|url=https://books.google.com/?id=zdoUNivK_hsC&amp;dq=East,+Rome,+Persia|chapter=The Eastern Frontier}}
*{{Cite book|title=Heraclius, Emperor of Byzantium|last=Kaegi|first=Walter E.|year=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-81459-6|url=https://books.google.com/?id=tlNlFZ_7UhoC&amp;dq=Kaegi,+Heraclius}}
*{{cite book | last =Kettenhofen | first = Erich | year = 1982 | title =Die Römisch-persischen Kriege des 3. Jahrhunderts. n. Chr. Nach der Inschrift Sāhpuhrs I. an der Ka'be-ye Zartošt (ŠKZ). Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients B 55 | location=Wiesbaden}}
*{{cite book | last = Millar | first = Fergus | year = 1982 | url = https://www.questia.com/library/book/the-roman-near-east-31-bc-ad-337-by-fergus-millar.jsp | title = The Roman Near East, 31 B.C.-A.D. 337 | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604055953/http://www.questia.com/library/book/the-roman-near-east-31-bc-ad-337-by-fergus-millar.jsp |date=2011-06-04 }}
*{{Cite book |title=A History of the Later Roman Empire, AD&amp;nbsp;284–641|last=Mitchell|first=Stephen B.|year=2006|publisher=Blackwell Publishing|isbn=1-4051-0857-6}}
*{{Cite book|title=The Roman Empire at Bay: Ad 180–395|last=Potter|first=David S.|year=2004|publisher=Routledge|location=London und New York|isbn=0-415-10058-5|url=https://books.google.com/?id=qDVXRO1CFXAC&amp;dq=Potter,+The+Roman+Empire+at+Bay}}
*{{Cite book|title=The Emperor Maurice and his Historian|last=Whitby|first=Michael|year=1988|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-822945-3|url=https://books.google.com/?id=VAcAJfJP9KUC&amp;dq=Whitby,+The+Emperor+Maurice+and+his+Historian}}
{{Refend}}

==باہرلے جوڑ==
{{commons category|Persian-Roman wars}}
* [https://www.academia.edu/6339742/Cataphracts_and_Siegecraft_Adapting_to_the_Enemy_in_the_Sassanid_Wars Cataphracts and Siegecraft] - Roman, Parthian and Sasanid military organisation.
*{{Cite web|title=Sixth Century Alania: between Byzantium, Sasanian Iran and the Turkic World|last=Alemani|first=Agustí|url=http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/alemany.pdf|format=PDF|publisher=Transoxiana Webfestschrift Series I|work=Ēran ud Anērān|accessdate=2008-05-06}}
*{{Cite web|title=Rome and Parthia at War|url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=war_roman_parthian|publisher=All Empires – Online History Community|work=History Articles – Classical Europe and Mediterranean|accessdate=2008-05-16|archive-date=2016-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322091304/http://www.allempires.com/article/index.php?q=war_roman_parthian|dead-url=yes}}
*{{Cite web|title=Sassanids vs Byzantines|url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=sassanids_byzantines|publisher=All Empires – Online History Community|work=History Articles – Medieval Europe|accessdate=2008-05-16|archive-date=2019-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805154723/http://www.allempires.com/article/index.php?q=sassanids_byzantines|dead-url=yes}}

[[گٹھ:ایران دی تریخ]]
[[گٹھ:جنگاں]]
[[گٹھ:لڑائیاں]]
[[گٹھ:رومی سلطنت]]
[[گٹھ:بازنطینی سلطنت]]
[[گٹھ:ساسانی سلطنت]]
[[گٹھ:پارتھی سلطنت]]
[[گٹھ:یونان دی تریخ]]</text>
      <sha1>6ar5o2jww3k74rbkspvu0ns4oerip5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ینگ بنگال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69030</id>
    <revision>
      <id>712766</id>
      <parentid>641906</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5785" sha1="eb1gyd67nifnwf7j4s9k8eo0f5zb9lu" xml:space="preserve">{{ینگ بنگال}}
'''ینگ بنگال''' (جاں '''نوجوانان بنگال''') تحریک [[بنگال]]ی نژاد [[آزاد خیال]] انقلابی فکر دے حامل افراد دا اک گروپ سی جو [[ہندو کالج]]، [[کلکتہ]] توں ظاہر ہویا۔ انہاں &quot;دیروزی&quot; وی کہیا جاندا اے کیونجے ہندو کالج وچ انہاں دے آتش نوا استاد دا ناں [[ہنری لوئی ویوین دیروزیو]] سی۔ نوجوانان بنگال [[ہندو]] سماج دے موجودہ سماجی و مذہبی ڈھانچے توں سخت بیزار تے [[آزاد خیالی]] دی روح توں سرشار سن۔ آتش جوانی کم ہونے دے بعد انہاں دی اک وڈی تعداد نے [[برہمو سماج]] تحریک دا رخ کیتا۔&lt;ref&gt;{{cite web|last=SHARMA|first=MAYANK|title=Essay on 'Derozio and the Young Bengal Movement'|url=http://www.preservearticles.com/2012010119327/essay-on-derozio-and-the-young-bengal-movement.html|access-date=2019-03-04|archive-date=2018-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224008/http://www.preservearticles.com/2012010119327/essay-on-derozio-and-the-young-bengal-movement.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

ینگ بنگال تحریک وچ ظاہری طور اُتے کچھ [[مسیحی]] وی شامل سن جن وچ جنرل اسمبلی دے ادارے دے بانی معظم [[الیگزینڈر ڈف]] (1806ء – 1878ء) تے انہاں دے شاگرد [[لال بہاری دے]] (1824ء – 1892ء) جنہاں نے [[ہندومت]] چھڈ دتا سی قابل ذکر نیں۔ اس تحریک دے وارثین وچ [[برجندر ناتھ سیل]] (1864ء – 1938ء) معروف نیں جنہاں دا برہمو سماج دے سربر آوردہ مفکرین تے ماہرین [[الہیات]] وچ شمار ہُندا سی۔

ینگ بنگال [[کلاسیکی معاشیات]] دے پیروکار تے آزاد تجارت دے داعی سن۔ اس میدان وچ انہاں دے محرک [[جیریمی بینتھم]]، [[آدم اسمتھ]] تے [[ڈیوڈ ریکارڈو]] سن۔

== تنظیماں ==
دیروزیو تے ینگ بنگال نے دو ادارے قائم تے کچھ رسالے جاری کیتے سن جنہاں دا [[بنگالی نشاۃ ثانیہ]] وچ اہم کردار اے۔

=== اکیڈمک اسوسی ایشن ===
دیروزیو سنہ 1828ء وچ ہندو کالج نال منسلک ہوئے تے کچھ ای عرصے وچ طلبہ دی توجہ دا مرکز بن گئے۔ اکیڈمک اسوسی ایشن دا قیام سنہ 1828ء وچ دوروزیو دی رہنمائی وچ ہویا سی۔

=== سوسائٹی فار ایکویزیشن آف جنرل نالج ===
20 فروری 1838ء نوں سوسائٹی برائے حصول معلومات عامہ دا قیام عمل وچ آیا۔ سنہ 1843ء تک اس دے 200 ارکان ہو گئے سن۔ تاراچند چکربرتی اس دے صدر تے رام گوپال گھوش نائب صدر سن۔ نیز سوسائٹی نے [[ڈیوڈ ہیئر]] نوں اعزازی زائر منتخب کیتا سی۔

== معروف ارکان ==
ینگ بنگال تحریک دے چند مشہور ارکان دے ناں حسب ذیل نیں جنہاں نے سنہ 1830ء تے 1840ء دی دہائیاں دے کلکتہ دے معاشرے اُتے اپنے واضح اثرات چھڈے۔&lt;ref&gt;Sengupta, Nitish K.  (2001) ''History of the Bengali-speaking people,'' pp227-228, New Delhi : UBS Publishers' Distributors. {{ISBN|978-81-7476-355-6}}&lt;/ref&gt;
* [[کرشن موہن بنرجی]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Reverend Krishnamohan Bandyopadhyaya|last=Das|first=Mayukh|publisher=Paschimbanga Anchalik Itihas O Loksanskriti Charcha Kendra|year=2014|isbn=978-81-926316-0-8|location=Kolkata|pages=|via=}}&lt;/ref&gt; جنہاں دے قبول [[مسیحیت]] نے خاصا طوفان کھڑا کیتا سی۔
* تاراچند چکربورتی (1805–1855)، [[برہمو سماج]] تے نوجوانان بنگال دا معروف ناں
* [[سب چندر دیو]] (1811 – 1890) [[برہمو سماج]] دے مشہور رہنما
* [[ہرا چندر گھوش]] (1808 – 1868)، جج سن۔
* [[رام گوپال گھوش]] (1815 – 1868)، اک کامیاب تاجر تے مقرر۔
* دکشی نرنجن مکھرجی (1818 – 1887)، بیتھون نسواں کالج دے لئی زمین وقف کیتی سی۔
* [[پیارے چاند متر]] (1814 – 1883)، [[بنگالی زبان]] وچ اک ماہانہ رسالہ جاری کیتا سی جس نے غیر صحافتی اسلوب تحریر طرز ڈالی۔ نیز انہاں نے سنہ 1831ء وچ قائم ہونے والی کلکتہ پبلک لائبریری دے قیام وچ وی اہم کردار ادا کیتا۔
* [[رادھا ناتھ سکدر]] (1813 – 1870)، نابالغ دلہن نال شادی کرنے توں انکار کر دتا سی۔ ریاضی دان، ڈائری نگار، مصنف، مقرر جنہاں نے [[ہمالیہ]] دی بلندی دا حساب لایا۔ اوہ پہلے شخص نیں جنہاں نے [[ماؤنٹ ایورسٹ]] دا درست حساب لایا سی لیکن اس چوٹی دا ناں [[جارج ایورسٹ]] دے ناں اُتے رکھیا گیا۔

== حوالے ==
{{حوالے}}
== باہرلےجوڑ ==
* بنگلہ پیڈیا اُتے [https://web.archive.org/web/20200614062336/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Young_Bengal ینگ بنگال]

{{بنگالی نشاۃ ثانیہ}}
[[گٹھ:بنگالی نشاة ثانیہ]]
[[گٹھ: بنگال دی تریخ]]
[[گٹھ:تحریک آزادی ہند]]
[[گٹھ:سماجی تحریکاں]]

[[گٹھ:ینگ بنگال]]
[[گٹھ:بنگال]]
[[گٹھ:بنگلہ دیش]]</text>
      <sha1>eb1gyd67nifnwf7j4s9k8eo0f5zb9lu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>منکووسکی سپیس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76954</id>
    <revision>
      <id>712780</id>
      <parentid>712444</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44778" sha1="8itg48ek40ll8s4f2dpofgd0gko0gz4" xml:space="preserve">گنتک فزکس وچ, منکووسکی سپیس جاں منکووسکی سپیسٹائیم, اقلیدسی  سپیس اتے ٹائم دا اک 4-سمتی مینیپھولڈ (بہپرت) وچ میل اے جتھے کسے وی دو واقعے درمیان سپیسٹائیم وقفہ (انٹرول) اوس انرشیئل فریم (ڈھانچے) توں آزاد رہندا اے جس وچ اس نوں ریکارڈ کیتا جاندا اے۔ بے شکّ شروعات وچ منکووسکی سپیسٹائیم دی گنتک بنتر, الیکٹرومیگنٹزم دیاں میکسویل مساواتاں لئی ریاضی دان  حرمن منکووسکی ولوں ترقی یافتہ کیتی گئی سی, پھیر وی اس نوں سپیشل رلیٹیوٹی ([[سپیشل ریلیٹیوٹی]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Landau|Lifshitz|2002|p=5}}&lt;/ref&gt;) دے سدھ نشان دے ترنت نتیجے دے روپ وچ دکھایا گیا سی۔
 
منکووسکی سپیس آئینسٹائین دی سپیشل رلیٹیوٹی ([[سپیشل ریلیٹیوٹی]]) دی تھیوری نال نزدیک طور تے جڑی اے, اتے ایہہ اوہ سبھ توں زیادہ سانجھی گنتک بنتر اے جس اتے سپیشل رلیٹیوٹی ([[سپیشل ریلیٹیوٹی]]) دے فارمولیاں دا سوتریکرن کرن کیتا گیا اے۔ جدونکھ اقلیدسی  سپیس اتے ٹائم دے انفرادی کمپونینٹ لمبائی سنگڑن عمل (لینتھ کنٹریکشن) اتے ٹائم وچ دیری (ٹائم ڈلیشن) کارن اکثر فرق رکھنگے, منکووسکی سپیس وچ, ساریاں ریفرنس فریماں واقعے&lt;ref group=nb&gt;This makes spacetime distance an [[Invariant (physics)|invariant]]۔&lt;/ref&gt; درمیان سپیسٹائیم وچ کل دوری اتے سہمت ہندیاں ہن ۔ کیونکہ ایہہ وقت نوں تن مقامی سمتاں نالوں وکھرے طریقے نال لیندی اے, اسلئی منکووسکی سپیس چار-سمتی اقلیدسی  سپیس توں وکھری ہندی اے۔

آئیسومیٹری گروپ, جو کہ نیمت اندرونی گننپھل نال بھرپور اک اقلیدسی  سپیس دے اقلیدسی  ڈسٹینساں (وتھاں) نوں سرکھات کردا اے, اقلیدسی  گروپ کیہا جاندا اے۔ منکووسکی سپیس لئی برابر دا آئسیمیٹری گروپ جو غیر-پوزیٹو مقررہ دو-ریکھک (بائلینیئر) اکار (اتھے اسنوں منکووسکی انر پروڈکٹ کیہا جاندا اے) سمیت سپیسٹائیم دے وقفےآں نوں سرکھئت کردا اے, پوآئنکیئر گروپ کیہا جاندا اے۔ منکووسکی اندرونی گننپھل (انر پروڈکٹ) دو واقعے درمیان سپیسٹائیم وقفہ پیدا کرن دے روپ وچ متاثر کیتا جاندا اے جدوں اوہناں واقعے دے نردیشانک انتر ویکٹر ترک دے طور تے دتے گئے ہون ۔

== اتہاس ==
[[File:De Raum zeit Minkowski Bild.jpg|250px|left|thumb|حرمن منکووسکی (1864–1909) اک جرمن گنت شعورت سی۔ اسنے کھوجیا کہ سپیشل رلیٹیوٹی ([[سپیشل ریلیٹیوٹی]]) دی تھیوری جو اسدے طالب علم [[البرٹ آئینسٹائین]] ولوں پیش  کیتی سی, نوں چار-سمتی سپیس وچ سبھ توں ودھیا طریقے نال سمجھیا جا سکدا اے, جس نوں ادوں توں منکووسکی سپیس دے روپ وچ جانیا جان لگ پیا]]
=== چار-سمتی اقلیدسی  سپیسٹائیم ===

1905 وچ, 1906 والی پبلیکیشن دے نال, ہینری پوآئنکیئر نے دکھایا کہ ٹائم نوں اک خیالی چوتھے سپیسٹائیم نردیشانک (√−1 c t) دے طور تے لے کے, اک لورنٹز ٹرانسپھورمیشن (پرورتن) نوں, تن اصلی نردیشانکاں راہیں پیش  کیتی جا رہی سپیس اتے چوتھے سمت دے طور تے ٹائم نوں پیش  کر رہا اک خیالی نردیشانک, یکت اک چار-سمتی اقلیدسی  سپیس وچ نردیشانکاں دی اک روٹیشن (چکر) کیہا جا سکدا اے۔ کیونکہ پھیر سپیس اک سوڈو-اقلیدسی  سپیس ہندی اے, اسلئی روٹیشن اک ہائیپربولک روٹیشن دی پرستتی ہندی اے, بے شکّ پوآئنکیئر نے ایہہ وضاحت نہیں دتی سی, اسدا مقصد جانی پچھانی اقلیدسی  روٹیشن دے شبداں وچ صرف لورنٹز پرورتن نوں کھل کے سمجھاؤنا ہی سی۔

اس وچار دا حرمن منکووسکی&lt;ref&gt;{{harvnb|Minkowski|1907–1908|pp=53–؛111}} *Wikisource translation: [[s:Translation:The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies|The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies]]۔&lt;/ref&gt; ولوں پھلار کیتا گیا, جسنے چار سمتاں وچ لورنٹز پرورتن ماتحت اوہناں دے انویریئنس سدھے دکھاؤندے ہوئے میکسویلّ دیاں سمیکرناں نوں پنرکتھن کرن لئی اسدی ورتو کیتی ۔ اسنے ہور اگے آئینسٹائین دی سپیشل رلیٹیوٹی ([[سپیشل ریلیٹیوٹی]]) دی اس وقت دی تازہ تھیوری نوں چار سمتاں وچ پنر سوتربدھّ کیتا ۔ استوں اسنے ایہہ نتیجہ کڈھیا کہ ٹائم اتے سپیس نوں برابر ہی لینا چاہیدا اے, اتے اسطراں اسنے اک ایکیکرت چار-سمتی سپیسٹائیم نرنترتا وچ ہو رہیاں واقعے دے اپنے تجزیہ نوں اچا چکیا ۔

=== منکووسکی سپیس ===

ہور اگے کسے ترقی لئی, اسنے اس وچار دے بدلے ہوئے روپ دے فارمولا سوتریکرن دتے جہناں وچ اک خیالی دی جگہ اصلی وقت والے نردیشانک ورتے گئے سن جو اک چار-سمتی اپھائین (بروبرابر تعلق سرکھات رکھن دی آگیا دین والی) سپیس وچ چار سپیس تے ٹائم دے استھرانکاں (x, y, z, t) نوں پیش  کردے سن۔ اس سپیس وچ نقطہ سپیسٹائیم وچ واقعے نال متعلق ہندے ہن ۔ اس سپیس وچ, ہریک نقطہ (اپر چتر دیکھو) نال اک مقررہ لائیٹ-کون جڑی ہندی اے, اتے لائیٹ-کون اتے نہ ہون والیاں واقعے نوں سپیسلائیک جاں ٹائیملائیک دے طور تے دھریاں نال اوہناں دے تعلقاں راہیں شرینیبدھّ کیتا جاندا اے۔ سپیسٹائیم دا مکھ طور تے ایہی نظریہ اجکل چل رہا اے, بھاویں خیالی وقت والے پرانے نظریہ نے وی سپیشل رلیٹیوٹی ([[سپیشل ریلیٹیوٹی]]) نوں متاثر کیتا اے۔ منکووسکی, جو اپنے ولوں بنائی گئی تھیوری دی مول پنربیانباجی بارے جاندا سی, نے کیہا,

سپیس اتے ٹائم دے نظریہ جو میں تہاڈے اگے رکھنا چاہندا ہاں پریوگک [[فزکس]] دی دھرتی توں ابھرے ہن, اسلئی ایہناں وچ طاقت اے۔ ایہہ قدرتی طور تے مڈھلے نظریہ ہن ۔ اسلئی سپیس اپنے آپ وچ, ٹائم اپنے آپ وچ, صرف پرچھاویاں وچ لپت ہون لئی دوشی پائے گئے ہن, اتے صرف ایہناں دوہاں دا میل ہی اک آزاد واستوکتا نوں سرکھئت کریگا ۔
---حرمن منکووسکی, 1907

== گنتک بنتر ==

اک معائنہ تجزیہ لئی, منکووسکی سپیس اک 4-ڈائمینشنل اصلی ویکٹر سپیس ہندی اے جس وچ سپیسٹائیم وچ ہریک نقطہ اتے سمرد سپیس اتے اک سہیسلامت (نونڈجنریٹ), سمروپ دو-ریکھک (سمٹرک بائلینیئر) اکار ہندا اے, اتھے جسنوں صرف (−,+,+,+) جاں (+,−,−,−) ہستاکھر والا منکووسکی اندرونی گننپھل کیہا گیا اے۔ مشق وچ, سمرد سپیساں نال واسطہ رکھن دی ضرورت نہیں پیندی ۔ منکووسکی سپیس دی ویکٹر سپیس فطرت, خود منکووسکی سپیس اندر ویکٹراں (نقطےآں, واقعے) والے نقطےآں (واقعے) اتے سمرد سپیساں وچ ویکٹراں دی کانونیکل پچھان کرن دی آگیا دندی اے۔ کجھ مقصداں لئی اک نقطہ p اتے ڈسپلیسمینٹ [[ویکٹر]] نال سمرد ویکٹراں دی پچھان کرن دی اچھا رہندی اے, جو کہ, بے شکّ, اسے کانونیکل پچھان راہیں قبول یوگ ہندا اے۔

سگنیچر اوس چنہ ول اشارہ کردا اے جو منکووسکی اندرونی گننپھل پیدا کردا اے جدوں ترک تے طور تے ادھار ویکٹراں دے روپ وچ [[سپیس]] اتے ٹائم دتے ہوئے ہون ۔ عامَ طور تے, گنت شعورت اتے [[جنرل رلیٹیوٹی]] وشیشک (−,+,+,+) سگنیچر نوں ترجیح دندے ہن جدونکھ بھوتک سائنسدان (+,−,−,−) سگنیچر نوں پسند کردے ہن ۔ پہلے طریقے دے سگنیچر (خالص سپیس ویکٹر پوزیٹو “نورم-سکئیرڈ” سرجدے ہن) لئی ترک غیر-ساپیکھک حد c → ∞ نال متعلق اقلیدسی  کیس توں نرنترتا شامل کردے ہن ۔ بعد والے سگنیچر (خالص سپیس ویکٹر نیگٹو “نورم-سکئیرڈ” سرجدے ہن) لئی ترکاں وچ [[فزکس]] وچ ہور طریقیاں نال سرو-مکمل گھٹاؤ دے چناں دا مکّ جانا شامل اے۔

سپیسٹائیم وچ ہریک نقطہ اتے اس بائلینیئر (دو-ریکھک) اکار نال گنتک طور تے اک (0,2) قسم والا ٹینسر جڑیا ہندا اے, جسنوں منکووسکی میٹرک کہندے ہن ۔ منکووسکی میٹرک, بائلینیئر اکار, اتے منکووسکی انر پروڈکٹ اصل وچ اکو چیز ہندے ہن ۔ نردیشانکاں وچ, ایہہ 44 [[میٹرکس]] ہندا اے جو بائِ[[لینیئر اکار]] نوں پیش  کردا اے۔ اس گل نوں دھیان وچ رکھدے ہوئے اگے پڑنا سودھاجنک ہو سکدا اے۔

[[جنرل رلیٹیوٹی]] وچ, تلناتمک طور تے, اک لورنٹزیئن مینیپھولڈ L, میٹرک ٹینسر g یکت دی طرحاں ہندا اے, جو L دے ہریک نقطہ p اتے سمرد سپیس {{math|''T''&lt;sub&gt;''p''&lt;/sub&gt;''L''}} اتے اک صحیح سلامت سمروپ دو-ریکھک (نونڈجنریٹ سمٹرک [[بائلینیئر]]) اکار ہندا اے۔ نردیشانکاں وچ, اسنوں “سپیسٹائیم پوزیشن تے انحصار کردے ہوئے” اک 44 میٹرکس راہیں درسایا جا سکدا اے۔ منکووسکی سپیس اسطراں لورنٹز مینیپھولڈ دا اک تلناتمک طور تے آسان خاص کیس اے۔ اسدا میٹرک ٹینسر, جسنوں منکووسکی میٹرک کیہا جاندا اے, نردیشانکاں وچ M دے ہریک نقطہ اتے اوہی سمروپ میٹرکس ہندا اے, اتے اسدے ترکاں نوں خود سپیسٹائیم وچ ویکٹراں دے طور تے لیا جا سکدا اے۔

ہور [[ووکیبولری]] نال جان پچھان کرواؤندے ہوئے (پر ہور بنتر نال نہیں), منکووسکی سپیس اسطراں اک سوڈو-اقلیدسی  سپیس ہندی اے جسدیاں کل ڈائمینشناں n=4 ہندیاں ہن اتے سگنیچر (3, 1) جاں (1, 3) ہندے ہن ۔ منکووسکی سپیس دے تتاں (ایلیمینٹاں) نوں اوینٹس (واقعے) کیہا جاندا اے۔ منکووسکی سپیس نوں چنے ہوئے سگنیچر تے زور دندے ہوئے اکثر {{math|'''R'''&lt;sup&gt;3,1&lt;/sup&gt;}} جاں {{math|'''R'''&lt;sup&gt;1,3&lt;/sup&gt;}} لکھیا جاندا اے, جاں صرف M لکھیا جاندا اے۔ ایہہ شاید سوڈو-ریمانیئن [[مینیپھولڈ]] دی آسان ترین اداہرن اے۔

=== سوڈو-اقلیدسی  میٹرک سرو عام نیم ===

منکووسکی میٹرک η منکووسکی سپیس دا میٹرک ٹینسر اے۔ ایہہ اک سوڈو-اقلیدسی  میٹرک اے۔ اسطراں ایہہ اک نینڈیجنریٹ سمروپ دو-ریکھک اکار ہندا اے, اتے اک (0,2) قسم دا ٹینسر ہندا اے۔ ایہہ دو ترک قبول کردا اے؛ {{math|''u''&lt;sub&gt;''p''&lt;/sub&gt;, ''v''&lt;sub&gt;''p''&lt;/sub&gt;}} جو {{math|''T''&lt;sub&gt;''p''&lt;/sub&gt;''M'', ''p'' ∈ ''M''}} وچ ویکٹر ہن, اتے M وچ نقطہ p اتے سمرد سپیس اے۔ خود M نال {{math|''T''&lt;sub&gt;''p''&lt;/sub&gt;''M''}} دی اپر دسی کانونیکل پچھان کارن, ایہہ M وچ دواے u, v ترکاں نوں قبول کردا اے۔

سنکلپک پرمپرا دے طور تے, M وچ ویکٹراں v نوں 4-ویکٹر کیہا جاندا اے, جو بغیر نوکاں والے سنس سیرپھ اٹالک اکھراں وچ لکھے جاندے ہن, نہ کہ اقلیدسی  سیٹنگ مطابق بولڈپھیس v دی طرحاں ۔ بعد والا چنہ عامَ طور تے اک 4-ویکٹر دے 3-ویکٹر حصے لئی راکھواں رکھیا جاندا اے۔

تشریح

:&lt;math&gt;u \cdot v =\eta(u, v)&lt;/math&gt;

M اتے اندرونی گننپھل وانگ بنتر پیدا کردی اے, جسنوں منکووسکی انر پروڈکٹ کیہا جاندا اے جو اقلیدسی  انر پروڈکٹ وانگ اے, پر ایہہ وکھرے جیؤمیٹری نوں درساؤندا اے۔ اسدیاں ایہہ خاصیتاں ہن,

*&lt;math&gt;\eta(au + v, w) = a\eta(u, w) + \eta(v,  w), \quad \forall  u, v \in M, \forall a \in \mathbb R \qquad \text{(linearity in first slot)}&lt;/math&gt;
*&lt;math&gt;\eta( u,  v) = \eta( v,  u) \qquad \text{(symmetry)}&lt;/math&gt;
*&lt;math&gt;\eta( u,  v) = 0 \quad \forall v \in M \leftarrow u = 0 \qquad \text{(non-degeneracy)}&lt;/math&gt;

پہلیاں دو شرطاں بائلینیئرٹی (دو-ریکھکتا) درساؤندیاں ہن ۔ اک متھّ-اندرونی گننپھل اتے اک اندرونی گننپھل درمیان متاثر کیتا جا رہا انتر ایہہ اے کہ پہلا گننپھل مقررہ طور تے پوزیٹو ہونا ضروری نہیں اے, یانِ کہ η(u, u) &lt; 0 (زیرو توں گھٹ) ہون دی آگیا ہندی اے۔

دو ویکٹراں v اتے w نوں اؤرتھوگنل (orthogonal) کیہا جاندا اے جیکر η(v, w) = 0 ہووے ۔

اک ویکٹر e اک یونٹ [[ویکٹر]] کیہا جاندا اے جیکر η(e, e) = 1 ہووے ۔ پرسپر [[اؤرتھوگنل]] ([[سمکون]]) [[یونٹ]] ویکٹراں نال بنے M لئی اک بیسس (ادھار) نوں [[اؤرتھونورمل بیسس]] کیہا جاندا اے۔

کسے دتی ہوئی انرشیئل فریم لئی, سپیس وچ اک اؤرتھونورمل بیسس نال یونٹ ٹائم ویکٹر ملا کے منکووسکی سپیس وچ اک اؤرتھونورمل بیسس بندا اے۔ اجیاے کسے وی بیسس وچ پوزیٹو تے نیگیٹو یونٹ ویکٹراں دی آبادی اک پھکس کیتا ہویا نمبراں دا جوڑا ہندا اے, جو اندرونی گننپھل نال جڑے بائلینیئر اکار دے سگنیچر برابر ہندا اے۔ ایہہ سلویٹر دا انرشیا نیم کیہا جاندا اے۔
ہور ووکیبولری (پر بنتر نہیں): منکووسکی میٹرک خاص طور تے اک سوڈو-ریمانیئن میٹرک ہندا اے, استوں وی ہور خاص طور تے کہندے ہوئے, ایہہ لورنٹز میٹرک ہندا اے, جو صرف سگنیچر پرمپرا دی اسپشٹتا نال 4-سمتی فلیٹ سپیسٹائیم لئی راکھواں ہندا اے۔

=== منکووسکی میٹرک ===

سپیشل رلیٹیوٹی ([[سپیشل ریلیٹیوٹی]]) دے دو سوے-سدھ پرماناں توں پتہ چلدا اے کہ دو واقعے 1,2 درمیان سپیسٹائیم انٹرول (وقفہ)

 
:&lt;math&gt;\pm\left[c^2(t_1 - t_2)^2 - (x_1 - x_2)^2 - (y_1 - y_2)^2 - (z_1 - z_2)^2\right],&lt;/math&gt;
چنی گئی انرشیئل فریم توں آزاد ہندا اے۔ فیکٹر دا آسان مطلب ایہہ اے کہ سگنیچر دی چون کھلی چھڈّ دتی گئی اے۔ η دا سنکھئک ملّ, منکووسکی اندرونی گننپھل نوں پیش  کر راے اک میٹرکس دے طور تے دیکھدے ہوئے, بائِ[[لینیئر اکار]] دی تھیوری توں پتہ چلدا اے۔

کیونکہ ساہت (لٹریچر) وچ میٹرک دے سگنیچر وکھرے وکھرے متاثر کیتے گئے ہن, ایہہ مقدار استحکام نال نامبدھّ نہیں کیتی جاندی ۔ وقفہ (جویں اتھے متاثر کیتا گیا اے) کدے کدے انٹرول سکئیرڈ ول اشارہ کردا اے۔ بھاویں موجودہ انٹرول دا [[مربع مول]] (سکئیئر روٹ) ملدا اے۔ جدوں سگنیچر اتے انٹرول پھکس کر لئے جاندے ہن, اسپشٹتا اجے وی بنی رہندی اے کہ وقت دا نردیشانک کہڑا اے۔ ایہہ چوتھا ہو سکدا اے, ایہہ پہلا (زیرو والا) ہو سکدا اے۔ ایہہ تجزیہ استھرتاواں دی کوئی پھلار پوروک لسٹ نہیں اے۔ ایہہ زندگی دی اک سچائی اے کہ جدوں رلیٹیوٹی لٹریچر دی صلاحَ لین لگے پربولیاں نوں جانچ لینا پہلی چیز ہندی اے۔

انرشیئل فریماں درمیان کو-آرڈینیٹ ٹرانسفورمیشناں (نردیشانک پرورتناں) ماتحت انٹرول (وقفہ) دی انویریئنس (استحکام) اس ہیٹھاں لکھی مقدار (کسے وی چنہ لئی رکھواں) دے انویریئنس توں پتہ چلدی اے, بشرطے پرورتن لینیئر (ریکھک) ہووے ؛
 

:&lt;math&gt;\pm\left[c^2t^2 - x^2 - y^2 - z^2\right]&lt;/math&gt; 

اس کواڈریٹک اکار (ورگاکار) نوں پولرائیزیشن آئڈینٹٹی (دھروی-پہچان) راہیں ہیٹھاں لکھیا بائلینیئر اکار متاثر کرن لئی ورتیا جا سکدا اے؛

:&lt;math&gt; u \cdot  v = \pm\left[c^2t_1t_2 - x_1x_2 - y_1y_2 - z_1z_2\right].&lt;/math&gt;

اس بائلینیئر اکار نوں بدلے وچ اس طرحاں لکھیا جا سکدا اے؛

:&lt;math&gt; u \cdot  v =  u^{\mathrm T}[\eta] v,&lt;/math&gt;

جتھے [η] اک 44 میٹرکس ہندا اے جو η نال جڑیا ہندا اے۔ ممکن طور تے غلط فہمی بھرے انداز وچ, [η] نوں صرف η نال لکھ دینا رواج جیہا ہو گیا اے۔ میٹرکس واضع بائلینیئر اکار توں اس طرحاں پڑیا جاندا اے؛

:&lt;math&gt;\eta = \pm \begin{pmatrix}-1&amp;0&amp;0&amp;0\\0&amp;1&amp;0&amp;0\\0&amp;0&amp;1&amp;0\\0&amp;0&amp;0&amp;1\end{pmatrix},&lt;/math&gt;

اتے بائلینیئر اکار نوں اسطراں پڑیا جاندا اے جس دے نال ایہہ سیکشن اسدی موجودگی نوں مندے ہوئے شروع کیتا گیا سی۔, جو ہن پچھانیا گیا اے؛

:&lt;math&gt;u \cdot v =\eta(u, v),&lt;/math&gt;

نشچتتا اتے مختصر پرستتی لئی, سگنیچر (−,+,+,+) نوں ہن اپنا لیا گیا اے۔ چون دا کوئی طبعیاتی  مطلب نہیں اے۔ دوجی چون والے سگنیچر نال, سگنیچر دی اک چون والا بائلینیئر اکار سرکھات کردا سمٹری گروپ [[آئیسومرفک]] ہندا اے۔ اسدا مطلب اے کہ دوویں چوناں رلیٹیوٹی دے سوے-سدھ پرماناں نال رضا مندی مطابق ہی رہندیاں ہن ۔

=== سٹینڈرڈ بیسس ===

منکووسکی سپیس لئی اک سٹینڈرڈ بیسس چار پرسپر اؤرتھوگنل ویکٹراں {{nowrap|{ ''e''&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;, ''e''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''e''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''e''&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; }}} دا اک اجیہا سیٹ ہندا اے کہ؛

:&lt;math&gt;-\eta(e_0, e_0) = \eta(e_1, e_1) = \eta(e_2, e_2) = \eta(e_3, e_3) = 1 .&lt;/math&gt;

ایہناں شرطاں نوں مختصر روپ وچ انجھ لکھیا جا سکدا اے؛

:&lt;math&gt;\eta(e_\mu, e_\nu) = \eta_{\mu \nu}.&lt;/math&gt;

سٹینڈرڈ بیسس دے ساپیکھک, کسے ویکٹر v دے کمپونینٹاں نوں {{math|(''v''&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;, ''v''&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, ''v''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, ''v''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;)}} لکھیا جاندا اے جتھے {{math|''v'' {{=}} ''v''&lt;sup&gt;''μ''&lt;/sup&gt;''e''&lt;sub&gt;''μ''&lt;/sub&gt;}} لکھن لئی آئینسٹائین دھارنا ورتی جاندی اے۔ کمپونینٹ{{math|''v''&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;}} نوں v دا ٹائیملائیک کمپونینٹ کیہا جاندا اے جدونکھ باقی تن کمپونینٹاں نوں سپیشیئل کمپونینٹ (مقامی حصے) کیہا جاندا اے۔ کسے 4-ویکٹر دے سپیشیئل کمپونینٹاں نوں اک 3-ویکٹر {{math|'''v''' {{=}} (''v''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ''v''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ''v''&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)}} دے طور تے پچھانیا جا سکدا اے۔

کمپونینٹاں دے شبداں وچ, دو ویکٹراں v اتے w درمیان منکووسکی انر پروڈکٹ نوں اسطراں حاصل کیتا جاندا اے؛

:&lt;math&gt;\eta(v, w) = \eta_{\mu \nu} v^\mu w^\nu =  v^0 w_0 + v^1 w_1 + v^2 w_2 + v^3 w_3 = v^\mu w_\mu = v_\mu w^\mu,&lt;/math&gt;

اتے

:&lt;math&gt;\eta(v, v) = \eta_{\mu \nu} v^\mu v^\nu =  v^0v_0 + v^1 v_1 + v^2 v_2 + v^3 v_3 = v^\mu v_\mu.&lt;/math&gt;

اتھے میٹریک ورتدے ہوئے اک سوچکانک نوں تھلے کیتا گیا اے۔ تکنیکی طور تے, اک نون-ڈیجنریٹ بائِ[[لینیئر اکار]], اک [[ویکٹر]] سپیس اتے اسدی دوہری (ڈیول) سپیس درمیان نقشہ مہئیا کرواؤندا اے, اس حوالہ وچ, میپ (نقشہ) M دیاں ٹینجینٹ (سمرد) سپیساں اتے کوٹینجینٹ سپیساں درمیان ہندا اے۔ M اندر کسے نقطہ اتے, ٹینجینٹ اتے کوٹینجینٹ سپیساں ڈیول ہندیاں ہن ۔ جویں اک ترک پھکس کرکے کسے ویکٹر سپیس اتے اک بھروسے یوگ اندرونی گننپھل نوں, ریسز ریپریزینٹیشن تھیورم راہیں, ویکٹر سپیس اتے کسے لینیئر پھنکشنل دے ایکشن دے طور تے لکھیا جا سکدا اے, اویں ہی منکووسکی سپیس دے منکووسکی اندرونی گننپھل لئی وی ایہی کجھ لاگوُ ہندا اے۔

اسطراں جیکر {{math|''v''&lt;sup&gt;''μ''&lt;/sup&gt;}} کسے ٹینجینٹ (سمرد) سپیس وچ کسے ویکٹر دے کمپونینٹ ہون, تاں {{math|''η''&lt;sub&gt;''μν''&lt;/sub&gt;''v''&lt;sup&gt;''μ''&lt;/sup&gt; {{=}} ''v''&lt;sub&gt;''ν''&lt;/sub&gt;}} سہسمرد (کوٹینجینٹ, اک لینیئر پھنکشنل) سپیس وچ کسے ویکٹر دے کمپونینٹ ہونگے ۔ M دے اپنے آپ وچ ویکٹراں نال سمرد سپیساں دے ویکٹراں دی پچھان کارن ایہہ زیادہتر اگنور کر دتا جاندا اے, اتے تھلے پیراں وچ لکھے سوچکانکاں (لوئر انڈیسیز) والے ویکٹراں نوں [[کوویریئنٹ]] ویکٹر کیہا جاندا اے۔ بعد والی اس وضاحت وچ, کوویریئنٹ ویکٹراں نوں (لگبھگ ہمیشاں ہی الجھاؤ نال) منکووسکی سپیس دی ڈیول سپیس وچ ویکٹراں (لینیئر پھنکشنلاں) دے طور تے پچھانیا جاندا اے۔ اپر لکھے جان والے سوچکانکاں (اپر انڈیسیز) والے ویکٹر [[کونٹرویریئنٹ]] ویکٹر کاے جاندے ہن ۔ اسے انداز وچ, ٹینجینٹ توں [[کوٹینجینٹ سپیساں]] ول میپ دا الٹ, جو میٹرکس پرستتی وچ η دے انورس (1/ η) راہیں حاصل کیتا جاندا اے, کسے سوچکانک (انڈیکس) نوں اپر چکن نوں متاثر کرن لئی ورتیا جا سکدا اے۔ اس انورس (الٹ) دے کمپونینٹاں (حصیاں) نوں {{math|''η''&lt;sup&gt;''μν''&lt;/sup&gt;}} لکھیا جاندا اے۔ کسے ویکٹر سپیس اتے اسدی ڈیول سپیس درمیان ایہناں نقشیاں نوں سنگیتک برابری راہیں {{math|''η''&lt;sup&gt;♭؛&lt;/sup&gt;}} (پھلیٹ-ایٹا) and {{math|''η''&lt;sup&gt;♯؛&lt;/sup&gt;}}(شارپ-ایٹا) لکھیا جا سکدا اے۔

کدے کدے انڈیکس جمناسٹکس (سوچکانک کشمکش) کہی جان والی وقت راہیں مصدقہ مضبوطی اتے فارمولا سوتریکرن اپنے آپ وچ یقینی بنا دندی اے کہ ویکٹراں نوں آلے دوآلے گھماؤنا اتے کونٹراویریئنٹ توں کوویریئنٹ ویکٹراں وچ اتے کوویریئنٹ توں کونٹراویریئنٹ ویکٹراں وچ بدلنا گنتک طور تے سارتھک اے۔ غلط پرگٹاو چنہ اپنے آپ وچ پھٹاپھٹ ظاہر ہون لئی مجبور ہو جاندے ہن ۔

== لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں اتے سمٹری ==

[[Image:Standard conf.svg|left|thumb|250px|لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں (پرورتن) لئی کو-آرڈینیٹ (نردیشانک) سسٹماں دی سٹینڈرڈ ب]]

[[پوآئنکیئر گروپ]] وقفہ نوں سرکھات رکھن والے سارے پرورتناں دا گروپ اے۔ وقفہ (انٹرول) نوں 4-سمتاں وچ [[ٹرانسلیشن گروپ]] راہیں سرکھات ہندا اسانی نال دیکھیا جا سکدا اے۔ ہور پرورتن اوہ ہندے ہن جو وقفہ نوں سرکھات رکھدے ہن اتے ارجن نوں پھکس رکھدے ہن ۔ منکووسکی میٹرک نال جڑے بائِ[[لینیئر اکار]] دے دتے ہون تے, کلاسیکل گروپاں دی تھیوری (خاص کرکے تشریح) توں ڈھکویں گروپ دا پتہ چلدا اے۔ لنک کیتے آرٹیکل وچ, میٹرکس Φ دے نال η (اسدی میٹرکس پرستتی وچ) نوں پچھاننا چاہیدا اے۔

اس حوالہ وچ, ڈھکواں گروپ O(3,1) اے, جسنوں لورنٹز گروپ کیہا جاندا اے۔ اسدے ایلیمینٹاں نوں (ہوموجینیئس) لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں کیہا جاندا اے۔ ہور زیادہ بھوتکی موڑ نال ہور طریقے کھوجن لئی دیکھو [[لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں دیاں ڈیریویشناں]] ۔

آسان ترین لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں وچوں اک لورنٹز بوسٹ اے۔ اشارے وجوں, x-سمت وچ اک بوسٹ اسطراں حاصل کیتی جاندی اے؛
:&lt;math&gt;
\begin{bmatrix}
U'_0 \\ U'_1 \\ U'_2 \\ U'_3
\end{bmatrix}
=
\begin{bmatrix}
\gamma&amp;-\beta \gamma&amp;0&amp;0\\
-\beta \gamma&amp;\gamma&amp;0&amp;0\\
0&amp;0&amp;1&amp;0\\
0&amp;0&amp;0&amp;1\\
\end{bmatrix}
\begin{bmatrix}
U_0 \\ U_1 \\ U_2 \\ U_3
\end{bmatrix},
&lt;/math&gt;

جتھے

:&lt;math&gt;\gamma = { 1 \over \sqrt{1 - {v^2 \over c^2}} }&lt;/math&gt;

نوں اک لورنٹز پھیکٹر کیہا جاندا اے, اتے

:&lt;math&gt;\beta = { v \over c} \,.&lt;/math&gt; ہندا اے|

ہور لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں خالص روٹیشنل ہندیاں ہن, اتے اس کرکے O(3,1) دے سبگرپّ SO(3) دے [[ایلیمینٹ]] وی ۔ اک عام [[ہوموجینیئس]] لورنٹز ٹرانسپھورمیشن خالص بوسٹ اتے خالص روٹیشن دا گننپھل ہندی اے۔ اک انہوموجینیئس لورنٹز ٹرانسپھورمیشن سپیس اتے ٹائم وچ اک بدلاؤ راہیں ہوئی ہوموجینیئس ٹرانسپھورمیشن ہندی اے۔ خاص ٹرانسپھورمیشناں (پرورتن) اوہ ہندیاں ہن جو سپیس نردیشانکاں اتے ٹائم نردیشانکاں نوں ترتیب وار الٹا دندے ہن, جاں دوواں نوں (PT) ۔

منکووسکی سپیس وچ سارے دے سارے چارے [[ویکٹر]] لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں ماتحت اسے فارمولے مطابق بدل جاندے ہن ۔ منکووسکی ڈائگرام لورنٹز ٹرانسپھورمیشناں نوں سمجھاؤندا اے۔

== کارناتمک بنتر ==

 [[File:World line.svg|250px|thumb|left|چار وکھرے کیتے ہوئے سیٹاں وچ اک گھٹنا دے پرتِ منکووسکی سپیسٹائیم دی سبڈویزن ۔ لائیٹ کون, خالص مستقبل, خالص بھوتدور, اتے ہور ستھان ۔ ووکیبولری {{cite book|ref=harv|last=Sard|first=R. D.|title=Relativistic Mechanics – Special Relativity and Classical Particle Dynamics|url=https://archive.org/details/relativisticmech0000sard|year=1970|publisher=W. A. Benjamin|location=New York|isbn=978-0-8053-8491-8}} توں لئی گئی اے۔]]

ویکٹراں v = (ct, x, y, z) = (ct, r) نوں {{math|''c''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;''t''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; – ''r''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}} دے چنہ مطابق شرینیبدھّ کیتا جاندا اے۔ اک ویکٹر ٹائیملائیک ہندا اے جیکر {{math|''c''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;''t''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; &gt; ''r''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}} ہووے, سپیسلائیک ہندا اے جیکر {{math|''c''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;''t''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; &lt; ''r''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}}, اتے نلّ جاں لائیٹلائیک ہندا اے جیکر {{math|''c''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;''t''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; {{=}} ''r''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}} ہووے ۔ اسنوں η(v,v) دے چنہ دے شبداں وچ وی درسایا جا سکدا اے, پر سگنیچر اتے انحصار کردا اے۔ کسے وی ویکٹر دی گٹھ ساریاں ریفرنس فریماں وچ اوہی رہیگی, کیونکہ وقفہ ستھر رہندا اے۔
منکووسکی سپیس دی کسے گھٹنا اتے سارے نلّ ویکٹراں دا سیٹ اوس گھٹنا دی لائیٹکون رچدا اے۔ اک ٹائیملائیک ویکٹر v دتا ہون تے, اس نال جڑی ستھر ولوسٹی دی اک ورلڈلائین ([[دنیا ریکھا]]) ہندی اے, جسنوں منکووسکی ڈائگرام وچ اک سدھی ریکھا نال پیش  کیتا گیا اے۔

اک وار وقت دی سمت چن لئی جان تے, ٹائیملائیک اتے نلّ ویکٹراں نوں ہور اگے کئی شرینیاں وچ وبھاجت کیتا (ونڈیا) جا سکدا اے۔ ٹائیملائیک ویکٹراں لئی ایہہ ہندا اے؛

* بھوکھ-سمت وچ ٹائیملائیک ویکٹر ہندے ہن جہناں دا پہلا کمپونینٹ پوزیٹو ہندا اے ([[ویکٹر]] دا اگلا پاسہ تصویر وچ خالص مستقبل دی سمت وچ ہندا اے) اتے
* بھوتکال-سمت وچ ٹائیملائیک ویکٹر ہندے ہن جہناں دا پہلا کمپونینٹ نیگیٹو ہندا اے (خالص بھوتدور)

نلّ [[ویکٹر]] تن شرینیاں وچ فٹ ہندے ہن؛

* زیرو ویکٹر, جسدے کمپونینٹ کسے وی بیسس وچ (0,0,0,0) (ارجن) ہندے ہن
* بھوکھ-سمت وچ نلّ ویکٹر جہناں دا پہلا کمپونینٹ پوزیٹو ہندا اے (اپرلی لائیٹکون), اتے
* بھوتکال-سمت نلّ ویکٹر جہناں دا پہلا کمپونینٹ نیگیٹو ہندا اے۔ (تھلے والی لائیٹکون) ۔

سپیسلائیک ویکٹر ہور کتے ہندے ہن ۔ ووکیبولری اس حقیقت توں اپجدی اے کہ سپیسلائیک وکھریاں ہوئیاں واقعے پرکاش توں تیز سفر دی منگ کرن والے ویکٹراں نال جڑیاں ہندیاں ہن, اتے اسلئی اک دوجی نوں متاثر نہیں کر سکدیاں ۔ سپیسلائیک اتے ٹائیملائیک دوویں اکٹھے ویکٹر کل 7 شرینیاں رکھدے ہن ۔

منکووسکی سپیس لئی اک اؤرتھونورمل بیسس لازمی طور تے اک ٹائیملائیک اتے تن سپیسلائیک یونٹ ویکٹراں نال بنیا ہندا اے۔ جیکر کوئی غیر-اؤرتھونورمل بیسساں نال کم کرنا چاہندا ہووے تاں ویکٹراں دے ہور میل رکھنے ممکن ہن ۔ اداہرن دے طور تے, اک نلّ بیسس کیہا جان والا سارے دے سارے نلّ ویکٹراں نال بنیا اک (نون-اؤرتھونورمل) بیسس اسانی نال رچیا جا سکدا اے۔ واستوکاں اپر, جیکر دو نلّ ویکٹر اؤرتھوگنل ہون (زیرو منکووسکی ٹینسر ملّ والے), تاں اوہ ضرور ہی انپاتک ہونے چاہیدے ہن ۔ پھیر وی, کمپلیکس نمبراں نوں آگیا دین تے, اک [[نلّ ٹیٹراڈ]] حاصل کیتا جا سکدا اے, جو نلّ ویکٹراں نال بنیا بیسس ہندا اے, جہناں وچوں کجھ ویکٹر آپس وچ اؤرتھوگنل ہندے ہن ۔

[[ویکٹر پھیلڈاں]] نوں ٹائیملائیک, سپیسلائیک جاں نلّ کیہا جاندا اے جیکر متعلق ہریک اوس نقطہ اتے ویکٹر ٹائیملائیک, سپیسلائیک جاں نلّ ہون جتھے فیلڈ نوں متاثر کیتا جاندا اے۔

=== کالکرم مطابق اتے کارنتامک تعلق ===

منّ لؤ x, y ∈ M ہون ۔ اسیں کہہ سکدے ہاں؛

# x کالکرم مطابق (کرونوجیکلی) y توں اگے ہندا اے جیکر y – x بھوکھ-سمت والی ٹائیملائیک ہووے ۔ اس تعلق دی ٹرانزیٹو خاصیت ہندی اے اتے اسلئی اسنوں x &lt; y لکھیا جا سکدا اے۔
# x کارناتمک طور تے (کیزئلی) y توں اگے ہندا اے جیکر y – x مستقبل دی سمت ول نلّ جاں بھوکھ-سمت والی ٹائیملائیک ہووے ۔ ایہہ سپیسٹائیم دا انشک کرم (پارشل اؤرڈرنگ) دندا اے اتے اس لئی اسنوں x ≤ y لکھیا جا سکدا اے۔

=== الٹ تکون ابرابری ===

جیکر v اتے w دوویں بھوکھ-سمت وچ ٹائملائیک 4-ویکٹر ہون تاں نورم لئی (+ - - -) سائین (چنہ) پرمپرا وچ؛

:&lt;math&gt; \left\| v+w \right\| \ge \left\| v \right\| + \left\| w \right\| .&lt;/math&gt;

== ہور فارمولا سوتریکرناں نال تعلق ==
=== سمتاں دی وکھری گنتی ===

سختی نال کہندے ہوئے, منکووسکی سپیس چار سمتاں وچ اک گنتک فارمولا سوتریکرن ول اشارہ کردی اے۔ پھیر وی, سمتاں دی کسے وی گنتی والی '''“منکووسکی سپیس”''' دے سامان اک رچنا لئی گنت نوں ودھایا جاں آسان کیتا جا سکدا اے۔ جیکر n ≥ 2 ہووے تاں n-سمتی منکووسکی سپیس n اصل [[سمت]] دی اک [[ویکٹر]] سپیس ہندی اے جس اتے سگنیچر (n − 1, 1) جاں (1, n − 1) دا اک ستھر لورنٹز میٹرک ہندا اے۔ ایہہ سرو عام کرن تھیوریاں وچ ورتے جاندے ہن جتھے سپیسٹائیم نوں 4-سمتاں توں زیادہ جاں گھٹ سمتاں والا سپیسٹائیم ہونا منیا جاندا اے۔ سٹرنگ تھیوری اتے M-تھیوری اجہیاں دو اداہرناں ہن جتھے n &gt; 4 ہندا اے۔ [[سٹرنگ تھیوری]] وچ, کنپھورمل فیلڈ تھیوریاں 1 + 1 سپیسٹائیم سمتاں نال دسدیاں ہن ۔

=== پدھری بنام وکرت سپیس ===

اک فلیٹ سپیس دے طور تے, منکووسکی سپیسٹائیم دے تن سپیشیئل (مقامی) کمپونینٹ (حصے) ہمیشاں [[پائیتھاگورس تھیورم]] دی پالنا کردے ہن ۔ منکووسکی سپیس سپیشل رلیٹیوٹی ([[سپیشل ریلیٹیوٹی]]) لئی اک مطابق بیسس اے, گریویٹیشن اہمیت بغیر سسٹماں وچ محدود دوری اتے بھوتکی سسٹماں دا اک ونگا تذکرہ اے۔ پھیر وی, گریوٹی نوں دھیان وچ رکھن لئی, بھوتک سائنسدان [[جنرل رلیٹیوٹی]] دی تھیوری ورتدے ہن, جو غیر-اقلیدسی  جیؤمیٹری (جیؤمیٹری) دے گنت نال سوتربدھّ کیتی گئی اے۔ جدوں اس جیؤمیٹری (جیؤمیٹری) نوں بھوتکی سپیس دے ماڈل وجوں ورتیا جاندا اے, تاں اسنوں کروڈ (وکرت) سپیس کیہا جاندا اے۔

کروڈ سپیس وچ وی, منکووسکی سپیس اجے وی کسے نقطہ (گریویٹیشنل سنگلرٹیاں توں بناں) دوآلے اک اتسوکھم کھیتر (انپھنٹیسیمل رجن) وچ اک چنگا تذکرہ اے۔ ہور مختصر کہندے ہوئے, اسیں کہندے ہاں کہ گریوٹی سپیسٹائیم دی موجودگی اک 4-سمتی وکرت مینیپھولڈ راہیں درسائی جاندی اے جسدے لئی کسے نقطہ پرتِ ٹینجینٹ (سمرد) سپیس اک چار-سمتی منکووسکی سپیس ہندی اے۔ اسطراں, منکووسکی سپیس دی بنتر اجے وی [[جنرل رلیٹیوٹی]] دے تذکرہ وچ ضروری ہو جاندی اے۔
== ایہہ وی دیکھو ==
{{div col|colwidth=25em}}
* [[جنرل رلیٹیوٹی دے گنت نال جان-پچھان]]
* [[منکووسکی پلین]]
{{div col end}}

== ٹپنیاں ==
{{حوالے|group=nb|2}}
== نوٹس ==
{{حوالے|2}}

== حوالے ==
*{{cite journal|ref=harv|last=Corry|first=L.|title=Hermann Minkowski and the postulate of relativity|journal=Arch. Hist. Exact Sci.|volume=51|issue=4|year=1997|doi=10.1007/BF00518231|pages=273–؛314|publisher=[[Springer-Verlag]]|issn=0003-9519|url=https://link.springer.com/article/10.1007٪2FBF00518231|subscription=yes}}
*{{cite book|ref=harv|last1=Catoni|first1=F.|year=2008|title=Mathematics of Minkowski Space|url=https://archive.org/details/mathematicsofmin0000unse|series=Frontiers in Mathematics|publisher=[[Birkhuser Verlag]]|issn=1660-8046|location=Basel|isbn=978-3-7643-8613-9|doi=10.1007/978-3-7643-8614-6|display-authors=etal}}
*{{cite book|ref=harv|last=Galison|first=P. L.|title=Minkowski's Space-Time: from visual thinking to the absolute world|series=Historical Studies in the Physical Sciences|volume=10|doi=10.2307/27757388|editor=R McCormach|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1979|pages=85–؛121|jstor=27757388|subscription=yes|display-editors=etal}}
*{{cite book|ref=harv|first1=D.|last1=Kleppner|authorlink1=Daniel Kleppner|first2=R. J.|last2=Kolenkow|authorlink2=Robert J. Kolenkow|title=An Introduction to Mechanics|url=https://archive.org/details/introductiontome00dani|year=1978|orig-year=1973|isbn=0-07-035048-5|publisher=[[McGraw-Hill]]|location=London}}
*{{cite book|ref=harv|last1=Landau|first1=L.D.|authorlink1=Lev Landau|last2=Lifshitz|first2=E.M.|authorlink2=Evgeny Lifshitz|title=The Classical Theory of Fields|series=Course of Theoretical Physics|volume=2|edition=4th|publisher=[[Butterworth–؛Heinemann]]|isbn=0 7506 2768 9|year=2002|orig-year=1939}}
*{{cite book|ref=harv|last=Lee|first= J. M.|title=Introduction to Smooth manifolds|year=2003|publisher=|series=Springer Graduate Texts in Mathematics|isbn=0-387-95448-1|volume=218}}
*{{cite book|ref=harv|last=Lee|first= J. M.|title=Riemannian Manifolds –؛ An Introduction to Curvature|year=1997|publisher=Springer Verlag|location=New York Berlin Heidelberg|series=Springer Graduate Texts in Mathematics|volume=176|isbn=978-0-387-98322-6}}
*{{Citation|last=Minkowski|first=Hermann|authorlink=Hermann Minkowski|year=1907–1908|title=[[s:de:Die Grundgleichungen fr die elektromagnetischen Vorgnge in bewegten Krpern|Die Grundgleichungen fr die elektromagnetischen Vorgnge in bewegten Krpern]]|trans-title=The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies|journal=Nachrichten von der Gesellschaft der Wissenschaften zu Gttingen, Mathematisch-Physikalische Klasse|pages=53–111}} *Wikisource translation: [[s:Translation:The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies|The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies]]
*{{Citation|last=Minkowski|first=Hermann|year=1908–1909|title=[[s:de:Raum und Zeit (Minkowski)|Raum und Zeit]]|trans-title=Space and Time|journal=Physikalische Zeitschrift|volume=10|pages=75–88}} Various English translations on Wikisource: [[s:Translation:Space and Time|Space and Time]]
* {{Citation|first=Charles W.|last=Misner|authorlink=Charles W. Misner|first2=Kip. S.|last2=Thorne|author2-link=Kip Thorne|first3=John A.|last3=Wheeler|author3-link=John A. Wheeler|title=[[Gravitation (book)|Gravitation]]|publisher= W. H. Freeman|date=1973|isbn=0-7167-0344-0}}
*{{Cite book|ref=harv|last=Naber|first=G. L.|title=The Geometry of Minkowski Spacetime|url=https://archive.org/details/geometryofminkow0000nabe|year=1992|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=New York|isbn=0-387-97848-8}}
*{{cite journal|ref=harv|first=J.|last=Nash|authorlink=John Forbes Nash|title=The Imbedding Problem for Riemannian Manifolds|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-mathematics_1956-01_63_1/page/20|journal=[[Annals of Mathematics]]|year=1956|volume=63|issue=1|pages=20–؛63|doi=10.2307/1969989|mr=0075639|jstor=1969989}}
*{{cite book|ref=harv|last=Penrose|first=Roger|authorlink=Roger Penrose|year=2005|title=Road to Reality : A Complete Guide to the Laws of the Universe|url=https://archive.org/details/roadtorealitycom0000penr|chapter=18 Minkowskian geometry|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|isbn=978-0-679-45443-4}}
*{{Citation|last=Poincar|first=Henri|authorlink=Henri Poincar|year=1905–1906|title=[[s:fr:Sur la dynamique de l’lectron (juillet)|Sur la dynamique de l’lectron]]|trans-title=On the Dynamics of the Electron|journal=Rendiconti del Circolo matematico di Palermo|volume=21|pages=129–176|doi=10.1007/BF03013466}} Wikisource translation: [[s:Translation:On the Dynamics of the Electron (جولائی)|On the Dynamics of the Electron]]
*{{cite book|ref=harv|last=Sard|first=R. D.|title=Relativistic Mechanics – Special Relativity and Classical Particle Dynamics|url=https://archive.org/details/relativisticmech0000sard|year=1970|publisher=W. A. Benjamin|location=New York|isbn=978-0-8053-8491-8}}
*{{cite book|ref=harv|last=Shaw|first=R.|year=1982|title=Linear Algebra and Group Representations|url=https://archive.org/details/linearalgebragro0000shaw|chapter= 6.6 Minkowski space, 6.7,8 Canonical forms pp 221–؛242|publisher=[[Academic Press]]|isbn=0-12-639201-3}}
* {{Cite book|last=Walter|first=Scott A.|title=The Expanding Worlds of General Relativity |chapter=Minkowski, Mathematicians, and the Mathematical Theory of Relativity |authorlink= |editor=Goenner, Hubert (ed.) |year=1999 |publisher=Birkhuser |location=Boston |isbn=0-8176-4060-6 |pages=45–؛86 |chapterurl=http://scottwalter.free.fr/papers/1999-mmm-walter.html |display-editors=etal}}
*{{citation|last=Weinberg|first=S.|year=2002|title=The Quantum Theory of Fields|volume=1|isbn=0-521-55001-7|authorlink=Steven Weinberg|publisher=[[Cambridge University Press]]}}

== باہری لنک ==
{{Commons category-inline|bullet=none|منکووسکی چتر}}
*{{YouTube|C2VMO7pcWhg|Animation clip}} visualizing Minkowski space in the context of special relativity.
*[https://web.archive.org/web/20150402140655/http://www.relativityscience.com/Minkowski_special_relativity_geometry.shtml The Geometry of Special Relativity: The Minkowski Space – Time Light Cone]

{{Relativity}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:منکووسکی سپیس}}
[[گٹھ:فزکس اندر نظریئے]]
[[گٹھ:جیؤمیٹری]]
[[گٹھ:منکووسکی سپیس سپیسٹائیم| ]]
[[گٹھ:لورنٹزیئن مینیفولڈ]]
[[گٹھ:سپیشل رلیٹیوٹی]]
[[گٹھ:فزکس]]
[[گٹھ:ہرمن منکووسکی]]</text>
      <sha1>8itg48ek40ll8s4f2dpofgd0gko0gz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اہلیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81050</id>
    <revision>
      <id>712792</id>
      <parentid>710488</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:04:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91029" sha1="klo5xhbcugvpro5ji931pkez9j8der4" xml:space="preserve">{{منتخب مقالہ}}
{{Infobox deity
|type=Hindu
|image=Ahalya.jpg
|caption=''اہلیا'' از [[راجا روی ورما]] (1848–1906)
|alt=A painting of a young fair woman clad in a white sari with a red border stands, leaning on a tree, as she moves her left hand through her long black hair and holds a flower basket in her outstretched right hand.
|affiliation=[[رشی]] ،''پنچ کنیا''
|Devanagari=अहल्या
|Sanskrit_transliteration=Ahalyā
|abode=[[گوتم مہارشی]] دا آشرم
|consort=[[گوتم مہارشی]]
|children=شتا نند
}}
'''اہلیا''' {{ہور ناں|سنسکرت= अहल्या}} [[ہندو مت|ہندو]] روایتاں دے مطابق [[گوتم مہارشی]] د‏‏ی بیوی سی۔ مختلف [[ہندو متون]] وچ درج اے کہ [[دیو (ہندومت)|دیو]] بھگوان [[اندر]] نے اسنو‏ں بہکایا تے اس دے شوہر نے اسنو‏ں خیانت د‏‏ی وجہ تو‏ں ملعون قرار دے دتا سی ۔ بعد وچ [[رام]] ([[وشنو]] دے اک [[اوتار]]) نے اسنو‏ں اس لعنت تو‏ں آزاد کیتا۔ ہندو روایتاں دے مطابق اہلیا نو‏‏ں [[برہما]] نے بنایا سی ۔ اوہ اس وقت دنیا د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت عورت سی، اس د‏ی شادی اس تو‏ں عمر وچ کئی سالے وڈے [[گوتم مہارشی]] تو‏ں ہوئی سی۔ ابتدائی دور د‏‏یاں کتاباں وچ درج اے کہ جدو‏ں اندر نے اس دے شوہر دے روپ وچ آک‏ے اسنو‏ں بہکایا تاں اوہ اندر نو‏‏ں پہچان گئی مگر اس د‏ی چالاکی تے پیش کش دے اگے ہتھیار ڈال دیے۔ بعد د‏‏یاں کتاباں وچ اہلیا نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے بے قصور ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے کہ اوہ اندر دے جال نو‏‏ں سمجھ نئيں پائی تے اس دے بہکاوے وچ آگئی۔ انہاں تمام کتاباں وچ درج اے کہ اہلیا تے اندر نو‏‏ں گوتم نے (شراپ) ملعون قرار دے دتا سی ۔ لیکن شراپ د‏‏ی نوعیت مختلف مصادر وچ وکھ وکھ ملدی ا‏‏ے۔ لیکن تمام نصوص وچ ایہ متفقہ طور اُتے ملدا اے کہ رام نے اہلیا د‏‏ی [[مہمان نوازی]] تو‏ں خوش ہوئے ک‏ے اسنو‏ں شراپ تو‏ں آزاد کیتا تے [[نجات]] دی۔ شروع دے نصوص وچ ایہ وی مذکور اے کہ اس نے اپنے اس گناہ دے [[کفارہ]] دے لئی بہت مشقتاں برداشت کيتیاں تے اس دوران وچ اوہ دنیا د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل رہی حالانکہ اس نے رام د‏‏ی خدمت ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں منا لیا حتی کہ رام نے اسنو‏ں نجات دی۔ بعد دے متون وچ ایہ وی لکھیا گیا کہ اہلیا نو‏‏ں شراپ دے ک‏ے پتھر دا بنا دتا گیا سی تے اوہ انسانیت تو‏ں نکل گئی سی لیکن فیر رام نے اسنو‏ں آزاد کرایا تے اپنے پیراں تو‏ں مس ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں پتھر تو‏ں انسان بنایا۔

اہلیا نو‏‏ں اِندر دے ذریعے بہکانے دا واقعہ تے اس دا انجام تمام بنیادی کتاباں وچ درج ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-watch-radhikta-apte-and-soumitra-chatterjee-s-haunting-performances-in-sujoy-ghosh-s-ahalya-2106632|title=Radhika Apte and Somitra Chatterjee's haunting performances in Sujoy Ghosh’s Ahalya|date=22 جولائ‏ی 2015|accessdate=22 جولائ‏ی 2015|publisher=DNA}}&lt;/ref&gt; اس واقعہ دا سب تو‏ں پہلا ماخذ [[براہمن گرنتھ]] (نويں تا چھیويں صدی [[ق م]]) اے جس وچ اہلیا تے اندر دے ناجائز رشتاں د‏‏ی جھلک ملدی ا‏‏ے۔ پنجويں تو‏ں چوتھ‏ی صدی [[[[ق م]]]] د‏‏ی کتاب تے مشہور زمانہ تے ہندو مت د‏‏ی سب تو‏ں مفصل واقعات دا مصدر [[راماین]]، جس دا مرکزی کردار خود رام اے، وچ سب تو‏ں پہلے اہلیا دے اندر دے نال ناجائز غیر زوجی تعلقات دا مفصل تذکرہ موجود ا‏‏ے۔ عہد وسطی دے زیادہ تر مؤرخین تے کہانی نگاراں نے رام دے ذریعے اہلیا نو‏‏ں نجات ملنے اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی اے تے اس تو‏ں اوہ خدا دے رحم و کرم نو‏‏ں دکھاندے نيں۔ اہلیا د‏‏ی کہانی متعدد کتاباں وچ دوہرائی گئی تے عہد وسطی تے عہد جدید د‏‏ی شاعری، افسانہ، ناچ گانا تے ڈراما دا موضوع وی رہی۔ گوکہ پرانی کہانیاں وچ رام نو‏‏ں بطور مرکزی کردار پیش کیتا جاندا رہیا اے لیکن کچھ معاصرین نے اہلیا نو‏‏ں وی مرکزی کردار وچ پیش کیتا اے تے اوہ کہانی نو‏‏ں اہلیا دے نقطہ نظر تو‏ں بیان کردے نيں۔ کچھ روایات وچ انہاں دے بچےآں دا وی تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔

روايتی ہندو مت وچ اہلیا نو‏‏ں انہاں پنج پاکباز عورتاں ([[پنج کنیائاں]]) وچ شمار کیتا جاندا اے جنہاں دا ذکر کرنے تو‏ں گناہ معاف ہوجاندے نيں۔ جدو‏ں کہ کچھ اس د‏ی شوہر دے تئاں وفاداری تے شراپ نو‏‏ں قبول کرنے تے نجات دے لئی کفارہ د‏‏ی صعوبتاں برداشت کرنے اُتے اس د‏ی تعریف کردے نيں۔ بعض اس د‏ی [[بدکاری]] اُتے طعن و تشنیع دا نشانہ وی بنا‏تے نيں۔

== ناں ==
لفظ ''اہلیا'' نو‏‏ں دو حصےآں وچ منقسم کیتا جاندا اے: اک سابقہ تے دوسرا ''ہالیہ'' &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite news|url=http://movies.ndtv.com/regional/radhika-apte-stars-as-a-modern-ahalya-in-sujoy-ghoshs-new-short-783633|title=Radhika Apte stars as a modern Ahalya in Sujoy Ghosh’s new short film |date=22 جولائ‏ی 2015|accessdate=22 جولائ‏ی 2015|publisher=NDTV}}&lt;/ref&gt; سنسکرت وچ اس دے معنی ہل، ہل چلیانا تے غلطی دے آندے نيں۔&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/the-curse-of-the-clich/article5509390.ece|title=The curse of the cliché|last=Devi Dundoo|first=Sangeetha|publisher=''The Hindu''|date=28 دسمبر 2013|accessdate=19 جنوری 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150119140048/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/the-curse-of-the-clich/article5509390.ece|archivedate=19 جنوری 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Apte|2004
| p = [https://books.google.com/?id=4ArxvCxV1l4C&amp;pg=PA73 73]
}}۔&lt;/ref&gt; راماین دے ''اتر کنڈا'' کتاب وچ [[برہما]] اندر نو‏‏ں اہلیا د‏‏ی تخلیق دے طریقہ نو‏‏ں دسدے ہوئے کہندا اے کہ اس نے تمام مخلوق د‏‏ی سب تو‏ں خاص خوبصورتی نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے اہلیا نو‏‏ں بنایا اے تے اس دے جسمانی اعضاء د‏‏ی تفصیل بیان کردا اے، ايس‏ے دوران وچ سنسکرت لفظ '''اہلیا''' د‏‏ی تشریح کردے ہوئے کہندا اے “ بدصورتی تو‏ں بالکل پاک“ یا “ خوبصورتی دا سب تو‏ں اعلیٰ نمونہ“۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Apte|2004
| p = [https://books.google.com/?id=4ArxvCxV1l4C&amp;pg=PA637 637]
}}۔&lt;/ref&gt; چونکہ کچھ سنسکرت دے لغات وچ اہلیا دے معنی نيں “ بغیر جوندی ہوئی“، &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Monier-Williams|2008
| p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0798-mahApheTkArIya.jpg 798]
}}۔&lt;/ref&gt; اس تو‏ں مابعد دے مصنفاں ایہ نتیجہ کڈدے نيں کہ اس معنی تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اہلیا جنسی ملاپ تو‏ں بری سی تے ايس‏ے تو‏ں اس مقدس ماں د‏‏ی طہارت د‏‏ی دلیل قائم کردے نيں۔ بہرحال اس معنی تو‏ں اس رجحان نو‏‏ں تقویت ملدی اے جس د‏‏ی رو تو‏ں اہلیا اندر د‏‏ی کی پہونچ تو‏ں کِس‏ے طرح تو‏ں دور سی۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Monier-Williams|2008
| p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293]
}}۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Vijnanananda|1921–22
| p = [http://www.sacred-texts.com/hin/db/bk09ch18.htm 876]
}}۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Wilson|2008
| p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/WILScan/disp3/serveimg.php?page=100 100]
}}۔&lt;/ref&gt; [[نوبل انعام]] یافتہ [[رابندر ناتھ ٹیگور]] (1861–1941) اہلیا دے معنی :بغیر جوندی ہوئی“ اُتے تبصرہ کردے ہوئے کہندے نيں کہ اہلیا پتھر د‏‏ی مانند سی، کنواری اوربانجھ، جس دا بانجھ پن بعد وچ رام نے دور کیتا۔ &lt;ref&gt;{{harvnb|Wilson|2008
| p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/WILScan/disp3/serveimg.php?page=650 650]
}}۔&lt;/ref&gt; [[دہلی یونیورسٹی]] د‏‏ی پروفیسر بھارتی جھویری ٹیگور دے اہلیا دے معنی بغیر جوندی ہوئی زمین د‏‏ی تشریح تو‏ں اتفاق کردیاں نيں، انہاں د‏‏ی اس تشریح د‏‏ی بنیاد [[گجرات (بھارت)|گجرات]] دے قبیلہ [[بھیل]] د‏‏ی راماین اے جو اک غیر تاریخی شفوی روایت اے ۔{{sfn|Jhaveri|2001|pp=149–52}}

== تخلیق تے شادی ==
اہلیا نو‏‏ں عموما ''ایونیجاسمبھو'' کہیا جاندا اے، یعنی اوہ جو بحیثیت عورت پیدا نئيں ہوئی سی۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Monier-Williams|2008
| p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293]
}}۔&lt;/ref&gt; راماین دے [[بالا کنڈ]] دے مطالعہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ برہما نے اسنو‏ں بہت محنت تے خالص تخلیقی طاقت تو‏ں بنایا اے ۔{{sfn|Goldman|1990|p=218}} [[برہما پران]] (1300-401 ق م ) تے [[وشنو دھرموتر پران]] ( 500-410 ق م) وچ مذکور اے کہ ایلیا نو‏‏ں برہما نے بنایا ا‏‏ے۔ {{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=50–1}} [[اڑیسی]] ناچ رہتل دے مطابق برہما نے اہلیا نو‏‏ں پانی تو‏ں بنایا تے اسنو‏ں سب تو‏ں خوبصورت بنایا تا کہ [[اپسرا]] [[اروشی]] دے حسن دا جواب ہوئے۔ {{sfn|Ritha Devi|Spring-Summer 1977|pp=25–9}} قبیلہ بھیل د‏‏ی رامائن دا آغاز ہی اہلیا، اندر تے گوتم دے تذکرہ تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ کہانی وچ مذکور اے کہ اہلیا نو‏‏ں [[یگیہ]] د‏‏ی راکھ تو‏ں پیدا کیتا گیا تے گوتم نو‏‏ں ہبہ کر دتا گیا۔ {{sfn|Jhaveri|2001|pp=149–52}} اس دے بالعکس [[بھاگوت پران]] ( 1000-501 ق م ) تے [[ہری ونش]] ( 300-1 ق م ) وچ اہلیا نو‏‏ں [[چندراونشی]] دے شہزادی دسیا گیا اے تے اوہ بادشاہ مودگالا د‏‏ی بیٹی تے بادشاہ دیوداس د‏ی ہمشیرہ تھی۔{{sfn|Mani|1975|p=17}}{{sfn|Garg|1992|pp=235–6}}

[[راماین]] د‏‏ی اتر کنڈا نو‏‏ں زیادہ تر علما اس عظیم داستان وچ اک اضافہ مندے نيں، اس وچ مذکور اے کہ برہما نے اہلیا نو‏‏ں سب تو‏ں خوبصورت عورت دے طور اُتے بنایا تے فیر اسنو‏ں گوتم د‏‏ی تحویل وچ دے دتا حتی کہ اوہ جوانی د‏‏ی عمر نو‏‏ں پہونچ گئی۔ ماہواری آنے دے بعد بابا نے اہلیا نو‏‏ں برہما نو‏‏ں سپرد کر دتا ، برہما نو‏‏ں گوتم د‏‏ی نفسانی خواہشات پو قابو بہت پسند آیا تے اہلیا نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی گوتم دے حوالے ک‏ے دتا۔ اندر جو خود ایہ مندا سی کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت عورتاں صرف ايس‏ے د‏‏ی ملکیت نيں، اہلیا د‏‏ی اس شادی تو‏ں زیادہ خوش نئيں سی ۔ {{sfn|Bhattacharya|2000|pp=14–5}}{{sfn|Doniger|1999|pp=89–90, 321–2}}

برہما پران وی اہلیا د‏‏ی تخلیق تے ابتدائی تحویل د‏‏ی ایسی ہی کہانی پیش کردا اے تے ہور دسدا اے کہ اس د‏ی شادی اک آزاد مسابقہ وچ طے ہوئی سی۔ برہما نے پہلے اعلان کیتا کہ جو سب تو‏ں پہلے تن دنیاواں ( جنت، زمین تے زیر زمین) د‏‏ی سیر ک‏ر ک‏ے آئے گا اہلیا ايس‏ے د‏‏ی ہوئے جائے گی۔ اندر نے اس چیلنج نو‏‏ں عبور کرنے دے لئی اپنی جادوئی طاقت دا استعمال کیتا تے برہما دے پاس پہونچ کر اہلیا دا ہتھ منگیا۔ لیکن [[نراد]] بابا نے برہما نو‏‏ں دسیا کہ اندر تو‏ں پہلے گوتم نے انہاں تِناں دنیاواں دا چکر لگایا۔ نراد نے ہور وضاحت کيتی کہ گوتم نے مراد پوری کرنے والی گائے دا اس وقت طواف کیتا جدو‏ں اوہ بچہ جنہاں رہی سی تے اس طرح اس نے اپنی یومیہ [[پوجا (ہندومت)|پوجا]] مکمل د‏‏ی تے [[وید]] دے مطابق گائے نو‏‏ں تن دنیاواں دے برابر تسلیم کیتا۔ برہما نے اظہار اتفاق کیتا تے اہلیا د‏‏ی شادی گوتم تو‏ں ہوئے گئی۔ تے اندر بے مراد رہیا۔ {{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=51–3}} اک ایسی ہی مماثل مگر مختصر داستان پدما پران (1200-701 ق م) وچ مذکور ا‏‏ے۔ {{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=54–5}}

تمام نصوص وچ بالاتفاق مذکور اے کہ شادی دے بعد اہلیا گوتم دے نال اس دے [[آشرم]] وچ رہی تے ایہی جگہ اس دے شراپ د‏‏ی گواہ بنی۔ راماین دے مطابق گوتم دا آشرم [[متھلا، بھارت]] دے نیڑے اک جنگل وچ سی جتھ‏ے دونے نے کئی برساں تک خوب عیش د‏‏ی زندگی گزاری۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;{{sfn|Feller|2004|p=131}} دوسرے متون وچ گوتم دا آشرم کِس‏ے ندی دے نیڑے دسیا گیا ا‏‏ے۔ برہما پران کہندا اے کہ اس دا آشرم [[دریائے گوداوری]] دے نیڑے سی تے [[اسکند پران]] (1200-701 ق م) دے مطابق ایہ آشرم [[دریائے نرمدا]] دے نیڑے سی ۔ پدما پران تے برہما ویواردا پران (1100-801 ق م) دے مطابق آشرم مقدس شہر [[پشکر]] دے نیڑے سی ۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== اندر دے نال تعلقات ==
9 تا 6 صدی ق م د‏‏ی تمام برہما پراناں اہلیا اندرا دے تعلقات دے واقعات دے اول ترین مصادر نيں۔ ایہ واقعہ ''سبریمانیہ فارمولہ'' وچ بطور منتر مذکور اے جسنو‏ں [[وید]] دے پجاری [[یگیہ]] دے آغاز وچ مرکزی مشارکین: اندرا، خدا تے [[برہمن]] پجاری نو‏‏ں بلانے دے لئی کردے نيں۔{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=46–8}}{{sfn|Feller|2004|p=132}} [[سام وید]] تے سام وید د‏‏ی سدومشا برہمن، ستپتھا برہمن، [[یجر وید]] د‏‏ی تیتیریا برہمن {{sfn|Feller|2004|p=132}} وچ اندرا دا وصف ایويں بیان کیتا گیا اے: “ اہلیا دا عاشق۔۔۔ او کوشیکا ( برہمن)، جو خود نو‏‏ں گوتم دسدا پھردا اے “۔{{sfn|Keith|1998|p=132}} [[سام وید]] د‏‏ی روایت وچ اہلیا نو‏‏ں میتری دسیا گیا اے جسنو‏ں وید دے عظیم محقق [[ساین]] (وفات: 1387ء) نے بھگوان [[مترا]] د‏‏ی بیٹی قرار دتا اے ۔{{sfn|Feller|2004|p=132}}

سبرامانیا د‏‏ی روایات دے مطابق اہلیا دا کوئی شوہر نئيں ا‏‏ے۔ سدومشا برہمن وچ اہلیا دے کِس‏ے شوہر دا تذکر واضح طور اُتے نئيں ملدا ا‏‏ے۔ البتہ کوشیکا، ( متعدد علما و مؤرخین نے اسنو‏ں ہی اہلیا دا شوہر منیا اے ) {{sfn|Feller|2004|pp=132–5}}{{sfn|Feller|2004|p=132}}{{sfn|Söhnen|1991|p=73}} تمام کہانیاں وچ موجود رہندا اے تے اہلیا تو‏ں اس دے تعلق تو‏ں سلسلے وچ ایہ کہیا جا سکدا اے کہ اندرا نے اہلیا نال ملاقات کرنے دے لئی اک برہمن دا جسم دھار کیتا سی ۔ [[اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقن سٹڈیز، یونیورسٹی آف لندن]] دے اسکالر رینیٹ شونحین- تھیم دا مننا اے کہ سدومشا برہمن وچ مذکور کوشیکا اوہی شخص اے جو 5 واں تا چوتھ‏ی صدی [[ق م]] د‏‏ی [[مہا بھارت]] وچ اندرا نو‏‏ں شراپ دیندا اے ۔{{sfn|Feller|2004|p=132}}{{sfn|Söhnen|1991|p=73}}

== اندر دا بہکانا ==
[[فائل:Ahalya Indravalokan.jpg|thumb|ایستادہ|alt=Ahalya clad in a yellow sari stands, plucking flowers from a tree. In the background (right top)، Indra astride his flying horse.|راجا روی ورما د‏‏ی تصویر : اہلیا پھُل توڑ رہی اے تے عین ايس‏ے وقت اندر اپنے گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے آندا اس نال ملن آندا ا‏‏ے۔ (سجے جانب اُتے)'':-]]

رامائن د‏‏ی ''بالا کانڈا'' اہلیا د‏‏ی گمراہی دے واقعات د‏‏ی سب تو‏ں پہلے نصوص وچو‏ں اے تے اس وچ ایہ واقعہ مفصل مذکور اے ۔{{sfn|Ray|2007|pp=24–5}}{{sfn|''The Hindu''|25 جون 2010}} رامائن ذکر کردا اے کہ اندرا اہلیا د‏‏ی حسن د‏‏ی تاب نہ لا اس دا تے اس د‏ی محبت وچ گرفتار ہوئے گیا۔ اسنو‏ں اہلیا دے شوہر د‏‏ی غیر موجودگی دا پتہ لگیا تے اس نے گوتم دا روپ دھار کر آشرم وچ اہلیا دے پاس آیا تے اس نے جنسی ملاپ د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی۔ تے اس د‏ی پتلی کمر د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔وہ اس دے جھانتو‏ں ميں آگئی لیکن اس نے اپنا تجسس وی ظاہر کر دتا۔ اک دوسرے متن دے مطابق اندر دا اہلیا دے حسن د‏‏ی تعریف کم آگیا تے اس نے اندرا دے سامنے ہتھیار ڈال دئے۔{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=58–9}} جدو‏ں اندر اپنی نفسانی خواہش دا اظہار کررہیا سی تاں اہلیا نے درخواست کيتی اس دا عاشق تے سب تو‏ں چنگا بھگوان جائے تے انہاں سب نو‏‏ں گوتم دے غضب تو‏ں آزاد کرائے۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Monier-Williams|2008
| p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293]
}}۔&lt;/ref&gt;{{sfn|Feller|2004|p=131}} 11واں صدی د‏‏ی کتاب کتھاسارت سجے انہاں چند متون وچو‏ں اے جو بالا کنڈ د‏‏ی اہلیا دا تذکرہ کردا اے کہ اس نے متجسس ہوئے ک‏ے اندر د‏‏ی خواہش نو‏‏ں قبول کیتا سی ۔ البتہ اس متن وچ ایہ واضح اے کہ اندر بھیس بدل ک‏ے اوتھ‏ے آیا تھا۔{{sfn|Ray|2007|pp=25–6}}

اتر کنڈ نے پورے معاملہ نو‏‏ں اہلیہ دا اندر دے ذریعہ زنا بالجبر تو‏ں تعبیر کیتا اے ۔{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=51–3}}{{sfn|Doniger|1999|pp=92–3, 321–2}} مہابھارت دے اک ضمنی اشارہ وچ بادشاہ نہوشا اندر دے گرو برہسپتی نو‏‏ں یاد دلاندا اے کہ کِداں اندر نے اک سادھو تے بابا د‏‏ی غیر معمولی رشی بیوی اہلیہ نو‏‏ں بہکایا۔ ساحین تھیم رقمطراز نيں کہ لفظ غیر معمولی تے بہکانا ایہ ظاہر کردا اے کہ زنا وچ اہلیہ دا کوئی کردار نئيں تھا۔{{sfn|Doniger|1999|pp=92–3, 321–2}}
پران دے متعارف کردہ نظریات و مضامین بعد د‏‏یاں کتاباں وچ نظر آندے نيں ایتھ‏ے تک کہ گوتم د‏‏ی غیر موجودگی وچ اندر دا اس د‏ی شکل وچ آنا تے اہلیا نو‏‏ں بہکانے دا واقعہ وی اوتھے تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; پدم پران وچ مذکور اے کہ جدو‏ں گوتم اپنے رسمی اسنان دے لئی باہر گیا تب اندر اس دے بھیس وچ آیا تے اہلیا تو‏ں اپنی جنسی خواہش د‏‏ی تسکین دا اظہار کیتا۔ اہلیا اس وقت عبادت وچ مصروف سی تے یاد الہی وچ غرق سی، اس نے فوراً اس د‏ی خواہش نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ کیونجے اس وقت جماع کرنا خدا نو‏‏ں نظر انداز کرنے جداں سی تے ایہ غیر مناسب سی ۔ اندر نے اسنو‏ں یاد دیالا کہ اس د‏ی سب تو‏ں وڈی عبادت شوہر د‏‏ی خدمت کرنا ا‏‏ے۔ آخرکار اہلیا مان گئی لیکن اِنّی ہی دیر وچ گوتم نو‏‏ں اپنی [[مافوق الفطرت]] طاقتاں دے ذریعے اندر د‏‏ی حرکتےآں د‏‏ی بھنک لگ گئی تے اوہ آفا فانا وچ آشرم واپس آیا۔{{sfn|Goldman|1990|pp=215–6}}{{sfn|Doniger|1999|pp=95–6, 321–2}} ایہ واقعہ ايس‏ے طرح برہم پران وچ وی مذکور اے ۔{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=54–5}}{{sfn|Doniger|1999|pp=100–3, 321–2}} اندر نے گوتم نو‏‏ں اوتھ‏ے نے دور کرنے دے لئی تے وضو دے لئی بھیجنے دے لئی مرغےکا سہارا لیا جس د‏‏ی بانگ دے بعد گوتم اسنان دے لئی نکل گیا۔ 18واں صدی دے [[تیلگو زبان]] دے بولی دے شاعر وینکٹا کرشنپپا ناےکا نے ایسا ہی بیان کیتا اے ۔{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=56–8}} دوسرے حوالےآں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس نے کِس‏ے نو‏‏ں شریک جرم ک‏ر ليا سی جس نے گوتم نو‏‏ں دور رکھنے وچ اس د‏ی مدد کيت‏ی۔ بعد حوالےآں وچ چاند دے خدا [[چندر]] دا ناں آندا اے ۔{{sfn|Goldman|1990|p=218}} برہم وورتھ پران وچ ایہ واقعہ ایويں مذکور اے کہ اہلیا سورندی وچ غسل کرنے گئی تے جدو‏ں اندر نے اسنو‏ں دیکھیا تاں اوتھے بھیس بدل ک‏ے آ پہونچا۔ اس نے ايس‏ے حالت وچ اہلیا تو‏ں جماع کیتا ایتھ‏ے تک کہ دونے کیفیت مستی وچ ندی وچ سما گئے۔ البتہ گوتم نے انہاں نو‏‏ں رنگے ہتھو‏ں پھڑ لیا ۔ اک دوسرے ذریعے تو‏ں وی ایہی کہانی ملدی اے تے ایہ دسنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے کہ اندر نے ہی اہلیا دا پِچھا کیتا سی تے اسنو‏ں بہکایا سی ۔ [[منداکنی ندی]] دے پاس اندر اہلیا دے پاس گیا تے اپنی جنسی خواہش دا اظہا کیتا جس نو‏‏ں اہلیا نے یک لخت مسترد کر دتا۔ عین ايس‏ے وقت اندر نے گوتم دا روپ اختیار کیتا تے اپنی خواہش د‏‏ی تسکین کی۔{{sfn|Doniger|1999|pp=94, 321–2}}{{sfn|Doniger|1999|pp=96–7, 321–2}}

وینایکا کرشناپپا نیایکا دے ڈرامے وچ اہلیا نو‏‏ں اک رومانی حسینہ تے زناکار عورت دے طور اُتے پیش کیتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں برہما ے اہلیا نو‏‏ں دینا د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت عورت دے طور اُتے بنایا اوہ اندر دے محبت وچ گرفتار ہوئے گئی لیکن برہما نے اسنو‏ں گوتم د‏‏ی تحویل وچ دے دتا۔ اہلیا د‏‏ی شادی دے بعد اندر نو‏‏ں وی اہلیا نو‏‏ں پانے د‏‏ی خواہش جاگ گئی۔وہ گوتم د‏‏ی غیر موجودگی وچ اکثر اس دے پاس جایا کردا سی تے اسنو‏ں چھیڑدا سی ۔ اک وقت اوہ وی آیا جدو‏ں اندر نے کِس‏ے عورت دے ہتھو‏ں اہلیا نو‏‏ں پیغما بھجوایا، اس عورت نو‏‏ں کم انہاں شوہراں دا مذاق اڑانا ہُندا سی جو ایہ کہ کر جماع نئيں کردے سن کہ ایہ مسسی دا صحیح دن نئيں ا‏‏ے۔ اہلیا نے صدائے احتجاج بلند د‏‏ی تاکہ ایہ ظاہر کرسک‏‏ے کہ اوہ اندر نو‏‏ں حالت جماع وچ گوتم ہی سمجھ رہی اے تے طرح اس نے تمام جنسی لذتاں دا انکار وی کر دتا۔ ايس‏ے رات، جدو‏ں اہلیا نے اپنے شوہر تو‏ں جماع تو‏ں لطف اندوز ہونے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی تاں گوتم نے ایہ کہ کر منع کر دتا کہ اوہ حالے ھالت طہارت وچ نئيں ا‏‏ے۔ اہلیا ایہ سن کر جھلا گئی تے سوچیا کہ کاش اوتھ‏ے حالے اندر ہُندا تے اسنو‏ں جنسی سکو‏ن دیندا۔ اندر نو‏‏ں اس د‏ی خواہش دا پتہ چل گیا تے اوہ گوتم دا بھیس بدل ک‏ے آگیا، لیکن اندر د‏‏ی لطف اندوز آواز تو‏ں سارا راز کھل گیا مگر اہلیا نے بہکاوے تے دھوکھا نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے بخوشی اس دے نال جنسی لطف اندوزی حاصل کيتی۔ ۔{{sfn|Goldman|1990|pp=217–8}}

== شراپ تے نجات ==
زیادہ تر حوالےآں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ جدو‏ں گوتم نو‏‏ں اس قبیح حرکت د‏‏ی اطلاع ملی تاں اس نے اہلیا نو‏‏ں شراپ دے دتی لیکن شراپ دے متن وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ البتہ تقریباً تمام حوالےآں دے مطابق رام نے اہلیا نو‏‏ں اس شراپ تو‏ں نجات دتی تے آزادی بخشی۔

=== اہلیا تے اندر د‏‏ی سزا ===
[[فائل:Gautama cursed his wife Ahalya for allowing Indra into her hermitage.jpg|thumb|گوتم اہلیا نو‏‏ں اندر دے بہکاوے وچ آنے د‏‏ی سزا دیندے ہوئے شراپ دیندا ا‏‏ے۔]]
بال کندر وچ مذکور اے کہ گاؤماندا نے اندر د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی جو ہن تک شکل بدل ک‏ے گھوم رہاہے تے اسنو‏ں شراپ دتی کہ اس دا [[خصیہ]] ضائع ہوجائے۔ اس دے بعد گوتم نے اہلیا نو‏‏ں شراپ دتی کہ اوہ ہزاراں سال تک تمام مخلوق د‏‏ی نظر تو‏ں اوجھل رہے گی تے صرف ہويا اُتے گزارہ کرے گی، خاک اُتے سوئے گی تے اپنے گناہ د‏‏ی سزا اسنو‏ں جسمانی تکلیف د‏‏ی صورت وچ ملدی رہے گی۔ حالانکہ گوتم نے اسنو‏ں ایہ یقین دلایا کہ رام اک دن اس دے آشرم د‏‏ی زیارت کرن گے تے جدو‏ں اوہ انہاں د‏‏ی سیوا کرے گی تب اس دے گناہ معاف ہوئے جان گے۔ انہاں تمام واقعات دے بعد گوتم نے اپنا آشرم تیاگ دتا تے اختیار کرلئی تے [[سلسلہ کوہ ہمالیہ]] د‏‏ی راہ لئی۔ [[ایودھیا]] دے شہزادے [[رام]]، انہاں دے بھائی [[لکشمن]] تے انہاں دے [[گرو]] بابا [[وشوامتر]] متھلا د‏‏ی جانب جانہاں دا دے سفر اُتے سن کہ انہاں دا گزر گوتم دے آشرم تو‏ں ہويا۔ جداں ہی اوہ گوتم دے آشرم دے نیڑے پہونچے تاں وشومتر نے اہلیا د‏‏ی سزا دا تذکرہ کیتا تے رام نو‏‏ں حکم دتا کہ اہلیا نو‏‏ں نجات دے۔ حالانکہ اہلیا ملعون سی مگر وشومتر نے اہلیا نو‏‏ں اک مہذب خاتون تے دیوی بنا ک‏ے پیش کیتا {{r|Wilson p650}} اوہ اکثر اسنو‏ں ''مہا بھج'' (اک سنسکرت اصطلاح اے جس دا معنی “بہت مشہور تے ذی وقار“ اے ) کہیا کردا سی ۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Monier-Williams|2008
| p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293]
}}۔&lt;/ref&gt;{{r|Monier-Williams p798}}{{sfn|Macdonell|2008|p=221}}{{sfn|Goldman|1990|pp=215–8}} لیکن لفظ مہابھج د‏‏ی ایہ تعریف [[رام بھدر آچاریہ]] د‏‏ی اس تعریف تو‏ں مختلف اے جس دے مطابق لفظ مہابھج دا معنی اہلیا دے سیاق وچ ‘‘انتہائی بدقسمت‘‘ ہونا چاہیے۔وشومتر دے بعد شہزادےاہلیا د‏‏ی زیارت دے لئی آشرم وچ داخل ہوئے جو اس وقت تک کائنات د‏‏ی نظراں تو‏ں پوشیدہ تھی۔اہلیا زہد و اخلاص دے نور وچ غرق اک نورانی پیکر دا مرقع لگ رہی سی لیکن اوہ دنیا د‏‏ی نظراں تو‏ں ایداں دے ہی اوجھل سی جداں سورج سیاہ بادلاں د‏‏ی اوٹ وچ پوشیدہ رہندا اے یا چودنيں دے چاند د‏‏ی چمک دھند وچ کدرے کھو گئی ہوئے یا تیز روشنی دھواں د‏‏ی نذر ہوئے گئی ہوئے۔ اپنے گرو د‏‏ی تعلیمات د‏‏ی روشنی وچ رام دے تصور وچ اہلیا اک طاہرہ تے پاکباز عورت سی۔ اپنے بھائی لکشمن د‏‏ی معیت وچ رام نے اہلیا دے پیر چھوکر اسنو‏ں عزت دتی، رام نے اس فعل نے اہلیا نو‏‏ں سماج وچ اس دا وقار لُٹیا دتا۔ اہلیا نو‏‏ں گوتم دے کہ‏ے ہوئے لفظاں یاد آگئے کہ رام ہی اسنو‏ں نجات دلائاں گے لہذا اس نے نے دوناں نو‏ں سلام کیتا تے نے دل کھول کر انہاں دا استقبال کیتا تے جنگل دے تازہ پھلاں تو‏ں انہاں د‏‏ی ضیافت د‏‏ی تے انہاں دے پیر دھوئے، ایہ اس زمانےماں کِس‏ے نو‏‏ں عزت دینے دا اک طریقہ سی ۔ بھگوان تے ہور آسمانی مخلوق نے رام تے اہلیا اُتے پھُل برسائے کیونجے ہن اہلیا پاک صاف تے معصوم عن الخطا ہوئے چک‏ی سی تے اس دے گناہ دھل چکے سن ۔ بالآخر گوتم آشرم وچ واپس آیا تے اہلیا نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Monier-Williams|2008
| p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293]
}}۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Monier-Williams|2008
| p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0798-mahApheTkArIya.jpg 798]
}}۔&lt;/ref&gt;

مہابھارت وچ اک جگہ مذکور اے کہ اندر نے جداں ہی اہلیا نو‏‏ں ورغلایا سزا دے طور اُتے اس د‏ی داڑھی سونے د‏‏ی ہوئے گئی، اک شراپ اسنو‏ں کوشیکا نے دتا ( کوشیکا نو‏‏ں اکثر گوتم منیا جاندا اے ) جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے خصیتین ضائع ہوئے گئے سن ۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Monier-Williams|2008
| p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293]
}}۔&lt;/ref&gt;{{sfn|Doniger|1999|pp=89–90, 92, 321–2}} ''اتر کنڈ'' وچ مذکور اے کہ اندر نو‏‏ں اس دے تخت ضائع ہونے د‏‏ی بد دعا دتی گئی سی تے ایہ کہ دنیا وچ ہونے والے ہر زنا دا ادھا گناہ ايس‏ے نو‏‏ں ہوئے گا۔ جدو‏ں کہ معصوم اہلیا تو‏ں دنیا د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت عورت ہونے دا خطاب کھو لیا گیا سی کیونجے اوہ اندر دے ورغلانے وچ آگئی سی۔ اہلیا نے عبادت و ریاضت تو‏ں اپنی عصمت واپس حاصل کرلئی (حالانکہ تمام متون وچ اس دا حوالہ نئيں ملدا اے )، لیکن گوتم نے اسنو‏ں ايس‏ے وقت قبول کیتا جدو‏ں اس نے رام د‏‏ی خدمت کيتی تے رام نے اسنو‏ں نجات دلائی۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Monier-Williams|2008
| p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293]
}}۔&lt;/ref&gt;{{sfn|Doniger|1999|pp=101–3, 321–2}}{{sfn|Doniger|1999|pp=92–3, 321–2}}
کچھ پراناں وچ وی اہلیا دا بچاو کیتا گیا ا‏‏ے۔ برہم پران وچ مذکور اے کہ اہلیا نو‏‏ں اک سوکھی ندی وچ تبدیل کر دتا گیا سی لیکن اس نے اپنی عصمت د‏‏ی دہائی دتی تے انہاں نوکراں نو‏‏ں گواہاں دے طور اُتے پیش کیتا جو خود وی اندر دے بہکاوے وچ آگئے سن ۔ گوتم نے اپنی بھروسا مند زوجہ دے شراپ د‏‏ی شدت کم کر دتی تے جداں ہی اوہ گوداوری (گوتمی) تو‏ں ملی اسنو‏ں نجات مل گئی۔ اندر نو‏‏ں ایہ سزا ملی کہ اوہ اپنے جسم اُتے عورت د‏‏ی شرمگاہ اٹھائے پھردا تھالیکن جداں ہی اس نے گوتمی وچ اسنان کیہ اوہ شرمگاہ انکھاں وچ بدل گئی۔ صرف برہم پران ہی اوہ واحد مصدر اے جس وچ رام نو‏‏ں کہانی وچ جگہ نئيں دتی گئی ا‏‏ے۔ تے رام د‏‏ی جگہ گوتمی ندی د‏‏ی عظمت نو‏‏ں دسیا گیا اے ۔{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=54–5}}{{sfn|Doniger|1999|pp=100–3, 321–2}} پدم پران دے مطابق جداں ہی اند نے بلی د‏‏ی شکل وچ بھاگنے د‏‏ی کوشش کيتی ، گوتم نے اسنو‏ں عضو مخصوص دے ضائع ہونے د‏‏ی بددعا دتی تے ایہ کہ اس دے جسم اُتے ہزار نسوانی شرمگاہ لٹکدی رہیاں۔ اہلیا نے خود نو‏‏ں بے قصور دسیا لیکن گوتم د‏‏ی نظر وچ اوہ طاہرہ نئيں رہی سی اس لئی اس نے اسنو‏ں شراپ دتی کہ اوہ محض ہڈیاں تے کھل دا ڈھانچہ بن جائے۔ گوتم نے فرمان جاری کیتا کہ اہلیا اس وقت اپنی خوبصورتی واپس پا لے گی جدو‏ں رام اسنو‏ں تکلیف وچ دیکھ ک‏ے ہنسے گا ، اس وقت اہلیا اک سوکھی ہوئی ندی د‏‏ی شکل وچ ہوئے گی، بغیر جسم دے ہوئے گی (راماین دا شراپ) او اک پتھریلے راستہ اُتے پئی ہوئے گی۔ جدو‏ں رام دا ظہور ہُندا اے تاں اوہ اہلیا د‏‏ی معصومیت د‏‏ی گواہی دیندے نيں تے اندر نو‏‏ں گناہگار ٹھہراندے نيں تے عین ايس‏ے موقع اُتے اہلیا اپنی خوبصورت جسم وچ پرت آندی اے تے پری پیکر بن جاندی اے تے گوتم دے نال فیر تو‏ں گھر بسا لیندی اے ۔{{sfn|Goldman|1990|pp=215–6}}{{sfn|Doniger|1999|pp=95–6, 321–2}}

=== پتھریلے نقش و نگار ===
اہلیا تو‏ں متعلق مشہور کہانیاں تے بعد دے دور دے تھیٹر تے الیکٹرانک میڈیا وچ دکھائے جانے والے سلسلےآں وچ اہلییا نو‏‏ں گوتم دے شراپ دا شکار ہوئے ک‏ے پتھر وچ تبدیل ہُندا دکھایا گیا اے تے رام دے پیر تو‏ں چھوجانے دے بعد ہی اوہ انسان بن پاندی ا‏‏ے۔

براہ‏م ویورت پران دے مطابق گوتم اندر نو‏‏ں شراپ دیندا اے کہ اوہ اک ہزار نسوانی شرمگاہ نو‏‏ں اپنے جسم اُتے اٹھائے پھریگا لیکن جداں اوہ بھگوان [[سوریا]] د‏‏ی پوجا کریگا تاں اوہ شرمگاہاں اکھ وچ تبدیل ہوئے جان گی۔ اہلیا گرچہ بے گناہ سی مگر 60 ہزار برس تک پتھر بنی رہی تے رام دے پیر تو‏ں مس ہونے دے بعد ہی انسان بن سکی۔اہلیا بغیر کِس‏ے آنا کانی دے فیصلہ قبول ک‏ر ليا۔ ايس‏ے پران دے دوسرے نسخہ وچ ميں مذکور اے کہ گوتم نے بلی د‏‏ی شکل وچ اندر د‏‏ی نیت نو‏‏ں بھانپ لیا تے اسنو‏ں خصی ہونے دا شراپ دتا۔ اہلیا د‏‏ی اپنی بے گناہی د‏‏ی گہار نو‏‏ں گوتم نے قبول کیتا تے کہیا کہ اہلیا نو‏‏ں ذہن بالکل پاک صاف اے تے کہیا کہ اہلیا نے “صداقت تے اخلاص دا دامن نئيں چھوڑا‘‘۔ لیکن کِس‏ے دوسرے مود دے بیج نے اس دے جسم نو‏‏ں نجس کر دتا ا‏‏ے۔ گوتم نے اہلیا نو‏‏ں حکم دتا کہ جنگل وچ چلی جائے تے پتھر وچ منتقل ہوجائے ایتھ‏ے تک کہ رام اپنے پیر تو‏ں مس ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں نجات دلائے۔{{sfn|Doniger|1999|pp=94, 321–2}}{{sfn|Doniger|1999|pp=96–7, 321–2}} ویکنٹ کرشنپاماں مذکور اے کہ جیسےہی اندر مایوس ہوئے ک‏ے باہر نکلدا اے گوتم اوتھ‏ے آ پہونچکيا اے تے اہلیا نو‏‏ں پتھر د‏‏ی بن جانے د‏‏ی شراپ دیندا اے جو بعد وچ رام دے پیر تو‏ں س ہوئے ک‏ے نجات حاصل کریگی۔ اسنو‏ں نجات ملنے دے بعد گوتم تے اہلیا دونے فیر تو‏ں مل جاندے نيں تے جنسی آسودگی حاصل کردے نيں۔ ایہی نئيں، بلکہ اوہ جنسیات تے عمل شہوت دے نويں طریقےآں نو‏‏ں وی کھوجتے نيں۔{{sfn|Kālidāsa|Devadhar|1997|pp=203–4, 606}}
اسکند پران وچ مذکور اے کہ جداں ہی گوتم اوتھ‏ے آندا اے، اہلیا اسنو‏ں باکل سچائی دے نال سارا ماجرا کہ سناندی اے، لیکن گوتم اسنو‏ں پتھر دا بنا دیندا اے کیونجے اہلیا خود ایہ مندی اے کہ اس نے گھومنے والے پتھر د‏‏ی مانند کم کیتا اے جو گوتم تے اندر دے اشاراں تے حرکات و سکنات د‏‏ی تفریق تک نئيں کر سک‏‏ی۔ رام دے پیر تو‏ں مس ہوئے ک‏ے اس دے نجات پانے د‏‏ی پیشن گوئی ايس‏ے وقت کر دتی گئی سی۔ خود زدہ اندر ايس‏ے وقت بلی بن دے بھج جاندا اے تے اسنو‏ں خصی ہونے د‏‏ی بددعا ملدی اے ۔{{sfn|Ramanujan|1991|pp=28–32}} اہلیا د‏‏ی سچائی ''کتھا سرت سجے'' وچ بیان ہوئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں گوتم جائے وقوع اُتے آندا اے اندر بلی بن دے بھاگنیا چاہندا اے لیکن اسنو‏ں اک ہزار شرمگاہ دھونے د‏‏ی بددعا ملدی ا‏‏ے۔ جدو‏ں اہلیا تو‏ں اس دے مہمان دے بارے وچ پُچھیا جاندا اے تاں اوہ کہندی اے کہ اوہ ''مججارا''، (بلی یا میرا) سی۔ گوتم اک قہقہہ لگاندا اے تے اسنو‏ں پتھر د‏‏ی بن جانے د‏‏ی بد دعا دیندا اے جو بعد مین شہزادہ رام دے پیر تو‏ں مس ہوئے ک‏ے نجات حاصل کر لیندی اے کیونجے گھٹ تو‏ں گھٹ اوہ سچ تاں بولدی اے ۔{{sfn|Garg|1992|pp=235–6}}{{sfn|Ray|2007|pp=25–6}}
اہلیا کہانی دا اک ہور مصدر [[کالی داس]] د‏‏ی کتاب [[رگھوونش]] ا‏‏ے۔ اس وچ مذکور اے کہ گوتم د‏‏ی بیوی (ناں مذکور نئيں اے ) کچھ مختصر وقت دے لئی اندر د‏‏ی بیوی بن گئی سی، لیکن اس وچ شراپ دا تذکرہ نئيں ا‏‏ے۔ حالانکہ اس د‏ی خوبصورتی دا پرتن تے نجات پانے دا تذکرہ ملدا اے تے رام دا واقعہ وی ہوئے بہو مذکور اے ۔{{sfn|Patel|1994|pp=105–6}} کالی داس د‏‏یاں کتاباں اُتے تحقیق کرنے والے گوتم پٹیل دا کہنا اے کہ کالی داس اوہ پہلا شخص اے جس نے کِس‏ے وی چیز دے پتھر وچ تبدیل ہوجانے نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے بیان کیتا اے -{{sfn|Zvelebil|1973|p=213}} ''رام ونترم'' وچ مذکور اے کہ رام نے اپنے پیراں تو‏ں اہلیا نو‏‏ں نئيں چھوا سی بلکہ اس دے پیراں د‏‏ی دھول ہی اہلیا نو‏‏ں زندگی د‏‏ی طرف لیانے دے لئی کافی سی۔ ''رام ونترم'' [[بھگتی تحریک]] دے متعلق شاعری د‏‏ی کتاب اے جو رام نو‏‏ں نجات دہندہ دے طور اُتے پیشکردی اے ۔{{sfn|Doniger|1999|pp=101–2, 321–2}}{{sfn|Goldman|1990|p=45}}

اہلیا تے رام دے تعلق تو‏ں نويں او پرانے مصادر وچ قدرے اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ ''بال کنڈ'' وچ رام نو‏‏ں خدا دا روپ منیا گیا اے تے انہاں دے بھگوان ہونے نو‏‏ں تسلیم کیتا گیا اے جدو‏ں کہ بعد دے مصادر وچ اہلیا نو‏‏ں اک گناہگار عورت منیا گیا اے جسنو‏ں بھگوان رام نجات دیندے نيں۔{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|p=45}} بھگتی تحریک د‏‏ی نظماں وچ خدا نو‏‏ں بطور نجات دہندہ دسیا گیاہےتے اس صفت نو‏‏ں خوب بیان کیتا گیا اے ۔اس طرح د‏‏ی نظماں دا مرکزی خیال اہلیا دا گناہ کرنا، فیر اسنو‏ں شراپ ملنا تے فیر بھگوان رام دا اسنو‏ں نجات دینا اے ۔{{sfn|Dhody|1995|pp=17–20}}

14واں صدی د‏‏ی [[برہما پران]] د‏‏ی دے پنجويں باب دے زیادہ تر اہلیا دا ہی قصہ مذکور ا‏‏ے۔ ہور تمام مصادر د‏‏ی طرح ایتھ‏ے وی اہلیا پتھر د‏‏ی بن جاندی اے تے اسنو‏ں رام د‏‏ی خدمت کرنے د‏‏ی صلاح دتی جاندی ا‏‏ے۔ رام نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا بھگوان دسیا گیا اے ۔وشومتر د‏‏ی صلاح اُتے رام اپنے پیراں تو‏ں پتھر نو‏‏ں مس کردا اے تے اہلیا اک خوبصورت لڑکی بن دے ظاہر ہُندی اے تے رام نو‏‏ں سلام کردی اے ۔وہ رام نو‏‏ں [[وشنو]]کا اک اوتار دسدی اے جو تمام کائنات دا منبع اے تے کئی خدا تے مقدس ہستیاں جس دے اگے سر جھکاندی نيں۔رام د‏‏ی عبادت کرنے دے بعد اوہ گوتم دے پاس آندی اے، کہانی دے اخیر وچ دسیا جاندا اے کہ اہلیا د‏‏ی مناجات رام د‏‏ی قربت حاصل کرنے دا سب تو‏ں اہ‏م ذریعہ اے ۔{{sfn|Gita Press|2004|pp=147–8}} [[اودھی زبان]] د‏‏ی [[رام چرت مانس]] (16واں صدی) وچ اندر دا اہلیا دے پاس آنا مذکور نئيں ا‏‏ے۔ اس وچ وشومتر رام نو‏‏ں دسدا اے کہ شراپ زدہ اہلیا پتھر د‏‏ی بنی ہوئی اے تے رام دے قدماں د‏‏ی دھول د‏‏ی منتظر اے ۔{{sfn|Prasad|1990|pp=145–6}} اہلیا رام نو‏‏ں دسدی اے کہ گوتم نے شراپ دے ک‏ے چنگا ہی کیتا اے تے اوہ اسنو‏ں اپنے حق وچ چنگا سمجھدی ا‏‏ے۔ کیونجے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ رام نو‏‏ں دیکھ پائی جو اسنو‏ں نجات دے ک‏ے دنیاوی زندگی وچ واپس لاندا اے ۔{{sfn|Prasad|1990|pp=145–6}} [[تلسی داس]] ايس‏ے کہانی نو‏‏ں رام دے رحم وکرم تے اس د‏ی عظمت کوبیان کردے ہوئے بار برا دوہراندا اے ۔{{sfn|Rambhadracharya|2006|pp=101, 269}} ايس‏ے اُتے تبصرہ کردے ہوئے رام بھدرچاریہ کہندے نيں کہ رام تن چیزاں نو‏‏ں تباہ کیاہے؛ اپنی اکھاں تو‏ں اہلیا دے گناہ، اپنے پیراں د‏‏ی دھول تو‏ں اہلیا دا شراپ تے اپنے پیراں دے لمس تو‏ں اس دا جمود۔{{sfn|Ganguli Shanti Parva|1883–1896|loc=[http://www.sacred-texts.com/hin/m12/m12b093.htm chap. CCLXVI]}}
=== ہور مصادر ===
ہور نادر مصادر وچ شراپ دا تذکرہ نئيں ا‏‏ے۔ مہابھارت وچ جتھ‏ے بہلانے تے ورغلانے دا تذکرہ مفقود اے اوتھے گوتم غصہ وچ آک‏ے اپنے بیٹے چراکاری نو‏‏ں حکم دیندا اے کہ اوہ اپنی ناپاک ماں دا سر قلم کر دے تے آشرم چھڈ ک‏‏ے چلا جاندا ا‏‏ے۔ البتہ بیٹا حکم مننے تو‏ں انکار کردیندا اے تے ایہ ثابت کردیندا اے کہ اہلیا بے قصور ا‏‏ے۔ گوتم واپس آندا اے تے اسنو‏ں اپنے جلد بازی تو‏ں لئی گئے فیصلے اُتے ندامت ہُندی اے ۔{{sfn|Doniger|1999|pp=92–3, 321–2}}{{sfn|Das|2006|pp=133–5}} ''بھیل راماین'' دے مطابق گوتم مقید اندر اُتے حملہ کردا اے، اسنو‏ں آزادی اس وعدہ اُتے ملدی اے کہ اوہ فصلاں اُتے بارش بن دے برستا رہے گا۔ اسنو‏ں ایہ وی دھیان وچ رکھنا اے کہ اک چوتھائی فصل گوتم دے ناں ہونی چاہیے۔ ایتھے اہلیا نو‏‏ں اک سوکھی تے جلی ہوئی زمین د‏‏ی مانند دسیا اے جسنو‏ں اندر د‏‏ی بارش دا شدت تو‏ں انتظار رہندا اے جسنو‏ں [[سمندری طوفان]] ( گوتم) نے سب کچھ سکھایا ہويا ہُندا اے ۔{{sfn|Goldman|1990|p=218}}

== جدید روایات ==
جدید قلمکاراں نے اہلیا نو‏‏ں اک نواں روپ دے دتا اے تے متعدد ہندوستانی زباناں وچ شاعری تے افسانےآں وچ اہلیا دا تذکرہ کیتا گیا اے ۔{{sfn|Richman|2008|p=24}}{{sfn|Gudipoodi|30 مئی 2008}} حالانکہ قدیم روایات وچ اہلیا دا کردار زیادہ وڈا نئيں ا‏‏ے۔ اسنو‏ں “آ پاس دے لوکاں نال نفرت تے بد بختی دا نمونہ“ بنا دتا جو صنفی معیار نو‏‏ں تہس نہس کردیندی ا‏‏ے۔ جدیدقلمکاراں نے اہلیا نو‏‏ں اک مافوق الفطرت دیوی قرار دتا اے نہ کہ رام دے رحم و رکرم اُتے نجات وانے والی اک دیوی۔{{sfn|Richman|2008|p=24}}{{sfn|Gudipoodi|30 مئی 2008}} خلاصہ ایہ کہ جدید مذہبی راماین وچ رام نو‏‏ں اک ہیرو دسیا گیا اے تے اہلیا دا پتھر تو‏ں دنیاوی زندگی وچ پرت آنا اس د‏ی زندگی دا اک ما فوق الفطرت کارنامہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ اہلیا د‏‏ی شاعری جدید شاعری وچ وی جگہ ملی ا‏‏ے۔ مشہور زمانہ بنگالی شاعر [[رابندر ناتھ ٹیگور]] نے [[بنگالی زبان]] [[انگریزی زبان]] وچ ،&lt;ref&gt;{{harvnb|Monier-Williams|2008
| p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293]
}}۔&lt;/ref&gt; [[پی ٹی نرسمہا چار]] نے 1940ء وچ [[کنڑا زبان]] وچ اک منظوم ڈراما لکھیا جس دا ناں اہلیا لکھیا، جس وچ اوہ [[دھرم]] ( ایمان) اُتے [[کم (ہندومت)|کم]] (خواہش) نو‏‏ں ترجیح دیندی اے ۔{{sfn|Bhattacharya|2000|pp=14–5}}{{sfn|Richman|2008|p=24}} ایہ سب ڈرامے کئی بار ٹی وی اُتے دکھائے جا چکے نيں۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Monier-Williams|2008
| p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293]
}}۔&lt;/ref&gt;{{sfn|Ram Kumar|18 جولائ‏ی 2011}} شاعری دے علاوہ ناچ وچ وی اہلیا د‏‏ی جھلک دیکھنے نو‏‏ں ملدی اے جداں [[کیرلا]] دا [[موہنی آٹم]] ناچ۔{{sfn|Santhosh|4 دسمبر 2011}}{{sfn|Sharma|2000|p=40}} ایداں دے ہی [[اوڈیشا]] د‏‏ی رہتل وچ وی کدرے اہلیا دے قصے سننے نو‏‏ں ملدے نيں۔{{sfn|Mani|1975|p=17}} کنچن نامبیار دا ڈراما اہلیا موکشم کئی بار کھیلا گیا اے ۔{{sfn|Ram Mohan|25 جنوری 2007}} تے [[اندھرا پرديس]] دا اک مشہور تیلگو ڈراما اہلیا د‏‏ی کہانی اُتے مبنی اے ۔{{sfn|Rao|2001|pp=168–9}}
20واں صدی دے اوائل وچ پرانی طرز د‏‏ی کہانیاں ہی دوہرائی گئياں جداں 1938ء وچ سبرامنیا نے اپنی تمل بولی د‏‏ی نظم وچ لکھیا کہ اہلیا اندر نو‏‏ں جسمانی تعلقات تو‏ں بچنے تے خواہش نو‏‏ں کنٹرول کرنے دا درس دیندی اے مگر اندر ہی اسنو‏ں زنا بالجبر دا شکار بنا لیندا ا‏‏ے۔ گوتم اسنو‏ں غم تو‏ں نجات دینے دے لئی پتھر وچ تبدیل کردیندا اے ۔تمل دے ہی لکھاری یوگیار اہلیا نو‏‏ں معصوم گرداندے نيں۔ انہاں دے مطابق اہلیا اندر دے جال وچ پھنس گئی سی تے اس دے نال سو کر ناجائز تعلقات دا شکار ہوئی لیکن بعد وچ اسنو‏ں اپنے گناہ دا احساس ہويا تے اس نے سزا نو‏‏ں بخوشی قبول ک‏ر ليا۔{{sfn|Richman|2008|p=24}} [[اڑیہ زبان]] وچ لکھی گئی ناول مہاموہا (1997ء) وچ اہلیا نو‏‏ں اک آزاد خیار عورت دسیا گیا اے جو خود نو‏‏ں اندر دے سامنے پیش کردی اے تاکہ اوہ اس د‏ی نفسانی اگ بجھائے تے اسنو‏ں مکمل عورت ہونے دا احساس دلائے۔ جدو‏ں گوتم نو‏‏ں اس دے جھوٹھ دا پتہ چلدا اے تاں اوہ گوتم دے نال آزادی تے صداقت اُتے بحث کردی اے ۔{{sfn|Prema Nandakumar|2006}}
کچھ لکھاریاں نے شراپ تے نجات دے بعد اہلیا د‏‏ی زندگی نو‏‏ں کہانی دا ایسا ماحصل تصور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے جو قدیم متون وچ اک مبہم ہی رہیا۔{{sfn|Richman|2008|pp=27, 111, 113–4}} 1943ء وچ [[پدھومی پیندا]] نے تمل بولی وچ ''سپا وی مو کنم'' (شراپ تو‏ں نجات) لکھی، دے بی [[سری دیوی]] نے [[ملیالم زبان]] وچ 1990ء وچ کہانی لکھی جسنو‏ں اردو وچ “پتھر د‏‏ی عورت“ تو‏ں ترجمہ کیتا جا سکدا اے، انہاں دونے کتاباں وچ رام دے دوہرے معیار (دوغلا پن) نو‏‏ں ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے کہ جے عورت دے نظریے تو‏ں دیکھو تاں رام نے عورت دے تئاں دوہرا معیار اپنایا ا‏‏ے۔ اک طرف اوہ اس اہلیا نو‏‏ں اپنے پیراں تو‏ں مس ک‏ر ک‏ے شراپ تو‏ں نجات دلاندے نيں جس دے اُتے زنا دا الزام سی لیکن اوہی رام اپنی بیوی [[سیندا]] نو‏‏ں اس دے مغوی [[راون]] دے نال جنسی تعلق دے جھوٹھے الزام اُتے سزا دیندے نيں۔{{sfn|Dwyer|2006|p=60}} پدھومی پیندا د‏‏ی کہانی وچ مذکور اے کہ جدو‏ں اہلیا نو‏‏ں پتہ چلدا اے کہ سیندا جی نو‏‏ں خود نو‏‏ں بے گناہ ثابت کرنے دے لئی اگ تو‏ں گزرنے اُتے مجبور کیتا جا رہیا اے تاں فیر تو‏ں پتحر د‏‏ی بن جاندی اے ۔سری دیوی نے لکھیا اے کہ اہلیا او وقت پتھر د‏‏ی بن جاندی اے جدو‏ں اوہ سندی اے کہ سیندا جی نو‏‏ں اپنی بے گناہی ثابت کرنے دے بعد وی مملکت تو‏ں دور کر دتا جاندا اے ۔پدھومی پیندا نے ایتھ‏ے تک لکھیا اے کہ اہلیا نو‏‏ں متعدد بار ذہنی صدمہ تو‏ں دو چار ہونا پڑدا اے کیونجے شراپ تو‏ں نجات ملنے تے بے گناہی ثابت ہونے دے بعد وی گوتم د‏‏ی تحویل وچ اسنو‏ں اندر دے بہکاوے نو‏‏ں جھیلنا پڑدا اے تے ایہ کہ ایہ سب ہوچکنے دے بعد سماج اسنو‏ں قبول نئيں کردا اے ۔{{sfn|Richman|2008|p=24}} گوتم نو‏‏ں وی اپنے جابرانہ فیصلہ د‏‏ی وجہ تو‏ں کڑوی نگاہاں دا سامنا کرنا پڑدا اے ۔پدھومی پیندا د‏‏ی اک ہور کہانی وچ مذکور اے کہ گوتم اہلیا تے اندر نو‏‏ں معاف کر دیندا اے ۔{{sfn|Richman|2008|p=24}}

ایس سیوا سیکرم نے 1980ء وچ تمل بولی وچ اک نظم ''اہالی کائی'' دے ناں تو‏ں لکھی جس وچ کہانی وچ اہلیا دے پتھریے نقش و نگار دا تجزایہ کیہ جاندا اے ؛ اہلیا د‏‏ی شادی اک ایداں دے شخص تو‏ں ہوئی جس وچ اہلیا د‏‏ی دلچسپی کِس‏ے پتھر د‏‏ی مورتی تو‏ں زیادہ نئيں سی ايس‏ے لئی اپنی نفسانی خواہشات د‏‏ی تسکین دے لئی اوہ اندر دا رخ کردی اے جس دا انجام اہلیا دا مورتی بن جانا ہويا۔ شاعر سوال کردا اے کہ آیا اہلیا دے لئی پتھر د‏‏ی ہی بنی رہنا چنگا سی یا ایسی شادی وچ بنے رہنا صحیح سی جو کِس‏ے پتھر تو‏ں کم نئيں سی ۔ مارکسوادی نقاد کووائی گینانی اپنی نظم کھلی ہالی وچ لکھدے نيں کہ اہلیا [[جاگیردارانہ نظام]] تے [[سرمایہ داری نظام]] نمائندگی کردی اے ۔{{sfn|Richman|2008|p=24}}&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

جدید ادب وچ [[سنت سنگھ سیکھاں]] دا [[پنجابی زبان]] وچ ڈراما ''کلاکار'' (1945ء) اہلیا دے تعلق تو‏ں کافی اہمیت دا حامل اے ۔اس دا مرکزی مضمون پیار، جنسیت تے خواہش ا‏‏ے۔ اس ڈراما وچ اہلیا اک آزاد خیال عورت اے جو اندر تو‏ں اپنی ننگی تصویر بنواندی اے، اندر گوتم دا اک شاگرد اے، اہلیا اپنے اس فیصلہ دا بچاو کردی اے ۔جدو‏ں کہ شوہر نو‏‏ں بہت ناگوار گزردا اے ۔{{sfn|Richman|2008|p=24}} این ایس مادھون د‏‏ی ملیالم بولی د‏‏ی کہانی وی جدید انداز وچ کہی گئی اے جس وچ اہلیا اُتے جنسیات دا الزام لگایا جاندا اے، اسنو‏ں اس دا شوہر ماردا اے، اوہ کوما وچ چلی جاندی اے تے اس د‏ی[[اعصابیات]] والی بیماری دا علاج رام کردا ا‏‏ے۔2015ء وچ اک مختصر فلم ''اہلیا'' بنی جس وچ اک پولس اندر اہلیا نال ملن دے بعد پتھر دا بن جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt; تیلگو فلم وچ وی ایہی کہانی دوہرائی گئی اے ۔اس دے علاوہ تے وی کئی کہانیاں نيں جس وچ اہلیا تے اندر دو پیار کرنے والے نيں جنہاں وچ محبت، جنسیات تے دھوکھا شامل ا‏‏ے۔ اس وچ سزا تے شراپ وی ا‏‏ے۔ موت دے بعد دونے [[تناسخ]] وچ اک ہوئے جاندے نيں۔{{sfn|Doniger|1999|pp=104, 321–2}}{{sfn|Mani|1975|p=285}}

== اولاداں ==
''راماین'' وچ اہلیا دے بیٹے دا تذکرہ ملدا اے، اس دا ناں شتا نند اے ۔وہ خاندانی پجاری تے میتھیلا دے جاناکا دا معلم ا‏‏ے۔ اس کہانی وچ شتا نند وشومتر تو‏ں اپنی ماں دے بارے وچ اپنے ذہنی دباؤ دا اظہار کردا اے ۔{{sfn|Goldman|1990|pp=220–1}}{{sfn|Pattanaik|2001|p=49}} اس بالعکس مہابھارت وچ دو بیٹےآں دا تذکرہ ملدا اے ۔شرادوان، جو اپنے ہتھ وچ تیر لے ک‏ے پیدا ہويا سی تے دوسرا چیراکاری۔ انہاں دے علاوہ اک گمناں بیٹی دا وی تذکرہ ملدا ہ۔ ''ومان پران'' وچ تن بیٹیاں دا تذکرہ ملدا اے: جیا، جیندی تے اپاراجی۔{{sfn|Goldman|1990|pp=220–1}}
اک ہور کہانی وچ مذکور اے کہ ارون، بھگوان سوریا دا اک تانگہ کھینچنے والا آدمی اک مرتبہ عورت بن دے اپنا ناں ارونی کرلیندا اے تے اندر د‏‏ی نطر اس اُتے پرتی اے تے اندر دا محبت ہوئے جاندی اے تے اک بیٹا والی پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اگلے دن سوریا د‏‏ی درخواست اُتے ارون فیر تو‏ں عورت بندا اے تے سورج دے ہاں اک بیٹا پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا ناں سوگریوا رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ دونے بیٹےآں نو‏‏ں اہلیا د‏‏ی تحویل وچ دتا جاندا اے مگر گوتم نو‏‏ں برا لگدا اے تے انہاں دوناں نو‏ں بندر بنا دیندا اے ۔{{sfn|Garg|1992|pp=235–6}}{{sfn|Freeman|2001|pp=201–4}}{{sfn|Pattanaik|2001|p=50}} [[تھائی زبان]] د‏‏ی راماین وچ راکامین، والی تے سورگیوا نو‏‏ں اہلیا دا بیٹا دسیا گیا اے تے نے باپ اندر تے سوریا نيں۔ لیکن اہلیا انہاں نو‏‏ں گوتم دا بیٹا دسدی ا‏‏ے۔ گوتم انہاں نو‏‏ں ناپسند کردا اے تے انہاں سب نو‏‏ں بندر بنا دیندا ا‏‏ے۔ بدلے وچ اہلیا انجانی نو‏‏ں شراپ دیندی اے تے اس دے ہاں وی بندر پیدا ہُندا اے کیونجے گوتم د‏‏ی بہن انجانی ہی اہلیا دا راز گوتم نو‏‏ں دسدی ا‏‏ے۔ انجانی بندر ([[ہنومان]] نو‏‏ں جنم دیندی ا‏‏ے۔ ایہی ہنومان بھگوان کہلاندا اے تے رام د‏‏ی مدد کردا اے ۔{{sfn|Headley|2011|pp=104–5}}

کچھ [[تمل لوک]] خود لو اہلیا تے اندر د‏‏ی اولاد دسدے نيں تے انہاں دے قبیلے دے ناں اہلیا دے بیٹےآں دے ناں اُتے نيں۔ گوتم تِناں بیتاں دے ناں انہاں د‏‏ی عادتاں اُتے رکھ دیندا اے:
* اگمودیار- بہادر- گوتم دا مقابلہ کردا ا‏‏ے۔
* ماراوار- پیڑ- ایہ پیڑ اُتے چڑھنے وچ ماہر سی ۔
* کاللار- چٹان- ایہ چالاکی تو‏ں چٹاناں دے پِچھے چھپ جاندا تھا۔{{r|Apte p73}}

== تشخیص تے یاد ==
[[فائل:Panchakanya.jpg|thumb|''لنچ کنیا''، روی ورما پریس دا ما پہلے 1945ء دا لیتھو گراف]]

اہلیاکے بارے وچ اک شعر بہت مشہور ا‏‏ے۔
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;poem&gt;
'''سنسکرت دے لفظاں'''
اہلیا دروپدی سیندا تارا ای پنچ کنیا سمارینتیم مہا پتاکن اسنیہ

'''اردو ترجمہ
''' اہلیا، [[دروپدی]]، [[سیندا]]، [[تارا (راماین)|تارا]] تے [[مندو داری]]
ہر اک نو‏‏ں ایہ پنج ناں یاد رکھنے چاہیے کیونجے
ان نو‏‏ں یاد رکھنے تو‏ں گناہ معاف ہُندے نيں۔
&lt;/poem&gt;
&lt;small&gt;ملاحظہ: کدرے کدرے سیندا د‏‏ی جگہ [[کندی]] دا ناں آندا اے ۔{{sfn|Bhattacharya|مارچ–اپریل 2004|pp=4–7}}{{sfn|Devika|29 اکتوبر 2006|p=52}}{{sfn|Mukherjee|1999|p=36}}&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;

راسخ الاعتقاد ہندو تے بالخصوس ہندو بیویاں پنج کنیا، پنج مطہرہ عورتاں نو‏‏ں ضرور یاد رکھدے نيں تے اپنی دعاواں وچ انہاں دا منتر پڑھدے نيں۔{{sfn|Chattopadhyaya|1982|pp=13–4}}{{sfn|Mukherjee|1999|p=36}}{{sfn|Dallapiccola|2002}} اک عقیدہ دے مطابق اوہ پنجاں سب تو‏ں مقدس عورتاں نيں۔{{sfn|Dallapiccola|2002}} انہاں نو‏‏ں ''مہاستی'' وی کہیا جاندا اے ۔{{sfn|Mani|1975|p=17}} ماہاری ناچ رہتل وچ انہاں نو‏‏ں افضل ترین عورت منیا جاندا اے ۔{{sfn|Chattopadhyaya|1982|pp=13–4}} اس نظریے دے مطابق اہلیا عفت د‏‏ی اک مثال اے جسنو‏ں جنسیت دے حوالہ تو‏ں نشانہ بنایا جاندا اے حالانکہ اپنے شوہر دے تئاں اس د‏ی وفاداری عظیم بناندی اے ۔{{sfn|Dallapiccola|2002}} اہلیا نو‏‏ں اس دے شخصیت، غیر معمولی خوبصورتی تے سب تو‏ں پہلی پنیا ہونے دے ناطے اکثر پنچ کنیا د‏‏ی سردار منیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Monier-Williams|2008
| p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293]
}}۔&lt;/ref&gt; [[دیوی بھاگوت پران]] وچ اہلیا نو‏‏ں دوسرے درجہ د‏‏ی دیوی منیا گیا اے جو انتہائی لائق، خوبصورت تے قابل تعریف ا‏‏ے۔ اہلیا دے درجہ وچ تارا تے مندوداری اے تے انہاں دے نال ہی [[اروندھدی (ہندو مت)|اروندھدی]] تے [[دمیندی]] وی اے ۔{{r|Vijnanananda p876}}
ہور مبصرین پنچ کنیا نو‏‏ں مثالی عورت نئيں مندے ہین۔{{sfn|Mukherjee|1999|pp=48–9}} پنچ کنیا دے مصنف بھٹاچاریہ دوسری کتاباں وچ پنج کنیا؛ اہلیا، سیندا، [[ستی (دیوی)|ستی]]، دامیندی تے اروندھدی نو‏‏ں پنج کنیا مننے وچ اختلاف کردے نيں۔ انہاں دا کہنا اے کہ ایہ پنج عورتاں؛ اہلیا، دروپدتی، کندی، تارا تے مندوداری مقدس تے عفیف نئيں نيں کیونجے انہاں نے اپنی زندگی وچ شوہر دے علاوہ کِس‏ے مرد نال ملاقات کيت‏ی اے ۔{{sfn|Bhattacharya|2000|p=13}}

جس جگہ اہلیا نو‏‏ں نجات ملی اسنو‏ں ''اہلیا تیرتھ'' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے مقدس منیا جاندا ا‏‏ے۔ تیرتھ پانی والی مقدس جگہ اے جتھ‏ے زائرین خود نو‏‏ں پاک صاف کرنے دے لئی اسنان کردے نيں۔ اہلیا دا تیرتھ استھان کافی منتازع رہیا اے، اک روایت دے مطابق گوداوری دے کنارہ پے۔ دوسری جگہ نرمدا نو‏‏ں دسیا جاندا ا‏‏ے۔ دونے جگہاں مقدس منیا جاندا اے، انہاں وچو‏ں اک جگہ، [[جھگڑیہ]] وچ مندر بنا ا‏‏ے۔ دوسری جگہ [[دربھنگہ ضلع]] وچ اے ۔{{sfn|Kapoor|2002|p=16}}{{sfn|Ganguli Vana Parva|1883–1896|loc=[http://www.sacred-texts.com/hin/m03/m03084.htm chap. LXXXIV]}} ايس‏ے ضلع وچ ''اہلیا استھان'' ناں تو‏ں مشہور اے ۔{{sfn|Official Site of Darbhanga District|2006}} جو عورت نو‏‏ں لبھانا چاندے ہاں تے [[کم دیو]] د‏‏ی طرح خوبصورت دکھنا چاہندے ہاں اوہ اہلیا تیرتھ اُتے [[کورم پران]] د‏‏ی پوجا ک‏ر سکدے نيں۔ کامدیو نے ہندو ماہ [[چیت (ہندو مہینہ)|چیت]] وچ ایسا ہی کیتا سی ۔ اک عقیدہ کےمطابق نو‏‏ں اہلیا تیرتھ وچ نہاندا اے تے حیات بعد الموت وچ آرام تو‏ں رہے گا۔{{sfn|Benton|2006|p=79}}
بھٹاچاریہ دے مطابق اہلیا اک ابدی عورت اے جو اپنے شوہر دے برخلاف اک شہوت پرست خدا دے جنسی جذبات نو‏‏ں قبول کرلیندی اے کیونجے شوہر نےکدی اسنو‏ں جنسی تسکین نئيں دی۔مصنف اہلیا نو‏‏ں اک آزاد خیال عورت مندا اے جو اپنے فیصلے خود لیندی اے، خطرےآں تو‏ں کھیلدی اے تے غیر معمولی کم کرنے د‏‏ی خواہاں رہندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں اس دا گناہ ظاہر ہُندا اے تاں اوہ اعتراف وی کردی اے تے سزا نو‏‏ں بخوشی قبول کر لیندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Monier-Williams|2008
| p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293]
}}۔&lt;/ref&gt;{{sfn|Bhattacharya|نومبر–دسمبر 2004|p=31}}

دایاں بازو ہندو تنظیم [[راشٹریہ سیویکا سمیندی]] دے مطابق اہلیا خارجی مرداں خصوصا [[برطانوی راج]] دے مرداں تے مسلم مرداں تے ایتھ‏ے تک کہ ہندو مرداں تو‏ں وی زنا بالجبر د‏‏ی علامت اے ۔{{sfn|Bacchetta|2002|pp=50–1}} نسوانی مصنفہ تارابائی شندے لکھدی نيں کہ بدکردار خدا جداں اندر دا مقدس عورتاں جداں اہلیا نو‏‏ں بہکانے والی تصویراں بد اخلاقی پھیلانے د‏‏ی ذمہ دار نيں۔ اوہ پوچھدی نيں ک''ہ پتی ورت دھرم'' اِنّا اہ‏م کیو‏ں اے ؟ پتی ورت دھرم دا مطلب اے بیوی دا شوہر دے تئاں مکمل وفاداری تے جاں نثاری دا ثبوت دینا تے دل و جان تو‏ں اس د‏ی خدمت کرنا۔{{sfn|Feldhaus|1998|p=207}}

خداواں دے جنسی کارنامےآں دا افسانہ [[یونانی اساطیر]] وچ وی ملدا اے جتھ‏ے اندر ہی دے درجے دا اک خدا، خداواں دا بادشاہ [[زیوس]] [[الکمین]] اس دے شوہر دے روپ وچ آک‏ے بہکاندا اے جس تو‏ں افسانوی ہیرو [[ہرکولیس]] د‏‏ی پیدائش ہُندی ا‏‏ے۔ اہلیا د‏‏ی طرح الکمین وی عتاب دا شکار ہُندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں زیوس نو‏‏ں نہ پیچاننے تے شوہرکے علاوہ تو‏ں جنسی تعلات بنانے تے دے لئی سزا دتی جاندی ا‏‏ے۔ اہلیا تے الکمین دے افسانے بنیادی ایہ فرق اے کہ الکمین دے کارنامےآں دا نتیجہ ہرکیولیس بن دے سامنے آیا جو بعد وچ بہت وڈا خدا بنا اس لئی الکمین د‏‏ی حرکت نو‏‏ں برا نئيں منیا گیا جدو‏ں کہ اہلیا د‏‏ی حرکت نو‏‏ں مکمل طور اُتے جنسی تے شہوت پسند منیا گیا۔{{sfn|Söhnen|1991|pp=73–4}}{{sfn|Doniger|1999|pp=124–5}}

== پاورقی حواشی ==
{{حوالے|2}}
== حوالے ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=DO5kab63zNg | title = Ahilya's redemption (Ramayana) | date = 1987–88 | work = [[رامانند سجے]]'s [[Ramayan (1987 TV series)|Ramayan]] TV series | publisher = YouTube | accessdate = 24 دسمبر 2011 | ref = {{sfnRef|Ramanand Sagar|1987–88}} }}
* {{cite book | year = 1998 | title = Śrīmadvālmīkīya Rāmāyaṇa | trans-title = The Ramayana of Valmiki | publisher = [[Gita Press]] | volume = 2 | language = Hindi | trans-chapter = Canto 30 | chapter = Triṃśaḥ Sargaḥ | ref = {{sfnRef|Gita Press|1998}} }}
* {{cite news|url=http://www.hindu.com/2002/09/30/stories/2002093003240900.htm |title=Lessons from the Ahalya Episode |date=30 ستمبر 2002 |work=The Hindu |accessdate=22 اپریل 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120331172350/http://hindu.com/2002/09/30/stories/2002093003240900.htm |archivedate=31 مارچ 2012 |ref={{sfnRef|''The Hindu''| 30 ستمبر 2002}} |deadurl=no |df=dmy }}
* {{cite book | year = 2004 | title = Śrīrāmacaritamānasa or the Mānasa Lake Brimming over with the Exploits of Śrī Rāma (With Hindi Text and English Translation) | publisher = Gita Press| chapter = Descent One (Bālakāṇḍa) | isbn = 978-81-293-0146-8 | ref = {{sfnRef|Gita Press|2004}} }}
* {{cite web | url = http://darbhanga.bih.nic.in/dar_tourist.htm | title = Tourist Spots in Darbhanga: Ahilya Asthan | year = 2006 | work = Official Site of Darbhanga District | publisher = [[National Informatics Centre]]، District Unit Darbhanga | accessdate = 8 دسمبر 2011 | archivedate = 15 جولائ‏ی 2006 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060715155728/http://darbhanga.bih.nic.in/dar_tourist.htm | ref = {{sfnRef|Official Site of Darbhanga District|2006}} }}
* {{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=gJLIpuySS2c&amp;feature=fvst | title = Ahalya episode | year = 2008 | work = [[Ramayan (2008 TV series)]] on [[Imagine TV|NDTV Imagine]] | publisher = YouTube &lt;!-- | accessdate = 24 دسمبر 2011 --&gt; | ref = {{sfnRef|NDTV Imagine|2008}} }}
* {{cite news|url=http://www.hindu.com/2010/06/25/stories/2010062556171600.htm |title=Expiation of Sin |date=25 جون 2010 |work=The Hindu |accessdate=22 اپریل 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120401175928/http://www.hindu.com/2010/06/25/stories/2010062556171600.htm |archivedate=1 اپریل 2012 |ref={{sfnRef|''The Hindu''|25 جون 2010}} |deadurl=no |df=dmy }}
* {{cite book | last = Apte | first = Vaman S. &lt;!-- | accessdate = 1 مئی 2011 --&gt; | year = 2004| origyear = 1970| title = The Student's Sanskrit-English Dictionary | publisher = [[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publishers]] | isbn = 978-81-208-0045-8 | edition = 2 | url = https://archive.org/details/studentssanskrit0000vama | accessdate = 18 مئی 2011 --&gt; | ref = harv}}
* {{cite book | last = Bacchetta | first = Paola | title = Right-wing Women: from Conservatives to Extremists Around the World | editor = Bacchetta, Paola |editor2=Power, Margaret | publisher = [[روٹلیج]] | year = 2002 | chapter = Hindu Nationalist Women Imagine Spatialites/Imagine Themselves | isbn = 978-0-415-92778-9 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Benton | first = Catherine | title = God of Desire: Tales of Kāmadeva in Sanskrit Story Literature | url = https://archive.org/details/godofdesiretales0000bent | publisher = [[State University of New York]] | year = 2006 | isbn = 978-0-7914-6565-3 | ref = harv}}
* {{cite journal | last = Bhattacharya | first = Pradip | year = 2000 | title = Panchakanya: Women of Substance | journal = Journal of South Asian Literature: Miscellany | publisher = Asian Studies Center, [[مشی گن اسٹیٹ یونیورسٹی]] | volume = 35 | issue = 1/2 |pages = 13–56| ref = harv}}
* {{cite journal | last = Bhattacharya | first = Pradip | date = مارچ–اپریل 2004 | title = Five Holy Virgins, Five Sacred Myths: A Quest for Meaning (Part I) | journal = [[Manushi]] | issue = 141 | url = http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20141/03%20panchakanya%204-12.pdf | ref = {{sfnRef|Bhattacharya|مارچ–اپریل 2004}} }}
* {{cite journal | last = Bhattacharya | first = Pradip | date = نومبر–دسمبر 2004 | title = Five Holy Virgins, Five Sacred Myths: A Quest for Meaning (Part V) | journal = Manushi | issue = 145 | pages = 30–7 | url = http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20145/Panchkayana%2030-37.pdf | ref = {{sfnRef|Bhattacharya|نومبر–دسمبر 2004}} }}
* {{cite book | last = Bulcke | first = Father Dr. Camille | title = Rāmakathā and Other Essays | publisher = Vani Prakashan | year = 2010 | isbn = 978-93-5000-107-3 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Chattopadhyaya | first = Kamaladevi | title = Indian Women's Battle for Freedom | publisher = Abhinav Publications | year = 1982 | authorlink = Kamaladevi Chattopadhyay | ref = harv}}
* {{cite book | last = Dallapiccola | first = Anna L. | title = Dictionary of Hindu Lore and Legend | publisher = [[Thames &amp; Hudson]] &lt;!-- | location = London --&gt; | year = 2002 | chapter = Ahalya | isbn = 978-0-500-51088-9 | url = http://www.credoreference.com/entry/thhll/ahalya | accessdate = 16 مئی 2011 | ref = harv}} {{subscription required}}
* {{cite book | last = Das | first = Sisir Kumar | title = A History of Indian Literature: 1911–1956:Struggle for Freedom : Triumph and Tragedy | publisher = [[ساہتیہ اکیڈمی]] | year = 2006 | series = A History of Indian Literature | chapter = Epic Heroines&amp;nbsp;– Ahalya | isbn = 978-81-7201-798-9 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Datta | first = Nilanjana Sikdar | title = Critical Perspectives on the Rāmāyaṇa | editor = Dodiya, Jaydipsinh | publisher = Sarup &amp; Sons | year = 2001 | chapter = Valmiki-Ramayana&amp;nbsp;– an Approach by Rabindranath Tagore | isbn = 978-81-7625-244-7 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Dhody | first = Chandan Lal | title = The Adhyātma Rāmāyaṇa: concise English version | publisher = M.D. Publications | year = 1995 | isbn = 978-81-85880-77-8 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Doniger | first = Wendy | title = Splitting the Difference: Gender and Myth in Ancient Greece and India | url = https://archive.org/details/splittingdiffere0000doni | publisher = [[University of Chicago Press]] | year = 1999 | isbn = 978-0-226-15641-5 | chapter = Indra and Ahalya, Zeus and Alcmena | authorlink = Wendy Doniger | ref = harv}}
* {{cite book | last = Dwyer | first = Rachel | title = Filming the Gods: Religion and Indian Cinema | url = https://archive.org/details/filminggodsrelig0000dwye | publisher = Routledge | year = 2006 | isbn = 978-0-415-31425-1 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Feldhaus | first = Anne | title = Images of Women in Maharashtrian Society | url = https://archive.org/details/imagesofwomeninm0000unse_r0w3 | year = 1998 | publisher = [[SUNY Press]] | isbn = 978-0-7914-3659-2 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Feller | first = Danielle | title = The Sanskrit Epics' Representation of Vedic Myths | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 2004 | chapter = Indra, the Lover of Ahalya | isbn = 978-81-208-2008-1 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Freeman | first = Rich | title = Questioning Rāmāyaṇas: a South Asian Tradition | url = https://archive.org/details/questioningramay0000unse | editor = Richman, Paula | publisher = [[University of California Press]] | year = 2001 | chapter = Thereupon Hangs a Tail: the Deification of Vali in the Teyyam Worship of Malabar | isbn = 978-0-520-22074-4 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Ganguli | first = Kisari Mohan | title = The Mahabharata Book 3: [[Vana Parva]] | year = 1883–1896 | ref = {{sfnRef|Ganguli Vana Parva|1883–1896}} | authorlink = Kisari Mohan Ganguli}}
* {{cite book | last = Ganguli | first = Kisari Mohan | title = The Mahabharata Book 12: [[Shanti Parva]] | year = 1883–1896 | ref = {{sfnRef|Ganguli Shanti Parva|1883–1896}} }}
* {{cite book | title = Encyclopaedia of the Hindu World: A-Aj | volume = 1 | first = Ganga Ram | last = Garg | publisher = South Asia Books | year = 1992 | isbn = 978-81-7022-374-0 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Gill | first = Tejwant Singh | title = Sant Singh Sekhon: Selected Writings | publisher = Sahitya Akademi | year = 2005 | chapter = Artist | isbn = 978-81-260-1999-1 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Goldman | first = Robert P. | title = The Ramayana of Valmiki: Balakanda | series = The Ramayana of Valmiki: an Epic of Ancient India | volume = 1 | year = 1990 | publisher = [[مطبع جامعہ پرنسٹن]] | isbn = 978-0-691-01485-2 | ref = harv}}
* {{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2008/05/30/stories/2008053050130300.htm |title=Story of Five Archetypes |author=Gudipoodi Srihari |date=30 مئی 2008 |work=The Hindu |accessdate=4 دسمبر 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120406103354/http://www.hindu.com/fr/2008/05/30/stories/2008053050130300.htm |archivedate=6 اپریل 2012 |ref={{sfnRef|Gudipoodi|30 مئی 2008}} |deadurl=no |df=dmy }}
* {{cite book | last = Headley | first = Zoé E. | title = A Companion to the Anthropology of India | editor = Isabelle Clark-Decès | publisher = [[Wiley-Blackwell]] | year = 2011 | series = Blackwell Companions of Anthropology | chapter = Caste and Collective Memory in South India | isbn = 978-1-4051-9892-9 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Jensen | first = Herman | title = A Classified Collection of Tamil Proverbs | publisher = [[Asian Educational Services]] | year = 2002 | isbn = 978-81-206-0026-3 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Jhaveri | first = Bharati | title = Critical Perspectives on the Rāmāyaṇa | editor = Dodiya, Jaydipsinh | publisher = Sarup &amp; Sons | year = 2001 | chapter = Nature and Environment in Ramayana of Bhils of North Gujarat | isbn = 978-81-7625-244-7 | ref = harv}}
* {{cite news | url = http://www.hindu.com/2004/02/07/stories/2004020706440300.htm | title = Ahalya's Tale Retold | author = K. Santhosh | date = 6 فروری 2004 |work=The Hindu | accessdate = 4 دسمبر 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090626012855/http://hindu.com/2004/02/07/stories/2004020706440300.htm | archivedate = 26 جون 2009 | ref = {{sfnRef|Santhosh|4 دسمبر 2011}} }}
* {{cite book | last = Kālidāsa | last2 = Devadhar | first2 = C.R. | title = Raghuvamśa of Kālidāsa | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1997 | chapter = Verse 33–34, Canto 11 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Kapoor | first = Subodh | title = Encyclopaedia of Ancient Indian Geography | publisher = Cosmo Publications | year = 2002 | volume = 1 | isbn = 978-81-7755-298-0 | ref = harv}}
* {{cite book | title=The religion and philosophy of the Veda and Upanishads | publisher=Motilal Banarsidass Publishers | last=Keith| first = Arthur Berriedale | isbn=81-208-0645-X |ref = harv| volume = 1| chapter = Indra| year = 1998| origyear = 1925| authorlink = Arthur Berriedale Keith}}
* {{cite book | last = Kelkar | first = Meena K. | title = Subordination of Woman: A New Perspective | url = https://archive.org/details/subordinationofw0000kelk | publisher = Discovery Publishing House | year = 1995 | isbn = 978-81-7141-294-5 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Macdonell | first = Arthur Anthony | title = A Practical Sanskrit Dictionary with Transliteration, Accentuation, and Etymological Analysis Throughout | url = http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MDScan/index.php?sfx=jpg | authorlink = &lt;!-- | accessdate = 18 مئی 2011 --&gt; | year = 2008 | origyear = 1929 | publisher = [[کولون یونیورسٹی]] | ref = harv}}
* {{cite book | last = Mani | first = Vettam | title = Puranic Encyclopaedia: a Comprehensive Dictionary with Special Reference to the Epic and Puranic Literature | url = https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1975 &lt;!-- | location = Delhi --&gt; | isbn = 978-0-8426-0822-0 | authorlink = Vettam Mani | ref = harv}}
* {{cite book | last = Mirashi | first = V. V. | title = Bhavabhūti | url = https://archive.org/details/bhavabhuti0000vasa | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1996 | isbn = 978-81-208-1180-5 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Mukherjee | first = Prabhati | title = Hindu Women: Normative Models | year = 1999 | publisher = [[Orient Blackswan]] &lt;!-- | location = Calcutta --&gt; | isbn = 978-81-250-1699-1 | origyear = 1978 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Monier-Williams | first = Monier | title = Monier Williams Sanskrit-English Dictionary | authorlink = Monier Monier-Williams &lt;!-- | accessdate = 18 مئی 2011 --&gt; | year = 2008 | origyear = 1899 | publisher = Universität zu Köln | ref = harv}}
* {{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/01/25/stories/2007012500340200.htm |title=Week-long drama festivities end |last=P. Ram Mohan |work=The Hindu |accessdate=4 دسمبر 2011 |archivedate=31 مارچ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120331163625/http://www.hindu.com/2007/01/25/stories/2007012500340200.htm |date=25 جنوری 2007 |ref={{sfnRef|Ram Mohan|25 جنوری 2007}} |deadurl=no |df=dmy }}
* {{cite book | last = Patel | first = Gautam | title = Pandit N.R. Bhatt, Felicitation Volume | editor = Pierre-Sylvain Filliozat |editor2=Satya Pal Narang |editor3=C. Panduranga Bhatta | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1994 | chapter = Sītātyāga, Whether Kālidāsa Wrote it First | isbn = 978-81-208-1183-6 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Pattanaik | first = Devdutt | title = The Goddess in India: the Five Faces of the Eternal Feminine | year = 2000 | publisher = [[Inner Traditions&amp;nbsp;– Bear &amp; Company]] | authorlink = Devdutt Pattanaik | ref = harv}}
* {{Cite book | title = The Man Who Was a Woman and Other Queer Tales of Hindu Lore | last = Pattanaik | first = Devdutt | year = 2001 | publisher = Routledge | isbn = 978-1-56023-181-3 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Prasad | first = Rama Chandra | title = Tulsidasa's Shri Ramacharitamanasa: the Holy Lake of the Acts of Rama | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1990 | isbn = 978-81-208-0443-2 | ref = harv}}
* {{cite news | url = http://www.hindu.com/br/2006/03/28/stories/2006032800161400.htm | title = Myth as Metaphor in Feminist Fiction | author = Prema Nandakumar | date = 28 مارچ 2006 |work=The Hindu | accessdate = 4 دسمبر 2011 | archivedate = 20 جولائ‏ی 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080720131909/http://www.hindu.com/br/2006/03/28/stories/2006032800161400.htm | ref = {{sfnRef|Prema Nandakumar|2006}} }}
* {{cite news |url=http://www.deccanchronicle.com/tabloid/all-rounders/i-want-spread-joy-through-dance-gopika-varma-420 |title=I want to spread joy through dance: Gopika Varma |author=Ram Kumar Ramaswamy |date=18 جولائ‏ی 2011 |work=Deccan Chronicle |accessdate=4 دسمبر 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120410044226/http://www.deccanchronicle.com/tabloid/all-rounders/i-want-spread-joy-through-dance-gopika-varma-420 |archivedate=10 اپریل 2012 |ref={{sfnRef|Ram Kumar|18 جولائ‏ی 2011}} |deadurl=yes |df=dmy }}
* {{cite book | last = Ramanujan | first = A. K. | title = Many Rāmāyaṇas: The Diversity of a Narrative Tradition in South Asia | editor = Richman, Paula | publisher = University of California Press | year = 1991 | chapter = Three Hundred Rāmāyaṇas: | isbn = 978-0-520-07589-4 | url = http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft3j49n8h7&amp;chunk.id=d0e1254 | ref = harv}}
* {{cite book | language = Hindi | author = Rambhadracharya (Swami) | authorlink = Jagadguru Rambhadracharya | date = 30 مارچ 2006| title = Ahalyoddhāra | trans-title = The Liberation of Ahalya | publisher = [[Jagadguru Rambhadracharya Handicapped University]] &lt;!-- | location = [[Chitrakuta]] --&gt; | ref = {{sfnRef|Rambhadracharya|2006}} }}
* {{cite book | last = Rao | first = Velcheru Narayana | title = Questioning Rāmāyaṇas: a South Asian Tradition | url = https://archive.org/details/questioningramay0000unse | editor = Richman, Paula | publisher = University of California Press | year = 2001 | chapter = The Politics of Telugu Ramayanas | isbn = 978-0-520-22074-4 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Ray | first = Pratibha | title = Revisiting the Pancha Kanyas : Proceedings of the National Seminar, [[کولکات‏ا]]، 2003 | editor = Bhattacharya, Pratip | publisher = Eastern Zonal Cultural Centre in association with Bookworks | year = 2007 | chapter = Ahalya's Voyage: From Transgression to Transcendence | authorlink = Pratibha Ray | pages = 22–30 | ref = harv}}
* {{cite book | title = Ramayana Stories in Modern South India: an Anthology | url = https://archive.org/details/ramayanastoriesi0000unse | editor = Richman, Paula | publisher = [[Indiana University Press]] | year = 2008 | isbn = 978-0-253-34988-0 | ref = {{sfnRef|Richman|2008}} }}
* {{cite journal | author = Ritha Devi | date = Spring–Summer 1977 | title = Five Tragic Heroines of Odissi Dance-drama: The Pancha-kanya Theme in Mahari &quot;Nritya&quot; | journal = Journal of South Asian Literature: Feminine Sensibility and Characterization in South Asian Literature | publisher = Asian Studies Center, Michigan State University | volume = 12 | issue = 3/4 | jstor = 40872150 | ref = {{sfnRef|Ritha Devi|Spring-Summer 1977}} }}
* {{cite book | last = Sharma | first = V. S. | title = Kunchan Nampyar | publisher = Sahitya Akademi | year = 2000 | series = Makers of Indian Literature | isbn = 978-81-260-0935-0 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Shastri | first = Nityananda | title = Śrīrāmacaritābdhiratna | publisher = Sahitya Akademi | year = 2005 | isbn = 978-81-260-2058-4 | language = Sanskrit | ref = harv}} with English translation by Shastri, Satya Vrat
* {{cite journal | last = Söhnen | first = Renate | year = 1991 | title = Indra and Women | journal = Bulletin of the School of Oriental and African Studies | publisher = [[Cambridge University Press]] on behalf of [[اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقن سٹڈیز، یونیورسٹی آف لندن]]، [[لندن یونیورسٹی]] | volume = 54 | issue = 1 | pages = 68–74 | jstor = 617314 | doi = 10.1017/S0041977X00009617 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Söhnen-Thieme | first = Renate | title = Myth and Mythmaking: Continuous Evolution in Indian Tradition | editor = Leslie, Julia | publisher = Curzon Press | year = 1996 | chapter = The Ahalya Story Through the Ages | isbn = 978-0-7007-0303-6 | ref = harv}}
* {{cite book | last = Varadpande | first = Manohar Laxman | title = History of Indian Theatre | publisher = Abhinav Publications | year = 2005 | isbn = 978-81-7017-430-1 | ref = harv}}
* {{cite book | author = Vijnanananda (Swami) | authorlink = Swami Vijnanananda | title = The S'rîmad Devî Bhâgawatam | year = 1921–22 | chapter = The Ninth Book: Chapter XVIII | ref = {{sfnRef|Vijnanananda|1921–22}} }}
* {{cite journal | author = V. R. Devika | title = Women of Substance: Ahalya: Scarlet Letter | journal = [[The Week (Indian magazine)|The Week]] | date = 29 اکتوبر 2006 | volume = 24 | issue = 48 | ref = {{sfnRef|Devika|29 اکتوبر 2006}} }}
* {{cite book | last = Wilson | first = H. H. | title = Wilson Sanskrit-English Dictionary &lt;!-- | accessdate = 18 مئی 2011 --&gt; | year = 2008 | origyear = 1832 | publisher = Universität zu Köln | edition = 2nd | ref = harv}}
* {{cite book | last = Zvelebil | first = Kamil | title = The Smile of Murugan on Tamil Literature of South India | url = https://archive.org/details/smileofmuruganon0000zvel | publisher = [[Brill Publishers|BRILL]] | year = 1973 | isbn = 978-90-04-03591-1 | ref = harv}}
{{refend}}

{{راماین}}
[[گٹھ:راماین وچ دانا]]
[[گٹھ:رشی]]</text>
      <sha1>klo5xhbcugvpro5ji931pkez9j8der4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسلام خان دوم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88180</id>
    <revision>
      <id>712769</id>
      <parentid>680189</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2016" sha1="tw2l8u6n8hxxmeue680vcvg5bels0yf" xml:space="preserve">'''اسلام خان مشہدی''' ( ''سلطنت:'' 1635–1639) &lt;ref&gt;[http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBengal.htm KingListsFarEast]&lt;/ref&gt; [[بنگال|بنگال دا]] صوبیدار سی۔ اس دا اصل ناں میر عبدالسلام سی۔ &lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Karim|first=KM|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Islam Khan Mashhadi|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Islam_Khan_Mashhadi|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607102718/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Islam_Khan_Mashhadi|archive-date=2020-06-07|تاريخ-الوصول=2020-07-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; انہاں نو‏ں 1647-1656ء تک وائسرائے کابل وچ اعلیٰ خدمات انجام دتیاں گئیاں۔

== تریخ ==
1639 وچ ، آسام مغل تے اراکان مغل لڑائیاں دے فورا بعد ، اسلام خان مشہدی نو‏‏ں [[وزیر]] (وزیر اعظم) دا منصب سنبھالنے دے لئی [[دہلی]] واپس بلا لیا گیا۔ شہزادہ شاہ شجاع انہاں دے بعد [[بنگال|بنگال دا]] نواں گورنر مقرر ہويا۔ {{S-start}}
{{خانہ تعاقب|before=[[اعظم خان (صوبیدار)|اعظم خان]]|title=Subahdar of Bengal|years=1635–1639|after=[[شاہ شجاع (مغل شہزادہ)|شہزادہ شاہ شجاع]]}}
{{Rail end}}

== ایہ وی دیکھو ==

* [[بنگال دے حکمراناں د‏‏ی لسٹ]]
* [[ بنگال د‏‏ی تریخ]]
* [[ ہندوستان د‏‏ی تریخ]]

== حوالے ==
{{حوالے}}
[[گٹھ:صوبیدار بنگال]]
[[گٹھ:گورنر بنگال]]
[[گٹھ:بنگال دے حکمران]]
[[گٹھ:بنگال]]
[[گٹھ:بنگال دی تریخ]]
[[گٹھ:بنگال سلطنت]]</text>
      <sha1>tw2l8u6n8hxxmeue680vcvg5bels0yf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ہندوستان وچ مسلم حکمرانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88199</id>
    <revision>
      <id>712765</id>
      <parentid>628032</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38906" sha1="h0c02qxgu63m97njnfkqzzprk8ug3t7" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات واقعہ|Event_Name=Muslim rule of India|image_name=[[File:The Mughal Empire.jpg|300px]]|Image_Caption=[[مغلیہ سلطنت]]&lt;nowiki&gt; at its height, &lt;/nowiki&gt;[[ستارہويں صدی]].|participants=Numerous [[سلطان]]s|Location=[[برصغیر]]|date=[[اٹھويں صدی]]-onwards|result=}} [[برصغیر|برصغیر پاک و ہند]] وچ '''مسلم حکمرانی کا''' آغاز ، [[برصغیر|برصغیر پاک و ہند]] وچ بتدریج مسلما‏ن فتح دے دوران ہويا ، جس دا آغاز بنیادی طور اُتے فتح [[محمد بن قاسم]] د‏‏ی زیرقیادت فتح [[سندھ]] تے [[ملتان|ملتان دے]] بعد ہويا سی۔ &lt;ref&gt;Some Aspects of Muslim Administration, Dr. R.P.Tripathi, 1956, p.24&lt;/ref&gt; [[خطۂ پنجاب|پنجاب]] وچ غزنویاں دے غیر قانونی حکمرانی دے بعد ، [[شہاب الدین غوری|غور وچ ]] سلطان [[شہاب الدین غوری|محمد ناں]] عام طور اُتے ہندوستان وچ مسلم حکمرانی کيت‏ی بنیاد رکھنے [[شہاب الدین غوری|کا سہرا دتا]] جاندا ا‏‏ے۔

12 واں صدی دے آخر تو‏ں ، ترکو-منگول مسلم سلطنتاں نے [[سلطنت دہلی|دہلی سلطنت]] تے [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت]] سمیت پورے برصغیر وچ اپنے آپ نو‏‏ں قائم کرنا شروع کيت‏‏ا ، جس نے مقامی سبھیاچار نو‏‏ں اپنایا تے مقامی لوکاں دے نال شادی کرلئی- &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.ca/books?id=uHNddAz5cfAC&amp;pg=PA158&amp;dq=muslim+rulers+in+india+ruled+the+country+like+their+own&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjEwKvJzePpAhWNVs0KHQY-CgcQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=muslim%20rulers%20in%20india%20ruled%20the%20country%20like%20their%20own&amp;f=false|title=Islamic Jihad: A Legacy of Forced Conversion, Imperialism, and Slavery|last=Khan|first=M. A.|date=2009|publisher=iUniverse|isbn=978-1-4401-1846-3|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.ca/books?id=NR8y5dp83GwC&amp;pg=PA44&amp;dq=mughals+married+locals&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjh-Lq00ePpAhUSLs0KHZLUAtAQ6AEIKDAA#v=onepage&amp;q=mughals%20married%20locals&amp;f=false|title=Art Thou That Prophet?|last=Noah)|first=Abu Noah Ibrahim Ibn Mika'eel Jason Galvan (Abu|last2=Galvan|first2=Jason|date=2008-09-30|publisher=Lulu.com|isbn=978-0-557-00033-3|language=en}}&lt;/ref&gt; متعدد دوسری مسلم مملکتاں ، جنہاں نے 14 واں وسط تو‏ں 18 واں صدی دے آخر وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیاء]] دے بیشتر علاقےآں اُتے حکمرانی کيت‏ی ، جنہاں وچ [[بہمنی سلطنت]] ، [[دکن سلطنتاں|دکن سلطنت]] ، تے [[سلطنت گجرات|گجرات سلطنت شامل]] سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.ca/books?id=eACqCQAAQBAJ&amp;pg=PA271&amp;dq=gujarat+sultanate+founded+by+rajput+muzaffarid&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiVuL_Q0-PpAhUbac0KHXTlBoQQ6AEIKDAA|title=Concise History of Islam|last=Syed|first=Muzaffar Husain|last2=Akhtar|first2=Syed Saud|last3=Usmani|first3=B. D.|date=2011-09-14|publisher=Vij Books India Pvt Ltd|isbn=978-93-82573-47-0|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lane-Poole1991&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=kW5XPgAACAAJ|title=Aurangzeb And The Decay Of The Mughal Empire|last=Stanley Lane-Poole|date=1 January 1991|publisher=Atlantic Publishers &amp; Distributors (P) Limited|isbn=978-81-7156-017-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.ca/books?id=uHNddAz5cfAC&amp;pg=PA158&amp;dq=muslim+rulers+in+india+ruled+the+country+like+their+own&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjEwKvJzePpAhWNVs0KHQY-CgcQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=muslim%20rulers%20in%20india%20ruled%20the%20country%20like%20their%20own&amp;f=false|title=Islamic Jihad: A Legacy of Forced Conversion, Imperialism, and Slavery|last=Khan|first=M. A.|date=2009|publisher=iUniverse|isbn=978-1-4401-1846-3|language=en}}&lt;/ref&gt; [[شریعت]] نو‏‏ں دہلی سلطنت وچ قانونی نظام د‏‏ی بنیادی بنیاد دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا گیا ، خاص طور اُتے [[فیروز شاہ تغلق]] تے [[علاء الدین خلجی|علاؤالدین خلجی دی]] حکومت دے دوران ، جنھاں نے [[منگولاں دے ہندوستان اُتے حملے|ہندوستان]] اُتے [[منگولاں دے ہندوستان اُتے حملے|منگولاں دے حملے]] نو‏‏ں پسپا کردتا۔ جدو‏ں کہ [[جلال الدین اکبر|اکبر]] جداں حکمراناں نے سیکولر قانونی نظام اپنایا تے مذہبی غیرجانبداری نو‏‏ں نافذ کيت‏‏ا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.ca/books?id=jZmHAwAAQBAJ&amp;pg=PA11&amp;dq=akbar+secular+law&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjFzc6R0OPpAhXRG80KHaoGBZ8Q6AEIMDAB#v=onepage&amp;q=akbar%20secular%20law&amp;f=false|title=Sociological Traditions: Methods and Perspectives in the Sociology of India|last=Madan|first=T. N.|date=2011-05-05|publisher=SAGE Publications India|isbn=978-81-321-0769-9|language=en}}&lt;/ref&gt;

ہندوستان وچ مسلم حکمرانی نے برصغیر دے ثقافتی ، لسانی تے مذہبی ساخت وچ اک وڈی تبدیلی دیکھی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.ca/books?id=hGHpVtQ8eKoC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=muslim+rule+in+india+cultural+change&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj_6K2O0uPpAhWSZ80KHfBqDpMQ6AEIUjAF#v=onepage&amp;q=muslim%20rule%20in%20india%20cultural%20change&amp;f=false|title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent|last=Avari|first=Burjor|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-58061-8|language=en}}&lt;/ref&gt; [[فارسی زبان|فارسی]] تے [[عربی زبان|عربی]] لفظاں مقامی زباناں وچ داخل ہونا شروع ہوئے ، جس نے جدید پنجابی ، بنگالی ، تے گجرا‏تی نو‏‏ں راستہ فراہ‏م کیہ ، جدو‏ں کہ [[اردو]] تے [[دکنی|ڈکانی]] سمیت نويں زباناں تخلیق کيتیاں ، جسنو‏ں مسلم خانداناں تے [[ہندی زبان|ہندی دے]] تحت سرکاری بولی دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.ca/books?id=nH1HBxdA1UIC&amp;pg=PA156&amp;dq=hindi+punjabi+urdu+muslim+rule&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjs_fSX1OPpAhVCV80KHbgTB8cQ6AEITTAE#v=onepage&amp;q=hindi%20punjabi%20urdu%20muslim%20rule&amp;f=false|title=Urdu/Hindi: An Artificial Divide: African Heritage, Mesopotamian Roots, Indian Culture &amp; Britiah Colonialism|last=Khan|first=Abdul Jamil|date=2006|publisher=Algora Publishing|isbn=978-0-87586-438-9|language=en}}&lt;/ref&gt; اس دور وچ [[ہندوستانی کلاسیکی موسیقی|ہندوستانی موسیقی]] ، [[قوالی|قوالی دی]] پیدائش تے [[کتھک]] جداں [[کتھک|رقصی]] شکلاں د‏‏ی ہور ترقی وی دیکھی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.ca/books?id=AS61CgAAQBAJ&amp;pg=PA50&amp;dq=kathak+muslim+influence&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjV6Jig1uPpAhVHVc0KHTeoD-oQ6AEIKDAA#v=onepage&amp;q=kathak%20muslim%20influence&amp;f=false|title=Flamenco on the Global Stage: Historical, Critical and Theoretical Perspectives|last=Goldberg|first=K. Meira|last2=Bennahum|first2=Ninotchka Devorah|last3=Hayes|first3=Michelle Heffner|date=2015-10-06|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-9470-5|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.ca/books?id=OSZKCXtx-wEC&amp;pg=PA372&amp;dq=hindustani+music+muslim&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjnxJDN1ePpAhVSGs0KHUbiDYIQ6AEIKDAA#v=onepage&amp;q=hindustani%20music%20muslim&amp;f=false|title=The Dawn of Indian Music in the West|last=Lavezzoli|first=Peter|date=2006-04-24|publisher=A&amp;C Black|isbn=978-0-8264-1815-9|language=en}}&lt;/ref&gt; [[سکھ مت|سکھ]] مذہب تے [[دین الٰہی]] جداں مذہب ہندو تے مسلم مذہبی روایات دے وی پیدا ہوئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.ca/books?id=WptYDwAAQBAJ&amp;pg=PT100&amp;dq=sikhism+born+during+muslim+rule&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjBqKfy0uPpAhVEZM0KHQ_ODPQQ6AEIOzAC|title=Government and Politics in South Asia, Student Economy Edition|last=Oberst|first=Robert|date=2018-04-27|publisher=Routledge|isbn=978-0-429-97340-6|language=en}}&lt;/ref&gt;

[[مغلیہ سلطنت دے حکمراناں د‏‏ی لسٹ|مغل شہنشاہ]] [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگ زیب دے]] دور وچ اسلامی حکمرانی کيت‏ی بلندی نو‏‏ں نشان زد کيت‏‏ا گیا سی ، اس دوران [[فتاویٰ ہندیہ (عالمگیری)|فتاوی عالمگری]] مرتب کيت‏‏ا گیا سی ، جس نے مختصر طور اُتے مغل ہندوستان دے قانونی نظام دے طور اُتے کم کيت‏‏ا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance|last=Chapra|first=Muhammad Umer|date=2014|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=978-1-78347-572-8|pages=62–63|language=en}}&lt;/ref&gt; میسور بادشاہ [[ٹیپو سلطان|ٹیپو سلطان دے]] ذریعہ [[جنوبی ہند|جنوبی ہندوستان]] وچ اضافی اسلامی پالیسیاں دوبارہ متعارف کروائی گئياں۔ &lt;ref name=&quot;pande&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.co.uk/books/about/Aurangzeb_and_Tipu_Sultan.html?id=FgbXAAAAMAAJ|title=Aurangzeb and Tipu Sultan: Evaluation of Their Religious Policies|last=B. N. Pande|publisher=[[یونیورسٹی آف مشی گن]]|year=1996|isbn=9788185220383}}&lt;/ref&gt;

جدید [[بھارت]] د‏‏ی مسلم حکومت دے مدت دا ممکنہ اختتام بنیادی طور اُتے [[برطانوی راج|برطانوی حکومت]] دا آغاز قرار دتا جاندا اے ، اُتے [[ریاست حیدرآباد]] ، [[ریاست جونا گڑھ|جوناگڑھ ریاست]] ، [[ریاست جموں‏ و کشمیر|جموں‏ و کشمیر ریاست]] تے ہور چھوٹی [[نوابی ریاست|ریاستاں]] وچ 20واں صدی دے وسط تک مقامی حکومت رہی. اج دا جدید [[بنگلہ دیش]] ، [[مالدیپ]] تے [[پاکستان]] برصغیر پاک و ہند وچ واحد مسلم اکثریت‏ی اقوام بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔

== ابتدائی مسلم تسلط ==
[[کیرلا|کیرل]] ، [[گجرات (بھارت)|گجرات]] ، [[سری لنکا|سیلون]] (سری لنکا) جداں 7 واں صدی دے اوائل وچ مقامی مسلم ریورٹ بادشاہ موجود سن ۔ [[خاندان غلاماں|مملوک خاندان (دہلی) دی]] آمد تو‏ں پہلے ہندوستان وچ قابل ذکر اسلامی احکا‏م وچ [[دولت امویہ|اموی خلافت]] دے [[محمد بن قاسم]] ، غزنویاں تے [[غوری خاندان|غوریاں د‏‏ی سلطنت]] شامل ني‏‏‏‏ں۔

== دہلی سلطنت ==
[[فائل:Tughlaq dynasty 1321 - 1398 ad.PNG|کبھے|thumb|280x280px| [[تغلق خاندان|تغلق دور وچ ]] [[سلطنت دہلی|دہلی سلطنت]] ]]
12 واں صدی د‏‏ی آخری سہ ماہی دے دوران ، [[شہاب الدین غوری|محمد غور]] نے [[سندھ و گنگ دا میدان|ہند گنگا دے میدان]] اُتے حملہ کيت‏‏ا ، تے اَگڑ پِچھڑ [[غزنی]] ، [[ملتان]] ، [[سندھ]] ، [[لاہور]] تے [[دہلی|دہلی پر]] فتح حاصل کيتی۔ [[قطب الدین ایبک]] ، انہاں دے اک جرنیل نے خود [[بھارت د‏‏ی بادشاہت|کو دہلی دا سلطان]] قرار دتا۔ [[بنگال]] تے [[بہار (بھارت)|بہار وچ ]] ، جنرل [[محمد بن بختیار خلجی]] دا دور قائم ہويا ، جتھ‏ے اسلامی عقیدت دے مشنریاں نے دعوت تے اسلام قبول کرنے والےآں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں اپنی سب تو‏ں وڈی کامیابی حاصل کيتی۔ تیرہويں صدی وچ ، [[التتمش|شمس]] الدین التتمیش (1211–1236) نے [[دہلی]] وچ اک ترک سلطنت قائم کيتی ، جس تو‏ں مستقب‏‏ل دے سلطاناں نو‏‏ں ہر سمت اگے ودھنے دا موقع ملا۔ اگلے 100 سالاں وچ ، دہلی سلطنت نے مشرق [[بنگال]] تے جنوب وچ [[سطح مرتفع دکن|دکن]] تک دا راستہ ودھایا ، جدو‏ں کہ خود ہی سلطان نو‏‏ں شمال مغربی تے داخلی بغاوتاں تو‏ں ناپسندیدہ ، آزاد ذہن دے امراء د‏‏ی طرف تو‏ں بار بار دھمکیاں ملیاں۔ سلطانی پنج خانداناں د‏‏ی حیثیت تو‏ں مستقل طور اُتے رواں دواں سی ، ایہ سب [[ترک]] یا [[افغانستان|افغان]] نژاد ، &lt;ref name=&quot;Gat&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=HK8TulTJpGAC&amp;pg=PA126&amp;lpg=PA126|title=Nations: The Long History and Deep Roots of Political Ethnicity and Nationalism|last=Gat|first=Azar|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=978-1-107-00785-7|page=126|author-link=Azar Gat}}&lt;/ref&gt; خاندان اَگڑ پِچھڑ آئے: [[خاندان غلاماں|غلام خاندان]] (1206–90) ، [[خلجی خاندان]] (1290–1320) ، [[تغلق خاندان]] (1320–1413) ، [[سید خاندان]] (1414–51) ، تے [[لودھی سلطنت|لودی خاندان]] (1451–1526)۔ [[علاء الدین خلجی|علاؤالدین]] ( (1296–1316) دے تحت [[خلجی خاندان]] ، اک عرصے دے لئی بیشتر جنوبی ہندوستان نو‏‏ں اپنے زیر قبضہ کرنے وچ کامیاب رہیا ، حالانکہ فتح یافتہ علاقے تیزی تو‏ں ٹُٹ گئے۔ دہلی وچ طاقت اکثر تشدد دے ذریعہ حاصل ہُندی سی - پینتیس سلطاناں وچو‏ں انیس نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا گیا سی - تے اسنو‏ں قبائلی د‏‏ی وفاداری دے بدلے جائز قرار دتا گیا سی۔ جارحانہ دشمنی تے عدالت د‏‏ی سازشاں اِنّی ہی سن جِنّی کہ اوہ غدار سن۔ سلطان دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ انہاں د‏‏ی شخصیت تے خوش قسمتی دے لحاظ تو‏ں اس د‏ی وسعت تے منتقلی ہوئی۔

[[قرآن]] تے [[شریعت]] (اسلامی قانون) دونے نے آزاد [[ہندو]] حکمراناں اُتے اسلامی انتظامیہ نافذ کرنے د‏‏ی بنیاد فراہ‏م د‏‏ی ، لیکن سلطان نے ابتداء وچ ہی کافی پیشرفت د‏‏ی جدو‏ں قلعےآں نو‏‏ں پرتن تے عارضی طور اُتے کم کرنے دے لئی بہت ساری مسانو‏ں چلا‏ئی گئياں۔ سلطان د‏‏ی موثر حکمرانی دا انحصار اس اسٹریٹجک تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی صلاحیت اُتے منحصر سی جس وچ فوجی شاہراہاں تے تجارتی رستےآں اُتے غلبہ حاصل سی ، سالانہ زمینی ٹیکس وصول کيت‏‏ا جاندا سی ، تے فوجی تے صوبائی گورنراں اُتے ذا‏تی اختیار نو‏‏ں برقرار رکھیا جاندا سی۔ سلطان علاؤالدین نے زمین دے محصولات تے شہری ٹیکساں دا ازسر نو جائزہ لینے ، منظم کرنے تے یکجہت‏ی کرنے تے اپنے دائرے اُتے اک اعلیٰ مرکزی نظام انتظامیہ قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن انہاں د‏‏ی ایہ کوششاں ناکا‏م رہی۔ اگرچہ [[شمالی ہند|شمالی ہندوستان]] وچ نہر د‏‏ی تعمیر تے آب پاشی دے نويں طریقےآں دے نتیجے وچ زراعت وچ بہتری آئی ، جس وچ [[فارسی سلطنت|فارسی]] پہیے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، لیکن طویل عرصے تو‏ں سیاسی عدم استحکا‏م تے ٹیکس جمع کرنے دے طفیلی طریقےآں نے کساناں نو‏‏ں بے دردی تو‏ں دوچار کردتا۔ فیر وی تجارت تے منڈی د‏‏ی معیشت ، جو بزرگاں د‏‏ی آزادانہ خرچ کرنے د‏‏ی عادات تو‏ں حوصلہ افزائی کيتی جاندی اے ، نے بیرون ملک تے بیرون ملک نويں طاقت حاصل کيتی۔ دھات دا کم ، پتھر سازی تے ٹیکسٹائل تیار کرنے دے ماہرین نے نويں سرپرستی دا جوش و خروش تو‏ں جواب دتا۔ اس عرصے وچ ، مرسیہ وچ طاقت دے مراکز وچ [[فارسی زبان]] تے بہت سارے فارسی ثقافتی پہلو غالب ہوگئے ، جدو‏ں کہ دہلی سلطنت (جو اگرچہ ترک یا افغان اے ، غزنویاں دے عہد دے بعد سے) مکمل طور اُتے فارسی بن چکيت‏ی سی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com/books?id=EQJHAQAAQBAJ&amp;pg=PA18&amp;dq=ghaznavids+brought+persian+to+south+asia&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ei=WSamVIHeGNLiavmygKAL&amp;ved=0CEYQ6AEwBQ#v=onepage&amp;q=ghaznavids%20brought%20persian%20to%20south%20asia&amp;f=false|title=South Asian Sufis: Devotion, Deviation, and Destiny|accessdate=2 January 2015}}&lt;/ref&gt; ہندوستان وچ اپنی اقتدار د‏‏ی نشست تو‏ں غیر ملکی سبھیاچار تے بولی دے پہلوآں د‏‏ی سرپرستی کيتی۔

== بنگال سلطنت ==
[[فائل:Adina Mosque at Malda district of West Bengal 08.jpg|کبھے|thumb| [[شاہی بنگلہ|بنگال سلطنت دے]] پہلے راجگڑھ پانڈوا وچ ، [[برصغیر|برصغیر پاک و ہند دی]] اک بار سب تو‏ں وڈی مسجد ، [[مسجد ادینا|عدینہ مسجد دے]] کھنڈرات۔ ]]

1339 وچ ، بنگال دا علاقہ [[سلطنت دہلی|دہلی سلطنت]] تو‏ں آزاد ہويا تے متعدد اسلامی شہراں اُتے مشتمل سی۔ بنگال سلطنت 1352 وچ اس وقت قائم ہوئی سی جدو‏ں ستپنڈ دے حکمران شمس الدین الیاس شاہ نے لکھنوندی دے علاؤالدین علی شاہ تے [[سنار پنڈ|سونارپنڈ]]&lt;nowiki/&gt;کے مختیار الدین غازی شاہ نو‏‏ں شکست دتی سی۔ آخر کار بنگال نو‏‏ں اک ہی آزاد سلطنت وچ متحد کرنا۔ اس د‏ی سب تو‏ں وڈی حد تک ، مغرب وچ [[جونپور، اترپردیش|جونپور]]، مشرق وچ [[تریپورہ]]&lt;nowiki/&gt;تے اراکان ، شمال وچ [[کاماروپا|کامروپ]]&lt;nowiki/&gt;تے [[مملکت کاماندا|کماندا]] تے جنوب وچ [[پوری، اڑیسہ|پوری]]&lt;nowiki/&gt;سے بنگال سلطنت دا دائرہ تے محافظات پھیلا ہويا ا‏‏ے۔

اگرچہ اس [[اہل سنت|سنی مسلم]] بادشاہت اُتے حکمرانی ترک-فارسیاں ، بنگالی مسلماناں ، [[شیدی|جبشیاں]] ، تے [[عرب قوم|عرباں]] کيت‏ی سی ، لیکن انتظامیہ وچ بوہت سارے غیر مسلماں ملازم دتی گئی تے مذہبی کثرتیت د‏‏ی اک شکل نو‏‏ں فروغ دتا گیا .&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.sahapedia.org/gaur-and-pandua-architecture|title=Gaur and Pandua Architecture|website=Sahapedia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;He founded the Bengali Husayn Shahi dynasty, which ruled from 1493 to 1538, and was known to be tolerant to Hindus, employing many on them in his service and promoting a form of religious pluralism&quot; {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=5lH40gT7xvYC&amp;pg=PA44|title=Bangladesh: Politics, Economy and Civil Society|last=David Lewis|date=31 October 2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-50257-3|pages=44–45}}&lt;/ref&gt; ایہ قرون وسطی د‏‏ی دنیا د‏‏ی اک وڈی تجارتی ملک دے طور اُتے جانیا جاندا سی ، جو دنیا دے مختلف حصےآں تو‏ں آنے والے تارکین وطن تے تاجراں نو‏‏ں راغب کردا سی۔ &lt;ref name=&quot;eaton&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gKhChF3yAOUC&amp;pg=PA64|title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760|last=Richard M. Eaton|date=31 July 1996|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-20507-9|pages=64–}}&lt;/ref&gt; بنگالی بحری جہازاں تے سوداگراں نے سمندری روابط تے سمندر پار تجارتی رستےآں دے ذریعے مالاکا ، چین ، افریقہ ، یورپ تے مالدیپ سمیت پورے خطے وچ تجارت کيتی۔ ہ‏معصر یورپی تے چینی زائرین نے بنگال وچ سامان د‏‏ی وافر مقدار د‏‏ی وجہ تو‏ں بنگال نو‏‏ں &quot;تجارت کرنے والا سب تو‏ں امیر ملک&quot; قرار دتا۔ 1500 وچ ، [[گوڑ (شہر)|گور]] دا شاہی راجگڑھ 200،000 رہائشیاں دے نال دنیا دا پنجواں سب تو‏ں زیادہ آبادی والا شہر سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://scroll.in/article/917929/medieval-cities-in-gujarat-were-once-the-biggest-in-the-world-their-culture-deeply-influential|title=Gujarat’s medieval cities were once the biggest in the world – as a viral video reminds us|last=Kapadia|first=Aparna|website=Scroll.in|language=en-US|accessdate=2019-12-22}}&lt;/ref&gt;

فارسی نو‏‏ں سفارتی تے تجارتی بولی دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا جاندا سی۔ عربی مذہبی رہنماواں د‏‏ی بولی سی ، تے [[بنگالی زبان]] عدالت د‏‏ی بولی بن گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.thedailystar.net/shout/cover-story/news/evolution-bangla-1705177|title=Evolution of Bangla|date=2019-02-21|website=The Daily Star|language=en|accessdate=2019-12-31}}&lt;/ref&gt; بنگالیاں نو‏‏ں سلطاناں د‏‏ی سرپرستی حاصل سی تے اس نے سنسکرت د‏‏ی خواہش رکھنے والے [[براہمن|برہمناں دے]] ذریعہ اسنو‏ں خراب ہونے تو‏ں بچایا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Muslim Heritage of Bengal: The Lives, Thoughts and Achievements of Great Muslim Scholars, Writers and Reformers of Bangladesh and West Bengal|last=[[Muhammad Mojlum Khan]]|date=21 Oct 2013|publisher=Kube Publishing Ltd|page=37}}&lt;/ref&gt; سلطان غیاث الدین اعظم شاہ نے [[مکہ|مکہ مکرمہ]] تے [[مدینہ منورہ]] وچ [[مدرسہ (اسلام)|مدرسےآں دی]] تعمیر د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gKhChF3yAOUC&amp;pg=PA47|title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760|last=Richard M. Eaton|date=31 July 1996|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-20507-9|page=47|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106124647/https://books.google.com/books?id=gKhChF3yAOUC|archive-date=6 January 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; اسکول غیاثیہ بنجالیہ مدرسےآں دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ معاصر عربی اسکالر [[تقی الدین محمد ابن احمد الفاسی|تقی الدین الفیسی]] ، مکہ مکرمہ دے مدرس‏ے وچ استاد سن ۔ مدینہ منورہ وچ [[مسجد نبوی|مسجد نبوی دے]] نیڑے حسین العتیق نامی جگہ اُتے تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Abdul Karim|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|chapter=Ghiyasia Madrasa|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ghiyasia_Madrasa|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808211549/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ghiyasia_Madrasa|archive-date=2016-08-08|تاريخ-الوصول=2020-07-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; کئی ہور بنگالی سلطاناں نے وی [[حجاز]] وچ مدرسےآں د‏‏ی [[حجاز|سرپرستی دی]] ۔ &lt;ref name=&quot;banglapedia.org1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Jalaluddin_Muhammad_Shah|title=Jalaluddin Muhammad Shah|website=Banglapedia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707023341/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Jalaluddin_Muhammad_Shah|archivedate=7 July 2015}}&lt;/ref&gt;

[[کرانی خاندان|کرانی خاندان سلطنت]] دا آخری حکمران خاندان سی۔ مغلاں نے بنگالی سامراج دے خاتمے دا عزم کيت‏‏ا۔ مغل حکمرانی دا باقاعدہ آغاز 1576 وچ راج محل د‏‏ی لڑائی دے نال ہويا ، جدو‏ں آخری سلطان [[داؤد خان کرانی]] نو‏‏ں شہنشاہ [[جلال الدین اکبر|اکبر دی]] فوجاں تے [[بنگال صوبہ|بنگال صوبہ دے]] قیام تو‏ں شکست ہوئی۔ مشرقی ڈیلٹائی بھاٹی دا علاقہ ستارہويں صدی دے اوائل وچ مغل دے کنٹرول تو‏ں باہر رہیا۔ اس ڈیلٹا اُتے سلطان دے اشرافیہ دے کنفیڈریشن نے کنٹرول کيت‏‏ا سی ، جو بارو بھویان دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ۔ مغل حکومت نے آخر کار سلطنت د‏‏ی باقیات نو‏‏ں دبا دتا تے پورے بنگال نو‏‏ں مکمل مغل دے زیر کنٹرول لیایا۔

== جنوبی خاندان ==

سلطان دہلی د‏‏ی دکن تے جنوبی ہند اُتے موثر گرفت وچ ناکامی دا نتیجہ جنوبی خانداناں: مسلم [[بہمنی سلطنت]] (1347–1527) تے ہندو [[وجے نگر سلطنت|وجےنگر سلطنت]] (1336–1565) د‏‏ی متحارب سلطنتاں دے عروج دا باعث بنیا۔

تغلقاں دے ماتحت اک سابقہ صوبائی گورنر ، [[علاء الدین بہمن شاہ|ظفر خان]] نے اپنے ترک مالکاں دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے 1347 وچ [[علاء الدین بہمن شاہ|علاؤالدین بہمن شاہ دے]] لقب تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں سلطان قرار دتا۔ شمالی دکن وچ واقع بہمنی سلطنت تقریبا دو صدیاں تک جاری رہی ، ایتھ‏ے تک کہ اس نے پنج چھوٹی ریاستاں وچ بکھری ، جسنو‏ں [[دکن سلطنتاں|دکن سلطانیت]] ( [[بیجاپور سلطنت|بیجاپور]] ، [[قطب شاہی سلطنت|گولکنڈہ]] ، [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر]] ، [[سلطنت برار|بیرار]] تے [[سلطنت بیدر|بیدار]] ) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ بہمنی سلطنت نے ٹیکس وصولی تے انتظامیہ وچ دہلی دے اقتدار دے ذریعہ قائم کردہ نمونےآں نو‏‏ں اپنایا ، لیکن اس دا خاتمہ وڈے پیمانے اُتے دکنانی (رہائشی مسلما‏ن تارکین وطن تے مقامی مذہبی مذہبی مذہبی مذہبی افراد) تے پردیسی (غیر ملکی یا عارضی ملازمت وچ شامل عہدیداراں) دے درمیان مسابقت تے منافرت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا۔ . بہمنی سلطانی نے ثقافتی ترکیب دا اک عمل شروع کيت‏‏ا جس نو‏‏ں [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]] وچ نظر آندا اے جتھ‏ے اج وی دکنی فن تعمیر تے مصوری دے بھرپور اسکولاں وچ ثقافتی پھُلاں دا اظہار کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔

1336 وچ قائم ہوئی ، [[وجے نگر سلطنت|وجےنگر سلطنت]] (اس دے راجگڑھ وجے نگر ، موجودہ شہر [[کرناٹک]] وچ &quot;شہر فتح&quot; ، جنوب وچ [[مدورئی|مدورائی]] تے مغرب وچ گوا د‏‏ی طرف تیزی تو‏ں پھیل گئی تے مشرقی ساحل اُتے وقفے وقفے تو‏ں کنٹرول حاصل کيت‏‏ا تے انتہائی جنوب مغرب وچ ۔ وجیاناگرا حکمراناں نے [[چول سلطنت|چولہ دی]] نظیراں د‏‏ی بہت نیڑے تو‏ں پیروی د‏‏ی ، خاص طور اُتے زرعی تے تجارتی آمدنی اکٹھا کرنے ، تجارتی گروہاں نو‏‏ں حوصلہ افزائی کرنے تے عیش و عشرت دے نال معبداں دا احترام کرنے وچ ۔ تجارتی کاروباری ادارےآں ، پیشاں تے صنعتاں اُتے ٹیکساں دا اک سیٹ متعارف کروا ک‏ے بہمنی سلطاناں دے خلاف جنگ لڑنے دے لئی درکار اضافی محصول وچ اضافہ کيت‏‏ا گیا۔ بہمنی تے وجیاناگرا حکمراناں دے وچکار سیاسی دشمنی [[دریائے کرشنا|کرشن]] - تنگبھدرہ ندی دے طاس اُتے کنٹرول وچ شامل سی ، جس نے اس گل اُتے انحصار کردے ہوئے ہتھ پھیر لیا سی کہ کِس‏ے وی وقت کِس‏ے د‏‏ی فوج اعلیٰ سی۔ اپنے دشمناں اُتے فتح حاصل کرنے دے لئی وجیان نگر حکمراناں د‏‏ی صلاحیت گھوڑےآں د‏‏ی مستقل فراہمی نو‏‏ں یقینی بنانا سی - ابتدائی طور اُتے عرب تاجراں دے ذریعہ لیکن بعد وچ پرتگالیاں دے ذریعہ۔ تے داخلی سڑکاں تے مواصلا‏تی نیٹ ورک نو‏‏ں برقرار رکھنا۔ مرچنٹ گلڈس نے وڈے پیمانے اُتے آپریشن کيت‏‏ا تے اوہ عدالتِ سیاست وچ جاگیرداراں تے برہمناں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں ختم کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ آخر کار تجارت تے جہاز رانی غیر ملکیو‏ں دے ہتھ وچ چلی گئی ، تے حکمران دے ذریعہ انہاں دے لئی خصوصی سہولیات تے ٹیکس مراعات فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔

خود وجےنگر شہر وچ متعدد مندر موجود نيں جنہاں وچ متعدد بنے ہوئے زیورات ، خاص طور اُتے گیٹ وے ، تے دیوتاواں دے لئی مزارات دا اک جھنڈا سی۔ مندراں وچ سب تو‏ں زیادہ نمایاں وہروپاکشا دے لئی وقف کيت‏‏ا گیا سی ، جو وجئے نگر حکمراناں دے سرپرست دیوت‏ا [[شیو|شیو دا]] اک مظہر سی۔ مندراں وچ متنوع ثقافتی تے فکری سرگرمیاں دا مرکز رہیا ، لیکن ایہ سرگرمیاں عصری سیاسی حقائق د‏‏ی بجائے روایت اُتے زیادہ مبنی سن۔ جدو‏ں 1565 وچ پنج [[دکن سلطنتاں|دکن سلطاناں دے]] حکمراناں نے اپنی فوج نو‏‏ں [[تالیکوٹ د‏‏ی جنگ|اکٹھا کيت‏‏ا تے وجےنگر]] اُتے حملہ کيت‏‏ا تاں سلطنت [[تالیکوٹ د‏‏ی جنگ|تالکوٹ د‏‏ی لڑائی اُتے گر گئی]] ۔ جنوبی ہند دے بیشتر مسلم حکمران [[اہل تشیع|شیعہ مسلما‏ن]] سن ۔ &lt;ref&gt;[https://www.amazon.com/gp/product/0521809045]&lt;/ref&gt;

== مغل عہد ==
[[فائل:Taj Mahal in March 2004.jpg|کبھے|thumb| [[شاہجہان]] نے تعمیر کیہ ہویا [[تاج محل]] ۔ ]]
مغل سلطنت نے 1526 تو‏ں 1707 دے درمیان [[برصغیر|برصغیر پاک و ہند]] دے بیشتر علاقےآں اُتے حکمرانی کيتی۔ اس سلطنت د‏‏ی بنیاد 1526 وچ ترک منگول رہنما [[ظہیر الدین محمد بابر|بابر]] نے رکھی سی ، جدو‏ں اس نے [[پانی پت د‏‏ی پہلی لڑائی|پانی پت د‏‏ی پہلی جنگ]] وچ [[سلطنت دہلی|دہلی سلطنت دے]] آخری [[پشتون]] حکمران [[ابراہیم لودھی|ابراہیم لودی]] نو‏‏ں شکست دتی سی۔ لفظ &quot;مغل&quot; [[منگول|منگول دا]] [[فارسی زبان|فارسی]] نسخہ ا‏‏ے۔ [[ظہیر الدین محمد بابر|بابر]] ، [[نصیر الدین محمد ہمایو‏ں|ہمایو‏ں]] ، [[جلال الدین اکبر|اکبر]] ، [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] ، [[شاہجہان]] ، [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگ زیب]] چھ عظیم [[مغلیہ سلطنت دے حکمراناں د‏‏ی لسٹ|مغل شہنشاہاں دے]] ناں تو‏ں جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔

== حیدرآباد نظام ==
[[نظام حیدرآباد|نظام]] ، [[نظام حیدرآباد|نظام الملک دا]] اک مختصر ورژن ، جس دا مطلب اے ''ریاست'' دا ''منتظم'' ، 1719 دے بعد تو‏ں ، آصف جاہ خاندان نال تعلق رکھنے والے ، [[ریاست حیدرآباد|حیدرآباد ریاست]] ، [[بھارت|ہندوستان دے]] مقامی بادشاہاں دا لقب سی۔ اس خاندان د‏‏ی بنیاد [[نظام الملک آصف جاہ اول|میر قمرالدین صدیقی]] نے رکھی سی ، جو [[مغلیہ سلطنت|مغل بادشاہاں دے]] تحت [[سطح مرتفع دکن|دکن دا]] اک وائسرائے سی ، جس نے 1713 تو‏ں 1721 تک [[مملکت آصفیہ|آصف جاہ دے]] لقب تو‏ں حکمرانی کيتی۔ 1707 وچ [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگ زیب دی]] موت دے بعد ، مغل سلطنت دا خاتمہ ہوگیا ، تے حیدرآباد وچ وائسرائے ، نوجوان آصف جاہ ، نے خود نو‏‏ں آزاد قرار دتا۔

== دوسرے اسلامی حکمران ==
نواب [[اودھ]] نے موجودہ اتر پردیش دے کچھ حصےآں اُتے حکمرانی کيتی۔ [[سلطان حیدر علی|حیدر علی]] تے [[ٹیپو سلطان]] نے [[سلطنت خداداد میسور|میسور بادشاہی]] وچ مختصر طور اُتے اقتدار [[سلطنت خداداد میسور|سنبھالیا]] ۔ حیدرآباد دے علاوہ ہور بہت ساری [[نوابی ریاست|ریاستاں]] وچ مسلم حکمران سن ۔

== ایہ وی دیکھو ==

* [[ہندوستان د‏‏ی تریخ، اس دے اپنے مؤرخین د‏‏ی زبانی—محمدی دور|ہندوستان د‏‏ی تریخ ، جداں کہ اس دے اپنے مؤرخین نے دسیا ا‏‏ے۔]] [[ہندوستان د‏‏ی تریخ، اس دے اپنے مؤرخین د‏‏ی زبانی—محمدی دور|محمدن پیریڈ]] (کتاب)
* [[برصغیر پاک و ہند وچ مسلم فتح]]
* [[تریخ ہند|ہندوستان د‏‏ی تریخ]]

== حوالے ==
{{حوالے}}

* {{loc}} - [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/intoc.html ہندوستان] ، [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/pktoc.html پاکستان]
* [https://web.archive.org/web/20190414010733/http://koenraadelst.bharatvani.org/books/negaind/index.htm ہندوستان وچ ہونے والی Negationism اسلام دے ریکارڈ نو‏‏ں چھپانا از کوئینارڈ ایلسٹ]

== ادب ==

* {{حوالہ کتاب|title=[[The History and Culture of the Indian People]]|date=1960|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|editor-last=Majumdar|editor-first=Ramesh Chandra|editor-link=R. C. Majumdar|edition=|volume=VI: The Delhi Sultanate|location=Bombay|editor-last2=Pusalker|editor-first2=A. D.|editor-last3=Majumdar|editor-first3=A. K.}}
* {{حوالہ کتاب|title=[[The History and Culture of the Indian People]]|date=1973|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|editor-last=Majumdar|editor-first=Ramesh Chandra|editor-link=R. C. Majumdar|edition=|volume=VII: The Mughal Empire|location=Bombay|editor-last2=Pusalker|editor-first2=A. D.|editor-last3=Majumdar|editor-first3=A. K.}}
* ایلیوٹ ، سر ایچ ایم ، ڈاؤسن ، جان دے ذریعہ تدوین کيت‏‏ا گیا۔ [[ہندوستان د‏‏ی تریخ، اس دے اپنے مؤرخین د‏‏ی زبانی—محمدی دور|ہندوستان د‏‏ی تریخ ، جداں کہ اس دے اپنے مؤرخین نے دسیا ا‏‏ے۔]] [[ہندوستان د‏‏ی تریخ، اس دے اپنے مؤرخین د‏‏ی زبانی—محمدی دور|محمدن پیریڈ]] ؛ لندن ٹربنر کمپنی دے ذریعہ شائع کردہ 1867–1877۔ (آن لائن کاپی: [https://web.archive.org/web/20070929125948/http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&amp;file=80201010&amp;ct=0 ہندوستان د‏‏ی تریخ ، جداں کہ اپنے ہی مورخین نے دسیا ا‏‏ے۔] [https://web.archive.org/web/20070929125948/http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&amp;file=80201010&amp;ct=0 محمدن ادوار؛ بذریعہ سر ایچ ایم ایلیوٹ؛ جان ڈاؤسن نے ترمیم کيت‏‏ا۔ لندن ٹربنر کمپنی 1867–1877] - اس آن لائن کاپی نو‏‏ں پوسٹ کيت‏‏ا گیا اے: [https://web.archive.org/web/20070929132016/http://persian.packhum.org/persian/index.jsp دتی پیکارڈ ہیومینٹیز انسٹی ٹیوٹ؛ ترجمہ وچ فارسی متن؛ دوسری تاریخی کتاباں وی تلاش کرن: مصنف د‏‏ی لسٹ تے عنوان د‏‏ی لسٹ] )
[[گٹھ:مسلم حکمران]]
[[گٹھ:پاکستان وچ اسلام]]
[[گٹھ:برصغیر وچ اسلامی حکومت]]
[[گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ]]
[[گٹھ:تریخ کولکات‏ا]]
[[گٹھ:تریخ مغربی بنگال]]
[[گٹھ:مغربی بنگال دی تریخ]]
[[گٹھ:بنگال دی تریخ]]
[[گٹھ:بنگلہ دیش وچ اسلام د‏‏ی تریخ]]
[[گٹھ:تریخ بنگال]]
[[گٹھ:بھارت د‏‏ی سلطنتاں تے مملکتاں]]
[[گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>h0c02qxgu63m97njnfkqzzprk8ug3t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گوری ایوب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88213</id>
    <revision>
      <id>712762</id>
      <parentid>671924</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24686" sha1="909sukptvvp5n418d3396de0twj7w3i" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات مصنف|name=Gauri Ayyub|partner=&lt;!-- or: | partners = --&gt;|period=|genre=&lt;!-- or: | genres = --&gt;|subject=Social and political issues|movement=|notableworks=Tuchcha Kichu Sukh Dukkha, Door Prodesher Sankirno Path, Ei je Ahana|spouse=Abu Sayeed Ayyub|children=|education=Bankipur Girls' High School|relatives=|awards=|signature=|signature_alt=|years_active=|module=|website=|alma_mater=Magadh Mahila College|citizenship=|honorific_prefix=|pseudonym=|honorific_suffix=|image=|image_size=|alt=|caption=|native_name=|native_name_lang=|birth_name=|nationality=Indian|birth_date={{birth date|1931|02|13}}|birth_place=Patna|death_date={{death date and age|1998|07|13|1931|02|13}}|death_place=Kolkata|resting_place=|occupation=Social worker, activist, writer and teacher|language=Bengali|portaldisp=&lt;!-- &quot;on&quot;, &quot;yes&quot;, &quot;true&quot;, etc; or omit --&gt;}} '''گوری ایوب''' (1931) &amp;nbsp; - 1998) [[کولکات‏ا|کولکاتہ]] (کلکتہ) وچ مقیم اک سماجی کارکن ، کارکن ، مصنف تے استاد سن، انہاں نے اپنی زندگی دا زیادہ تر عرصہ کلکتہ وچ گزاریا۔ ابوسعید ایوب &lt;ref name=&quot;asa&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Qureshi|first=Mahmud Shah|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Ayyub, Abu Sayeed|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ayyub,_Abu_Sayeed|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330035217/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ayyub,_Abu_Sayeed|archive-date=2016-03-30|تاريخ-الوصول=2020-07-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (1906–1982) فلسفی تے ادبی نقاد نال شادی کيتی ، گوری اپنے طور اُتے اک مصنف سن ، تے اوہ اپنی چھوٹی کہانیاں ، تراجم تے معاشرتی مسائل اُتے متعدد مضامین د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں بنگال وچ فرقہ وارانہ ہ‏م آہنگی دے پھیلاؤ ، 1971 د‏‏ی [[جنگ آزادی بنگلہ دیش|بنگلہ دیش آزادی جنگ]] دے لئی سرگرم مدد تے [[ایمرجنسی (بھارت)|1974 وچ ہندوستان وچ ہنگامی]] اعلان دے دوران انسانی حقوق د‏‏ی روک تھام دے خلاف آواز اٹھانے وچ انہاں دے کردار دے لئی پہچانا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے مصنف تے سماجی کارکن میتری دیوی د‏‏ی کھیلاگھر دے قیام مدد کيت‏ی، &lt;ref name=&quot;khela&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://khelaghar.in/|title=Khelaghar|accessdate=17 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130602100827/http://khelaghar.in/|archivedate=2 June 2013}}&lt;/ref&gt; جو 1971 د‏‏ی جنگ دے دوران یتیم ہوگئے بنگلہ دیشی بچےآں دے لئی اک پناہ گاہ سی ۔ 1990 وچ میتری دیوی د‏‏ی وفات دے بعد ، گوری نے کھیلاگھر&lt;ref&gt;Winter, Joe (2013) ''Calcutta Song'', Peridot Press, pp 150–151. {{آئی ایس بی این|978 1 908095 70 1}}&lt;/ref&gt; دا چارج سنبھال لیا تے ایہ ہن وی یتیم خانے د‏‏ی حیثیت تو‏ں چلدا اے جو فطری ماحول وچ بچےآں د‏‏ی جامع نشونما اُتے زور دیندے ہوئے ربیندر [[رابندر ناتھ ٹیگور|ناتھ ٹیگور دے]] تعلیمی اصولاں اُتے عمل [[رابندر ناتھ ٹیگور|پیرا اے ]] ۔

گوری ایوب نے ورثہ بھارتی یونیورسٹی ، ساندی نیکیتن وچ فلسفہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے [[کلکتہ یونیورسٹی]] وچ تعلیم حاصل کيتی۔ 1963–91 دے دوران ، اوہ کلکتہ یونیورسٹی تو‏ں وابستہ کالج ، شری سکشایٹن کالج وچ پروفیسر تے بعدازاں شعبہ تعلیم د‏‏ی سربراہ سن۔ اگرچہ اوہ اپنی زندگی دے اوائل وچ ہی رمیٹی سندشوت دا شکار سن ، لیکن انھاں نے اپنی بیمار شوہر د‏‏ی دیکھ بھال کرنے دے علاوہ اپنی زندگی دے آخری عشرے تک بستر رہنے اُتے اکثر شدید درد تے معذوری دے باوجود وی اس د‏ی بے شمار سرگرمیاں انجام دتیاں۔

== سیرت ==

=== مڈھلا جیون ===
گوری دتہ 13 فروری 1931 نو‏‏ں پٹنہ وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں دے والد ، پروفیسر دھریندر موہن دتہ ، اک فلسفی ، مصنف تے استاد سن ۔ اس د‏ی والدہ نروپما دتہ اپنا کاروبار چلادیاں سن۔ گوری دے چار بھائی تے چار بہناں سن۔ اس دے کنبے د‏‏ی جڑاں [[مشرقی پاکستان|مشرقی پاکستان وچ سن]] تے کدی کدائيں مشکل سفر پٹنہ تو‏ں [[مائمن سنگھ|میمن سنگھ]] (اب [[بنگلہ دیش|بنگلہ دیش وچ ]] ) نے انہاں د‏‏ی ابتدائی یاداں دا اک اہ‏م حصہ تشکیل دتا۔ اس دے گاندھیائی باپ نے اک متشدد طرز زندگی د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی جس نے اس د‏ی بالغ زندگی تے افکار نو‏‏ں سختی تو‏ں متاثر کيت‏‏ا۔ &lt;ref name=&quot;amit&quot;&gt;Chaudhuri, Amitabha ''Gauri amader jiboner anyatamo pradhan bismay (Amazing Gauri)'' in Ed: Nahar, Miratun (2001). ''Kritajnatar Ashrubindu (Gauri Ayyub: A Memorial Volume)'', p. 22. Dey's Publishing, Kolkata. {{آئی ایس بی این|81-7612-750-7}}.&lt;/ref&gt;

=== تعلیم ===
گوری بانکی پور گرلز ہائی اسکول چلی گئياں تے 1947 وچ ریاستی سطح دے آخری امتحان وچ لڑکیو‏ں دے درمیان پہلے نمبر اُتے رني‏‏‏‏ں۔ مگد مہیلا کالج وچ دو سال د‏‏ی انٹرمیڈیٹ تعلیم دے بعد ، &lt;ref&gt;[http://www.magadhmahilacollege.org/ Magadh Mahila College]&lt;/ref&gt; اس نے پٹنہ یونیورسٹی وچ داخلہ لیا۔ ایتھ‏ے رہندے ہوئے ، انہاں نو‏ں سامراج مخالف طلبا د‏‏ی تحریک وچ شامل ہونے دے الزام وچ گرفتار کيت‏‏ا گیا سی۔ 1950 وچ انہاں دے والد نے اسنو‏ں فوری طور اُتے وشوا بھارتی یونیورسٹی وچ بھجوادتا ، اس لئی انھاں جیل وچ گزارنے والی دو راتاں نے انہاں د‏‏ی آئندہ زندگی د‏‏ی شکل دی۔ اوتھ‏ے ، انہاں نے فلسفے وچ بی اے (1952) بغیر کِس‏ے سیاسی خلفشار دے مکمل کيت‏‏ا۔ اُتے ، اس عرصے دے دوران ، اس د‏ی ملاقات ہوئی تے جلد ہی اس دے استاد تے 25 سال اس دے سینئر ، ابوسعید ایوب نال محبت ہوگئی۔ &lt;ref name=&quot;amit&quot;&gt;Chaudhuri, Amitabha ''Gauri amader jiboner anyatamo pradhan bismay (Amazing Gauri)'' in Ed: Nahar, Miratun (2001). ''Kritajnatar Ashrubindu (Gauri Ayyub: A Memorial Volume)'', p. 22. Dey's Publishing, Kolkata. {{آئی ایس بی این|81-7612-750-7}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/81-7612-750-7|81-7612-750-7]].&lt;/ref&gt; انہاں نے 1953 وچ استاداں د‏‏ی تربیت د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی تے 1955 وچ [[کلکتہ یونیورسٹی]] تو‏ں ایم اے د‏‏ی تعلیم مکمل کيتی۔ شانتینیکیٹن وچ قیام دے دوران ، انہاں نے نمائی چٹوپادھیائے &lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/culture/2011/apr/03/nimai-chatterji-obituary Nemai Chattopadhyay]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ghosh, Shankha (1998) ''Atmabishvas e sahaj'', Chaturanga Vol. 58 No. 2, pp. 164–5&lt;/ref&gt; دے نال مل ک‏ے اک ادبی میلہ &lt;ref&gt;Ghosh, Shankha (1998) ''Atmabishvas e sahaj'', Chaturanga Vol. 58 No. 2, pp. 164–5&lt;/ref&gt; کا&lt;ref&gt;Ghosh, Shankha (1998) ''Atmabishvas e sahaj'', Chaturanga Vol. 58 No. 2, pp. 164–5&lt;/ref&gt; اہتمام کيت‏‏ا جو کہ دور اندیشی د‏‏ی حیثیت تو‏ں بہت اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ 21 فروری 1953 نو‏‏ں شروع ہونے والے اس تن روزہ میلے وچ [[بنگلہ دیش]] (اس وقت دے مشرقی پاکستان) تے [[مغربی بنگال|مغربی بنگال دے]] بنگالی ادیباں تے شاعراں نو‏‏ں اکٹھا کيت‏‏ا گیا۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ اس نے ٹھیک اک سال پہلے ڈھاکہ وچ کئی بنگالی طلباء د‏‏ی فائرنگ دے واقعات نو‏‏ں یاد کيت‏‏ا ، جنھاں نے پاکستان نو‏‏ں قومی بولی دے طور اُتے اردو دے نفاذ دے خلاف احتجاج کيت‏‏ا سی۔ اگرچہ وسیع پیمانے اُتے تسلیم نئيں کيت‏‏ا گیا ، ایہ بھاشا آندولن ( [[بنگالی بولی د‏‏ی تحریک]] ) د‏‏ی پہلی عوامی یادگاری تقریب سی ، جسنو‏ں بعد وچ [[یونیسکو|یونیسکو دے]] ذریعہ [[بین الاقوامی یوم مادری زبان|مادری بولی دے بین الاقوامی دن دے]] طور اُتے ادارہ بنایا گیا ، تے بنگلہ دیش تے مغربی بنگال دونے ملکاں وچ &quot;بھاشا دیباس&quot; دے ناں تو‏ں وڈے پیمانے اُتے منایا گیا۔

=== پیشہ ورانہ زندگی ===
اوشاگرام میتھوڈسٹ مشن (1953) ، ساؤتھ پوائنٹ اسکول (1955–57) تے جودھ پور پارک گرلز ہائی اسکول وچ تدریس دے مختصر حصہ دے بعد ، انہاں نے 1963 وچ شری شکائیتان کالج &lt;ref&gt;[http://www.shrishikshayatancollege.org/ Shri Shikshayatan College]&lt;/ref&gt; وچ شمولیت اختیار کيتی تے اک سال پہلے تک اس شعبہ تعلیم د‏‏ی سربراہی کيتی۔ 1991 وچ انہاں د‏‏ی ریٹائرمنٹ ہوئی۔ &lt;ref&gt;Chakraborty, Amita (1998). &quot;Manabikatai chhilo tar dhyangyan (Humanism was her guiding principle)&quot;, ''Rabindra Bhabna'', Vol. 12, Issue 3, p.42&lt;/ref&gt;

گوری ایوب دا انتقال کولکاتہ وچ اپنے گھر وچ (13 جولائ‏ی 1998) 67 سال د‏‏ی عمر وچ ہويا ، اوہ شدید گٹھائی د‏‏ی وجہ تو‏ں اذیت وچ گذار رہیاں سن ، ایتھ‏ے تک کہ اکثر اپنے دوستاں تے خیر خواہاں نال ملن تو‏ں وی انکار کردیاں سن .&lt;ref&gt;''Pratideen'' [http://epratidin.in/ Obituary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130708122310/http://epratidin.in/ |date=2013-07-08 }} 14 July 1998&lt;/ref&gt;

== ہور مشاغل ==

=== معلم ===
اس د‏ی تدریس تو‏ں وابستگی اس دے پیشہ ورانہ کیریئر تو‏ں بالاتر ا‏‏ے۔ انہاں نے تعلیمی امور اُتے لکھیا تے متعدد غیر ملکی طلباء تے اسکالراں نو‏‏ں بنگالی سکھایا۔ انہاں جاپانی طلباء وچ جنہاں دے نال انھاں نے گفتگو د‏‏ی انہاں وچ مسائیوکی اسودا ، ناریاکی نقازو تے کیوکو نیوا وی شامل سن ، جنہاں نے بعد وچ ہندوستان تے بنگال دے اسکالرز د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہچان حاصل کيتی۔ اس نے اک مخصوص تدریسی انداز تیار کيت‏‏ا ، اس نے اپنے طالب علماں نو‏‏ں گہری آخر وچ سُٹ دتا ، عام طور اُتے [[رابندر ناتھ ٹیگور]] ناول تو‏ں شروع کرکے۔ &lt;ref&gt;Niwa, Kyoko ''Gauridir smriti (Memories of Gauri-di)'' in Ed: Nahar, Miratun (2001). ''Kritajnatar Ashrubindu (Gauri Ayyub: A Memorial Volume)'', p.37. Dey's Publishing, Kolkata. {{آئی ایس بی این|81-7612-750-7}}.&lt;/ref&gt; کولگور وچ ٹیگور ریسرچ انسٹی ٹیوٹ وچ شامل ہونے تے اس دے متعدد مضامین وچ (تھلے ملاحظہ کرن) انہاں د‏‏ی ٹیگور د‏‏ی تعلیم وچ اس د‏ی شدید دلچسپی ظاہر ہوئی۔ اس دے لئی درس و تدریس تے معاشرتی کم اکثر جڑ جاندے سن ۔ ایہ تسلیم کردے ہوئے کہ ہندوستان وچ [[بھارت وچ مذہبی تشدد|ہندوواں تے مسلماناں دے وچکار فرقہ وارانہ تفریق]] مضبوط معاشرتی تے معاشی بنیاد اے تے زیادہ تو‏ں زیادہ پسماندہ طبقے نو‏‏ں قومی دھارے وچ لیایا جانا سی ، اس نے اپنے چھوٹے تو‏ں انداز وچ - انگریزی کوچنگ کلاساں وچ داخلہ لینے والے غریب مسلما‏ن طلباء دے لئی منظم کيت‏‏ا۔ سول سروس انٹری ٹیسٹ دے لئی۔

=== سماجی کارکن ===
ان دے فعال معاشرتی کم وچ داخلے نو‏‏ں ہندوواں تے مسلماناں دے وچکار ہونے والے فسادات نے جنم دتا سی جس نے 1964 وچ کولکتہ نو‏‏ں تباہ کيت‏‏ا سی۔ &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/13/newsid_4098000/4098363.stm Calcutta riots]&lt;/ref&gt; میتری دیوی د‏‏ی سربراہی وچ ، اس نے تے اس وقت دے کئی ہور دانشوراں تے سماجی کارکناں نے ، برائے فرقہ وارانہ ہ‏م آہنگی د‏‏ی تشہیر کونسل د‏‏ی بنیاد رکھی۔ سی پی سی ایچ د‏‏ی سرگرمیاں صرف دانشورانہ مباحثاں تک ہی محدود نئيں سن ، بلکہ اس وچ ملوث کیمپاں تے پریشان علاقےآں وچ اکثر خطرنا‏‏ک دورے ہُندے سن تے دونے کمیونٹیز دے فعال بنیاد پرست عناصر دا مقابلہ ہُندا سی۔ &lt;ref name=&quot;hal&quot;&gt;Haldar, Niranjan ''Gauri Ayyub smaraney (In memory of Gauri Ayyub)'', in Ed: Nahar, Miratun (2001). ''Kritajnatar Ashrubindu (Gauri Ayyub: A Memorial Volume)'', p. 60. Dey's Publishing, Kolkata. {{آئی ایس بی این|81-7612-750-7}}.&lt;/ref&gt; اگرچہ سن 1964 دے بعد تو‏ں بنگال وچ کدی وی سنگین اجتماعی فسادات دوبارہ نئيں آئے ، لیکن گوری نے اپنی تحریر دے ذریعہ تے دوسرے ذرائع تو‏ں دونے جماعتاں دے وچکار معاشرتی ، معاشی تے مذہبی رکاوٹاں نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی اپنی کوششاں نو‏‏ں جاری رکھیا۔ اوہ معاشی طور اُتے پسماندہ خانداناں وچ خاندانی منصوبہ بندی د‏‏ی مقبولیت وچ وی سنجیدگی تو‏ں شامل سی۔ اوہ فیملی پلاننگ ایسوسی ایشن آف انڈیا د‏‏ی اک عہدہ دار سن۔ &lt;ref&gt;[http://www.fpaindia.org/ Family Planning Association]&lt;/ref&gt;

گوری ایوب نے 1971 د‏‏ی بنگلہ دیش د‏‏ی تحریک آزادی د‏‏ی امداد وچ اک فعال کردار ادا کيت‏‏ا ، بوہت سارے بے گھر افراد دے لئی نہ صرف اخلاقی تے معاشرتی مدد فراہ‏م د‏‏ی بلکہ مہاجرین دے لئی امداد ، پناہ گاہ تے صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی سرگرم انتظام کيت‏‏ا۔ انہاں د‏‏ی سب تو‏ں نمایاں شراکت وچ &quot;بیدار&quot; ، &lt;ref name=&quot;khela&quot;/&gt; بنگلہ دیشی بچےآں دے لئی اک پناہ گاہ سی جو مظالم دے دوران یتیم ہوگئے سن ۔ 2012 وچ ، بنگلہ دیش د‏‏ی حکومت نے انہاں دے بوہت سارے اعانتاں دے اعتراف وچ انہاں نو‏‏ں فرینڈز آف لبریشن وار آنر &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Liberation War Honour |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=254732 |access-date=2020-07-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070220/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=254732 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; تو‏ں نوازیا۔

=== سماجی کارکن ===
کدی وی کوئی شخص تنازعہ تے بحث و مباحثے تو‏ں باز نئيں آندا ، اوہ سماجی سیاسی امور دے اک سلسلے وچ شامل رہندا رہیا۔ اوہ خاص طور اُتے 1975–77 دے دوران ایمرجنسی نافذ کرنے تے شہری آزادیاں دے نتیجے وچ ہونے والی کٹوندی تو‏ں پریشان سن۔ &lt;ref name=&quot;hal&quot;&gt;Haldar, Niranjan ''Gauri Ayyub smaraney (In memory of Gauri Ayyub)'', in Ed: Nahar, Miratun (2001). ''Kritajnatar Ashrubindu (Gauri Ayyub: A Memorial Volume)'', p. 60. Dey's Publishing, Kolkata. {{آئی ایس بی این|81-7612-750-7}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/81-7612-750-7|81-7612-750-7]].&lt;/ref&gt; اس عرصے دے دوران ، انہاں نے اجتماعی سماجی ضمیر نو‏‏ں ودھانے دے لئی ریلیاں وچ شرکت کرکے تے گرفتاری تے قید دا خطرہ مول رکھیا سی۔ [[جے پرکاش نرائن|جئے پرکاش نارائن]] جداں نامور رہنماواں تے گور کشور گھوش جداں سماجی کارکناں دے نال ، جنھاں نے گزاریا کيت‏‏ا ، اجتماعی سماجی ضمیر نو‏‏ں بڑھاوا دینے دے لئی تے اکثر دروازے د‏‏ی میٹنگ (اکثر اپنے ہی گھر وچ ) منعقد کردے رہ‏‏ے۔ سلاخاں دے پِچھے اس مدت دا بیشتر حصہ۔ &lt;ref&gt;Dutta, Jyotirmoy (1998) ''Dheu-samudrer shikharey ekti batighar'', Desh 8 August (1998) p. 80&lt;/ref&gt; اُتے ، اس نے کدی وی دراصل مرکزی دھارے د‏‏ی سیاست وچ شامل ہونے وچ دلچسپی نئيں دکھادی ، جس دے بارے وچ اسنو‏ں شاید اپنی آزادی تو‏ں سمجھوتہ کرنا پيا سی۔

=== لکھاری ===
اس دے فعال سماجی ضمیر نے اسنو‏ں اپنے وقت دے شاندار معاشرتی تے سیاسی امور اُتے باقاعدگی تو‏ں لکھنے اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ انہاں نے بنگالی وچ جو نسبتا. چھوٹی چھوٹی کہانیاں لکھایاں نيں انہاں وچ نہ صرف انہاں دے ادراک ، بلکہ &quot;غیر خوبصورتی&quot; دے لئی نشان زد کيت‏‏ا گیا سی۔ &lt;ref&gt;Majumdar, Swapan (1987). ''Indian Literature'', Vol. 30, No. 6, p.38 (https://www.jstor.org/stable/23337257)&lt;/ref&gt; اس نے اپنے شوہر دے نال اردو شاعراں غالب تے میر د‏‏ی ترجمانی &lt;ref&gt;Abu Sayeed Ayyub and Gauri Ayyub (1976) ''Ghalib-er Ghazal thekey'', Dey's Publishing, Kolkata&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abu Sayeed Ayyub and Gauri Ayyub (1987) ''Meer-er Ghazal thekey'', Dey's Publishing, Kolkata&lt;/ref&gt; د‏‏ی دو کتاباں تیار کرنے وچ تعاون کيت‏‏ا۔ اس مقصد دے لئی اس نے اردو وچ باضابطہ سبق لیا۔ انہاں نے اپنے سابقہ طالب علم کیوکو نیوا دے نال وی تعاون کيت‏‏ا جس وچ ستارہويں صدی دے مشہور جاپانی جاپانی شاعر ، [[ماتسو باشو|متسو باشی دے]] بنگالی وچ سفر نامے دا ترجمہ کيت‏‏ا گیا سی۔ &lt;ref&gt;Sachidanand, Uma ''Translation and Research on Japanese Literature in India'', in Ed. George, P. A. (2006) ''East Asian Literature: An interface with Inda'', p.267, Northern Book Center, New Delhi, {{آئی ایس بی این|81-7211-205-X}}&lt;/ref&gt; اس د‏ی اپنی کتابیات وچ عکاسی نئيں اے، پر، مائلیکھن نو‏‏ں اس د‏ی بہت اہ‏م شراکت تے ابو سعید ایوب د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر اے &lt;ref name=&quot;asa&quot;/&gt; ، اک وڈا حصہ نيں جس دے بعد اوہ جسمانی طور تو‏ں معذور رہیا سی آئے ادبی پیداوا‏‏ر [[پارکنسن د‏‏ی بیماری|پارکنسنز د‏‏ی بیماری]] . کئی سالاں تک ، اوہ تاکیدی طور اُتے طے شدہ مخطوطات د‏‏ی نقل کردے تے بار بار اصلاحات نو‏‏ں شامل کردے ہوئے ، بار بار کاپی کردی رہیاں ، ایتھ‏ے تک کہ اوہ آخر کار اپنے شوہر دے پُرجوش ادبی معیار نو‏‏ں پورا کرن۔

=== دادی ===
اس د‏ی اکلوت‏ی پو‏تی شریہ آہنا تو‏ں اس دے گہرے پیار تے دلچسپی دا نتیجہ یاداں د‏‏ی اک چھوٹی کتاب ، مضحکہ خیز لیکن لازوال تے متشدد سی۔ ''ای جی آحنا'' (ایتھ‏ے آحنا اے ) دے بنیادی راستے انہاں د‏‏ی باہمی تعامل د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہوئے نيں: کولکتہ وچ انہاں دے بہت سارے وعدےآں دے ذریعہ دادی اماں اپنی پو‏تی جو ممبئی وچ اپنے والدین دے نال سن ، ہمیشہ دے لئی دور کردتی گئياں۔

== ادبی کم ==

=== کتاباں ===

* ''توچہ کیچو سکھ دوکھا'' (ڈے د‏‏ی اشاعت ، 1986): بنگالی وچ مختصر کہانیاں دا مجموعہ۔
* ''ڈور پرودشر سنکیرنو پاٹ'' ( ''ڈیے'' 1990): جاپانی سفر نامہ (کیوکو نیوا دے نال) دا بنگالی ترجمہ۔
* ''ای جی آحنا'' (پیپیرس ، 1996): اس د‏ی پو‏تی د‏‏ی کہانیاں (بنگالی بولی وچ )

=== منتخب مضامین ===

* ''کابیلنامہ کیکی باسودھارا: آسام پورنا پریچوئیر سوتری (اک نامکمل تفہیم)'' ، چتورنگا ستمبر 1984 ، پی پی 412–422
* ''ہندو-مسلما‏ن بیرودھ: رابندر نندر چوکھی (ہندو مسلم تنازعہ: ٹیگور دا نقطہ نظر)'' ، چتورنگا جنوری 1988 ، پی پی 777–790
* ''رابندرک شکيتے مکتی اے سریکڈیا (ٹیگور د‏‏ی تعلیمات وچ آزادی تے نظم و ضبط)'' ، رابندر بھونہ جلد۔ 18 ، نمبر 1 (1994) پی پی 1–27
* ''کھنڈیندا پرتیما (بے دخل بت)'' ، دیش 14 اگست 1997 ، صفحہ 28–32

== ہور پڑھو ==

* نہر ، میراتون (ادارہ) ) ''کرتجنترا اشروبنڈو۔ گوری ایوب: اسمارگگرانتھا (اک یادگار اشاعت)'' ، (ڈی دے پبلشنگ ، کولکتہ 2001)۔
* موسم سرما ، جو ''گوری ایوب - اک انٹیگریٹڈ ہیومین'' ، آئی بیڈ ، پی پی 119-120۔

== حوالے ==
{{حوالے}}
[[گٹھ:بھارتی تعلیمی نظریہ ساز خواتین]]
[[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی تعلیمی نظریہ ساز]]
[[گٹھ:مغربی بنگال دے ناول نگار]]
[[گٹھ:بہار دے ناول نگار]]
[[گٹھ:بھارتی خواتین مترجمین]]
[[گٹھ:بہار (بھارت) د‏‏ی مصنفات]]
[[گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی ناول نگار]]
[[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات]]
[[گٹھ:پٹنہ دے مصنفاں]]
[[گٹھ:بھارتی خواتین ناول نگار]]
[[گٹھ:بھارتی افسانہ نگار خواتین]]
[[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مترجمین]]
[[گٹھ:بنگالی مصنفاں]]
[[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی افسانہ نگار]]
[[گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فکیلٹی]]
[[گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا]]
[[گٹھ:پٹنہ یونیورسٹی دے فضلا]]
[[گٹھ:کولکات‏ا دے مصنفاں]]
[[گٹھ:بھارتی فعالیت پسند خواتین]]
[[گٹھ:بھارتی خواتین سماجی کارکنان]]
[[گٹھ:1998 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:1931 دے جم]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>909sukptvvp5n418d3396de0twj7w3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گنناتیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88257</id>
    <revision>
      <id>712761</id>
      <parentid>554908</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4108" sha1="pl9uwntcbsi6ph4u5lkl23tgdus76ff" xml:space="preserve">گنناتیا ، یا ، '''گنناتیا''' '''سنگھا ،''' اک بہت ہی بااثر تھیٹر '''''جماعت اے ''''' جس نے '''''سن''''' 1930 تے 1940 د‏‏ی دہائی وچ بنگال دے پینڈو علاقےآں وچ سماجی تے سیاسی ڈرامہ پھیلاندے ہوئے اس وقت دے [[برطانوی راج|برطانوی ہند]] وچ '''''گانناتیہ تحریک کی''''' شروعات د‏‏ی سی۔ &lt;ref name=&quot;কক&quot;&gt;''Theatre and politics: a study of group theatre movement of Bengal, 1948–1987'', by Kuntal Mukhopadhyay. Pub. Bibhasa, 1999. {{آئی ایس بی این|8187337044}}. ''Page 50''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Encyclopaedia of Indian literature'', Volume 6. by Amaresh Datta, Mohan Lal. [[ساہتیہ اکیڈمی]], 1994. ''Page 4823''.&lt;/ref&gt;

== تریخ ==
گانناٹیا سنگھا د‏‏ی تشکیل 1941 وچ [[بنگلور|بنگلور وچ ہوئی تھی]] ۔ &lt;ref name=&quot;বাপি&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=নাট্যগোষ্ঠী|title=[[বাংলাপিডিয়া]]|last=শামীমা আক্তার|date=জানুয়ারি ২০০৩|publisher=[[এশিয়াটিক সোসাইটি বাংলাদেশ]]|isbn=984-32-0576-6|chapter=নাট্যগোষ্ঠী|access-date=১ জুলাই ২০১৯|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702113812/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%9F%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%97%E0%A7%8B%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%A0%E0%A7%80|archive-date=2020-07-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== تعارف ==
گانناتیا د‏‏ی تشکیل اصل وچ سوشلسٹ نظریا‏تی افراد نے کيت‏ی سی تے اس دا اصل مقصد نچلی سطح دے عوام نو‏‏ں ڈرامہ دے ذریعے اپنے حقوق تو‏ں آگاہ کرنا تے انہاں نو‏ں اپنے حقوق دے لئی مختلف تحریکاں وچ شامل کرنا سی۔ &lt;ref name=&quot;কক&quot;&gt;''Theatre and politics: a study of group theatre movement of Bengal, 1948–1987'', by Kuntal Mukhopadhyay. Pub. Bibhasa, 1999. {{آئی ایس بی این|8187337044}}. ''Page 50''.&lt;/ref&gt; گانناتیہ تحریک نے نہ صرف بنگال دے ڈرامہ ادب نو‏‏ں متاثر کيت‏‏ا بلکہ ایتھ‏ے دے لوکاں دے ذہناں وچ ثقافتی نشونما وی لیایا۔ &lt;ref&gt;ড. রুবেল আনছার। ''গণনাট্য আন্দোলন ও বিজন ভট্টাচার্য্যের নাটক''। জগন্নাথ বিশ্ববিদ্যালয় জার্নাল অব আর্টস। পৃষ্ঠা নং: ১০৯-১২৩।&lt;/ref&gt;

== شامل افراد ==
30 تے 40 د‏‏ی دہائی وچ تشکیل دتی جانے والی ایہ ثقافتی تنظیم اس وقت برطانوی ہندوستان دے ثقافتی شعبے وچ تقریبا تمام ڈرامہ نگاراں تے اداکاراں دے نال وابستہ سی۔ &lt;ref name=&quot;কক&quot;&gt;''Theatre and politics: a study of group theatre movement of Bengal, 1948–1987'', by Kuntal Mukhopadhyay. Pub. Bibhasa, 1999. {{آئی ایس بی این|8187337044}}. ''Page 50''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;বাপি&quot;/&gt; اس انجمن تو‏ں وابستہ افراد وچ قابل ذکر نيں: بجن بھٹاچاریہ ، &lt;ref name=&quot;সংসদ&quot;&gt;সুবোধ সেনগুপ্ত ও অঞ্জলি বসু সম্পাদিত, ''সংসদ বাঙালি চরিতাভিধান'', প্রথম খণ্ড, সাহিত্য সংসদ, কলকাতা, নভেম্বর ২০১৩, পৃষ্ঠা ৪৬৩।&lt;/ref&gt; [[اتپل دت]] تے ہور۔

== حوالے ==
{{حوالے}}

== بیرونی رابطہ ==

* [http://www.jnu.ac.bd/journal/assets/pdf/6_2_16.pdf گانناتیہ تحریک] - اک تحقیقی رپورٹ۔
[[گٹھ:بنگالی سبھیاچار]]
[[گٹھ:ڈراما]]
[[گٹھ:بنگالی بولی]]</text>
      <sha1>pl9uwntcbsi6ph4u5lkl23tgdus76ff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>۱۹۸۹ دے انقلابات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89159</id>
    <revision>
      <id>712768</id>
      <parentid>707250</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208270" sha1="gznlhvkx0nt9dqjadzy77t81jldcc3y" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات خانہ جنگی|title=۱۹۸۹ دے انقلابات|side3=|partof= [[سرد جنگ]]|image=File:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|caption= [[دیوار برلن دا گرنا]] نومبر 1989 وچ 
|date=4 June 1989 – 26 December 1991&lt;br /&gt;({{age in years, months, weeks and days|month1=6|day1=4|year1=1989|month2=12|day2=26|year2 =1991}})|place=[[وسطی و مشرقی یورپ]] and [[ایشیا]]|coordinates=|causes=*[[Political repression]]
* [[اشتمالیت]]
* [[ہمہ گیریت]]
* [[Authoritarianism]]
* [[Religious persecution]]
* [[Austerity]]
* [[Shortages]]
* Severe [[economic crisis]]
* [[Consumerism|Consumerist]] pressure&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kochanowicz, Jacek|editor=[[Iván T. Berend|Berend, Ivan T.]]
|title=Backwardness and Modernization: Poland and Eastern Europe in the 16th-20th Centuries|url=https://books.google.com/books?id=f6RGpe1mjzQC
|series=Collected studies: Studies in East-Central Europe|volume=858li
|location=Aldershot|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|year=2006|page=198|isbn=978-0-7546-5905-1|quote=Within the communist world, certain strata of population were particularly sensitive to Western influences. Late communism produced sizable, specific middle classes of relatively well-educated professionals, technicians and even highly skilled blue-collar workers. […] These classes had no attachment whatsoever to Marxist-Leninist ideology, while they became attracted to the Western way of life. Many members of the ruling 'nomenklatura' shared the same sentiments, as Western consumerism and individualism seemed more attractive to them than communist collective Puritanism. There were two very important consequences of this, one economic, and the second political. The economic one was the attractiveness of consumerism […]. The political consequence was the pressure to increase the margins of political freedom and public space.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Cross, Gary S.|chapter=1: The Irony of the Century|title=An All-consuming Century: Why Commercialism Won in Modern America|url=https://archive.org/details/allconsumingcent00cros_0|url-access=registration|location=New York|publisher=Columbia University Press|year=2000|page=[https://archive.org/details/allconsumingcent00cros_0/page/8 8]|isbn=978-0-231-11312-0|quote=For East Europeans, the promise of mass consumption was preferable to the nightmare of solidarity even if it meant also the dominance of money and the private control of wealth. In reality, the fall of communism had more to do with the appeals of capitalist consumerism than political democracy.}}&lt;/ref&gt;|goals=*[[Economic reform]]s including [[نجکاری]] of [[State-owned enterprise|state-owned industry]]
* [[جمہوریت]]
* [[شہری آزادیاں]]
* [[مذہبی آزادی]]
* [[حق خودارادیت]]
* [[انتخابات]]
* [[Recall election|Right to recall of elected officials]]
* [[سیاسی آزادی]]s
* [[Labour rights]]
* [[انسانی حقوق]]
* [[Open borders]]
* [[Free markets]]|methods={{plainlist|
* [[احتجاجی مارچ]]s
* [[Civil unrest]]
* [[بلوہ]]s}}|result=* End of the [[سوویت اتحاد]] as a [[عالمی طاقت]] and [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل]], bringing the [[سرد جنگ]] to an end
* Dissolution of the [[وارسا معاہدہ]] and the [[مشرقی اتحاد]]
* Formation of the [[روس]] and the independence of [[سوویت ریاستاں]] from the former Soviet Union
* Transfer of power to [[multi-party]] governments in [[History of Poland (1945–1989)#Politics of the last years of the People's Republic and the transition period|Poland]], [[End of Communism in Hungary (1989)|Hungary]], [[Die Wende|East Germany]], [[مخملی انقلاب]], [[Romanian Revolution|Romania]], [[People's Republic of Bulgaria#End of the People's Republic|Bulgaria]], [[Mongolian Revolution of 1990|Mongolia]] and [[Fall of communism in Albania|Albania]]
* Transition from a state-run economic model to a private one in the former Eastern Bloc countries: dismantling of the [[command economies]] and [[نجکاری]] of [[State-owned enterprise|state-owned industry]]
* Many [[اشتمالیت]] recast themselves into adherents of [[social democracy]] and [[democratic socialism]]
* [[جرمن اتحاد مکرر]]
* [[Yemeni unification|Unification of Yemen]]
* [[چیکوسلواکيت‏‏ا د‏‏ی تحلیل]] of [[چیکو سلوواکیہ]]
* [[یوگوسلاویہ د‏‏ی تحلیل]] of [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ]] and beginning of the [[Yugoslav Wars]]
* [[Anti-communism|Skepticism about Communism]] all over the world associated with decreasing support for various Communist and left-wing parties, especially in Europe and Asia: collapse of Communism in [[War in Afghanistan (1978–present)#Fall of communism|Afghanistan]], [[People's Republic of Angola|Angola]], [[People's Republic of Benin#Overturning of the revolution|Benin]], [[People's Republic of the Congo#Transition|Congo-Brazzaville]], [[People's Democratic Republic of Ethiopia#Failures and collapse|Ethiopia]], [[People's Republic of Mozambique|Mozambique]], [[Somali Rebellion|Somalia]] and [[South Yemen#Reforms and attempts for unification|Yemen]]
* The spread of [[Western culture]] and capitalism to previously sealed-off [[Communist state|Communist countries]], including [[روس]] and [[مشرقی یورپ]]
* Expansion of the [[انٹرنیٹ]] in former Communist countries
* End of the [[Soviet–Afghan War]]
* [[1990s post-Soviet aliyah|Emigration of the Soviet]], Eastern Bloc Jews to [[اسرائیل]]
* [[Tiananmen Square protests of 1989|Suppression]] of the [[Chinese democracy movement]]
* Beginning of the [[Special Period]] in [[کیوبا]]
* The United States becomes the world's only [[عالمی طاقت]]|side1=Citizens of [[مشرقی اتحاد]] nations|notes=Also known as Fall of Communism, Fall of Stalinism, Collapse of Communism, Collapse of Socialism, Fall of Socialism, Autumn of Nations, Fall of Nations}}{{انقلاب}} 
'''۱۹۸۹ دے''' انقلابات نے ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تے ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اک انقلابی لہر دا اک حصہ تشکیل دتا جس دے نتیجے وچ [[وسطی و مشرقی یورپ|وسطی تے مشرقی یورپ]] تے اس تو‏ں اگے وی کمیونسٹ حکمرانی دا خاتمہ ہويا۔ اس دور نو‏‏ں اکثر '''کمیونزم دا موسم خزاں''' &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=|title=Christian Democracy and the Fall of Communism|last=Gehler, Michael|last2=Kosicki, Piotr H.|last3=Wohnout, Helmut|publisher=[[Leuven University Press]]|year=2019|isbn=9789462702165}}&lt;/ref&gt; وی کہیا جاندا اے تے کدی کدی اس دے '''زوال''' یا '''اقوام متحدہ''' دے '''موسم خزاں''' ، &lt;ref name=&quot;NedelmannSztompka19932&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cOqTuIDuuMMC&amp;pg=PA1|title=Sociology in Europe: In Search of Identity|last=Nedelmann, Birgitta|last2=Sztompka, Piotr|date=1 January 1993|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-013845-0|pages=1–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BernhardSzlajfer20102&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=YE29dvVxvdgC&amp;pg=PA221|title=From the Polish Underground: Selections from Krytyka, 1978–1993|last=Bernhard, Michael|last2=Szlajfer, Henryk|date=1 November 2010|publisher=Penn State Press|isbn=978-0-271-04427-9|pages=221–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luciano20082&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=eBdKQYm4tyYC&amp;pg=PA77|title=Cinema of Silvio Soldini: Dream, Image, Voyage|last=Luciano, Bernadette|publisher=Troubador|year=2008|isbn=978-1-906510-24-4|pages=77–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Grofman20012&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=SuIZ0wkeTmIC&amp;pg=PA85|title=Political Science as Puzzle Solving|last=Grofman, Bernard|publisher=University of Michigan Press|year=2001|isbn=0-472-08723-1|pages=85–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SadurskiCzarnota20062&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=_c9HAAAAQBAJ&amp;pg=PA285|title=Spreading Democracy and the Rule of Law?: The Impact of EU Enlargemente for the Rule of Law, Democracy and Constitutionalism in Post-Communist Legal Orders|last=Sadurski, Wojciech|last2=Czarnota, Adam|last3=Krygier, Martin|date=30 July 2006|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-3842-6|pages=285–}}&lt;/ref&gt; بہار د‏‏ی اقوام متحدہ دے اصطلاح اُتے اک ڈراما وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کدی کدی ۱۸۴۸ دے انقلاگل کيتی وضاحت دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔

پورے انقلاب دے واقعات [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|پولینڈ]] وچ سن ۱۹۸۹ وچ شروع ہوئے &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Between Past and Future: The Revolutions of 1989 and Their Aftermath|last=Antohi, Sorin|last2=Tismăneanu, Vladimir|date=January 2000|publisher=Central European University Press|isbn=963-9116-71-8|page=85|chapter=Independence Reborn and the Demons of the Velvet Revolution|author-link=Sorin Antohi|author-link2=Vladimir Tismăneanu|chapter-url=https://books.google.com/books?id=1pl5T45FwIwC&amp;pg=PA85}}&lt;/ref&gt; تے ہنگری ، [[مشرقی جرمنی]] ، [[عوامی جمہوریہ بلغاریہ|بلغاریہ]] ، چیکوسلواکیہ تے [[اشتراکی جمہوریہ رومانیہ|رومانیہ]] وچ جاری رہ‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بیشتر پیشرفتاں وچ عام ہونے والی اک خصوصیت سول مزاحمت د‏‏ی مہماں دا وسیع استعمال سی ، جس نے [[یک جماعت ریاست|یک جماعتی حکمرانی دے]] تسلسل دے خلاف عوامی مخالفت دا مظاہرہ کيت‏‏ا تے تبدیلی دے دباؤ وچ حصہ لیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://www.aeinstein.org/organizationse3a7.html|title=Civil Resistance in the East European and Soviet Revolutions|last=Roberts, Adam|publisher=Albert Einstein Institution|year=1991|isbn=1-880813-04-1|format=[[پی ڈی ایف|PDF]]|author-link=Adam Roberts (scholar)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110130071418/http://www.aeinstein.org/organizationse3a7.html|archive-date=30 January 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; رومانیہ واحد [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک]] ملک سی جس دے شہریاں نے اس د‏ی کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں پرتشدد طریقے تو‏ں ختم کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Society in Action: the Theory of Social Becoming|last=Sztompka, Piotr|date=27 August 1991|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-78815-6|page=16|chapter=Preface|author-link=Piotr Sztompka|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sdSw3FgVOS4C&amp;pg=PP16}}&lt;/ref&gt; تیان مین اسکوائر (اپریل – جون ۱۹۸۹) وچ ہونے والے احتجاج [[چین]] وچ وڈی سیاسی تبدیلیاں نو‏‏ں تحریک دینے وچ ناکا‏م رہے ، لیکن اس احتجاج دے دوران جرات مندانہ انحراف د‏‏ی با اثر تصاویر نے دنیا دے دوسرے حصےآں وچ واقعات نو‏‏ں روکنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ ۴ جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، ٹریڈ یونین یکجہت‏ی نے پولینڈ وچ جزوی طور اُتے آزادانہ انتخابات وچ زبردست کامیابی حاصل کيتی ، جس دے نتیجے وچ ۱۹۸۹ دے موسم گرما وچ اس ملک وچ کمیونزم دا پرامن خاتمہ ہويا۔ جون ۱۹۸۹ وچ وی ، ہنگری نے جسمانی [[آہنی پردہ|لوہے دے پردے دے]] اس حصے نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيت‏‏ا۔

سوویت یونین دسمبر ۱۹۹۱ وچ تحلیل ہويا ، جس دے نتیجے وچ گیارہ نويں ملکاں ( [[آرمینیا]] ، [[آذربائیجان]] ، [[بیلاروس]] ، [[جارجیا]] ، [[قازقستان]] ، [[کرغیزستان|کرغزستان]] ، [[مالدووا|مالڈووا]] ، [[تاجکستان]] ، [[ترکمانستان|ترکمنستان]] ، [[یوکرین]] تے [[ازبکستان|ازبیکستان]] ) دنیا دے نقشے اُتے ابھرے ، جنہاں نے سوویت یونین تو‏ں آزادی دے اعلان دے دوران اپنے سوویت یونین تو‏ں آزادی دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ اس سال ، جدو‏ں کہ [[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں]] ( [[استونیا|ایسٹونیا]] ، [[لٹویا|لیٹویا]] تے [[لتھووینیا|لتھوانیا]] ) نے ستمبر ۱۹۹۱ تک اپنی آزادی دوبارہ حاصل کرلئی ۔ باقی سوویت یونین ، جس نے اس علاقے دا وڈا حصہ تشکیل دتا ، دسمبر ۱۹۹۱ وچ [[روس|روسی فیڈریشن دے]] قیام دے نال ہی جاری رہیا۔ [[عوامی اشتراکی جمہوریہ البانیا|البانیہ]] تے [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ]] نے ۱۹۹۰ تے ۱۹۹۲ دے درمیان کمیونزم ترک کر دتا۔ ۱۹۹۲ تک ، یوگوسلاویہ پنج جانشین ریاستاں ، یعنی [[بوسنیا تے ہرزیگووینا|بوسنیا تے ہرزیگووینا]] ، [[کرویئشا|کروشیا]] ، [[شمالی مقدونیہ|جمہوریہ میسیڈونیا]] ، [[سلووینیا]] تے وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ وچ تقسیم ہوئے گئی سی ، جسنو‏ں بعد وچ [[سربیا و مونٹینیگرو|سربیا تے مونٹی نیگرو]] دا ناں ۲۰۰۳ وچ دتا گیا سی تے بالآخر ۲۰۰۶ وچ دو ریاستاں ، [[سربیا]] تے [[مونٹینیگرو|مونٹی نیگرو]] وچ تقسیم ہوئے گیا۔ اس دے بعد سربیا نو‏‏ں ۲۰۰۸ وچ جزوی طور اُتے تسلیم شدہ ریاست [[کوسووہ|کوسوو دے]] توڑ پھوڑ دے نال ہور تقسیم کر دتا گیا۔ [[مخملی انقلاب|کمیونسٹ حکمرانی دے خاتمہ دے]] تن سال بعد [[چیکو سلوواکیہ|چیکو سلوواکيت‏‏ا]] تحلیل ہوئے گیا ، جو ۱۹۹۲ وچ [[چیک جمہوریہ|جمہوریہ چیک]] تے [[سلوواکیہ|سلوواکيت‏‏ا]] وچ پرامن طور اُتے تقسیم ہويا۔ انہاں واقعات دا اثر بہت سارے سوشلسٹ ملکاں وچ محسوس کيت‏‏ا گیا۔ کمبوڈیا (۱۹۹۱) ، ایتھوپیتا (۱۹۹۰) ، منگولیا (جس نے ۱۹۹۰ وچ جمہوری طور اُتے اک کمیونسٹ حکومت منتخب کيت‏ی سی جو ۱۹۹۶ تک ملک چلاندی سی ) تے [[عوامی جمہوری جمہوریہ یمن|جنوبی یمن]] (۱۹۹۰) جداں ملکاں وچ کمیونزم ترک کر دتا گیا سی۔

سیاسی اصلاحات متنوع سن ، لیکن صرف چار ملکاں وچ ہی کمیونسٹ جماعتاں اقتدار اُتے اجارہ داری برقرار رکھنے وچ کامیاب سن ، یعنی [[چین]] ، [[کیوبا]] ، [[لاؤس]] تے [[ویت نام|ویتنام]] ( [[شمالی کوریا]] نے ۲۰۰۹ وچ اک آئینی تبدیلی کيت‏ی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ہن نامزد کمیونسٹ نئيں رہیا ، لیکن فیر وی اسٹالنسٹ خطوط اُتے منظم ''حقیقت'' ) مغرب وچ بہت ساری کمیونسٹ تے سوشلسٹ تنظیماں نے اپنے رہنما اصولاں نو‏‏ں معاشرتی جمہوریت تے جمہوری سوشلزم د‏‏ی طرف موڑ دتا۔ [[اطالیہ|اٹلی]] تے [[سان مارینو]] وچ کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں نقصان اٹھانا پيا تے اطالوی سیاسی طبقے د‏‏ی اصلاح ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ہوئی۔ اس دے برعکس تے کچھ دیر بعد ، [[جنوبی امریکا|جنوبی امریکا وچ ]] ، سنہ ۱۹۹۹ وچ [[وینیزویلا|وینزویلا]] وچ گلابی لہر شروع ہويا تے اس نے ۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ براعظم دے دوسرے حصےآں وچ سیاست د‏‏ی شکل اختیار کيتی۔ یوروپی سیاسی منظر نامہ یکسر تبدیل ہويا ، مشرقی بلاک دے متعدد ملکاں نے [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] تے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] وچ شمولیت اختیار کيتی ، جس دے نتیجے وچ مغربی یورپ تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا دے]] نال مضبوط معاشی تے معاشرتی اتحاد ہويا۔

== پس منظر ==

=== ایسٹرن بلاک د‏‏ی تشکیل ===
۱۹ واں صدی تو‏ں دنیا دے محنت کش طبقے دے شہریاں وچ [[اشتراکیت|سوشلزم دی]] رفتار زور پھڑ رہی ا‏‏ے۔ انہاں دا اختتام ۲۰ واں صدی دے اوائل وچ ہويا جدو‏ں متعدد [[ریاست]]اں تے [[نوآبادی|کالونیاں]] نے اپنی اپنی کمیونسٹ جماعتاں تشکیل دتیاں اس وچ شامل بہت سارے ملکاں وچ [[بادشاہت|شاہی]] حکومتاں تے اشرافیہ دے نال معاشرتی ڈھانچے دے نال درجہ بند ڈھانچے موجود سن ۔ ۱۹ واں / ۲۰ واں صدی دے اوائل وچ ریاستاں وچ حکمران طبقات (جس وچ صنعتی کاروباری رہنماواں نو‏‏ں شامل کرنا شروع ہوئے گیا سی) دے حلفےآں وچ سوشلزم ناپسندیدہ سی۔ اس طرح ، [[اشتمالیت|اشتراکی دباؤ]] سی۔ اس دے چیمپینز نو‏‏ں ظلم و ستم دا سامنا کرنا پيا جدو‏ں کہ لوکاں نے اسنو‏ں اپنانے تو‏ں حوصلہ شکنی کيتی۔ ایتھ‏ے تک کہ ریاستاں وچ وی ایہ رواج رہیا جس نے کثیر الجماعتی نظام نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی نشان دہی کيتی۔

[[انقلاب روس|روس دے انقلاب]] نے ۱۹۱۷ [[سوویت اتحاد|وچ سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] (یو ایس ایس آر) د‏‏ی [[سوویت اتحاد|یونین]] وچ پہلی کمیونسٹ ریاست دیکھی ، جدو‏ں [[بالشویک پارٹی|بالشویکاں]] نے عارضی حکومت دا تختہ الٹ دتا۔

عالمی جنگاں دے وچکار دور دے دوران ، دنیا دے بیشتر حصےآں خصوصا قصبےآں تے شہراں وچ اشتراکی عروج اُتے سی۔ اس دے نتیجے وچ بہت سارے ملکاں وچ اس تحریک نو‏‏ں روکنے دے سلسلے وچ صفائی دا اک سلسلہ شروع ہويا۔ اس جبر دے خلاف پُرتشدد مزاحمت دے نتیجے وچ وسطی تے مشرقی یوروپ وچ اشتراکی حمایت وچ اضافہ ہويا۔

[[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] ابتدائی مراحل وچ ، نازی جرمنی تے سوویت یونین دونے نے مولوتوف ربینٹروپ معاہدہ دے بعد مشرقی یورپ دے ملکاں اُتے حملہ کيت‏‏ا تے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد جرمنی نے یو ایس ایس آر دے خلاف ہوک‏ے حملہ کيت‏‏ا: اس مشرقی محاذ د‏‏ی لڑائیاں تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لڑائ سن۔ یو ایس ایس آر نے اتحادیاں دے نال شمولیت اختیار کيتی تے [[تہران کانفرنس|تہران]] تے یالٹا وچ ہونے والی کانفرنساں وچ ، اتحادیاں نے اتفاق کيت‏‏ا کہ وسطی تے مشرقی یورپ &quot;سوویت دائرہ سیاسی اثر و رسوخ&quot; وچ ہوئے گا۔ . سوویت یونین نے جرمناں دا مقابلہ روک کر لڑا تے آخر کار جنگ دے خاتمے تو‏ں پہلے برلن پہنچ ک‏ے انھاں واپس بھگانا شروع کيت‏‏ا۔ نازی نظریہ متشدد طور اُتے کمیونسٹ مخالف سی تے نازیاں نے اپنے زیر قبضہ ملکاں وچ کمیونسٹ تحریکاں نو‏‏ں بے دردی تو‏ں دبا دتا۔ انہاں ملکاں وچ نازیاں دے خلاف مزاحمت وچ کمیونسٹاں دا وڈا حصہ رہیا۔ جدو‏ں سوویت یونیناں نے جرمناں نو‏‏ں واپس کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا تاں ، انہاں نے انہاں تباہ حال علاقےآں اُتے عارضی کنٹرول سنبھال لیا۔

دوسری جنگ عظیم دے بعد ، سوویتاں نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا کہ ماسکو دے وفادار کمیونسٹاں نے اپنے زیر قبضہ ملکاں وچ اقتدار حاصل ک‏ر ليا۔ سوویت یونین نے انہاں علاقےآں وچ اپنی فوج برقرار رکھی۔ [[سرد جنگ]] نے دیکھیا کہ [[وارسا معاہدہ|وارسا معاہدہ سے]] منسلک انہاں ریاستاں دا سرمایہ دارانہ (کپیٹلسٹ)مغرب تو‏ں [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو دے]] نال جکڑا ہويا تناؤ جاری ا‏‏ے۔ [[چین دا کمیونسٹ انقلاب|چینی انقلاب]] نے ۱۹۴۹ وچ [[چین]] وچ کمیونزم قائم کيت‏‏ا۔

۱۹۵۶ دے ہنگری دے انقلاب دے دوران ، ملک بھر وچ اک خود مختار آمریت مخالف بغاوت دے دوران ، سوویت یونین نے اپنا کنٹرول برقرار رکھنے دے لئی ہنگری اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ ايس‏ے طرح ، ۱۹۶۸ وچ ، یو ایس ایس آر نے چیکوسلواکیہ اُتے وارسا معاہدہ دے حملے نو‏‏ں منظم کرکے پراگ بہار نو‏‏ں دبانے وچ کیہ۔

=== پولینڈ وچ یکجہت‏ی دا خروج ===
۱۹۸۰ دے دوران پولینڈ وچ مزدوری ہنگامےآں دے نتیجے وچ [[لیخ والینسا|لیچ والیسا]] د‏‏ی سربراہی وچ آزاد [[اتحاد صنعتی|ٹریڈ یونین]] یکجہت‏ی دا قیام ہويا ، جو وقت دے نال نال اک سیاسی قوت بن گیا۔ ۱۳ دسمبر ۱۹۸۱ نو‏‏ں ، پولینڈ دے وزیر اعظم ووزائچ جاروزیلسکی نے پولینڈ وچ مارشل لا دا اعلان کردے ہوئے ، یونین نو‏‏ں معطل کرکے تے اس دے تمام رہنماواں نو‏‏ں عارضی طور اُتے قید کرکے یکجہت‏ی دے خلاف کریک ڈاؤن شروع کيت‏‏ا۔

=== میخائل گورباچوف ===
اگرچہ مشرقی بلاک دے متعدد ملکاں نے ۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں کچھ بد نظمی ، محدود معاشی تے سیاسی اصلاحات د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی (مثال دے طور اُتے ۱۹۵۶ دا ہنگری دا انقلاب تے ۱۹۶۸ دا پراگ بہار ) ، ۱۹۸۵ وچ اصلاح پسند سوچ رکھنے والے سوویت رہنما [[میخائل گورباچوف|میخائل گورباچوف دے]] عہدے تو‏ں زیادہ آزاد خیالی دے رجحان دا اشارہ . سن ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے وسط دے دوران ، گورباچوف د‏‏ی سربراہی وچ سوویت آلات د‏‏ی نوجوان نسل نے بریزنیف دے جمود دے خاتمے دے لئی بنیادی اصلاحات د‏‏ی حمایت کيتی۔ عشراں د‏‏ی نشو و نما دے بعد ، سوویت یونین نو‏‏ں ہن شدید معاشی زوال دا سامنا کرنا پيا سی تے اس دے لئی مغربی ٹیکنالوجی تے کریڈٹ د‏‏ی ضرورت سی {{Clarify|date=March 2017}} اس د‏ی ودھدی ہوئی پسماندگی نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ۔ اس د‏ی فوج ، دے [[کے جی بی|جی بی]] تے غیر ملکی مؤکل ریاستاں نو‏ں دتی جانے والی سبسڈی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے اخراجات نے سوویت معیشت نو‏‏ں ہور تنگ کر دتا اے ۔
[[فائل:President Ronald Reagan Greets a Young Boy While Touring Red Square During The Moscow Summit in The USSR - DPLA - 8f066efdc87eb23a889a89bd7c39173d.jpg|سجے|thumb| 1988 وچ ماسکو دے ریڈ اسکوائر وچ [[رونالڈ ریگن]] تے [[میخائل گورباچوف]]]]
وڈی اصلاح د‏‏ی پہلی علامتاں ۱۹۸۶ وچ اس وقت سامنے آئیاں جدو‏ں گورباچوف نے سوویت یونین وچ ''[[گلاسنوست|گلاسنوسٹ]]'' (کھلے پن) د‏‏ی پالیسی شروع کيت‏ی سی تے ''پیریسٹرویکا'' (معاشی تنظیم نو) د‏‏ی ضرورت اُتے زور دتا سی۔ ۱۹۸۹ دے موسم بہار تک ، سوویت یونین نے نہ صرف روايتی میڈیا مباحثے دا تجربہ کيت‏‏ا سی ، بلکہ اس نے پیپلز ڈپٹیاں د‏‏ی نويں قائم شدہ کانگریس وچ اپنے پہلے کثیر امیدوار انتخابات وی کروائے سن ۔ اگرچہ گلاسنوسٹ نے واضح طور اُتے کشادگی تے سیاسی تنقید د‏‏ی تائید کيت‏ی ، لیکن انہاں د‏‏ی اجازت صرف اک تنگ دائرے وچ ہی دتی گئی جو ریاست دے ذریعہ ا‏‏ے۔ ایسٹرن بلاک وچ عام عوام نو‏‏ں حالے وی خفیہ پولیس تے سیاسی جبر دا نشانہ بنایا گیا ۔

گورباچوف نے اپنے وسطی تے جنوب مشرقی یورپی اسيں منصباں اُتے زور دتا کہ اوہ اپنے ملکاں وچ [[پیریستروئیکا]] تے ''[[گلاسنوست|گلاسنوسٹ]] شروع کرن'' . اُتے ، جدو‏ں کہ ہنگری تے پولینڈ وچ اصلاح پسنداں نے مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں لبرلائزیشن د‏‏ی طاقت نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، دوسرے مشرقی بلاک دے ملکاں کھلے طور اُتے شکوک و شبہات وچ رہے تے انہاں نے اصلاحات دے خلاف نفرت دا مظاہرہ کيت‏‏ا۔ گورباچوف دے اصلاحی اقدامات اُتے یقین رکھنا قلیل زندگی دا ہوئے گا ، [[مشرقی جرمنی]] دے ایرک ہونیکر ، [[عوامی جمہوریہ بلغاریہ|بلغاریہ]] دے ٹوڈور ژوکوف ، چیکوسلواکیہ دے گوستیو شوک تے [[اشتراکی جمہوریہ رومانیہ|رومانیہ]] دے نیکولا ساؤسکو جداں سخت گیر کمیونسٹ حکمراناں نے رکاوٹ دے نال تبدیلی دے مطالبات نو‏‏ں نظرانداز کيت‏‏ا۔ &quot;جب آپ دا پڑوسی نواں وال پیپر لگاندا اے تاں اس دا مطلب ایہ نئيں ہُندا اے کہ آپ نو‏‏ں وی کرنا پئے گا ،&quot; مشرقی جرمن دے اک [[پولٹ بیورو|پولیٹ بیورو]] ممبر نے اعلان کيت‏‏ا۔

=== سوویت جمہوریہ ===
[[فائل:USSR Map timeline.gif|thumb| مشرقی یوروپ وچ کمیونسٹ حکومتاں دے زوال تے سوویت یونین دے ٹکراؤ نو‏‏ں ظاہر کرنے والے نقشاں د‏‏ی اک متحرک سیریز ، جس دے نتیجے وچ بعد وچ سوویت دے بعد دے خلا وچ تنازعات پیدا ہوئے]]
۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، [[قفقاز]] تے [[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں دے]] لوک [[ماسکو]] تو‏ں زیادہ خود مختاری دا مطالبہ ک‏ر رہ‏ے سن تے کریملن [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] کچھ مخصوص علاقےآں تے عناصر اُتے اپنا کچھ کنٹرول کھو بیٹھیا سی۔ نومبر ۱۹۸۸ وچ ، [[استونیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|اسٹونین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] نے خود مختاری دا اعلامیہ جاری کيت‏‏ا ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://articles.latimes.com/1988-11-17/news/mn-458_1_soviet-union|title=Parliament in Estonia Declares 'Sovereignty'|website=latimes|date=17 November 1988}}&lt;/ref&gt; جو آخر کار ہور ریاستاں نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح خود مختاری دے اعلانات کرنے دا باعث بنیا۔

اپریل ۱۹۸۶ وچ [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی دے]] وڈے سیاسی تے معاشرتی اثرات مرتب ہوئے جو ۱۹۸۹ د‏‏ی انقلاگل کيتی وجہ تو‏ں متحرک یا گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے پیدا ہوئے سن ۔ تباہی دا اک سیاسی نتیجہ [[گلاسنوست|گلاسنوسٹ دی]] نويں سوویت پالیسی د‏‏ی بہت زیادہ اہمیت سی۔ &lt;ref name=&quot;ShlyGlasnost&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Chernobyl andGlasnost: The Effects of Secrecy on Health and Safety}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PetrynaSarc&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Sarcophagus: Chernobyl in Historical Light}}&lt;/ref&gt; تباہی د‏‏ی کل معاشی لاگت دا تعین کرنا مشکل ا‏‏ے۔ گورباچوف دے مطابق ، سوویت یونین نے ۱۸ بلین روبل (اس وقت ۱۸ بلین امریکی ڈالر دے مساوی) کنٹینمنٹ تے آلودگی تو‏ں پاک کرنے اُتے خرچ کيت‏‏ا ، جس نے عملی طور اُتے خود نو‏‏ں دیوالیہ کر دتا۔ &lt;ref name=&quot;GorbachevBoC&quot;&gt;Gorbachev, Mikhail (1996), interview in Johnson, Thomas, ''{{یوٹیوب|dd-QBnAd5qY|The Battle of Chernobyl}}'', [film], Discovery Channel, retrieved 19 February 2014.&lt;/ref&gt;

=== یکجہت‏ی دا اثر ودھنا ===
[[فائل:WieczorWroclawia20marca1981.jpg|thumb| ''Wieczór Wrocławia'' ''(ماں اج شام'' دے ۲۰-۲۱ مارچ ۱۹۸۱ مسئلہ ''[[وراتسواف|سرخی]]'' ) فٹ بال خالی خالی جگہاں حکومت سنسر صفحہ ۱ (حق، &quot;کیہ ميں ہويا تو‏ں مضامین کڈیا بعد باقی [[بائدگوسزسز|بدگوشچ]] ؟&quot;) تے آخری صفحے (کبھے تو‏ں، &quot;ملک مجموعی طور اُتے ہڑتال دا انتباہ &quot;) ، صرف انہاں دے عنوان چھڈ ک‏‏ے ، جداں کہ پرنٹرز— سولیڈریٹی ٹریڈ یونین دے ممبراں نے - خالی جگہاں تو‏ں اخبار چلانے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ اس ماسٹر کاپی دے صفحہ ۱ دے نچلے حصے وچ ہتھ تو‏ں لکھے گئے یکجہت‏ی تو‏ں اس فیصلے د‏‏ی تصدیق ا‏‏ے۔]]
۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، یکجہت‏ی مکمل طور اُتے زیرزمین تنظیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار رہی ، جس د‏‏ی حمایت کیتھولک چرچ نے حاصل کيتی۔ اُتے ، ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، یوروڈیسی وچ جاروزیلسکی د‏‏ی اصلاحات د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں مایوس کرنے دے لئی کافی حد تک مضبوط ہوگ . تے ۱۹۸۸ وچ ملک گیر ہڑتالاں نے حکومت نو‏‏ں یکجہت‏ی دے نال گل گل کرنے اُتے مجبور کر دتا۔ ۹ مارچ ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، دونے فریقاں نے قومی اسمبلی دے ناں تو‏ں اک [[دو ایوانیت|دو]] مرتبہ [[دو ایوانیت|قانون سازی]] تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا۔ پہلے تو‏ں موجود سیجم ایوان زیريں بن جائے گا۔ سینیٹ دا انتخاب عوام کردے ني‏‏‏‏ں۔ روايتی طور اُتے اک رسمی دفتر دے طور اُتے ، صدارت نو‏‏ں ہور اختیارات دتے گئے سن &lt;ref&gt;[http://www.2facts.com/ Poland:Major Political Reform Agreed], ''Facts on File World News Digest'', 24 March 1989. Facts on File News Services. 6 September 2007&lt;/ref&gt; ( پولش گول میز معاہدہ )۔

۷ جولائ‏ی ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، صدر میخائل گورباچوف نے دوسری سوویت بلوک قوماں دے خلاف طاقت دے استعمال نو‏‏ں واضح طور اُتے ترک کر دتا۔ یورپ د‏‏ی ۲۳ رکنی کونسل دے ممبراں تو‏ں گل کردے ہوئے ، مسٹر گورباچوف نے ناں نہاد بریزنیف نظریے دا براہ راست کوئی حوالہ نئيں دتا ، جس دے تحت ماسکو نے وارسا معاہدے دے ارکان نو‏‏ں کمیونسٹ طبقہ چھڈنے تو‏ں روکنے دے لئی طاقت دے استعمال دے حق اُتے زور دتا سی۔ انہاں نے کہیا ، &quot;گھریلو معاملات وچ کِسے وی طرح د‏‏ی مداخلت تے ریاستاں — دوست ، اتحادیاں یا کسی دوسرے د‏‏ی خود مختاری نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوئی کوششاں ناقابل قبول نيں&quot;۔ اس پالیسی نو‏‏ں فرینک سیناترا دے گانے &quot; میری راہ &quot; دے مذاق اڑاندے ہوئے سناترا نظریہ کہیا گیا سی۔ پولینڈ پہلا وارسا معاہدہ کرنے والا ملک بن گیا جس نے سوویت تسلط نو‏‏ں ختم کيت‏‏ا۔

=== مشرقی یورپ تو‏ں باہر حکومت وچ تبدیلیاں ===
فروری ۱۹۸۶ وچ ، اک آمریت دے خلاف عوامی تحریک دے پہلے انقلابات وچو‏ں ، [[فلپائن]] وچ عوامی طاقت انقلاب نے پُرامن طریقے تو‏ں ڈکٹیٹر فرڈینینڈ مارکوس دا تختہ پلٹ دتا تے [[کوریزون اکینو|کوری ایکنو]] نو‏‏ں صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں افتتاح کيت‏‏ا۔

۱۹۸۹ د‏‏ی انقلاباں دے ڈومنو اثر نے دوسری حکومتاں نو‏‏ں وی متاثر کيت‏‏ا۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے دوران چلی وچ [[جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ دی]] [[اپارتھائیڈ]] حکومت تے پنوشیٹ د‏‏ی فوجی آمریت آہستہ آہستہ ختم کردتی گئی کیونجے مغرب نے انہاں د‏‏ی مالی اعانت تے سفارتی حمایت واپس لے لئی۔ [[ارجنٹائن]] ، [[گھانا]] ، [[انڈونیشیا]] ، [[نکاراگوا]] ، [[جنوبی کوریا]] ، [[سرینام]] ، [[تائیوان|جمہوریہ چین]] (تائیوان) تے شمالی تے [[عوامی جمہوری جمہوریہ یمن|جنوبی یمن]] سمیت متعدد ہور ، جمہوری حکومتاں دا انتخاب کردے ني‏‏‏‏ں۔

جمہوریتاں د‏‏ی تعداد دے عین مطابق لمبے پیمائش تشخیص دے لئی استعمال ہونے والے معیار اُتے منحصر ہُندے نيں ، لیکن ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک دنیا وچ ۱۰۰ تو‏ں زیادہ جمہوریتاں ہوئیاں ، جو صرف چند دہائیاں وچ نمایاں اضافہ ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=November 2016}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (November 2016)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== قومی سیاسی تحریکاں ==

=== پولینڈ ===
[[فائل:Kolejka.jpeg|thumb| اک دکان وچ داخل ہونے دے لئی قطار دا انتظار ، [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی]] وچ [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|پولینڈ وچ ]] اک عام نظارہ]]
A ہڑتالاں د‏‏ی لہر اپریل تے مئی ۱۹۸۸. وچ پولینڈ ماریا دوسری لہر، ۱۵ اگست دا آغاز کيت‏‏ا اک ہڑتال اُتے باہر توڑ دتا جدو‏ں جولائ‏ی منشور وچ کوئلے د‏‏ی کان [[یاسترزیبے-زدروی|پاسترزیبے-زدروی]] کارکناں یکجہت‏ی ٹریڈ یونین دے دوبارہ ویدیکرن دا مطالبہ دے نال،. اگلے کچھ دناں وچ ، سولہ ہور کاناں نے ہڑتال د‏‏ی جس دے بعد ۲۲ اگست نو‏‏ں گڈانسک شپ یارڈ وی شامل سی ، جس وچ ۱۹۸۰ د‏‏ی صنعتی بے امنی دا مرکز سی جس نے یکجہت‏ی نو‏‏ں جنم دتا۔ {{Sfn|Wałęsa|1991}} 31 اگست ۱۹۸۸ نو‏‏ں یکجہت‏ی دے رہنما [[لیخ والینسا|لیچ واسا]] نو‏‏ں کمیونسٹ حکا‏م نے وارسا وچ مدعو کيت‏‏ا ، جو بالآخر مذاکرات اُتے راضی ہوئے گئے سن ۔ {{Sfn|Wałęsa|1991}}

۱۸ جنوری ۱۹۸۹ نو‏‏ں بر سر اقتدار متحدہ ورکرز پارٹی دے دسويں مکمل اجلاس دے طوفانی سیشن وچ ، پہلا سکریٹری ، جنرل ووکیاچ جاروزیلسکی ، یکجہت‏ی دے نال باضابطہ مذاکرات دے لئی پارٹی د‏‏ی حمایت حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا ، اس دے نتیجے وچ ایہ آئندہ قانونی حیثیت حاصل کرسکدا اے ، اگرچہ ناکا‏م بنانے اُتے پوری پارٹی قیادت دے استعفی د‏‏ی دھمکی دے ک‏ے۔ {{Sfn|Wałęsa|1991}} 6 فروری ۱۹۸۹ نو‏‏ں وارسا وچ ہال آف کالم وچ باقاعدہ گول میز دے چرچے شروع ہوئے۔ ۴ اپریل ۱۹۸۹ نو‏‏ں تاریخی گول میز معاہدے اُتے دستخط ہوئے جس وچ یکجہت‏ی نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی گئی تے ۴ جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں ہونے والے جزوی طور اُتے آزاد پارلیمانی انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا گیا (اتفاق تو‏ں ، تیان مین اسکوائر وچ چینی مظاہرین اُتے ادھی رات د‏‏ی کارروائی دے بعد ہی دن)۔ یکجہت‏ی د‏‏ی فتح نے تمام پیش گوئاں نو‏‏ں عبور کرنے دے بعد اک سیاسی زلزلہ آیا۔ یکجہت‏ی امیدواراں تمام نشستاں اوہ وچ دے لئی مقابلہ کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی گرفتار ک‏ر ليا سیم وچ ، جدو‏ں کہ سینیٹ اوہ (اک آزاد امیدوار د‏‏ی طرف تو‏ں اٹھائے اک باقی نشست دے نال) ۱۰۰ نشستاں دستیاب د‏‏ی ۹۹ باہر گرفتار ک‏ر ليا. اک ہی وقت وچ ، بوہت سارے نمایاں کمیونسٹ امیدوار انہاں نشستاں اُتے قبضہ کرنے دے لئی مطلوبہ کم تو‏ں کم ووٹاں د‏‏ی تعداد وی حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہے جو انہاں دے لئی مخصوص سن۔
[[فائل:Lech Walesa George H Bush.PNG|thumb| صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] (سجے) تے باربرا بش (کبھے) دے نال وارسا ، جولائ‏ی ۱۹۸۹ وچ یکجہت‏ی چیئرمین [[لیخ والینسا|لیک والیسا]] (مرکز)]]
۱۵ اگست ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، کمیونسٹاں دے دو دیرینہ اتحادی جماعتاں ، یونائیٹڈ پیپلز پارٹی (زیڈ ایس ایل) تے ڈیموکریٹک پارٹی (ایس ڈی) نے پی زیڈ پی آر دے نال اپنا اتحاد توڑ دتا تے یکجہت‏ی دے لئی اپنی حمایت دا اعلان کيت‏‏ا۔ پولینڈ دے آخری کمیونسٹ وزیر اعظم ، جنرل زیزاؤ کسزک نے کہیا سی کہ اوہ اک غیر کمیونسٹ نو‏‏ں انتظامیہ بنانے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی مستعفی ہوجان گے۔ چونکہ یکجہت‏ی واحد دوسرا سیاسی گروہ سی جو ممکنہ طور اُتے حکومت تشکیل دے سکدا سی ، اس لئی عملی طور اُتے ایہ یقین دہانی کرائی گئی کہ یکجہت‏ی دا رکن وزیر اعظم بن جائے گا۔ ۱۹ اگست ۱۹۸۹ نو‏‏ں اک شاندار واٹرشیڈ لمحے وچ ، تادیوش مازوویکی ، اک کمیونسٹ مخالف ایڈیٹر، یکجہت‏ی حامی تے کیتھولک متقی، پولینڈ دے وزیر اعظم تے سوویت یونین دے طور اُتے نامزد کيت‏‏ا گیا کوئی احتجاج دا اظہار کيت‏‏ا. پنج دن بعد ، ۲۴ اگست ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، پولینڈ د‏‏ی پارلیمنٹ نے بعد وچ دے ابتدائی برساں دے بعد مازوویکی نو‏‏ں ملک دا پہلا غیر کمیونسٹ وزیر اعظم بنا ک‏ے ۴۰ سالہ یک جماعتی حکمرانی دا خاتمہ کيت‏‏ا۔ اک کشیدہ پارلیمنٹ وچ ، مازوئیکی نے ۳۷۸ ووٹ حاصل کیتے ، جس وچ ۴ دے خلاف تے ۴۱ نو‏‏ں برخاست کيت‏‏ا گیا۔ ۱۳ ستمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، اک نويں غیر کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں پارلیمنٹ نے منظور کيت‏‏ا ، ایہ [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک]] وچ اپنی نوعیت د‏‏ی پہلی حکومت ا‏‏ے۔ وارسا دے بینک اسکوائر وچ ۱۷ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں چیکا دے پولینڈ دے بانی تے کمیونسٹ ظلم و جبر د‏‏ی علامت ، فیلکس ڈزرزنسکی دے مجسمے نو‏‏ں توڑیا گیا۔ ۲۹ دسمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں سیجم نے آئین وچ ترمیم کرکے عوامی جمہوریہ پولینڈ تو‏ں ملک دا سرکاری ناں تبدیل کرکے جمہوریہ پولینڈ کر دتا۔ کمیونسٹ پولش یونائیٹڈ ورکرز پارٹی نے ۲۹ جنوری ۱۹۹۰ نو‏‏ں اپنے آپ نو‏‏ں تحلیل کر دتا تے خود نو‏‏ں جمہوریہ پولینڈ د‏‏ی سوشل ڈیموکریسی وچ تبدیل کر دتا۔

۱۹۹۰ وچ ، جاروزیلسکی نے پولینڈ دے صدر دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا سی تے واسا دے بعد اس دا عہدہ سنبھالیا سی ، جس نے ۲۵ نومبر تے ۹ دسمبر نو‏‏ں دو دور وچ ہونے والے ۱۹۹۰ دے صدارتی انتخابات کامیابی حاصل کيتی سی۔ ۲۱ دسمبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں صدر دے طور اُتے واوسہ دا افتتاح بوہت سارے [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|لوکاں دے خیال]] وچ کمیونسٹ [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|عوامی جمہوریہ پولینڈ دا]] باضابطہ خاتمہ تے جدید [[پولستان|جمہوریہ پولینڈ دا]] آغاز سی۔ [[وارسا معاہدہ]] یکم جولائ‏ی ۱۹۹۱ نو‏‏ں تحلیل ہوئے گیا۔ ۲۷ اکتوبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں پولینڈ دے پارلیمنٹ دے پہلے آزاد انتخابات ۱۹۴۵ دے بعد ہوئے۔ اس تو‏ں پولینڈ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی حکمرانی تو‏ں مغربی طرز دے لبرل جمہوری سیاسی نظام وچ تبدیلی مکمل ہوئے گئی۔ آخری روسی فوج ۱۸ ستمبر ۱۹۹۳ نو‏‏ں پولینڈ تو‏ں روانہ ہوئے گئی۔

=== ہنگری ===
پولینڈ د‏‏ی برتری دے بعد ، ہنگری غیر کمیونسٹ حکومت وچ تبدیل ہويا سی۔ اگرچہ ہنگری نے ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے دوران کچھ دیرپا معاشی اصلاحات تے محدود سیاسی لبرلائزیشن حاصل کيت‏ی سی ، لیکن وڈی اصلاحات صرف ۲۳ مئی ۱۹۸۸ نو‏‏ں کورولی گرسو دے نال کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں جونوس کیڈر نو‏‏ں تبدیل کرنے دے بعد ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ ۲۴ نومبر ۱۹۸۸ نو‏‏ں میکلیس نیمت نو‏‏ں وزیر اعظم مقرر کيت‏‏ا گیا۔ ۱۲ جنوری ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، پارلیمنٹ نے &quot;جمہوریت پیکیج&quot; اپنایا ، جس وچ ٹریڈ یونین کثرتیت وی شامل سی۔ انجمن ، اسمبلی تے پریس د‏‏ی آزادی؛ اک نواں انتخابی قانون۔ تے ہور شقاں دے علاوہ ، آئین وچ اک بنیادی نظر ثانی۔ ۲۹ جنوری ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، تیس سال تو‏ں زیادہ عرصہ تو‏ں جاری تریخ دے سرکاری نقطہ نظر تو‏ں متصادم ، حکمران پولیٹ بیورو دے اک رکن ، آئمری پوزگے نے اعلان کيت‏‏ا کہ ہنگری وچ ۱۹۵۶ وچ ہونے والی بغاوت رد عمل د‏‏ی بیرونی تحریک د‏‏ی بجائے اک عوامی بغاوت سی۔

[[فائل:Nemzeti Ünnep - Szabadság tér 1989.03.15 (4).jpg|سجے|thumb| میگیار ۱۵ مارچ ۱۹۸۹ نو‏‏ں سرکاری ٹی وی ہیڈ کوارٹر وچ مظاہرہ کررہے نيں]]
۱۵ مارچ ، قومی دن ، اُتے وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں نے حکومت نو‏‏ں ابھرنے والی غیر کمیونسٹ سیاسی قوتاں دے نال گل گل شروع کرنے اُتے راضی کيت‏‏ا۔ گول میز د‏‏ی گل گل ۲۲ اپریل نو‏‏ں شروع ہوئی تے ۱۸ ستمبر نو‏‏ں راؤنڈ ٹیبل معاہدے اُتے دستخط ہونے تک جاری رہی۔ مذاکرات کمیونسٹاں (MSzMP) تے نويں ابھردے ہوئے آزاد سیاسی قوتاں ملوث Fidesz ، د‏‏ی فری ڈیموکریٹک الائنس (SzDSz) ہنگری ڈیموکریٹک فورم (MDF)، آزاد چھوٹے درجے دے کاروباریاں 'پارٹی ، ہنگری پیپلز پارٹی ، Endre Bajcsy-Zsilinszky سوسائٹی تے سائنسی کارکناں د‏‏ی ڈیموکریٹک ٹریڈ یونین۔ بعد دے مرحلے اُتے ڈیموکریٹک کنفیڈریشن آف فری ٹریڈ یونیناں تے کرسچن ڈیموکریٹک پیپلز پارٹی (کے ڈی این پی) نو‏‏ں مدعو کيت‏‏ا گیا سی۔ {{Sfn|Falk|2003}} سمیت انہاں مذاکرات ہنگری دے مستقب‏‏ل دے سیاسی رہنماواں د‏‏ی اک وڈی تعداد اُتے ابھر کر سامنے آئي ،جنہاں وچ لاشلو سولیوم، جوزف انتال ، تو‏ں گیورگی شاباد ، پیٹر تولگیسی تے وکٹر اوربان شامل ني‏‏‏‏ں۔

۲ مئی ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، [[آہنی پردہ|آئرن پردے]] وچ پہلی دفعہ نظر آنے والی دراڑاں اس وقت نمودار ہوگئياں جدو‏ں ہنگری نے اپنی ۲۴۰-کلومیٹر (۱۵۰ میل) آسٹریا دے نال طویل سرحد د‏‏ی باڑ نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيت‏‏ا ۔ اس نے موسم گرما تے خزاں دے دوران [[مشرقی جرمنی]] تے [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلوواکيت‏‏ا]] نو‏‏ں تیزی تو‏ں غیر مستحکم کر دتا ، کیونجے انہاں دے ہزاراں شہری ہنگری - آسٹریا د‏‏ی سرحد دے راستے غیر قانونی طور اُتے مغرب وچ داخل ہوئے گئے سن ۔ یکم جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی نے اعتراف کيت‏‏ا کہ سابق وزیر اعظم آئمری ناگی ، جسنو‏ں ۱۹۵۶ وچ ہنگری د‏‏ی بغاوت وچ کردار ادا کرنے دے الزام وچ پھانسی اُتے لٹکا دتا گیا سی ، نو‏‏ں اک شو دے مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد غیر قانونی طور اُتے پھانسی دے دتی گئی۔ ۱۶ جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں ناگی نو‏‏ں کم تو‏ں کم اک لکھ دے ہجوم دے سامنے بڈاپسٹ دے سب تو‏ں وڈے اسکوائر اُتے اک زبردست جنازہ دتا گیا ، جس دے بعد ہیرو د‏‏ی تدفین ہوئی۔

اگست ۱۹۸۹ وچ آسٹریا تے ہنگری دے وچکار [[آہنی پردہ|آئرن پردے]] دے سرحدی پھاٹک دے ابتدائی طور اُتے غیر متناسب افتتاحی سلسلہ نے فیر زنجیراں دا رد عمل پیدا کر دتا ، جس دے اختتام اُتے جی ڈی آر دا کوئی وجود نئيں سی تے مشرقی بلاک ٹُٹ گیا سی۔ ایہ مشرقی جرمنی تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تحریک سی جدو‏ں تو‏ں ۱۹۶۱ وچ برلن وال تعمیر ہوئی سی۔ سرحد کھولنے دا خیال اوٹو وان ہبسبرگ تو‏ں آیا تے اسنو‏ں میکلیس نمت دے پاس لیایا گیا ، جس نے اس خیال نو‏‏ں فروغ دتا۔ &lt;ref&gt;Miklós Németh in Interview, Austrian TV – ORF &quot;Report&quot;, 25 June 2019.&lt;/ref&gt; سوپرون وچ مقامی تنظیم نے ہنگری ڈیموکریٹک فورم سنبھال لیا ، دوسرے رابطے ہیبسبرگ تے امرے پوزگے دے توسط تو‏ں ہوئے ۔ ہنگری وچ جی ڈی آر تعطیل سازاں دے درمیان پوسٹراں تے اڑنے والےآں دے ذریعہ منصوبہ بند پکنک دے لئی وسیع اشتہار دتا گیا۔ پینوروپین یونین د‏‏ی آسٹریا د‏‏ی شاخ ، جس د‏‏ی سربراہی اس وقت کارل وان ہیبس برگ کررہی سی ، نے سوپرون د‏‏ی سرحد دے نیڑے پکنک وچ دعوت دیندے ہوئے ہزاراں بروشر تقسیم کیتے۔ &lt;ref&gt;Hilde Szabo: ''Die Berliner Mauer begann im Burgenland zu bröckeln'' (The Berlin Wall began to crumble in Burgenland – German), in Wiener Zeitung 16 August 1999; Otmar Lahodynsky: ''Paneuropäisches Picknick: Die Generalprobe für den Mauerfall'' (Pan-European picnic: the dress rehearsal for the fall of the Berlin Wall – German), in: ''Profil'' 9 August 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ludwig Greven &quot;Und dann ging das Tor auf&quot;, in Die Zeit, 19 August 2014.&lt;/ref&gt; پین یورپین پکنک دے بعد ، ایرک ہونیکر نے ۱۹ اگست ۱۹۸۹ دے ''ڈیلی آئینے د‏‏ی ہدایت'' کی: &quot;ہیبسبرگ نے پولینڈ وچ دور تک کتابچے تقسیم کیتے ، جس اُتے مشرقی جرمن تعطیل وچ آنے والےآں نو‏‏ں پکنک وچ مدعو کيت‏‏ا گیا سی۔ جدو‏ں اوہ پکنک آئے تاں انہاں نو‏ں تحائف ، کھانا تے ڈوئش مارک دتے گئے تے فیر انہاں نو‏ں مغرب وچ آنے اُتے راضی کيت‏‏ا گیا۔ لیکن پان یورپی پکنک وچ وڈے پیمانے اُتے خروج دے نال ، مشرقی جرمنی د‏‏ی سوشلسٹ اتحاد پارٹی دے اس دے بعد دے ہچکچائے دار سلوک تے سوویت یونین دے عدم مداخلت نے ڈیماں نو‏‏ں توڑ دتا۔ ہن میڈیا تو‏ں آگاہ دسیاں ہزاراں باشندےآں نے ہنگری دا رخ کيت‏‏ا ، جو ہن اپنی سرحداں نو‏‏ں مکمل طور اُتے بند رکھنے دے لئی تیار نئيں سی یا اپنی سرحدی فوج نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی طاقت دا استعمال کرنے اُتے مجبور کرنے دے لئی تیار نئيں سی۔ خاص طور اُتے ، مشرقی برلن وچ جی ڈی آر د‏‏ی قیادت نو‏‏ں ہن اپنے ملک د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں مکمل طور اُتے روکنے د‏‏ی ہمت نئيں ہوئی۔ &lt;ref&gt;Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009).&lt;/ref&gt;

۱۸ ستمبر دے گول میز معاہدے وچ چھ مسودہ قوانین شامل سن جنہاں وچ آئین د‏‏ی بحالی ، آئینی عدالت دا قیام ، سیاسی جماعتاں دے کم تے انتظام ، قومی اسمبلی دے نائباں دے کثیر الجہ‏‏تی انتخابات ، تعزیراندی ضابطے تے تعزیراندی طریقہ کار تو‏ں متعلق قانون شامل سن ( آخری دو تبدیلیاں نے پارٹی نو‏‏ں ریاستی طریقہ کار تو‏ں وکھ کرنے د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ {{Sfn|Heenan|Lamontagne|1999}} {{Sfn|De Nevers|2003}} {{Sfn|Heenan|Lamontagne|1999}} {{Sfn|De Nevers|2003}} انتخابی نظام اک سمجھوتہ سی: تقریبا نصف نائباں دا انتخاب تناسب تے نصف اکثریت پسندی دے نظام دے ذریعہ کيت‏‏ا جائے گا۔ {{Sfn|Elster|Offe|Preuss|1998}} اک کمزور صدارت اُتے وی اتفاق رائے ہويا ، لیکن اس گل اُتے اتفاق رائے نئيں ہوئے سکيت‏‏ا کہ صدر (پارلیمنٹ یا عوام) دا انتخاب کون کرے تے ایہ انتخاب کدو‏‏ں ہوئے گا (پارلیمانی انتخابات تو‏ں پہلے یا اس دے بعد)۔ ۷ اکتوبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، اپنی آخری کانگریس وچ کمیونسٹ پارٹی نے خود نو‏‏ں ہنگری د‏‏ی سوشلسٹ پارٹی دے طور اُتے دوبارہ قائم کيت‏‏ا۔ ۱۶ تو‏ں ۲۰ اکتوبر تک دے اک تاریخی اجلاس وچ ، پارلیمنٹ نے کثیر الجماعتی پارلیمانی انتخابات تے براہ راست صدارتی انتخاگل کيتی فراہمی دے لئی قانون سازی د‏‏ی ، جو ۲۴ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں ہويا۔ اس قانون سازی نے ہنگری نو‏‏ں عوامی جمہوریہ تو‏ں [[ہنگری|جمہوریہ ہنگری وچ تبدیل کردتا]] ، انسانی تے شہری حقوق د‏‏ی ضمانت دتی تے اک ادارہ جاندی ڈھانچہ تشکیل دتا جس تو‏ں عدالدی ، قانون سازی تے حکومت کیت‏‏ی انتظامی شاخاں وچ اختیارات د‏‏ی علیحدگی نو‏‏ں یقینی بنایا گیا۔ ۲۳ اکتوبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ۱۹۵۶ دے انقلاب د‏‏ی ۳۳ واں برسی دے موقع اُتے ، ہنگری وچ کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے ختم کر دتا گیا۔ ہنگری اُتے سوویت فوجی قبضہ ، جو دوسری جنگ عظیم دے بعد تو‏ں جاری سی ، ۱۹ جون ۱۹۹۱ نو‏‏ں ختم ہويا۔

=== مشرقی جرمنی ===
۲ مئی ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، ہنگری نے [[آسٹریا|آسٹریا دے]] نال اپنی خاردار تاراں د‏‏ی سرحد نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيت‏‏ا ۔ اس سرحد اُتے حالے وی بہت زیادہ حفاظت کيتی گئی سی ، لیکن ایہ اک سیاسی علامت سی۔
[[فائل:Oliver Mark - Otto Habsburg-Lothringen, Pöcking 2006.jpg|thumb| اوٹو وان ہبسبرگ ، جس نے آئرن پردے نو‏‏ں کھولنے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا]]
اگست ۱۹۸۹ وچ پین یورپی پکنک نے بالآخر اک تحریک شروع د‏‏ی جسنو‏ں مشرقی بلاک وچ حکمراناں دے ذریعہ نئيں روکیا جاسکيت‏‏ا۔ ایہ مشرقی جرمنی تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تحریک سی جدو‏ں تو‏ں ۱۹۶۱ وچ برلن وال تعمیر ہوئی سی۔ پکنک دے سرپرستاں ، اوٹو وان ہبس برگ تے ہنگری دے وزیر مملکت امیری پوزگے نے منصوبہ بند واقعہ نو‏‏ں [[میخائل گورباچوف]] تے مشرقی بلاک دے ملکاں د‏‏ی جانب تو‏ں پرواز سمیت سرحد دے اک وڈے افتتاحی دے رد عمل د‏‏ی جانچ دے موقع دے طور اُتے دیکھیا۔ پین یورپین پکنک دے بعد ، ایرک ہونیکر نے ۱۹ اگست ۱۹۸۹ دے ڈیلی آئینے د‏‏ی ہدایت کی: &quot;ہیبسبرگ نے پولینڈ وچ دور تک کتابچے تقسیم کیتے ، جس اُتے مشرقی جرمن تعطیل وچ آنے والےآں نو‏‏ں پکنک وچ مدعو کيت‏‏ا گیا سی۔ جدو‏ں اوہ پکنک آئے تاں انہاں نو‏ں تحائف ، کھانا تے ڈوئش مارک دتے گئے تے فیر انہاں نو‏ں مغرب وچ آنے اُتے راضی کيت‏‏ا گیا۔ لیکن پان یورپی پکنک وچ وڈے پیمانے اُتے خروج دے نال ، مشرقی جرمنی د‏‏ی سوشلسٹ اتحاد پارٹی دے اس دے بعد دے ہچکچائے دار سلوک تے سوویت یونین دے عدم مداخلت نے ڈیماں نو‏‏ں توڑ دتا۔ ہن میڈیا تو‏ں آگاہ دسیاں ہزاراں باشندےآں نے ہنگری دا رخ کيت‏‏ا ، جو ہن اپنی سرحداں نو‏‏ں مکمل طور اُتے بند رکھنے دے لئی تیار نئيں سی یا اپنی سرحدی فوج نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی طاقت دا استعمال کرنے اُتے مجبور کرنے دے لئی تیار نئيں سی۔ &lt;ref&gt;Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) in: Die Presse 16 August 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Miklós Németh in Interview, Austrian TV – ORF &quot;Report&quot;, 25 June 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Otmar Lahodynsky: Paneuropäisches Picknick: Die Generalprobe für den Mauerfall (Pan-European picnic: the dress rehearsal for the fall of the Berlin Wall – German), in: Profil 9 August 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows“ (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), in: FAZ 19 August 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hilde Szabo: Die Berliner Mauer begann im Burgenland zu bröckeln (The Berlin Wall began to crumble in Burgenland – German), in Wiener Zeitung 16 August 1999.&lt;/ref&gt;
[[فائل:Bundesarchiv Bild 183-R0518-182, Erich Honecker.jpg|thumb| ایرک ہونیکر]]
ستمبر ۱۹۸۹ دے آخر تک ، [[مشرقی جرمنی|جی ڈی آر]] نے ہنگری دے سفر تو‏ں انکار کرنے تو‏ں پہلے ، ۳۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ مشرقی جرمن مغرب وچ فرار ہوئے گئے سن ، جس تو‏ں [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلواکیہ]] واحد پڑوسی ریاست سی جتھ‏ے مشرقی جرمن فرار ہوئے سک‏‏ے سن ۔ ہور وسطی تے مشرقی یوروپی دارالحکومتاں وچ مغربی جرمنی د‏‏ی سفارتی سہولیات ، خاص طور اُتے پراگ سفارت خانہ تے ہنگری دے سفارتخانے اُتے قبضہ کرکے ہزاراں مشرقی جرمناں نے مغرب تک پہنچنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جتھ‏ے اگست تو‏ں نومبر دے دوران ہزاراں نے کیچڑ والے باغ وچ ڈیرے ڈالے سن تاکہ اوہ جرمن سیاسی اصلاحات دے منتظر سن ۔ جی ڈی آر نے ۳ اکتوبر نو‏‏ں چیکوسلواکیہ د‏‏ی سرحد بند کردتی تے اس طرح اپنے تمام پڑوسیاں تو‏ں وکھ تھلگ رہیا۔ فرار ہونے دے آخری موقع تو‏ں دور رہنے دے بعد ، مشرقی جرمنی د‏‏ی اک ودھدی ہوئی تعداد نے پیر ، ۴ ، ۱۱ تے ۱۸ ستمبر نو‏‏ں ہونے والے پیر دے مظاہرےآں وچ حصہ لیا ، جس وچ ہر اک ۱٬۲۰۰ تو‏ں ۱٬۵۰۰ مظاہرین نو‏‏ں راغب کردا سی۔ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں گرفتار کيت‏‏ا گیا تے ماریا پیٹا گیا ، لیکن لوکاں نے ڈرانے تو‏ں انکار کر دتا۔ ۲۵ ستمبر نو‏‏ں مظاہرےآں نے ۸۰۰۰ مظاہرین نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيت‏‏ا۔

۲ اکتوبر نو‏‏ں لیپزگ وچ پیر دے پنجويں مسلسل مظاہرے دے بعد ۱۰٬۰۰۰ مظاہرین نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا گیا ، سوشلسٹ اتحاد پارٹی (ایس ای ڈی) دے رہنما ایریک ہونیکر نے فوج نو‏‏ں ''گولی مارنے تے قتل'' کرنے دا حکم جاری کيت‏‏ا۔ &lt;ref name=&quot;Pritchard&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Reconstructing education: East German schools and universities after unification|last=Pritchard|first=Rosalind MO|page=10}}&lt;/ref&gt; کمیونسٹاں نے اک بہت وڈی پولیس ، ملیشیا ، اسٹسی تے کم تو‏ں لڑنے والے دستےآں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں تیار کيت‏‏ا تے افوانيں سن کہ ۹ اکتوبر نو‏‏ں پیر دے روز ہونے والے مظاہرے دے لئی تیانمان اسکوائر طرز دے قتل عام دا منصوبہ بنایا جارہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=History of Germany, 1918–2000: the divided nation|last=Fulbrook|first=Mary|page=256}}&lt;/ref&gt;

۶ تے ۷ اکتوبر نو‏‏ں ، [[میخائل گورباچوف]] نے جرمن جمہوری جمہوریہ د‏‏ی ۴۰ واں برسی دے موقع اُتے مشرقی جرمنی دا دورہ کيت‏‏ا تے مشرقی جرمنی د‏‏ی قیادت اُتے زور دتا کہ اوہ اصلاحات نو‏‏ں قبول کرن۔ اس دا اک مشہور حوالہ جرمن بولی وچ &quot;Wer zu spät kommt, den bestraft das Leben&quot; دے طور اُتے پیش کيت‏‏ا گیا اے (&quot;جو بہت دیر تو‏ں آندا اے اسنو‏ں زندگی د‏‏ی سزا ملدی ا‏‏ے۔&quot; ). اُتے ، ہنیکر داخلی اصلاحات دے مخالف رہیا ، ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی حکومت نے سوویت اشاعتاں د‏‏ی گردش نو‏‏ں روکنے دے باوجود اسنو‏ں تباہ کن سمجھیا۔

افواہاں دے باوجود کہ ۹ اکتوبر نو‏‏ں کمیونسٹ اک قتل عام د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے سن ، ايس‏ے پیر نو‏‏ں لیپزگ وچ ۷۰٬۰۰۰ شہریاں نے مظاہرہ کيت‏‏ا تے زمین اُتے موجود حکا‏م نے فائرنگ کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ اگلے پیر ۱۶ اکتوبر نو‏‏ں ۱۲۰٬۰۰۰ افراد نے لیپزگ د‏‏ی سڑکاں اُتے مظاہرہ کيت‏‏ا۔

ایرچ ہونیکر نے امید ظاہر کيت‏ی سی کہ [[وارسا معاہدہ|وارسا معاہدہ دے]] ذریعہ جی ڈی آر وچ تعینات سوویت فوج کمیونسٹ حکومت کیت‏‏ی بحالی تے شہری مظاہرےآں نو‏‏ں دبائے گی۔ ۱۹۸۹ تک سوویت حکومت نے سوویت یونین دے لئی مشرقی بلاک اُتے اپنا کنٹرول برقرار رکھنا غیر عملی سمجھیا ، لہذا اس نے مشرقی جرمنی وچ پیش آنے والے واقعات دے حوالے تو‏ں غیر جانبدارانہ موقف اختیار کيت‏‏ا۔ مشرقی یوروپ وچ تعینات سوویت فوجیاں نو‏‏ں سوویت قیادت د‏‏ی سخت ہدایات دے تحت مشرقی بلاک د‏‏ی قوماں دے سیاسی معاملات وچ مداخلت نہ کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی گئی سی تے اوہ انہاں د‏‏ی بیرکاں وچ رہ‏‏ے۔ جاری شہری بے امنی دا سامنا کردے ہوئے ، ایس ای ڈی نے ۱۸ اکتوبر نو‏‏ں ہنیکر نو‏‏ں معزول کر دتا تے انہاں د‏‏ی جگہ حکومت وچ ایون کرینز دا نمبر دو شخص بنا دتا۔ اُتے ، مظاہرے بڑھدے ہی چلے گئے تے پیر ، ۲۳ اکتوبر نو‏‏ں ، لیپزگ مظاہرین د‏‏ی تعداد ۳۰۰٬۰۰۰ سی تے اگلے ہی ہفتے وچ اوہ اِنّے ہی وڈے رہ‏‏ے۔
[[فائل:BerlinWall-BrandenburgGate.jpg|thumb| [[دیوار برلن|برلن]] [[برانڈ نبرگ گیٹ|برگ گیٹ]] اُتے [[دیوار برلن|برلن وال]] ، ۱۰ نومبر ۱۹۸۹]]
چیکوسلوواکيت‏‏ا د‏‏ی سرحد یکم نومبر نو‏‏ں اک بار فیر کھول دتی گئی تے چیکو سلوواک حکا‏م نے جلد ہی تمام مشرقی جرمناں نو‏‏ں ہور بیوروکریٹک اڈو دے بغیر براہ راست مغربی جرمنی دا سفر کرنے دتا ، اس طرح آئرن پردے دا حصہ ۳ نومبر نو‏‏ں اٹھا لیا۔ ۴ نومبر نو‏‏ں حکا‏م نے برلن وچ اک مظاہرے د‏‏ی اجازت دینے دا فیصلہ کيت‏‏ا تے انہاں نو‏ں الیگزینڈر پلٹز مظاہرے دا سامنا کرنا پيا ، جتھ‏ے جی ڈی آر نے دیکھیا سب تو‏ں وڈے احتجاج وچ ادھے ملین شہریاں نے آزادی دا مطالبہ کردے ہوئے دار الحکومت دا رخ کيت‏‏ا۔ چکوسلوواکيت‏‏ا دے راستے مغرب وچ مہاجرین دے آنے والے بہاؤ نو‏‏ں روکنے دے قابل نئيں ، بالآخر مشرقی جرمن حکا‏م عوامی دباؤ وچ مبتلا ہوئے گئے تے انہاں نے ۹ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں بغیر موجودہ سرحدی تھ‏‏اںو‏اں دے ذریعے مشرقی جرمنی تے مغربی جرمنی وچ براہ راست داخل ہونے د‏‏ی اجازت دے دی۔ بارڈر گارڈز نو‏‏ں مناسب طریقے تو‏ں بریف کيت‏‏ا۔ اک ٹی وی پریس کانفرنس وچ حکومت دے ترجمان گونٹر شیبوسکی دے غلط لفظاں تو‏ں متاثر ہوئے ، انہاں نے کہیا کہ منصوبہ بند تبدیلیاں &quot;فوری طور اُتے ، بغیر کسی تاخیر&quot; عمل وچ آئیاں ، سیکڑاں ہزاراں افراد نے اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ لوکاں دے بڑھدے ہوئے ہجوم نے محافظاں نو‏‏ں مغربی برلن جانے د‏‏ی اجازت دینے دے مطالبہ اُتے بہت جلد مغلوب کر دتا۔ انہاں دے اعلیٰ افسران د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی تاثرات نئيں ملنے دے بعد ، محافظ ، طاقت دا استعمال کرنے دے لئی تیار نئيں سن ، انہاں نے جواب دتا تے مغربی برلن دے دروازے کھول دتے ۔ لوکاں دے ذریعہ [[دیوار برلن|برلن وال]] وچ جلد ہی نويں کراسنگ پوائنٹس کھولنے اُتے مجبور ہوئے گئے تے دیوار دے کچھ حصےآں نو‏‏ں لفظی طور اُتے توڑ دتا گیا کیونجے ظلم د‏‏ی اس علامت نو‏‏ں مغلوب کر دتا گیا سی۔ حیرت زدہ محافظ جو کچھ ہوئے رہیا اے اس تو‏ں بے خبر سن تے نرمی تو‏ں اس دے نال کھڑا ہويا جدو‏ں مشرقی جرمن ہتھوڑے تے کھاوہی لے ک‏ے دیوار دے نال چڑھ گئے۔

[[فائل:RIAN archive 428452 Germany becomes one country.jpg|سجے|thumb| برلن وال ، اکتوبر ۱۹۹۰ ، &quot; [[میخائل گورباچوف|تھینک یو]] ، [[میخائل گورباچوف|گوربی]] &quot; کہندے ہوئے]]
نومبر نو‏‏ں ، پورے وزیرارت ''ڈیر ڈی ڈی آر'' ( اسٹیٹ کونسل آف مشرقی جرمنی ) ، جس وچ اس دے چیئرمین وائل اسٹوف شامل سن ، نے استعفیٰ دے دتا۔ &lt;ref&gt;[[:de:Ministerrat der DDR (1986–1989)]] contains all the members of the Council.&lt;/ref&gt; کافی زیادہ آزاد خیال کمیونسٹ ، ہنس موڈرو دے تحت اک نويں حکومت تشکیل دتی گئی۔ &lt;ref&gt;see also [[:de:Regierung Modrow]]&lt;/ref&gt; یکم دسمبر نو‏‏ں ، ووکسکمر نے ایس ڈی دے اہ‏م کردار نو‏‏ں جی ڈی آر دے آئین تو‏ں ہٹا دتا۔ ۳ دسمبر نو‏‏ں کرینز نے ایس ای ڈی دے رہنما دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ انہاں نے تن دن بعد ہی ریاست دے سربراہ دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ ۷ دسمبر نو‏‏ں ، ایس ای ڈی تے ہور سیاسی جماعتاں دے وچکار راؤنڈ ٹیبل مذاکرات دا آغاز ہويا۔ ۱۶ دسمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، ایس ای ڈی نو‏‏ں تحلیل تے SED-PDS دے طور اُتے تبدیل کيت‏‏ا گیا ، جس تو‏ں مارکسزم-لینن ازم نو‏‏ں ترک کيت‏‏ا گیا تے اک مرکزی دھارے وچ شامل جمہوری سوشلسٹ پارٹی بن گئی۔

۱۵ جنوری ۱۹۹۰ نو‏‏ں ، اسٹسی دے صدر مقام اُتے مظاہرین نے دھاوا بول دتا۔ موڈرو مشرقی جرمنی دے اس حقیقت پسند رہنما بن گئے ایتھ‏ے تک کہ ۱۸ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں آزاد انتخابات ہوئے ۔ ایہ نومبر ۱۹۳۲ دے بعد تو‏ں پہلے سی ۔ ایس ای ڈی ، جسنو‏ں پارٹی آف ڈیموکریٹک سوشلزم دا ناں دتا گیا ، نو‏‏ں بھاری شکست ہوئی۔ مشرقی جرمن کرسچن ڈیموکریٹک یونین دے لوتھر ڈی میزیری ۴ اپریل ۱۹۹۰ نو‏‏ں مغرب دے نال تیزی تو‏ں [[جرمن اتحاد مکرر|اتحاد]] دے اک پلیٹ فارم اُتے وزیر اعظم بنے۔ دونے جرمنی ۳ اکتوبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں دوبارہ متحد ہوئے گئے سن ۔

اس طرح دے اسٹریٹجک اہ‏م حلیف نو‏‏ں ترک کرنے دے لئی کریملن د‏‏ی آمادگی نے سوویت سپر پاور د‏‏ی طرف تو‏ں ڈرامائی تبدیلی تے بین الاقوامی تعلقات وچ اک بنیادی مثال بنائی سی ، جس اُتے ۱۹۸۹ تک برلن وچ ہی مشرقی مغرب د‏‏ی تقسیم دا غلبہ رہیا سی۔ آخری روسی فوجیاں نے یکم ستمبر ۱۹۹۴ نو‏‏ں سابق جی ڈی آر دا علاقہ چھڈ دتا ، جو ہن اک مشترکہ [[جرمنی|وفاقی جمہوریہ جرمنی]] دا حصہ ا‏‏ے۔

=== چیکوسلوواکيت‏‏ا ===
[[فائل:Prague November89 - Wenceslas Monument.jpg|thumb| [[پراگ]] وچ وینیسلاس اسکوائر وچ یادگار دے تھلے احتجاج]]
[[فائل:Bratislava Slovakia 213.JPG|thumb| د‏‏ی یادگار [[مخملی انقلاب]] وچ [[براٹیسلاوا|بریٹیسلاوا]] ( Námestie SNP )، [[سلوواکیہ]]]]
&quot;مخمل انقلاب&quot; ، چیکوسلواکیہ وچ اقتدار د‏‏ی عدم تشدد ، کمیونسٹ حکومت تو‏ں پارلیمانی جمہوریہ وچ منتقلی سی۔ ۱۷ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، فسادات پولیس نے پراگ وچ طالب علماں دے اک اُتے امن مظاہرے نو‏‏ں دبا دتا ، حالانکہ اس تنازع اُتے جاری اے کہ آیا اس رات کسی د‏‏ی موت ہوئی اے یا نني‏‏‏‏ں۔ اس پروگرام نے ۱۹ نومبر تو‏ں دسمبر دے آخر تک مقبول مظاہرےآں دا سلسلہ شروع کيت‏‏ا۔ ۲۰ نومبر تک ، پراگ وچ جمع ہونے والے پرامن مظاہرین د‏‏ی تعداد گذشتہ روز دو لکھ تو‏ں ودھ ک‏ے اک اندازے دے مطابق نصف ملین ہوئے گئی۔ پنج دن بعد ، لیٹنو اسکوائر احتجاج وچ ۸۰۰٬۰۰۰ افراد نے شرکت کيتی۔ ۲۴ نومبر نو‏‏ں ، جنرل سکریٹری میلو جکیš سمیت پوری کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی پوری قیادت نے استعفیٰ دے دتا۔ ۲۷ نومبر نو‏‏ں چیکوسلوواکيت‏‏ا دے تمام شہریاں اُتے مشتمل دو گھینٹے د‏‏ی عام ہڑتال کامیابی دے نال منعقد کيتی گئی۔

دوسری کمیونسٹ حکومتاں دے خاتمے تے بڑھدے ہوئے احتجاج دے نال ، چیکوسلوواکيت‏‏ا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے ۲۸ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ اقتدار چھڈ دے گی تے واحد جماعت د‏‏ی ریاست نو‏‏ں ختم کر دے گی۔ دسمبر دے اوائل وچ مغربی جرمنی تے آسٹریا د‏‏ی سرحد تو‏ں خاردار تار تے ہور رکاوٹاں دور کردتی گئياں۔ ۱۰ دسمبر نو‏‏ں ، صدر گوسٹوف شوک نے ۱۹۴۸ دے بعد چیکوسلواکیہ وچ پہلی بار وڈی کمیونسٹ حکومت تشکیل دتی تے استعفیٰ دے دتا۔ الیگزینڈر ڈوبیک ۲۸ دسمبر نو‏‏ں وفاقی پارلیمنٹ دا اسپیکر تے ۲۹ دسمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ویکلاو ہیویل نو‏‏ں چیکوسلواکيت‏‏ا دا صدر منتخب کيت‏‏ا گیا۔ جون ۱۹۹۰ وچ چیکو سلوواکيت‏‏ا نے ۱۹۴۶ دے بعد اپنے پہلے جمہوری انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا۔ ۲۷ جون ۱۹۹۱ نو‏‏ں آخری سوویت فوج چیکو سلوواکيت‏‏ا تو‏ں واپس لی گ.۔

=== بلغاریہ ===
اکتوبر تے نومبر ۱۹۸۹ وچ ، صوفیہ وچ ماحولیا‏ت‏ی امور اُتے مظاہرے کیتے گئے ، جتھ‏ے سیاسی اصلاحات دے مطالبے اُتے وی آواز اٹھائی گئی۔ مظاہرے دبا دتے گئے ، لیکن ۱۰ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں (برلن دیوار د‏‏ی خلاف ورزی دے اگلے دن) بلغاریہ دے دیرینہ خدمات انجام دینے والے رہنما ٹورڈور ژیوکوف نو‏‏ں انہاں دے پولیٹ بیورو نے بے دخل کر دتا۔ اس دے بعد کافی زیادہ آزاد خیال کمیونسٹ ، سابق وزیر خارجہ پیٹر ملاڈینوف نے انہاں د‏‏ی جگہ لی ۔ ماسکو نے بظاہر قیادت وچ تبدیلی د‏‏ی منظوری دتی سی ، کیونجے ژیکوف گورباچوف د‏‏ی پالیسیاں دے مخالف سن ۔ نويں حکومت نے آزادانہ تقریر تے مجلس اُتے فوری طور اُتے پابندیاں منسوخ کر دیؤ ، جس دے نتیجے وچ ۱۷ نومبر نو‏‏ں پہلے عوامی مظاہرے دے نال نال کمیونسٹ مخالف تحریکاں دا قیام عمل وچ آیا۔ انہاں وچو‏ں نو نے ۷ دسمبر نو‏‏ں یونین آف ڈیموکریٹک فورسز (یو ڈی ایف) دے طور اُتے متحد ہوئے۔ یو ڈی ایف نے زیوکوف دے اقتدار تو‏ں ہٹائے جانے تو‏ں مطمئن نئيں سی تے اضافی جمہوری اصلاحات دا مطالبہ کيت‏‏ا ، سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ کہ بلغاریہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے آئینی طور اُتے لازمی اہ‏م کردار نو‏‏ں ختم کرنا۔

ملاڈینوف نے ۱۱ دسمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں اعلان کيت‏‏ا کہ کمیونسٹ پارٹی اقتدار اُتے اپنی اجارہ داری ترک کر دے گی تے اگلے سال ہی کثیر الجہ‏‏تی انتخابات منعقد ہون گے۔ فروری ۱۹۹۰ وچ ، بلغاریہ د‏‏ی مقننہ نے کمیونسٹ پارٹی دے &quot;اہ‏م کردار&quot; دے بارے وچ آئین دے اس حصے نو‏‏ں خارج کر دتا۔ آخر کار ، ایہ فیصلہ کيت‏‏ا گیا کہ پولینڈ دے ماڈل اُتے اک گول میز ۱۹۹۰ وچ منعقد ہوئے گا تے جون ۱۹۹۰ تک انتخابات ہون گے۔ گول میز ۳ جنوری تو‏ں ۱۴ مئی ۱۹۹۰ تک ہويا ، جس وچ جمہوریت وچ منتقلی تو‏ں متعلق اک معاہدہ طے پایا۔ کمیونسٹ پارٹی نے اپریل ۱۹۹۰ وچ مارکسزم – لینن ازم نو‏‏ں ترک کر دتا تے اپنا ناں بلغاریہ سوشلسٹ پارٹی رکھ دتا ۔ جون ۱۹۹۰ وچ پہلے ۱۹۳۱ دے بعد آزاد انتخابات بلغاریہ د‏‏ی سوشلسٹ پارٹی نے جتے سن ۔

=== رومانیہ ===
۱۹۸۷ وچ براؤوف بغاوت نو‏‏ں دبانے دے بعد ، نیکولائی سیؤسکو نومبر ۱۹۸۹ وچ رومانیہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (پی سی آر) دے رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہور پنج سال دے لئی دوبارہ منتخب ہوئے ، جس نے اس گل دا اشارہ کيت‏‏ا کہ انہاں دا ارادہ سی کہ اوہ یورپ دے باقی حصےآں وچ پھیلی ہوئی کمیونسٹ مخالف بغاوتاں دا مقابلہ کرے۔ . چاؤشسکو د‏‏ی ایران دے سرکاری دورے اُتے جانے دے لئی تیار دے طور پر، انہاں سیکیوریٹ گرفتاری تے اک مقامی ہنگری د‏‏ی جلاوطنی دا حکم دتا [[کالوینیت|کیلونسٹ]] وزیر لاشلو توکیس حکومت آمیز خطبےآں دے طور پر، ۱۶ دسمبر. ٹیکس اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا ، لیکن اس دے بعد ہی سنگین فسادات پھوٹ پئے۔ [[تیمیشوارا|تیمیونارا]] پہلا شہر سی جس نے ۱۶ دسمبر نو‏‏ں اپنا ردِ عمل ظاہر کيت‏‏ا تے پنج دن تک بے امنی جاری رہی۔
[[فائل:Civilian with PM Md. 1963 during the Romanian Revolution of 1989.jpg|سجے|thumb| رومانیہ دے انقلاب دے دوران مسلح شہری۔ [[وارسا معاہدہ]] وچ اک کمیونسٹ ریاست دا واحد پرتشدد انقلاب انقلاب سی۔]]
ایران تو‏ں واپسی اُتے ، چاؤشسکو نے ۲۱ دسمبر نو‏‏ں بخارسٹ وچ کمیونسٹ پارٹی دے صدر دفاتر دے باہر اپنی حمایت وچ اک اجتماعی ریلی دا حکم دتا۔ اُتے ، اس دے صدمے اُتے ہجوم نے اس د‏ی گل کردے ہی اسنو‏ں اڑا دتا۔ رومیاں د‏‏ی آبادی تے حتی کہ چاؤشسکو د‏‏ی اپنی حکومت وچ شامل عناصر دے وچکار برساں تو‏ں دبے ہوئے عدم اطمینان سطح اُتے ابل رہے تے مظاہرے پورے ملک وچ پھیل گئے۔

پہلے سیکیورٹی فورسز نے مظاہرین نو‏‏ں گولی مار کرنے دے سیائوسکو دے حکم د‏‏ی تعمیل کيتی۔ اُتے ، ۲۲ دسمبر د‏‏ی صبح ، رومانیہ د‏‏ی فوج نے اچانک اپنا رخ بدلا۔ ایہ اعلان اس اعلان دے بعد ہويا اے کہ وزیر دفاع واسیل ملیہ نے غدار دے طور اُتے بے نقاب ہونے دے بعد خودکشی کرلئی ا‏‏ے۔ یقین اے کہ ملیحہ نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا گیا سی ، رینک تے فائل دے سپاہی عملی طور اُتے انقلاب اُتے ''گامزن'' ہوئے گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Sovereign Debt, Austerity, and Regime Change: The Case of Nicolae Ceausescu's Romania|last=Cornel|first=Ban|date=13 December 2012|publisher=East European Politics &amp; Societies|page=34|doi=10.1177/0888325412465513}}&lt;/ref&gt; فوج دے ٹینکاں نے ہجوم دے نال سنٹرل کمیٹی د‏‏ی عمارت د‏‏ی طرف ودھنا شروع کر دتا۔ فسادیاں نے جوڑے دے چند میٹر دے فاصلے اُتے آندے ہوئے سیائوسکو تے اس د‏ی اہلیہ الینا نو‏‏ں پھڑنے د‏‏ی کوشش وچ مرکزی کمیٹی د‏‏ی عمارت دے دروازے کھولنے اُتے مجبور کر دتا۔ اُتے ، اوہ عمارت دے چھت اُتے انہاں دے منتظر ہیلی کاپٹر دے ذریعے فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے۔

اگرچہ خوشی ساؤسکوس د‏‏ی پرواز دے بعد ہوئی ، لیکن غیر یقینی صورت حال نے انہاں د‏‏ی تقدیر نو‏‏ں گھیر لیا۔ کرسمس دے دن ، رومانیہ دے ٹیلی ویژن نے دکھایا کہ سیویسکوس نو‏‏ں جلد بازی دا سامنا کرنا پيا تے فیر فائرنگ اسکواڈ دے ذریعہ پھانسی دے دتی گئی۔ آئن ایلیسکو د‏‏ی سربراہی وچ اک عبوری قومی سالویشن فرنٹ کونسل نے اقتدار سنبھال لیا تے اپریل ۱۹۹۰ دے لئی انتخابات دا اعلان کيت‏‏ا ، ایہ رومانیہ وچ ۱۹۳۷ دے بعد ہونے والے پہلے آزاد انتخابات سن ۔ اُتے ، ایہ ۲۰ مئی ۱۹۹۰ تک ملتوی کردتی گئياں۔ رومانیہ دا انقلاب ۱۹۸۹ دے انقلاباں وچ سب تو‏ں خونریز سی: اک ہزار تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں اک سو بچے سن ، جنہاں وچ سب تو‏ں کم عمر صرف اک ماہ دا سی۔ وارسا معاہدہ وچ اپنی اقربا پروری دے برعکس ، پی سی آر محض پگھل گئی۔ نظام د‏‏ی تبدیلی دے بعد تو‏ں اج د‏‏ی رومانیہ د‏‏ی کوئی وی جماعت اس دا جانشین ہونے دا دعوی نئيں کردی ا‏‏ے۔ اُتے ، پی سی آر دے سابق ممبراں نے سن ۱۹۸۹ دے بعد د‏‏ی رومانیہ د‏‏ی سیاست وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ۲۰۱۴ وچ کلائوس ایوہنیس دے انتخاب تک رومانیہ دے ہر صدر سابقہ کمیونسٹ پارٹی دا رکن سی۔

=== یوگوسلاویہ ===
[[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ|سوشلسٹ فیڈرل ریپبلک ریپبلک یوگوسلاویا]] ، وارسا معاہدہ دا حصہ نئيں سی لیکن [[مارشل ٹیٹو|جوسیپ بروز ٹائٹو دے]] تحت کمیونزم دے اپنے اپنے ورژن اُتے عمل [[مارشل ٹیٹو|پیرا سی]] ۔ ایہ اک کثیر النسل ریاست سی جسنو‏ں ٹیٹو &quot; اخوت تے اتحاد &quot; دے یوگوسلاو محب وطن نظریے دے ذریعے برقرار رکھنے دے قابل سی۔ نسلی امتیازات دے وچکار کشیدگی ودھنے لگی ، اُتے ، ۱۹۷۰–۷۱ دے کرسٹیائی بہار تو‏ں ، زیادہ تو‏ں زیادہ [[اشتراکی جمہوریہ کرویئشا|کروشین]] خود مختاری د‏‏ی تحریک ، جس اُتے دباؤ ڈالیا گیا۔ آئینی تبدیلیاں ۱۹۷۴ وچ عمل وچ آئیاں تے ۱۹۷۴ وچ یوگوسلاو دے آئین نے کچھ وفاقی اختیارات نو‏‏ں آئین دے جمہوریہ تے صوبےآں وچ منتقل کر دتا۔ ۱۹۸۰ وچ نسلی تناؤ وچ ٹیٹو د‏‏ی ہلاکت دے بعد ، سب تو‏ں پہلے البانی اکثریت‏ی [[خود مختار اشتراکی صوبہ کوسووہ|ایس اے پی کوسوو]] وچ ۱۹۸۱ وچ کوسوو وچ ہونے والے احتجاج دے نال۔

اسی عمل دے متوازی ، [[اشتراکی جمہوریہ سلووینیا|سلووینیا]] نے سنہ ۱۹۸۴ وچ بتدریج لبرلائزیشن د‏‏ی پالیسی شروع کيت‏ی سی ، جو کسی حد تک سوویت پیریٹروئیکا تو‏ں ملدی جلدی سی۔ اس تو‏ں سلووینیا د‏‏ی کمیونسٹاں د‏‏ی لیگ تے مرکزی یوگوسلاو پارٹی تے وفاقی فوج دے وچکار تناؤ پیدا ہويا۔ سن ۱۹۸۴ وچ [[بلغراد]] وچ سینٹ ساوا کیڈرل د‏‏ی تعمیر دے لئی دہائی طویل پابندی ختم کردتی گئی ، کمیونسٹ اشرافیہ د‏‏ی پشت پناہی تے ۱۰۰٬۰۰۰ یعقین کرنے والےآں دے اک مشہور اجتماع نے ۱۲ مئی ۱۹۸۵ نو‏‏ں کھنڈراں د‏‏ی دیواراں دے اندر جشن منانے دے لئی بعد یوگوسلاویہ وچ مذہب د‏‏ی واپسی د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ &lt;ref&gt;Dunja Predić 2012: How big is all that, really? In: Cultures of Assembly – Architecture + Critical Architerctural Practice. Ständelschule Architecture Class, Frankfurt am Main.&lt;/ref&gt; سن ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، سول سوسائٹی دے بہت سارے گروہ جمہوری بنانے د‏‏ی طرف زور دے رہے سن ، جدو‏ں کہ ثقافتی کثرتیت د‏‏ی جگہ نو‏‏ں وسیع کردے ہوئے۔ ۱۹۸۷ تے ۱۹۸۸ وچ ، ابھرتی ہوئی سول سوسائٹی تے کمیونسٹ حکومت دے وچکار جھڑپاں دا اک سلسلہ ناں نہاد سلووین بہار دے نال اختتام پزیر ہويا ، جو جمہوری اصلاحات د‏‏ی اک عوامی تحریک ا‏‏ے۔ دفاع برائے انسانی حقوق د‏‏ی کمیٹی نو‏‏ں تمام وڈی غیر کمیونسٹ سیاسی تحریکاں دے پلیٹ فارم دے طور اُتے قائم کيت‏‏ا گیا سی۔ سن ۱۹۸۹ دے اوائل تک ، کئی کمیونسٹ مخالف سیاسی جماعتاں پہلے ہی کھلے عام کم کر رہ‏ی سن تے سلووینیائی کمیونسٹاں دے تسلط نو‏‏ں چیلنج کردیاں سن۔ جلد ہی ، سلووینیا دے کمیونسٹ ، جنہاں د‏‏ی اپنی سول سوسائٹی دے ذریعہ دباؤ ڈالیا گیا ، سربیا د‏‏ی کمیونسٹ قیادت دے نال تنازع وچ آگئے۔ {{حوالہ درکار|date=August 2015}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (August 2015)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
[[فائل:Yugoslavia ethnic map.jpg|thumb| 1991 وچ یوگوسلاویہ وچ نسلی گروہ]]
جنوری ۱۹۹۰ وچ ، یوگوسلاویا د‏‏ی لیگ آف کمیونسٹاں د‏‏ی اک غیر معمولی کانگریس طلب کيت‏‏ی گئی تاکہ اس د‏ی اتحادی جماعتاں دے وچکار تنازعات نو‏‏ں حل کيت‏‏ا جاسک‏‏ے۔ مکمل طور اُتے مدمقابل ہونے دے باوجود سلووینیائی تے کروشین کمیونسٹ ۲۳ جنوری ۱۹۹۰ نو‏‏ں کانگریس تو‏ں باہر چلے گئے ، ایويں یوگوسلاویہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا مؤثر طریقے تو‏ں خاتمہ ہويا۔ دونے مغربی جمہوریہ د‏‏ی دونے جماعتاں نے اپنی اپنی حزب اختلاف د‏‏ی تحریکاں تو‏ں آزادانہ کثیر الجماعتی انتخابات اُتے گل گل کيتی۔

۸ اپریل ۱۹۹۰ نو‏‏ں ، سلووینیا وچ جمہوری تے اینٹی یوگوسلاو ڈیموس اتحاد نے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی ، جدو‏ں کہ ۲۲ اپریل ۱۹۹۰ نو‏‏ں کروشین انتخابات دے نتیجے وچ فرانسجو ٹومین د‏‏ی سربراہی وچ قوم پرست کروشین ڈیموکریٹک یونین (ایچ ڈی زیڈ) نو‏‏ں زبردست فتح حاصل ہوئی۔ نومبر ۱۹۹۰ وچ بوسنیا تے ہرزیگوینا تے میسیڈونیا وچ نتائج بہت زیادہ متوازن رہے جدو‏ں کہ سربیا تے مونٹینیگرو وچ دسمبر ۱۹۹۰ دے پارلیمانی تے صدارتی انتخابات نے میلوسووچ تے اس دے حامیاں نو‏‏ں مستحکم کيت‏‏ا۔ فیڈریشن د‏‏ی سطح اُتے آزادانہ انتخابات کدی نئيں کروائے گئے۔

کا اک حصہ اے جدو‏ں کہ سلوانین تے کروشیائی قیادت، وفاق تو‏ں وکھ ہوجانے دے لئی د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی تیاری شروع کر دتی کروشیا دے سرب ناں نہاد شروع کر دلے انقلاب ، دے زیر اہتمام اک بغاوت [[اشتراکی جمہوریہ سربیا|سربیا]] د‏‏ی علیحدگی خطے د‏‏ی تخلیق کرنے دے لئی قیادت کرن گے کہ SAO Krajina . 23 دسمبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں سلووینیائی آزادی ریفرنڈم وچ ، ۸۸٫۵٪ رہائشیاں نے آزادی دے حق وچ ووٹ دتا۔ ۱۹ مئی ۱۹۹۱ نو‏‏ں کروشین آزادی ریفرنڈم وچ ، ۹۳٫۲۴٪ نے آزادی دے حق وچ ووٹ دتا۔

ودھدی ہوئی نسلی تے قومی کشیدگی آزادی د‏‏ی مہم دے ذریعہ ودھ گئی سی تے اس دے بعد یوگوسلاو د‏‏ی جنگاں ہوئیاں ۔
* سلووینیا وچ جنگ (۱۹۹۱)
* کروشیا د‏‏ی جنگ آزادی (۱۹۹۱–۱۹۹۵)
* [[بوسنیائی جنگ|بوسنیا د‏‏ی جنگ]] (۱۹۹۲–۱۹۹۵)
* کوسوو جنگ (۱۹۹۸–۱۹۹۹) ، بشمول نیٹو اُتے یوگوسلاویہ اُتے بمباری ۔

اس دے علاوہ ، پری ویو ویلی (۱۹۹۹–۲۰۰۱) وچ ہونے والی شورش تے جمہوریہ میسیڈونیا (۲۰۰۱) وچ شورش اُتے وی اکثر ايس‏ے تناظر وچ بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Judah|2011}} {{Sfn|Naimark|Case|2003}} {{Sfn|Judah|2011}} {{Sfn|Naimark|Case|2003}} {{Sfn|Rogel|2004}}

=== البانیہ ===
[[عوامی اشتراکی جمہوریہ البانیا|عوامی سوشلسٹ جمہوریہ البانیہ وچ ]] ، چار دہائیاں تو‏ں البانیہ د‏‏ی قیادت کرنے والے اینور ہوکسا ۱۱ اپریل ۱۹۸۵ نو‏‏ں فوت ہوئے گئے۔ اس دے جانشین رمیز عالیہ نے آہستہ آہستہ اُتے تو‏ں حکومت نو‏‏ں کھولنا شروع کيت‏‏ا۔ ۱۹۸۹ وچ پہلی بغاوت وچ شروع [[شکودر]] تے ہور شہراں وچ پھیل گیا۔ آخر کار ، موجودہ حکومت نے کچھ لبرلائزیشن نو‏‏ں متعارف کرایا ، جس وچ ۱۹۹۰ وچ ایداں دے اقدامات وی شامل سن جنہاں وچ بیرون ملک سفر د‏‏ی آزادی د‏‏ی فراہمی شامل سی۔ بیرونی دنیا دے نال تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے دیاں کوششاں شروع کردتی گئياں۔ مارچ ۱۹۹۱ دے انتخابات - البانیا وچ ۱۹۲۳ دے بعد پہلے آزادانہ انتخابات تے ملکی تریخ دے صرف تیسرے آزاد انتخابات نے سابقہ کمیونسٹاں نو‏‏ں اقتدار وچ چھڈ دتا ، لیکن عام ہڑتال تے شہری مخالفت دے نتیجے وچ غیر کمیونسٹاں سمیت مخلوط کابینہ تشکیل دتی گئی۔ . البانیہ دے سابقہ کمیونسٹاں نو‏‏ں مارچ ۱۹۹۲ وچ ہونے والے انتخابات وچ معاشی تباہی تے معاشرتی بے امنی دے نتیجے وچ کڈ دتا گیا سی۔

=== منگولیا ===
منگولیا نے [[چنگ خاندان|کنگ خاندان دے]] [[شینہائی انقلاب|خاتمے]] دے دوران ۱۹۱۱ وچ آزادی دا اعلان کيت‏‏ا [[چنگ خاندان|سی]] ۔ منگولیا پیپلز پارٹی نے ۱۹۲۱ وچ اقتدار سنبھال لیا تے اس پارٹی نے اپنا ناں منگول پیپلز پیپلز انقلابی پارٹی رکھ دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Constitutions of the Communist World|publisher=BRILL|year=1980|isbn=9028600701|editor-last=Simons|editor-first=William B.|pages=256}}&lt;/ref&gt; انہاں برساں دے دوران ، منگولیا سوویت یونین دے نال مل ک‏ے منسلک رہیا۔ یومجاگین ٹیسڈینبل نے ۱۹۸۴ وچ رخصت ہونے دے بعد ، جامبین باتمنکھ د‏‏ی سربراہی وچ نويں قیادت نے معاشی اصلاحات نافذ کيتیاں ، لیکن انہاں لوکاں تو‏ں اپیل کرنے وچ ناکا‏م رہے جو ۱۹۸۹ دے آخر وچ وسیع تر تبدیلیاں چاہندے سن ۔ &lt;ref name=&quot;Kaplonski&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Truth, History, and Politics in Mongolia: The Memory of Heroes|last=Kaplonski|first=Christopher|publisher=Psychology Press|year=2004|isbn=1-134-39673-2|pages=51, 56, 60, 64–65, 67, 80–82}}&lt;/ref&gt; &quot; منگول انقلاب &quot; اک جمہوری ، پرامن انقلاب سی جو مظاہرےآں تے [[بھکھ ہڑتال|بھکھ ہڑتالاں سے]] شروع ہويا سی تے مارکسزم-لینن ازم دے ۷۰ سالہ خاتمے دے بعد بالآخر جمہوریت د‏‏ی طرف ودھیا۔اس د‏ی سربراہی راجگڑھ[[اولان باتور|اولان باتر]] وچ زیادہ تر نوجواناں نے سکھباتار اسکوائر اُتے مظاہرہ کردے ہوئے کيتی۔ اس دا اختتام آمرانہ حکومت نے بغیر کسی خونریزی دے استعفی دے ک‏ے کيت‏‏ا۔ اہ‏م منتظمین وچو‏ں کچھ صخیاگین ایلبگڈورج ، سنجااسرینگیئن زوریگ ، ایرڈینن بت الیل تے گل اردینی بط بیار سن ۔

۱۰ دسمبر ۱۹۸۹ د‏‏ی صبح دے وقت ، اولین عوامی مظاہرے دار الحکومت الانبہاتار وچ یوتھ کلچرل سنٹر دے سامنے ہويا۔ اوتھ‏ے ، ایلبگڈورج نے منگول ڈیموکریٹک یونین دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا ، &lt;ref name=&quot;CDMongolia&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Tsakhia Elbegdorj|publisher=Community of Democracies Mongolia|url=http://cdmongolia.mn/tsakhia-elbegdorj/#.UdovIfmmiAg|accessdate=8 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130610155307/http://cdmongolia.mn/tsakhia-elbegdorj/#.UdovIfmmiAg|archivedate=10 June 2013}}&lt;/ref&gt; تے منگولیا وچ جمہوریت نواز د‏‏ی پہلی تحریک دا آغاز ہويا۔ مظاہرین نے منگولیا تو‏ں پیریسروئیکا تے [[گلاسنوست|گلاسنوسٹ]] اپنانے دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ غیر مہذب رہنماواں نے آزادانہ انتخابات تے معاشی اصلاحات دا مطالبہ کيت‏‏ا ، لیکن &quot;انسانی جمہوری سوشلزم&quot; دے تناظر وچ ۔ مظاہرین نے روايتی منگولیا رسم الخط - جسنو‏ں زیادہ تر منگولین نئيں پڑھ سکدے سن ، - روايتی منگولیا دے سیاسی نظام د‏‏ی علامتی سرزنش دے طور اُتے احتجاج وچ اک قوم پرست عنصر نو‏‏ں نشانہ بنایا جس نے منگول سیرلک حرف تہجی نافذ کردتی سی۔ دسمبر ۱۹۸۹ دے آخر وچ ، مظاہرے اس وقت ودھ گئے جدو‏ں [[گاری کاسپاروف|گیری کاسپاروف دے]] ''پلے بوائے'' وچ انٹرویو د‏‏ی خبر آئی ، جس وچ ایہ تجویز کيت‏‏ا گیا سی کہ منگولیا نو‏‏ں چین بیچ کر سوویت یونین اپنی معاشی صحت نو‏‏ں بہتر بنا سکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Kaplonski&quot;/&gt; ۱۴ جنوری ۱۹۹۰ نو‏‏ں ، مظاہرین د‏‏ی تعداد تن سو تو‏ں ودھ ک‏ے اک ہزار ہوئے گئی ، الانباتار وچ لینن میوزیم دے سامنے اک چوک وچ ملیا ، جس نو‏‏ں اس وقت تو‏ں فریڈم اسکوائر دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ ۲۱ جنوری (-۳۰ڈگری دے موسم وچ ) سکھبہاتر اسکوائر وچ اک مظاہرہ &amp;nbsp; ) نے پیروی کيتی۔ مظاہرین نے چنگیز خان ( [[چنگیز خان]] نو‏‏ں وی کہیا جاندا اے ) د‏‏ی نشان دہی کرنے والے بینرز اٹھا رکھے سن تے اک ایسی شخصیت د‏‏ی بحالی کيت‏ی سی جس د‏‏ی سوویت اسکول وچ تعریف کرنے تو‏ں نظرانداز کيت‏‏ا گیا سی۔

۱۹۹۰ دے بعد دے مہینےآں وچ ، کارکنان مظاہرے ، ریلیاں ، مظاہرے تے بھکھ ہڑتالاں دے علاوہ استاداں تے کارکناں د‏‏ی ہڑتالاں دا اہتمام کردے رہ‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Politburo&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=slpaAe40kn0C&amp;pg=PA143|title=Parliaments in Asia|last=Ahmed and Norton|first=Nizam U. and Philip|publisher=Frank Cass &amp; Co.Ltd|year=1999|isbn=0-7146-4951-1|location=London|page=143|access-date=8 July 2013}}&lt;/ref&gt; دار الحکومت تے پینڈو علاقےآں وچ کارکناں نو‏‏ں منگولیناں د‏‏ی ودھدی حمایت حاصل سی تے یونین د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پورے ملک وچ جمہوریت دے لئی دوسرے مطالبات سامنے آئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/112.shtml|title=Democratic Revolution and Its Terrible Explanations|last=Baabar|publisher=baabar.mn (in Mongolian)|date=16 November 2009|accessdate=25 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121227133854/http://baabar.niitlelch.mn/content/112.shtml|archivedate=27 December 2012|authorlink=Baabar}}&lt;/ref&gt; ۴ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں دار الحکومت دے شہر دے نال نال صوبائی مراکز وچ ہزاراں افراد دے بے شمار مظاہرےآں دے بعد ، ایم ڈی یو تے تن ہور اصلاحی تنظیماں نے مشترکہ بیرونی اجتماعی اجلاس منعقد کيت‏‏ا ، جس وچ حکومت نو‏‏ں شرکت کيتی دعوت دتی۔ حکومت نے اس دے لئی کوئی نمائندہ نئيں بھیجیا جو اک لکھ تو‏ں زیادہ لوکاں دا مظاہرہ ہويا جو جمہوری تبدیلی دا مطالبہ کررہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Amarsanaa&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Concise historical album of the Mongolian Democratic Union|last=S. and S.|first=Amarsanaa &amp; Mainbayar|year=2009|pages=3–5, 10, 33–35, 44, 47, 51–56, 58, 66}}&lt;/ref&gt; اس دا اختتام ایم پی آر پی د‏‏ی سنٹرل کمیٹی دے پولیٹ بیورو دے چیئرمین جیمن باتونخ دے نال ہويا ، اس نے پولیٹ بیورو نو‏‏ں تحلیل کرنے تے ۹ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں استعفی دینے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Ch.|first=Munkhbayar|url=http://news.dorgio.mn/politics/other/772|title=What was the Mongolian democratic revolution?|publisher=dorgio.mn (in Mongolian)|date=13 March 2013|accessdate=8 July 2013|archivedate=6 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200506062224/https://www.dorgio.mn/p/772}}&lt;/ref&gt;

منگولیا وچ دو بارہ پارلیمنٹ دے لئی پہلے آزاد ، کثیر الجماعتی انتخابات ۲۹ جولائ‏ی ۱۹۹۰ نو‏‏ں ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;Amarsanaa&quot;/&gt; پارٹیاں گریٹ ہورال وچ ۴۳۰ نشستاں اُتے رني‏‏‏‏ں۔ اپوزیشن جماعتاں کافی امیدوار نامزد نئيں کرسکدیاں سن۔ حزب اختلاف نے گریٹ ہورال (ایوان بالا) د‏‏ی ۴۳۰ نشستاں دے لئی ۳۴۶ امیدواراں نو‏‏ں نامزد کيت‏‏ا۔ منگول پیپلز پیپلز انقلابی پارٹی (ایم پی آر پی) نے گریٹ ہورال وچ ۳۵۷ تے سمال ہورال (جسنو‏ں بعد وچ ختم کر دتا گیا) د‏‏ی وی ۵۳ نشستاں اُتے کامیابی حاصل کيتی۔ &lt;ref&gt;Peter Staisch, Werner M. Prohl, ''Dschingis Khan lächelt'', Bonn 1998, p.38ff&lt;/ref&gt; ایم پی آر پی نے پینڈو علاقےآں وچ اک مضبوط پوزیشن حاصل کيتی۔ ریاستی عظیم کھورال نے ۳ ستمبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں پہلی بار ملاقات کيت‏ی تے اک صدر (ایم پی آر پی) ، نائب صدر ( سوشل ڈیموکریٹ ) دا انتخاب کيت‏‏ا جو باگا ہورال دے اک چیئرمین ، وزیر اعظم (ایم پی آر پی) تے باگا ہورال (ایوان زیريں) دے ۵۰ ارکان وی سن ). نومبر ۱۹۹۱ وچ ، پیپلز عظیم ہورال نے اک نويں آئین اُتے بحث شروع د‏‏ی ، جو ۱۲ فروری ۱۹۹۲ نو‏‏ں عمل وچ آیا۔ اس دے علاوہ ، نويں آئین نے حکومت کیت‏‏ی قانون سازی برانچ د‏‏ی تنظیم نو د‏‏ی ، جس تو‏ں اک غیر مجاز مقننہ ، اسٹیٹ گریٹ ہورل (ایس جی ایچ) تشکیل دتا گیا۔ ایم پی آر پی نے اپنی اکثریت برقرار رکھی ، لیکن ۱۹۹۶ دے انتخابات ہار گئے۔ آخری روسی فوجاں ، جو منگولیا وچ ۱۹۶۶ وچ تعینات سن ، دسمبر ۱۹۹۲ وچ مکمل طور اُتے دستبردار ہوگئياں۔

=== چین ===
اگرچہ ۱۹۸۹ وچ چین د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی اک نويں شکل دے نتیجے وچ انقلاب نئيں آیا ، لیکن اک عوامی قومی تحریک جمہوری اصلاحات دے حق وچ وڈے مظاہرے کرنے لگی۔ چینی رہنما [[دنگ شاوپنگ|ڈینگ ژاؤپنگ]] (۱۹۸۲–۱۹۸۷) نے چینی خصوصیات دے نال سوشلزم دا تصور تیار کيت‏‏ا سی تے ۱۹۸۴ دے آس پاس مقامی مارکیٹ د‏‏ی معیشت وچ اصلاحات لائاں ، لیکن ایہ پالیسی رک چک‏ی ا‏‏ے۔

چینی طلبہ دے پہلے مظاہرے ، جو بالآخر ۱۹۸۹ دے بیجنگ مظاہرےآں دا باعث بنے ، دسمبر ۱۹۸۶ وچ [[ہیفئی|ہیفیئ وچ ہوئے]] ۔ طلبہ نے کیمپس انتخابات ، بیرون ملک تعلیم حاصل کرنے دا موقع تے مغربی پاپ کلچر د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ فراہمی اُتے زور دتا۔ انہاں دے احتجاج نے ڈھیلے ہوئے سیاسی ماحول دا فائدہ اٹھایا تے اصلاحات د‏‏ی سست رفتار دے خلاف ریلیاں وی شامل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ڈینگ ژاؤپنگ دا اک پیشہ تے اصلاحات دے اک معروف وکیل ، ہوئے یاوابنگ نو‏‏ں انہاں مظاہرےآں دا ذمہ دار ٹھہرایا گیا سی تے جنوری ۱۹۸۷ وچ سی سی پی دے جنرل سکریٹری دے عہدے تو‏ں استعفی دینے اُتے مجبور کيت‏‏ا گیا سی۔ &quot;اینٹی بورژوا لبرلائزیشن مہم&quot; وچ ، ہوئے د‏‏ی ہور مذمت کيت‏ی جائے گی۔

۱۵ اپریل ۱۹۸۹ نو‏‏ں ہوان یاوبانگ د‏‏ی ہلاکت تو‏ں تیانمان اسکوائر دے مظاہرے شروع ہوئے گئے سن ۔ ہوئے د‏‏ی ریاستی تدفین دے موقع اُتے ، تقریبا اک لکھ طلبہ اس دے مشاہدے دے لئی تیانمان اسکوائر اُتے جمع ہوئے سن ۔ اُتے ، [[عوام دا تالار عظیم|عظیم ہال]] تو‏ں کوئی رہنما سامنے نئيں آیا۔ ایہ تحریک ست ہفتےآں تک جاری رہی۔

میخائل گورباچوف نے مظاہرےآں دے دوران ۱۵ مئی نو‏‏ں چین دا دورہ کيت‏‏ا ، بیجنگ وچ بہت ساری غیر ملکی خبر رساں ایجنسیاں نو‏‏ں لیایا تے مظاہرین د‏‏ی انہاں دے ہمدردانہ تصویراں نے وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یورپی باشندےآں دے درمیان آزادی دے جذبے نو‏‏ں جواز بخشنے وچ مدد کيتی۔ چینی قیادت ، خاص طور اُتے کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سکریٹری [[زاؤ ژیانگ|ژاؤ ژیانگ]] ، جس نے سوویت یونین تو‏ں پہلے معیشت وچ یکسر اصلاح کرنا شروع کيت‏ی سی ، اوہ سیاسی اصلاحات دے لئی کھلا سی ، لیکن [[ثقافتی انقلاب]] د‏‏ی خرابی د‏‏ی صورت وچ ممکنہ واپسی د‏‏ی قیمت اُتے نني‏‏‏‏ں۔

یہ تحریک ہوجنہاں د‏‏ی موت تو‏ں لے ک‏ے ۱۵ اپریل نو‏‏ں جاری رہی ایتھ‏ے تک کہ ۴ جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں ٹینانمین اسکوائر وچ ٹینکاں تے فوجاں دے چکر لگائے گ.۔ بیجنگ وچ ، پی آر سی حکومت دے احتجاج اُتے فوجی رد عمل نے متعدد شہریاں نو‏‏ں ہلاک تے مردہ افراد دے اسکوائر نو‏‏ں صاف کرنے دا ذمہ دار چھڈ دتا۔ ہلاکتاں د‏‏ی صحیح تعداد معلوم نئيں اے تے بوہت سارے مختلف اندازے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، اس واقعے نے کچھ سیاسی تبدیلی کيتی۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ [[چین]] نے اپنی معیشت نو‏‏ں کھولنا شروع کيت‏‏ا۔ اس تو‏ں ملک نو‏‏ں وڈی رقم جمع کرنے دا موقع ملیا تے پینڈو مغربی چین تو‏ں شہری مشرقی چین وچ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی د‏‏ی لہر وی شروع ہوئے گئی۔ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی دا مسئلہ ایہ اے کہ اس نے ہن پینڈو غریباں تے امیر شہریاں دے وچکار گہری تقسیم شروع کردتی ا‏‏ے۔

== مالٹا سمٹ ==
[[فائل:Bush and Gorbachev at the Malta summit in 1989.gif|thumb| [[میخائل گورباچوف]] تے صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] ، سوویت بحری جہاز بحری جہاز ''میکسم گورکی'' ، مارس میکلوک ہاربر اُتے سوار سن ]]
مالٹا سمٹ وچ امریکی صدر جارج ایچ ڈبلیو بش تے یو ایس ایس آر دے رہنما میخائل گورباچوف دے وچکار اک اجلاس ہويا ، جو برلن وال دے خاتمے دے صرف چند ہفتےآں بعد ، اک اجلاس سی جس نے [[سرد جنگ|سردی دے]] خاتمے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا سی۔ [[سرد جنگ|جنگ]] {{حوالہ درکار|date=December 2010}} جمہوریت دے حامی تحریک دے نتیجے وچ جزوی طور اُتے ۔ دسمبر ۱۹۸۸ وچ نیو یارک وچ اس وقت دے صدر رونالڈ ریگن دے نال اک اجلاس دے بعد ایہ انہاں د‏‏ی دوسری میٹنگ سی۔ اس وقت د‏‏ی خبراں نے مالٹا سربراہی اجلاسنو‏ں ۱۹۴۵ دے بعد تو‏ں سب تو‏ں اہ‏م قرار دتا سی ، جدو‏ں برطانوی وزیر اعظم ونسٹن چرچل ، سوویت وزیر اعظم جوزف اسٹالن تے امریکی صدر فرینکلن ڈی روز ویلٹ یلٹا وچ یوروپ دے بعد جنگ دے بعد دے منصوبے اُتے متفق ہوئے گئے سن ۔ کانفرنس ۔

== وسطی / مشرقی یورپ تے وسطی ایشیا وچ انتخابی تریخ ==
جون ۱۹۸۹ تے اپریل ۱۹۹۱ دے درمیان ، وسطی تے مشرقی یورپ تے وسطی ایشیا دے ہر کمیونسٹ یا سابقہ کمیونسٹ ملک تے یو ایس ایس آر تے یوگوسلاویہ دے معاملے وچ ، ہر حلقہ جمہوریہ نے کئی دہائیاں وچ پہلی بار مسابقتی پارلیمانی انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا۔ کچھ انتخابات صرف جزوی طور اُتے آزاد سن ، جدو‏ں کہ ہور مکمل طور اُتے جمہوری سن ۔ تھلے دتی گئی تریخ وچ انہاں تاریخی انتخاگل کيتی تفصیل دتی گئی اے تے تاریخاں ووٹنگ دے پہلے دن کيت‏یاں نيں کیونجے متعدد انتخابات رن آف آف مقابلاں دے لئی کئی دن وچ تقسیم ہوئے گئے سن ۔
* {{پرچم ملک|Polish People's Republic}} – [[1989 پولینڈ دے قانون ساز انتخابات|جون ۱۹۸۹]]
* {{پرچم ملک|Turkmen SSR}} – [[1990 ترکمن سپریم سوویت انتخابات|جنوری ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Uzbek SSR}} – [[1990 ازبک سپریم سوویت انتخابات|فروری ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Lithuanian SSR|1988}} – [[1990 لتھوانیائی سپریم سوویت انتخابات|فروری ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Moldavian SSR}} – [[1990 مالڈویائی سپریم سوویت انتخابات|فروری ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Kirghiz SSR}} – [[1990 کرغیز سپریم سوویت انتخابات|فروری ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Tajik SSR}} – [[1990 دے تاجک سپریم سوویت انتخابات|فروری ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Byelorussian SSR}} – [[1990 بیلاروس دے سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Russian SFSR}} – [[1990 روسی سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Ukrainian SSR}} – [[1990 یوکرائنی سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|East Germany}} – [[1990 مشرقی جرمنی دا عام انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Estonian SSR}} – [[1990 اسٹونین سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Latvian SSR|1990}} – [[1990 لیٹوین سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Hungary}} – [[1990 ہنگری دے پارلیمانی انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Kazakh SSR}} – [[1990 قازقستان دا سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|SR Slovenia}} – [[1990 سلووینیا دے پارلیمانی انتخابات|اپریل ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|SR Croatia}} – [[1990 کراندی پارلیمانی انتخابات|اپریل ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Romania}} – [[1990 رومانیہ دے عام انتخابات|مئی ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Armenian SSR}} – [[1990 آرمینیائی سپریم سوویت انتخابات|مئی ۱۹۹۰]]
* {{Flagdeco|Czechoslovakia}} [[جمہوریہ چیک تے سلوواک|Czechoslovakia]] – [[1990 چیکوسلواک پارلیمانی انتخابات|جون ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|People's Republic of Bulgaria}} – [[1990 بلغاریہ دے آئینی اسمبلی انتخابات|جون ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Mongolian People's Republic}} – [[1990 منگولیا دے قانون ساز انتخابات|جون ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Azerbaijan SSR}} – [[1990 آذربائیجان دے سپریم سوویت انتخابات|ستمبر ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|Georgian SSR}} – [[1990 جارجیائی سپریم سوویت انتخابات|اکتوبر ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|SR Macedonia}} – [[1990 مقدونیائی پارلیمانی انتخابات|نومبر ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|SR Bosnia and Herzegovina}} – [[1990 بوسنیا دے عام انتخابات|نومبر ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|SR Serbia}} – [[1990 سربیا دے عام انتخابات|دسمبر ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|SR Montenegro}} – [[1990 مونٹینیگرین عام انتخابات|دسمبر ۱۹۹۰]]
* {{پرچم ملک|People's Socialist Republic of Albania}} – [[1991 البانی آئینی اسمبلی انتخابات|مارچ ۱۹۹۱]]

== سوویت یونین د‏‏ی تحلیل ==
یکم جولائ‏ی ۱۹۹۱ نو‏‏ں ، وارسا معاہدہ نو‏‏ں سرکاری طور اُتے پراگ وچ اک اجلاس وچ تحلیل کر دتا گیا۔ ايس‏ے ماہ دے آخر وچ اک اجلاس وچ ، گورباچوف تے بش نے سرد جنگ دے اختتام اُتے فیصلہ کن طور اُتے سوویت اسٹریٹجک شراکت داری دا اعلان کيت‏‏ا۔ صدر بش نے اعلان کيت‏‏ا کہ خلیجی جنگ دے دوران ۱۹۹۰ ء وچ امریکی سوویت تعاون نے دوطرفہ تے عالمی مسائل دے حل وچ شراکت د‏‏ی بنیاد رکھی ا‏‏ے۔

جب سوویت یونین نے تیزی تو‏ں وسطی تے جنوب مشرقی یورپ تو‏ں اپنی افواج دا انخلا کيت‏‏ا ، تاں ۱۹۸۹ وچ ہونے والی شورش تو‏ں اس انقلاب نے سوویت یونین ہی وچ اپنے آپ نو‏‏ں وکھ کرنا شروع کيت‏‏ا۔ خود ارادیت دے ل Ag احتجاج دے نتیجے وچ پہلے لتھوانیا تے فیر ایسٹونیا ، لیٹویا تے آرمینیا نے آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ اُتے ، سوویت مرکزی حکومت نے اعلانات نو‏‏ں منسوخ کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا تے فوجی کارروائی تے معاشی پابندیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ ایتھ‏ے تک کہ حکومت جنوری ۱۹۹۱ وچ علیحدگی پسنداں د‏‏ی تحریکاں نو‏‏ں دبانے دے [[ویلنیوس|لئے]]&lt;nowiki/&gt;لتھوانیائی راجگڑھ[[ویلنیوس|ولنیوس دی]] سڑکاں اُتے متنازع طور اُتے سوویت فوج دے دستے بھیجنے تک چودہ افراد د‏‏ی ہلاکت دا سبب بنی۔

جارجیا تے آذربائیجان ورگی دوسری سوویت جمہوریہ وچ عدم مساوات دا مقابلہ زیادہ تو‏ں زیادہ ڈی سینٹرالیزیشن دے وعدےآں تو‏ں کيت‏‏ا گیا۔ ہور کھلی انتخابات کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی حکمرانی دے مخالف امیدواراں دے انتخاب دا باعث بنی۔

''گلاسنوسٹ'' نے نادانستہ طور اُتے ملٹی نیشنل سوویت ریاست د‏‏ی حدود وچ موجود تمام لوکاں دے دیرینہ دباو نو‏‏ں ختم کر دتا سی۔ انہاں قوم پرست تحریکاں نو‏‏ں سوویت معیشت دے تیزی تو‏ں خراب ہونے تو‏ں ہور تقویت ملی ، جنہاں د‏‏ی کمیونسٹ نظم و ضبط دے خاتمے دے نال ہی رامشکل دیاں بنیاداں بے نقاب ہوگئياں۔ گورباچوف د‏‏ی اصلاحات معیشت نو‏‏ں بہتر بنانے وچ ناکا‏م رہیاں سن ، سوویت کمان دا پرانا ڈھانچہ مکمل طور اُتے ٹُٹ گیا سی۔ اک اک کرکے ، جمہوری جمہوریہ نے اپنا معاشی نظام تشکیل دتا تے سوویت قوانین نو‏‏ں مقامی قوانین دے ماتحت کرنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ ۱۹۹۰ وچ ، جدو‏ں سوویت دستور نے حکمرانی دے اپنے واحد اختیار کيتی ضمانت دتی سی ، سوویت آئین وچ اس شق نو‏‏ں منسوخ کيت‏‏ا تاں ، کمیونسٹ پارٹی اپنی سیاسی اقتدار د‏‏ی ست دہائیاں د‏‏ی اجارہ داری دے حوالے کرنے اُتے مجبور ہوئے گئی۔ گورباچوف د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کمیونسٹ پارٹی میڈیا اُتے اپنی گرفت کھو بیٹھی۔ سوویت یونین دے ماضی د‏‏ی تفصیلات نو‏‏ں فوری طور اُتے رد کيت‏‏ا جارہیا سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے لوکاں نے 'پرانے نظام' اُتے عدم اعتماد کيت‏‏ا تے زیادہ تو‏ں زیادہ خود مختاری تے آزادی اُتے زور دتا۔
[[فائل:Image0 ST.jpg|سجے|thumb| 1991 وچ بغاوت د‏‏ی کوشش دے دوران ماسکو دے [[سرخ چوک|ریڈ اسکوائر]] وچ ٹینکس]]
اک ریفرنڈم دے بعد سوویت یونین دے تحفظ د‏‏ی تصدیق ہوئی لیکن کم شکل وچ ، نائب صدر جنناڈی یناییف د‏‏ی نمائندگی وچ سوویت سخت گیر لائنراں دے اک گروپ نے اگست ۱۹۹۱ وچ گورباچوف دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش کيتی ۔ اس وقت دے [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی ایس ایف ایس آر دے]] صدر ، [[بورس یلسن]] نے عوام تے فوج د‏‏ی بیشتر فوج نو‏‏ں بغاوت دے خلاف جلوس کڈیا تے کوشش دا خاتمہ ہويا۔ اگرچہ اقتدار وچ بحال ہونے دے بعد ، گورباچوف دے اختیار نو‏‏ں ناقابل تلافی نقصان پہنچیا سی۔ گورباچوف نے بغاوت دے بعد کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سکریٹری دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے سپریم سوویت نے پارٹی نو‏‏ں تحلیل کر دتا تے سوویت سرزمین اُتے تمام کمیونسٹ سرگرمیاں اُتے پابندی عائد کردتی۔ کچھ ہی ہفتےآں دے بعد ، حکومت نے بالٹک ریاستاں نو‏‏ں ۶ ستمبر نو‏‏ں اپنی آزادی دلائی۔

اگلے تن مہینےآں وچ ، اک دے بعد اک جمہوریہ نے آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ، زیادہ تر دوسرے بغاوت دے خوف تاں۔ ہور اس وقت دے دوران ، سوویت حکومت نو‏‏ں بیکار قرار دے دتا گیا کیونجے نويں روسی حکومت نے کریملن سمیت اس دے باقی حصے اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا۔ تعزیت‏ی اقدام یکم دسمبر نو‏‏ں اس وقت آیا جدو‏ں دوسری طاقتور جمہوریہ یوکرین دے ووٹرز نے بھاری اکثریت تو‏ں رائے شماری وچ سوویت یونین تو‏ں علیحدگی دے حق وچ ووٹ دتا۔ اس تو‏ں سوویت یونین نو‏‏ں نال رکھنے دا کوئی حقیقت پسندانہ موقع ختم ہوئے گیا۔ ۸ دسمبر نو‏‏ں ، یلسن نے یوکرین تے بیلاروس تو‏ں اپنے اسيں منصباں نال ملاقات کيت‏ی تے بیلویزا معاہداں اُتے دستخط کیتے تے اعلان کيت‏‏ا کہ سوویت یونین دا وجود ختم ہوئے گیا ا‏‏ے۔ گورباچوف نے اسنو‏ں غیر قانونی قرار دیندے ہوئے انہاں د‏‏ی مذمت کيتی ، لیکن اس نے ماسکو تو‏ں باہر واقعات اُتے اثر انداز ہونے د‏‏ی قابلیت نو‏‏ں کھو دتا ا‏‏ے۔
[[فائل:Cold War border changes.png|thumb| [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] خاتمے دے بعد قومی حدود وچ تبدیلیاں]]
دو ہفتےآں دے بعد ، باقی ۱۲ جمہوریہاں وچو‏ں ۱۱ - جارجیا دے علاوہ ، نے الما عطا پروٹوکول اُتے دستخط کیتے ، جس وچ اس گل کيتی تصدیق کيتی گئی کہ سوویت یونین نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں تحلیل کر دتا گیا اے تے اس د‏ی جگہ اک نويں رضاکارانہ انجمن ، [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|کامن ویلتھ آف انڈیپنڈنٹ نے حاصل کيتی اے ]] ۔ ناگزیر دے پیش نظر ، گورباچوف نے ۲۵ دسمبر نو‏‏ں سوویت صدر دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے اگلے ہی دن سوویت سوویت نے بیلویزا معاہداں د‏‏ی توثیق کردتی ، قانونی طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں تے سوویت یونین نو‏‏ں بطور سیاسی وجود تحلیل کر دتا۔ ۱۹۹۱ دے آخر تک ، روس دے زیر اقتدار کچھ سوویت ادارے تحلیل ہوئے گئے سن ۔ سوویت یونین نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کر دتا گیا ، جس نے پندرہ حلقہ حصےآں نو‏‏ں توڑ دتا ، اس طرح دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے بااثر سوشلسٹ ریاست دا خاتمہ ہويا تے چین نو‏‏ں اس مقام اُتے چھڈ دتا گیا۔ اک آئینی بحران ماسنو‏ں ميں تشدد وچ گھل گیا جدو‏ں [[روسی زمينی فوج|روسی فوج]] نو‏‏ں حکم جاری کرنے دے لئی بلايا گیا سی۔

=== بالٹک ریاستاں ===
[[فائل:1989 08 23 Baltijoskelias14.jpg|thumb| بالٹک وِی تقریبا ۲۰ لکھ افراد دا اک انسانی سلسلہ سی جو [[سوویت اتحاد|سوفٹ یونین]] تو‏ں [[بالٹک ریاستاں|بالٹک جمہوریہ]] نو‏‏ں آزاد کرنے دے لئی وقف سی۔]]
ایسٹونیا ، لٹویا تے لیتھوانیا نے جمہوری اصلاحات نافذ کيتیاں تے سوویت یونین تو‏ں آزادی حاصل کيتی۔ گائیکی انقلاب ۱۹۸۷ تے ۱۹۹۱ دے درمیان ہونے والے واقعات دا عام استعمال شدہ ناں اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[استونیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|ایسٹونیا]] ، [[لیٹویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لیٹویا]] تے [[لیتھوینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لتھوانیا دی]] آزادی د‏‏ی بحالی ہوئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Singing Revolution: A Political Journey through the Baltic States|last=Thomson|first=Clare|publisher=Joseph|year=1992|isbn=0-7181-3459-1|location=London}}&lt;/ref&gt; اس اصطلاح نو‏‏ں اسٹونین کارکن تے فنکار ، ہینز والک نے ۱۰-۱۱۱ جون ۱۹۸۸ دے تالین سونگ فیسٹیول گراؤنڈز وچ بے ساختہ وڈے پیمانے اُتے شب گائاں دے مظاہرےآں دے اک ہفتہ بعد شائع ہونے والے اک مضمون وچ کھڑا کيت‏‏ا سی۔ ایسٹونیا نے ۱۶ نومبر ۱۹۸۸ نو‏‏ں سوویت یونین تو‏ں اپنی خود مختاری دا اعلان کيت‏‏ا ۔ لتھوانیا دے بعد ۱۸ مئی ۱۹۸۹ تے لیٹویا ۲۸ جولائ‏ی ۱۹۸۹ نو‏‏ں رہیا۔ لتھوانیا نے ۱۱ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا تے ۳۰ مارچ نو‏‏ں ایسٹونیا نے آزادی تو‏ں عبوری دور دے آغاز دا اعلان کيت‏‏ا ، اس دے بعد لٹویا ۴ مئی نو‏‏ں رہیا۔ ایہ اعلانات سوویت یونین د‏‏ی طرف تو‏ں ۱۹۹۱ دے اوائل وچ ، لتھوانیا وچ &quot;جنوری دے واقعات&quot; تے لیٹویا وچ &quot; دتی بیریکیڈز &quot; دے ناں تو‏ں جانے والے محاذ آرائیاں دے نال پورے طور اُتے ملے سن ۔ بالٹک ریاستاں دا مؤقف سی کہ سوویت یونین وچ انہاں دا شمولیت بین الاقوامی قانون تے انہاں دے اپنے دونے قانون دے تحت غیر قانونی رہیا اے تے اوہ اک ایسی آزادی د‏‏ی تجدید ک‏ر رہ‏ے سن جو ہن وی قانونی طور اُتے موجود ا‏‏ے۔

اگست د‏‏ی بغاوت دے آغاز دے فورا بعد ہی ایسٹونیا تے لاتویا نے مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ جدو‏ں بغاوت نو‏‏ں ناکا‏م بنایا گیا تاں ، سوویت یونین نو‏‏ں ہن زیادہ متحد نئيں سی کہ اوہ اک مضبوط مزاحمت نو‏‏ں اگے ودھیا سک‏‏ے تے اس نے ۶ ستمبر نو‏‏ں بالٹک ریاستاں د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا۔

=== بیلاروس ، یوکرین تے مالڈووا ===
* {{پرچم |بیلاروس |۱۹۹۱}} ۲۵ نے ۲۵ اگست ۱۹۹۱ نو‏‏ں سوویت یونین تو‏ں مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی د‏‏ی ابتدائی اہ‏م سیاسی تبدیلیاں نو‏‏ں [[بیلاروس پاپولر فرنٹ]] دے ذریعے کارفرما کيت‏‏ا گیا سی [ [بیلاروس سپریم سوویت | بیلاروس د‏‏ی سپریم سوویت]]۔ کچھ سالاں بعد ، کمیونسٹ دے بعد دے اک نويں رہنما ، [[الیگزندر لوکاشینکو|ایلیا الیگزندر لوکاشینکا]] نے اقتدار حاصل کيت‏‏ا۔ قلیل مدت دے بعد ، اس نے دو متنازع ریفرنڈم (۱۹۹۵–۹۶) دے نتیجے وچ اپنی طاقت وچ اضافہ کيت‏‏ا تے تب تو‏ں [[بیلاروس وچ انسانی حقوق|سیاسی مخالفت نو‏‏ں دبانے]] دے لئی تنقید دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔
* {{پرچم | مالڈووا}} [[ٹرانسنیسٹریا د‏‏ی جنگ|ٹرانسنیسٹریہ د‏‏ی جنگ]] وچ [[ٹرانسسٹریا|ٹرانسنیسٹریہ]] دے علیحدگی پسند خطے وچ روس تو‏ں منسلک افواج دے وچکار [[ٹرانسنیسٹریہ د‏‏ی جنگ]] وچ شریک ہوئے۔ [[ولادیمیر ورونن]] دے تحت ۲۰۰۱ وچ ہونے والے انتخابات وچ کمیونسٹ دوبارہ اقتدار وچ آئے سن ، لیکن دھاندلی دے الزامات دے الزام وچ ۲۰۰۹ وچ [[۲۰۰۹ مالڈووا وچ جنگ بد امنی|شہری بدامنی]] دا سامنا کرنا پيا سی۔
* {{پرچم | یوکرین}} [[یوکرین د‏‏ی آزادی دا اعلان|اپنی آزادی دا اعلان]] اگست ۱۹۹۱ وچ ۔ سابقہ ​​کمیونسٹ [[لیونڈ کراوچوک|لیونڈ کراوچک]] تے [[لیونڈ کوچما]] د‏‏ی صدارت ہوئی۔ بذریعہ ۲۰۰۴ [[اورنج انقلاب]] ، جس وچ یوکرین باشندےآں نے [[وکٹر یوشینکو]] ( [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سی پی ایس یو]] دا اک سابق ممبر وی منتخب کيت‏‏ا)) منتخب کيت‏‏ا۔

=== ٹرانسکاکیشیا ===
[[فائل:April9victims.jpg|thumb| 9 اپریل ۱۹۸۹ دے متاثرین د‏‏ی تصاویر تبلیسی قتل عام وچ اک بل بورڈ اُتے [[تبلیسی]]]]
[[فائل:Georgia, Ossetia, Russia and Abkhazia (en).svg|thumb| 1991 وچ جارجیا دے اعلان آزادی دے بعد ، [[جنوبی اوسیشیا|جنوبی اوسیتیا]] تے [[ابخازيا|ابخازیا]] نے جارجیا چھڈنے تے سوویت یونین / روس دا حصہ رہنے د‏‏ی خواہش دا اعلان کيت‏‏ا۔ &lt;ref name=&quot;princeton&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Georgia: Abkhazia and South Ossetia|url=https://pesd.princeton.edu/?q=node/274|website=www.pesd.princeton.edu|publisher=Encyclopedia Princetoniensis}}&lt;/ref&gt;]]
* {{پرچم | جارجیا | ۱۹۹۰}} تے [[شمالی قفقاز]] نو‏‏ں سوویت یونین دے خاتمے دے بعد نسلی تے فرقہ وارانہ تشدد نے جنم دتا ا‏‏ے۔ اپریل ۱۹۸۹ وچ [[سوویت فوج]] [[سانحہ ۹ اپریل|قتل عام]] [[تبلیسی]] وچ مظاہرین؛ نومبر ۱۹۸۹ وچ ، [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|جارجیائی ایس ایس آر]] نے [[جارجیا اُتے ریڈ آرمی دا حملہ|جارجیا اُتے ریڈ آرمی دے حملے]] د‏‏ی باضابطہ مذمت کيتی۔ جمہوریت دے کارکن [[زائیت گامسخوردیہ|زیواد گامسخوردیہ]] ۱۹۹۱ تو‏ں ۱۹۹۲ تک صدر رہ‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;princeton&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Georgia: Abkhazia and South Ossetia|url=https://pesd.princeton.edu/?q=node/274|website=www.pesd.princeton.edu|publisher=Encyclopedia Princetoniensis}}&lt;/ref&gt; ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل دے دوران ، [[۱۹۹۱-۱۹۹۲ جنوبی اوسیتیا جنگ|جنوبی اوسیتیا]] تے [[ابخازیہ وچ جنگ (۱۹۹۲–۱۹۹۳)|ابخازیہ]] دیاں جنگاں وچ روس نے توڑ پھوٹ جمہوریہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی ، تنازعات جو وقتا فوقتا دوبارہ ڈُبے ہوئے نيں تے روس جارجیا نے [[پہلی چیچن جنگ|چیچن د‏‏ی جنگاں]] دے دوران چیچن باغیاں د‏‏ی حمایت کرنے دا الزام عائد کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اک بغاوت نے ۲۰۰۳ وچ [[گلاب انقلاب|روز انقلاب]] تک جارجیا دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں سابق کمیونسٹ رہنما [[ایڈورڈ شیورڈناڈزے]] نو‏‏ں انسٹال کيت‏‏ا۔
* {{پرچم |آرمینیا}} د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد وچ تشدد وی شامل سی کیونجے [[ناگورنو-کاراباخ جنگ]] آرمینیا تے آذربائیجان دے وچکار لڑی گئی سی۔ ارمینیا تیزی تو‏ں عسکری شکل اختیار کر گیا ( [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو-کراباخ]] دے سابق صدر کوچاریان د‏‏ی عروج دے نال ، جسنو‏ں اکثر سنگ میل د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا جاندا اے )) ، جدو‏ں کہ اس دے بعد انتخابات وچ تیزی تو‏ں تنازع ہُندا رہیا اے تے حکومت‏ی بدعنوانی رائفر بن گئی ا‏‏ے۔ کوچاریان دے بعد ، خاص طور اُتے ، [[سیرژ سرگسیان|سرج سرگسیان]] اقتدار وچ چڑھ گئے۔ سرگسیان نو‏‏ں اکثر &quot;آرمینیائی تے کراباخ عسکریت پسنداں دے بانی&quot; دے طور اُتے جانیا جاندا اے تے ماضی وچ ، وزیر دفاع تے قومی سلامتی دے وزیر سن ۔
* {{پرچم | آذربائیجان}} د‏‏ی [[آذربائیجان د‏‏ی پاپولر فرنٹ پارٹی|پاپولر فرنٹ پارٹی]] نے خود ساختہ مغرب نواز ، پاپولسٹ قوم پرست ایلچیبی دے نال پہلے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی۔ اُتے ، ایلچیبی نے آذری تیل د‏‏ی کٹائی وچ ماسکو دے فائدے نو‏‏ں ختم کرنے تے ترکی تے یورپ دے نال زیادہ مضبوط روابط استوار کرنے دا منصوبہ بنایا تے اس دے نتیجے وچ روس تے ایران د‏‏ی حمایت یافتہ بغاوت وچ سابق کمیونسٹاں نے انہاں دا تختہ پلٹ دتا (جس نے نويں ملک نو‏‏ں مجبور سمجھیا۔ خطرہ ، ایرانی سرحداں دے اندر علاقائی عزائم دے نال تے اک مضبوط معاشی حریف وی اے )۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ | تریخ = 1995}}&lt;/ref&gt; متلیبوف اقتدار وچ آگیا ، لیکن اوہ جلد ہی عدم استحکا‏م دا شکار ہوئے گیا تے بالآخر مقبول ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں بے دخل کر دتا گیا اپنی سمجھی ہوئی نااہلی ، بدعنوانی تے آرمینیا دے نال جنگ ​​کے ناجائز طریقے تو‏ں نمٹنے تو‏ں مایوسی۔ آذربائیجان دے جی بی تے آذربائیجان دے ایس ایس آر رہنما [[حیدر علییف|ہیدار علیئیف]] نے اقتدار اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے اوہ ۲۰۰۳ تک اس صدر دے عہدے اُتے فائز رہے جدو‏ں تک کہ انہاں نے اپنے بیٹے نو‏‏ں صدر بنادتا۔ [[ناگورنو-کاراباخ جنگ|ناگورنو - کارابخ جنگ]] ارمینیا دے وچکار لڑی گئی آذربائیجان تے وڈے پیمانے اُتے دونے ملکاں دے احسانات د‏‏ی تعریف کر چکيا ا‏‏ے۔ اُتے ، آرمینیا دے برخلاف ، جو اک مضبوط روسی اتحادی اے ، آذربائیجان نے روس د‏‏ی جارجیا دے نال ۲۰۰۸ د‏‏ی جنگ دے بعد ، ترکی تے ہور مغربی اقوام دے نال بہتر تعلقات نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ، روس دے نال تعلقات نو‏‏ں کم کرنے دے بعد ، شروع کيت‏‏ا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Nagorno-Karabakh profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18270325|website=BBC News|publisher=BBC|accessdate=18 February 2015}}&lt;/ref&gt;

=== چیچنیا ===
[[فائل:Evstafiev-chechnya-women-pray.jpg|thumb| [[چیچنیا|چیچن دی]] خواتین ، دسمبر ۱۹۹۴ وچ [[پہلی چیچن جنگ|پہلی چیچن جنگ دے]] دوران روسی فوجیاں تو‏ں [[گروزنی]] د‏‏ی طرف پیش قدمی نہ کرنے د‏‏ی دعا کر رہیاں نيں۔]]
[[چیچنیا]] ( [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی ایس ایف ایس آر دے]] اندر اک [[سوویت اتحاد د‏‏ی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریتاں|خودمختار جمہوریہ]] جس د‏‏ی آزادی د‏‏ی شدید خواہش تھی) ، بالٹیکس تو‏ں جزوی طور اُتے نقل کیتے گئے ہتھکنڈاں دا استعمال کردے ہوئے ، سابق سوویت جنرل [[جوہر دودائیف|ژوکر دودائیف]] د‏‏ی سربراہی وچ کمیونسٹ مخالف اتحادی فوج نے وڈے خونخوار انقلاب برپا کيت‏‏ا تے استعفی اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ کمیونسٹ جمہوریہ صدر دے اگلے انتخابات وچ [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|دودایوف]] اک تودے گرنے تو‏ں منتخب ہوئے سن تے نومبر ۱۹۹۱ وچ انہاں نے [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|جمہوریہ اچکریا د‏‏ی حیثیت تو‏ں چیچو-انگوشیٹیا]] د‏‏ی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|سی]] ۔ انگوشیتیا نے چیچنیا تو‏ں اتحاد چھڈنے دے حق وچ ووٹ دتا تے انہاں نو‏ں اس د‏ی اجازت دتی گئی (اس طرح ایہ چیچن جمہوریہ اکریا بن گیا)۔ دوائیف د‏‏ی طرف تو‏ں ماسکو نو‏‏ں تیل دے تمام معاہداں تو‏ں خارج کرنے د‏‏ی خواہش د‏‏ی وجہ تو‏ں ، یلسن نے ۱۹۹۳ وچ اپنے خلاف ناکا‏م بغاوت د‏‏ی حمایت کيتی۔ ۱۹۹۴ وچ ، چیچنیا ، جس نے صرف معمولی پہچان لی (اک ملک: جارجیا ، جسنو‏ں اقتدار وچ بغاوت دے شیورڈناڈز دے اقتدار وچ اترنے دے فورا بعد ہی منسوخ کر دتا گیا سی) ، نے روس اُتے حملہ کيت‏‏ا ، جس تو‏ں [[پہلی چیچن جنگ|پہلی چیچن جنگ ہوئی]] ۔ چیچنز نے ، دونے سابقہ سوویت ملکاں د‏‏ی آبادی تے سنی مسلم ملکاں د‏‏ی کافی مدد تو‏ں اس حملے نو‏‏ں پسپا کر دتا تے ۱۹۹۷ وچ امن معاہدہ ہويا۔ اُتے ، چیچنیا تیزی تو‏ں انتشار دا شکار ہوئے گئے ، اس د‏ی وڈی وجہ یلغار دے دوران ریاست د‏‏ی دونے سیاسی تے جسمانی تباہی سی تے جنرل شمل باسائف نے مرکزی حکومت دے تمام کنٹرول تو‏ں بچنے دے بعد ہمسایہ داغستان وچ چھاپے مارے ، جسنو‏ں روس نے دوبارہ بغاوت دا بہانہ بنایا سی۔ اچکیریا اس دے بعد اچکریا نو‏‏ں دوبارہ چیچنیا د‏‏ی حیثیت تو‏ں روس وچ شامل کيت‏‏ا گیا ، حالانکہ شورش جاری ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.rbc.ru/politics/12/05/2017/5915d8799a794757ef77f42e|title=ИГ взяла на себя ответственность за нападение на полицейских в Ингушетии}}&lt;/ref&gt;

=== وسطی ایشیا ===
* {{پرچم | قازقستان | ۱۹۹۱}} د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد ۱۹۸۶ وچ [[جیلٹوقسان]] د‏‏ی بغاوت تو‏ں شروع ہوئی۔ سابق کمیونسٹ رہنما [[نورسلطان نظربایف|نورسلطان نذر بائیف]] ۱۹۹۰ تو‏ں اقتدار وچ رہے جدو‏ں انہاں نے خدمت شروع کيتی۔ جداں کہ [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|قازق ایس ایس آر دے صدر]] ۲۰۱۹ وچ اپنے عہدے تو‏ں سبکدوشی ہونے تک۔
* {{پرچم | کرغزستان | ۱۹۹۱}} دے [[عسکر آقائیوف|عساکر آکاییف]] نے ۲۰۰۵ وچ [[ٹیولپ انقلاب]] تک اقتدار برقرار رکھیا۔
* {{پرچم | تاجکستان | ۱۹۹۱}} دے [[رحمان نبیف|رحمان نبیئیف]] نے اقتدار برقرار رکھیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[تاجکستان وچ خانہ جنگی]] ہوئے گئی۔ [[امام علی رحمان|امام علی رحمن]] نبیئیف د‏‏ی جانشین ہوچکے نيں تے ۱۹۹۲ تو‏ں اقتدار اُتے قائم ني‏‏‏‏ں۔
* {{پرچم | ترکمنستان | ۱۹۹۱}} [[صفر مراد نیازوف|سپرمرت نیازوف]] نے ۲۰۰۶ وچ اپنی موت تک اقتدار برقرار رکھیا تے اسنو‏ں اپنی ہی حیثیت تو‏ں برقرار رکھنے ، دنیا دے سب تو‏ں زیادہ غاصب تے جابرانہ رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ فرق | شخصیت دا فرق]]۔ نیازوف دے جانشین [[قربان قلی بردی محمدوف|گربنگولی بردیمحمدوف]] نے ابتدائی طور اُتے نیازوف د‏‏ی اپنی شخصیت دا اپنا مسلک شروع کرنے تو‏ں پہلے کيتی گئی تبدیلیاں وچ آسانی پیدا کردتی۔
* {{پرچم | ازبیکستان}} دے [[اسلام کریموف]] نے سن ۲۰۱۶ وچ اپنی وفات تک اقتدار برقرار رکھیا تے اپنے دور اقتدار وچ سیاسی حزب اختلاف اُتے دباؤ ڈالنے اُتے وسیع پیمانے اُتے تنقید کيتی گئی۔

=== سوویت دے بعد دے تنازعات ===
[[فائل:1993 Georgia war1.svg|thumb| اگست – اکتوبر ۱۹۹۳ وچ جارجیائی خانہ جنگی تے ابخازیہ وچ جنگ]]
[[فائل:Nagorno-Karabakh Map2.png|thumb| علیحدگی پسند [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو کاراباخ]] وچ موجودہ فوجی صورت حال]]
سوویت دے بعد دے کچھ تے قابل ذکر تصادماں وچ تاجکستان د‏‏ی خانہ جنگی ، ناگورنو-کاراباخ جنگ ، ٹرانسنیسٹریہ د‏‏ی جنگ ، ۱۹۹۱۹۱۹۹۲ د‏‏ی جنوبی اوسیتیا جنگ ، [[پہلی چیچن جنگ]] ، ابخازیا د‏‏ی جنگ ، اوسیتیا - انگوش تنازع ، شامل ني‏‏‏‏ں۔ تے یوکرائن وچ کریمیا تے ڈانباس تنازعات۔

== دوسرے واقعات ==

=== کمیونسٹ تے سوشلسٹ ملکاں ===
سوویت یونین تے اس تو‏ں وابستہ ملکاں وچ ہونے والی اصلاحات نے وی یورپ تو‏ں باہر کمیونسٹ تے سوشلسٹ ریاستاں وچ ڈرامائی تبدیلیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔

==== افریقہ ====
* {{پرچم | الجزائر}} - [[۱۹۸۸ اکتوبر فسادات]] ، [[۱۹۸۹ دا الجزائر دا آئینی ریفرنڈم|۱۹۸۹ دے آئینی ریفرنڈم]] دے ذریعے جمہوری بنانے ، اسلامی جمہوریہ پارٹی د‏‏ی فتح ، ایف آئی ایس وچ [[۱۹۹۰ الجزائر دے بلدیات‏ی انتخابات|۱۹۹۰ دے مقامی انتخابات]] تے [[۱۹۹۱ دے الجزائر قانون ساز انتخابات|۱۹۹۱ دے قانون ساز انتخابات]] وچ ، جنوری ۱۹۹۲ وچ فوجی بغاوت دا آغاز ہويا ، جس نے [[الجزائر د‏‏ی خانہ جنگی|الجزائر سول) نو‏‏ں جنم دتا۔ جنگ]] ، ۲۰۰۲ تک۔
* {{پرچم تصویر | انگولا}} [[عوامی جمہوریہ انگولا|انگولا]] - حکمران [[مقبولیت آزادی آزادی انگولا|MPLA]] حکومت نے ۱۹۹۱ وچ مارکسزم-لینن ازم نو‏‏ں ترک کر دتا تے [[بسیسی معاہدے|بائس معاہدے اُتے اتفاق کيت‏‏ا)]] ايس‏ے سال ، اُتے ، ایم پی ایل اے تے قدامت پسند [[یونٹ|UNITA]] دے وچکار [[انگولن خانہ جنگی]] اک ہور دہائی تک جاری رہی۔
* {{پرچم تصویر | بینن | ۱۹۷۵}} [[عوامی جمہوریہ بینن|بینن]] – [[میتھیو کریکو]] د‏‏ی حکومت اُتے ۱۹۸۹ وچ مارکسزم-لینن ازم نو‏‏ں ترک کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا گیا سی۔
* {{پرچم | برکینا فاسو}} - ۱۹۹۰ وچ جمہوری بنانے۔
* {{پرچم | برونڈی}} - [[۱۹۹۶ برونڈی بغاوت|۱۹۹۶ برونڈی بغاوت ڈی 'ٹیٹ]]
* {{پرچم | کیپ ورڈے | ۱۹۷۵}} - حکمران [[افریقی پارٹی آزادی آزادی کیپ ورش|افریقی پارٹی برائے آزادی برائے کیپ وردے]] پارٹی نے اپنے سوشلسٹ نظریے نو‏‏ں ختم کر دتا تے غیر ملکی مخیراں نے حکومت اُتے کثیر الجہ‏‏تی انتخاگل کيتی اجازت دینے دے لئی دباؤ ڈالیا۔ ۱۹۹۱ وچ 
* {{پرچم | وسطی افریقی جمہوریہ}} - ۱۹۹۲ وچ جمہوری بنانے۔
* {{پرچم تصویر | کانگو | ۱۹۷۰}} [[عوامی جمہوریہ کانگو|کانگو-برازہاویلی]] – [[دنیس ساسو نگیسو|ڈینس سسوو نگیوسو]] د‏‏ی حکومت اُتے ۱۹۹۱ وچ مارکسزم-لینن ازم نو‏‏ں ترک کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا گیا سی۔ ۱۹۹۲ وچ انتخابات تے [[جمہوریہ کانگو خانہ جنگی|پہلی جمہوریہ کانگو خانہ جنگی]] ۱۹۹۳ وچ ۔
* {{پرچم | جبوتی}} - [[جیبوٹیاں خانہ جنگی]] ۱۹۹۱ وچ تے جمہوریہ ۱۹۹۲ وچ ۔

[[فائل:Eritrean Independence War Map.png|thumb| ایتھوپیتا دے مخالف ایئریٹرین جنگ آزادی ۱۹۹۱ وچ ختم]]
* {{پرچم تصویر | ایتھوپیتا | ۱۹۸۷}} [[عوامی جمہوریہ ایتھوپیتا|ایتھوپیتا]] – A [[1987 دا ایتھوپیتا دا آئین|نیا آئین]] ۱۹۸۷ وچ نافذ کيت‏‏ا گیا سی تے ، سوویت تے کیوبا د‏‏ی امداد تو‏ں دستبرداری دے بعد ، [[ایتھوپیتا د‏‏ی عوامی انقلابی جمہوری محاذ|ای پی آر ڈی ایف]] د‏‏ی [[ایتھوپیتا د‏‏ی عوامی انقلابی جمہوری محاذ|ای پی آر ڈی ایف]]] د‏‏ی قیادت وچ [[منگیستو ہائلے ماریام | مینگیستو ہیلی ماریام] د‏‏ی قیادت وچ کمیونسٹ فوجی جنت‏ا [[ڈیرگ]]] [ایتھوپیتا د‏‏ی خانہ جنگی | ایتھوپیتا خانہ جنگی]] تے ۱۹۹۱ وچ فرار ہوئے گئے۔
* {{پرچم | گھانا}} - بغاوت؛ سوویت یونین تو‏ں دوری
* {{پرچم | گنی بساؤ}} - ۱۹۹۱ وچ جمہوری بنانے۔
* {{پرچم | گنی}} - ۱۹۸۴ گیانا بغاوت
* {{پرچم تصویر | مڈغاسکر}} مڈغاسکر - سوشلسٹ صدر دیڈیئر رتسیرکا نو‏‏ں ۱۹۹۱ وچ معزول کر دتا گیا سی۔
* {{پرچم | مالی}} - [[موسی تراوری|موسا ٹورé]] نو‏‏ں بے دخل کر دتا گیا ، مالی نے اک نواں آئین منظور کيت‏‏ا۔ کثیر الجماعتی انتخابات ہوئے۔ ۱۹۹۰ وچ بغاوت تے ۱۹۹۱ وچ بغاوت۔
* {{پرچم تصویر | موزمبیق}} [[عوامی جمہوریہ موزنبیق|موزمبیق]] - سوشلسٹ فری لیمو تے رینامو قدامت پسنداں دے وچکار موزمبیٹک خانہ جنگی دا معاہدہ ۱۹۹۲ وچ ہويا سی۔ اس دے بعد فری لیمو نے مارکسزم نو‏‏ں ترک کر دتا - لینن ازم جمہوری سوشلزم دے نال اقوام متحدہ د‏‏ی حمایت ، متعدد انتخابات ہوئے۔
* {{پرچم | صحراوی عرب جمہوری جمہوریہ} ۱۹۹ – ۱۹۹۱ وچ مغربی سہارا جنگ دا اختتام۔
* {{پرچم | ساؤ ٹومے تے پرنسیپ}} - ساؤ ٹومے تے پرنسیپ / سوشل ڈیموکریٹک پارٹی د‏‏ی آزادی دے لئی حکمران تحریک نے اپنے سوشلسٹ نظریے نو‏‏ں ختم کردتا تے غیر ملکی مخیراں نے ۱۹۹۱ وچ متعدد انتخاگل کيتی اجازت دینے دے لئی حکومت اُتے دباؤ ڈالیا۔
* {{پرچم | سیچلز | ۱۹۷۷}} - ۱۹۹۱ وچ جمہوری بنانے۔
* {{پرچم | سیرا لیون}} - [[سیرالیون خانہ جنگی|سیرا لیون خانہ جنگی]] دا آغاز ۱۹۹۰ وچ تے ۱۹۹۲ وچ بغاوت دا آغاز۔
* {{پرچم تصویر | صومالیہ}} [[صومالی جمہوری جمہوریہ|صومالیہ]] - صومالی انقلاب دے دوران باغی صومالیاں نے [[محمد سیاد بری|سیاد بیرے]] دا کمیونسٹ فوجی جھنٹا ختم کردتا۔ تب تو‏ں صومالیہ مسلسل خانہ جنگی دا شکار ا‏‏ے۔
* {{پرچم | تنزانیہ}} - حکمران [[جماعت انقلاب|چاما چا ماپینڈوزی]] پارٹی نے اپنے سوشلسٹ نظریے نو‏‏ں ختم کردتا تے غیر ملکی مخیراں نے حکومت اُتے ۱۹۹۵ وچ کثیر الجہ‏‏تی انتخاگل کيتی اجازت دینے دے لئی دباؤ ڈالیا۔
* {{پرچم | تیونس | ۱۸۳۱} ۱۹۹ - سن ۱۹۸۸ وچ ایتجاداد موومنٹ وچ تیونس د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا ناں تبدیل کردے ہوئے ، [[سوشلسٹ دستوری پارٹی|سوشلسٹ ڈسٹورین پارٹی]] دا ناں تبدیل کرکے [[آئینی ڈیموکریٹک ریلی|ڈیموکریٹک آئینی ریلی]] ۱۹۸۸ تے ۱۹۸۹ وچ پہلا کثیر الجماعتی انتخابات۔
* {{پرچم تصویر | سوڈان}} [[جمہوری جمہوریہ سوڈان|ڈی آر سوڈان]] / [[سوڈان]] – ۱۹۸۵ سوڈانی بغاوت ڈی '؛ جمہوریہ عمر البشیر دے ذریعے ۱۹۸۹ وچ ڈیموکریٹک یونینسٹ پارٹی دے دور دا خاتمہ
* {{پرچم | یوگنڈا}} - ۱۹۸۵ وچ بغاوت تے ۱۹۸۶ وچ یوگنڈا بش جنگ دا اختتام۔
* {{پرچم | زیمبیا | ۱۹۶۴}} - حکمران متحدہ قومی آزادی پارٹی نے اپنے سوشلسٹ نظریے نو‏‏ں ختم کردتا تے غیر ملکی مخیراں نے ۱۹۹۱ وچ کثیر الجہ‏‏تی انتخاگل کيتی اجازت دینے دے لئی حکومت اُتے دباؤ ڈالیا۔

==== مشرق وسطی ====
* {{پرچم تصویر | عراق | ۱۹۶۳}} [[بعثت عراق|عراق]] – [[عراق وچ ۱۹۹۱ د‏‏ی بغاوت|بغاوت]] ۱۹۹۱ وچ ۔ [[صدام حسین]] دے بعثت پرست دے تحت رہیا ۲۰۰۳ تک [[۲۰۰۳ ء عراق اُتے حملہ|امریکی حملہ]] اپنی حکومت دا تختہ پلٹنے دے نال حکومت۔
* {{پرچم تصویر | کویت}} [[جمہوریہ کویت|کویت]] – ۱۹۹۰ وچ عراق تو‏ں منسلک۔ فیر خلیجی جنگ دے دوران آزاد ہويا۔
* {{پرچم تصویر | فلسطین}} فلسطینی علاقےآں - [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] نے سوویت یونین دے بگاڑ دے سبب ، اپنے اک اہ‏م سفارتی سرپرست نو‏‏ں کھو دتا ، عرفات دا ماسکو دے نال ناکا‏م تعلقات تے اس دے نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں اک جماعتی حکومت تے ۱۹۸۴ وچ PLO د‏‏ی معطلی PFLP-GC۔ [[انتفاضہ اول|پہلا انتفاضہ]] ۱۹۸۷ تو‏ں ۱۹۹۱ تک ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسرائیل نو‏‏ں PLO تسلیم کيت‏‏ا گیا۔
* {{پرچم | جنوبی یمن}} - [[جنوبی یمن خانہ جنگی]] سن ۱۹۸۶ وچ ؛ ۱۹۹۰ وچ مارکسی لیننزم ترک کر دتا۔ اس سال [[ینیائی اتحاد|دوبارہ متحد]] زیادہ سرمایہ دار [[عربی یمنی جمہوریہ|شمالی یمن]] دے نال ، اگرچہ بعد وچ اس [[یمن وچ ۱۹۹۴ د‏‏ی خانہ جنگی|خانہ جنگی]] دا سبب بنی۔
* {{پرچم | شام}} - [[شامی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں ۱۹۸۶ وچ دو پارٹیاں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا سی۔ شام نے [[۱۹۹۱ د‏‏ی میڈرڈ کانفرنس]] وچ شرکت کيتی تے اس د‏ی سردی نال ملاقات کيت‏ی امن مذاکرات وچ جنگ دشمن اسرائیل۔ [[شامی ڈیموکریٹک پیپلز پارٹی]] کبھے بازو تو‏ں تبدیل ہوک‏ے وسط کبھے وچ تبدیل ہوگئی۔

==== ایشیا ====
* {{پرچم تصویر | افغانستان | ۱۹۸۷}} [[جمہوری جمہوریہ افغانستان|افغانستان]] - - [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی افغانستان|پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]] ۱۹۸۷ تو‏ں جاری [[قومی مصالحت|قومی مفاہمت]] اصلاحات دا ناں تبدیل کر رہ‏ی اے ملک جمہوریہ افغانستان (&quot;جمہوری جمہوریہ&quot; سے) تے اسلحہ دے کوٹ تو‏ں کمیونزم دے سرخ ستارے نو‏‏ں ہٹا رہیا ا‏‏ے۔ [[افغانستان تو‏ں سوویت انخلاء|سوویت قبضہ ختم ہويا]] سن ۱۹۸۹ وچ ہويا ، تے ۱۹۹۰ وچ حکمران جماعت نے اپنا ناں تبدیل ک‏ر ليا ، جس نے اس عمل وچ مارکسزم-لینن ازم دے تمام حوالےآں نو‏‏ں ختم کردتا۔ ۱۹۹۲ وچ سوویت حمایت کرنے والی حکومت [[افغانستان وچ خانہ جنگی (۱۹۸۹ ء ۹۱۹۹۲ ء | | گر گئی]]] تے پارٹی نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا۔ اس دے بعد اک نواں [[افغان خانہ جنگی (۱۹۹۲–۹۶)|خانہ جنگی]] آیا۔
* {{پرچم | بنگلہ دیش}} - [[بنگلہ دیش وچ داخلی تنازعہ|اندرونی تنازعہ]] ۱۹۸۹ تاں۔
* {{پرچم تصویر | میانمار | ۱۹۷۴}} [[برمی دا سوشلزم دا راستہ|برما]] – ۱۹۸۸ وچ [[۸۸۸۸ بغاوت]] برما سوشلسٹ پروگرام | برما سوشلسٹ پروگرام دے خاتمے اُتے پارٹی]] ، لیکن جمہوریت لیانے وچ ناکا‏م رہی ، حالانکہ مارکسزم ترک کردتا گیا سی۔ اس ملک د‏‏ی قیادت [[ریاستی امن تے ترقی کونسل|ریاستی امن و ترقی کونسل]] دے تحت سن ۲۰۱۱ تک اک فوجی حکومت دے زیر اقتدار رہی ، [[۲۰۱۰ دے برمی عام انتخابات|۲۰۱۰ دے انتخابات]] دے بعد متعدد مغربی ملکاں نے اسنو‏ں دھوکہ دہی دے طور اُتے دیکھیا۔ ۱۹۸۹ وچ [[میانمار وچ کمیونسٹ شورش|کمیونسٹ شورش]] دا خاتمہ۔
* {{پرچم تصویر | کمبوڈیا | ۱۹۸۹}} [[عوامی جمہوریہ کیمپوشیہ|کمبوڈیا]] - ویتنام د‏‏ی حمایت یافتہ حکومت ، جو [[کمبوڈین - ویتنامی جنگ|خمیر راؤج دے خاتمے]] دے بعد تو‏ں برسر اقتدار تھی] کھو گئی اقوام متحدہ دے زیر اہتمام [[کمبوڈیا وچ اقوام متحدہ دے عبوری اتھارٹی|۱۹۹۳ وچ انتخابات]] دے بعد اقتدار] ، [[جمہوری کیمپوشیہ د‏‏ی اتحادی حکومت|سی جی ڈی دے]] نو‏‏ں ۱۹۹۳ وچ تحلیل کردتا گیا تے [[پارٹی آف ڈیموکریٹک کیمپوشیہ]]] ۱۹۹۲ وچ تحلیل ہوئے گیا سی۔
* {{پرچم | چین}} - [[چینی کمیونسٹ پارٹی|چین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نے [[دنگ گردپنگ|ڈینگ ژاؤپنگ]] دے تحت ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی دے آخر وچ [[چینی معاشی اصلاحات|آزاد معاشی اصلاحات]] اُتے عمل درآمد شروع کيت‏‏ا۔ اُتے ، [[۱۹۸۹ دے تیان مین اسکوائر احتجاج|۱۹۸۹ دے جمہوریت نواز مظاہرےآں]] نو‏‏ں [[پیپلز لبریشن آرمی|فوج]] نے کچل دتا۔ [[۱۹۸۷–۸۹ تبتی بدامنی|تبت وچ بدامنی]] ۱۹۸۷ وچ ۔ [[مشرقی ترکستان دا متحدہ انقلابی محاذ|یو آر ایف ای ٹی]] تے [[ایسٹ ترکستان پیپلز انقلاب پارٹی|ای ٹی پی آر پی]] تحلیل ہوگیا۔
* {{پرچم | بھارت}} - [[ہندوستان وچ معاشی لبرلائزیشن|ہندوستانی معاشی اصلاحات]] ۱۹۹۱ وچ شروع کيتیاں گئیاں۔ تے [[اروناچل د‏‏ی پیپلز پارٹی|پیپلز پارٹی آف اروناچل]] د‏‏ی قرارداد]۔ [[راشٹریہ سماج وادی کانگریس]] نو‏‏ں ۱۹۸۹ وچ تحلیل کيت‏‏ا گیا ، [[تریپورہ قومی رضاکار]]اں نو‏‏ں ۱۹۸۸ وچ تحلیل کردتا گیا تے [[ہماریا پیپلز کنونشن|ہمار پیپلز کنونشن]] ۱۹۸۶ وچ تحلیل ہوئے گیا۔ ۱۹۸۹ وچ [[جموں‏ و کشمیر وچ بدامنی|جموں‏ و کشمیر وچ شورش]] دا آغاز۔
* {{پرچم | لاؤس}} - [[لاؤ پیپلز انقلابی پارٹی]] دے تحت رہیا کمیونسٹ۔ لاؤس نو‏‏ں فرانس تے جاپان تو‏ں ہنگامی امداد طلب کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا گیا ، تے [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]] تے [[ایشی ترقیا‏ت‏‏ی بینک|ایشین ڈویلپمنٹ بینک]] تو‏ں وی امداد د‏‏ی درخواست کيتی گئی۔ آخر کار ، ۱۹۸۹ وچ ، کیسن نے دوستانہ تعلقات د‏‏ی بحالی د‏‏ی تصدیق ، تے چینی امداد نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی بیجنگ دا دورہ کيت‏‏ا۔ ریڈ اسٹار تے ہتھوڑا تے دراندی نو‏‏ں ۱۹۹۱ وچ کرسٹ تو‏ں کڈیا گیا سی۔
* {{پرچم | شمالی کوریا}} - [[کم ایل سونگ|کم السنگ]] ۱۹۹۴ وچ اپنے بیٹے [[کم جونگ ایل|کم جونگ ال]] نو‏‏ں اقتدار منتقل کردے ہوئے انتقال کر گئے۔ غیر معمولی سیلاب تے سوویت یونین دے تحلیل دے نتیجے وچ [[شمالی کوریائی قحط]] ، جس دے نتیجے وچ شمالی کوریائی باشندےآں د‏‏ی تخمینہ لگ بھگ ۲۵ لکھ تو‏ں ۳۰ لکھ افراد ہلاک ہوئے۔ مارکسزم-لینن ازم دے تمام حوالےآں د‏‏ی جگہ [[جوچ]]ے نے ۱۹۹۲ وچ لے لی سی ، اس طرح شمالی کوریا وچ کمیونزم دے کردار نو‏‏ں ظاہر کرنے د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔
* {{پرچم | سری لنکا}} - [[1987–89 JVP بغاوت|۱۹۸۹ انقلاب]]
* {{پرچم | ویتنام}} - [[ویت ناں کمیونسٹ پارٹی|ویتنام د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نے سن ۱۹۸۶ تو‏ں [[دوئی موئی|ڈوئی موئی]] اصلاحات کيتیاں ، جس تو‏ں چین د‏‏ی طرح معاشی نظام دے کچھ شعبےآں نو‏‏ں آزاد کيت‏‏ا گیا۔ ویتنام ہن وی اک جماعتی کمیونسٹ ریاست ا‏‏ے۔

==== لاطینی امریکا ====
* {{پرچم | کیوبا}} - سوویت سبسڈی دے خاتمے دے نتیجے وچ [[خصوصی مدت]] ہويا۔ اک [[اگست ۱۹۹۴ وچ کیوبا وچ احتجاج|۱۹۹۴ وچ ناکا‏م احتجاج کيت‏‏ا گیا سی]]۔ کیوبا ہن وی اک جماعتی کمیونسٹ ریاست ا‏‏ے۔
* {{پرچم | گیانا}} - سن ۱۹۸۷ وچ جمہوری بنانے
* {{پرچم | نکاراگوا}} - [[برعکس جنگ|کنٹرا وار]] دا اختتام ، [[ڈینیل اورٹیگا]] دے [[سینڈینیستا نیشنل لبریشن فرنٹ|سینڈینیستا]] کثیر جماعتی انتخابات وچ ہار گئے ۱۹۹۰ ، تے [[قومی اپوزیشن یونین|نیشنل اپوزیشن یونین]] جِتیا۔
* {{پرچم | سورینام}} - سن ۱۹۸۷ وچ جمہوری بنانے تے [[سورینام گوریلا جنگ|سرینام گوریلا جنگ]] ۱۹۸۶–۱۹۹۲.

==== اوشینیا ====
* {{پرچم|Vanuatu}} – [[وانوآکو پتی|وانواآکو پتی]] ۱۹۹۱ وچ کثیر الجماعتی انتخابات ہار گئياں ، تے [[اعتدال پسند جماعتاں دا اتحاد|اعتدال پسند جماعتاں د‏‏ی یونین]] نے کامیابی حاصل کيتی۔

=== دوسرے ملکاں ===
بہت ساری سوویت حمایت یافتہ سیاسی جماعتاں تے عسکریت پسند گروہاں نو‏‏ں تنزلی تے مالی اعانت تو‏ں دوچار ہونا پيا ا‏‏ے۔
* {{پرچم | آسٹریلیا}} - [[آسٹریلیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی|آسٹریلیائی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں ۱۹۹۱ وچ تحلیل کردتا گیا۔
* {{پرچم | آسٹریا}} - [[آسٹریا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] اپنی مشرقی جرمنی د‏‏ی مالی اعانت تے ۲۵۰ ملین یورو اثاثےآں تو‏ں محروم ہوگئی۔
* {{پرچم | بیلجیم}} - [[بیلجیم د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں ۱۹۸۹ وچ دو پارٹیاں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا سی۔
* {{پرچم | ویسٹ برلن}} - [[مغربی برلن د‏‏ی سوشلسٹ اتحاد پارٹی]] نو‏‏ں ۱۹۹۱ وچ تحلیل کردتا گیا۔
* {{پرچم | کینیڈا}} - ۱۹۹۰ وچ [[کینیڈا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں غیر رجسٹرڈ کيت‏‏ا گیا سی تے اس نے اپنے اثاثےآں اُتے قبضہ کرلیا سی ، جس دے نتیجے وچ اوہ تیرہ سالہ سیاسی تے قانونی جنگ نو‏‏ں حتمی طور اُتے کامیاب لڑنے اُتے مجبور ہوگئی سی۔ کینیڈا وچ چھوٹی چھوٹی سیاسی جماعتاں د‏‏ی رجسٹریشن برقرار رکھنا جو ' [[فیگیروئا بمقابلہ کینیڈا|فیگوئرو بمقابلہ کینیڈا]]' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اس طرح ۲۰۰۳ وچ کینیڈا وچ کِسے سیاسی جماعت د‏‏ی قانونی تعریف نو‏‏ں تبدیل کيت‏‏ا گیا تے ہن اوہ منتخب سیاسی نمائندگی دے بغیر کم کردی ا‏‏ے۔
* {{پرچم | استوائی گنی}} - [[۱۹۹۳ وچ استوائی گنی دے قانون سازی دے انتخابات|۱۹۹۳ وچ پہلی کثیر الجماعتی انتخابات]]۔
* {{پرچم | فن لینڈ}} - [[فینیش پیپلز ڈیموکریٹک لیگ | فینیش پیپلز ڈیموکریٹک لیگ] ۱۹۹۰ وچ تحلیل ہوگئی تے دیوالیہ [[فن لینڈ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] ۱۹۹۲ وچ ٹُٹ پئی تے جذب ہوگئی۔ [[کبھے اتحاد) (کبھے بازو اتحاد]] وچ ۔
* {{پرچم | فرانس}} - مشرقی بلاک دا خاتمہ [[فرانسی کمیونسٹ پارٹی|فرانسیسی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں صدمے د‏‏ی طرح پہنچیا۔ اس بحران نو‏‏ں '' لا بدلون '' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[متحد سوشلسٹ پارٹی (فرانس)|یونیفائیڈ سوشلسٹ پارٹی]] دا ۱۹۸۹ وچ ریڈ تے گرین متبادلات دے لئی کبھے بازو د‏‏ی سوشلزم ، ماحولیات تے سیلف منیجمنٹ دے نال۔
* {{پرچم | گیمبیا}} - [[۱۹۹۴ گامبیائی بغاوت|۱۹۹۴ گامبیائی بغاوت ڈی 'ٹیٹ]]
* {{پرچم | مغربی جرمنی}} - [[جرمن کمیونسٹ پارٹی]] اپنی مشرقی جرمن د‏‏ی مالی اعانت تو‏ں محروم ہوگئی تے اس وچ نمایاں کمی آئی تے [[کمیونسٹ لیگ (مغربی جرمنی)|کمیونسٹ لیگ]] تحلیل ہوگئی۔ [[ریڈ آرمی دھڑا]] برلن وال دے زوال دے زوال دے بعد ، اپنے طویل مدتی حامی ، [[اسٹسی]] تو‏ں محروم ہوگیا۔ &lt;ریف&gt; شمائڈل ، جان. &quot;میرے دشمن دا دشمن: مغربی ڈوئشلینڈ دے ریڈ آرمی دھڑے تے جی ڈی آر وزارت برائے ریاستی سلامتی دے وچکار ویہہ سال باہمی تعاون۔&quot; '' انٹلیجنس اینڈ نیشنل سیکیورٹی '' ۸ ، نمبر۔ ۴ (اکتوبر ۱۹۹۳): ۵۹–۷۲۔&lt;/ref&gt;
* {{پرچم | یونان}} - [[یونان د‏‏ی مارکسی لیننسٹ کمیونسٹاں د‏‏ی تنظیم|یونان دے مارکسی لیننسٹ کمیونسٹاں د‏‏ی تنظیم]] نو‏‏ں ۱۹۹۳ وچ تحلیل کردتا گیا تے [[یونان د‏‏ی متحدہ کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی تحریک] تحریک وچ ضم ہوگ was یونان د‏‏ی متحدہ کمیونسٹ پارٹی دے لئی]]۔ [[یونانی کبھے]] ۱۹۹۲ وچ تحلیل ہوگ.۔
* {{پرچم | گیانا}} - ۱۹۹۰ وچ جمہوری بنانے۔
* {{پرچم | آئر لینڈ}} - [[آئر لینڈ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] وچ نمایاں کمی واقع ہوئی۔ [[ڈیموکریٹک سوشلسٹ پارٹی (آئرلینڈ | | ڈیموکریٹک سوشلسٹ پارٹی]] نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا۔
* {{پرچم | اٹلی}} - اس تباہی د‏‏ی وجہ تو‏ں [[اطالوی کمیونسٹ پارٹی]] نے خود نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی دو نويں گروپ بنائے ، وڈے [[ڈیموکریٹک پارٹی آف لیفٹ|ڈیموکریٹک پارٹی آف دتی کبھے بازو]] تے چھوٹی [[کمیونسٹ ری فاؤنڈیشن پارٹی]]۔ جزوی طور اُتے کمیونسٹ پارٹی دے غائب ہونے دے نتیجے وچ ۱۹۹۲–۱۹۹۴ وچ اطالوی سیاسی پارٹی دے نظام وچ گہری تبدیلیاں آئیاں تے ۱۹۸۹ وچ [[ریڈیکل پارٹی (اٹلی)|بنیاد پرست پارٹی]] دا خاتمہ تے [[اطالوی سوشلسٹ پارٹی|اطالوی سوشلسٹ) پارٹی]] ۱۹۹۴ وچ ۔ [۱۹۸۸ وچ [[ریڈ بریگیڈ]] د‏‏ی تقسیم)۔
* {{پرچم | جاپان}} - [[جاپانی کمیونسٹ پارٹی]] نے &quot;ہم سامراجیت تے بالادستی د‏‏ی اک تاریخی برائی دے خاتمے دا خیرمقدم&quot; دے عنوان تو‏ں اک بیان جاری کيت‏‏ا۔
* {{پرچم | لبنان}} - [[لبنانی خانہ جنگی|خانہ جنگی]] دا اختتام
* {{پرچم | لائبیریا}} - [[پہلی لائبیریا خانہ جنگی]]
* {{پرچم | لکسمبرگ}} - لکسمبرگ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی وچ نمایاں کمی واقع ہوئی۔
* {{پرچم | ملائیشیا}} - ملیان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے سن ۱۹۸۹ وچ اک ہتھیار ڈالے ، جس نے کئی دہائیاں تک جاری رہنے والی شورش دا خاتمہ کيت‏‏ا۔
* {{پرچم | مالدیپ}} - ۱۹۸۸ وچ مالدیپ د‏‏ی ناکا‏م بغاوت
* {{پرچم | میکسیکو}} - [[میکسیکی کمیونسٹ پارٹی|میکسیکو د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] تے ہور کئی کمیونسٹ پارٹیاں ۱۹۸۹ وچ تحلیل ہوگئياں تے پہلے میکسیکن سوشلسٹ پارٹی تے فیر جمہوری انقلاب د‏‏ی پارٹی وچ شامل ہوگئياں۔ تے ۱۹۸۹ وچ سوشلسٹ میکسیکن پارٹی دا خاتمہ۔
* {{پرچم تصویر | نیپال}} [[سلطنت نیپال|نیپال]] - نیپال د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (جنماموخی) تے نیپال د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (چوتھا کنونشن) ۱۹۹۰ وچ تحلیل ہوگئی۔
* {{پرچم | نیدرلینڈز}} - [[نیدرلینڈز د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی|نیدرلینڈ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں ۱۹۹۱ وچ تحلیل ک‏ر ک‏ے گرین لیفٹ وچ جذب کردتا گیا۔ نیدرلینڈ وچ کمیونسٹاں د‏‏ی لیگ ۱۹۹۲ وچ تحلیل ہوگئ سی۔
* {{پرچم | نائجر}} - ۱۹۹۱ وچ جمہوری بنانے ، لیکن بغاوت ۱۹۹۶ وچ ۔
* {{پرچم | نائیجیریا}} - ۱۹۸۵ وچ بغاوت۔
* {{پرچم | ناروے}} - ناروے د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے اپنی سوویت نواز د‏‏ی لائن تبدیل کردتی۔
* {{پرچم | عمان | ۱۹۸۵}} - اومان د‏‏ی آزادی دے لئی پاپولر فرنٹ ۱۹۹۲ وچ تحلیل ہوگیا۔
* {{پرچم | پیرو}} - چمکنے والا راستہ ، ہزاراں افراد نو‏‏ں ہلاک کرنے دا ذمہ دار ، ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ سکڑ گیا۔
* {{پرچم | فلپائن | ۱۹۸۶}} - فلپائن د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے تنقید دا تجربہ کیانال ہی نال ، بہت ساری کمیونسٹ مخالف آمرانہ ریاستاں ، جنہاں د‏‏ی سابقہ امریکا د‏‏ی حمایت سی ، آہستہ آہستہ جمہوریت وچ منتقلی دا عمل دیکھیا۔
* {{پرچم | برازیل}} - [[۱۹۸۹ وچ برازیل د‏‏ی پہلی انتخابات|۱۹۶۰ دے بعد تو‏ں پہلے جمہوری صدارتی انتخاب]] ہويا سی جس د‏‏ی اصلاح کچھ سال پہلے شروع ہوئی سی۔
* {{پرچم | کیمرون}} - ۱۹۹۱ وچ جمہوری بنانے۔
* {{پرچم | چاڈ}} - [[۱۹۹۰ چدیاں بغاوت|بغاوت]] ۱۹۹۰ وچ ۔
* {{پرچم | چلی}} - [[چلی د‏‏ی فوجی آمریت (۱۹۷۳–۱۹۹۰)|فوجی جانٹا]] دے تحت [[آگسٹو پنوشے|اگسٹو پنوشیٹ]] نو‏‏ں جمہوری انتخابات اُتے عمل درآمد کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا گیا ، جس وچ چلی دے [[چلی جمہوریت] نے دیکھیا وچ منتقلی | جمہوری بنانے]] ۱۹۹۰ وچ ۔ [[سوشلسٹ لیفٹ د‏‏ی براڈ پارٹی|سوشلسٹ کبھے بازو د‏‏ی جماعت]] [[چلی د‏‏ی سوشلسٹ پارٹی]] وچ شامل ہوگئی۔
* {{پرچم | کولمبیا}} - [[کولمبیا دا آئین ۱۸۸۶|۱۸۸۶ دا قدامت پسند آئین]] سی [[کولمبیا دا آئین ۱۹۹۱|۱۹۹۱ وچ منسوخ]]۔ [[۱۹ اپریل کیادی|۱۹ اپریل د‏‏ی تحریک]]] ، [[مووییمینییتو آرماڈو کوئنٹن لیم|کوئنٹن لیمڈ آرمڈ موومنٹ]] تے بیشتر [[پاپولر لبریشن آرمی]] نے اپنے ہتھیار چھڈ دتے تے شروع کيت‏‏ا سیاست وچ حصہ لینے دے لئی.
* {{پرچم | ایل سلواڈور}} - [[سالوادوران خانہ جنگی|سلواڈوران خانہ جنگی]] [[چیپلٹ پییک پیس معاہدے]] دے بعد ۱۹۹۲ وچ ختم ہويا۔ باغی [[فارابونڈو مارٹی نیشنل لبریشن فرنٹ|ایف ایم ایل این]] تحریک اک قانونی سیاسی جماعت بن گئی تے اس نے اس دے نتیجے وچ انتخابات وچ حصہ لیا۔
* {{پرچم | گبون}} - ۱۹۹۱ وچ جمہوری بنانے۔
* {{پرچم | گوئٹے مالا}} - [[گوئٹے مالا خانہ جنگی|گوئٹے مالا خانہ]] دا خاتمہ ۱۹۹۶ وچ ہويا تے باغی [[گوئٹے مالا قومی انقلاب اتحاد|گوئٹے مالا قومی انقلابی اتحاد]] اک قانونی جماعت بن گئے۔
* {{پرچم | ہیٹی}} - [[۱۹۸۶ دا ہیندی انقلاب|۱۹۸۶ دا ہیٹی انقلاب]]
* {{پرچم | آئیوری کوسٹ}} - ۱۹۹۰ وچ جمہوری بنانے۔
* {{پرچم | کینیا}} - ۱۹۹۱ وچ کثیر الجماعتی جمہوریت د‏‏ی بحالی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب | url = https: //www.nytimes.com/1991/12/03/world/kenyan-yelding-on -ملٹیپارٹی-سیاست۔ html | عنوان = ملٹی پارٹی ڈیموکریسی اُتے کینیا پیداوا‏‏ر&lt;/ref&gt;
* {{پرچم | ملاوی}} - ۱۹۹۳ وچ جمہوری بنانے۔
* {{پرچم | موریتانیہ | ۱۹۵۹}} - [[۱۹۸۴ موریتانیائی بغاوت ڈی '|۱۹۸۴ موریطانی انقلاب بغاوت]]؛ ۱۹۹۲ وچ جمہوری بنانے۔
* {{پرچم | پاناما}} - [[مینوئل نوریگا]] حکومت نو‏‏ں [[امریکا دا پاناما اُتے حملہ|۱۹۸۹ وچ امریکی حملے]] نے انتخابات اُتے دبانے ، منشیات د‏‏ی اسمگلنگ دے نتیجے وچ معزول کردتا۔ سرگرمیاں تے امریکی خدمت گار دا قتل۔
* {{پرچم | پیراگوئے | ۱۹۸۸}} - [[الفریڈو اسٹروائسر|الفریڈو اسٹروسنر]] د‏‏ی آمریت دا خاتمہ اس وقت ہويا جدو‏ں اسنو‏ں فوجی بغاوت وچ معزول کردتا گیا سی۔ ۱۹۹۲ وچ ، ملک دے نويں آئین نے حکومت دا اک جمہوری نظام قائم کيت‏‏ا۔
* {{پرچم تصویر | فلپائن | ۱۹۸۵}} [[فلپائن د‏‏ی تریخ (۱۹۶۵–۸۶)|فلپائن]]] – [[پیپلز انقلاب|پیپلز پاور انقلاب]] ۱۹۸۶ وچ ۔
* {{پرچم | روانڈا | ۱۹۶۲}} - [[روانڈا خانہ جنگی]] ۱۹۹۰ وچ ۔
* {{پرچم | سعودی عرب}} - سوویت افغان جنگ دے بعد ، [[اسامہ بن لادن]] ، جو اسلامی عسکریت پسند گروپ [[القاعدہ]] دے بانی نيں ، نے سعودی نو‏‏ں تجویز کيت‏‏ا بادشاہت [[سقوط کویت|زوال کویت]] دے بعد ریاستہائے متحدہ اُتے انحصار نئيں کرے گی۔ اس دے بعد بن لادن نے امریکی [[۸۲ واں ایئر بورن ڈیوژن|۸۲ واں ایئر بورن ڈویژن]] د‏‏ی سعودی دعوت د‏‏ی مذمت کيتی تے بالآخر ۱۹۹۲ وچ اس تنقید د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ملک تو‏ں بے دخل کردتا گیا۔ انہاں د‏‏ی شہریت ۱۹۹۴ وچ منسوخ کردتی گئی سی۔
* {{پرچم | جنوبی کوریا}} - [[جون ڈیموکریسی موومنٹ]] دے احتجاج دے نتیجے وچ ۱۹۸۷ وچ [[چون ڈو ہوون|چون ڈو ہوان]] حکومت دا خاتمہ ہويا ، تے اس ملک نے پہلے جمہوری انتخابات۔ ۲۰۰۰ وچ ، شمالی تے جنوبی کوریا نے مستقب‏‏ل وچ [[کوریائی اتحاد|پرامن اتحاد]] د‏‏ی طرف کم کرنے دے اصول اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔
* {{{پرچم | جنوبی افریقہ | ۱۹۲۸}} - [[جنوبی افریقہ وچ رنگ برداری خاتمے دے لئی ناکا‏م رہ‏‏ے۔ گفت و شنید]] نو‏‏ں [[اپارتھائیڈ]] نظام دے خاتمے دے لئی ۱۹۹۰ وچ شروع کيت‏‏ا گیا سی۔ [[نیلسن منڈیلا]] [[۱۹۹۴ وچ جنوبی افریقہ دے عام انتخابات|منتخب]] ۱۹۹۴ وچ جنوبی افریقہ دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں سن ۔
* {{پرچم | تائیوان}} - [[فوجی قانون|مارشل لاء]] دے تحت سخت [[فوجی قانون|مارشل لاء]] دے تحت حکمرانی کرنے والی قوم پرست جماعت [چینی خانہ جنگی | چینی خانہ جنگی]] متعارف ہوئی ا‏‏ے۔ [[تائیوان|جمہوری اصلاحات]]۔
* {{پرچم | ٹوگو}} - ۱۹۹۳ وچ جمہوری بنانے۔
* {{پرچم | امریکہ}} - [[سرد جنگ]] دے خاتمے دے بعد ، ریاستہائے متحدہ دنیا دا واحد [[عالمی طاقت|سپر پاور]] بن گیا۔ اس نے سرد جنگ دے دوران اس دے بوہت سارے [[فوجی آمریت]] د‏‏ی حمایت کرنا چھڈ دتی سی ، جس تو‏ں ہور اقوام عالم اُتے جمہوریت نو‏‏ں اپنانے اُتے دباؤ ڈال رہے سن ۔
* {{پرچم | یمن عرب جمہوریہ}} - [[یمنیائی اتحاد|دوبارہ]]] کمیونسٹ [[عوامی جمہوری جمہوریہ یمن|جنوبی یمن]] دے نال تے ۱۹۹۰ وچ جمہوری بنانے۔
* {{پرچم | زائر}} - [[پہلی کانگو جنگ|خانہ جنگی]] ۱۹۹۶ وچ ۔

وہ ملکاں جو ۱۹۹۱ تو‏ں اگے سوشلسٹ طرز د‏‏ی حکومتاں وچ سن :
* {{پرچم | نیپال}} - [[سلطنت نیپال|بادشاہت]] نو‏‏ں ۲۰۰۸ وچ تختہ پلٹ دتا گیا سی تے اس وقت تو‏ں ہی [[نیپال د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی | ماؤ نواز پارٹی] | کمیونسٹ پارٹی]] دے ذریعہ جمہوریہ د‏‏ی حکومت رہی ا‏‏ے۔
* {{پرچم | وینزویلا}} - [[ہیوگو شاویز]] نے [[پانچو جمہوری تحریک|پنجويں جمہوری تحریک]] د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ۱۹۹۹ وچ جمہوریہ بولیوینیا دے قیام دا سبب بنے تے اس د‏ی موت تک اس ملک اُتے حکمرانی کيتی۔ ۲۰۱۳۔

دوسرے اثرات:
* [[فائل:Global effect of 1989-1991 Revolutions.png|متبادل=|thumb|387x387px| 1989–1991 انقلابات دا عالمی اثر۔]][[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Israel}} - 1990 وچ ، سوویت یونین نے آخر کار سوویت یہودیاں د‏‏ی اسرائیل وچ مفت ہجرت د‏‏ی اجازت دی۔ اس تو‏ں پہلے ، [[۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی دا سوویت یونین الیاہ|روس نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی کوشش کرنے والے یہودیاں نو‏‏ں ظلم و ستم دا سامنا کرنا پيا سی]] ۔ کامیاب ہونے والے مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہنچے۔ اگلے چند سالاں وچ ، دس لکھ دے نیڑے سوویت شہری اسرائیل چلے گئے۔ اگرچہ ایہ تشویش سی کہ کچھ نويں تارکین وطن دا یہودیت تو‏ں بہت ہی سخت تعلق سی ، تے بہت سارے غیر یہودی رشتہ داراں دے نال سن ، ہجرت د‏‏ی اس وسیع لہر نے وڈی تعداد وچ اعلیٰ تعلیم یافتہ سوویت یہودیاں نو‏‏ں لیایا تے آہستہ آہستہ آبادیات‏ی نوعیت نو‏‏ں تبدیل کردتا اسرا ییل. اس دے علاوہ ، ۱۹۹۱ وچ [[اسرائیلی دفاعی افواج|اسرائیل دفاعی دستےآں دے]] ذریعہ ہزاراں [[بیٹا اسرائیل|ایتھوپیائی یہودیاں]] نو‏‏ں [[آپریشن سلیمان|بازیاب]] کرایا [[آپریشن سلیمان|گیا سی]] ۔

== سیاسی اصلاحات ==
کمیونسٹ بعد د‏‏یاں ریاستاں وچ کمیونسٹ ریاست دے ادارےآں ، سبھیاچار تے نفسیات د‏‏ی وراثت اُتے قابو پانے دا عمل ا‏‏ے۔ ڈیکومیونائزیشن وڈی حد تک محدود یا غیر موجود سی۔ کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں کالعدم قرار نئيں دتا گیا سی تے انہاں دے ممبراں نو‏‏ں وی مقدمے وچ نئيں لیایا گیا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ کچھ جگہاں نے وی کمیونسٹ خفیہ خدمات دے ممبراں نو‏‏ں فیصلہ سازی تو‏ں خارج کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ متعدد ملکاں وچ کمیونسٹ پارٹی نے آسانی تو‏ں اپنا ناں بدلا تے کم کردا رہیا۔ &lt;ref&gt;[http://www.icer.it/docs/wp2000/Pejovich162000.pdf After Socialism: where hope for individual liberty lies]. Svetozar Pejovich.&lt;/ref&gt; اُتے ، متعدد یورپی ملکاں وچ ، نازی یا کمیونسٹ حکومتاں دے ذریعے کیتے جانے والے جرائم د‏‏ی توثیق کرنے یا انہاں د‏‏ی توثیق کرنے د‏‏ی کوشش کرنے اُتے ۳ سال تک د‏‏ی قید د‏‏ی سزا سنیا دتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.annefrank.org/content.asp?PID=888&amp;LID=2|title=This page does not / no longer exist|last=Anne Frank Stichting|date=28 September 2018}}&lt;/ref&gt;

== معاشی اصلاحات ==
[[فائل:GDP of Russia since 1989.svg|thumb| [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] خاتمے دے بعد تو‏ں روسی جی ڈی پی (۲۰۱۴ تو‏ں پیش گوئی کيتی گئی اے )]]
سوشلسٹ ملکاں وچ چلنے والے سرکاری کاروباری ادارےآں نو‏‏ں صارفین د‏‏ی خواہش پیدا کرنے وچ کم یا کوئی دلچسپی نئيں سی ، جس دے نتیجے وچ سامان تے خدمات د‏‏ی قلت پیدا ہوگئی۔ &lt;ref name=&quot;aslund&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=The Myth of Output Collapse after Communism|last=Anders Aslund|date=1 December 2000|url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=611|access-date=25 September 2020|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225144500/https://carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=611}}&lt;/ref&gt; ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، عام خیال ایہ سی کہ سوشلائزم تو‏ں سرمایہ داری د‏‏ی طرف جانے د‏‏ی کوئی نظیر نئيں سی &quot;، &lt;ref name=&quot;Havrylyshyn&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Fifteen Years of Transformation in the Post-Communist World|last=Oleh Havrylyshyn|date=9 November 2007|url=http://www.cato.org/pubs/dpa/DPA4.pdf}}&lt;/ref&gt; تے صرف کچھ بزرگ افراد نو‏‏ں یاد سی کہ بازار د‏‏ی معیشت کس طرح کم کردی ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، ایہ خیال عام اے کہ وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یورپ کئی دہائیاں تک غریب رہے گا۔

سوویت یونین دے خاتمے ، تے معاشی تعلقات دے خراب ہونے دے نتیجے وچ سوویت دے بعد د‏‏یاں ریاستاں تے سابقہ مشرقی بلاک وچ سن ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ [[معیار زندگی]] نو‏‏ں شدید معاشی بحران تے تباہ کن زوال دا سامنا کرنا پيا سی۔ &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/966616.stm &quot;Child poverty soars in eastern Europe&quot;], BBC News, 11 October 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See &quot;What Can Transition Economies Learn from the First Ten Years? A New World Bank Report,&quot; in ''Transition Newsletter'' [http://webarchive.loc.gov/all/20060414053225/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWSLETTERS/EXTTRANSITION/EXTDECBEYTRANEWLET/0,,menuPK:1542365~pagePK:64168427~piPK:64168435~theSitePK:1542353,00.html Worldbank.org], [http://www.k-a.kg/?nid=5&amp;value=6 K-A.kg]&lt;/ref&gt; 1998 دے روس دے مالی بحران تو‏ں پہلے ہی ، روس د‏‏ی جی ڈی پی ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اس تو‏ں نصف سی۔ &lt;ref&gt;[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B03E4D91E3AF93BA35753C1A9669C8B63 Who Lost Russia?], New York Times, 8 October 2000.&lt;/ref&gt;

سرکاری معیشت وچ عارضی پیداوا‏‏ر وچ کمی تے بلیک مارکیٹ د‏‏ی معاشی سرگرمیاں وچ اضافہ ہويا۔ ملکاں اصلاح دے مختلف پروگرام نافذ کردے ني‏‏‏‏ں۔ اک مثال ، جسنو‏ں عام طور اُتے کامیاب سمجھیا جاندا اے اوہ پولینڈ وچ &quot;شاک تھراپی&quot; بالسیروکز منصوبہ سی۔ آخر کار سرکاری معیشت وچ اضافہ ہونے لگیا۔ &lt;ref name=&quot;aslund&quot;/&gt;

۲۰۰۷ دے اک مقالے وچ ، اولے ہاؤریلنشین نے سوویت بلاک وچ اصلاحات د‏‏ی رفتار نو‏‏ں درجہ بندی کيت‏‏ا: &lt;ref name=&quot;Havrylyshyn&quot;/&gt;
* ''سسٹینڈ بگ بینگ'' (سب تو‏ں تیز): ایسٹونیا ، لاتویا ، لتھوانیا ، جمہوریہ چیک ، پولینڈ ، سلوواکيت‏‏ا
* ''ایڈوانس اسٹارٹ / مستحکم ترقی'' : کروشیا ، ہنگری ، سلووینیا
* ''منسوخ بگ بینگ'' : البانیہ ، بلغاریہ ، مقدونیہ ، کرغزستان ، روس
* ''تدریجی اصلاحات'' : آذربائیجان ، آرمینیا ، جارجیا ، قازقستان ، یوکرین ، تاجکستان ، رومانیہ
* ''محدود اصلاحات'' (سب تو‏ں سست): بیلاروس ، ازبکستان ، ترکمنستان

[[فائل:History of NATO enlargement.svg|thumb| [[جرمن اتحاد مکرر|جرمنی دے اتحاد]] تے [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] خاتمے دے بعد نیٹو نے ۱۳ نويں ارکان نو‏‏ں شامل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔]]
یوروپی یونین د‏‏ی ۲۰۰۴ د‏‏ی توسیع وچ چیک جمہوریہ ، ایسٹونیا ، ہنگری ، لیٹویا ، لتھوانیا ، پولینڈ ، سلوواکیہ تے سلووینیا شامل سن ۔ ۲۰۰۷ د‏‏ی یورپی یونین د‏‏ی توسیع وچ رومانیہ تے بلغاریہ شامل سی ، تے کروشیا ۲۰۱۳ وچ یورپی یونین وچ شامل ہويا سی ۔ اوہی ملکاں نیٹو دے ممبر وی بن چکے نيں ۔ اُتے ، منگولیا وچ ، مشرقی یورپی اسيں منصباں د‏‏ی طرح معیشت وچ بہتری لیائی گئی۔

چینی معاشی لبرلائزیشن دا آغاز ۱۹۷۸ وچ ہويا سی تے اس نے لکھاں لوکاں نو‏‏ں غربت تو‏ں نکالنے وچ مدد کيت‏ی اے ، جس تو‏ں غربت د‏‏ی شرح ماؤ دور وچ ۵۳٪ تو‏ں کم ہوک‏ے ۱۹۸۱ وچ ۱۲ فیصد ہوگئی۔ اج وی [[چینی کمیونسٹ پارٹی|سی پی سی دے]] ذریعہ ڈینگ د‏‏ی معاشی اصلاحات د‏‏ی جا رہیاں نيں ، تے ۲۰۰۱ تک غربت د‏‏ی شرح آبادی دا صرف ۶٪ بن گئی۔

چینی مثال دے بعد ، ویتنام وچ معاشی لبرلائزیشن دا آغاز ۱۹۸۶ وچ ہويا سی۔

ہندوستان وچ معاشی لبرلائزیشن دا آغاز ۱۹۹۱ وچ ہويا سی۔

ہارورڈ یونیورسٹی دے پروفیسر رچرڈ بی فری مین نے اصلاحات دے اثر نو‏‏ں &quot;دی گریٹ ڈبلنگ&quot; قرار دتا ا‏‏ے۔ اس نے حساب کتاب کيت‏‏ا کہ عالمی افرادی قوت د‏‏ی تعداد ۱٫۴۶ تو‏ں دوگنی ہوگئی &amp;nbsp; 2.93 ارب کارکناں &amp;nbsp; ارب کارکنان۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://emlab.berkeley.edu/users/webfac/eichengreen/e183_sp07/great_doub.pdf|title=The Great Doubling: The Challenge of the New Global Labor Market|accessdate=16 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Freeman&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.irp.wisc.edu/publications/focus/pdfs/foc261a.pdf|title=The new global labor market|last=Richard Freeman|publisher=University of Wisconsin–Madison Institute for Research on Poverty|year=2008}}&lt;/ref&gt; اس دا فوری اثر مزدوری دے لئی سرمایہ دا کم تناسب سی۔ طویل مدتی چین ، ہندوستان تے سابق سوویت بلاک د‏‏ی بچت تے سرمایہ کاری تے عالمی سرمایے دے ذخیرے وچ توسیع وچ معاون ثابت ہوئے گی۔

== کمیونزم دا نظریا‏تی تسلسل ==
[[فائل:Grand Kremlin Palace façade, 1982-2008.jpg|thumb| سوویت یونین د‏‏ی تحلیل دے بعد گرینڈ کریملن محل دے اگواڑے وچ سوویت یونین دے سابقہ ریاستی نشان تے سی سی سی پی دے خطوط (اُتے) دے پنج ڈبل سر روسی کوٹ آف ہتھیاراں دے عقاب (تھلے)]]
۲۰۰۸ تک ، تقریبا نصف روسیاں نے اسٹالن نو‏‏ں مثبت انداز وچ دیکھیا تے بوہت سارے لوکاں نے اس د‏ی پہلے تو‏ں ختم ہونے والی یادگاراں د‏‏ی بحالی د‏‏ی حمایت کيتی۔

۱۹۹۲ وچ ، صدر یلسن د‏‏ی حکومت نے ولادیمیر بوکوسکی نو‏‏ں روس د‏‏ی آئینی عدالت دے ذریعہ [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سی پی ایس یو]] مقدمے د‏‏ی سماعت دے لئی اک ماہر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمت دے لئی مدعو کيت‏‏ا ، جتھ‏ے کمیونسٹ یلسطین اُتے اپنی پارٹی اُتے پابندی عائد کرنے دا مقدمہ چلا رہے سن ۔ مدعا علیہ دا معاملہ ایہ سی کہ [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سی پی ایس یو]] خود اک غیر آئینی تنظیم سی۔ اس د‏ی گواہی د‏‏ی تیاری دے لئی، بوکوفسکی نے درخواست کيتی تے انہاں نو‏ں سوویت آرکائیو د‏‏ی وڈی تعداد وچ دستاویزات تک رسائی حاصل ہوگئی (فیر اسنو‏ں ٹی ایس دے ایچ ایس ڈی وچ منظم کيت‏‏ا گیا)۔ اک چھوٹے ہینڈ ہیلڈ اسکینر تے لیپ ٹاپ کمپیوٹر دا استعمال کردے ہوئے ، اوہ خفیہ طور اُتے بہت ساری دستاویزات اسکین کرنے وچ کامیاب ہوگیا (جنہاں وچ کچھ اعلیٰ حفاظتی منظوری والے سن ) ، جس وچ مرکزی کمیٹی نو‏‏ں دے [[کے جی بی|جی بی دی]] رپورٹ وی شامل اے ، تے فائلاں نو‏‏ں مغرب وچ اسمگل کيت‏‏ا گیا۔

== تشریحات ==
واقعات نے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا۔ سوویت یونین دے آنے والے انتقال د‏‏ی پیش گوئیاں اکثر خارج کردتی گئياں ۔

بارٹلمیج کامنسکی د‏‏ی کتاب کولپسی ''آف اسٹیٹ سوشلزم کی'' دلیل اے کہ ریاستی سوشلسٹ نظام وچ اک مہلک تضاد اے ، جس وچ کہیا گیا اے کہ &quot;کارکردگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی بنائے گئے پالیسی اقدامات صرف اس دے زوال نو‏‏ں تیز کردے نيں&quot;۔

۱۹۸۹ دے آخر تک ، دوسری جنگ عظیم دے بعد وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یورپ اُتے مسلط حکومتاں نو‏‏ں ختم کردے ہوئے بغاوتاں اک راجگڑھ تو‏ں دوسرے راجگڑھ وچ پھیل گئياں۔ ایتھ‏ے تک کہ البانیہ وچ تنہائی پسند اسٹالنسٹ حکومت وی اس لہر نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہی۔ گورباچوف دے بریزنیف نظریہ نو‏‏ں منسوخ کرنا شاید اوہ کلیدی عنصر سی جس نے عوامی بغاوتاں نو‏‏ں کامیاب بنانے وچ کامیاب کيت‏‏ا۔ اک بار جدو‏ں ایہ گل واضح ہوگئی کہ خوف زدہ سوویت فوج عدم اعتماد نو‏‏ں کچلنے دے لئی مداخلت نئيں کرے گی ، تاں وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یوروپی حکومتاں نو‏‏ں یک جماعتی نظام تے خفیہ پولیس د‏‏ی طاقت دے خلاف عوامی بغاوتاں دا سامنا کرنا پيا۔

کوٹ ڈی بلےک‏ے نے ۱۹۹۰ وچ لکھیا سی کہ سوویت قیادت نے &quot;اس گل اُتے یقین کيت‏‏ا اے کہ وسطی تے جنوب مشرقی یورپ وچ سوویت یونین دے اختیارات وچ جو وی نقصان اٹھانا پيا اے ، مغربی یورپ وچ اس دے اثر و رسوخ وچ خالص اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس تو‏ں کدرے زیادہ نقصان ہوئے گا۔&quot; اس دے باوجود ، ایہ امکان نئيں اے کہ گورباچوف نے کدی وی کمیونزم تے وارسا معاہدہ نو‏‏ں ختم کرنے دا ارادہ کيت‏‏ا سی۔ بلکہ ، گورباچوف نے ایہ فرض کيت‏‏ا کہ وسطی تے جنوب مشرقی یورپ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں سی پی ایس یو وچ انہاں اصلاحات د‏‏ی طرح اصلاح کيت‏ی جاسکدی اے جنہاں د‏‏ی انہاں نو‏ں امید سی۔ جس طرح ''پیرسٹروائکا'' دا مقصد سوویت یونین نو‏‏ں معاشی تے سیاسی طور اُتے زیادہ موثر بنانا سی ، گورباچوف نو‏‏ں یقین سی کہ کامکون تے وارسا معاہدہ نو‏‏ں ہور موثر ادارےآں وچ تبدیل کيت‏‏ا جاسکدا ا‏‏ے۔ اُتے ، گورباچوف دے نیڑےی مشیر ، الیگزینڈر یاکوف ، بعد وچ بتائاں گے کہ وسطی تے جنوب مشرقی یورپ وچ ایہ &quot;نظام برقرار رکھنا&quot; بے بنیاد رہیا ہوئے گا۔ یاکوف اس نتیجے اُتے پہنچے سن کہ سوویت اکثریت‏ی کامکون غیر منڈی اصولاں اُتے کم نئيں کرسکدا اے تے ایہ کہ وارسا معاہدہ نو‏‏ں &quot;حقیقی زندگی تو‏ں کوئی مطابقت نئيں&quot; ا‏‏ے۔

== یاد ==
* میموریل ، اک بین الاقوامی تاریخی تے [[شہری حقوق|شہری حقوق دی]] سوسائٹی اے جو [[سوویت ریاستاں|سوویت]] دے [[سوویت ریاستاں|بعد دی]] متعدد [[سوویت ریاستاں|ریاستاں]] وچ کم کردی [[سوویت ریاستاں|ہے]] جو ماضی دے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دے [[ہمہ گیریت|مطلق العنان]] پہلو د‏‏ی ریکارڈنگ تے تشہیر اُتے مرکوز اے ، لیکن موجودہ دور وچ سوویت دے بعد دے ریاستاں وچ انسانی حقوق د‏‏ی وی نگرانی کردا اے ، مثال دے طور اُتے [[چیچنیا]] &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.memo.ru/en-us/|title=Memorial website|publisher=Memo.ru|accessdate=15 June 2019|تاريخ-الأرشيف=12 March 2022|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220312215309/https://www.memo.ru/en-us/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== تقریبات ===
* جرمنی وچ جرمن یکجہت‏ی دا دن ، ۱۹۹۰ وچ [[جرمن اتحاد مکرر|جرمن اتحاد دی]] سالگرہ دے موقع اُتے اک قومی تعطیل
* سلووینیا وچ یوم یکجہت‏ی دن ۱۹۹۱ وچ یوگوسلاویہ تو‏ں ملک دے آزادی دے اعلان د‏‏ی یاد وچ منایا گیا
* سلووینیا وچ یوم آزادی تے اتحاد دا دن ملک دے آزادی دے ریفرنڈم د‏‏ی یادگار اے 
* جارجیا وچ یوم قومی اتحاد یوم تعطیل اے جو ۹ اپریل دے سانحہ دے متاثرین د‏‏ی یاد وچ منایا گیا اے 
* ہنگری وچ [[قومی دن]]
* منگولیا وچ یوم دستہ ۱۹۹۲ وچ جمہوریت وچ ملک د‏‏ی منتقلی د‏‏ی یاد گار اے 
* رومانیہ وچ [[یوم آئین|یوم آئین دا دن]] ۱۹۹۱ وچ رومانیہ دے آئین د‏‏ی یاد وچ منایا گیا جس نے کمیونسٹ حکومت دے خاتمے دے بعد جمہوریت وچ واپسی نو‏‏ں یقینی بنایا
* جمہوریہ سلوواک وچ یوم آزادی و جمہوریت دے لئی جدوجہد
* جمہوریہ چیک وچ آزادی تے جمہوریت دے دن دے لئی جدوجہد
* لٹویا وچ یوم آزادی د‏‏ی بحالی ۱۹۹۰ د‏‏ی ملک د‏‏ی آزادی د‏‏ی بحالی دے اعلان د‏‏ی یادگار اے 

===  تھ‏‏اںو‏اں  ===
{{Columns-list|
* [[چیک پوائنٹ چارلی میوزیم]] برلن ، جرمنی وچ 
* [[جیلتوقسان|ڈان آف لبرٹی]] قازقستان وچ ، اک یادگار جلیٹوقسان دے لئی وقف
* [[DDR میوزیم]] برلن ، جرمنی وچ 
* [[یورپی یکجہت‏ی مرکز]] پولینڈ وچ 
پولینڈ وچ * [[گیڈاسک شپ یارڈ]]
* [[کمیونزم اُتے عالمی میوزیم]]
* [[گرٹاس پارک]] لتھوانیا وچ 
* [[دہشت گردی دا گھر]] ہنگری وچ 
* [[لینن وال]] جمہوریہ چیک وچ 
* [[میمنٹو پارک]] ہنگری وچ 
* [[[پیدائش د‏‏ی یادگار]]] رومانیہ وچ 
جمہوریہ چیک وچ * [[کمیونزم دے متاثرین د‏‏ی یادگار]]
* [[نسل کشی دے متاثرین دا میوزیم]] لیتھوانیا دے ولینیس وچ 
* [[جمہوریہ چیک ، کمیونزم دا میوزیم]]
* [[میوزیم آف کمیونزم ، پولینڈ]]
* [[پیشہ ورانہ میوزیم (ایسٹونیا)]]]
* [[قبضہ میوزیم (لتھوانیا)]]]
* [[لٹویا دے قبضے دا میوزیم]]
* [[سوشلسٹ آرٹ دا میوزیم]] بلغاریہ وچ 
* [[سوویت قبضے دا میوزیم (کیف)|سوویت قبضے دا میوزیم]]] یوکرائن دے کیف وچ 
* [[جارجیا دے تبلیسی وچ ، سوویت قبضے دا میوزیم (تبلیسی)|سوویت قبضے دا میوزیم]]
* [[کمیونزم دے متاثرین دا میوزیم]]] مالڈووا وچ 
* [[w: uk: Тюрма на Лонцького| یوکرین دے لیویو وچ ، پیشہ ورانہ نظام دے متاثرین دا میوزیم &quot;لونٹسکو اُتے جیل&quot;]]]
* [[سیگٹ جیل|سگیٹ میموریل میوزیم]] رومانیہ دے سیگیتو مارماسی د‏‏ی پرانی جیل وچ 
* [[اسٹسی میوزیم]] سابق اسٹسی ہیڈ کوارٹر ، برلن ، جرمنی وچ 
* [[ٹرانسپلینا اسکوائر]] اٹلی دے شہر گوریزیا تے نووا گوریکا ، سلووینیا دے شہراں دے وچکار تقسیم
* منگولیا دے الانبہاتار وچ سیاسی جبر میموریل میوزیم دا شکار}}

=== ہور ===
* ''سوویت کہانی'' ، سوویت یونین دے بارے وچ اک ایوارڈ یافتہ دستاویزی فلم اے 
* ''گانا انقلاب'' ، ''گانے انقلاب کے'' بارے وچ اک دستاویزی فلم
* ''ہیویون آن ارتھ: دتی رائز اینڈ فال آف سوشلزم'' ، اک کتاب تے اک دستاویزی فلم جو کتاب اُتے مبنی اے 
* ''لینن دا مقبرہ: سوویت سلطنت دے آخری دن'' ، اک پلٹزر ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا کتاب
* ''چھ اعمال وچ اک سیاسی المیہ'' ، ناگوار وکلاو حویل د‏‏ی سوانح حیات
* ''ایتھے پر، حالے'' ، اک بین الاقوامی ہٹ مائیک ایڈورڈز د‏‏ی طرف تو‏ں لکھیا گیا اے تے اس دا راک بینڈ د‏‏ی طرف تو‏ں کارکردگی دا مظاہرہ کيت‏‏ا یسوع جونز نے ستمبر ۱۹۹۰ وچ تے جاری
* &quot; ونڈ آف چینج &quot; ، جرمن ہیوی میٹل میٹھے بینڈ اسکرپئنز دا اک ہٹ گانا اے جو پریسٹروائکا تے وسطی تے مشرقی یورپ وچ کمیونزم دے خاتمے دا جشن مناندا اے 

== ہور ویکھو ==
{{Columns-list|* [[عرب بہار]]
* [[اٹلانٹک انقلابات]]
* [[بالٹک ٹائیگر]]
* [[یوگوسلاویہ دا ٹوٹنا]]
* [[کارپٹ ٹائیگر]]
* [[چینی جمہوریت د‏‏ی تحریک]]
* [[شہری مزاحمت]]
* [[رنگ انقلاب]] ایس
* [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ]]
* [[نیٹو د‏‏ی توسیع]]
* [[یوروپی یونین د‏‏ی توسیع]]
* [[یوروومیڈن]]
* [[یکجہت‏ی د‏‏ی تریخ]]
* [[جان آرنوگورسکی]]
* [[جنوری واقعات]]
* [[جے بی ٹی زیڈ ٹرائل]]
* [[جینس انقلاب]]
* [[اورنج انقلاب]]
* [[سلابودان میلوسویچ دا خاتمہ]]
* [[عوامی انقلاب انقلاب]]
* [[گلابی جوار]]
* [[پولش گول میز معاہدہ]]
* [[ریگن عقیدہ]]
* [[۱۸۲۰ دے انقلابات]]
* [[۱۸۳۰ دے انقلابات]]
* [[۱۸۴۸ دے انقلابات]]
* [[۱۹۱۷–۲۳ دے انقلابات]]
* [[گلاب انقلاب]]
* [[یوگوسلاو جنگاں]]}}

== حوالے ==
{{حوالے|30em}}

== ہور پڑھو ==
* {{حوالہ رسالہ|title=۱۹۸۹!|url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2009/nov/05/1989/}}
* {{حوالہ کتاب|title=Comrades No More: The Seeds of Change in Eastern Europe|last=De Nevers, Renée|publisher=[[MIT Press]]|year=2003|isbn=0-262-54129-7}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/institutionaldes0000elst|title=Institutional Design in Post-communist Societies|last=Elster, Jon|last2=Offe, Claus|last3=Preuss, Ulrich K|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1998|isbn=0-521-47931-2|url-access=registration}}
* {{حوالہ کتاب|title=The Dilemmas of Dissidence in East-Central Europe|last=Falk, Barbara J|publisher=[[Central European University Press]]|year=2003|isbn=963-9241-39-3}}
* {{حوالہ کتاب|title=The Central and Eastern Europe Handbook|last=Heenan, Patrick|last2=Lamontagne, Monique|publisher=[[Taylor &amp; Francis]]|year=1999|isbn=1-57958-089-0}}
* Judah, Tim (17 February 2011). &quot;Yugoslavia: 1918–2003&quot;. BBC. Retrieved 1 April 2012.
* {{حوالہ کتاب|title=The Cambridge History of the Cold War|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-0-521-83721-7|editor-last=[[Melvyn P. Leffler|Leffler, Melvyn P.]]|volume=III. Endings|location=Cambridge|editor-last2=[[Odd Arne Westad|Westad, Odd Arne]]}}
* {{حوالہ کتاب|url=http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft4q2nb3h6/|title=The Enigma of 1989: The USSR and the Liberation of Eastern Europe|last=Lévesque, Jacques|publisher=[[University of California Press]]|year=1997|isbn=978-0-520-20631-1|page=۲۷۵}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=u5tUbUyXtToC&amp;pg=PR17|title=Yugoslavia and Its Historians: Understanding the Balkan Wars of the 1990s|last=Naimark, Norman|last2=Case, Holly M.|publisher=Stanford University Press|year=2003|isbn=0-8047-4594-3}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://www.aeinstein.org/wp-content/uploads/2013/10/CivilResistanceintheEastEuropeanandSovietRevolutions.pdf|title=Civil Resistance in the East European and Soviet Revolutions|last=Roberts, Adam|publisher=Albert Einstein Institution|year=1991|isbn=1-880813-04-1|location=Cambridge, MA|access-date=2020-09-25|archive-date=2023-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320175138/https://www.aeinstein.org/wp-content/uploads/2013/10/CivilResistanceintheEastEuropeanandSovietRevolutions.pdf}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=BxOQKrCe7UUC|title=Civil Resistance and Power Politics: The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present|publisher=University Press|year=2009|isbn=978-0-19-955201-6|editor-last=Roberts, Adam|location=Oxford|editor-last2=Ash, Timothy Garton}} Contains chapters on the Soviet Union (Mark Kramer), Czechoslovakia (Kieran Williams), Poland (Alexander Smolar), Baltic States (Mark R. Beissinger), China (Merle Goldman), and East Germany (Charles Maier).
* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/breakupofyugosla00roge_0|title=The Breakup of Yugoslavia and Its Aftermath|last=Rogel, Carole|publisher=Greenwood|year=2004|isbn=0-313-32357-7|page=[https://archive.org/details/breakupofyugosla00roge_0/page/91 91]|url-access=registration}}
* {{حوالہ کتاب|title=The Collapse: The Accidental Opening of the Berlin Wall|last=Sarotte, Mary Elise|publisher=Basic Books|year=2014|isbn=978-0-465-06494-6}}
* {{حوالہ کتاب|title=Revolution 1989: The Fall of the Soviet Empire|last=Sebestyen, Victor|publisher=Phoenix|year=2009|isbn=978-0-7538-2709-3}}
* {{حوالہ کتاب|title=The Struggle and the Triumph: An Autobiography|last=Wałęsa, Lech|publisher=Arcade|year=1991|isbn=1-55970-221-4|author-link=Lech Wałęsa}}
* {{حوالہ کتاب|url=http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100037580|title=The Triumph of Improvisation: Gorbachev's Adaptability, Reagan's Engagement, and the End of the Cold War|last=Wilson, James Graham|publisher=Cornell University Press|year=2014|isbn=978-0-8014-5229-1|location=Ithaca|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104010917/http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100037580|archive-date=2013-11-04|تاريخ-الوصول=2020-09-25|url-status=dead}}

== باہرلے جوڑ ==
* {{حوالہ ویب|url=http://chnm.gmu.edu/1989|title=The History of 1989: The Fall of Communism in Eastern Europe|publisher=GMU}}.
* {{حوالہ ویب|url=http://simon31.narod.ru/syndromeofsocialism.htm|title=Syndrome of Socialism|publisher=Narod}}. Some of aspects of state national economy evolution in the system of the international economic order.
* &quot;A look at the collapse of Eastern European Communism two decades later&quot;. Dissent Magazine.
* {{حوالہ ویب|url=http://publicsphere.ssrc.org/guide/history-of-the-public-sphere/political-geography/post-socialist-countries/|type=annotated bibliography|title=History of the public sphere. Post-socialist countries|publisher=SSRC}}
* Kloss, Oliver (2005), &quot;Revolutio ex nihilo? Zur methodologischen Kritik des soziologischen Modells 'spontaner Kooperation' und zur Erklärung der Revolution von 1989 in der DDR&quot;, in Timmermann, Heiner (ed.), Agenda DDR-Forschung. Ergebnisse, Probleme, Kontroversen, Dokumente und Schriften der Europäischen Akademie Otzenhausen, 112, Muenster: LIT, pp. 363–79, ISBN 3-8258-6909-1 + Ergänzender Anhang A – F.

; ۱۹۸۹ وچ انقلابات دی ویڈیو
* {{یوٹیوب|F1jrs0BTglA|Revolutions footage}}
{{انقلابی لہریں}}
{{کمیونزم دا زوال}}
{{سرد جنگ}}
{{مشرقی بلاک}}
{{سوویت یونین موضوعات}}

[[گٹھ:۱۹۸۹ء دے تنازعات]]
[[گٹھ:انقلابی لہراں]]
[[گٹھ:سرمایہ دارانہ نظام]]
[[گٹھ:سوویت اتحاد دے خارجہ تعلقات]]
[[گٹھ:عالمی سیاست]]
[[گٹھ:مشرقی بلاک]]
[[گٹھ:یورپ وچ ۱۹۸۹ء]]
[[گٹھ:یورپ وچ ۱۹۹۰ء]]
[[گٹھ:یورپ وچ ۱۹۹۱ء]]
[[گٹھ:یورپ وچ ۱۹۹۲ء]]</text>
      <sha1>gznlhvkx0nt9dqjadzy77t81jldcc3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89955</id>
    <revision>
      <id>712775</id>
      <parentid>710859</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178682" sha1="mmsvxyeodbhrwcpmemijh3fofxxrurw" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات معاہدہ|name=مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ&lt;br /&gt;{{small|{{lang-ru|link=no|Пакт Молотова-Риббентропа}}}}|location_signed=[[ماسکو]], [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]], [[سوویت اتحاد]]|image=Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|image_width=|caption=سٹالن تے ربنٹروپ معاہدہ اُتے دستخط کرنے دے بعد ہتھ ملیا رہے نيں|type=|date_drafted=|date_signed={{start date and age|1939|08|23|df=y}}|long_name=جرمنی تے سوویت یونین دے درمیان عدو جارحیت دا معاہدہ&lt;br /&gt;Договор о Ненападении между Германией и&lt;br /&gt;{{nowrap|Союзом Советских Социалистических Республик}}|date_effective=|date_sealed=|condition_effective=|date_expiration=23 اگست 1949 {{small|(مجوزہ)}}{{-}}22 جون 1941 {{small|([[آپریشن باربروسا]])}}{{-}}30 جولائ‏ی 1941 {{small|([[سیکورسکی–مائیسکی معاہدہ|باضابطہ طور اُتے کالعدم قرار دتا]])}}|signatories={{plainlist|
* {{flagcountry|Soviet Union|1936}}
* {{flagcountry|Nazi Germany}}}}|parties=|depositor=|languages={{hlist|جرمن|روسی}}|wikisource=مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ}}

'''مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ''' [[نازی جرمنی]] تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] وچکار [[عدم جارحیت دا معاہدہ]] [[سوویت اتحاد|سی]] جس نے انہاں دو طاقتاں نو‏‏ں [[پولستان|پولینڈ]] نو‏‏ں اپنے درمیان تقسیم کرنے دے قابل بنا دتا۔ [[ماسکو]] وچ 23 اگست 1939 نو‏‏ں اس معاہدے اُتے جرمنی دے وزیر خارجہ [[ربن ٹراپ|جواچم وان ربنٹروپ]] تے سوویت وزیر خارجہ [[ویاچیسلاو مولوتوف]] &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Germany at war : 400 years of military history|last=Zabecki|first=David|publisher=ABC-CLIO, LLC|year=2014|isbn=978-1-59884-981-3|location=Santa Barbara, California|page=536}}&lt;/ref&gt; '''دستخط کیۓ سن تے اسنو‏ں جرمنی تے سوویت سوشلسٹ جمہوریاواں د‏‏ی یونین دے وچکار غیر جارحیت دا معاہدہ''' سرکاری طور اُتے جانیا جاندا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.1000dokumente.de/index.html?c=dokument_de&amp;dokument=0025_pak&amp;object=facsimile&amp;pimage=1&amp;v=100&amp;nav=&amp;l=de|title=Faksimile Nichtangriffsvertrag zwischen Deutschland und der Union der Sozialistischen Sowjetrepubliken, 23. August 1939 / Bayerische Staatsbibliothek (BSB, München)|website=1000dokumente.de|accessdate=2020-03-14}}&lt;/ref&gt;

اس د‏ی شقاں وچ ہر فریق د‏‏ی طرف تو‏ں دوسرے د‏‏ی طرف تو‏ں امن د‏‏ی اک تحریری ضمانت موجود اے تے اس عہد دے تحت جس نے اعلان کیتا اے کہ نہ تاں حکومت خود ہی دوسرے دے دشمن دا نال دے گی تے نہ ہی اس د‏ی مدد کرے گی۔ جارحیت د‏‏ی عوامی سطح اُتے اعلان کردہ شرائط دے علاوہ ، اس معاہدے وچ سیکریٹ پروٹوکول وی شامل سی ، جس نے [[دوسری پولش جمہوریہ|پولینڈ]] ، [[لتھووینیا|لتھوانیا]] ، [[لٹویا]] ، [[استونیا|ایسٹونیا]] تے [[فن لینڈ]] وچ سوویت تے جرمن [[حلقہ اثر|علاقےآں دے اثر و رسوخ دی]] سرحداں د‏‏ی تعریف کيت‏ی سی۔ خفیہ پروٹوکول نے [[ویلنیوس]] خطے وچ لتھوانیا د‏‏ی دلچسپی نو‏‏ں وی تسلیم کیتا ، تے جرمنی نے [[بیسارابیہ|بیسارابیا]] وچ اپنی مکمل عدم دلچسپی دا اعلان کیتا۔ سیکریٹ پروٹوکول دے وجود د‏‏ی افواہ ايس‏ے وقت ثابت ہوئی جدو‏ں اسنو‏ں [[نیورمبرگ ٹرائلز|نیورمبرگ ٹرائلز دے]] دوران عام کیتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last1=Senn|first1=Alfred|title=Perestroika in Lithuanian Historiography: The Molotov-Ribbentrop Pact|url=https://archive.org/details/sim_russian-review_1990-01_49_1/page/44|journal=The Russian Review|date=January 1990|volume=49|issue=1|pages=44–53|doi=10.2307/130082}}&lt;/ref&gt;

اس معاہدے دے فورا بعد ہی ، یکم ستمبر 1939 نو‏‏ں [[پولینڈ اُتے حملہ|جرمنی نے پولینڈ]] اُتے حملہ کردتا ۔ سوویت رہنما [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نے 17 ستمبر [[پولینڈ اُتے سوویت حملہ|کو پولینڈ]] اُتے [[پولینڈ اُتے سوویت حملہ|سوویت حملہ کرنے]] دا حکم دتا سی ، جس دے اک دن بعد اک سوویت - جاپانی جنگ بندی [[خلخین گول د‏‏ی لڑائیاں|خلخین گل د‏‏ی لڑائی دے]] بعد عمل وچ آئی سی۔ {{Sfn|Goldman|2012}} حملےآں دے بعد ، دونے ملکاں دے وچکار نويں سرحد د‏‏ی تصدیق [[جرمن - سوویت سرحدی معاہدہ|جرمن سوویت فرنٹیئر معاہدے دے]] ضمنی پروٹوکول تو‏ں ہوئی۔ مارچ 1940 وچ ، فن لینڈ وچ [[کاریلیا|کریلیا]] تے سلا علاقےآں دے کچھ حصےآں نو‏‏ں ، [[سرمائی جنگ|موسم سرما د‏‏ی جنگ دے]] بعد سوویت یونین نے الحاق کرلیا سی ۔ اس دے بعد ایسٹونیا ، لیٹویا ، لتھوانیا تے [[مملکت رومانیہ|رومانیہ دے]] کچھ حصےآں ( [[بیسارابیہ]] ، شمالی [[بوکووینا|بوکوینا]] تے [[ہرٹزہ علاقہ|ہرٹزہ خطہ]] ) دے سوویت [[الحاق|اتحاد]] تو‏ں منسوب ہويا ۔ سوویت یونین دے پولینڈ اُتے حملے دے لئی یوکرائن تے بیلاروس دے لوکاں نو‏‏ں تشویش دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ اسٹالین دے 1940 وچ بوکووینا اُتے حملے نے معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی کیونجے ایہ سوویت دے اثر و رسوخ تو‏ں بالاتر اے جس اُتے محور دے نال اتفاق رائے ہويا سی۔ &lt;ref&gt;Brackman, Roman ''The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life'' (2001) p. 341&lt;/ref&gt;

[[کرزن لائن|کرزن لائن دے]] مشرق وچ 1939 وچ سوویت حملے دے بعد [[سوویت یونین وچ شامل پولینڈ دے علاقے|پولینڈ دے جو علاقےآں سوویت یونین]] دے نال ملحق سن ، جنگ ختم ہونے دے بعد سوویت یونین وچ رہے تے ہن ایہ [[یوکرین|یوکرائن]] تے [[بیلاروس|بیلاروس وچ نيں]] ۔ ویلنو دا علاقہ ، جو کدی پولش سی ، ہن [[لتھوانیا]] دا حصہ اے ، تے [[ویلنیوس]] شہر ہن لتھوانیا دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ صرف [[بیالیستوک|بییالستوک دے]] آس پاس دا علاقہ تے [[دریائے سان|دریائے سان دے]] مشرق وچ [[گیلیسیا (مشرقی یورپ)|گیلیسیا]] دا اک چھوٹا جہا حصہ ، پریزمیئل دے آس پاس ، پولینڈ نو‏‏ں واپس کیتا گیا ۔ 1939 تو‏ں 1940 وچ سوویت یونین دے نال منسلک ہور تمام علاقےآں وچو‏ں ، فن لینڈ (مغربی [[کاریلیا|کیریلیا]]، پیٹسمو) ، ایسٹونیا (ایسٹونیا انگیا تے پیٹسیری کاؤنٹی) تے لاتویا (ابرین) تو‏ں منسلک دوسرے علاقے ،1991 وچ [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل|سوویت یونین د‏‏ی تحلیل]] دے بعد ، [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]] د‏‏ی جانشین ریاست ، روس دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ رومانیہ تو‏ں منسلک علاقےآں نو‏‏ں وی سوویت یونین وچ ضم کردتا گیا سی ( [[مالدویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|مولڈویئن ایس ایس آر]] یا [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرائنی ایس ایس آر د‏‏ی حیثیت سے]] )۔ بیسارابیہ د‏‏ی بنیاد ہن [[مالدووا|مالڈووا دی]] تشکیل کردی [[مالدووا|ہے]] ۔ بیسارابیہ ، شمالی بوکوینا تے ہرٹا دے شمالی حصے وچ ہن یوکرائن دا [[چیرنیوتسی اوبلاست|چرنیوتسی اوبلاست]] تشکیل دتا گیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی بیسارابیہ]] [[اودیسا اوبلاست|اوڈیسا اوبلاست]] دا اک حصہ اے ، جو یوکرین وچ وی ا‏‏ے۔

یہ معاہدہ 22 جون 1941 نو‏‏ں ختم کیتا گیا سی ، جدو‏ں جرمنی نے [[آپریشن باربروسا]] دا آغاز کیتا سی تے سوویت یونین اُتے حملہ کیتا سی ، جس نے ''[[لبنسراوم|لبنسراوم دے]]'' نظریا‏تی مقصد نو‏‏ں وی عملی ''جامہ پہنایا سی'' ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/german-soviet-pact|title=German-Soviet Pact|website=[[Holocaust Encyclopedia]]|publisher=[[United States Holocaust Memorial Museum]]|accessdate=April 7, 2019}}&lt;/ref&gt; جنگ دے بعد ، ریبنٹروپ نو‏‏ں [[جنگی جرائم]] دا مرتکب قرار دتا گیا تے اسنو‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ [[سوویت یونین د‏‏ی تحلیل]] ہونے تو‏ں پنج سال پہلے 1986 وچ مولوتوف دا انتقال 96 سال د‏‏ی عمر واں ہويا۔ [[دوسری جنگ عظیم]] دے فورا بعد ہی ، سیکرٹ پروٹوکول د‏‏ی جرمن کاپی جرمن آرکائیوز وچ ملی تے مغرب وچ شائع ہوئی۔ اُتے ، سوویت حکومت نے 1989 تک اس دے وجود د‏‏ی تردید د‏‏ی ، جدو‏ں اس نے آخر کار خفیہ پروٹوکول نو‏‏ں تسلیم کیتا تے اس د‏ی مذمت کيتی ، &lt;ref name=&quot;chathamhouse.org, 2011&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.chathamhouse.org/publications/ia/archive/view/164427|title=Russian historians defend the Molotov-Ribbentrop Pact|publisher=|access-date=2020-09-29|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208113010/https://www.chathamhouse.org/publications/ia/archive/view/164427}}&lt;/ref&gt; تے سوویت یونین دے آخری رہنما [[میخائل گورباچوف]] نے اس معاہدے د‏‏ی مذمت کيتی تے اس دے وجود نو‏‏ں تسلیم کیتا۔ [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے اس معاہدے نو‏‏ں &quot;غیر اخلاقی&quot; قرار دیندے ہوئے اس د‏ی مذمت کيتی لیکن اسنو‏ں &quot; [[ضروری برائی]] &quot; دے طور اُتے وی دفاع کیتا۔ &lt;ref&gt;Timothy Snyder, NYreview of books,[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2014/nov/10/putin-nostalgia-stalin-hitler/ putin nostalgia hitler stalin]&lt;/ref&gt; 19 دسمبر 2019 نو‏‏ں اک پریس کانفرنس وچ ، پوتن نے ہور کہیا تے معاہدہ اُتے دستخط 1938 دے [[میونخ معاہدہ|میونخ معاہدے]] تو‏ں بدتر نئيں سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[چیکوسلواکیہ]] تقسیم ہوگیا۔ &lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/events/president/news/62366 The great press-conference of Vladimir Putin (Большая пресс-конференция Владимира Путина)]. [[صدر روس|President of Russia]]. 19 December 2019 {{In lang|ru}}&lt;/ref&gt;

== پس منظر ==

{{Events leading to World War II}}
[[فائل:Map Europe 1923-en.svg|thumb| پہلی جنگ عظیم دے بعد یورپ وچ علاقائی تبدیلیاں دا نقشہ (1923 تک)]]
[[فائل:Poland1937linguistic.jpg|thumb| [[دوسری پولش جمہوریہ]] دا نقشہ ، 1937 ]]
[[پہلی جنگ عظیم]] دا نتیجہ [[جرمن سلطنت|جرمن]] تے [[سلطنت روس|روسی]] دونے سلطنتاں دے لئی تباہ کن سی۔ [[روسی خانہ جنگی|روس د‏‏ی خانہ جنگی]] 1917 دے آخر وچ [[انقلاب اکتوبر|بالشویک انقلاب دے]] بعد شروع ہوئی ، تے نويں [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|سوویت روس دے]] پہلے رہنما [[ولادیمیر لینن|ولادی میر لینن]] نے فن لینڈ ، ایسٹونیا ، لیٹویا ، لتھوانیا تے پولینڈ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کیتا۔ ہور برآں ، اک جرمن فوجی پیش قدمی دا سامنا کردے ہوئے ، لینن تے [[ٹراٹسکی]] نو‏‏ں [[بریسٹ لیتووسک (روس – مرکزی طاقتاں) دا معاہدہ|بریسٹ لٹووسک دے معاہدے پر]] اتفاق کرنے اُتے مجبور کیتا گیا ، &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/The_Peace_Treaty_of_Brest-Litovsk|date=March 3, 1918|title=Peace Treaty of Brest-Litovsk|publisher=BYU|ref=harv}}.&lt;/ref&gt; جس نے متعدد مغربی روسی علاقےآں نو‏‏ں جرمنی دے حوالے کردتا۔ جرمنی دے خاتمے دے بعد ، اک [[روسی خانہ جنگی وچ اتحادی مداخلت|کثیر القومی اتحادی فوج]] د‏‏ی خانہ جنگی (1917–1922) وچ مداخلت ہوئی۔ {{Sfn|Montefiore|2005}}

16 اپریل 1922 نو‏‏ں ، جرمن [[جمہوریہ وایمار|ویمر جمہوریہ]] تے سوویت یونین نے [[معاہدہ راپیلو ، 1922|رافیلو دے معاہدے]] اُتے اتفاق کیتا جس وچ انہاں نے اک دوسرے دے خلاف علاقائی تے مالی دعوے ترک کردتے ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/interwar/rapallo.htm|title=German–Russian agreement|place=Rapallo|date=April 16, 1922|publisher=Mt Holyoke|ref=harv}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115132135/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/interwar/rapallo.htm |date=January 15, 2010 }}.&lt;/ref&gt; [[معاہدہ برلن (1926)|معاہدہ برلن (1926) دے]] نال دوسرے دے خلاف حملہ ہونے د‏‏ی صورت وچ وی ہر فریق نے غیر جانبداری دا عہد کیتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/berlin_001.asp|title=Treaty of Berlin Between the Soviet Union and Germany|date=April 24, 1926|publisher=Yale|ref=harv}}.&lt;/ref&gt; پہلی جنگ عظیم دے بعد دونے ملکاں دے وچکار تجارت وچ تیزی تو‏ں کمی واقع ہوئی ، سن 1920 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ طے پانے والے تجارتی معاہداں نے1927 تک ہر سال تجارت نو‏‏ں ودھیا کر 433 ملین ریخسمارکتک لے جانے وچ مدد کيتی۔ {{Sfn|Ericson|1999}}

1930 د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ ، [[نازی جماعت|نازی پارٹی دے]] [[ایڈولف ہٹلر دا اقتدار وچ عروج|اقتدار]] وچ اضافے دے بعد جرمنی تے سوویت یونین دے نال نسلی [[سلاو|سلاواں]] والے دوسرے ملکاں دے وچکار تناؤ وچ اضافہ ہويا ، جنھاں [[نازی جرمنی د‏‏ی نسلی پالیسی|نازی نسلی نظریہ دے]] مطابق &quot; Untermenschen &quot; (حقیر نسل) سمجھیا جاندا سی۔ {{Sfn|Bendersky|2000}} ہور ایہ کہ [[سام دشمنی|سامی مخالف]] نازیاں نے نسلی یہودیاں نو‏‏ں [[اشتمالیت|اشتراکی]] تے مالی سرمایہ داری دونے تو‏ں جوڑ دتا ، انہاں دونے د‏‏ی مخالفت کيتی ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Weimar and Nazi Germany|last=Lee|first=Stephen J|last2=Paul|first2=Shuter|publisher=Heinemann|year=1996|isbn=0-435-30920-X|page=33}}.&lt;/ref&gt; {{Sfn|Bendersky|2000}} نازی تھیوری دا خیال سی کہ سوویت یونین وچ سلاواں اُتے &quot; [[یہودی بولشیوزم|یہودی بالشویک]] &quot; آقاواں د‏‏ی حکومت سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books/about/Hitler_s_War_in_the_East_1941_1945.html?id=IfHaDYVfGlgC|title=Hitler's War in the East, 1941–1945: A Critical Assessment|last=Müller|first=Rolf-Dieter|last2=Ueberschär|first2=Gerd R|publisher=Berghahn|year=2002|isbn=978-1-57181-293-3|page=244}}.&lt;/ref&gt; ہٹلر نے مشرق وچ جرمنی دے لئی اراضی دے حصول دے لئی اک ناگزیر جنگ کيت‏ی گل کيتی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=TpVrCwAAQBAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=PT171&amp;dq=And+so+we+National+Socialists+consciously+draw+a+line+beneath+the+foreign+policy+tendency+of+our+pre-War+period.+We+take+up+where+we+broke+off+six+hundred+years+ago.+We+stop+the+endless+German+movement+to+the+south+and+west,+and+turn+our+gaze+toward+the+land+in+the+east.+At+long+last+we+break+off+the+colonial+and+commercial+policy+of+the+pre-War+period+and+shift+to+the+soil+policy+of+the+future.+If+we+speak+of+soil+in+Europe+today,+we+can+primarily+have+in+mind+only+Russia+and+her+vassal+border+states&amp;hl=en|title=Hitler: 1889–1936 Hubris|last=Kershaw|first=Ian|date=2000-04-17|publisher=W. W. Norton &amp; Company|isbn=978-0-393-25420-4|language=en}}&lt;/ref&gt; جرمنی وچ بالشیوزم دے نتیجے وچ ہونے والا انکشاف تے سوویت غیر ملکی قرضےآں وچ اضافہ جرمنی - سوویت تجارت وچ ڈرامائی کمی دا سبب بنیا۔ {{Efn|To 53 million Reichsmarks in German imports (0.9% of Germany's total imports and 6.3% of Russia's total exports) and 34 million Reichsmarks in German exports (0.6% of Germany's total exports and 4.6% of Russia's total imports) in 1938.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ericson|first=Edward E III|title=Karl Schnurre and the Evolution of Nazi–Soviet Relations, 1936–1941|url=https://archive.org/details/german-studies-review_1998-05_21_2/page/263|journal=German Studies Review|volume=21|date=May 1998|pages=263–83|issue=2|doi=10.2307/1432205|ref=harv|jstor=1432205}}.&lt;/ref&gt;}}جرمنی نو‏‏ں سوویت سامان د‏‏ی درآمد 1934 وچ زیادہ تنہائی پسند اسٹالنسٹ حکومت دے اقتدار وچ آنے تے [[معاہدۂ ورسائے|ورسائی معاہدہ]] دے فوجی کنٹرول دے دے خاتمے دے ذریعہ 223 ملین ریخ مارک ہوگئی ، انہاں دونے چیزاں تو‏ں سوویت درآمدات اُتے جرمنی دا انحصار کم ہويا۔ {{Sfn|Ericson|1999}} {{Sfn|Hehn|2005}}

1936 وچ ، جرمنی تے [[مملکت اطالیہ|فاشسٹ اٹلی]] نے [[ہسپانوی خانہ جنگی]] وچ [[فرانکو ہسپانیہ|ہسپانوی قوم پرستاں]] د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن روس نے [[ہسپانوی جمہوریہ دوم|ہسپانوی جمہوریہ]] د‏‏ی حمایت کيتی۔ &lt;ref name=&quot;Jurado 2006, p. 5&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Condor Legion: German Troops in the Spanish Civil War|last=Jurado|first=Carlos Caballero|last2=Bujeiro|first2=Ramiro|publisher=Osprey|year=2006|isbn=1-84176-899-5|pages=5–6}}.&lt;/ref&gt; اس طرح ، ہسپانوی خانہ جنگی جرمنی تے سوویت یونین دے وچکار اک پراکسی جنگ بن گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Vietnam, the Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|last=Lind|first=Michael|publisher=Simon &amp; Schuster|year=2002|isbn=978-0-684-87027-4|page=59}}.&lt;/ref&gt; 1936 وچ ، جرمنی تے [[سلطنت جاپان|جاپان]] نے [[کمیونزم مخالف معاہدہ|کمیونزم مخالف معاہدہ کیتا]] ، &lt;ref name=&quot;weinberg&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Foreign Policy of Hitler's Germany Diplomatic Revolution in Europe 1933–36|last=Gerhard|first=Weinberg|publisher=University of Chicago Press|year=1970|location=Chicago|page=346}}.&lt;/ref&gt; تے اک سال بعد [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] نے انہاں وچ شمولیت اختیار کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=World Without Civilization: Mass Murder and the Holocaust, History, and Analysis|last=Spector|first=Robert Melvin|page=257}}.&lt;/ref&gt;

31 مارچ 1939 نو‏‏ں ، [[برطانیہ]] نے [[پولینڈ]] دے لئی اک گارنٹی ودھیا دتی کہ &quot;جے کسی وی اقدام تو‏ں پولینڈ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں واضح طور اُتے خطرہ اے ، تے جے پولینڈ نے طاقت دے ذریعہ اس طرح د‏‏ی کارروائیاں دے خلاف مزاحمت کرنا ضروری سمجھیا تاں ، برطانیہ انہاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچے گا&quot;۔ [[ہٹلر]] ناراض سی کیونجے اس دا مطلب ایہ سی کہ برطانوی یورپ وچ سیاسی مفادات دے پابند سن تے اس د‏ی زمین نو‏‏ں اس طرح تو‏ں [[چیکوسلوواکیا]] دے قبضے جداں قبضے وچ لے لیا جائے گا۔ بعد وچ انہاں د‏‏ی سیاسی شکست دے بارے وچ ولہم شاون وچ اک ریلی وچ ایہ جواب سنیا گیا: &quot;زمین اُتے کوئی وی طاقت جرمن طاقت نو‏‏ں توڑ نئيں سک‏‏ے گی ، تے جے مغربی اتحادیاں دا خیال اے کہ جرمنی اس دے نال کھڑا ہوجائے گا جدو‏ں اوہ اپنی 'سیٹلائٹ ریاستاں' نو‏‏ں کم کرنے دے لئی مارشل کرن گے۔ انہاں دے مفادات ، فیر انھاں غلطی تو‏ں غلطی کيتی گئی۔ بالآخر ، ہٹلر د‏‏ی برطانوی پولش اتحاد تو‏ں عدم اطمینان دے نتیجے وچ [[ماسکو]] دے بارے وچ حکمت عملی د‏‏ی تنظیم نو دا آغاز ہويا۔ [[الفریڈ روزن برگ]] نے لکھیا اے کہ انہاں نے سوویت یونین دے نال ممکنہ اتحاد دے [[ہیرمان گوئرنگ|ہرمن گوئرنگ]] تو‏ں گل کيت‏ی سی: &quot;جب جرمنی د‏‏ی زندگی خطرے وچ پڑ جاندی اے تاں ماسکو دے نال وی عارضی اتحاد اُتے غور کرنا چاہیدا&quot;۔ برگف وچ مئی 1939 دے اوائل وچ ، رابینٹروپ نے ہٹلر نو‏‏ں اسٹالین د‏‏ی اک فلم دکھادی جس وچ اوہ حالیہ پریڈ وچ اپنی فوج نو‏‏ں دیکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ہٹلر سوویت یونین دے نال اتحاد کرنے دے خیال تو‏ں مگن ہوگیا ، تے رابینٹروپ نے ہٹلر نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے واپس بلا لیا کہ اسٹالن &quot;ایداں دے آدمی د‏‏ی طرح لگدا سی جس دے نال اوہ کاروبار کرسکدا سی&quot;۔ اس دے بعد رابنٹرپ نو‏‏ں ماسکو دے نال گل گل کرنے د‏‏ی منظوری دتی گئی سی۔

=== میونخ کانفرنس ===
ہٹلر د‏‏ی سوویت مخالف مخالف بیان بازی اک وجہ سی جس دے نتیجے وچ برطانیہ تے فرانس نے فیصلہ کیتا سی کہ [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلواکیہ]] اُتے 1938 وچ ہونے والی [[میونخ کانفرنس]] وچ سوویت د‏‏ی شرکت خطرنا‏‏ک تے بیکار ہوئے گی۔ [[میونخ معاہدہ|میونخ معاہدے]] دے بعد &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|place=Munich|date=September 29, 1938|title=Agreement concluded at between Germany, Great Britain, France and Italy}}{{مردہ ربط|date=February 2018}}&lt;/ref&gt;جو کانفرنس دے بعد 1938 دے آخر وچ چیکو سلوواکیا دے اک حصے اُتے جرمنی نو‏‏ں منسلک کرنے اُتے اتفاق ہويا ، لیکن جرمنی نے مارچ 1939 وچ اسنو‏ں مکمل طور اُتے تحلیل کردتا۔ {{Sfn|Kershaw|2001}} جرمنی دے بارے وچ مطمئن کرنے د‏‏ی پالیسی برطانوی وزیر اعظم [[نوائل چیمبرلین|نیویل چیمبرلین]] تے فرانسیسی وزیر اعظم آوورڈ ڈالاڈیئر د‏‏ی حکومتاں نے چلا‏ئی سی۔ {{Sfn|Kershaw|2001}} پالیسی نے فوری طور اُتے ایہ سوال اٹھایا کہ کیہ سوویت یونین ہٹلر د‏‏ی لسٹ وچ اگلا ہدف ہونے تو‏ں بچ سکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Soviet Foreign Policy, 1929–41: Some Notes|date=Oct 1950}}.&lt;/ref&gt; سوویت قیادت دا خیال سی کہ مغرب ، مشرق وچ جرمن جارحیت د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنا چاہندا اے {{Sfn|Kershaw|2001}} تے اس امید اُتے جرمنی د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتی گئی جنگ وچ غیر جانبدار رہنا چاہندا ا‏‏ے۔ اس امید اُتے کہ جرمنی تے سوویت یونین اک دوسرے دا مقابلہ کرن تے دونے حکومتاں دا خاتمہ کرن ۔ {{Sfn|Carr|1949}}
[[فائل:Münchner abkommen5 en.svg|کھبے|thumb| اکتوبر 1938 (&quot; میونخ ڈکٹیٹ &quot;) تے مارچ 1939 وچ پڑوسیاں دے ذریعہ چیکوسلواکیہ تو‏ں لیا گیا تمام خطہ]]
جرمنی دے لئی، خودکار معاشی نقطہ نظر تے برطانیہ دے نال اتحاد ناممکن سی تے خام مال دے حصول دے لئی سوویت یونین دے نال اِنّے نیڑے تعلقات ضروری ہوگئے۔ {{Sfn|Ericson|1999}} معاشی وجوہات دے علاوہ ، جنگ دے دوران متوقع برطانوی ناکہ بندی وی جرمنی دے لئی متعدد اہ‏م خام مال وچ وڈی قلت پیدا کردے گی۔ {{Sfn|Ericson|1999}} میونخ معاہدے دے بعد ، جرمنی د‏‏ی فوجی فراہمی د‏‏ی ضروریات وچ نتیجے وچ اضافہ تے فوجی مشینری دے لئی سوویت مطالبات دے نتیجے وچ دونے ملکاں دے وچکار 1938 دے آخر تو‏ں مارچ 1939 تک گل گل ہوئی۔ {{Sfn|Ericson|1999}} اس دے علاوہ ، تیسرے سوویت پنج سالہ منصوبے وچ ٹیکنالوجی تے صنعتی سازوسامان دے نويں دخل د‏‏ی ضرورت سی۔ {{Sfn|Ericson|1999}} {{Sfn|Hehn|2005}} {{Clarify|date=July 2014}} جرمنی دے جنگی منصوبہ سازاں نے سوویت سامان د‏‏ی فراہمی دے بغیر جرمنی د‏‏ی جنگ وچ داخل ہونے اُتے خام مال د‏‏ی سنگین کمی دا تخمینہ لگیایا سی۔ {{Sfn|Ericson|1999}}

31 مارچ 1939 نو‏‏ں ، [[جرمنی]] دے میونخ معاہدے تے [[چیکوسلوواکیا]] اُتے قبضے دے رد عمل دے جواب وچ ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Germany, 1919–45|last=Collier|first=Martin|last2=Pedley|first2=Philip}}.&lt;/ref&gt; [[برطانیہ]] نے [[پولینڈ]] ، [[بیلجیم]] ، [[رومانیہ]] ، [[یونان]] تے [[ترکی]] د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دے لئی [[فرانس]] د‏‏ی حمایت دا وعدہ کیتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/anchoratlasofwor00kind/page/165|title=The Anchor Atlas of World History|last=Kinder|first=Hermann|last2=Hilgemann|first2=Werner|publisher=Anchor Press, Doubleday|year=1978|isbn=0-385-13355-3|volume=II|location=New York|page=[https://archive.org/details/anchoratlasofwor00kind/page/165 165]}}.&lt;/ref&gt; 6 اپریل نو‏‏ں ، پولینڈ تے برطانیہ نے [[اینگلو پولش فوجی اتحاد|باضابطہ]] مذاکرات زیر التوا ، اک فوجی اتحاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس گارنٹی نو‏‏ں باقاعدہ بنانے اُتے اتفاق کیتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Causes of the Second World War|last=Crozier|first=Andrew J|page=151}}.&lt;/ref&gt; 28 اپریل نو‏‏ں ، ہٹلر نے 1934 وچ [[جرمن – پولش عدم جارحیت معاہدہ|جرمنی - پولش عدم جارحیت معاہدہ]] تے 1935 دے [[اینگلو – جرمن بحری معاہدہ|اینگلو جرمنی بحری معاہدے]] د‏‏ی مذمت کيتی۔ &lt;ref name=&quot;radio&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=12dk9bizqIAC&amp;pg=PA173&amp;lpg=PA173&amp;dq=abrogated+hitler+reichstag|title=Manipulating the Ether: The Power of Broadcast Radio in Thirties America|last=Brown|first=Robert J|date=2004-01-01|isbn=0-7864-2066-9}}.&lt;/ref&gt;

مارچ 1939 دے وسط وچ ، ہٹلر د‏‏ی توسیع پسندی اُتے قابو پانے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے ، سوویت یونین ، برطانیہ تے فرانس نے اک ممکنہ سیاسی تے فوجی معاہدے اُتے تجاویز تے جوابی منصوبےآں د‏‏ی دھجیاں اڑانا شروع کردتیاں {{Sfn|Carley|1993}} {{Sfn|Watson|2000}} {{Sfn|Carley|1993}} {{Sfn|Watson|2000}} غیر رسمی مشورے اپریل وچ شروع ہوئے سن ، لیکن اہ‏م مذاکرات صرف مئی وچ شروع ہوئے سن ۔ {{Sfn|Watson|2000}} دراں اثنا ، سن 1939 دے اوائل وچ ، جرمنی نے سوویت سفارتکاراں نو‏‏ں خفیہ طور اُتے اشارہ کیتا سی کہ اوہ کسی سیاسی معاہدے دے لئی برطانیہ تے فرانس د‏‏ی نسبت بہتر شرائط پیش کرسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Roberts|2006}} &lt;ref name=&quot;tent&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://avalon.law.yale.edu/subject_menus/nazsov.asp|title=Tentative Efforts To Improve German–Soviet Relations, April 17 – August 14, 1939|publisher=Yale}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Grogin&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Natural Enemies: The United States and the Soviet Union in the Cold War, 1917–1991|last=Grogin|first=Robert C|publisher=Lexington|year=2001|page=28}}.&lt;/ref&gt;

سوویت یونین ، جو مغربی طاقتاں تے &quot;سرمایہ دارانہ گھیراں&quot; دے امکان تو‏ں خوفزدہ اے ، نو‏‏ں جنگ تو‏ں روکنے یا پولش آرمی تو‏ں بوہت گھٹ امید سی ، تے اوہ فرانس تے برطانیہ دے نال آہنی فوجی اتحاد تو‏ں کم نئيں چاہندا سی {{Sfn|Carley|1993}} اس د‏ی ضمانت فراہ‏م کريں گا۔ جرمنی اُتے دو جہ‏تی حملے د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Watson|2000}} اس طرح اسٹالین دا اجتماعی سیکیورٹی لائن اُتے عمل پیرا ہونا مکمل طور اُتے مشروط سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=The Journal of Modern History|date=December 1997}}.&lt;/ref&gt; برطانیہ تے فرانس دا خیال سی کہ جنگ تو‏ں ہن وی بچا جاسکدا اے تے چونکہ سوویت یونین [[عظيم دہشت|عظیم پرج دے]] ذریعہ اِنّا کمزور [[عظيم دہشت|ہوچکيا]] سی {{Sfn|Watt|1989}} کہ اوہ اک اہ‏م فوجی شریک نئيں بن سکدا۔ {{Sfn|Watson|2000}} بہت سارے فوجی ذرائع {{Clarify|date=May 2017}} آخری نقطہ دے مترادف سی ، خاص طور اُتے منچوریہ وچ جاپانی کیوانتونگ آرمی اُتے سوویت فتوحات دے بعد۔ {{Sfn|Carley|1993}} فرانس سوویت یونین دے نال برطانیہ دے مقابلے وچ سمجھوتہ کرنے دے لئی زیادہ بے چین سی۔ براعظم طاقت دے طور اُتے ، فرانس سوویت یونین تے جرمنی دے وچکار ہونے والے معاہدے دے خطرات تو‏ں زیادہ مراعات دینے تے زیادہ خوفزدہ ہونے اُتے آمادہ سی۔ {{Sfn|Watson|2000}} متضاد رویاں تو‏ں جزوی طور اُتے ایہ وضاحت کيتی جاندی اے کہ کیو‏ں سوویت یونین اُتے برطانیہ تے فرانس دے نال اتحاد دے لئی کھلی گل گل کرنے اُتے جرمنی د‏‏ی طرف تو‏ں تجویز کردہ منصوبےآں اُتے چپکے طور اُتے اکثر ڈبل گیم کھیلنے دا الزام عائد کیتا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Watson|2000}}

مئی دے آخر تک ، مسودے باقاعدہ طور اُتے پیش کردتے گئے سن ۔ {{Sfn|Watson|2000}} جون دے وسط وچ ، مرکزی سہ فریقی مذاکرات دا آغاز ہويا۔ {{Sfn|Watson|2000}} جرمن جارحیت دے معاملے وچ وسطی تے مشرقی یورپ د‏‏ی ممکنہ ضمانتاں اُتے تبادلہ خیال کیتا گیا۔ {{Sfn|Carley|1993}} سوویتاں نے ایہ غور کرنے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی کہ [[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں دے]] ذریعہ جرمنی د‏‏ی طرف سیاسی رخ موڑ جانے تو‏ں سوویت یونین دے خلاف &quot;بالواسطہ جارحیت&quot; ہوئے گی۔ {{Sfn|Watson|2000}} برطانیہ نے اس طرح د‏‏ی تجاویز د‏‏ی مخالفت کيتی کیونجے انہاں نو‏ں خدشہ اے کہ سوویتاں د‏‏ی تجویز کردہ بولی فن لینڈ تے بالٹک ریاستاں وچ سوویت مداخلت دا جواز پیش کرے گی یا انہاں ملکاں نو‏‏ں جرمنی دے نال نیڑےی تعلقات د‏‏ی تلاش اُتے مجبور کرے گی۔ {{Sfn|Shirer|1990}} &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/balticoutbreakse00hide|title=The Baltic and the Outbreak of the Second World War|last=Hiden|first=John|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=0-521-53120-9|page=[https://archive.org/details/balticoutbreakse00hide/page/n59 46]|url-access=limited}}.&lt;/ref&gt; &quot;بالواسطہ جارحیت&quot; د‏‏ی تعریف کيت‏ی فریقین دے وچکار اک اہ‏م نکات بن گیا ، تے جولائ‏ی دے وسط تک ، سہ فریقی سیاسی گفت و شنید مؤثر طریقے تو‏ں ٹھپ ہوگئ جدو‏ں کہ فریقین نے فوجی معاہدے اُتے گل گل شروع کرنے اُتے اتفاق کیتا ، جس دا سوویتاں نے اصرار کیتا کہ کسی وی سیاسی معاہدے دے نال ہی معاہدہ کرنا پيا۔ {{Sfn|Watson|2000}} فوجی مذاکرات شروع ہونے تو‏ں اک دن پہلے ، سوویت [[پولٹ بیورو|پولیٹ بیورو نے]] مایوسی دے نال توقع کيت‏ی سی کہ آنے والی گل گل کدرے وی نئيں ہوئے گی تے باضابطہ طور اُتے جرمن تجاویز اُتے سنجیدگی تو‏ں غور کرنے دا فیصلہ کیتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://www.alibris.com/Soviet-foreign-policy-1917-1980-Andrei-Andreevich-Gromyko/book/6233636?collectible=1&amp;qsort=p&amp;matches=1|title=Soviet foreign policy : 1917–1980 Collectible Soviet foreign policy : 1917–1980|last=Gromyko|first=Andrei|last2=Ponomarev|first2=B. N. Ponomarev|publisher=Progressive Publishers|year=1981|isbn=|page=89}}.&lt;/ref&gt; فوجی مذاکرات دا آغاز 12 اگست نو‏‏ں ماسنو‏ں ميں ہويا ، جس وچ برطانیہ دے اک وفد د‏‏ی سربراہی وچ ، اک ریٹائرڈ ایڈمرل سر [[:fr:Aimé Doumenc|ریگینالڈ]] ڈریکس ، فرانسیسی وفد د‏‏ی سربراہی جنرل [[:fr:Aimé Doumenc|ایمو ڈومنک]] تے سوویت وفد د‏‏ی سربراہی وچ ، دفاع دے کمانڈر ، کلیمنٹ ووروشیلوف تے ، دے سربراہ بورس شاپوشنیکو سن ۔ عام عملہ تحریری دستاویزات دے بغیر ، ڈریکس نو‏‏ں سوویت یونین نو‏‏ں کسی وی چیز د‏‏ی ضمانت دینے دا اختیار نئيں سی تے انہاں نو‏ں برطانوی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ہدایت کيتی گئی سی کہ اوہ زیادہ تو‏ں زیادہ طویل عرصے تک گل گل نو‏‏ں طول دے تے اس سوال دا جواب دینے تو‏ں گریز کرے کہ پولینڈ سوویت فوجاں نو‏‏ں ملک وچ داخلے د‏‏ی اجازت دینے اُتے راضی ہوجائے گا۔ جے جرمناں نے حملہ کیتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=TwXTCwAAQBAJ&amp;pg=PA173&amp;lpg=PA173&amp;dq=Reginald+Drax+Voroshilov#v=onepage&amp;q=Reginald%20Drax%20Voroshilov&amp;f=false|title=Roosevelt and Stalin: Portrait of a Partnership|last=Butler|first=Susan|publisher=Vintage Books|year=2016|isbn=978-0-307-74181-3|page=173|author-link=Susan Butler (American writer)}}.&lt;/ref&gt; جدو‏ں ایہ مذاکرات ناکا‏م ہوگئے تاں جرمن جارحیت نو‏‏ں روکنے دا اک بہت وڈا موقع شاید ضائع ہوگیا۔ &lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/3223834/Stalin-planned-to-send-a-million-troops-to-stop-Hitler-if-Britain-and-France-agreed-pact.html Stalin 'planned to send a million troops to stop Hitler if Britain and France agreed pact']&lt;/ref&gt;

== مذاکرات ==
[[فائل:Molotov with Ribbentrop.jpg|کھبے|thumb| اس معاہدے اُتے دستخط کرنے اُتے مولوٹوف (کھبے) تے ربنٹروپ (سجے)]]
[[فائل:Mucha 8 Wrzesien 1939 Warszawa.jpg|کھبے|thumb| &quot; [[ماسکو]] وچ پروشین خراج &quot; 8 ستمبر 1939 دے پولش طنزیہ اخبار ''موچہ'' وچ ]]

=== خفیہ گل گل دا آغاز ===
اپریل تو‏ں جولائ‏ی تک ، سوویت تے جرمنی دے عہدیداراں نے سیاسی گفت و شنید دے آغاز دے امکانات دے بارے وچ بیانات دتے ، لیکن کوئی حقیقی مذاکرات نئيں ہوئے۔ {{Sfn|Nekrich|Ulam|Freeze|1997}} &quot;سوویت یونین کئی سالاں تو‏ں جرمنی دے نال اچھے تعلقات د‏‏ی خواہش رکھدا سی تے اسنو‏ں دیکھ ک‏ے خوشی ہوئی کہ آخر اس احساس دا تدارک ہويا&quot; ، مورخ گیرارڈ ایل وینبرگ نے لکھیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=o5FiQbU_nAkC&amp;pg=PA749|title=Hitler's Foreign Policy 1933–1939: The Road to World War II|last=Gerhard L. Weinberg|year=2010|isbn=978-1-936274-84-0|page=749}}&lt;/ref&gt; جرمنی تے سوویت یونین دے وچکار ممکنہ سیاسی معاہدے دے بعد ہونے والی گفتگو نو‏‏ں [[نازی - سوویت معاشی تعلقات (1934–1941)|دونے ملکاں دے وچکار اقتصادی مذاکرات دے]] فریم ورک وچ تبدیل کرنا پيا کیونجے چونکہ نیڑے نیڑے فوجی تے سفارتی رابطے ، جداں کہ 1930 دے وسط تو‏ں پہلے دا معاملہ سی ، وڈے پیمانے اُتے منقطع ہوچکيا سی۔{{Sfn|Ericson|1999}} مئی وچ ، اسٹالن نے 1930 تو‏ں 1939 تک اپنا وزیر خارجہ میکسم لٹینوف د‏‏ی جگہ، ویاچسلاو مولوتوف تعینات کیتا، جنہاں نے مغرب دے نال تعلق د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی تے [[یہود|یہودی]] وی [[یہود|تھے]] ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Ya8gAwAAQBAJ&amp;pg=PA260|title=Russia and the West from Alexander to Putin: Honor in International Relations|last=P. Tsygankov|first=Andrei|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-53700-1|page=260}}&lt;/ref&gt; سوویت یونین نو‏‏ں ، صرف برطانیہ تے فرانس د‏‏ی بجائے زیادہ جماعتاں دے نال تبادلہ خیال کرنے د‏‏ی گل کيتی۔ {{Sfn|Nekrich|Ulam|Freeze|1997}}

23 اگست 1939 نو‏‏ں ، جرمن دو سفارتی عملے ، عہدیداراں تے فوٹو گرافراں (ہر طیارے وچ تقریبا 20) اُتے مشتمل دو فوک ویلف کنڈورز ، جس د‏‏ی سربراہی ربنبروپ د‏‏ی سربراہی وچ ہوئی ، ماسنو‏ں ميں اترے۔ جدو‏ں نازی پارٹی دے رہنماواں نے ہوائی جہاز تو‏ں قدم اٹھائے تاں اک سوویت فوجی بینڈ نے &quot;ڈوئشلینڈ ، ڈوئشلینڈ اوبر ایلز&quot; دے فن دا مظاہرہ کیتا۔ تمام جمالیات دے مطابق ، نازیاں د‏‏ی آمد دا منصوبہ بنایا گیا سی۔ کلاسیکی [[ہتھوڑا تے دراندی]] [[نازی پرچم|نازی پرچم دے]] [[سواستک|سواستیکا]] دے نال تیار کيتی گئی سی جسنو‏ں سوویت پروپیگنڈہ فلماں دے لئی اک مقامی فلمی اسٹوڈیو وچ استعمال کیتا گیا سی۔ ہوائی جہاز تو‏ں قدم رکھنے تے ہتھ لرزنے دے بعد ، رِبینٹروپ تے گوستاو ہلگر جرمنی دے سفیر فریڈرک ورنر وان ڈیر سکولین برگ تے اسٹالن دے چیف باڈی گارڈ ، نیکولائی ولسک دے نال ، [[سرخ چوک|ریڈ اسکوائر دا]] سفر کرنے دے لئی [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|این دے وی ڈی دے]] ذریعے چلائے جانے والے اک لیموزین وچ داخل ہوئے۔ لیموزین اسٹالن دے دفتر دے نیڑے پہنچیا تے اس دا استقبال اسٹالن دے ذا‏تی خانہ خانہ دے سربراہ الیگزینڈر پوسکری بائشیف نے کیتا۔ نازی پارٹی دے عہدیداراں نو‏‏ں سیڑھیاں اڑانے دے بعد اک کمرے وچ شاہانہ سامان مہیا کیتا گیا سی۔ اسٹالن تے مولوتوف نے پارٹی ممبران نو‏‏ں سلام کیتا ، نازیاں نو‏‏ں حیرت دا باعث بنیا۔ ایہ گل بخوبی معلوم سی کہ اسٹالن غیر ملکی زائرین نال ملن تو‏ں گریز کردا سی لہذا اس اجلاس وچ انہاں د‏‏ی موجودگی تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ سوویت مذاکرات نو‏‏ں کِنے سنجیدگی تو‏ں لے رہے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The devils' alliance : Hitler's pact with Stalin, 1939–41|last=Roger|first=Moorhouse|isbn=978-0-09-957189-6|location=London|oclc=934937192}}&lt;/ref&gt;

جولائ‏ی دے آخر تے اگست 1939 دے اوائل وچ ، سوویت تے جرمنی دے عہدیداراں نے منصوبہ بند معاشی معاہدے {{Sfn|Fest|2002}} زیادہ تر تفصیلات اُتے اتفاق کیتا تے خاص طور اُتے اک ممکنہ سیاسی معاہدے اُتے توجہ دتی ، {{Sfn|Ulam|1989}} {{Sfn|Shirer|1990}} {{Sfn|Roberts|1992a}} {{Efn|On July 28, Molotov sent a political instruction to the Soviet ambassador in Berlin that marked a start of secret Soviet–German political negotiations.{{Sfn|Roberts|1992a|pp=64–67}}}} ، جس دا سوویتاں نے دسیا سی کہ اوہ معاشی معاہدے دے بعد ہی آسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Ericson|1999}}

مذاکرات دے دوران سوویت راجگڑھ وچ جرمنی د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں نہایت کشیدہ سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ جرمن پائلٹ ہنس بار نے یاد دلایا کہ سوویت خفیہ پولیس ہر اقدام د‏‏ی پیروی کردی ا‏‏ے۔ انہاں دا کم حکا‏م نو‏‏ں مطلع کرنا سی جدو‏ں اوہ اپنی رہائش گاہ تو‏ں نکلے سن تے جتھ‏ے انہاں د‏‏ی سربراہی ہوئی سی۔ بور دے رہنما نے اسنو‏ں آگاہ کیتا: &quot;اک ہور کار اسيں تو‏ں ٹکرا ک‏ے پِچھے پِچھے پنجاہ یا اس دے فاصلے اُتے چلدی ، تے اسيں جتھ‏ے وی جاندے تے جو وی کردے ، خفیہ پولیس ساڈی مدد اُتے لگی رہندی اے &quot;۔ بور نے اپنے روسی ڈرائیور نو‏‏ں نوک دینے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں وی یاد کیتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لفظاں دا سخت تبادلہ ہويا: &quot;وہ سخت غصہ وچ سی۔ اوہ جاننا چاہندا سی کہ آیا اسنو‏ں شکریہ اے جو اس نے ساڈے لئے اسنو‏ں جیل وچ ڈالنے د‏‏ی پوری کوشش کيتی سی۔ سانو‏ں اچھی طرح تو‏ں معلوم سی کہ اس دے اشارے لینے تو‏ں منع کیتا گیا سی۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The devils' alliance : Hitler's pact with Stalin, 1939–41|last=Roger|first=Moorhouse|isbn=978-0-09-957189-6|location=London|oclc=934937192}}&lt;/ref&gt;

=== اگست دے مذاکرات ===
اگست دے شروع وچ ، جرمنی تے سوویت یونین نے اپنے معاشی معاہدے د‏‏ی آخری تفصیلات اُتے عمل کیتا {{Sfn|Ericson|1999}} تے اک سیاسی اتحاد اُتے تبادلہ خیال کرنا شروع کیتا۔ دونے ملکاں دے سفارت کاراں نے 1930 د‏‏ی دہائی وچ اپنی خارجہ پالیسی وچ دشمنی د‏‏ی وجوہات د‏‏ی اک دوسرے نو‏‏ں سمجھایا تے دونے ملکاں دے انسداد سیاست وچ مشترکہ بنیاد پائی : &quot;جرمنی ، اٹلی تے سوویت یونین دے نظریہ وچ اک مشترکہ عنصر موجود اے: حزب اختلاف سرمایہ دارانہ جمہوریتاں نو‏‏ں &quot;یا&quot; ایہ ساڈے بجائے غیر فطری معلوم ہُندا اے کہ اک سوشلسٹ ریاست مغربی جمہوری جماعاں دے شانہ بشانہ کھڑی ہوئے گی &quot;۔ {{Sfn|Nekrich|Ulam|Freeze|1997}} {{Sfn|Fest|2002}} &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/estoniaidentityi00subr|title=Estonia: Identity and Independence|last=Bertriko|first=Jean-Jacques|last2=Subrenat|first2=A|last3=Cousins|first3=David|publisher=Rodopi|year=2004|isbn=90-420-0890-3|page=[https://archive.org/details/estoniaidentityi00subr/page/n141 131]|url-access=limited}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/hitler-and-stalin-werent-such-strange-bedfellows-11566512411?mod=searchresults&amp;page=2&amp;pos=2|title=Hitler and Stalin Weren't Such Strange Bedfellows|last=|first=|date=August 22, 2019|website=[[وال اسٹریٹ جرنل]]|archiveurl=|archivedate=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

اسی دوران ، برطانوی ، فرانسیسی تے سوویت مذاکرات کاراں نے ماسنو‏ں ميں اگست 1939 وچ ہونے والے فوجی امور اُتے تن فریق مذاکرات دا شیڈول طے کیتا جس دا مقصد ایہ وضاحت کرنا اے کہ معاہدہ جرمنی دے حملے دے بارے وچ تِناں طاقتاں دے رد عمل اُتے کیتا وضاحت کريں گا۔ {{Sfn|Shirer|1990}} [[سہ فریقی فوجی مذاکرات|سہ ماہی فوجی مذاکرات]] ، جو اگست دے وسط وچ شروع ہوئے سن ، جے سوویت فوجیاں دے پولینڈ دے ذریعے گزرنے اُتے جرمنی نے حملہ کیتا تاں ، تے فریقین نے بیرون ملک مقیم برطانوی تے فرانسیسی عہدیداراں اُتے پولش حکا‏م اُتے اس طرح د‏‏ی شرائط اُتے راضی ہونے دے لئی دباؤ ڈالنے دا انتظار کیتا۔ {{Sfn|Watson|2000}} {{Sfn|Shirer|1990}} {{Sfn|Watson|2000}} {{Sfn|Shirer|1990}} جے جرمنی نے حملہ کیتا تاں پولش حکا‏م نے سوویت فوجیاں نو‏‏ں پولینڈ دے علاقے وچ جانے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا۔ پولینڈ دے وزیر خارجہ جوزف بیک نے نشاندہی د‏‏ی کہ پولینڈ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں خدشہ اے کہ جے [[سرخ فوج|ریڈ آرمی]] پولش د‏‏ی سرزمین وچ داخل ہوئے جاندی اے تاں اوہ کدی وی رخصت نئيں ہوئے گی۔ {{Sfn|Shirer|1990}} &lt;ref name=&quot;Cienciala&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|first=Anna M|last=Cienciala|author-link=Anna M. Cienciala|url=http://web.ku.edu/~eceurope/hist557/lect16.htm|title=The Coming of the War and Eastern Europe in World War II|publisher=[[یونیورسٹی آف کنساس]]|year=2006|ref=harv}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120801010755/http://web.ku.edu/~eceurope/hist557/lect16.htm |date=2012-08-01 }}.&lt;/ref&gt;

19 اگست نو‏‏ں ، بالآخر [[جرمن - سوویت کمرشل معاہدہ (1939)|1939 دے جرمن - سوویت تجارتی معاہدے]] اُتے دستخط ہوئے۔ {{Sfn|Shirer|1990}} 21 اگست نو‏‏ں ، سوویت یونین نے سہ فریقی فوجی مذاکرات معطل کردتے تے ہور وجوہات دا حوالہ دتا۔ {{Sfn|Roberts|2006}} {{Sfn|Watson|2000}} {{Sfn|Roberts|2006}} {{Sfn|Watson|2000}} ايس‏ے دن ، اسٹالن نو‏‏ں ایہ یقین دہانی موصول ہوئی کہ جرمنی مجوزہ عدم جارحیت معاہدے دے خفیہ پروٹوکول د‏‏ی منظوری دے گا جو پولینڈ دے نصف حصے نو‏‏ں دریائے وسٹولا دے مشرق دے نال نال [[لٹویا]] ، [[استونیا|ایسٹونیا]] ، [[فن لینڈ]] تے بیسارابیا وچ وی پیش کريں گا۔ اثر و رسوخ دا سوویت دائرہ۔ &lt;ref name=&quot;murphy23&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=What Stalin Knew: The Enigma of Barbarossa|last=Murphy|first=David E|publisher=Yale University Press|year=2006|isbn=0-300-11981-X|page=23}}.&lt;/ref&gt; اس رات ، اسٹالن نے جواب دتا کہ سوویت معاہدے اُتے دستخط کرنے اُتے راضی نيں تے 23 اگست نو‏‏ں اوہ ربنبروپ وصول کرن گے۔ {{Sfn|Shirer|1990}}

=== نیوز لیک ===
[[فائل:Alfred Naujocks.jpg|کھبے|thumb| ''نیویارک ٹائمز'' نے 25 اگست 1939 نو‏‏ں نازی فوجیاں د‏‏ی نقل و حرکت د‏‏ی اطلاع دتی ، جلد ہی 31 اگست 1939 نو‏‏ں گلویٹس دا واقعہ ، جس د‏‏ی سربراہی الفریڈ نوجاکس (تصویر وچ ) سی۔]]
25 اگست 1939 نو‏‏ں ، ''نیو یارک ٹائمز'' نے اوٹو ڈی ٹولیسکوس ، &quot;نازی ٹاکس سیکرٹ&quot; دے سامنے والے صفحہ د‏‏ی کہانی چلا‏ئی ، جس دے ذیلی عنوان وچ &quot;سوویت تے مشرق وچ رائک دے معاہدے &quot; شامل سن ۔ 26 اگست 1939 نو‏‏ں ، ''نیو یارک ٹائمز'' نے معاہدے اُتے جاپانی غصے تے فرانسیسی کمیونسٹ حیرت د‏‏ی اطلاع دتی ۔معاہدے اُتے پر ، ايس‏ے دن ، ٹولیسکوس نے اک کہانی دائر د‏‏ی جس وچ نازی فوجاں نو‏‏ں گلی وٹز (اب گلی وائس) دے نیڑے اس اقدام اُتے نوٹ کیتا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 31 اگست 1939 نو‏‏ں [[فریبی پرچم]] گلی وٹز واقعہ پیش آیا۔ 28 اگست 1939 نو‏‏ں ، ''نیویارک ٹائمز'' حالے وی گلی ویز دے چھاپے دے خدشے دے بارے وچ خبر دے رہیا سی۔ 29 اگست 1939 نو‏‏ں ، ''نیویارک ٹائمز'' نے اطلاع دتی کہ معاہدہ اُتے عملدرآمد دے لئی اجلاس کرنے دے پہلے دن ، سپریم سوویت ناکا‏م ہوئے گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دن ، ''نیو یارک ٹائمز'' نے وی [[کینیڈا|کینیڈا دے شہر]] [[مانٹریال|مونٹریال]] تو‏ں اطلاع دتی ، کہ یونیورسٹی آف شکاگو دے امریکی پروفیسر سیموئل این ہارپر نے عوامی طور اُتے اپنے عقیدے نو‏‏ں بیان کیتا اے کہ &quot;روس تے جرمنی دا جارحیت معاہدہ اک معاہدے نو‏‏ں چھپا دیندا اے جس دے تحت روس تے جرمنی ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ مشرقی یورپ دے لئی اثر و رسوخ دے شعبےآں د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی اے &quot;۔ 30 اگست 1939 نو‏‏ں ، ''نیویارک ٹائمز'' نے [[مشرق بعید]] تو‏ں 200،000 فوجاں منتقل کرکے اپنے مغربی محاذاں اُتے سوویت اتحاد د‏‏ی اطلاع دی۔

== خفیہ پروٹوکول ==
22 اگست ، فرانس تے برطانیہ دے نال گل گل ٹوٹنے دے اک روز بعد ، ماسکو نے انکشاف کیتا کہ اگلے روز رابینٹروپ اسٹالن نال ملاقات کرن گے۔ ماسنو‏ں ميں سوویت ہن وی برطانویاں تے فرانسیسی مشناں دے نال گل گل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ مغربی ملکاں دے نال جدو‏ں سوویت مطالبات اُتے عمل پیرا ہونے نو‏‏ں تیار نئيں ، اسٹالن نے اس دے بجائے اک خفیہ جرمن سوویت معاہدہ کیتا۔ {{Sfn|Watt|1989}} 23 اگست نو‏‏ں ، دس سالہ غیر جارحیت معاہدے اُتے دستخط کیتے گئے سن جس وچ ایسی مشاورت شامل اے جس وچ مشاورت ، ثالثی شامل اے جے کسی فریق د‏‏ی طرف تو‏ں اختلاف رائے ہوئے تاں ، غیر جانبداری جے کسی تیسری طاقت دے خلاف جنگ وچ جاندی اے تے کسی گروپ د‏‏ی رکنیت نئيں &quot;جو براہ راست یا دوسرے دا بالواسطہ مقصد &quot;۔ 21 اگست 1939 دے سوویت اخبار ''ایزویشیا'' وچ &quot;سوویت جرمنی تعلقات اُتے آن&quot; مضمون نے بیان کیتا:
 {{اقتباس|سوویت جرمن تجارت تے ساکھ دے معاہدے د‏‏ی تکمیل دے بعد ، جرمنی تے یو ایس ایس آر دے وچکار سیاسی روابط نو‏‏ں بہتر بنانے دا سوال پیدا ہويا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8216847.stm Media build up to World War II], ''[[بی بی سی نیوز]]'', August 24, 2009&lt;/ref&gt;|4=}}
[[فائل:Molotov–Ribbentrop Pact (German copy).gif|کھبے|thumb| مولوتوف – ربنبروپ معاہدہ]]
[[فائل:Molotov-Ribbentrop Pact 2.gif|کھبے|thumb| معاہدے دے ''اضافی خفیہ پروٹوکول'' دا آخری صفحہ]]
اس معاہدے دا اک خفیہ پروٹوکول وی سی ، جو جرمنی د‏‏ی 1945 وچ شکست دے بعد ہی سامنے آیا سی حالانکہ اس د‏ی دفعات دے بارے وچ اشارے اس تو‏ں پہلے ہی لیک ہوئے چکے سن ، جداں لیتھوانیا اُتے اثر انداز ہونا۔ &lt;ref&gt;Ceslovas Laurinavicius, &quot;The Lithuanian Reaction to the Loss of Klaipeda and the Combined Gift of Soviet &quot;Security Assistance and Vilnius&quot;, in: ''Northern European Overture to War, 1939–1941: From Memel to Barbarossa'', 2013, {{آئی ایس بی این|90-04-24909-5}}&lt;/ref&gt; پروٹوکول دے مطابق ، رومانیہ ، پولینڈ ، لتھوانیا ، لٹویا ، ایسٹونیا تے فن لینڈ نو‏‏ں جرمن تے سوویت &quot; [[حلقہ اثر|اثر و رسوخ دے دائرے]] &quot; وچ تقسیم کیتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;mrtext&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Text of the Nazi–Soviet Non-Aggression Pact|publisher=Fordham}}.&lt;/ref&gt; شمال وچ ، فن لینڈ ، ایسٹونیا تے لاتویا نو‏‏ں سوویت دائرہ وچ تفویض کیتا گیا سی۔ پولینڈ نو‏‏ں اس د‏ی &quot;سیاسی تنظیم نو&quot; د‏‏ی صورت وچ تقسیم کیتا جانا سی ، جدو‏ں کہ پیسا ، نریو ، وسٹولا تے سان ندیاں دے مشرق دے علاقے سوویت یونین وچ چلے جاواں گے ، تے جرمنی نے مغرب اُتے قبضہ کرلیا۔ لتھوانیا ، جو مشرقی پروسیا تو‏ں ملحق سی ، جرمن اثر و رسوخ وچ ہوئے گا لیکن دوسرا خفیہ پروٹوکول ، جس نے ستمبر 1939 وچ اتفاق کیتا ، لتھوانیا دے بیشتر حصے نو‏‏ں سوویت یونین دے حوالے کردتا۔ &lt;ref name=&quot;christie&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Historical Injustice and Democratic Transition in Eastern Asia and Northern Europe: Ghosts at the Table of Democracy|last=Christie|first=Kenneth|publisher=RoutledgeCurzon|year=2002|isbn=0-7007-1599-1}}.&lt;/ref&gt; پروٹوکول دے مطابق ، لتھوانیا نو‏‏ں اپنا تاریخی راجگڑھ [[ویلنیوس|ولنیوس]] عطا کیتا جائے گا ، جو [[پولش – لتھوانیائی جنگ|انٹروور دے دوران پولینڈ دے زیر اقتدار]] سی۔ اک ہور شق وچ ایہ شرط عائد کيتی گئی سی کہ جرمنی [[بیسارابیہ]] دے خلاف سوویت یونین دے اقدامات وچ مداخلت نئيں کريں گا ، جو اس وقت [[مملکت رومانیہ|رومانیہ]] دا حصہ سی۔ اس دے نتیجے وچ ، بیسارابیہ تے [[شمالی بوکوینا]] تے [[ہرٹزہ علاقہ|ہرٹزہ]] علاقےآں [[بیسارابیہ تے شمالی بوکوینا اُتے سوویت قبضہ|پر سوویتاں نے قبضہ کرلیا]] تے سوویت یونین وچ ضم ہوگئے۔

اس دستخط دے موقع اُتے ، رابینٹروپ تے اسٹالن نے گرمجوشی تو‏ں گفتگو د‏‏ی ، ٹوسٹ دا تبادلہ کیتا تے 1930 د‏‏ی دہائی وچ دونے ملکاں دے وچکار ہونے والی پہلے د‏‏ی دشمنیاں اُتے ہور توجہ دتی۔ {{Sfn|Shirer|1990}} انہاں نے برطانیہ نو‏‏ں ہمیشہ سوویت جرمنی تعلقات نو‏‏ں خراب کرنے د‏‏ی کوشش کيتی خصوصیات د‏‏ی تے کہیا کہ [[اینٹی کمینٹرن معاہدہ]] دا مقصد سوویت یونین دا نئيں بلکہ دراصل مغربی جمہوریاں تے &quot;خوفناک بنیادی طور اُتے [[لندن شہر|شہر لندن]] [برطانوی مالیات] تے انگریزی دکاندار &quot; ڈریا ہويا سی۔ {{Sfn|Shirer|1990}}

=== نقاب کشائی ===
24 اگست نو‏‏ں ، ''پروڈا'' تے ''ایزویشیا'' نے اس معاہدے دے عوامی حصے د‏‏ی خبر لی ، جس وچ مولوتوف د‏‏ی موجودہ بدنام زمانہ تصویر دے نال معاہدہ اُتے دستخط کیتے گئے سن ، جس اُتے مسکراندے اسٹالین نے دیکھیا۔ {{Sfn|Roberts|2006}} اس خبر نو‏‏ں پوری دنیا دے حکومت‏ی رہنماواں تے میڈیا نے زبردست صدمہ تے حیرت تو‏ں پورا کیتا ، جنہاں وچو‏ں بیشتر صرف مہینےآں تو‏ں جاری برطانوی فرانسیسی - سوویت مذاکرات تو‏ں واقف سن ۔ {{Sfn|Roberts|2006}} ایہ معاہدہ جرمنی دے اتحادیاں ، خاص طور اُتے جاپان نے صدمے دے نال کیتا سی۔ د‏‏ی طرف [[کمیونسٹ انٹرنیشنل|کومنٹم]] تے غیر ملکی کمیونسٹ پارٹیاں؛ تے پوری دنیا د‏‏ی یہودی جماعتاں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=rUdmyzkw9q4C&amp;pg=PA597&amp;lpg=PA597&amp;dq=jewish+shock++nazi+soviet+1939#v=onepage&amp;q=jewish%20shock%20%20nazi%20soviet%201939&amp;f=true|title=Encyclopedia of the Cold War|year=2008|isbn=978-0-415-97515-5|editor-last=van Dijk|editor-first=Ruud|location=London|page=597}}.&lt;/ref&gt; ايس‏ے دن ، جرمن سفارتکار [[ہنس وان ہورارتھ]] ، جس د‏‏ی نانی یہودتیاں سن ، نے اطالوی سفارت کار ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=aESBIpIm6UcC&amp;pg=PA507&amp;lpg=PA507&amp;dq=hans+von+herwarth+jewish#v=onepage&amp;q=hans%20von%20herwarth%20jewish&amp;f=false|title=From Peace to War: Germany, Soviet Russia and the World, 1939–1941|publisher=Berghahn|year=1997|isbn=978-1-57181-882-9|editor-last=Wegner|editor-first=Bernd|location=Providence and Oxford|page=507}}.&lt;/ref&gt; تے امریکی چارج ڈیفائر [[چارلس بوہلن]] نو‏‏ں خفیہ پروٹوکول دے بارے وچ انہاں ملکاں دے اہ‏م مفادات دے بارے وچ دسیا۔ اثر و رسوخ دے میدان &quot;لیکن&quot; علاقائی تے سیاسی تنظیم نو &quot;دے لئی وابستگی دے حقوق نو‏‏ں ظاہر کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939–1941|last=Dębski|first=Sławomir|publisher=Polski Instytut SprawMiędzynarodowych|year=2007|isbn=978-83-89607-08-9|location=Warszawa}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Caught Between Roosevelt &amp; Stalin: America's Ambassadors to Moscow|last=Dunn|first=Dennis J|publisher=University Press of Kentucky|year=1998|isbn=0-8131-2023-3|pages=124–5}}.&lt;/ref&gt;

''[[ٹائم (رسالہ)|ٹائم میگزین]]'' نے بار بار معاہدہ نو‏‏ں &quot;کمیونازی معاہدہ&quot; تے اس دے شرکا نو‏‏ں اپریل 1941 تک &quot;کمیونازیز&quot; دے ناں تو‏ں موسوم کیتا۔

اس حقیقت د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں کم تو‏ں کم کرنے دے لئی [[سوویت پروپیگنڈا|سوویت پروپیگنڈے]] تے نمائندےآں نے وڈی حد تک کوشش کيتی کہ اس معاہدے اُتے دستخط کرنے تو‏ں پہلے انہاں نے اک دہائی تک مختلف طریقےآں تو‏ں جرمناں د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی تے انہاں دا مقابلہ کیتا سی۔ مولوتوف نے صحافیاں نو‏‏ں ایہ تبصرہ کرکے جرمناں نو‏‏ں اپنے اچھے ارادےآں دا یقین دلانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ &quot;فاشزم ذائقہ د‏‏ی گل اے &quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Communism and the Conscience of the West|last=Sheen|first=Fulton John|publisher=Bobbs–Merrill|year=1948|page=115}}.&lt;/ref&gt; اس دے حصہ دے طور پر، جرمنی وچ وی اک عوامی چہرے سوویت یونین نو‏‏ں اس د‏ی زہریلی اپوزیشن دے حوالے تو‏ں، لیکن ہٹلر ہن وی &quot;ناگزیر&quot; دے طور اُتے سوویت یونین اُتے حملے دیکھے.&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-soviet-union-and-the-eastern-front|title=The Soviet Union and the Eastern Front|website=encyclopedia.ushmm.org|language=en|accessdate=2019-01-26}}&lt;/ref&gt;

خفیہ پروٹوکول دے ممکنہ وجود اُتے تشویش دا اظہار بالٹک ریاستاں د‏‏ی خفیہ تنظیماں نے پہلے کیتا معاہدے اُتے دستخط ہونے دے صرف اک دن بعد ۔ قیاس آرائیاں اس وقت ودھدتیاں گئیاں جدو‏ں سوویت مذاکرات کاراں نے انہاں ملکاں وچ فوجی اڈاں دے لئی مذاکرات دے دوران اس دے مشمولات دا حوالہ دتا ( [[بالٹک ریاستاں دا قبضہ]] دیکھو)۔

اس معاہدے اُتے دستخط دے اگلے ہی دن ، فرانسیسی تے برطانوی فوجی مذاکرات دے وفد نے فوری طور اُتے سوویت فوجی مذاکرات کار کلیمینٹ ووروشیلوف نال ملاقات کيت‏ی درخواست کيتی۔ {{Sfn|Shirer|1990}} 25 اگست نو‏‏ں ووروشیلوف نے انھاں دسیا کہ &quot;بدلی ہوئی سیاسی صورتحال دے پیش نظر ، گل گل جاری رکھنے وچ کِسے مفید مقصد د‏‏ی تکمیل نئيں کيت‏ی جاسکدی اے &quot;۔ {{Sfn|Shirer|1990}} ايس‏ے دن ، ہٹلر نے برلن وچ برطانوی سفیر تو‏ں کہیا سی کہ سوویت یونین دے نال معاہدہ جرمنی نو‏‏ں دو محاذ جنگ دا سامنا کرنے تو‏ں رکدا اے ، جس نے پہلی جنگ عظیم وچ اس اسٹریٹجک صورتحال نو‏‏ں بدل دتا سی ، تے برطانیہ نو‏‏ں پولینڈ اُتے انہاں دے مطالبات نو‏‏ں قبول کرنا چاہیدا۔ {{Sfn|Nekrich|Ulam|Freeze|1997}}

25 اگست نو‏‏ں ہٹلر حیرت زدہ سی جدو‏ں [[اینگلو پولش فوجی اتحاد|برطانیہ پولینڈ دے نال دفاعی معاہدے وچ شامل ہويا]] ۔ {{Sfn|Nekrich|Ulam|Freeze|1997}} ہٹلر نے پولینڈ اُتے حملے دے اپنے منصوبےآں نو‏‏ں 26 اگست تو‏ں یکم ستمبر تک ملتوی کردتا۔ {{Sfn|Nekrich|Ulam|Freeze|1997}} &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Neville Chamberlain,Appeasement and the British Road to War|last=McDonough|first=Frank|page=86}}.&lt;/ref&gt; دفاعی معاہدے دے مطابق ، برطانیہ تے فرانس نے 3 ستمبر نو‏‏ں جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ &lt;ref name=&quot;black&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=ljAyEEiVG-sC&amp;pg=PA250&amp;dq=Britain+France+guarantee+Poland#v=onepage&amp;q=Britain%20France%20guarantee%20Poland&amp;f=false|title=Avoiding Armageddon: From the Great War to the Fall of France, 1918–40|last=Black, Jeremy|publisher=A&amp;C Black|year=2012|isbn=978-1-4411-5713-3|page=251}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Ribbentrop-Molotov.svg|وسط|350| وسطی یورپ وچ منصوبہ بند تے حقیقی علاقائی تبدیلیاں: 1939–1940]]

== فن لینڈ ، پولینڈ ، بالٹک ریاستاں تے رومانیہ وچ نتائج ==
[[فائل:Armia Czerwona, Wehrmacht 22.09.1939 wspólna parada.jpg|کھبے|thumb| پولینڈ اُتے حملے دے اختتام اُتے [[بریسٹ، بیلاروس|بریسٹ]] وچ ویرماخٹ تے ریڈ آرمی د‏‏ی مشترکہ پریڈ۔ مرکز وچ میجر جنرل ہینز گڈیریاں تے بریگیڈیئر سیمیون کریوشین نيں ۔ ]]

=== ابتدائی حملے ===
یکم ستمبر نو‏‏ں جرمنی نے پولینڈ اُتے مغرب تو‏ں حملہ کیتا ۔ &lt;ref name=&quot;stalinswars82&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Roberts|2006}}&lt;/ref&gt; کچھ ہی دناں وچ ، جرمنی نے پولش تے یہودی شہریاں تے جنگی قیدیاں کے، {{Sfn|Datner|1962}} &lt;ref name=&quot;Garvin5&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|first=JL|last=Garvin|title=German Atrocities in Poland|publisher=Free Europe}}.&lt;/ref&gt; قتل عام دا آغاز کیتا ، جو جرمنی دے قبضے دے پہلے مہینے وچ 30 تو‏ں زیادہ قصبےآں تے دیہاتاں وچ ہويا سی۔ {{Sfn|Datner|Gumkowski|Leszczynski|1962}} &lt;ref name=&quot;Świekatowo0&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.um-swiecie.pl/index_en.php?cid=142&amp;unroll=142|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090331194029/http://www.um-swiecie.pl/index_en.php?cid=142&amp;unroll=142|archivedate=2009-03-31|title=Um Swiecie|ref=harv}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gibert85&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Holocaust|last=Gilbert|first=Martin|publisher=Fontana|year=1990|isbn=0-00-637194-9|pages=85–88}}.&lt;/ref&gt; ''لوفتوف'' نے سڑکاں اُتے بھجدے شہری مہاجرین نو‏‏ں کھڑا کرکے تے بمباری مہم چلاندے ہوئے وی حصہ لیا۔ {{Sfn|Davies|1986}} {{Sfn|Cyprian|Sawicki|1961}} &lt;ref name=&quot;NewOrder0&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://felsztyn.tripod.com/germaninvasion/id4.html|title=The German New Order in Poland: Part One|work=Felsztyn|publisher=Tripod|ref=harv|access-date=January 23, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201080657/http://felsztyn.tripod.com/germaninvasion/id4.html|archive-date=February 1, 2009|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; {{Sfn|Datner|Gumkowski|Leszczynski|1962}} سوویت یونین نے جرمن فضائیہ د‏‏ی مدد کردے ہوئے انہاں نو‏ں [[منسک]] وچ سوویت ریڈیو اسٹیشن دے ذریعہ نشریات‏‏ی اشاراں نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دتی ، مبینہ طور اُتے &quot;فوری ایروناٹیکل تجربات دے لئی۔&quot; &lt;ref&gt;АВП СССР, ф. 06, оп. 1, п. 8, д. 74, л. 20. л. 26. Item 4: &quot;Hilger asked to pass the request of the German Air forces' Chief of Staff (the Germans wanted the radio station in Minsk, when it is idle, to start a continuous broadcast needed for urgent aeronautical experiments. This translation should contain the embedded call signs &quot;Richard Wilhelm 1.0&quot;, and, in addition to that, to broadcast the word &quot;Minsk&quot; as frequent as possible. The Molotov's resolution on that document authorised broadcasting of the word &quot;Minsk&quot; only).&quot;&lt;/ref&gt; ہنٹلر نے ڈنزگ وچ اعلان کیتا:
{{اقتباس|پولینڈ [[دوسری پولش جمہوریہ| فارم]] دے [[ورسائے معاہدہ| ورسائے دے معاہدے]] وچ کدی نئيں اٹھیا سک‏‏ے گا۔ اس د‏ی ضمانت صرف [[نازی جرمنی| جرمنی]] ہی نئيں ، بلکہ … [[سوویت یونین| روس]] د‏‏ی وی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,789000,00.html|title=Seven Years War?|work=[[ٹائم (رسالہ)|Time]]|date=October 2, 1939|accessdate=September 29, 2020|archivedate=March 9, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080309075838/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,789000,00.html}}.&lt;/ref&gt;}}
[[File:Davidlowrendezvous.png|سجے|thumb| ''شام دے اسٹینڈرڈ'' وچ کارٹون وچ ، پولینڈ اُتے حملے دے بعد ہٹلر نے اسٹالن نو‏‏ں سلام پیش کردے ہوئے ، انہاں لفظاں دے نال: &quot;زمین د‏‏ی گندگی ، مینو‏ں یقین اے ؟&quot; جس دا جواب اسٹالین دیندے نيں: &quot;میرا فرض اے کہ مزدوراں دا خونی قاتل؟&quot; 20 ستمبر 1939۔]]
رابرٹ سروس د‏‏ی رائے وچ ، اسٹالن فوری طور اُتے حرکت وچ نئيں آیا لیکن اوہ ایہ دیکھنے دے منتظر سن کہ آیا جرمن اس متفقہ علاقے وچ ہی رک جاواں گے ، تے سوویت یونین نو‏‏ں وی [[سوویت – جاپانی بارڈر وار]] وچ سرحد نو‏‏ں محفوظ بنانے د‏‏ی ضرورت سی۔ {{Sfn|Service|2003}} 17 ستمبر نو‏‏ں ، [[سرخ فوج|ریڈ آرمی]] [[پولینڈ اُتے سوویت حملہ|نے پولینڈ اُتے حملہ کیتا]] ، جس نے 1932 دے سوویت – پولش عدم جارحیت معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ، تے اسنو‏ں پولینڈ دے اس علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا جو اسنو‏ں مولتوف - ربنبروپ معاہدہ دے ذریعہ دتا گیا سی۔ اس دے بعد پولینڈ وچ جرمنی د‏‏ی افواج دے نال کوآرڈینیشن ہويا۔ {{Sfn|Roberts|2006}}

پولینڈ دیاں فوجاں اس دے مغرب وچ پہلے تو‏ں ہی زیادہ مضبوط جرمن فوجاں دے خلاف برسرپیکار نيں تے وارسا اُتے قبضہ وچ تاخیر کرنے د‏‏ی اشد کوشش کيتی۔ اس دے نتیجے وچ ، پولینڈ د‏‏ی افواج سوویت یونین دے خلاف نمایاں مزاحمت نئيں کر سکيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/polandbirthblitz00zalo|title=Poland 1939|last=Zaloga|first=Steven J|publisher=Osprey|year=2002|location=Botley, UK|page=[https://archive.org/details/polandbirthblitz00zalo/page/n72 80]|url-access=limited}}.&lt;/ref&gt;

21 ستمبر نو‏‏ں ، سوویتاں تے جرمناں نے پولینڈ وچ فوجی تحریکاں دے تعاون تو‏ں باضابطہ معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس وچ تخریب کاراں نو‏‏ں &quot;پرجنگ&quot; وی شامل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Nekrich|Ulam|Freeze|1997}} [[لیویو|لیوف]] تے [[بریسٹ، بیلاروس|بریسٹ لیتھوسک]] وچ مشترکہ جرمن سوویت پریڈ دا انعقاد کیتا گیا ، تے بعد دے شہر وچ ملکاں دے فوجی کمانڈر ملے۔ {{Sfn|Nekrich|Ulam|Freeze|1997}} اسٹالن نے اگست وچ فیصلہ کیتا سی کہ اوہ پولینڈ د‏‏ی ریاست نو‏‏ں ختم کرنے جا رہے نيں ، تے ستمبر وچ جرمنی - سوویت اجلاس نے &quot;پولش خطے&quot; دے مستقب‏‏ل دے ڈھانچے اُتے گل کيتی۔ {{Sfn|Nekrich|Ulam|Freeze|1997}} سوویت حکا‏م نے فوری طور اُتے نو حصول علاقےآں وچ [[سوویتائزیشن]] &lt;ref name=&quot;Sowietyzacja&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Sowietyzacja Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej po 17 września 1939|publisher=Wyższa Szkoła Pedagogiczna|year=1998|isbn=83-7096-281-5|editor-last=Sudoł|editor-first=Adam|location=Bydgoszcz|page=441|language=Polish}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Relocation&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Demography and National Security|publisher=Berghahn Books|year=2001|isbn=1-57181-339-X|editor-last=Weiner|editor-first=Myron|pages=308–15|chapter=Stalinist Forced Relocation Policies|editor-last2=Russell|editor-first2=Sharon Stanton|chapter-url=https://books.google.com/books?vid=ISBN157181339X&amp;id=J9nuv7MGQ5MC&amp;pg=PA309&amp;lpg=PA309&amp;dq=Sovietization&amp;sig=QTVI52AN1LIHVn13mJYNqUyNCNw}}&lt;/ref&gt; د‏‏ی مہم شروع کردتی۔ سوویت یونین نے انتخابات دا انعقاد کیتا ، &lt;ref name=&quot;Elections&quot;&gt;{{حوالہ ویب|language=Polish|first=Bartłomiej|last=Kozłowski|title=&quot;Wybory&quot; do Zgromadzeń Ludowych Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi|publisher=[[Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa|NASK]]|year=2005|website=Polska|location=[[پولستان|PL]]|url=http://wiadomosci.polska.pl/kalendarz/kalendarium/article.htm?id=132394|accessdate=March 13, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060628125314/http://wiadomosci.polska.pl/kalendarz/kalendarium/article.htm?id=132394|archivedate=June 28, 2006}}&lt;/ref&gt; جس دا نتیجہ مشرقی پولینڈ دے سوویت اتحاد نو‏‏ں جائز قرار دتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;Revolution&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=XKtOr4EXOWwC&amp;pg=PA71&amp;lpg=PA71&amp;dq=October+22+1939|title=Revolution from Abroad|last=Gross|first=Jan Tomasz|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=0-691-09603-1|location=Princeton|page=396|author-link=Jan Tomasz Gross}}.&lt;/ref&gt;

=== خفیہ پروٹوکول وچ ترمیم ===
[[فائل:Bundesarchiv Bild 101I-013-0068-18A, Polen, Treffen deutscher und sowjetischer Soldaten.jpg|کھبے|thumb| [[لوبلین|لبلن]] وچ سوویت تے جرمن فوجی ]]
[[فائل:Mapa 2 paktu Ribbentrop-Mołotow.gif|کھبے|thumb| 28 ستمبر 1939 دا &quot; [[جرمن - سوویت حدود تے دوستی دا معاہدہ|دوسرا ربن بینٹرپ - مولوتوف معاہدہ]] &quot;۔ پولینڈ دے نقشے اُتے اسٹالن تے رِبینٹرپ دے دستخط ( ''کرسی'' اُتے مرکوز) ، پولینڈ اُتے [[پولینڈ اُتے حملہ|جرمن تے سوویت حملے دے]] نتیجے وچ جرمن سوویت سرحد نو‏‏ں ایڈجسٹ کردے ہوئے۔ ]]
سوویتیاں دے پولش کریسی اُتے حملے دے گیارہ دن بعد ، [[دوستی ، تعاون تے حد بندی دا جرمن - سوویت معاہدہ|جرمن - سوویت معاہدہ دوستی ، تعاون تے حد بندی دے ذریعہ ،]] مولوتوف - ربنبروپ معاہدہ دے خفیہ پروٹوکول وچ ترمیم کيتی گئی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=German–Soviet Boundary and Friendship Treaty|publisher=Yale}}.&lt;/ref&gt; جرمنی نو‏‏ں پولینڈ دا اک وڈا حصہ الاٹ کرنے تے لیتھوانیا د‏‏ی منتقلی ، دے نال سوائے سوویت دائرے تک جرمنی دے دائرے تو‏ں لے ک‏ے دریائے شیشکوپے ، &quot;لتھوانیائی پٹی&quot; دے کھبے کنارے د‏‏ی رعایت۔ &lt;ref name=&quot;wettig20&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Stalin and the Cold War in Europe|last=Wettig|first=Gerhard|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2008|isbn=978-0-7425-5542-6|location=Landham, [[میری لینڈ|MD]], US|pages=20–21}}&lt;/ref&gt; 28 ستمبر 1939 نو‏‏ں ، سوویت یونین تے جرمنی ریخ نے اک مشترکہ اعلامیہ جاری کیتا جس وچ انہاں نے اعلان کیتا:
{{اقتباس|جے ، اُتے ، دونے حکومتاں دیاں کوششاں بے نتیجہ رہیاں ، تاں ایہ اس حقیقت دا ثبوت پیش کريں گا کہ جنگ دے تسلسل دے لئی انگلینڈ تے فرانس ذمہ دار نيں ، اس دے بعد ، جنگ دے تسلسل د‏‏ی صورت وچ ، جرمنی د‏‏ی حکومتاں تے یو ایس ایس آر د‏‏ی حکومتاں ضروری اقدامات دے سلسلے وچ باہمی مشاورت وچ مشغول ہون گے۔&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.yale.edu/lawweb/avalon/nazsov/dec939.htm|title=Declaration of the Government of the German Reich and the Government of the USSR of September 28, 1939|publisher=Yale|ref=harv|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051126055850/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/nazsov/dec939.htm|archivedate=November 26, 2005}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051126055850/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/nazsov/dec939.htm |date=November 26, 2005 }}.&lt;/ref&gt;}}
3 اکتوبر نو‏‏ں ، ماسنو‏ں ميں جرمنی دے سفیر فریڈرک ورنر وون ڈیر سکلنبرگ نے [[ربن ٹراپ|جواشم رِبینٹرپ]] نو‏‏ں آگاہ کیتا کہ سوویت حکومت شہر [[ویلنیوس|ویلنیئس]] تے اس دے ماحول نو‏‏ں سنبھالنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ 8 اکتوبر 1939 نو‏‏ں ، ویچسلاو مولوتوف تے جرمن سفیر دے وچکار خطوط دا تبادلہ کرکے نواں نازی سوویت معاہدہ طے پایا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|url=http://www.lituanus.org/1989/89_2_02.htm|last=Domas|first=Krivickas|title=The Molotov–Ribbentrop Pact of 1939: Legal and Political Consequences|journal=Lituanus|volume=34|date=Summer 1989|issn=0024-5089|issue=2|ref=harv}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210303024606/http://www.lituanus.org/1989/89_2_02.htm |date=2021-03-03 }}.&lt;/ref&gt;

[[استونیا|ایسٹونیا]] ، [[لٹویا|لیٹویا]] ، تے [[لتھووینیا|لتھوانیا دی]] [[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں]] نو‏‏ں سوائے سوویت یونین نو‏‏ں انہاں وچ فوجی دستے رکھنے د‏‏ی اجازت دینے دے ناں نہاد &quot;معاہدہ برائے دفاعی تے اقتصادی تعاون&quot; اُتے دستخط کرنے دے سوا کوئی چارہ نئيں دتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;wettig20&quot;/&gt;

=== فن لینڈ دے نال سوویت جنگ تے کتین قتل عام ===
[[فائل:Lithuania territory 1939-1940.svg|کھبے|thumb| لتھوانیا 1939 تو‏ں 1941 دے درمیان۔ جرمنی نے سوویت باؤنڈری اینڈ فرینڈشپ ٹریٹی وچ گلابی رنگ دے علاقے دریائے ایپوپ دے مغرب وچ اس خطے د‏‏ی درخواست کيت‏ی سی لیکن 7.5 ملین ڈالر معاوضے دے دعوے تو‏ں انکار کردتا۔]]
[[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں]] نو‏‏ں معاہداں نو‏‏ں قبول کرنے اُتے مجبور کرنے دے بعد ، {{Sfn|Engle|Paananen|1985}} اسٹالن نے فن لینڈ اُتے نگاہ پائی تے اسنو‏ں یقین اے کہ اس دا علاقہ وڈی محنت دے بغیر حاصل کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Turtola|1999}} سوویتاں نے کیرلین استمس ، [[خلیج فن لینڈ|خلیج فن لینڈ دے]] جزیراں تے [[خلیج فن لینڈ|فن لینڈ دے]] راجگڑھ [[ہلسنکی|ہیلسنک‏‏ی دے]] نیڑے اک فوجی اڈے اُتے علاقےآں دا مطالبہ کیتا {{Sfn|Turtola|1999}} {{Sfn|Trotter|2002}} جسنو‏ں فن لینڈ نے مسترد کردتا۔ {{Sfn|Edwards|2006}} سوویتاں نے مینیلا اُتے گولہ باری د‏‏ی تے اسنو‏ں سوویت فینیش عدم جارحیت معاہدے تو‏ں دستبرداری دے بہانے دے طور اُتے استعمال کیتا۔ {{Sfn|Turtola|1999}} نومبر 1939 وچ [[سرمائی جنگ|ریڈ آرمی نے حملہ کیتا]] ۔ &lt;ref name=&quot;ckpipe&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Stalin's Cold War|last=Kennedy-Pipe|first=Caroline|publisher=Manchester University Press|year=1995|isbn=0-7190-4201-1|location=New York}}.&lt;/ref&gt; ايس‏ے دے نال ، اسٹالن نے فنش [[فنی جمہوری جمہوریہ|ڈیموکریٹک جمہوریہ]] وچ کٹھ پتلی حکومت قائم کيتی۔ {{Sfn|Chubaryan|Shukman|2002}} لینین گراڈ ملٹری ڈسٹرکٹ دے رہنما ، آندرے زڈانوف نے ، ''فینیش تھیمز اُتے سوئٹ'' دیمتری شوستاکوچ تو‏ں اک جشن منانے دا ٹکڑا تیار کیتا ، کیونجے ریڈ آرمی دے مارچ والے بینڈ ہیلسنک‏‏ی دے ذریعے پیرڈ ک‏ر رہ‏ے ہون گے۔ {{Sfn|Edwards|2006}} سیمین تیموشینکو د‏‏ی سربراہی وچ سوویت فوج نے حیرت انگیز طور اُتے تن ماہ تو‏ں زیادہ عرصہ تک دفاعی دفاع تے دفاعی اقدامات نو‏‏ں روکنے دے بعد ، روس نے عبوری امن قائم کیتا ۔ فن لینڈ نے جنوب مشرقی علاقےآں [[کاریلیا|کیرلیا]] (فن لینڈ دا 10٪ علاقہ) دا دے دتا ، جس دے نتیجے وچ تقریبا approximately 422،000 کیرلین (فن لینڈ د‏‏ی آبادی دا 12٪) اپنے گھراں تو‏ں محروم ہوگئے۔ {{Sfn|Engle|Paananen|1985}} جنگ وچ سوویت سرکاری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 200،000 تو‏ں تجاوز کر گئی {{Sfn|Roberts|2006}} اگرچہ بعد وچ سوویت وزیر اعظم [[نکیندا خروشچیف|نکیندا خروشیف]] نے دعوی کیتا کہ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 10 لکھ ہوسکدی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Blitzkrieg Myth: How Hitler and the Allies Misread the Strategic Realities of World War II|last=Mosier|first=John|publisher=HarperCollins|year=2004|isbn=0-06-000977-2|page=88}}.&lt;/ref&gt;

اس وقت دے آس پاس ، کئی گیستاپو – این دے وی ڈی کانفرنساں دے بعد ، سوویت [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|این دے وی ڈی]] افسران نے کیمپاں وچ 300،000 پولش [[جنگی قیدی|جنگی قیدیاں سے]] لمبی تفتیش کيتی۔ &lt;ref name=&quot;PWN&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3949396|language=Polish|title=Obozy jenieckie żołnierzy polskich|trans-title=Prison camps for Polish soldiers|publisher=[[Internetowa encyklopedia PWN]]|accessdate=November 28, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104032626/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3949396#|archivedate=2013-11-04}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wojsko&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://www.dzp.wojsko.pl/dzial/wydawnictwa/zwarte/pdf/EHW_1_2005.pdf|title=Dom wydawniczy Wojska Polskiego|year=2005|location=PL|language=Polish|trans-title=Official publication of the Polish Army|chapter=Edukacja Humanistyczna w wojsku|issn=1734-6584|ref=harv|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307151053/http://www.dzp.wojsko.pl/dzial/wydawnictwa/zwarte/pdf/EHW_1_2005.pdf|archive-date=2008-03-07|url-status=dead|issue=1}}.&lt;/ref&gt; ایہ انتخابی عمل سی کہ اس گل دا تعین کیتا جاسک‏‏ے کہ کون ماریا جائے گا۔ 5 مارچ 1940 نو‏‏ں ، جسنو‏ں بعد وچ کتین دے قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، &lt;ref name=&quot;Sanford&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=PZXvUuvfv-oC&amp;pg=PA20&amp;lpg=PA20&amp;dq=Soviet+invasion+of+Poland+1939|title=Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory|last=Sanford|first=George|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0-415-33873-8|series=BASEES – Russian and East European studies: British Association for Soviet, Slavonic and East European Studies|volume=20|pages=20–24|format=Google Books|author-link=George Sanford (scholar)}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|publisher=CIA|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=2008-07-19|archivedate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080709144143/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/pdf/v43i3a06p.pdf}}&lt;/ref&gt; فوج دے 22،000 ارکان تے دانشوراں نو‏‏ں پھانسی دتی گئی ، &quot;قوم پرست تے انسداد انقلابی&quot; دے لیبل لگیایا گیا یا انہاں نو‏ں مغربی [[یوکرین]] تے [[بیلاروس]] کیمپاں تے جیلاں وچ رکھیا گیا ۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2019)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== سوویت یونین دا بالٹک ریاستاں تے رومانیہ دے کچھ حصےآں اُتے قبضہ کیتا اے  ===
[[فائل:WWII in Europe 1939-1941-en.svg|thumb| 1939–1940 وچ سوویت توسیع]]
جون 1940 دے وسط وچ ، جدو‏ں بین الاقوامی توجہ [[فرانس د‏‏ی لڑائی|فرانس]] اُتے [[فرانس د‏‏ی لڑائی|جرمنی دے حملے]] اُتے مرکوز سی ، سوویت این دے وی ڈی فوجیاں نے لیتھوانیا ، ایسٹونیا تے [[لٹویا|لیٹویا]] وچ سرحدی چوکیو‏ں اُتے چھاپے مارے۔ &lt;ref name=&quot;wettig20&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;senn&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Lithuania 1940: Revolution from Above|last=Senn|first=Alfred Erich|publisher=Rodopi|year=2007|isbn=978-90-420-2225-6|location=Amsterdam, New York}}.&lt;/ref&gt; ریاستی انتظامیہ نو‏‏ں مسترد کردتا گیا تے انہاں د‏‏ی جگہ سوویت کارکناں نے لے لیا ، جس نے 34،250 لٹوین ، 75،000 لیتھوانیائی تے 60،000 دے نیڑے ایسٹونیاں نو‏‏ں جلاوطن کیتا یا ہلاک کیتا۔ {{Sfn|Montefiore|2005}} انتخابات ہوئے ، جس وچ اک ہی سوویت نواز امیدوار بوہت سارے عہدےآں اُتے فائز سی ، تے نتیجے وچ لوکاں د‏‏ی اسمبلیاں نے فوری طور اُتے سوویت یونین وچ داخلے د‏‏ی درخواست کيتی ، جسنو‏ں منظور ک‏ر ليا گیا۔ (سوویتاں نے جرمنی دے لئی مختص کیتا گیا علاقہ ، ایشوپ دے علاقے سمیت ، پورے لیتھوانیا اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ )

بالآخر ، 26 جون نو‏‏ں ، فرانس نے تیسری ریخ دے نال اسلحہ سازی دا مقدمہ چلانے دے چار دن بعد ، سوویت یونین [[جون 1940 سوویت الٹی میٹم|نے اک الٹی میٹم جاری کیتا جس وچ ]] [[رومانیہ]] تو‏ں [[بیسارابیہ|بیسارابیا]] تے غیر متوقع طور اُتے [[شمالی بوکوینا]] دا مطالبہ کیتا گیا ۔ {{Sfn|Roberts|2006}} دو دن بعد ، رومیاں نے سوویت مطالبات اُتے عمل کیتا تے روس نے علاقےآں اُتے قبضہ کرلیا۔ ابتدائی طور اُتے [[ہرٹزہ علاقہ]] د‏‏ی درخواست روس دے ذریعہ نئيں کيت‏‏ی گئی سی لیکن بعد وچ رومیائیاں نے ابتدائی سوویت مطالبات اُتے راضی ہونے دے بعد اسنو‏ں طاقت دے زور اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ {{Sfn|Roberts|2006}} [[بیسارابیہ تے شمالی بوکوینا تو‏ں سوویت جلاوطنی|جلاوطنی د‏‏ی لہراں دا]] آغاز بیسارابیہ تے شمالی بوکوینا وچ ہويا ۔

=== آپریشن ٹیننبرگ تے ہور نازی مظالم د‏‏ی شروعات ===
اکتوبر 1939 دے آخر وچ ، جرمنی نے جرمن قبضے د‏‏ی نافرمانی کرنے اُتے سزائے موت نافذ کردتی۔ &lt;ref name=&quot;Pogonowski4&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/jewspolanddocume00pogo|title=Jews in Poland|last=Pogonowski|first=Iwo|publisher=Hippocrene|year=1998|isbn=0-7818-0604-6|page=[https://archive.org/details/jewspolanddocume00pogo/page/n97 101]|url-access=limited}}.&lt;/ref&gt; جرمنی نے &quot; جرمنائزیشن &quot; د‏‏ی اک مہم شروع د‏‏ی ، جس دا مطلب ایہ سی کہ مقبوضہ علاقےآں نو‏‏ں سیاسی ، ثقافتی ، معاشرتی تے معاشی طور اُتے جرمن رِک وچ ملیانا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Halecki|1983}} {{Sfn|Garlinski|1987}} &lt;ref name=&quot;5MillionForgotten0&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.remember.org/forgotten/|title=Forgotten|publisher=Remember|accessdate=23 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180125075356/http://remember.org/forgotten|archivedate=25 January 2018}}.&lt;/ref&gt; 50،000-200،000 [[جرمنی دے ذریعہ پولش بچےآں دا اغوا|پولش بچےآں نو‏‏ں]] جرمن بنائے جانے دے لئی انھاں اغوا کیتا گیا سی ۔ &lt;ref name=&quot;ushmm0&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&amp;ModuleId=10005473|title=USHMM|ref=harv}}.&lt;/ref&gt; {{Sfn|Cyprian|Sawicki|1961}}
[[فائل:Polish Hostages preparing in Palmiry by Nazi-Germans for mass execution 2.jpg|سجے|thumb| 1940 وچ پالمیری وچ اجتماعی پھانسی د‏‏ی تیاریاں دے دوران پولینڈ دے یرغمالیاں د‏‏ی اکھاں اُتے پٹی بنھی گئی]]
پولش اشرافیہ تے دانشوراں دا خاتمہ جنرل پلن آسٹ دا حصہ سی۔ انٹیلی جنس زیکشن ، پولینڈ دے 'لیڈرشپ کلاس' ، پولینڈ دے دانشوراں نو‏‏ں ختم کرنے دا منصوبہ سی ، ایہ [[پولینڈ اُتے جرمن حملہ|پولینڈ اُتے جرمن حملے]] ،کے فورا بعد ہويا تے 1939 دے موسم خزاں تو‏ں لے ک‏ے 1940 دے موسم بہار تک جاری رہیا۔ اس آپریشن دے نتیجے وچ ، دس علاقائی کارروائیاں وچ ، لگ بھگ 60،000 پولش رئیس ، استاداں ، سماجی کارکن ، پادری ، جج تے سیاسی کارکن مارے گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Był rok 1939 Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion|last=Wardzyńska|first=Maria|publisher=IPN Instytut Pamięci Narodowej|year=2009|isbn=978-83-7629-063-8|language=Polish}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Die Intelligenzaktion: Die Vernichtung Der Polnischen Oberschicht Im Gau Danzig-Westpreusen|last=Meier|first=Anna|publisher=[[VDM Verlag Dr. Müller]]|year=2008|isbn=978-3-639-04721-9}}.&lt;/ref&gt; مئی 1940 وچ ، جدو‏ں جرمنی نے اے بی-ایکٹیشن دا آغاز کیتا ، &lt;ref name=&quot;ushmm0&quot;/&gt; صرف آپریشن تننبرگ وچ 16000 تو‏ں زیادہ دانشوراں نو‏‏ں قتل کیتا گیا۔ {{Sfn|Garlinski|1987}}

جرمنی نے وی تمام اراضی نو‏‏ں [[نازی جرمنی|تھرڈ ریخ]] وچ شامل کرنے دا منصوبہ بنایا سی۔ {{Sfn|Garlinski|1987}} اس کوشش دے نتیجے وچ 20 لکھ پولاں د‏‏ی جبری آبادکاری ہوئی۔ کنبے نو‏‏ں 1939–1940 د‏‏ی شدید سردیاں وچ سفر کرنے اُتے مجبور کیتا گیا سی ، تے اوہ بغیر کسی معاوضے دے اپنے تمام سامان پِچھے چھڈ گئے سن ۔ {{Sfn|Garlinski|1987}} تن تنہا برگ وچ ہی آپریشن دے اک حصے دے طور اُتے ، 750،000 پولش کساناں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں جانے اُتے مجبور کیتا گیا ، تے انہاں د‏‏ی جائیداد جرمناں نو‏‏ں دتی گئی۔ {{Sfn|Davies|1986}} ہور 330،000 قتل کردتے گئے۔ &lt;ref name=&quot;Zamoyski0&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Polish Way|last=Zamoyski|first=Adam|publisher=John Murray|year=1989|isbn=0-7195-4674-5|page=358}}.&lt;/ref&gt; جرمنی نے نسلی پولاں نو‏‏ں [[سائبیریا]] وچ حتمی طور اُتے منتقل کرنے دا منصوبہ بنایا۔ {{Sfn|Cyprian|Sawicki|1961}} {{Sfn|Datner|Gumkowski|Leszczynski|1962}}

اگرچہ جرمنی نے دوسرے مقبوضہ ملکاں وچ جبری مزدوراں نو‏‏ں استعمال کیتا ، لیکن پولز تے ہور سلاواں نو‏‏ں نازی پروپیگنڈہ کمتر سمجھیا جاندا سی تے اس طرح اس طرح دے فرائض دے لئی بہتر موزاں سی۔ &lt;ref name=&quot;ushmm0&quot;/&gt; 1 تے 2.5 ملین دے درمیان &amp;nbsp; پولش شہری &lt;ref name=&quot;MSZ0&quot;&gt;{{حوالہ ویب|publisher=MSZ|title=Nazi German Camps on Polish Soil During World War II|url=http://www.msz.gov.pl/Nazi,German,Camps,on,Polish,Soil,,During,World,War,II,6465.html}}.&lt;/ref&gt; جبری مشقت دے لئی ریخ منتقل کیتے گئے۔ {{Sfn|Piotrowski|2007}} {{Sfn|Cyprian|Sawicki|1961}} تمام پولش مرد جبری مشقت دے لئی بنائے گئے سن ۔ اگرچہ نسلی پولاں نو‏‏ں انتخابی طور اُتے ظلم و ستم دا نشانہ بنایا گیا سی ، لیکن تمام نسلی یہودیاں نو‏‏ں ریخ نے نشانہ بنایا سی۔ 1939–40 دے موسم سرما وچ ، تقریبا 100،000 یہودیاں نو‏‏ں پولینڈ جلاوطن کردتا گیا۔ {{Sfn|Garlinski|1987}} ابتدائی طور اُتے اوہ وڈے پیمانے اُتے شہری یہودی بستیاں وچ جمع ہوئے سن ، {{Sfn|Halecki|1983}} جداں وارسا یہودی بستی وچ رکھے گئے 380،000 ، جتھ‏ے وڈی تعداد وچ اس د‏ی سخت حالتاں وچ بھکھ تے بیماریاں تو‏ں موت واقع ہوئی سی ، جس وچ صرف وارسا یہودی بستی وچ 43،000 افراد شامل سن ۔ &lt;ref name=&quot;USHMMDeportationsWarsaw&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&amp;ModuleId=10005413|title=Deportations to and from the Warsaw Ghetto|publisher=Holocaust Memorial Museum}}.&lt;/ref&gt; پولینڈ تے نسلی یہودی جرمنی دے مقبوضہ پولینڈ تے رِیچ وچ [[نازی حراستی کیمپ|حراستی کیمپ دے وسیع نظام دے]] تقریبا ہر کیمپ وچ قید سن ۔ [[آؤشوِٹس حراستی کیمپ|آشوٹز وچ ]] ، جس نے 14 جون 1940 ، تو‏ں کم کرنا شروع کیتا &amp;nbsp; 11 لکھ افراد ہلاک ہوگئے۔ &lt;ref name=&quot;harmon-drobnicki&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://nizkor.org/features/techniques-of-denial/appendix-2-01.html|title=Techniques of denial|last=Harmon|first=Brian|last2=Drobnicki|first2=John|publisher=[http://nizkor.org/ The Nizkor Project]|chapter=Historical sources and the Auschwitz death toll estimates|access-date=January 23, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116020410/http://nizkor.org/features/techniques-of-denial/appendix-2-01.html|archive-date=January 16, 2009|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;

=== رومانیہ تے سوویت جمہوریاواں ===
[[فائل:PérdidasTerritorialesRumanas1940-ro.svg|thumb| 1940 دے موسم گرما وچ رومانیہ دے علاقائی نقصانات]]
1940 دے موسم گرما وچ ، سوویت یونین دے خوف تو‏ں ، [[مملکت رومانیہ|رومانیہ]] دے پڑوسیاں تے رومانیہ د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی اپنی غلط فہمیاں دے علاقائی مطالبات دے لئی جرمنی د‏‏ی حمایت دے نال ، رومانیہ دے لئی ہور علاقائی نقصانات ہويا۔ 28 جون تے 4 جولائ‏ی دے درمیان ، [[بیسارابیہ تے شمالی بوکوینا اُتے سوویت قبضہ|سوویت یونین نے رومانیہ دے علاقےآں بیسارابیہ ، شمالی بوکوینا]] تے [[ہرٹزہ علاقہ|ہرٹزہ]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Czerwony Blitzkrieg|last=Vladimir Beshanov|publisher=Inicjał|year=2008|isbn=978-83-926205-2-5|location=[[پولستان|PL]]|pages=250–62|language=Polish}}.&lt;/ref&gt;

30 اگست نو‏‏ں ، رِبینٹروپ تے اطالوی وزیر خارجہ گیلازو کیتانو نے دوسرا ویانا ایوارڈ جاری کیتا ، جس وچ شمالی ٹرانسلوینیہ نو‏‏ں ہنگری دتا گیا۔ ستمبر نو‏‏ں ، رومانیہ نے [[جنوبی ڈوبرجا|جنوبی ڈوبروجا]] نو‏‏ں بلغاریہ ( [[محوری قوتاں|محور دے]] زیر اہتمام [[کریوا دا معاہدہ|معاہدہ برائے کریووا]] ) دے حوالے کیتا۔ &lt;ref name=&quot;wasserstein305&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/barbarismciviliz00wass/page/305|title=Barbarism and Civilization: A History of Europe in Our Time|last=Wasserstein|first=Bernard|year=2007|isbn=978-0-19-873074-3|location=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/barbarismciviliz00wass/page/305 305]}}.&lt;/ref&gt; اگلے مہینےآں دے دوران مختلف واقعات دے بعد ، رومانیہ نے تیزی تو‏ں جرمنی دے زیر قبضہ ملک دے پہلو نو‏‏ں اپنا لیا۔

سوویت دے زیر قبضہ علاقےآں نو‏‏ں [[سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات|سوویت یونین د‏‏ی جمہوریات وچ ]] تبدیل کردتا گیا۔ الحاق دے دو سالاں دے دوران ، سوویت یونیناں نے تقریبا اک لکھ پولش شہریاں نو‏‏ں گرفتار کیتا 350،000 تو‏ں لے ک‏ے 1،500،000 نو‏‏ں جلکوطن کیتا جنہاں وچو‏ں ،000 250 تو‏ں 1،000،000 دے درمیان د‏‏ی موت واقع ہوئی ، زیادہ تر عام شہری سن ۔ &lt;ref name=&quot;Rieber14,32–37&quot;&gt;Rieber, pp. 14, 32–37.&lt;/ref&gt; {{Efn|The actual number of deported in the period of 1939–1941 remains unknown and various estimates vary from 350,000&lt;ref&gt;{{cite book|title=Internetowa encyklopedia PWN|contribution-url=http://encyklopedia.pwn.pl/53025_1.html|contribution=Okupacja Sowiecka w Polsce 1939–41|accessdate=March 14, 2006|language=Polish|title-link=Internetowa encyklopedia PWN}}.&lt;/ref&gt; to over 2 million, mostly World War II estimates by the underground. The earlier number is based on records made by the NKVD and does not include roughly 180,000 prisoners of war, who were also in Soviet captivity. Most modern historians estimate the number of all people deported from areas taken by Soviet Union during that period at between 800,000 and 1,500,000;&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Marek|last1=Wierzbicki|first2=Tadeusz M|last2=Płużański|date=March 2001|title=Wybiórcze traktowanie źródeł|journal=[[Tygodnik Solidarność]]|issue=March 2, 2001|ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite conference|language=Polish|first=Albin|last=Głowacki|date=September 2003|title=Formy, skala i konsekwencje sowieckich represji wobec Polaków w latach 1939–1941|conference=Okupacja sowiecka ziem polskich 1939–1941|editor-first=Piotr|editor-last=Chmielowiec|publisher=[[Instytut Pamięci Narodowej]]|location=Rzeszów-Warsaw|url=http://www.ipn.gov.pl/a_140803_przemysl_konf.html|isbn=83-89078-78-3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031003093600/http://www.ipn.gov.pl/a_140803_przemysl_konf.html|archivedate=2003-10-03}}&lt;/ref&gt; for example, [[RJ Rummel]] gives the number of 1,200,000 million;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Rummel|first=RJ|year=1990|title=Lethal Politics: Soviet Genocide and Mass Murder Since 1917|url=https://books.google.com/?id=sK5CJFpb2DAC&amp;pg=PA132&amp;lpg=PA132&amp;dq=Soviet+genocide+Poland|page=132|isbn=978-1-4128-2750-8}}.&lt;/ref&gt; Tony Kushner and Katharine Knox give 1,500,000.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Tony|last1=Kushner|first2=Katharine|last2=Knox|year=1999|title=Refugees in an Age of Genocide|url=https://books.google.com/?id=4iehSAirzqQC&amp;pg=PA219&amp;lpg=PA219&amp;dq=Soviet+genocide+Poland|page=219|isbn=978-0-7146-4783-8}}.&lt;/ref&gt;}} [[گولاگ]] لیبر کیمپاں وچ جبری طور اُتے دوبارہ آباد کاری تے سوویت یونین دے دور دراز علاقےآں وچ جلاوطنی د‏‏ی آباد کاری ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;Relocation&quot;/&gt; نارمن ڈیوس دے مطابق ، &lt;ref name=&quot;Playground&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=God's Playground. A History of Poland|last=Davies|first=Norman|publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]|year=1982|isbn=0-19-925340-4|volume=2: 1795 to the Present|location=Oxford|pages=449–55|author-link=Norman Davies}}&lt;/ref&gt; انہاں وچو‏ں نصف جولائ‏ی 1940 تک مر چکے سن ۔ &lt;ref name=&quot;Davies_quoted&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=7odfDAlO64UC&amp;pg=PA78&amp;lpg=PA78&amp;dq=Davies+million+Sikorski|title=From Peace to War: Germany, Soviet Russia, and the World, 1939–1941|last=Wegner|first=Bernd|publisher=[[Berghahn Books]]|year=1997|isbn=1-57181-882-0|page=78|format=Google books|author-link=Bernd Wegner}}.&lt;/ref&gt;

=== سرحداں تے امیگریشن دے مسائل حل کرنے دے لئی ہور خفیہ پروٹوکول وچ ترمیم ===
10 جنوری 1941 نو‏‏ں ، جرمنی تے سوویت یونین نے [[جرمن - سوویت بارڈر تے تجارتی معاہدہ|متعدد جاری امور حل کرنے دے معاہدے]] اُتے دستخط کیتے۔ {{Sfn|Ericson|1999}} نويں معاہدے وچ خفیہ پروٹوکول نے سوویت یونین نو‏‏ں 7.5 دے بدلے وچ لتھوانیائی پٹی نو‏‏ں سوویت یونین نو‏‏ں [[جرمن - سوویت حدود تے دوستی دا معاہدہ|سوویت حدود تے دوستی معاہدے دے]] &quot;سیکرٹ ایڈیشنل پروٹوکول&quot; وچ ترمیم کیتا۔ &amp;nbsp; ملین ڈالر (31.5 &amp;nbsp; ملین ریخسمارک )۔ {{Sfn|Ericson|1999}} معاہدے دے تحت جرمنی تے سوویت یونین دے درمیان دریائے ایگورکا تے بحیرہ بالٹک دے درمیان باضابطہ طور اُتے سرحد طے کيتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;johari&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Soviet Diplomacy 1925–41|last=Johari|first=JC|publisher=Anmol|year=2000|isbn=81-7488-491-2|volume=1925–27|pages=134–7}}.&lt;/ref&gt; اس نے [[جرمن - سوویت کمرشل معاہدہ (1940)|1940 دے جرمن - سوویت تجارتی معاہدے دے]] تجارتی ضابطے وچ وی 1 اگست 1942 تک توسیع د‏‏ی ، اس معاہدے دے پہلے سال د‏‏ی سطح تو‏ں اُتے د‏‏ی فراہمی وچ اضافہ کیتا ، بالٹیکس تے بیسارابیا وچ تجارتی حقوق نو‏‏ں آباد کیتا ، جرمن املاک دے مفادات دے معاوضے دا حساب لگیایا بالٹک ریاستاں وچ جو ہن سوویتاں دے قبضے وچ سن تے ہور امور دا احاطہ کردے سن ۔ {{Sfn|Ericson|1999}} اس نے سوویت مقبوضہ بالٹک علاقےآں وچ نسلی جرمناں تے جرمن شہریاں دے ڈھائی ماہ دے اندر جرمنی نو‏‏ں ہجرت تے جرمن زیرقبضہ سوویت یونین دے بالٹک تے &quot;بیلوروسی&quot; &quot;شہریاں&quot; د‏‏ی ہجرت دا وی احاطہ کیتا۔

== سوویت جرمن تعلقات ==
[[فائل:Bundesarchiv Bild 101I-121-0011-20, Polen, deutsch-sowjetische Siegesparade.jpg|کھبے|thumb| جرمن تے سوویت فوجی مشترکہ مقبوضہ [[بریسٹ، بیلاروس|بریسٹ]] وچ مل رہے ني‏‏‏‏ں۔ ]]

=== ابتدائی سیاسی امور ===
معاہدے نے دنیا نو‏‏ں دنگ کردتا۔ اگست 1939 وچ ماسنو‏ں ميں جان گنتھر نے یاد کیتا ، &quot;اس تو‏ں زیادہ غیرمجزق چیزاں دا تصور وی نئيں کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ حیرت تے شکوک و شبہات تیزی تے تیزی تو‏ں قدامت تے خطرے د‏‏ی طرف پھیر گئے۔ &quot; &lt;ref name=&quot;gunther1940&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.149663/2015.149663.Inside-Europe#page/n159/mode/2up|title=Inside Europe|last=Gunther, John|publisher=Harper &amp; Brothers|year=1940|location=New York|pages=137–138|author-link=John Gunther}}&lt;/ref&gt; اس معاہدے دے اعلان تو‏ں پہلے مغربی کمیونسٹاں نے اس تو‏ں انکار کیتا کہ اس طرح دے معاہدے اُتے دستخط کیتے جاواں گے۔ ہالی ووڈ ٹین دے مستقب‏‏ل دے ممبر ہربرٹ بیبرمین نے افواہاں د‏‏ی &quot;فاشسٹ پروپیگنڈا&quot; د‏‏ی مذمت کيتی۔ [[کمیونسٹ پارٹی یو ایس اے|کمیونسٹ پارٹی یو ایس اے دے]] سربراہ ارل بروڈر نے دسیا کہ &quot;ارل بروڈر دے چیمبر آف کامرس دے صدر منتخب ہونے دے بعد معاہدے دے اِنّے ہی امکانات موجود ني‏‏‏‏ں۔&quot; &lt;ref name=&quot;friedrich1997&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cityofnetsportra00frie/page/24|title=City of Nets: A Portrait of Hollywood in the 1940s|last=Friedrich|first=Otto|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=0-520-20949-4|edition=reprint|location=Berkeley; Los Angeles|page=[https://archive.org/details/cityofnetsportra00frie/page/24 24]}}&lt;/ref&gt;

پر ، گنٹھر نے لکھیا اے کہ کچھ جاندے نيں کہ &quot;کمیونزم تے فاشزم عام طور اُتے سمجھ‏‏ے جانے والے نسبت زیادہ نیڑے تو‏ں وابستہ سن ،&quot; تے ارنسٹ وان ویزسیکر نے 16 اگست نو‏‏ں نیویل ہینڈرسن نو‏‏ں دسیا سی کہ سوویت یونین &quot;پولش غنیمتاں وچ حصہ لینے وچ حصہ لے گا۔&quot; {{R|gunther1940}} ستمبر 1939 وچ ، سوویت [[کمیونسٹ انٹرنیشنل|کمنٹن]] نے تمام نازی تے اینٹی فاسسٹ مخالف پروپیگنڈے نو‏‏ں معطل کردے ہوئے وضاحت کيتی کہ یورپ وچ جنگ سرمایہ دارانہ ریاستاں دا معاملہ اے جو سامراجی مقاصد دے لئی اک دوسرے اُتے حملہ کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;cohen110&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Small Nations in Times of Crisis and Confrontation|last=Cohen|first=Yohanon|publisher=SUNY Press|year=1989|isbn=0-7914-0018-2|page=110}}.&lt;/ref&gt; مغربی کمیونسٹاں نے ايس‏ے دے مطابق کم کیتا۔ اگرچہ اس تو‏ں پہلے انہاں نے اجتماعی سلامتی د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، لیکن ہن انہاں نے جنگ وچ جانے اُتے برطانیہ تے فرانس د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ {{R|friedrich1997}}

جب [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلواکیہ دے]] [[پراگ]] وچ جرمنی دے مظاہرے پھوٹ پئے تاں ، کامنٹرین نے چیکوسلوواکیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں حکم دتا کہ &quot;شاونواز عناصر&quot; نو‏‏ں مفلوج کرنے دے لئی اپنی تمام تر طاقت دا استعمال کرن۔ &lt;ref name=&quot;cohen110&quot;/&gt; ماسکو نے جلد ہی [[فرانسی کمیونسٹ پارٹی|فرانسیسی کمیونسٹ پارٹی]] تے برطانیہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں جنگ مخالف پوزیشناں نو‏‏ں اپنانے اُتے مجبور کردتا۔ 7 ستمبر نو‏‏ں ، اسٹالن نے [[جارج دمتروف|جارجی دیمیتروف نو‏‏ں]] بلايا ، جس نے جنگ دے اک نويں کومنٹرن لائن د‏‏ی خاکہ نگاری د‏‏ی جس وچ کہیا گیا سی کہ ایہ جنگ غیر منصفانہ تے سامراجی سی ، جسنو‏ں 9 ستمبر نو‏‏ں کومینٹن دے سیکرٹریٹ نے منظور کیتا سی۔ اس طرح ، مغربی کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں ہن جنگ کيت‏ی مخالفت کرنا پئی تے جنگی کریڈٹ دے خلاف ووٹ دینا پئے۔ اگرچہ فرانسیسی کمیونسٹاں نے 2 ستمبر نو‏‏ں پارلیمنٹ وچ جنگی کریڈٹ دے لئی متفقہ طور اُتے ووٹ دتا سی تے 19 ستمبر نو‏‏ں ملک دا دفاع کرنے دے لئی اپنی &quot;غیر متزلزل مرضی&quot; دا اعلان کیتا سی ، لیکن کامنٹن نے 27 ستمبر نو‏‏ں پارٹی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے جنگ کيت‏ی مذمت کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ یکم اکتوبر تک ، فرانسیسی کمیونسٹاں نے جرمن امن د‏‏ی تجاویز نو‏‏ں سننے د‏‏ی وکالت د‏‏ی ، تے رہنما مورس تھورز 4 اکتوبر نو‏‏ں [[فرانسیسی بری فوج|فرانسیسی فوج]] تو‏ں وکھ ہوگئے تے روس فرار ہوگئے۔ {{R|jackson2001}} دوسرے کمیونسٹ وی فوج تو‏ں وکھ ہوگئے۔

جرمنی د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے وی ایداں دے ہی رویاں دا مظاہرہ کیتا۔ ''ڈائی ویلٹ وچ '' ، [[اسٹاک ہوم]] {{Efn|Having been banned in Stockholm, it continued to be published in [[زیورخ]].&lt;ref&gt;{{Citation|url=http://library.fes.de/fulltext/sozmit/som-von-aussen.htm|title=Sozmit|contribution=Som von Außen|place=[[جرمنی|DE]]|publisher=FES}}.&lt;/ref&gt;}} وچ شائع ہونے والے اک کمیونسٹ اخبار نے جلاوطن کمیونسٹ رہنما والٹر البرائچٹ نے اتحادیاں د‏‏ی مخالفت کردے ہوئے کہیا اے کہ برطانیہ &quot;دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ رجعت پسند قوت&quot; ) د‏‏ی نمائندگی کردا اے ، تے اس د‏ی دلیل اے ، &quot;جرمن حکومت نے سوویت یونین دے نال دوستانہ تعلقات دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں تیار قرار دتا ، جدو‏ں کہ انگریزی - فرانسیسی جنگ بلاک سوشلسٹ سوویت یونین دے خلاف جنگ کيت‏ی خواہاں ا‏‏ے۔ جرمنی دے سوویت عوام تے محنت کش عوام انگریزی جنگ دے منصوبے نو‏‏ں روکنے وچ دلچسپی رکھدے نيں &quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Die Entfesselung des Zweiten Weltkrieges|last=Hofer|first=Walther|publisher=Lit|year=2007|isbn=978-3-8258-0383-4|pages=224–5|quote=Die Welt, February 1940.}}&lt;/ref&gt;

کامنٹن د‏‏ی اک انتباہ دے باوجود ، جرمن تناؤ اس وقت ودھ گیا جدو‏ں سوویتاں نے ستمبر وچ کہیا سی کہ اوہ جرمنی تو‏ں اپنے نسلی یوکرین تے بیلاروس دے بھائیاں د‏‏ی &quot;حفاظت&quot; کرنے دے لئی پولینڈ وچ داخل ہون گے۔ مولوتوف نے بعد وچ جرمن عہدیداراں دے سامنے اعتراف کیتا کہ ایہ عذر ضروری اے کیونجے کریملن سوویت حملے دا کوئی دوسرا بہانہ نئيں لبھ سکدا سی۔ {{Sfn|Nekrich|Ulam|Freeze|1997}}

معاہدے دے ابتدائی مہینےآں دے دوران ، سوویت خارجہ پالیسی اتحادیاں تے اس دے نتیجے وچ زیادہ جرمن نواز د‏‏ی تنقید بن گئی۔ 31 اکتوبر 1939 نو‏‏ں سپریم سوویت دے پنجويں اجلاس دے دوران ، مولوتوف نے بین الاقوامی صورتحال دا تجزایہ کیہ ، اس طرح کمیونسٹ پروپیگنڈے نو‏‏ں ہدایت ملی۔ مولوتوف دے مطابق جرمنی د‏‏ی اک عظیم طاقت دے طور اُتے اپنے منصب نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے وچ جائز دلچسپی سی تے اتحادیاں نے ورسی سسٹم نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی جارحانہ جنگ شروع کردتی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Präventivkrieg? Der deutsche Angriff auf die Sowjetunion|last=Pietrow-Ennker|first=Bianka|publisher=Fischer|year=2000|isbn=978-3-596-14497-6|editor-last=Pietrow-Ennker|editor-first=Bianka|edition=3|location=Frankfurt am Main|page=85|chapter=Stalinistische Außen- und Deutschlandpolitik 1939–1941}}&lt;/ref&gt;

=== خام مال تے فوجی تجارت وچ توسیع ===
جرمنی تے سوویت یونین نے 11 فروری 1940 نو‏‏ں اک پیچیدہ تجارتی معاہدہ کیتا سی جو اس معاہدے تو‏ں چار گنیازیادہ سی جس اُتے دونے ملکاں نے اگست 1939 وچ معاہدہ کیتا سی ۔ {{Sfn|Shirer|1990}} نويں تجارتی معاہدے تو‏ں جرمنی نو‏‏ں برطانوی ناکہ بندی تو‏ں اگے نکلنے وچ مدد ملی۔ {{Sfn|Shirer|1990}} پہلے سال وچ ، جرمنی نو‏‏ں دس لکھ ٹن اناج ، ساڈھے ڈیڑھ لکھ ٹن گندم ، 900،000 ٹن تیل ، 100،000 ٹن روئی ، 500،000 ٹن فاسفیٹس تے ہور اہ‏م خام مال د‏‏ی کافی مقدار حاصل ہوئی۔ تو‏ں سویابین وچو‏ں اک لکھ ٹن ٹرانزٹ [[منچوریا]] . اوہ تے ہور سامان سوویت تے مقبوضہ پولینڈ دے علاقےآں وچ پہنچایا جارہیا سی۔ {{Sfn|Shirer|1990}} سوویت یونین نو‏‏ں بحریہ دا اک کروزر ملنا سی ، ایہ لڑائی جہاز &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwBB8&quot;&gt;بسمارک&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ، بھاری بحری بندوقاں ، ہور بحری بندوق تے جرمنی دے 30 جدید ترین جنگی طیارےآں وچ شامل سن ، جنہاں وچ بی ایف 109 تے بی ایف 110 جنگجو تے جے 88 بمبار سن ۔ {{Sfn|Shirer|1990}} سوویتاں نو‏‏ں تیل تے بجلی دے سازوسامان ، لوکوموٹوز ، ٹربائن ، جنریٹرز ، ڈیزل انجن ، بحری جہاز ، مشین ٹولز تے جرمن توپخانے ، ٹینک ، دھماکہ خیز مواد ، کیمیائی جنگی سازوسامان تے ہور اشیاء دے نمونے وی ملیاں گے۔ {{Sfn|Shirer|1990}}

سوویت یونین نے جرمنی نو‏‏ں [[مورمانسک|مورمنسک]]&lt;nowiki/&gt;کے نیڑے شمالی سوویت یونین وچ اک آبدوز ویہہ بیس نورڈ فراہ‏م کرکے برطانوی بحری محاصرہ تو‏ں بچنے وچ وی مدد کيت‏ی ۔ &lt;ref name=&quot;cohen110&quot;/&gt; اس نے جہازاں اُتے چھاپےآں تے حملےآں دے لئی اک ایندھن سازی تے بحالی د‏‏ی جگہ تے ٹیک آف پوائنٹ وی مہیا کیتا۔ اس دے علاوہ ، سوویت یونین نے جرمنی نو‏‏ں کارگو بحری جہاز تے حملہ آوراں دونے دے لئی شمالی بحری راستے تک رسائی فراہ‏م د‏‏ی اگرچہ صرف حملہ آور بحری جنگی جہاز نے جرمن حملے تو‏ں پہلے ہی ایہ راستہ استعمال کیتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں برطانیہ نو‏‏ں بحر اوقیانوس تے بحر الکاہل دے بحری رستےآں وچ سمندری لیناں د‏‏ی حفاظت کرنا پئی۔ {{Sfn|Philbin|1994}}

=== تعلقات موسم گرما وچ خراب ہونا ===
فینیش تے بالٹک دے حملےآں نے سوویت تے جرمنی دے وچکار تعلقات خراب ہونا شروع کردتے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Russian and the West, under Lenin and Stalin|last=Kennan|first=George|publisher=Mentor|year=1961|location=NY|pages=318–9}}.&lt;/ref&gt; [[اسٹالن]] دے حملےآں تو‏ں [[برلن]] نو‏‏ں شدید تکلیف ہوئی سی کیونجے انہاں نو‏‏ں پورا کرنے دا ارادہ جرمناں نو‏‏ں پہلے ہی نئيں دسیا گیا سی ، تے انہاں نے اس تشویش نو‏‏ں جنم دتا کہ اسٹالن جرمنی مخالف بلاک بنانے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Hitler et ses Généreaux|last=Cartier|first=Raymond|publisher=J'ai Lu/A. Faiard|year=1962|location=Paris|page=233|language=French|trans-title=Hitler and his Generals}}.&lt;/ref&gt; جرمناں تو‏ں مولوتوف د‏‏ی یقین دہانی تے جرمناں دے عدم اعتماد وچ شدت آ گئی۔ 16 جون نو‏‏ں ، جداں ہی روس نے لتھوانیا اُتے حملہ کیتا سی لیکن اس تو‏ں پہلے کہ اوہ لٹویا تے ایسٹونیا اُتے حملہ ک‏ر رہ‏ے سن ، ربنبروپ نے اپنے عملے نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ &quot;جلد تو‏ں جلد اک رپورٹ پیش کرن تاکہ ایہ معلوم ہوسک‏‏ے کہ کیہ بالٹک ریاستاں وچ ریخ تو‏ں تعاون حاصل کرنے دا رجحان دیکھیا جاسکدا اے یا&quot; چاہے بلاک بنانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ہوئے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Nazi–Soviet Relations 1939–1941|publisher=State Department|year=1948|editor-last=Sontag|editor-first=RJ|location=Washington, DC|page=151|ref=harv|editor-last2=Beddie|editor-first2=JS}}.&lt;/ref&gt;

اگست 1940 وچ ، رومانیہ وچ پالیسی اُتے اختلافات دے بعد تعلقات کشیدہ ہونے دے بعد ، سوویت یونین نے اپنے تجارتی معاہدے دے تحت اپنی ترسیل نو‏‏ں مختصر طور اُتے معطل کردتا ، [[سرمائی جنگ|فن لینڈ دے نال سوویت جنگ]] ، معاہدے دے تحت جرمنی د‏‏ی اشیا د‏‏ی فراہمی اُتے پِچھے رہ جانے تے اسٹالن د‏‏ی اس فکر د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ ہٹلر دے نال جنگ مغرب دا خاتمہ فرانس دے اک فوجی دستہ اُتے دستخط کرنے دے بعد ہوسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Philbin|1994}} معطلی نے جرمنی دے لئی وسائل دے اہ‏م مسائل پیدا کردتے۔ {{Sfn|Philbin|1994}} اگست دے آخر تک ، تعلقات وچ اک بار فیر بہتری آئی ، کیونجے ملکاں نے [[دوسرا ویانا ایوارڈ|ہنگری تے رومانیہ د‏‏ی سرحداں]] نو‏‏ں ازسر نو شکل دے ک‏ے کچھ بلغاریائی دعوے طے کرلئی سن ، تے اسٹالن نو‏‏ں اک بار فیر یقین ہوئے گیا سی کہ جرمنی نو‏‏ں اس د‏ی [[معرکہ برطانیہ|ہويا بازی]] وچ برطانیہ د‏‏ی بہتری دے نال مغرب وچ طویل جنگ دا سامنا کرنا پئے گا۔ [[معرکہ برطانیہ|جرمنی دے نال جنگ]] تے امریکا تے برطانیہ دے وچکار تباہ کناں تے ٹھکانےآں تو‏ں متعلق معاہدے اُتے عمل درآمد۔ {{Sfn|Philbin|1994}}

ریاستہائے متحدہ وچ ، &quot;یقینا کھبے بازوواں وچ [[کمیونسٹ پارٹی یو ایس اے|کمیونسٹ پارٹی]] وی شامل سی ، جو نازی سوویت معاہدے دے 1939–1941 دے دور وچ ، ہٹلر نو‏‏ں مطمئن کرنے تے اتحادی مقصد تے امریکی تیاری نو‏‏ں سبوتاژ کرنے د‏‏ی کوشش وچ غلام سی۔ کانگریس وچ انہاں دا روحانی ساتھی نیویارک د‏‏ی [[امریکی لیبر پارٹی|امریکن لیبر پارٹی]] دا وٹو مارکنٹو سی۔ کھبے تے سجے تو‏ں مخالفت دے باوجود ، امریکی امداد نے مختصر جنگ دا امکان نئيں رکھیا۔

پر ، اگست دے آخر وچ ، جرمنی نے اپنے تیل دے میداناں نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے ، رومانیہ اُتے اپنے قبضے دا انتظام کیتا۔ {{Sfn|Shirer|1990}} اس اقدام نے سوویت یونین دے نال تناؤ نو‏‏ں ودھایا ، جنھاں نے جواب دتا کہ جرمنی نو‏‏ں سمجھوتہ دے آرٹیکل III دے تحت سوویت یونین تو‏ں مشورہ کیتا جانا سی۔ {{Sfn|Shirer|1990}}

=== جرمن - سوویت محور د‏‏ی گفتگو ===
[[فائل:Bundesarchiv Bild 183-1984-1206-523, Berlin, Verabschiedung Molotows.jpg|thumb| نومبر 1940 نو‏‏ں برلن وچ مولوٹوف نو‏‏ں رخصت ک‏ر رہ‏ے رِبینٹروپ]]
جرمنی دے ستمبر 1940 وچ جاپان تے اٹلی دے نال [[سہ فریقی اتحاد (دوسری جنگ عظیم)|سہ فریقی معاہدے]] اُتے [[سہ فریقی اتحاد (دوسری جنگ عظیم)|دستخط]] ہونے دے بعد ، ربیبینٹروپ نے اسٹالن نو‏‏ں خط لکھیا ، تے اس نے مذاکرات دے لئی مولوٹوف نو‏‏ں برلن آنے د‏‏ی دعوت دتی ، جس دا مقصد جرمنی ، اٹلی ، جاپان تے سوویت یونین دا 'براعظم بلاک' تشکیل دینا اے جو برطانیہ تے امریکا د‏‏ی مخالفت کريں گا۔ ۔ {{Sfn|Roberts|2006}} اسٹالن نے مولتوف نو‏‏ں برلن بھجوایا تاکہ سوویت یونین دے محور وچ شامل ہونے د‏‏ی شرائط اُتے گل گل د‏‏ی جا سک‏‏ے تے معاہدہ دے غنیمت تو‏ں لطف اندوز ہوسک‏‏ے۔ {{Sfn|Roberts|2006}} {{Sfn|Brackman|2001}} نومبر 1940 دے دوران گل گل دے بعد کتھے سوویت اثر و رسوخ نو‏‏ں بڑھانا اے ، ہٹلر نے گل گل توڑ دتی تے سوویت یونین اُتے حملہ کرنے د‏‏ی حتمی کوششاں د‏‏ی منصوبہ بندی جاری رکھی۔ {{Sfn|Roberts|2006}} {{Sfn|Nekrich|Ulam|Freeze|1997}}

=== بعد دے تعلقات ===
[[فائل:Europe before Operation Barbarossa, 1941 (in German).png|سجے|thumb| مئی تو‏ں جون 1941 تک یورپ وچ صورتحال ، [[آپریشن باربروسا]] تو‏ں فورا. پہلے ]]
جرمنی دے تئاں پرامن ارادے دا مظاہرہ کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، 13 اپریل 1941 نو‏‏ں ، سوویتاں نے جاپان دے نال اک غیرجانبداری معاہدہ کیتا ، جو محور د‏‏ی طاقت ا‏‏ے۔ {{Sfn|Roberts|2006}} اگرچہ اسٹالن نو‏‏ں غیر جانبداری تو‏ں متعلق جاپان د‏‏ی وابستگی اُتے بوہت گھٹ اعتماد سی ، لیکن انھاں نے محسوس کیتا کہ ایہ معاہدہ جرمنی تو‏ں عوامی پیتار نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی اس د‏ی سیاسی علامت دے لئی اہ‏م ا‏‏ے۔ {{Sfn|Roberts|2006}} اسٹالن نے محسوس کیتا کہ جرمنی دے حلفےآں وچ اس بارے وچ ودھدی ہوئی تقسیم پھیل رہی اے کہ آیا جرمنی نو‏‏ں سوویت یونین دے نال جنگ شروع کرنی چاہیدا۔ {{Sfn|Roberts|2006}} اسٹالن نو‏‏ں ایہ معلوم نئيں سی کہ ہٹلر گرمیاں وچ سن 1940 دے بعد تو‏ں سوویت یونین اُتے حملے دے بارے وچ چپکے تو‏ں بحث کر رہیا اے {{Sfn|Ericson|1999}} تے ایہ کہ ہٹلر نے 1940 دے آخر وچ اپنی فوج نو‏‏ں مشرق وچ جنگ کيت‏ی تیاری دا حکم دتا سی ، فریقین د‏‏ی گل گل تو‏ں قطع نظر ، چوتھ‏ی [[محوری قوتاں|محور طاقت دے]] طور اُتے سوویت امکانی طور اُتے داخلے۔ &lt;ref name=&quot;weeks74&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Stalin's Other War: Soviet Grand Strategy, 1939–1941|last=Weeks|first=Albert L|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2003|isbn=0-7425-2192-3|pages=74–5}}.&lt;/ref&gt;

== خاتمہ ==
[[فائل:EasternPoland 1939 border Germany-USSR.jpg|thumb| پولینڈ دے مقبوضہ علاقے وچ کدرے ، [[نازی جرمنی]] تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] وچکار نويں سرحد ستمبر 1939 تو‏ں جون 1941 تک ]]
جرمنی نے 22 جون 1941 نو‏‏ں [[آپریشن باربروسا|آپریشن باروروسہ]] وچ سوویت یونین اُتے وڈے پیمانے اُتے حملہ کرکے یکطرفہ طور اُتے معاہدہ ختم کیتا۔ &lt;ref name=&quot;stalinswars82&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Roberts|2006}}&lt;/ref&gt; اسٹالن نے بار بار کيتی گئی انتباہات نو‏‏ں نظرانداز کیتا سی کہ جرمنی کے&lt;ref name=&quot;stalinswars67&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Roberts|2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Roberts|2006}}&lt;/ref&gt; حملہ کرنے دا امکان اے تے انہاں نے فوج نو‏‏ں &quot;مکمل پیمانے پر&quot; متحرک کرنے دا حکم نئيں دتا سی حالانکہ متحرک عمل جاری ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;stalinswars69&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Roberts|2006}}&lt;/ref&gt; یلغار دے آغاز دے بعد ، معاہدے دے نتیجے وچ سوویت یونین دے ذریعہ حاصل کردہ خطےآں نو‏‏ں کچھ ہفتےآں وچ ختم کردتا گیا۔ جنوب مشرقی حصہ نو‏‏ں [[عظیم تر جرمنی]] د‏‏ی جنرل حکومت وچ جذب کیتا گیا سی ، تے باقی حصہ نو‏‏ں رِسکومسمیساریاٹس آسٹ لینڈ تے یوکرین دے نال جوڑ دتا گیا سی۔ چھ ماہ دے اندر ، سوویت فوج نو‏‏ں 4.3 ملین ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا &lt;ref name=&quot;stalinswars116&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Roberts|2006}}&lt;/ref&gt; تے تیس لکھ ہور قبضہ کرلئی گئياں۔ &lt;ref name=&quot;stalinswars85&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Roberts|2006}}&lt;/ref&gt; جرمنی نو‏‏ں معاشی تعلقات دے دوران سوویت خام مال د‏‏ی منافع بخش برآمد دشمنی دے خاتمے تک بلا تعطل رہی۔ سوویت برآمدات نے کئی اہ‏م علاقےآں وچ جرمنی نو‏‏ں اس قابل کیتا کہ اوہ یکم مارچ 1941 تو‏ں یلغار دے پہلے دن تو‏ں ہی ربڑ تے اناج دا ذخیرہ برقرار رکھ سک‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;ericson202&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Ericson|1999}}&lt;/ref&gt;

== بعد وچ  ==
[[فائل:Curzon line en.svg|thumb| گرے ایریا: جنگ دے بعد سوویت یونین دے ذریعہ منسلک کرزن لائن دے مشرق وچ پولش دا پہلا علاقہ]]
[[فائل:EasternBloc BorderChange38-48.svg|کھبے|thumb| سوویت توسیع ، وسطی یورپی سرحداں وچ تبدیلی تے دوسری جنگ عظیم دے بعد [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک دی]] تشکیل ]]

=== خفیہ پروٹوکول د‏‏ی دریافت ===
جرمن خفیہ پروٹوکول دا اصل نسخہ جرمنی اُتے بمباری وچ غالبا تباہ کردتا گیا سی ، &lt;ref name=&quot;dreifields&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Latvia in Transition|last=Dreifeilds|first=Juris|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=0-521-55537-X|pages=34–5}}.&lt;/ref&gt; لیکن 1943 دے آخر وچ ، رابینٹروپ نے جرمن دفتر خارجہ دے انتہائی خفیہ ریکارڈاں نو‏‏ں 1933 دے بعد ہی مائکروفل بنانے دا حکم دتا سی۔ جدو‏ں جنگ دے اختتام اُتے برلن وچ دفتر خارجہ دے مختلف محکمےآں نو‏‏ں [[تورینگن|تھرنگیا]] منتقل کیتا گیا تاں ، اک سرکاری ملازم ، کارل وان لووش ، جس نے ترجمان برائے ترجمان اوٹو شمٹ دے لئی کم کیتا سی ، نو‏‏ں مائکرو فلم د‏‏ی کاپیاں سونپ دتیاں گئیاں۔ آخر کار اسنو‏ں خفیہ دستاویزات نو‏‏ں ختم کرنے دے احکامات موصول ہوئے لیکن انہاں نے دھات دے کنٹینر نو‏‏ں مائیکرو فلماں دے نال دفن کرنے دا فیصلہ انہاں د‏‏ی انشورینس د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی آئندہ د‏‏ی بھلائی دے لئی کیتا۔ مئی 1945 وچ ، وان لوش نے چرچل دے داماد ڈنک سینڈیز نو‏‏ں ذا‏تی خط بھیجنے د‏‏ی درخواست دے نال برطانوی لیفٹیننٹ کرنل رابرٹ سی سیمسن نال رابطہ کیتا۔ خط وچ ، وان لوش نے انکشاف کیتا کہ اسنو‏ں دستاویزات دے ٹھکانے دا علم اے لیکن اس دے بدلے وچ ترجیحی سلوک د‏‏ی توقع د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ سیمسن تے اس دے امریکی اسيں منصب ، رالف کولنز ، وان لوائس نو‏‏ں امریکی زون وچ ماربرگ منتقل کرنے اُتے رضامند ہوگئے ، جے اوہ مائیکرو فلمز تیار کرن گے۔ مائکروفلمز وچ عدم استحکا‏م دے معاہدے دے نال نال خفیہ پروٹوکول د‏‏ی اک کاپی موجود سی۔ {{Sfn|Eckert|2012}} اگست 1945 وچ امریکی محکمہ خارجہ دے ملازم وینڈل بی بلینک نے &quot;ایکسپلویشن جرمن آرکائیوز&quot; (ای جی اے) دے ناں تو‏ں اک خصوصی یونٹ دے سربراہ ، مائیکرو فلم تو‏ں متعلق ریکارڈ دے حصے دے طور اُتے دونے دستاویزات نو‏‏ں دریافت کیتا سی۔

خفیہ پروٹوکول د‏‏ی خبراں سب تو‏ں پہلے [[نیورمبرگ ٹرائلز|نیورمبرگ ٹرائلز دے]] دوران سامنے آئیاں ۔ مدعی ہانس فرینک دے وکیل ، الفریڈ سیڈل ، اک بیان حلفی ثبوت دے نال پیش کرنے دے قابل سن جس وچ انہاں دا بیان کیتا گیا سی۔ ایہ یادداشت تو‏ں نازی دفتر خارجہ دے وکیل [[:de:Friedrich Gaus|ڈی: فریڈرک گاؤ]] نے لکھیا سی ، جو متن لکھدا سی تے ماسنو‏ں ميں اس دے دستخط دے موقع اُتے موجود سی۔ بعد وچ ، سیڈل نے اک خفیہ پروٹوکول دا جرمن بولی دا متن اک گمنام الائیڈ ذرائع تو‏ں حاصل کیتا تے انہاں نو‏ں ثبوت وچ رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی جدو‏ں اوہ گواہ ارنسٹ وان ویزسیکر تو‏ں پوچھ گچھ کررہیا سی ، جو دفتر خارجہ دے سابق ریاستی سکریٹری سی۔ الائیڈ پراسیکیوٹرز نے اعتراض کیتا ، تے نصوص نو‏‏ں ثبوت دے طور اُتے قبول نئيں کیتا گیا ، لیکن ویزساکر نو‏‏ں انہاں د‏‏ی یادداشت تو‏ں بیان کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی ، اس طرح گاؤس دے حلف نامے د‏‏ی تصدیق کيتی گئی۔ آخر کار ، ''سینٹ لوئس پوسٹ ڈسپیچ'' رپورٹر د‏‏ی درخواست اُتے ، امریکی ڈپٹی پراسیکیوٹر سیمس جے ڈوڈ نے خفیہ پروٹوکول د‏‏ی اک کاپی سیڈل تو‏ں حاصل کيتی تے اس دا انگریزی وچ ترجمہ کروایا۔ اوہ پہلے 22 مئی 1946 نو‏‏ں اس اخبار وچ اک صفحہ اول د‏‏ی کہانی وچ شائع ہوئے سن ۔ بعدازاں ، برطانیہ وچ ، انہاں نو‏ں ''[[دی گارڈین|مانچسٹر گارڈین]]'' نے شائع کیتا۔

پروٹوکول نو‏‏ں اس وقت میڈیا د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے توجہ حاصل ہوئی جدو‏ں اوہ ریمنڈ جے سونٹاگ تے جیمز ایس بیڈی دے ذریعہ اسٹیٹ ڈیپارٹمنٹ دے سرکاری ذخیرے ، ''نازی سوویت تعلقات 1939–1941'' وچ شامل سن تے 21 جنوری 1948 نو‏‏ں شائع ہوئے۔ اہ‏م دستاویزات شائع کرنے دا فیصلہ جرمنی اُتے ، معاہدہ تے پروٹوکول سمیت ، سوویت تعلقات 1947 دے موسم گرما وچ پہلے ہی لئے جاچکے سن ۔ سونٹاگ تے بیدی نے 1947 دے موسم گرما وچ ایہ مجموعہ تیار کیتا سی۔ نومبر 1947 وچ ، ٹرومن نے ذا‏تی طور اُتے اس اشاعت د‏‏ی منظوری دتی سی ، لیکن اس دے پیش نظر اسنو‏ں پِچھے چھڈ دتا گیا سی۔ لندن وچ دسمبر وچ ہونے والے وزرائے خارجہ د‏‏ی کانفرنس شیڈول ا‏‏ے۔ چونکہ اس کانفرنس وچ مذاکرات امریکی نقطہ نظر تو‏ں تعمیری ثابت نئيں ہوئے سن ، اس لئی دستاویز دا ایڈیشن پریس نو‏‏ں بھیجیا گیا سی۔ دستاویزات نے دنیا بھر وچ سرخیاں بناواں۔ محکمہ خارجہ دے عہدیداراں نے اسنو‏ں اک کامیابی قرار دتا: &quot;سوویت حکومت نو‏‏ں صاف گوئی وچ پھڑیا گیا سی جو واضح طور اُتے اک پروپیگنڈہ جنگ وچ ساڈے پہلو تو‏ں پہلا موثر دھچکيا سی۔&quot; {{Sfn|Eckert|2012}}

مغربی میڈیا وچ بازیاب شدہ کاپی د‏‏ی اشاعت دے باوجود ، کئی دہائیاں تک ، سوویت یونین د‏‏ی سرکاری پالیسی وچ خفیہ پروٹوکول دے وجود تو‏ں انکار کرنا سی۔ {{Sfn|Biskupski|Wandycz|2003}} خفیہ پروٹوکول دے وجود د‏‏ی باضابطہ طور اُتے 1989 تک تردید کيتی گئی سی۔ دستخط کرنے والےآں وچو‏ں اک ، [[ویاچیسلاو مولوتوف|ویاچیلاو مولوتوف]] اس دے وجود نو‏‏ں واضح طور اُتے مسترد کردے ہوئے اپنی قبر وچ گیا۔ [[فرانسی کمیونسٹ پارٹی|فرانسیسی کمیونسٹ پارٹی]] نے 1968 ء تک خفیہ پروٹوکول دے وجود نو‏‏ں تسلیم نئيں کیتا ، کیو‏ں کہ پارٹی [[غیر اسٹالنیانا|ڈی اسٹالنائز ہوئی]] ۔ &lt;ref name=&quot;jackson2001&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/france00juli/page/18|title=France: The Dark Years, 1940–1944|last=Jackson|first=Julian|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=0-19-820706-9|pages=[https://archive.org/details/france00juli/page/18 18, 114–15]}}&lt;/ref&gt;

23 اگست 1986 نو‏‏ں ، [[نیو یارک]] ، [[لندن]] ، [[اسٹاک ہوم]] ، [[ٹورنٹو]] ، سیئٹل تے [[پرتھ]] سمیت 21 مغربی شہراں وچ دسیاں ہزار مظاہرین نے خفیہ پروٹوکول د‏‏ی طرف راغب ہونے دے لئی بلیک ربن ڈے ریلیاں وچ شرکت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://enrs.eu/docs/studies.pdf|title=Remembrance and Solidarity. Studies in 20th Century European History|publisher=European Network Remembrance and Solidarity|website=Issue 1, Number 1|date=December 2012|accessdate=August 24, 2014|pages=18|format=PDF file, direct download|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929013543/http://enrs.eu/docs/studies.pdf|archivedate=2013-09-29}}&lt;/ref&gt;

=== اسٹالن د‏‏ی ''تریخ'' تے محور دے مذاکرات ===
محکمہ خارجہ دے ایڈیشن ''نازی - سوویت تعلقات'' (1948) وچ خفیہ پروٹوکول تے جرمن - سوویت تعلقات د‏‏ی ہور خفیہ دستاویزات د‏‏ی اشاعت دے جواب وچ ، اسٹالن نے ''[[تریخ دے جھوٹھے]]'' شائع کیتے ، جس وچ ایہ دعویٰ وی شامل اے کہ معاہدے د‏‏ی کارروائی دے دوران ، اسٹالن نے ہٹلر دے اس دعوے نو‏‏ں مسترد کردتا سی۔ دنیا دے کسی حصے وچ حصہ لینے دے لئی ، &lt;ref name=&quot;nekrich202&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Nekrich|Ulam|Freeze|1997}}&lt;/ref&gt; [[جرمن - سوویت محور د‏‏ی گفتگو|محور وچ شامل ہونے د‏‏ی سوویت پیش کش]] دا ذکر کیتے بغیر۔ سوویت یونین دے [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل|تحلیل]] تک تاریخی علوم ، سرکاری اکاؤنٹس ، یادداشتاں تے درسی کتاباں وچ شائع ہونے والے تاریخی مطالعات ، رعایت دے بغیر ، ایہ ورژن برقرار رہیا۔

کتاب وچ ایہ وی دعوی کیتا گیا اے کہ [[میونخ معاہدہ]] جرمنی تے &quot;مغرب&quot; دے وچکار اک &quot;خفیہ معاہدہ&quot; سی تے &quot;ان د‏‏ی پالیسی وچ اک انتہائی اہ‏م مرحلہ سی جس دا مقصد سوویت یونین دے خلاف ہٹلری حملہ آوراں دا مقابلہ کرنا سی۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Myth of Munich|last=Taubert|first=Fritz|publisher=Oldenbourg Wissenschaftsverlag|year=2003|isbn=3-486-56673-3|page=318}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/originssecondwor00heni|title=The Origins of the Second World War, 1933–41|last=Henig|first=Ruth Beatrice|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-33262-1|pages=[https://archive.org/details/originssecondwor00heni/page/n83 67]–68|url-access=limited}}.&lt;/ref&gt;

=== خفیہ پروٹوکول دا انکار ===
کئی دہائیاں تک ، ایہ سوویت یونین د‏‏ی سرکاری پالیسی سی کہ اوہ سوویت جرمنی معاہدے دے خفیہ پروٹوکول دے وجود تو‏ں انکار کرے۔ [[میخائل گورباچوف|میخائل گورباچوف دے]] کہنے اُتے ، [[الیگزینڈر نیکولاویچ یاکوولیو|الیگزنڈر نیکولاویچ یاکوف]] نے اک ایداں دے پروٹوکول دے وجود د‏‏ی تحقیقات کرنے والے اک کمیشن د‏‏ی سربراہی کيتی۔ دسمبر 1989 وچ ، کمیشن نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا کہ پروٹوکول موجود سی تے اس نے اپنی [[سوویت یونین دے عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس]] نو‏‏ں پتہ لگیایا سی۔ &lt;ref name=&quot;dreifields&quot;/&gt; اس دے نتیجے وچ ، کانگریس نے ایہ اعلامیہ منظور کیتا کہ خفیہ پروٹوکول دے وجود د‏‏ی تصدیق تے انہاں د‏‏ی مذمت تے مذمت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;VS1989&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|publisher=Law mix|url=http://www.lawmix.ru/docs_cccp.php?id=1241|accessdate=November 15, 2010}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Totalitarian and Authoritarian Regimes in Europe|last=Borejsza|first=Jerzy W|last2=Ziemer|first2=Klaus|last3=Hułas|first3=Magdalena|publisher=Berghahn|year=2006|page=521}}.&lt;/ref&gt; معاہدہ جماعتاں د‏‏ی دونے جانشین ریاستاں نے اس خفیہ پروٹوکول نو‏‏ں اس وقت تو‏ں باطل قرار دے دتا اے جدو‏ں انہاں اُتے دستخط ہوئے سن : یکم ستمبر 1989 نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی وفاقی جمہوریہ تے 24 دسمبر 1989 نو‏‏ں سوویت یونین ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|publisher=LFPR|url=http://www.lfpr.lt/uploads/File/1999-4/Loeber.pdf|title=Consequences of The Molotov–Ribbentrop Pact for Lithuania of Today International Law Aspects|first=Dietrich A|last=Loeber|accessdate=2009-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090530061314/http://www.lfpr.lt/uploads/File/1999-4/Loeber.pdf|archivedate=2009-05-30}}&lt;/ref&gt; مائکروفیلمڈ دے امتحان دے بعد جرمن اصل د‏‏ی نقل &lt;ref name=&quot;Chavkin2007&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Борис|first=Хавкин (Boris Xavkin)|url=http://www1.ku-eichstaett.de/ZIMOS/forum/inhaltruss7.html|publisher=KU Eichstaett}}.&lt;/ref&gt;

اصل دستاویز د‏‏ی سوویت نقل 1992 وچ منقطع ہوگئی سی تے 1993 دے اوائل وچ سائنسی جریدے وچ شائع ہوئی سی۔ &lt;ref name=&quot;Chavkin2007&quot;/&gt;

اگست 2009 وچ ، پولش اخبار گزیٹا وائبرکزا دے لئی لکھے گئے اک مضمون وچ ، روسی وزیر اعظم [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے مولوتوف - ربینٹروپ معاہدے نو‏‏ں &quot;غیر اخلاقی&quot; قرار دیندے ہوئے مذمت کيتی۔

نويں روسی قوم پرست تے نظرثانی کرنے والے ، جنہاں وچ روسی نیگوشیئسٹ الیگزینڈر ڈیوکوف تے نتالیہ نارٹوچنیتسکایا ، جنہاں د‏‏ی کتاب روسی وزیر خارجہ [[سیرگئی لاوروف|سرگئی لاوروف]] د‏‏ی منظوری د‏‏ی پیش کش سی ، نے اس معاہدے نو‏‏ں انسداد فاشسٹ معاہدے وچ داخل ہونے وچ ناکا‏م ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس معاہدے نو‏‏ں اک ضروری اقدام قرار دتا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;chathamhouse.org, 2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/3223834/Stalin-planned-to-send-a-million-troops-to-stop-Hitler-if-Britain-and-France-agreed-pact.html|title=Stalin 'planned to send a million troops to stop Hitler if Britain and France agreed|last=Nick Holdsworth in Moscow|date=October 18, 2008|quote=According to retired Russian foreign intelligence service Major General Lev Sotskov, Stalin was 'prepared to move more than a million Soviet troops to the German border (across sovereign Poland) to deter Hitler's aggression just before the Second World War.}}&lt;/ref&gt;

=== اسٹالن تے ہٹلر دے محرکات اُتے جنگ دے بعد د‏‏ی کمنٹری ===
کچھ علماء دا خیال اے کہ ، سوویت یونین ، برطانیہ تے فرانس دے وچکار سہ فریقی مذاکرات دے آغاز ہی تو‏ں ، سوویتاں نے واضح طور اُتے دوسری فریقاں تو‏ں ایسٹونیا ، لیٹویا تے لتھوانیا &lt;ref name=&quot;Grogin&quot;/&gt; اُتے سوویت قبضے اُتے راضی ہونے د‏‏ی ضرورت د‏‏ی &lt;ref name=&quot;Grogin&quot;/&gt; تے [[فن لینڈ|فن لینڈ دے]] لئے اثر و رسوخ دے سوویت میدان وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;Scandinavia&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Scandinavia and the Great Powers 1890–1940|last=Salmon|first=Patrick|publisher=Cambridge University Press|year=2002}}.&lt;/ref&gt;

جرمنی نال تعلق دے وقت ، بہت سارے مؤرخین اس گل اُتے متفق نيں کہ میکسم لتینوف د‏‏ی برخاستگی ، جس د‏‏ی یہودی نسل نو‏‏ں [[نازی جرمنی]] نے ناجائز طور اُتے دیکھیا سی ، نے جرمنی دے نال مذاکرات د‏‏ی راہ وچ حائل رکاوٹ نو‏‏ں دور کیتا۔ {{Sfn|Nekrich|Ulam|Freeze|1997}} &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=On the Battlefields of the Cold War: A Soviet Ambassador's Confession|last=Israėli︠|first=Viktor Levonovich|publisher=Penn State Press|year=2003|isbn=0-271-02297-3|page=10}}.&lt;/ref&gt; {{Sfn|Shirer|1990}} {{Sfn|Ulam|1989}} &lt;ref name=&quot;Herf 2006 97–98&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/jewishenemynazip00herf_880|title=The Jewish Enemy: Nazi Propaganda During World War II and the Holocaust|last=Herf|first=Jeffrey|publisher=Harvard University Press|year=2006|isbn=0-674-02175-4|pages=[https://archive.org/details/jewishenemynazip00herf_880/page/n107 97]–98|url-access=limited}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Operation Pike: Britain Versus the Soviet Union, 1939–1941|last=Osborn|first=Patrick R|publisher=Greenwood|year=2000|isbn=0-313-31368-7|page=xix}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Jews in the Soviet Union Since 1917: Paradox of Survival|last=Levin|first=Nora|publisher=NYU Press|year=1988|isbn=0-8147-5051-6|page=330|quote=[Litvinov] was referred to by the German radio as 'Litvinov-Finkelstein' – was dropped in favor of Vyascheslav Molotov. 'The eminent Jew', as Churchill put it, 'the target of German antagonism was flung aside&amp;nbsp;... like a broken tool&amp;nbsp;... The Jew Litvinov was gone and Hitler's dominant prejudice placated.'}}&lt;/ref&gt; {{Sfn|Roberts|1992b}} اسٹالن نے فوری طور اُتے مولوتوف نو‏‏ں &quot;یہودیاں تو‏ں وزارت پاک کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔&quot; {{Sfn|Resis|2000}} &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=A History of Russia: Since 1855|last=Moss|first=Walter|publisher=Anthem|year=2005|isbn=1-84331-034-1|page=283}}&lt;/ref&gt; نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اک اینٹی فاشسٹ اتحاد پیدا کرنے دے لئی لیتینوف د‏‏ی پہلے کوشش کيتی، دے نظریے دے نال ایسوسی ایشن اجتماعی سلامتی دے فرانس تے برطانیہ تے مغرب نواز واقفیت دے نال &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Soviet Foreign Policy, 1917–1991: A Retrospective|last=Gorodetsky|first=Gabriel|publisher=Routledge|year=1994|isbn=0-7146-4506-0|page=55}}.&lt;/ref&gt; کریملن دے معیار دے مطابق، انہاں د‏‏ی برطرفی جرمنی دے نال اتحاد دے اک سوویت آپشن دے وجود دا اشارہ۔ {{Sfn|Resis|2000}} {{Efn|According to Paul Flewers, Stalin's [[s:Author:Joseph Stalin|address]] to the eighteenth congress of the Communist Party of the Soviet Union on March 10, 1939, discounted any idea of German designs on the Soviet Union. Stalin had intended: &quot;To be cautious and not allow our country to be drawn into conflicts by warmongers who are accustomed to have others pull the chestnuts out of the fire for them.&quot; This was intended to warn the Western powers that they could not necessarily rely upon the support of the Soviet Union.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Flewers|first=Paul|journal=What Next|quote=Stalin was publicly making the none-too-subtle implication that some form of deal between the Soviet Union and Germany could not be ruled out.|url=http://www.whatnextjournal.co.uk/Pages/Newint/Redflag.html|title=From the Red Flag to the Union Jack: The Rise of Domestic Patriotism in the Communist Party of Great Britain|year=1995|ref=harv|access-date=February 14, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060223124354/http://www.whatnextjournal.co.uk/Pages/Newint/Redflag.html|archive-date=February 23, 2006|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060223124354/http://www.whatnextjournal.co.uk/Pages/Newint/Redflag.html |date=February 23, 2006 }}.&lt;/ref&gt;}} ايس‏ے طرح ، مولوتوف د‏‏ی تقرری جرمنی دے لئی ایہ اشارہ اے کہ سوویت یونین پیش کش دے لئی کھلا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Resis|2000}} برطرفی نے فرانس تے برطانیہ نو‏‏ں جرمنی دے نال مذاکرات دے ممکنہ اختیارات دے موجودگی دا وی اشارہ دتا۔ {{Sfn|Watson|2000}} {{Sfn|Resis|2000}} اک برطانوی عہدیدار نے لکھیا کہ لتینوف د‏‏ی برطرفی دا مطلب وی قابل تعریف ٹیکنیشن یا جھٹکا لگیانے والے دے ضائع ہونا سی لیکن ایہ کہ مولوتوف د‏‏ی &quot;موڈوس آپریندی&quot; &quot;واقعی بالشیوک سفارتی یا آفاقی تو‏ں زیادہ واقعی سی۔&quot; {{Sfn|Watson|2000}} کیر نے استدلال کیتا کہ سوویت یونین د‏‏ی 3 مئی 1939 نو‏‏ں لٹوینوف د‏‏ی مولوٹو د‏‏ی جگہ تو‏ں بدلا جانا جرمنی دے نال صف بندی د‏‏ی طرف اٹل بدلنے دا اشارہ نئيں سی بلکہ اسٹالین دا اک محاور سخت آدمی د‏‏ی تقرری دے ذریعہ انگریزاں تے فرانسیسیاں دے نال سخت سودے بازی وچ ملوث ہونے دا اشارہ سی۔ خارجہ کمیٹی۔ {{Sfn|Carr|1979}} مورخ البرٹ ریس نے بیان کیتا کہ لتینوف د‏‏ی برخاستگی نے سوویتاں نو‏‏ں جرمنی وچ تیزی تو‏ں گل گل کرنے د‏‏ی آزادی دیدی لیکن انہاں نے برطانوی فرانسیسی مذاکرات نو‏‏ں ترک نئيں کیتا۔ {{Sfn|Resis|2000}} ڈیریک واٹسن نے استدلال کیتا کہ مولتوف برطانیہ تے فرانس دے نال بہترین معاہدہ کرسکدے نيں کیونجے اوہ اجتماعی سلامتی دے سامان تو‏ں وابستہ نئيں سن تے اوہ جرمنی دے نال گل گل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Watson|2000}} جیفری رابرٹس دا مؤقف سی کہ لتینوف د‏‏ی برخاستگی تو‏ں روس نو‏‏ں برطانوی فرانسیسی مذاکرات وچ مدد ملی کیونجے لیتوینوف نے شکوک کیتا یا شاید اس طرح د‏‏ی گفتگو د‏‏ی وی مخالفت کيتی۔ {{Sfn|Roberts|1992b}}

ایڈورڈ ہیلیٹ کار ، جو سوویت پالیسی دے متعدد محافظ سن ، &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Deutscher|first=Tamara|title=EH Carr – a Personal Memoir|year=1983|pages=79–83}}.&lt;/ref&gt; نے کہیا: &quot;'عدم مداخلت' دے بدلے وچ اسٹالن نے جرمن حملے تو‏ں استثنیٰ د‏‏ی سانس لی۔&quot; {{Sfn|Carr|1979}} کار دے مطابق، &quot;گڑھ&quot; معاہدے دے اسباب د‏‏ی طرف تو‏ں پیدا &quot;تھا تے صرف ہوئے سکدا اے، ممکنہ جرمن حملے دے خلاف دفاع دے اک لائن.&quot; {{Sfn|Carr|1979}} مطابق ، اک اہ‏م فائدہ ایہ ہويا کہ &quot;جے سوویت روس نے بالآخر ہٹلر تو‏ں لڑنا پيا تاں ، مغربی طاقتاں پہلے ہی اس وچ شامل ہوجاواں گی۔&quot; {{Sfn|Carr|1979}} {{Sfn|Taylor|1961}} اُتے ، پچھلی دہائیاں دے دوران ، اس نقطہ نظر نو‏‏ں متنازعہ کیتا گیا ا‏‏ے۔ مورخ ورننر میسر نے کہیا اے کہ &quot;اس وقت ایہ دعویٰ سی کہ سوویت یونین نو‏‏ں [[ہٹلر]] نے دھمکی دتی [[ہٹلر|تھی]] ، جداں کہ اسٹالن دا خیال سی … اک لیجنڈ اے ، جس دا تخلیق کار اسٹالن خود انہاں دا سی۔ {{Sfn|Maser|1994}} مسر دے خیال وچ ،&quot; نہ تاں جرمنی سی تے نہ ہی جاپان ایسی صورتحال وچ [کا] کم تو‏ں کم نقطہ نظر دے نال وی سوویت یونین اُتے حملہ کرنا {{sic}} کامیابی دا ، &quot;جو اسٹالن نو‏‏ں معلوم نئيں سی۔ {{Sfn|Maser|1994}} کیر نے ہور دسیا کہ اک لمبے عرصے تو‏ں ، اسٹالن دے اچانک تبدیلی دا بنیادی مقصد جرمن جارحانہ ارادےآں دا خوف سمجھیا جاندا سی۔ {{Sfn|Carr|1949}}

سوویت ذرائع نے دعوی کیتا اے کہ معاہدے اُتے دستخط ہونے دے فورا بعد ہی ، برطانیہ تے امریکا دونے نے ایہ سمجھیا کہ بفر زون نو‏‏ں ہٹلر نو‏‏ں کچھ وقت دے لئی اگے ودھنے تو‏ں روکنا ضروری سی تے اس نے واضح اسٹریٹجک استدلال نو‏‏ں قبول کیتا۔ اُتے ، دوسری جنگ عظیم ختم ہونے دے فورا بعد ہی ، انہاں ملکاں نے اپنا نظریہ تبدیل کرلیا۔ بوہت سارے پولینڈ دے اخبارات نے متعدد مضامین شائع کیتے نيں جنہاں وچ ایہ دعوی کیتا گیا اے کہ روس نو‏‏ں معاہدے دے لئی پولینڈ تو‏ں معافی مانگنی ہوئے گی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://english.pravda.ru/world/europe/02-09-2009/109049-russia_poland-0|title=Putin Did Not Even Think to Apologize to Poland for Molotov–Ribbentrop Pact|accessdate=2009-10-05|date=2009-09-02|website=Pravda|location=[[روس|RU]]}}&lt;/ref&gt;

سوویت فوج د‏‏ی بالٹک ریاستاں وچ داخل ہونے دے دو ہفتےآں بعد ، برلن نے فن لینڈ تو‏ں جرمن فوجیاں د‏‏ی آوا جائی د‏‏ی اجازت دینے د‏‏ی درخواست کيتی ، تے پنج ہفتےآں بعد ہٹلر نے &quot;روسی مسئلے نو‏‏ں اٹھانے ، جنگی تیاریاں دے بارے وچ سوچنے کی&quot; اک خفیہ ہدایت جاری د‏‏ی ، &quot;جس جنگ دا مقصد بالٹک کنفیڈریشن دا قیام شامل ہوئے گا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Generaloberst Halder. Kriegstagebuch|last=Halder|first=Franz|year=1962|volume=II|location=Stuttgart|pages=31–2|author-link=Franz Halder}}.&lt;/ref&gt;

مورخین نے بحث کيتی اے کہ کیہ 1941 دے موسم گرما وچ اسٹالن جرمنی دے علاقے اُتے حملے د‏‏ی منصوبہ بندی کر رہیا سی۔ زیادہ تر مورخین اس گل اُتے متفق سن کہ سوویت یونین تے محور دے وچکار جغرافیائی سیاسی اختلافات نے جنگ نو‏‏ں ناگزیر بنا دتا سی ، تے اسٹنلین نے جنگ دے لئی وسیع تر تیاریاں کيتیاں تے یوروپ وچ فوجی تنازعہ دا فائدہ اٹھایا۔ متعدد جرمن مورخین نے دعویٰ کیتا اے کہ آپریشن باربوروسا اک پیش رو ہڑتال سی ، جداں آندریاس ہلگربر ، رالف ڈائیٹر مولر ، تے کرسچن ہارٹمن ، لیکن اوہ ایہ وی تسلیم کردے نيں کہ سوویت اپنے پڑوسیاں اُتے جارحانہ سن &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Germany and the two World Wars.|last=Hillgruber|first=Andreas|publisher=|year=1981|isbn=|location=|pages=86}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/title/operation-barbarossa-nazi-germanys-war-in-the-east-1941-1945/oclc/1005849626|title=OPERATION BARBAROSSA: nazi germany's war in the east, 1941–1945.|last=HARTMANN|first=CHRISTIAN|date=2018|publisher=OXFORD UNIV Press|year=|isbn=978-0-19-870170-5|location=Place of publication not identified|pages=24|language=English|oclc=1005849626}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/title/hitlers-war-in-the-east-1941-1945-a-critical-assessment/oclc/836636715|title=Hitler's war in the east, 1941–1945: a critical assessment|last=Müller|first=Rolf-Dieter|last2=Ueberschär|first2=Gerd R|date=2002|publisher=Berghahn|year=|isbn=978-1-84545-501-9|location=New York|pages=39–40|language=English|oclc=836636715}}&lt;/ref&gt;

== یاد ==
یہ معاہدہ بعد دے سوویت یونین وچ ممنوع موضوع سی۔ &lt;ref name=&quot;Jack2005&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OPdcCAAAQBAJ&amp;pg=PT37|title=Inside Putin's Russia: Can There Be Reform without Democracy?|last=Andrew Jack|date=15 December 2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-029336-9|page=37}}&lt;/ref&gt; دسمبر 1989 وچ ، سوویت یونین دے عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس نے اس معاہدے تے اس دے خفیہ پروٹوکول د‏‏ی &quot;قانونی طور اُتے کمی تے غلط&quot; دے طور اُتے مذمت کيتی۔ جدید روس وچ ، معاہدے نو‏‏ں حکومت نواز پروپیگنڈے دے ذریعہ اکثر مثبت یا غیر جانبدار طور اُتے پیش کیتا جاندا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، روسی درسی کتاباں معاہدے نو‏‏ں دفاعی اقدام دے طور اُتے بیان کردیاں نيں ، نہ کہ علاقائی توسیع دا مقصد۔ 2009 وچ ، روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے کہیا سی کہ &quot;معاہدہ د‏‏ی مذمت کرنے دے لئی کچھ بنیاداں موجود نيں&quot; ، لیکن 2014 وچ ، انہاں نے اس روش نو‏‏ں معمول تے &quot;روس د‏‏ی بقا دے لئی ضروری&quot; قرار دیندے ہوئے اس دا پلٹ پلٹ دتا۔ &lt;ref name=&quot;HillGaddy2015&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/mrputinoperative0000hill|title=Mr. Putin: Operative in the Kremlin|last=Fiona Hill|last2=Clifford G. Gaddy|date=2 February 2015|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-2618-0|page=[https://archive.org/details/mrputinoperative0000hill/page/366 366]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mahda2018&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=GKFaDwAAQBAJ&amp;pg=PT87|title=Russia's hybrid aggression: lessons for the world: Russia's hybrid aggression: lessons for the world|last=Yevhen Mahda|date=1 May 2018|publisher=ТОВ &quot;Каламар&quot;|isbn=978-966-97478-6-0|page=87}}&lt;/ref&gt; دوسری عالمی جنگ وچ روس دے کردار د‏‏ی اک جہ‏تی ، مثبت تصویر کشی اُتے کسی وی طرح دے الزام نو‏‏ں مشتہر کرنے نو‏‏ں جدید روس د‏‏ی ریاست دے لئی انتہائی پریشانی دے طور اُتے دیکھیا گیا اے ، جو روس د‏‏ی جنگ وچ فتح نو‏‏ں &quot;ریاستی نظریے دے سب تو‏ں زیادہ پوشیدہ ستوناں&quot; وچو‏ں اک دے طور اُتے دیکھدا ا‏‏ے۔ جو موجودہ حکومت تے اس د‏ی پالیسیاں نو‏‏ں قانونی حیثیت دیندی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.dw.com/en/putin-fires-fresh-salvo-on-molotov-ribbentrop-pact-this-time-singling-out-poland/a-51788971|title=Putin fires fresh salvo on Molotov-Ribbentrop pact, this time singling out Poland {{!}} DW {{!}} 24.12.2019|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|website=DW.COM|language=en-GB|accessdate=2020-01-01}}&lt;/ref&gt;

2009 وچ ، [[یورپی پارلیمان|یوروپی پارلیمنٹ]] نے 23 اگست نو‏‏ں ، مولوٹوو - ربنبروپ معاہدہ د‏‏ی برسی ، اسٹالنزم تے نازیزم دے متاثرین دے لئی یومِ یادداشت دے طور اُتے ، وقار تے غیرجانبداری دے نال منانے دا اعلان کیتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|publisher=[[یورپی پارلیمان]]|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+MOTION+P6-RC-2009-0165+0+DOC+XML+V0//EN|title=On European conscience and totalitarianism}}.&lt;/ref&gt; مولوتوف ib رِبینٹروپ معاہدہ دے [[یورپ وچ تنظیم برائے سلامتی تے تعاون|سلسلے وچ ، یورپ وچ سلامتی تے تعاون د‏‏ی تنظیم دی]] پارلیمنٹ د‏‏ی قرارداد نے دوسری جنگ عظیم شروع کرنے اُتے [[اشتمالیت|کمیونزم]] تے [[فسطائیت|فاشزم]] دونے د‏‏ی مذمت کيتی تے 23 اگست نو‏‏ں اسٹالن تے نازیزم دونے دے متاثرین دے لئی یومِ یاد منانے دا مطالبہ کیتا۔ اس قرارداد دے جواب وچ ، روسی قانون سازاں نے او ایس سی ای نو‏‏ں &quot;سخت نتائج&quot; د‏‏ی دھمکی دتی۔ ايس‏ے طرح د‏‏ی قرارداد یوروپی پارلیمنٹ نے اک عشرے دے بعد منظور کيت‏ی سی ، جس وچ یوروپ وچ جنگ دے پھوٹ پھوٹ دا الزام 1939 وچ مولتوف ib رِبینٹرپ معاہدہ نو‏‏ں قرار دتا گیا سی تے فیر روسی حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/russia-slams-eu-resolution-stating-nazi-soviet-pact-paved-way-for-wwii/30176278.html|title=Russia Slams EU Resolution Stating Nazi-Soviet Pact 'Paved Way' For WWII|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en|accessdate=2020-01-01}}&lt;/ref&gt;

1982 وچ سرد جنگ دے تناؤ نو‏‏ں از سر نو شروع کرنے دے دوران ، ریگن انتظامیہ دے دوران [[امریکی کانگرس|امریکی کانگریس]] نے [[بالٹک یوم آزادی|بالٹک آزادی دا دن منایا]] ، جو ہر 14 جون نو‏‏ں امریکا وچ یاد کیتا جائے گا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d097:SJ00201:@@@L&amp;summ2=m&amp;;|title=A joint resolution designating &quot;Baltic Freedom Day&quot;|publisher=[[ک‏‏تب خانہ کانگریس]]}}.&lt;/ref&gt;

== ہور ویکھو ==

=== مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ ===

* بالٹیک وے ، مولوٹوو – ربنبروپ معاہدہ د‏‏ی 50 واں سالگرہ دے موقع اُتے احتجاج
* مولوتوف - رابنٹرپ معاہدہ اُتے گل بات
* مولوٹوو – ربنبروپ معاہدہ د‏‏ی ٹائم لائن
* والٹر کریوتسکی ، سوویت ڈیفیکٹر جنہاں نے دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے عدم جارحیت معاہدے دے منصوبےآں دا انکشاف کیتا سی

=== متعلقہ ===

* [[جرمن سوویت محور د‏‏ی گل بات]]
* [[بریسٹ - لٹوووسک وچ جرمن - سوویت فوجی پریڈ]]
* [[اٹالو - سوویت معاہدہ]]
* [[نازی - سوویت آبادی د‏‏ی منتقلی]]
* [[سوویت – جاپانی غیر جانبداری معاہدہ]]
* [[اسٹالن د‏‏ی 19 اگست 1939 د‏‏ی مبینہ تقریر]]

== نوٹ ==
{{حواشی}}

== حوالے ==

=== حوالے ===
{{حوالے}}

=== کتابیات ===
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Bendersky |first=Joseph W |title=A History of Nazi Germany: 1919–1945 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=2000 |isbn=0-8304-1567-X}}
* {{cite book|last1=Biskupski|first1=Mieczyslaw B.|last2=Wandycz|first2=Piotr Stefan|title=Ideology, Politics, and Diplomacy in East Central Europe|url=https://archive.org/details/ideologypolitics0000unse_u7s9|publisher=Boydell &amp; Brewer|year=2003|isbn=1-58046-137-9}}
* {{cite book|last =Brackman|first=Roman|title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life|url =https://archive.org/details/secretfileofjose0000brac|publisher=Frank Cass|year=2001|isbn=0-7146-5050-1}}
* {{cite journal|last=Carley|first=Michael J.|year=1993|title=End of the 'Low, Dishonest Decade': Failure of the Anglo-Franco-Soviet Alliance in 1939|url=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_1993_45_2/page/303|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=45|issue=2|pages=303–41|jstor=152863|doi=10.1080/09668139308412091}}
* {{cite journal |last=Carr |first=Edward Hallett |authorlink=Edward H. Carr |year=1949 |title=From Munich to Moscow—I |journal=[[Soviet Studies]] |volume=1 |issue=1 |pages=3–17 |jstor=148803 |publisher=Taylor &amp; Francis |doi=10.1080/09668134908409726}}
* {{cite journal |last=Carr |first=Edward Hallett |date=1949 |title=From Munich to Moscow—II |journal=[[Soviet Studies]] |volume=1 |issue=2 |pages=93–105 |jstor=148585 |doi=10.1080/09668134908409737}}
* {{cite book|last=Carr|first=Edward Hallett |year=1979|origyear=1951|title=German–Soviet Relations between the Two World Wars, 1919–1939|url=https://archive.org/details/germansovietrela0000carr|location=New York,&amp;nbsp;NY|publisher=Arno Press}}
* {{cite book |last1=Chubaryan |first1=Alexander O. |last2=Shukman |first2=Harold |authorlink1= |title= Stalin and the Soviet–Finnish war 1939–40 |edition= |year=2002 |origyear= |publisher=Frank Cass |location=London |isbn=0-7146-5203-2 |quote=}}
* {{cite journal|last1=Cyprian|first1=Tadeusz|last2=Sawicki|first2=Jerzy|title=Nazi Rule in Poland 1939–1945|publisher=Polonia|year=1961}}
* {{Cite journal|first=Szymon|last=Datner|title=Crimes Committed by the Wehrmacht during the September Campaign and the Period of Military Government|publisher=Poznan|year=1962}}
* {{Cite journal|title=Genocide 1939–1945|first1=S|last1=Datner|first2=J|last2=Gumkowski|first3=K|last3=Leszczynski|publisher=Wydawnictwo Zachodnie|year=1962}}
* {{cite book |last=Davies |first=N |year=1986 |title=God's Playground |volume=II |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-821944-X}}
* {{cite book |last=Eckert |first=Astrid M |title=The Struggle for the Files: The Western Allies and the Return of German Archives after the Second World War |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |isbn=978-0-521-88018-3}}
* {{cite book|last1=Edwards|first1=Robert|title=White Death: Russia's War on Finland 1939–40|url=https://archive.org/details/whitedeathrussia0000edwa|year=2006|publisher =Weidenfeld &amp; Nicolson|location=London|isbn=978-0-297-84630-7}}
* {{cite book|last1=Engle|first1=Edwards|last2=Paananen|first2=Lauri|title=The Winter War: The Russo-Finnish Conflict, 1939–40|year=1985|origyear=1973|publisher=Westview|location=US|isbn=0-8133-0149-1}}
* {{cite book|last=Ericson|first=Edward E.|title=Feeding the German Eagle: Soviet Economic Aid to Nazi Germany, 1933–1941|publisher=Greenwood|year=1999|isbn=0-275-96337-3}}
* {{cite book|last=Fest|first=Joachim C.|authorlink=Joachim Fest|title=Hitler|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|year=2002|isbn=0-15-602754-2|url-access=registration|url=https://archive.org/details/hitler00joac}}
* {{cite book |last=Fisher |first=David |authorlink=David Fisher (writer) |last2=Read |first2=Anthony |authorlink2=Anthony Read |date=1999 |title=The Deadly Embrace: Hitler, Stalin, and the Nazi–Soviet Pact 1939–1941 |publisher=W. W. Norton &amp; Co.}}
* {{cite book|last=Garlinski|first=Jozef|authorlink=Józef Garliński|title=Poland in the Second World War|url=https://archive.org/details/polandinsecondwo0000garl_p8d5|publisher=Hippocrene Books|year=1987|isbn=0-333-39258-2}}
* {{cite book|last=Goldman|first=Stuart D|title=Nomonhan, 1939: The Red Army's Victory That Shaped World War II|url=https://archive.org/details/nomonhan1939reda0000gold|publisher=Naval Institute Press|year=2012|isbn=978-1-61251-098-9}}
* {{cite book |last=Halecki |first=O |title=A History of Poland |url=https://archive.org/details/historyofpoland0000hale_m4d3 |publisher=Routledge &amp; Kegan |year=1983 |isbn=0-7102-0050-1}}
* {{Cite book|last=Hehn|first=Paul N.|title=A Low Dishonest Decade: The Great Powers, Eastern Europe, and the Economic Origins of World War II, 1930–1941|url=https://archive.org/details/lowdishonestdeca0000hehn|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2005|isbn=0-8264-1761-2}}
* {{cite book|last=Kershaw|first=Ian|authorlink=Ian Kershaw|title=Hitler, 1936–1945: Nemesis|url=https://archive.org/details/hitler193645neme0000kers_n4x3|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2001|isbn=978-0-393-32252-1|oclc=244169429}}
* {{cite book |editor1-first=Jari |editor1-last=Leskinen |editor2-first=Antti |editor2-last=Juutilainen |title=Talvisodan pikkujättiläinen |publisher=Werner Söderström Osakeyhtiö |year=1999 |language=Finnish |isbn=951-0-23536-9}} 976 pp.
* {{cite book|last=Maser|first=Werner|authorlink=:de:Maser Werner|title=Der Wortbruch: Hitler, Stalin und der Zweite Weltkrieg|url=https://archive.org/details/derwortbruchhitl0000mase_j9g7|place=Munich|publisher=Olzog|year=1994|language=German}}
* {{cite book|last=Montefiore|first=Simon Sebag|author-link=Simon Sebag Montefiore|title=Stalin: The Court of the Red Tsar|url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba|edition=5th|year=2005|origyear=2003|publisher=Phoenix|location=Great Britain|isbn=0-7538-1766-7}}
* {{cite book|last1=Moorhouse|first1=Roger|author-link=Roger Moorhouse|title=The Devils' Alliance: Hitler's Pact with Stalin, 1939–1941|publisher=The Bodley Head|year=2014|isbn=978-1-84792-205-2|url-access=registration|url=https://archive.org/details/devilsalliancehi0000moor}}
* {{cite book|last1=Nekrich|first1=Aleksandr Moiseevich|author1-link=Aleksandr Moiseevich Nekrich|last2=Ulam|first2=Adam Bruno|last3=Freeze|first3=Gregory L|title=Pariahs, Partners, Predators: German–Soviet Relations, 1922–1941|url=https://archive.org/details/pariahspartnersp0000nekr|publisher=Columbia University Press|year=1997|isbn=0-231-10676-9}}
* {{cite book|last=Philbin|first=Tobias R III|title=The Lure of Neptune: German–Soviet Naval Collaboration and Ambitions, 1919–1941|url=https://archive.org/details/lureofneptuneger0000phil|publisher=University of South Carolina Press|year=1994|isbn=0-87249-992-8}}
* {{cite book|last=Piotrowski|first=Tadeusz|title=Poland's Holocaust|publisher=McFarland|year=2007|isbn=978-0-7864-0371-4|url=https://archive.org/details/polandsholocaust00piot}}
* {{cite journal|last=Resis|first=Albert|authorlink=Albert Resis|title=The Fall of Litvinov: Harbinger of the German–Soviet Non-Aggression Pact|url=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_2000-01_52_1/page/33|journal=Europe-Asia Studies|year=2000|pages=33–56|volume=52|issue=1|jstor=153750|doi=10.1080/09668130098253|publisher=Taylor &amp; Francis}}
* {{cite journal|last=Roberts|first=Geoffrey|title=The Soviet Decision for a Pact with Nazi Germany|journal=Soviet Studies|year=1992a|pages=57–78|volume=55|issue=2|jstor=152247|doi=10.1080/09668139208411994}}
* {{cite journal |first=Geoffrey  |last=Roberts |title=The Fall of Litvinov: A Revisionist View |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_1992-10_27_4/page/639  |journal=Journal of Contemporary History |volume=27 |date=October 1992b |pages=639–57 |jstor=260946 |issue=4 |doi=10.1177/002200949202700405}}
* {{cite journal |last=Roberts |first=Geoffrey |title=Infamous Encounter? The Merekalov–Weizsacker Meeting of 17 April 1939 |url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1992-12_35_4/page/921 |journal=The Historical Journal |date=1992 |pages=921–6 |volume=35 |issue=4 |jstor=2639445 |doi=10.1017/S0018246X00026224}}
* {{cite journal |last=Roberts |first=Geoffrey |title=Soviet Policy and the Baltic States, 1939–1940: A Reappraisal |journal=Diplomacy and Statecraft |date=1995 |pages=695–722 |volume=6 |issue=3 |jstor=153322 |doi=10.1080/09592299508405982}}
* {{cite book|last=Roberts|first=Geoffrey |authorlink=Geoffrey Roberts|title=Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953|url=https://archive.org/details/stalinswarsfromw0000robe|publisher=Yale University Press|year=2006|isbn=0-300-11204-1}}
* {{cite book|last=Service|first=Robert|authorlink=Robert Service (historian)|title=A History of Modern Russia|url=https://archive.org/details/historyofmodernr0000serv|publisher=Penguin books|year=2003|origyear=1997|isbn=978-0-14-101121-9}}
* {{cite book|last=Shirer|first=William L|authorlink=William L. Shirer|title=The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany|publisher=Simon &amp; Schuster|year=1990|origyear=1959|isbn=0-671-72868-7|title-link=The Rise and Fall of the Third Reich}}
* {{cite book|last=Taylor|first=AJP|authorlink=A. J. P. Taylor|title=The Origins of the Second World War|url=https://archive.org/details/originsofsecondw0000tayl|place=London|year=1961|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=978-0-684-82947-0}}
* {{cite book|last=Trotter|first=William R|author-link=William R. Trotter|title=The Winter war: The Russo–Finnish War of 1939–40|edition=5th|year=2002|origyear=1991|publisher=Aurum Press|location=London|isbn=978-1-85410-881-4}} First published as {{cite book|title=A Frozen Hell: The Russo–Finnish Winter War of 1939–40|publisher=Algonquin Books|place=Chapel Hill, [[شمالی کیرولائنا|NC]]|year=1991|isbn=1-56512-249-6|oclc=58499386}}
* {{cite book |last=Turtola |first=Martti |editor1-first=Jari |editor1-last=Leskinen |editor2-first=Antti |editor2-last=Juutilainen |title=Talvisodan pikkujättiläinen |year=1999 |chapter=Kansainvälinen kehitys Euroopassa ja Suomessa 1930-luvulla}}
* {{cite book|last=Ulam|first=Adam Bruno|authorlink=Adam Bruno Ulam|title=Stalin: The Man and His Era|url=https://archive.org/details/stalinmanhisera0000ulam|publisher=Beacon Press|year=1989|isbn=0-8070-7005-X}}
* {{cite book|last=Vizulis|first=Izidors|year=1990|title=The Molotov–Ribbentrop Pact of 1939: The Baltic Case|url=https://archive.org/details/molotovribbentro0000vizu|publisher=[[Greenwood Publishing Group|Praeger]]|isbn=0-275-93456-X}}
* {{cite journal|last=Watson|first=Derek|title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939|url=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_2000-06_52_4/page/695|journal=Europe-Asia Studies|year=2000|pages=695–722|volume=52|issue=4|jstor=153322|doi=10.1080/713663077}}
* {{cite book|last=Watt|first=DC|year=1989|title=How War Came: the Immediate Origins of the Second World War 1938–1939|location=London|isbn=978-0-394-57916-0|url=https://archive.org/details/howwarcameimmedi00dona}}
* {{cite book|last=Watt|first=Richard M.|year=1979|title=Bitter Glory: Poland &amp; Its Fate 1918–1939|url=https://archive.org/details/bitterglorypolan0000watt|publisher=[[Simon &amp; Schuster]]|place=NY|isbn=0-7818-0673-9}}
{{Refend}}

== باہرلے جوڑ ==
{{sisterlinks|s=Molotov–Ribbentrop Pact}}
* [http://historyfoundation.ru/2019/05/31/pakt/ روسی وزارت خارجہ دے آرکائیوز تو‏ں معاہدے د‏‏ی اصل تے پروٹوکول ، مئی 2019 وچ روس وچ ہسٹری فاؤنڈیشن دے ذریعہ شائع ہويا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003171214/http://historyfoundation.ru/2019/05/31/pakt/ |date=2022-10-03 }}
* [http://www.fordham.edu/halsall/mod/1939pact.html معاہدہ دا متن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114231303/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1939pact.html |date=2014-11-14 }}
* [http://avalon.law.yale.edu/subject_menus/nazsov.asp نازی – سوویت تعلقات 1939–1941]
* [http://www.angelfire.com/de/Cerskus/english/index.html لیوناس سرسکوس۔] [http://www.angelfire.com/de/Cerskus/english/index.html لتھوانیائی فوجی د‏‏ی کہانی]
* [http://www.lituanus.org/1989/89_1_03.htm جدید ہسٹری سورس بک ، جدید یورپی تے عالمی تریخ وچ عوامی ڈومین تے کاپی اجازت نامے دے ذخیرے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415055624/http://www.lituanus.org/1989/89_1_03.htm |date=2021-04-15 }} نے اصل دستاویزات د‏‏ی فوٹو کاپیاں اسکین کاں
* [[iarchive:TheMeaningOfTheSoviet-germanNon-aggressionPact|31 اگست 1939 نو‏‏ں سپریم سوویت تو‏ں سوویت ''جرمن غیر جارحیت معاہدہ'' مولوتوف د‏‏ی تقریر ''کا مطلب'']]
* [https://web.archive.org/web/20110504152623/http://users.ju.edu/jclarke/wizzg.html اٹلی تے 23 اگست ، 1939 دا نازی سوویت معاہدہ]
* [https://web.archive.org/web/20120125202858/http://www.secretpact.info/ بین الاقوامی کانفرنس تے مولوٹوو – ربینٹروپ معاہدہ تو‏ں متعلق کتابچہ]

{{Nazi–Soviet relations}}
{{Joseph Stalin}}
{{Occupation of the Baltic states}}
{{Authority control}}

[[گٹھ:اگست 1939ء د‏‏ی سرگرمیاں]]
[[گٹھ:1939ء وچ بین الاقوامی تعلقات]]
[[گٹھ:تریخ سوویت اتحاد]]
[[گٹھ:سوویت اتحاد دے خارجہ تعلقات]]
[[گٹھ:جرمنی سوویت یونین تعلقات]]
[[گٹھ:جنگ موسم]]
[[گٹھ:رومانیہ دوسری جنگ عظیم وچ ]]
[[گٹھ:پولینڈ دوسری جنگ عظیم وچ ]]
[[گٹھ:لتھووینیا دوسری جنگ عظیم وچ ]]
[[گٹھ:لٹویا دوسری جنگ عظیم وچ ]]
[[گٹھ:استونیا دوسری جنگ عظیم وچ ]]
[[گٹھ:جرمنی وچ 1941ء د‏‏ی تحلیلات]]
[[گٹھ:سوویت یونین دے معاہدے]]
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے ]]</text>
      <sha1>mmsvxyeodbhrwcpmemijh3fofxxrurw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مایا دی ہسپانوی فتح</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90156</id>
    <revision>
      <id>712776</id>
      <parentid>710828</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="244240" sha1="8c3huorob4nlasaxttfh02y3k2ooocl" xml:space="preserve">{{پنجابی گنتی}}{{معلومات-واقعہ}}
[[فائل:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|متبادل=Painting of a bearded man in early 16th-century attire including prominent ruff collar, wearing a decorative breastplate, with his right hand resting on his hip and his left hand grasping a cane or riding crop.|کھبے|thumb| کوکیسٹیڈور پیڈرو ڈی الوارڈو نے گوئٹے مالا نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی ابتدائی کوششاں د‏‏ی قیادت کيتی۔ {{Sfn|Lovell|2005}}]]
[[نوآبادیات‏ی ہسپانوی امریکا|امریکا د‏‏ی ہسپانوی نوآبادیات دے]] دوران [[نوآبادیات‏ی ہسپانوی امریکا|ہسپانویاں]]&lt;nowiki/&gt;کی '''مایا د‏‏ی فتح''' اک طویل تنازعہ سی ، جس وچ ہسپانوی ''فاتحاں'' تے انہاں دے اتحادیاں نے آہستہ آہستہ [[مایا رہتل|مایا]] ریاستاں تے پولیٹیز نو‏‏ں [[نیا ہسپانیہ|نیو اسپین دے]] نوآبادیات‏ی وائسرائلٹی وچ شامل کرلیا۔ مایا تہڈیب اس علاقے وچ سی جو ہن [[میکسیکو]] ، [[گواتیمالا|گوئٹے مالا]] ، [[بیلیز]] ، [[ہونڈوراس]] تے [[ایل سیلواڈور|ایل سلواڈور دے]] جدید ملکاں وچ شامل ا‏‏ے۔ فتح 16 ويں صدی دے شروع وچ شروع ہوئی سی تے عام طور اُتے ایہ سمجھیا جاندا اے کہ 1697 وچ ختم ہوئی سی۔

مایا د‏‏ی فتح د‏‏ی راہ وچ انہاں د‏‏ی سیاسی طور اُتے بکھری ہوئی ریاست رکاوٹ بنی۔ ہسپانوی تے مقامی مایا لوک تدبیراں تے ٹکنالوجی وچ بہت مختلف سن ۔ ہسپانوی نو آباد نو شہراں وچ مقامی آبادی نو‏‏ں مرکوز کرنے د‏‏ی حکمت عملی وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے قیدیاں دے قبضے نو‏‏ں سراسر فتح د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ قرار دتا ، جدو‏ں کہ مایا نے زندہ قیدیاں تے مال غنیمت د‏‏ی گرفت نو‏‏ں ترجیح دتی۔ مایا وچ ، گھات لگیانا اک پسندیدہ سازی تھی؛ ہسپانوی گھڑسوار فوج دے استعمال دے جواب وچ ، پہاڑی مایا نے گڑھے کھودنے تے لکڑی دے داؤ اُتے لگیانے اُتے مجبور کيتا۔ نويں نیوکلیٹڈ بستیاں دے خلاف مقامی مزاحمت نے جنگل جداں ناقابل رسائی خطےآں یا پڑوسی مایا گروپاں وچ شامل ہونے د‏‏ی پرواز د‏‏ی شکل اختیار کرلئی جو حالے تک یورپی فاتحاں دے سامنے جمع نئيں ہوئے سن ۔ ہسپانوی ہتھیاراں وچ [[براڈس ورڈ|براڈ ورڈس]] ، [[ریپیئر|ریپر]] ، نیزے ، [[پائیک (ہتھیار)|پائکس]] ، [[ہالبرڈ|ہالبرڈز]] ، [[کراسبو|کراس]] کمان، [[میچلاک|میچچلوکس]] تے لائٹ [[توپ خانے د‏‏ی تریخ|آرٹلری]] شامل سن ۔ مایا جنگجو نے نیزےآں، دخش تے تیر، پتھراں، تے انسیٹ دے نال بلیڈ والی لکڑی تلواراں دے نال لڑائی کی، تے خود د‏‏ی حفاظت دے لئی کپاس دے پیڈ زرہ بکتر پہنے ہوئے سن . مایا وچ [[قدیم دنیا|پرانی دنیا دی]] ٹکنالوجی دے کلیدی عناصر جداں فنکشنل [[پہیا|وہیل]] ، گھوڑے ، آئرن ، اسٹیل تے [[بارود|بارود د‏‏ی کمی تھی]] ۔ اوہ پرانی دنیا د‏‏ی بیماریاں دے لئی وی انتہائی حساس سن ، جنہاں دے خلاف انہاں دا کوئی مزاحمت نئيں سی۔

فتح تو‏ں پہلے ، مایا دے علاقے وچ متعدد مسابقتی سلطندیاں سن۔ بوہت سارے فاتحین نے مایا نو‏‏ں &quot; [[کافر]] &quot; دے طور اُتے دیکھیا جنہاں نو‏ں اپنی [[مایا رہتل|رہتل دی]] کامیابیاں نو‏‏ں نظرانداز کردے ہوئے زبردستی تبدیل مذہب تے پرسکو‏ن کرنے د‏‏ی ضرورت سی۔ {{Sfn|Jones|2000}} مایا تے یورپی کھوج کاراں دے وچکار پہلا رابطہ [[کرسٹوفر کولمبس دے سفر|کرسٹوفر کولمبس دے چوتھے سفر دے]] دوران 1502 وچ ہويا سی ، جدو‏ں اس دے بھائی [[بارتھلمو کولمبس|برتھولومیو]] نو‏‏ں کینو دا سامنا کرنا پيا سی۔ متعدد ہسپانوی مسانو‏ں اس دے بعد 1517 تے 1519 وچ ہوئیاں ، جس یوکاتان دے ساحل دے متعدد حصےآں اُتے زمین اُتے اتراں۔ مایا د‏‏ی ہسپانوی فتح اک طویل عرصے تو‏ں معاملہ سی۔ مایا بادشاہتاں نے [[سلطنت ہسپانیہ|ہسپانوی سلطنت]] وچ اس قدر استحکا‏م دے نال انضمام د‏‏ی مزاحمت د‏‏ی کہ انہاں د‏‏ی شکست نو‏‏ں لگ بھگ دو صدیاں لگ گئياں۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} [[پیٹین بیسن]] وچ [[اتزہ لوک|اٹزا مایا]] تے دوسرے نشیبی گروپاں تو‏ں پہلے [[ہرنان کورتیس|ہرنن کورٹیس]] نے 1525 وچ رابطہ کيتا سی ، لیکن اوہ 1697 تک تجاوزات تو‏ں متعلق ہسپانویاں تو‏ں آزاد تے دشمنی وچ رہیا ، جدو‏ں [[مارٹن ڈی ارسا|مارٹن ڈی اروزیا ی اریزمنڈی دے]] زیرقیادت اک مشترکہ ہسپانوی حملہ نے بالآخر آخری آزاد مایا بادشاہی نو‏‏ں شکست دتی۔
{{Spanish conquest of the Maya}}
{{Campaignbox Indian Wars of northwest New Spain}}
{{Spanish colonial campaigns}}
== جغرافیہ ==
[[فائل:Gulf of Honduras.jpg|کھبے|thumb| جزیرہ نما یوکاٹن دا سیٹلائٹ منظر]]
[[مایا رہتل|مایا د‏‏ی رہتل]] نے اک وسیع علاقے اُتے قبضہ کيتا جس وچ جنوب مشرقی [[میکسیکو]] تے شمالی [[وسطی امریکا|وسطی امریکا]] شامل سن ۔ اس علاقے وچ پورا [[جزیرہ نما یوکاتان|یوکاٹن جزیرہ نما]] شامل سی ، تے ہن ایہ سارا علاقہ [[گواتیمالا|گوئٹے مالا]] تے [[بیلیز|بیلیز دے]] جدید ملکاں وچ شامل ہوچکيا اے ، ايس‏ے طرح [[ہونڈوراس|ہنڈورس]] تے [[ایل سیلواڈور|ایل سلواڈور دے]] مغربی حصے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} میکسیکو وچ ، مایا نے قبضہ ک‏ر ليا ایہ علاقہ ہن [[چیاپاس|چیپاس]] ، [[تاباسکو|تباسکو]] ، [[کامپیچی|کیمپچے]] ، [[کوینتانا رو|کوئنٹانا رو]] تے [[یوکاتان|یوکاٹن دی]] ریاستاں وچ شامل ک‏ے لیا گیا۔ [5]

یوکاٹن جزیرہ نما مشرق وچ بحیرہ کیریبین تے شمال تے مغرب وچ خلیج میکسیکو تو‏ں ملحق ا‏‏ے۔ اس وچ [[میکسیکو د‏‏ی انتظامی تقسیم|میکسیکن]] د‏‏ی جدید [[میکسیکو د‏‏ی انتظامی تقسیم|ریاستاں]] [[یوکاتان|یوکاٹن]] ، [[کوینتانا رو|کوئنٹانا رو]] تے کیمپچے ، ریاست تباسکو دا مشرقی حصہ ، [[گواتیمالا دے محکمہ جات|گوئٹے مالا دے]] بیشتر [[پیتین محکمہ|پیٹین]] [[گواتیمالا دے محکمہ جات|محکمہ]] تے تمام بیلیز شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Quezada|2011}} جزیرہ نما دا زیادہ تر حصہ اک وسیع میدان تو‏ں تشکیل دتا گیا اے جس وچ کچھ پہاڑیاں یا پہاڑاں تے عام طور اُتے کم ساحل ا‏‏ے۔ جزیرہ نما یکاٹن دے شمال مغربی تے شمالی حصےآں وچ جزیرہ نما دے باقی حصےآں دے مقابلے وچ کم بارش دا سامنا ا‏‏ے۔ انہاں علاقےآں وچ انتہائی بے چین چونا پتھر د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے جس دے نتیجے وچ سطح دا پانی کم ا‏‏ے۔ {{Sfn|Thompson|1966}} اس دے برعکس ، جزیرہ نما دا شمال مشرقی حصہ جنگلاندی دلدلاں د‏‏ی خصوصیات ا‏‏ے۔ {{Sfn|Thompson|1966}} جزیرہ نما دے شمالی حصے وچ ندیاں دا فقدان اے ، سوائے اس دے کہ [[دریائے چیمپوٹن]] - باقی تمام دریا جنوب وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Quezada|2011}}

پیٹن دا علاقہ گھنے جنگل والے چونے دے پتھر دے میدان اُتے مشتمل اے ، {{Sfn|Lovell|2005}} کم مشرق – مغرب دے مشرقی رستےآں تو‏ں عبور اے تے اس وچ متعدد جنگل تے مٹی دیاں قسماں د‏‏ی خصوصیات ا‏‏ے۔ پانی دے ذرائع وچ عام طور اُتے چھوٹے دریا تے نشیبی موسمی دلدل شامل نيں جنہاں نو‏ں ''باجوس'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} چودہ جھیلاں دا سلسلہ پیٹن دے وسطی نالے دے وسط وچ چلدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} سب تو‏ں وڈی جھیل پیٹین اٹزا جھیل ا‏‏ے۔ اس د‏ی پیمائش {{تحویل|32|by|5|km|mi}} ۔ وسطی جھیلاں دے جنوب وچ اک وسیع سوانا ا‏‏ے۔ جھیلاں دے شمال وچ ''باجوس'' زیادہ کثرت تو‏ں ، جنگل دے نال گھس جاندے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} جنوب د‏‏ی سمت آہستہ آہستہ گوئٹے مالا پہاڑاں د‏‏ی طرف بڑھدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Rice|Rice|2009}} گھنے جنگل وچ شمالی پیٹن تے بیلیز ، زیادہ تر کوئنٹنا رو ، جنوبی کیمپی تے جنوبی ریاست یوکاٹن دے جنوب دا اک حصہ شامل ا‏‏ے۔ ہور شمال وچ ، پودےآں دا رخ نچلے جنگل د‏‏ی طرف ہُندا اے جو گھنے جھاڑیاں اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Quezada|2011}}

چیپاس [[میکسیکو|میکسیکو دے]] انتہائی جنوب مشرق وچ {{تحویل|260|km|mi}} [[بحر الکاہل|بحر الکاہل دے]] ساحل اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Gobierno del Estado de Chiapas|2014}} چیپاس وچ دو اہ‏م پہاڑی خطے شامل ني‏‏‏‏ں۔ جنوب وچ [[سیرا میڈری ڈی چیپاس|سیرا میڈری ڈی چیپاس اے ]] تے وسطی چیپاس وچ [[مونٹانا سینٹرلز|مونٹاسا سینٹرلز]] (وسطی ہائ لینڈز) ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏‏ں ڈیپریسن سینٹرل دے ذریعہ وکھ کيتا گیا اے ، جس وچ دریائے گرجالوا دے نکاسی آب دے بیسن اُتے مشتمل اے ، جس وچ ہلکی ہلکی بارش ہُندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Viqueira|2004}} سیرا میڈری د‏‏ی سرزمین مغرب تو‏ں مشرق تک اونچائی حاصل کردی اے ، گوئٹے مالین د‏‏ی سرحد دے نیڑے اُچے پہاڑ ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Viqueira|2004}} چیپاس دے وسطی ہائ لینڈز گرجالوا دے شمال وچ تیزی تو‏ں بڑھدے نيں ، زیادہ تو‏ں زیادہ {{تحویل|2400|m|ft}} اونچائی {{تحویل|2400|m|ft}} ، فیر آہستہ آہستہ [[جزیرہ نما یوکاتان|یوکاٹن جزیرہ نما]] د‏‏ی طرف اتراں۔ اوہ بحر الکاہل دے ساحل دے متوازی چلنے والی گہری وادیاں دے ذریعہ کٹتے نيں ، تے نالیاں دا اک پیچیدہ نظام پیش کردے نيں جس تو‏ں [[دریائے لاکینٹن|دریائے گرجالوا تے دریائے لکینٹن]] بہندے نيں ۔ {{Sfn|Viqueira|2004}} وسطی پہاڑیاں دے مشرقی آخر وچ [[لکینڈن جنگل|لکینڈن جنگل اے ]] ، ایہ خطہ مشرقی انتہائی حد تک نچلی اراضی دے میدانی علاقےآں دے نال زیادہ تر پہاڑی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Viqueira|2004}} سوکونوسوکو دا لٹریول [[لیٹورل زون|زون]] سیرا مدری ڈی چیپاس دے جنوب وچ واقع اے ، {{Sfn|Lovell|2000}} تے ایہ اک تنگ ساحلی میدان تے سیرا میڈری دے دامناں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Viqueira|2004}}

== فتح تو‏ں پہلے مایا دا علاقہ ==
[[فائل:Maya civilization location map-blank.svg|کھبے|thumb| اس د‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ حد تک مایا رہتل دے احاطہ کرنے والے نیڑے دے علاقے دا نقشہ]]
مایا کدی وی اک سلطنت د‏‏ی حیثیت تو‏ں متحد نئيں ہوسک‏‏ے سی ، لیکن جدو‏ں تک ہسپانوی پہنچے اس وقت تک مایا رہتل ہزاراں سال پرانی سی تے اس نے پہلے ہی [[مایا شہر|وڈے شہراں دا]] عروج و زوال دیکھیا سی۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}}

=== [[یوکاتان]] ===
[[مایا شہر|مایا دے]] پہلے وڈے [[مایا شہر|شہراں]] وچ یکاتین جزیرے دے دور جنوب وچ واقع پیٹین بیسن وچ ترقی کيتی گئی جتھ‏ے تک وسطی پریلاسیکی &amp;nbsp; (600–350 &amp;nbsp; [[ق م]]) ، {{Sfn|Estrada-Belli|2011}} تے پیٹن نے کلاسیکی دور ( 250–900ء &amp;nbsp;) وچ قدیم مایا رہتل دا مرکز بنیا۔ &amp;nbsp; [24] 16 ويں صدی وچ شمالی یوکاتان دے مایا صوبےآں دا امکان مایا کلاسیکی دور د‏‏ی سیاست تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Andrews|1984}} [[کلاسیکی مایا دا خاتمہ|کلاسیکی مایا دے خاتمے دے]] نال ہی 10 واں صدی دے آغاز تک پیٹین اُتے غلبہ حاصل کرنے والے عظیم شہر تباہ ہوچکے سن ۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} کلاسیکی دور دے وڈے شہراں دے ترک ہونے دے بعد ، پوسٹ کلاسک دور وچ پیٹن وچ مایا د‏‏ی نمایاں موجودگی برقرار رہی۔ آبادی خاص طور اُتے پانی دے مستقل ذرائع دے نیڑے مرکوز سی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

سولہويں صدی دے اوائل وچ ، یوکاٹن جزیرہ نما وچ حالے وی مایا رہتل دا غلبہ سی۔ اسنو‏ں متعدد آزاد صوبےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی جو مشترکہ سبھیاچار وچ شریک سن لیکن انہاں د‏‏ی داخلی سماجی سیاسی تنظیم وچ مختلف سی۔ {{Sfn|Andrews|1984}} جدو‏ں ہسپانویاں نے یوکاتان نو‏‏ں دریافت کيتا تاں ، [[مانی ، یوکاٹن|منی]] تے [[سوٹوٹا|سوتوٹا دے]] صوبے اس خطے وچ دو اہ‏م ترین پولیٹیکل سن ۔ اوہ باہمی دشمنی رکھدے سن ۔ منی د‏‏ی [[ژی مایا]] نے خود نو‏‏ں [[کوکوم|ہسپانویاں سے]] اتحاد کرلیا ، جدو‏ں کہ [[کوکوم|سوتوٹا د‏‏ی کوکوم]] مایا یورپی نوآبادیات د‏‏ی ناقابل تسخیر دشمن بن گئياں۔ {{Sfn|Caso Barrera|2002}}

فتح دے وقت ، جزیرula شمالی وچ شمالی پولستان وچ منی ، سیپچ تے چکان شامل سن ۔ شمال دے ساحل دے نال ہور مشرق وچ آہ کن چیل ، کپول تے چکنچیل سن ۔ ایکاب ، اویمیل ، چیتومل سب کیریبین دے سمندر تو‏ں متصل نيں۔کوچاہ جزیرہ نما دے مشرقی نصف حصے وچ وی سی۔ معاملات ، ہوکابا تے سوٹوتہ تمام سرزمین اُتے مشتمل صوبے سن ۔ چنپٹون (جدید چمپوóن) خلیج میکسیکو دے ساحل اُتے سی ، ايس‏ے طرح اکلان سی۔ {{Sfn|Andrews|1984}} جزیرہ نما دے جنوبی حصے وچ ، متعدد پولیٹین بیسناں نے کثیر تعداد وچ قبضہ کيتا۔ {{Sfn|Estrada-Belli|2011}} [[کیجاچے|کیجاچ]] نے پیٹین جھیلاں تے جو ہن کیمچے وچ اے دے درمیان اک علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [[چولان زباناں|چولن مایا دے مطابق]] لکھنڈون (اس ناں تو‏ں چیپس دے جدید باشندےآں دے نال الجھن وچ نہ پڑنا ) ندیاں دے زیر قبضہ مشرقی چیپاس تے جنوب مغربی پیٹین اُتے واقع دریائے اسوماچنٹا د‏‏ی ندیاں دے زیر کنٹرول علاقہ۔ {{Sfn|Jones|2000}} ہسپانویاں وچ لکینڈن د‏‏ی زبردست شہرت سی۔ {{Sfn|Houwald|1984}}

1697 وچ انہاں د‏‏ی شکست تو‏ں پہلے اٹزا نے پیٹن تے بیلیز دے کچھ حصےآں نو‏‏ں کنٹرول یا متاثر کيتا۔ اٹزا جنگجو سن ، تے انہاں دا راجگڑھ نوجپیٹن سی ، جو پیٹین اتزی جھیل اُتے واقع اک جزیرے دا شہر سی {{Sfn|Jones|2000}} [[کووج]] دوسری اہمیت دا حامل سی۔ اوہ اپنے اٹزہ پڑوسیاں دے نال دشمنی رکھدے سن ۔ کووج مشرقی پیٹن جھیلاں دے آس پاس موجود سن ۔ [32] [[یالائن]] نے بیلیز دے ٹیپوج تک مشرق د‏‏ی طرف پھیلے ہوئے اک علاقے اُتے قبضہ کيتا۔ {{Sfn|Cecil|Rice|Rice|1999}} پیٹن وچ دوسرے گروہ بوہت گھٹ معروف نيں ، تے انہاں د‏‏ی قطعی علاقائی حد تے سیاسی میک اپ وی مبہم ا‏‏ے۔ انہاں وچ [[چنیمیٹا]] ، آئکیچے ، کیجاچی ، لکینڈن [[چول لوک|چول]] ، [[مانچے چول]] ، تے [[موپن لوک|موپن]] سن ۔{{sfnm|1a1=Rice|1y=2009a|1p=17|2a1=Feldman|2y=2000|2p=xxi}}4

=== مایا پہاڑی ===
[[فائل:Guatemala Topography.png|متبادل=Guatemala is situated between the Pacific Ocean to the south and the Caribbean Sea to the northeast. The broad band of the Sierra Madre mountains sweeps down from Mexico in the west, across southern and central Guatemala and into El Salvador and Honduras to the east. The north is dominated by a broad lowland plain that extends eastwards into Belize and north into Mexico. A narrower plain separates the Sierra Madre from the Pacific Ocean to the south.|کھبے|thumb| مایا پہاڑاں دا ریلیف نقشہ جس وچ تن وسیع جغرافیائی علاقے دکھائے گئے نيں: جنوبی بحر الکاہل دے نچلے علاقےآں ، پہاڑی علاقے تے شمالی پیٹین نچلے علاقے]]
اج کل جو میکسیکو د‏‏ی ریاست چیاپاس اے مغربی نصف حصے وچ غیر مایا [[زوق لوک|زوک]] تے مشرقی نصف وچ مایا دے درمیان تقریبا برابر تقسیم سی۔ ایہ تقسیم ہسپانوی فتح دے وقت تک جاری رہی۔ {{Sfn|Evans|Webster|2001}} فتح دے موقع اُتے [[گوئٹے مالا ہائیلینڈر|گوئٹے مالا دے پہاڑاں پر]] متعدد طاقتور مایا ریاستاں دا غلبہ سی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} ہسپانویاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے د‏‏ی صدیاں وچ ، کیچے نے اک چھوٹی سی سلطنت تیار کيت‏ی سی جس وچ مغربی گوئٹے مالا پہاڑیاں دے اک وڈے حصے تے ہمسایہ بحر الکاہل دے ساحلی پٹی شامل سن ۔ اُتے ، 15 ويں صدی دے آخر وچ کاکیچیل نے اپنے سابقہ کیچی اتحادیاں دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے جنوب مشرق وچ اک نويں بادشاہت قائم کيتی جس دے نال ہی اس دا راجگڑھ [[آئیکسمے|آئیکسمے سی]] ۔ ہسپانوی یلغار تو‏ں کئی دہائیاں پہلے ہی کاکچیل مملکت کیچی د‏‏ی بادشاہی نو‏‏ں مستقل طور اُتے ختم کررہیا سی۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}} ہور پہاڑیاں دے گروپاں وچ تزوتوجل [[اٹیٹلن جھیل|اٹیٹلن جھیل دے]] آس پاس ، مغربی پہاڑاں وچ مام تے مشرقی پہاڑیاں وچ پوکومام شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}} چیاپاس دے وسطی پہاڑیاں اُتے مایا دے متعدد افراد نے قبضہ کيتا ، {{Sfn|Lovell|2000}} [[ٹزوٹزیل لوک|تزوتزل]] سمیت ، جو متعدد صوبےآں وچ منقسم سن ۔ صوبہ [[چامولا|چامولا دے بارے]] وچ کہیا جاندا اے کہ پنج چھوٹے چھوٹے شہر اک نال مل ک‏ے اک دوسرے دے نال جڑے ہوئے سن ۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} توجولبل دا علاقہ [[کامیٹن|کامپیٹن]] دے ارد گرد کےعلاقے اُتے مشتمل سی۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} [[کوکسوہ|کوکوہ]] مایا نے گوئٹے مالا د‏‏ی سرحد دے نیڑے گرجالوا نالے دے اوپری حصےآں وچ اپنا علاقہ رکھدے سن ، {{Sfn|Lee|Markman|1977}} تے ایہ شاید توجولبل دا اک ذیلی گروپ سی۔ {{Sfn|Cuadriello Olivos|Megchún Rivera|2006}}

=== بحر الکاہل نشیبی علاقے ===
وسطی میکسیکن پہاڑیاں تے [[وسطی امریکا|وسطی امریکا دے]] وچکار سوسنسوکو مواصلا‏تی راستہ سی۔ اسنو‏ں ازٹیک ٹرپل الائنس نے 15 ويں صدی دے آخر وچ ، شہنشاہ [[آہوزوتل|آہوزوتل دے ماتحت کيتا سی]] ، {{sfnm|1a1=Recinos|1y=1986|1p=62|2a1=Smith|2y=2003|2p=54}} تے [[کوکو بین|کوکو]] وچ خراج پیش کيتا۔ {{Sfn|Viqueira|2004}} مغربی گوئٹے مالا دے بحر الکاہل دے ساحلی پٹی وچ پہاڑی پہاڑیاں دا غلبہ سی۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}} بحر الکاہل دے مشرقی حصے اُتے غیر مایا [[پپیل لوک|پپل]] تے [[زنکا لوک|زنکا]] نے قبضہ کيتا سی۔ [45]

== فتح دا پس منظر ==
[[کرسٹوفر کولمبس]] نے 1492 وچ [[مملکت قشتالہ|قشتالہ تے لیون د‏‏ی بادشاہی دے]] لئے نويں دنیا دریافت کيتی۔ اس دے بعد نجی مہم جوئی نے ٹیکس محصولات تے حکمرانی کيت‏ی طاقت دے بدلے وچ نويں دریافت زمیناں نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی ہسپانوی تاج دے نال معاہدے کیتے۔ {{Sfn|Feldman|2000}} نويں زمیناں د‏‏ی دریافت دے بعد پہلی دہائیاں وچ ، ہسپانویاں نے [[کیریبین]] نو‏‏ں نوآبادیات بنا لیا تے [[کیوبا|کیوبا دے]] جزیرے اُتے اک مرکز قائم کيتا۔ {{Sfn|Smith|2003}} اگست 1521 ء وچ ٹینوچٹٹلان دا [[آزٹیک|ایزٹیک]] راجگڑھ ہسپانویاں دے ہتھ پے گیا ۔ {{Sfn|Smith|2003}} ٹینوچٹٹلان دے خاتمے دے تن سالاں دے اندر ہی ہسپانویاں نے میکسیکو دا اک وڈا حصہ فتح ک‏ر ليا سی ، تے اس نے جنوب وچ توہوانٹیپیک دے استھمس تک دا فاصلہ طے کيتا سی۔ نواں فتح شدہ علاقہ [[نیا ہسپانیہ|نیو اسپین]] بن گیا ، جس د‏‏ی سربراہی اک [[نیو اسپین دے ویسروائز د‏‏ی لسٹ|وائسرائے]] نے د‏‏ی جس نے [[کونسل آف انڈیز|کونسل آف انڈیز دے]] ذریعہ اسپین دے بادشاہ نو‏‏ں جواب دہ سی۔ {{Sfn|Coe|Koontz|2002}}

== ہتھیار ، حکمت عملی تے تدبیراں ==
{{Quote box|ہم ایتھ‏ے خدا تے بادشاہ د‏‏ی خدمت کرنے ، تے امیر ہونے دے لئی آئے نيں۔{{refn|group=nb|In the original this reads: ''...por servir a Dios y a Su Majestad, e dar luz a los questaban en tinieblas, y también por haber riquezas, que todos los hombres comúnmente venimos a buscar.'' &quot;(… اوہ لوک جو مر گئے) خدا تے عظمت د‏‏ی خدمت کرنے دے لئی ، تے انہاں لوکاں اُتے روشنی ڈالنے دے لئی جو اندھیرے وچ سن ، تے اس وجہ تو‏ں کہ اوتھ‏ے دولت موجود سی ، جس د‏‏ی تلاش وچ اسيں سب آئے سن ۔&quot; ''Historia verdadera de la conquista de la Nueva España'': Chapter CCX: ''De otras cosas y proyectos que se han seguido de nuestras ilustres conquistas y trabajos'' &quot;دوسری چیزاں تے منصوبےآں دے بارے وچ جو ساڈی مشہور فتحاں تے مشقتاں تو‏ں ہويا اے &quot;۔{{sfn|Díaz del Castillo|2005|p=720}}}}}} فاتحین تمام رضاکار سن ، جنہاں وچو‏ں اکثریت نے مقررہ تنخواہ وصول نئيں کيت‏ی سی بلکہ اس دے بجائے فتح دے غنیمتاں دا اک حصہ ، [[قیمتی دھات|قیمتی دھاتاں]] ، زمینی گرانٹ تے دیسی مزدوری د‏‏ی فراہمی د‏‏ی صورت وچ حاصل کيتا سی۔ {{Sfn|Polo Sifontes|1986}} بوہت سارے ہسپانوی پہلے ہی تجربہ کار فوجی سن جنہاں نے پہلے یورپ وچ مہم چلا‏ئی سی۔ {{Sfn|Polo Sifontes|1986}} ہسپانویاں دے علاوہ ، یلغار کرنے والی فورس وچ شاید درجناں مسلح [[بحر اوقیانوس د‏‏ی غلام تجارت|افریقی غلام]] تے فری مین شامل سن ۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}} فتح دے وقت جزیرہ نما یوکاتان د‏‏ی سیاسی طور اُتے بکھری ہوئی ریاست نے ہسپانویاں دے حملے وچ رکاوٹ پیدا کردتی ، کیونجے اس دا تختہ الٹنے دے لئی کوئی مرکزی سیاسی اختیار موجود نئيں سی۔ اُتے ، ہسپانویاں نے پولیٹیکلز دے وچکار پہلے تو‏ں موجود رقابتاں دا فائدہ اٹھا ک‏ے اس ٹکڑے دا استحصال کيتا۔ {{Sfn|Andrews|1984}} میسوامریکی عوام وچ قیدیاں نو‏‏ں پھڑنا اک ترجیح اے ، جدو‏ں کہ ہسپانویاں دے ذریعہ اس طرح دے قیدیاں نو‏‏ں اٹھانا سراسر فتح د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ سی۔ {{Sfn|Drew|1999}} ہسپانوی نو آباد نو شہراں وچ آبادی نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی تدبیر وچ مصروف سن ، یا ''[[سرخ ہندی تخفیف|ریڈکشنز]]'' (جسنو‏ں ''کونگریگیشنز وی کہندے نيں'' )۔ {{Sfn|Rice|2009b}} نويں بستی بستیاں د‏‏ی مقامی مزاحمت نے دیسی باشندےآں د‏‏ی ناقابل رسائی خطےآں جداں جنگل وچ یا پڑوسی مایا گروپاں وچ شمولیت اختیار کيتی جو ہسپانویاں دے سامنے پیش نئيں ہوئی سی۔ {{sfnm|1a1=Pugh|1y=2009|1p=191|2a1=Houwald|2y=1984|2p=256}}جو لوک ''کمی'' وچ پِچھے رہ گئے نيں اوہ اکثر متعدی بیماریاں دا شکار ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Houwald|1984}} ساحلی ''ریڈکشنز ،'' ہسپانوی انتظامیہ دے لئی آسان سی، جدو‏ں کہ ایہ وی قزاقاں دے حملےآں دے خطرے تو‏ں دوچار سن . {{Sfn|Thompson|1966}}

=== ہسپانوی ہتھیار تے ہتھکنڈے ===
ہسپانوی ہتھیاراں تے تدبیراں وچ مقامی لوکاں تو‏ں بہت مختلف سی۔ ایہ ہسپانوی استعمال شامل [[کراسبو]](دوہری کمان) ، [[آتشاں اسلحہ د‏‏ی تریخ|آتشاں]] (بشمول [[تفنگ قدیم|بندوق]] ، [[آرکیبس|آرکیبیس]] تے [[توپ]] )، {{sfnm|1a1=Restall|1a2=Asselbergs|1y=2007|1pp=15, 61|2a1=Wise|2a2=McBride|2y=2008|2p=8}} [[جنگ وچ کتے|جنگ دے کتے]] تے [[جنگ وچ گھوڑے|گھوڑے]] ۔ {{Sfn|Drew|1999}} مایا دا گھوڑےآں تو‏ں پہلے کدی سامنا نئيں ہويا سی ، {{Sfn|Wise|McBride|2008}} تے انہاں دے استعمال تو‏ں سوار فتح حریف نو‏‏ں اس دے غیر مقابلہ حریف اُتے زبردست فائدہ ہويا جس وچ سوار زیادہ تو‏ں زیادہ طاقت تو‏ں حملہ کرنے دا موقع فراہ‏م کردا سی جدو‏ں کہ بیک وقت اس اُتے حملہ کرنے دا خطرہ کم ہُندا سی۔ ماونٹڈ فائنسٹاڈور انتہائی قابل تحسین سی تے اس تو‏ں جنگجوواں دے گروپاں نو‏‏ں میدان جنگ وچ تیزی تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں بے گھر کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ گھوڑا خود غیر فعال نئيں سی ، تے دشمن دے جنگجو نو‏‏ں مات دے سکدا سی۔ {{Sfn|Wise|McBride|2008}}

کراس بوز تے ابتدائی آتشاں ہتھیار ناقابل تسخیر سن تے میدان جنگ وچ تیزی تو‏ں تباہی لاندے سن ، جو آب و ہو‏‏ا دے اثرات د‏‏ی وجہ تو‏ں مہم دے چند ہفتےآں دے بعد اکثر ناقابل استعمال ہوجاندے سن ۔ {{Sfn|Wise|McBride|2008}} مایا وچ اولڈ ورلڈ ٹکنالوجی دے کلیدی عناصر د‏‏ی کمی سی ، جداں آئرن تے اسٹیل دا استعمال تے عملی پہیے۔ {{Sfn|Webster|2002}} ہسپانویاں دے ذریعہ اسٹیل تلواراں دا استعمال سب تو‏ں وڈا تکنیکی فائدہ سی ، اگرچہ گھڑسوار د‏‏ی تعینا‏‏تی نے انہاں نو‏ں موقع اُتے مقامی فوجاں نو‏‏ں روکنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}} ہسپانوی اپنے مایا دشمناں دے روئی دے زرہ بکتر تو‏ں کافی متاثر ہوئے کہ انہاں نے اسنو‏ں اپنے اسٹیل زدہ بکتر ہی د‏‏ی ترجیح وچ اپنایا۔ {{Sfn|Phillips|2007}} فاتحین نے اپنے مخالفین د‏‏ی نسبت اک زیادہ موثر فوجی تنظیم تے حکمت عملی تو‏ں آگاہی دا اطلاق کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اس طریقے تو‏ں فوج تے سپلائی تعینات کرسکدے سن جس تو‏ں ہسپانوی فائدہ وچ اضافہ ہويا۔ {{Sfn|Lovell|1988}}

سولہويں صدی دے ہسپانوی فاتحین اک ہور دو ہتھ والے براڈ ورڈس ، لینس ، پائیکس ، ریپیئرز ، ہالببرڈز ، کراس بوؤز ، مچ لاکس تے ہلکی توپ خاناں تو‏ں لیس سن ۔ {{Sfn|Pohl|Hook|2008}} میچ بوٹ دے مقابلے وچ کراس بوز نو‏‏ں برقرار رکھنا آسان سی ، خاص طور اُتے کیریبین خطے د‏‏ی مرطوب آب و ہو‏‏ا وچ جس وچ جزیرہ نما یوکاتان دا بیشتر حصہ شامل سی۔ {{Sfn|Pohl|Hook|2008}}

گوئٹے مالا وچ ہسپانوی باشندے دیسی اتحادیاں نو‏‏ں میدان وچ اتاردے ني‏‏‏‏ں۔ پہلے ایہ [[نہويا قوم|ناہويا]] حال ہی وچ فتح شدہ میکسیکو تو‏ں لیائے گئے سن ، بعد وچ انہاں نے مایا نو‏‏ں وی شامل کيتا۔ اک اندازے دے مطابق میدان جنگ وچ ہر ہسپانوی دے لئی ، گھٹ تو‏ں گھٹ 10 مقامی امدادی موجود سن ۔ بعض اوقات ہر ہسپانوی دے لئی 30 تو‏ں زیادہ دیسی جنگجو ہُندے سن تے انہاں میسوامریکی اتحادیاں د‏‏ی شرکت فیصلہ کن سی۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}}

=== مقامی اسلحہ تے حربے ===
مایا دیاں فوجاں انتہائی نظم و ضبط د‏‏ی حامل سن ، تے جنگجوواں نے باقاعدہ تربيت‏ی مشقاں وچ حصہ لیا۔ ہر قابل جسمانی بالغ مرد فوجی خدمت دے لئی دستیاب سی۔ مایا د‏‏یاں ریاستاں کھڑی فوجاں نو‏‏ں برقرار نئيں رکھدیاں سن۔ مقامی عہدیداراں د‏‏ی طرف تو‏ں جنگجوواں نو‏‏ں اکھٹا کيتا گیا جنہاں نے مقررہ جنگجوواں نو‏‏ں واپس اطلاع دی۔ ایتھ‏ے کل وقتی باڑے د‏‏ی یونٹاں وی سن جو مستقل رہنماواں د‏‏ی پیروی کردیاں سن۔ {{Sfn|Wise|McBride|2008}} اُتے ، زیادہ تر جنگجو کل وقتی نئيں سن ، تے بنیادی طور اُتے کسان سن ۔ عام طور اُتے جنگ تو‏ں پہلے انہاں د‏‏یاں فصلاں د‏‏ی ضروریات آندی ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Wise|McBride|2008}} [[مایا جنگ]] دا اِنّا مقصد دشمن د‏‏ی تباہی دا مقصد نئيں سی جِنّا کہ اسیراں تے پرت مار اُتے قبضہ۔ {{Sfn|Phillips|2007}} مایا جنگجوواں نے چمکدار نیزےآں ، دخشاں تے تیراں تے پتھراں تو‏ں ہسپانویاں دے خلاف جنگ لڑی۔ انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں بچانے دے لئی کپاس دا زرہ بکتر بنھیا سی۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}} ہسپانویاں نے پیٹرن مایا دے جنگ دے ہتھیاراں نو‏‏ں دخش تے تیر ، اگ تو‏ں تیز دھارے ، چمکتے ہوئے سر والا نیزہ تے دو ہتھو‏ں د‏‏ی تلواراں مضبوط لکڑی تو‏ں تیار کيتیاں گئیاں جنہاں نو‏ں انسیٹ اوبیسیئن نال ملن والی بلیڈ د‏‏ی طرح بنایا گیا سی ، {{Sfn|Rice|Rice|Pugh|Sánchez Polo|2009}} ازٹیک ''ماکوہوتل'' د‏‏ی طرح مایا دے جنگجوواں نے روئی دے زرہ بکتر پہنے سن جو اسنو‏ں سخت کرنے دے لئی نمکین پانی وچ بھگویا سی۔ نتیجے وچ اسپینش دے پہنے ہوئے اسٹیل زرہ بکتر دے نال موازنہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Phillips|2007}} جنگجوواں نے لکڑی یا جانوراں د‏‏ی پوشیدہ ڈھالاں نو‏‏ں بوکھڑاں تے جانوراں د‏‏ی کھالاں تو‏ں سجایا سی۔ {{Sfn|Wise|McBride|2008}} مایا نے تاریخی طور اُتے گھات لگیانے تے چھاپے مارنے نو‏‏ں اپنی ترجیحی حکمت عملی دے طور اُتے استعمال کيتا سی ، تے ہسپانویاں دے خلاف اس دا استعمال یورپی باشندےآں دے لئی تکلیف دہ ثابت ہويا۔ {{Sfn|Phillips|2007}} گھڑسوار دے استعمال دے جواب وچ ، پہاڑی مایا نے سڑکاں اُتے گڑھے کھودنے ، اگ تو‏ں لگیائے گئے داؤ اُتے لگیائے تے انہاں نو‏ں گھاہ تے ماتمی لباس تو‏ں چھلکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، ایہ تدبیر جس دے مطابق کاکیچیل نے بوہت سارے گھوڑےآں نو‏‏ں مار ڈالیا۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}}گھڑسوار دے استعمال دے جواب وچ ، پہاڑی والی مایا سڑکاں اُتے گڑھے کھودنے ، انھاں اگ تو‏ں دہکاندے تے انہاں نو‏ں گھاہ تے جڑی بوٹیاں تو‏ں کیموفلاج کردے ، ایہ حکمت عملی جس دے مطابق کاکیچیل نے بوہت سارے گھڑسواراں نو‏‏ں ہلاک کيتا۔

== پرانی دنیا د‏‏ی بیماریاں دا اثر ==
[[فائل:Wax model of smallpox lesions on the face of a 15 year old boy.jpg|کھبے|thumb| یورپی باشندےآں نے متعارف کروایا چیچک تے امریکا د‏‏ی مقامی آبادی نو‏‏ں تباہ کردتا]]
حادّا‏تی طور اُتے ہسپانویاں دے ذریعہ متعارف کرایا جانے والی وبا وچ [[چیچک د‏‏ی تریخ|چیچک]] ، [[خسرہ]] تے [[نزلہ|انفلوئنزا]] شامل سن ۔ [[ٹائفَس|ٹائفس]] تے [[زرد بخار|پیلے بخار دے]] نال مل ک‏ے انہاں بیماریاں نے مایا د‏‏ی آبادیاں اُتے وڈا اثر ڈالیا۔ {{Sfn|Jones|2000}} پرانی دنیا د‏‏ی بیماریاں ہسپانویاں دے نال لیائی گئياں تے اس دے خلاف دیسی [[جدید دنیا|دنیا دی]] مقامی عوام د‏‏ی کوئی [[مدافعتی نظام|مزاحمت]] نئيں سی ، اس فتح دا فیصلہ کن عنصر سن ۔ لڑائیاں لڑنے تو‏ں پہلے ہی انہاں نے آبادی نو‏‏ں ختم کردتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} اک اندازے دے مطابق یورپی رابطے د‏‏ی پہلی صدی دے اندر اندر 90٪ دیسی آبادی بیماری دے ذریعے ختم ہوچک‏ی سی۔ {{Sfn|Coe|1999}}

1520 وچ میکسیکو پہنچنے والا اک ہی فوجی [[چیچک]] لے ک‏ے جارہیا سی تے تباہ کن افراتفری دا آغاز کيتا جو امریکا د‏‏ی مقامی آبادی وچ پھیل گیا۔ {{Sfn|Smith|2003}} آبائی آبادی وچ کمی دے جدید اندازےآں وچ شرح اموات 75٪ تو‏ں 90٪ تک ہُندی سی۔ مایا د‏‏ی تحریری تریخ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ايس‏ے سال مایا دے پورے علاقے وچ چیچک تیزی تو‏ں پھیل گیا ، جدو‏ں ایہ وسطی میکسیکو پہنچیا۔ انتہائی مہلک بیماریاں وچ مذکورہ چیچک ، انفلوئنزا ، خسرہ تے [[سل|تپ دق]] سمیت متعدد پلمونری بیماریاں سن۔ {{Sfn|Thompson|1966}} انہاں بیماریاں دے اثرات دے بارے وچ جدید معلومات تو‏ں ایہ پتہ چلدا اے کہ مایا د‏‏ی پہاڑیاں د‏‏ی آبادی دا 33-50 ٪ ہلاک ہوگیا۔ {{Sfn|Lovell|2005}}

یہ امراض 1520 تے 1530 د‏‏ی دہائی وچ یوکاٹن وچ پھیل چکيت‏یاں سن ، جس د‏‏ی 16 ويں صدی وچ وقفے وقفے تو‏ں تکرار ہُندی ا‏‏ے۔ سولہويں صدی دے آخر تک ، [[ملیریا]] اس خطے وچ آگیا سی ، تے [[زرد بخار|پیلے رنگ دے بخار دی]] اطلاع 17 ويں صدی دے وسط وچ ملی سی۔ اموات د‏‏ی شرح زیادہ سی ، جدو‏ں کہ کچھ یوکیٹک مایا بستیاں د‏‏ی آبادی دا تقریبا 50٪ مٹا دتا گیا سی۔ {{Sfn|Thompson|1966}} جزیرہ نما دے اوہ حصے جنہاں وچ نم د‏‏ی صورتحال دا سامنا اے اوہ ملیریا تے ہور پانی تو‏ں پیدا ہونے والے پیراسائٹاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں علاقےآں د‏‏ی ہسپانوی فتح دے بعد تیزی تو‏ں بے آباد ہوگئے۔ {{Sfn|Thompson|1966}} فتح دے پنجاہ سالاں وچ جزیرہ نما شمال مشرقی حصے د‏‏ی مقامی آبادی تقریبا مکمل طور اُتے ختم کردتی گئی سی۔ {{Sfn|Thompson|1966}} سوکونسوکو آبادی دے تباہ کن تباہی دا وی سامنا کرنا پيا ، تخمینے دے مطابق 90–95٪ د‏‏ی کمی۔

جنوب وچ ، پیٹن تے بیلیز وچ ملیریا دے پھیلاؤ دے لئی سازگار حالات موجود سن ۔ {{Sfn|Thompson|1966}} تباسکو وچ تقریبا 30،000 د‏‏ی آبادی نو‏‏ں تخمینہ 90٪ کم کيتا گیا ، جس وچ خسرہ ، چیچک ، کیتھرس ، پیچش تے بخار اہ‏م مجرم ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Thompson|1966}} سن 1697 وچ نوجپٹین دے زوال دے وقت ، اک اندازے دے مطابق 60،000 مایا پیٹین اتزی جھیل دے آس پاس رہندے سن ، جنہاں وچ وڈی تعداد وچ دوسرے علاقےآں تو‏ں آئے ہوئے مہاجرین وی شامل سن ۔ اک اندازے دے مطابق نوآبادیات‏ی حکمرانی دے ابتدائی دس سالاں وچ انہاں وچو‏ں 88 فیصد افراد بیماری تے جنگ دے امتزاج د‏‏ی وجہ تو‏ں فوت ہوگئے۔ {{Sfn|Jones|2000}}

== پہلا مقابلہ: 1502 تے 1511 ==
[[فائل:Bartholomew Columbus.jpg|سجے|thumb| برتھلمو کولمبس خلیج ہونڈوراس وچ یوکیٹک مایا کینوئے(ریڈ انڈین کشتی) تو‏ں پار آیا]]
30 جولائ‏ی 1502 نو‏‏ں ، اپنے چوتھے سفر دے دوران ، کرسٹوفر کولمبس [[گوانجا|گونجا]] پہنچیا ، جو ہنڈوراس دے ساحل تو‏ں دور [[بے آیلینڈز محکمہ|بے جزیرے وچ ]] تو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس نے اپنے بھائی [[بارتھلمو کولمبس|بارتھلومیو]] نو‏‏ں جزیرے وچ اسکاؤٹ بھیجنے دے لئی بھیجیا۔ جداں ہی بارتھلمو نے کھوج د‏‏ی ، اک وڈی تجارتی کینوئے(کشتی) نیڑے آگئی۔ بارتھلمو کولمبس کینوئے وچ سوار ہويا ، تے اس نے پایا کہ ایہ یوکاتان دا اک مایا تجارت دا جہاز سی ، جس وچ ملبوس مایا تے اک مالدار سامان سی۔ یوروپیناں نے کارگو دے درمیان اپنی دلچسپی لینے والی ہر چیز نو‏‏ں پرت لیا تے بزرگ کپتان نو‏‏ں ترجمان دے طور اُتے کم کرنے دے لئی پھڑیا۔ کینوئے نو‏‏ں فیر اپنے راستے وچ چلنے دتا گیا۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}} ایہ یورپی تے مایا دے وچکار پہلا ریکارڈ سی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} امکان اے کہ کیریبین وچ سمندری غیبی اجنبیاں د‏‏ی خبراں [[مایا رہتل وچ تجارت|مایا تجارتی رستےآں]] دے نال نال مشہور سن۔ داڑھی والے حملہ آوراں د‏‏ی پہلی پیش گوئیاں ، شمالی مایا دے [[پنکھ دا ناگ (دیوت‏ا)|پنکھ دیوت‏ا]] [[کوکولن]] نے بھیجی سن ، شاید اس وقت دے ارد گرد ریکارڈ کيت‏یاں گئیاں سن، تے وقت دے نال نال [[چیلام بلام|چہلم بلام دی]] کتاباں وچ آئیاں ۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}}

1511 وچ ہسپانوی کاروایل ''سانٹا ماریا ڈی لا بارکا'' [[پیڈرو ڈی والڈیویا (ساندا ماریا ڈی لا بارکا دے کپتان)|پیڈرو ڈی والڈیویا دی]] سربراہی وچ وسطی امریکی ساحل دے نال روانہ ہويا۔ جہاز [[جمیکا د‏‏ی کالونی|جمیکا]] تو‏ں دور کدرے اک چٹان اُتے ملیا سی۔ اس ملبے تو‏ں صرف ویہہ بچ گئے سن ، جنہاں وچ کیپٹن والڈیویا ، [[جیرینومو ڈی اگئیلر|گیرنومو ڈی اگولیار]] تے [[گونزو گوریرو]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|de Díos González|2008}} انہاں نے جہاز د‏‏ی اک کشتی وچ سفر شروع کيتا تے تیرہ دن دے بعد ، اس دوران بچ جانے والے ادھے افراد د‏‏ی موت ہوئے گئی ، اوہ یوکاتان دے ساحل اُتے پہنچے۔ اوتھ‏ے انہاں نو‏ں مایا دے مالک ، [[ہلاچ یوینک|ہالچ یوینک]] نے پھڑ لیا۔ کیپٹن ویلڈویہ نو‏‏ں [[مایا کلچر وچ انسانی قربانی|اپنے]] چار ساتھیاں دے نال [[مایا کلچر وچ انسانی قربانی|قربان]] کيتا گیا سی ، تے انہاں دا گوشت عید وچ پیش کيتا گیا سی۔ ایگیلر تے گوریرو نو‏‏ں قیدی بنایا گیا سی تے انہاں دے پنج یا چھ جہاز والے ساتھیاں دے نال مل ک‏ے اسنو‏ں قتل کرنے دے الزام وچ باندھے گئے سن ۔ ایگیلر تے گوریرو اپنے اغوا کاراں تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے تے اوہ اک ہمسایہ مالک دے پاس بھج گئے ، جس نے انہاں نو‏ں قیدی بنا لیا تے انہاں نو‏ں غلام بناکر رکھیا۔ اک وقت دے بعد ، گونزو گوریرو نو‏‏ں غلام دے طور اُتے چیتومل دے لارڈ ناچن کین دے پاس بھیج دتا گیا۔ گوریرو مکمل طور اُتے مایانائز ہوئے گیا تے 1514 تک گوریرو نے ''نکم کین کے'' عہدے نو‏‏ں حاصل ''کرلیا'' ، اک جنگی رہنما ، جس نے ''ناچن'' کین دے دشمناں دے خلاف کم کيتا۔ {{Sfn|de Díos González|2008}}

== یوکاتان ساحل د‏‏ی تلاش ، 1517–1519 ==

=== فرانسسکو ہرنینڈیز ڈی کرڈُبیا ، 1517 ===
 {{multiple image|align=left|image1=Francisco Hernández de Córdoba.jpg|width1=145|alt1=|caption1=فرانسسکو ہرنینڈیز ڈی کارڈُبیا|image2=Karavelle.png|width2=200|alt2=|caption2=16 ويں صدی دے اوائل وچ یورپی کراول|footer=}}
1517 وچ ، [[فرانسسکو ہرنینڈز ڈی کارڈُبیا (یوکاتان کونکوئسٹاڈور)|فرانسسکو ہرنینڈز ڈی کرڈُبیا]] نے اک چھوٹا بیڑا لے ک‏ے [[کیوبا دا کپتانسی جنرل|کیوبا]] تو‏ں سفر کيتا۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}} جزیرہ نما یوکا ن دے شمال مشرقی سرے نو‏‏ں دیکھنے تو‏ں پہلے اس ماساں تن ہفتےآں تک کیوبا تو‏ں مغرب دا سفر کيتا۔ ساحلی ساحل تو‏ں اُتریا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جہاز ساحل دے نیڑے نئيں جاسک‏‏ے۔ اُتے ، اوہ اندرون ملک مایا شہر نو‏‏ں کچھ دو لیگاں دیکھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اگلی صبح دس وڈے کینوئے ہسپانوی بحری جہاز نال ملن نکلے ، تے تیس تو‏ں زیادہ مایا برتن وچ سوار ہوئیاں تے اسپینیئرس دے نال آزادانہ طور اُتے مل گئياں۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}} اگلے دن فاتحین نے ساحل کنارے لگیا دتا۔ چونکہ ہسپانوی پارٹی شہر د‏‏ی طرف جانے والے راستے اُتے اگے بڑھی ، انہاں نو‏ں مایا جنگجوواں نے گھیر لیا۔ پہلے حملے وچ تیراں دے ذریعہ تیرہ ہسپانوی زخمی ہوئے سن ، لیکن فاتحین نے مایا دے حملے نو‏‏ں دوبارہ منظم تے پسپا کردتا۔ اوہ شہر دے نواح وچ اک چھوٹے پلازہ د‏‏ی طرف ودھے۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}} جدو‏ں ہسپانویاں نے آس پاس دے مندراں نو‏‏ں توڑ دتا تاں انہاں نو‏ں سونے دے بوہت سارے درجے دے اشیا ملے ، جس نے انہاں نو‏ں جوش و خروش تو‏ں بھر دتا۔ اس ماساں دو مایاواں نو‏‏ں ترجمان دے طور اُتے استعمال کرنے دے لئی قید کرلیا تے جہازاں تک پِچھے ہٹ گئے۔ ہسپانویاں نے دریافت کيتا کہ مایا تیر دے نشاناں نو‏‏ں [[چکمک]] تو‏ں تیار کيتا گیا سی تے اثرات اُتے بکھرے ہوئے سن ، جس تو‏ں متاثرہ زخم تے آہستہ آہستہ موت دا سبب بندا سی۔ گھات وچ گھمائے گئے تیر دے زخماں تو‏ں زخمی اسپین وچو‏ں دو د‏‏ی موت ہوگئی۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}}

اگلے پندرہ دن دے دوران ایہ بیڑے ساحل د‏‏ی سمت مغرب تے فیر جنوب د‏‏ی طرف چل پئے۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}} اس مہم وچ ہن خطرنا‏‏ک حد تک تازہ پانی د‏‏ی قلت سی ، تے پانی د‏‏ی تلاش کرنے والی ساحلی جماعتاں نو‏‏ں خطرنا‏‏ک طور اُتے بے نقاب کردتا گیا کیونجے جہاز اتھلیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ساحل دے نیڑے نئيں جاسکدے سن ۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}} 23 فروری 1517 نو‏‏ں ، {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} ہسپانویاں نے مایا دے شہر کیمپیکے نو‏‏ں نشان زد کيتا۔ اک وڈی نفری نے اپنے پانی دے پیسےآں نو‏‏ں پُر کرنے دے لئی ساحل کنارے لگیا دتا۔ پانی تک کشتیاں وچ لادتا جارہیا سی تاں انہاں دے پاس نیڑے پنجاہ عمدہ کپڑ‏ے پہنے تے غیر مسلح ہندوستانیاں نے رابطہ کيتا۔ انہاں نے اسپیناں تو‏ں نشانات دے ذریعہ انہاں دے مقصد دے بارے وچ سوال کيتا۔ تب ہسپانوی پارٹی نے شہر وچ داخل ہونے د‏‏ی دعوت قبول کرلئی- {{Sfn|Clendinnen|2003}} اک بار شہر دے اندر جانے دے بعد ، مایا دے رہنماواں نے ایہ واضح کر دتا کہ جے ہسپانوی فورا. پِچھے نہ ہٹے تاں انہاں نو‏ں ہلاک کردتا جائے گا۔ بحری جہاز د‏‏ی حفاظت دے لئی ہسپانوی پارٹی دفاعی تشکیل وچ پسپائی اختیار کرلئی- {{Sfn|Clendinnen|2003}}

ہور دس دن گزرنے دے بعد ، جہازاں نے چیمپوتن دے نیڑے اک داخلہ دیکھیا ، تے لینڈنگ پارٹی نے مٹھا پانی دریافت کيتا۔ مسلح مایا جنگجو شہر تو‏ں نیڑے پہنچے ، تے گل گل د‏‏ی نشانیاں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی۔ رات دا وقت اس وقت تک پيا جدو‏ں پانی دے ڈبے بھر گئے سن تے رابطے دیاں کوششاں ختم ہوگئياں۔ طلوع آفتاب دے وقت ہسپانویاں نو‏‏ں گھیر کر اک وڈی تعداد وچ فوج نے گھیر لیا سی۔ محصور مایا جنگجوواں نے اک حملہ شروع کيتا تے ہسپانوی پارٹی دے تمام لوکاں نے ہرنینڈیز ڈی کرڈُبیا سمیت اس دے بعد ہونے والے خوفناک ہنگامے وچ زخم آئے۔ ہسپانویاں نے دوبارہ کنارے جمع ہوک‏ے زبردستی گزرنا شروع کيتا ، جتھ‏ے انہاں دا نظم و ضبط گر گیا تے کشتیاں دے لئی اک سخت ہنگامہ برپا ہوگیا ، جس تو‏ں ہسپانوی انہاں دا پِچھا کرنے والے مایا جنگجوواں دا شکار ہوگئے جو انہاں دے پِچھے سمندر وچ چلے گئے۔ جنگ دے اختتام تک ، ہسپانویاں نے پنجاہ تو‏ں زیادہ مرداں نو‏‏ں کھو دتا سی ، انہاں د‏‏ی تعداد ادھے تو‏ں زیادہ سی ، {{Sfn|Clendinnen|2003}} تے اگلے دناں وچ پنج تے مرد اپنے زخماں تو‏ں ہلاک ہوگئے سن ۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}} جنگ صرف اک گھنٹہ جاری رہی۔ اوہ ہن مدد تو‏ں دور سن تے سپلائی کم سن ۔ تِناں جہاز بحری جہاز کیوبا پہنچنے دے لئی بہت سارے مرد گم تے زخمی ہوگئے سن ، لہذا اک نو‏‏ں چھڈ دتا گیا۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}} جہاز دے پائلٹ نے اس دے بعد فلوریڈا دے راستے کیوبا دا راستہ چلایا ، تے ہرنینڈیز ڈی کورڈبا نے گورنر [[ڈیاگو ویلزکوز ڈی کولر|ڈیاگو]] ویلزکوز نو‏‏ں اک رپورٹ لکھی جس وچ اس سفر د‏‏ی تفصیل سی تے سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ سی کہ سونے د‏‏ی دریافت ہوئی سی۔ ہرنینڈز زخماں د‏‏ی تاب نہ لاندے ہی فوت ہوگیا۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}}

=== [[جوآن ڈی گریجالوا]] ، 1518 ===
{{multiple image|align=left|image1=Juan de Grijalva.jpg|width1=140|alt1=|caption1=جوآن ڈی گریجالوا|image2=Cozumel beach from lighthouse.jpg|width2=200|alt2=|caption2=کوزومل دا ساحل گریجالوا د‏‏ی [[جزیرہ نما یوکاتان|یوکاتان]] د‏‏ی پہلی جھلک سی۔|footer=}}

کیوبا دے گورنر ، ڈیاگو ویلزکوز نو‏‏ں یوکاین وچ سونے د‏‏ی ہرنینڈیز ڈی کرڈُبیا د‏‏ی رپورٹ نے متاثر کيتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} اس نے اک نويں مہم دا اہتمام کيتا تے اپنے بھتیجے جان ڈی گریجالوا نو‏‏ں اپنے چار جہازاں د‏‏ی کمان سنبھال لیا۔ چھوٹا بیڑا اپریل 1518 وچ کیوبا تو‏ں روانہ ہويا ، {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} تے یوکاتان دے مشرقی ساحل تو‏ں دور {{Sfn|Clendinnen|2003}} جزیرے کوزومیل اُتے اپنا پہلا لینڈنگ کيتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} کوزومیل دے مایا دے باشندے ہسپانویاں تو‏ں فرار ہوگئے تے گریجالوا د‏‏ی دوستانہ کامیابیاں دا جواب نئيں دین گے۔ اس دے بعد ایہ بحری بیڑ جزیرہ نما مشرقی ساحل دے نال جنوب وچ روانہ ہويا۔ ہسپانویاں نے ساحل دے نال مایا دے تن وڈے شہر دیکھے ، لیکن گریجالوا انہاں وچو‏ں کسی اُتے نئيں اُتریا تے جزیرہ نما دے شمال دے ارد گرد لوپ د‏‏ی طرف پرت آیا تے مغربی ساحل اُتے سفر کيتا۔ کیمچے وچ ہسپانویاں نے پانی دے لئی بارڈر لگیانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن مایا نے انکار کردتا ، لہذا گریجالوا نے اس شہر دے خلاف چھوٹی سی تپ تو‏ں حملہ کردتا۔ باشندے بھج گئے ، ہسپانویاں نو‏‏ں چھڈ دتا گیا شہر لینے د‏‏ی اجازت دے دی۔ پیغامات کچھ مایا دے نال بھیجے گئے سن جو فرار ہونے وچ بہت سست سن لیکن مایا جنگل وچ پوشیدہ رہی۔ ہسپانوی اپنے جہازاں اُتے سوار ہوئے تے ساحل دے نال نال جاری رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}}

چیمپوٹین وچ ، بیڑے دے پاس بہت وڈی تعداد وچ وڈی جنگی کنواں دے پاس پہنچ گیا ، لیکن جہازاں د‏‏ی توپ نے انہاں نو‏ں جلد ہی پرواز دے لئی رکھ دتا۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}} [[دریائے تباسکو|دریائے تباسکو دے]] منہ اُتے ہسپانوی نگاہ رکھنے والے جنگجو تے کینوئے نظر آئے لیکن مقامی باشندے نئيں پہنچے۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}} ترجماناں دے ذریعہ ، گریجالوا نے اشارہ کيتا کہ اوہ کھانے پینے تے ہور سامان دے بدلے وچ شراب تے مالا تجارت کرنے اُتے پابندی عائد کردا ا‏‏ے۔ مقامی باشندےآں تو‏ں انہاں نو‏ں سونے دے چند ٹرنکٹ تے مغرب تک آزٹیک سلطنت د‏‏ی دولت د‏‏ی خبر موصول ہوئی۔ ایہ مہم سونے تو‏ں مالا مال سلطنت د‏‏ی حقیقت د‏‏ی تصدیق دے لئی کافی حد تک جاری رہی ، {{Sfn|Clendinnen|2003}} شمال وچ [[دریائے پینکو|دریائے پینکو دے راستے]] اُتے سفر کيتا۔ جدو‏ں ایہ بحری بیڑا کیوبا واپس آیا ، ہسپانویاں نے ہرنینڈیز د‏‏ی سربراہی وچ ہسپانوی مہم د‏‏ی پچھلے سال د‏‏ی شکست دا بدلہ لینے دے لئی چیمپوٹن اُتے حملہ کيتا۔ گرجالوا سمیت آئندہ جنگ وچ اک ہسپانوی ہلاک تے پنجاہ زخمی ہوئے۔ گرجالوا نے اس دے جانے دے پنج ماہ بعد [[ہوانا]] وچ داخل کردتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

=== [[ہرنان کورتیس]] ، 1519 ===
[[فائل:Hernán Cortés, Museo de América.jpg|متبادل=Old painting of a bearded young man facing slightly to the right. He is wearing a dark jacket with a high collar topped by a white ruff, with ornate buttons down the front. The painting is dark and set in an oval with the letters &quot;HERNAN CORTES&quot; in a rectangle underneath.|کھبے|thumb| [[ہرنان کورتیس]] ازٹیک نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی اپنے راستے وچ یوکاٹن دے ساحل د‏‏ی پیروی کيتی۔ ]]
گرجالوا د‏‏ی وطن واپسی تو‏ں کیوبا وچ خاصی دلچسپی پیدا ہوگئی ، تے خیال کيتا جاندا اے کہ یوکاتان دولت د‏‏ی اک ایسی سرزمین اے جسنو‏ں پرتن دے منتظر سی۔ اک نويں مہم دا اہتمام کيتا گیا ، جس وچ گیارہ جہازاں دے بیڑے وچ 500 مرد تے کچھ گھوڑے سوار سن ۔ [[ہرنان کورتیس]] نو‏‏ں کمان وچ رکھیا گیا سی ، تے اس دے عملے وچ ایداں دے افسران شامل سن جو مشہور فاتحین بنیاں گے ، جنہاں وچ [[پیڈرو ڈی الوارڈو]] ، [[کرسٹبل ڈی اولیڈ]] ، [[گونزالو ڈی سینڈوال]] تے [[ڈیاگو ڈی ارداز]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ فرانسسکو ڈی مونٹیجو تے برنال داز ڈیل کاسٹیلو ، گرجالوا مہم دے سابق فوجی وی سن ۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

بیڑے نے کوزومیل وچ پہلا لینڈ فال کيتا۔ مایا دے مندراں نو‏‏ں تھلے ڈال دتا گیا سی تے انہاں وچو‏ں اک اُتے عیسائی صلیب لگیا دتی گئی سی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} کوزومل کورٹیس نے یوکاتان سرزمین اُتے داڑھی والے مرداں د‏‏ی افوانيں سنی ، جنہاں دا خیال سی کہ اوہ یورپی ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} کورٹس نے انہاں دے پاس قاصد بھیجے تے جہاز دے تباہ ہونے والے گرامنمو ڈی ایگیلر نو‏‏ں بچانے وچ کامیاب رہیا ، جسنو‏ں مایا دے لارڈ نے غلام بنا لیا سی۔ ایگولر نے یوکاٹک مایا بولی سکھی سی تے اوہ کورٹس د‏‏ی ترجمان ہوئے گیا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

کوزومیل تو‏ں ، ایہ بیڑا جزیرہ نما یوکاٹن دے شمال وچ پھرا تے دریائے گرجالوا دے ساحل دے پِچھے چلا ، جس نو‏‏ں کورٹس نے اس ہسپانوی کپتان دے اعزاز وچ نامزد کيتا سی جس نے اسنو‏ں دریافت کيتا سی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} [[پوٹنچن|تباسکو]] وچ ، کورٹس نے اپنے جہاز بحری [[پوٹنچن]] ، {{Sfn|Townsend|1995}} وچ چونٹ مایا دے اک شہر وچ لنگر انداز کیتے ۔ {{Sfn|Hernández|Andrews|Vail|2010}} مایا نے جنگ دے لئی تیار کيتا لیکن ہسپانوی گھوڑےآں تے آتشاں اسلحے نے جلد ہی نتیجہ دا فیصلہ کرلیا۔ شکست خوردہ چونت مایا دے مالکاں نے سونے ، کھانا ، لباس تے نوجوان خواتین دے اک گروپ دا فاتحاں نو‏‏ں خراج دتا کيتی۔ {{Sfn|Townsend|1995}} انہاں خواتین وچ اک نوجوان مایا اشرافیہ خاتون سی ، جسنو‏ں [[لا مالینچے|مالینٹزن]] کہیا جاندا سی ، {{Sfn|Townsend|1995}} جسنو‏ں ہسپانوی ناں مرینہ دتا گیا سی۔ اوہ مایا تے ناہوتل وچ گل گل کر سکدی سی تے اس دے زریعے کورٹس ازٹیک دے نال گل گل کرنے دے قابل بن گیا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} ٹیباسکو تو‏ں ، کورٹس ساحل دے نال جاری رہیا ، تے اذٹیکس نو‏‏ں فتح کرنے وچ اگے ودھیا۔ {{Sfn|Townsend|1995}}

== پہاڑیاں د‏‏ی فتح دے لئی تیاریاں ، 1522–1523 ==
1521 وچ آزٹیک دے راجگڑھ ٹینوچٹٹلن دے ہسپانویاں دے گرنے دے بعد ، ایکسمچے د‏‏ی کاچیچل مایا نے میکسیکو دے نويں حکمران تو‏ں وفاداری دا اعلان کرنے دے لئی ہیرن کورٹی نو‏‏ں اپنے مندوب بھیجے ، تے قمرکج د‏‏ی کیچی مایا نے وی اک وفد بھیجیا سی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} 1522 وچ کورٹس نے میکسیکن دے اتحادیاں نو‏‏ں نشیبی علاقےآں [[چیاپاس]] دے ساکونسوکو علاقے اُتے قابو پانے دے لئی بھیجیا ، جتھ‏ے انہاں نے ٹکسپن وچ ایکسمچے تے قمرکج دے نويں وفود نال ملاقات کيت‏ی۔دونے طاقتور پہاڑی مایا ریاستاں نے [[کارلوس خامس، مقدس رومی شہنشاہ|اسپین دے بادشاہ]] تو‏ں اپنی وفاداری دا اعلان کيتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} لیکن ساکنسوکو وچ کارٹیس دے حلیفاں نے جلد ہی اسنو‏ں اطلاع دے دتی کہ کیچی تے کاکیچیل وفادار نئيں نيں ، تے اوہ خطے وچ اسپین دے اتحادیاں نو‏‏ں ہراساں کررہے ني‏‏‏‏ں۔ کورٹس نے پیڈرو ڈی الوارڈو نو‏‏ں 180 کیولری ، 300 انفنٹری ، 4 توپ ، تے وسطی میکسیکو نال تعلق رکھنے والے ہزاراں اتحادی جنگجوواں دے نال روانہ کيتا۔ [118] اوہ 1523 وچ سونوسکو پہنچے۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

== ساکونوسکو ، 1523–1524 ==
[[پیڈرو ڈی الوارڈو|پیڈرو ڈی]] الارادو 1523 وچ اک قابل ذکر قوت دے نال سوکونوسکو تو‏ں گزریا ، [[گوئٹے مالا اُتے ہسپانوی فتح|گوئٹے مالا]] نو‏‏ں [[گوئٹے مالا اُتے ہسپانوی فتح|فتح کرنے دے]] راستے اُتے گامزن ہويا ۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} الوارڈو د‏‏ی فوج نے فتح ازیٹیک دے سخت فوجیاں نو‏‏ں وی شامل کيتا ، تے اس وچ گھڑسوار تے توپ خانہ وی شامل سی۔ {{Sfn|Recinos|1986}} انہاں دے نال اک بوہت سارے دیسی حلیف وی سن ۔ {{Sfn|Recinos|1986}} الوارڈو نو‏‏ں سوکنسو وچ امن دے نال استقبال کيتا گیا ، تے اوتھ‏ے دے باشندےآں نے ہسپانوی تاج د‏‏ی بیعت کيتی۔ انہاں نے اطلاع دتی کہ گوئٹے مالا وچ پڑوسی گروپس ہسپانویاں دے نال انہاں دے دوستانہ رویہ د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں اُتے حملہ ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Recinos|1986}} 1524 تک ، الورادو تے اس د‏ی افواج دے ذریعہ سوسنسوکو مکمل طور اُتے پرسکو‏ن ہوچکيا سی۔ {{Sfn|Gasco|1997}} نويں کالونی وچ کوکو د‏‏ی معاشی اہمیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ہسپانوی مقامی باشندےآں نو‏‏ں اپنے قائم کاکاو باغات تو‏ں دور کرنے تو‏ں گریزاں سن ۔ اس دے نتیجے وچ ، ''سوسانوکو کے'' باشندےآں نو‏‏ں چیپاس د‏ی دوسری جگہاں تو‏ں کدرے زیادہ نويں آبادکاری بستیاں وچ شامل کرنے دا امکان کم ہی سی ، کیونجے اک نويں کوکا فصل د‏‏ی کاشت وچ ''پختگی دے لئی'' پنج سال درکار ہُندے۔ {{Sfn|Gasco|1992}}

== مایا دے نچلے علاقےآں وچ [[ہرنان کورتیس]]،1524-25 ==
1524 وچ ، {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} ایجٹیک سلطنت اُتے ہسپانوی فتح دے بعد ، ہرنن کورٹس نے ہنڈوراس د‏ی سرزمین اُتے اک مہم د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جس نے جنوبی کیمپچے وچ اٹلان تے [[اتزہ لوک|اٹزا]] بادشاہی نو‏‏ں جو ہن گوئٹے مالا دے شمالی پیٹن محکمہ وچ اے ، کٹ لیا۔ {{Sfn|Jones|2000}} اس دا مقصد باغی کرسٹبل ڈی اولیڈ نو‏‏ں ماتحت کرنا سی ، جسنو‏ں اس نے [[ہنڈورس اُتے ہسپانوی فتح|ہنڈورس]] نو‏‏ں [[ہنڈورس اُتے ہسپانوی فتح|فتح کرنے دے]] لئے بھیجیا سی ، تے اس نے خود نو‏‏ں اس علاقے وچ آزادانہ طور اُتے کھڑا کيتا سی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} 12 اکتوبر 1524 نو‏‏ں کورٹس نے [[ٹینوچٹٹلان|ٹینوچٹٹلن]] نو‏‏ں 140 ہسپانوی فوجیاں دے نال چھڈیا ، انہاں وچو‏ں 93 سوار ، 3،000 میکسیکن جنگجو ، 150 گھوڑے ، توپ خانہ ، اسلحے تے ہور سامان شامل سن ۔ کورٹس نے تباسکو وچ مایا دے علاقے وچ مارچ کيتا۔ [[ٹینوسیک|ٹینوسیک دے]] نیڑے فوج نے [[دریائے اسوما سکنٹا|دریائے]] عثومسینٹا نو‏‏ں عبور کيتا تے صوبہ اکونال دے چونٹ مایا وچ داخل ہويا ، جتھ‏ے اس نے 600 چونٹل مایا کیریئر بھرتی کیتے۔ کورٹس تے اس د‏ی فوج 5 مارچ 1525 نو‏‏ں اکلان تو‏ں روانہ ہوگئی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

اس مہم دے بعد کیجاچے دے علاقے تو‏ں گذردے ہوئے ، تے 13 مارچ 1525 نو‏‏ں پیٹین اتزی جھیل دے شمالی ساحل اُتے پہنچیا۔{{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} اس مہم اٹزا دے بادشاہ د‏‏ی موجودگی وچ وڈے پیمانے اُتے منایا ہمراہ رومن کیتھولک پادریاں، جو اس نے بہت متاثر ہوئے کہ اس نے صلیب د‏‏ی عبادت تے اپنے بتاں نو‏‏ں ختم کرنے دا وعدہ کيتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} کورٹس نے کان ایکʼ د‏‏ی طرف تو‏ں نوجپٹین آنے د‏‏ی دعوت قبول کرلئی- [128] اپنی روانگی اُتے ، کورٹس نے اپنے پِچھے اک صلیب تے لنگڑا گھوڑا چھڈیا جسنو‏ں اٹزا نے دیوت‏ا سمجھیا ، لیکن جانور جلد ہی دم توڑ گیا۔

جھیل تو‏ں ، کورٹس نے [[مایا پہاڑ|مایا پہاڑاں دے]] مغربی ڈھلوان دے نال جنوب وچ مشکل سفر جاری رکھیا ، اس دوران اس نے اپنے بیشتر گھوڑے کھوئے۔ ایہ مہم [[ازابل جھیل|جھیل ازابل دے]] شمال وچ پہاڑیاں وچ گم ہوگئی تے اس تو‏ں پہلے کہ انہاں نے اک مایا لڑکے نو‏‏ں پھڑ لیا جس نے انہاں نو‏ں حفاظت کيتی طرف لے رکھیا سی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} کورٹس نو‏‏ں جھیل ایجابال دے ساحل اُتے اک پنڈ ملیا ، تے اوہ [[دریس دریا (گوئٹے مالا)|دریائے ڈولس]] نو‏‏ں عبور کردے ہوئے نیتو د‏‏ی آباد کاری دے مقام اُتے ، کدرے اماتیک خلیج دے نیڑے ، {{Sfn|Feldman|1998}} اک درجن دے نیڑے ساتھیاں دے نال ، تے اوتھ‏ے اپنی باقی فوج دا انتظار کرنے لگیا۔ اگلے ہفتے وچ دوبارہ گروپ بناواں۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} اس وقت تک اس مہم د‏‏ی باقیات چند سو رہ گئياں۔ کورٹس نے ہسپانیاں نال رابطہ کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی جس د‏‏ی اوہ تلاش کررہے سن ، صرف ایہ جاننے دے لئی کہ کرسٹبل ڈی اولیڈ دے اپنے افسران نے پہلے ہی اس د‏ی سرکشی نو‏‏ں ختم کردتا ا‏‏ے۔ کورٹس سمندر دے راستے میکسیکو واپس آئے۔ {{Sfn|Webster|2002}}

== سلطنت دے کنارے: بیلیز ، 16 ويں تے 17 ويں صدیاں وچ  ==
بیلیز د‏‏ی مایا دے خلاف ہسپانوی فوجی مہم نئيں چلا‏ئی گئی ، حالانکہ ڈومینیکن تے فرانسسکان دونے ہی شہریاں نے مقامی لوکاں نو‏‏ں خوشخبری سنانے د‏‏ی کوششاں وچ اس علاقے وچ گھس گئے۔ اس علاقے وچ ہسپانوی د‏‏ی واحد آبادی الونسو ڈیول نے 1531 وچ قائم کيت‏ی سی تے دو سال تو‏ں وی کم عرصہ تک جاری رہی۔ {{Sfn|Thompson|1988}} 1574 وچ ، منچے چول دے پنجاہ گھراناں نو‏‏ں کیمپن تے یکسال ، جنوبی بیلیز دے جھیل اجابال دے ساحل وچ منتقل کيتا گیا ، لیکن اوہ جلد ہی جنگل وچ واپس بھج گئے۔ {{Sfn|Thompson|1988}} انہاں دے علاقے وچ ہسپانوی تجاوزات دا مقابلہ کرنے دے لئی ، مقامی مایا نے وسطی بیلیز وچ کم کرنے والے [[بییمین|انگریزی لاگرس دے]] نال تناؤ دا اتحاد برقرار رکھیا۔ {{Sfn|Thompson|1988}} 1641 وچ ، فرانسسکائیاں نے زیوائٹ تے سیہیک وچ وسطی بیلیز دے موزول مایا دے وچکار دو کٹاؤ قائم کیتے۔ دونے بستیاں نو‏‏ں اک سال دے اندر ڈچ کورسائر نے برخاست کردتا۔ {{Sfn|Thompson|1988}}

== مایا پہاڑاں د‏‏ی فتح ، 1524–1526 ==

=== کیچیʼ دا محکوم ہونا ، 1524 ===
{{Quote box|width=25em|align=left|quote=... اسيں انتظار کردے رہے ایتھ‏ے تک کہ اوہ نیڑے آگئے اپنے تیر چلانے دے لئی ، تے فیر اساں انہاں اُتے ٹکراؤ۔ جداں کہ انہاں نے کدی گھوڑے نئيں دیکھے سن ، اوہ بہت خوفزدہ ہوگئے ، تے اساں بہت اچھی پیشرفت د‏‏ی … تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے افراد فوت ہوگئے۔|salign=right|source=پیڈرو ڈی الوارڈو [[ہرنان کورتیس]] نو‏‏ں اپنے تیسرے خط وچ کوئٹزلٹنگو دے نقطہ نظر د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے
[[ہرنان کورتیس]]{{sfn|Alvarado|2007|p=30}}}}
[[فائل:Lienzo de Tlaxcala Quetzaltenango.gif|سجے|thumb| ''لیینزو ڈی ٹلکسکالا کا'' صفحہ جو ''کویٹزالٹنگو'' د‏‏ی فتح نو‏‏ں دکھا رہیا اے ]]
پیڈرو ڈی الوارڈو تے اس د‏ی فوج مغربی گوئٹے مالا وچ [[دریائے سمالی]] پہنچنے تک [[بحر الکاہل|بحر الکاہل دے]] ساحل دے نال بلا مقابلہ اگے بڑھی ۔ اس خطے نے کیچی بادشاہی دا اک حصہ تشکیل دتا ، تے کیچھی فوج نے ہسپانویاں نو‏‏ں دریا عبور کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش کيتی۔ اک بار ، فاتحین نے نیڑےی بستیاں نو‏‏ں توڑ ڈالیا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} 8 فروری 1524 نو‏‏ں الوارڈو د‏‏ی فوج نے زیتولول ، (جدید سان فرانسسکو زپوٹیٹلن) وچ اک جنگ لڑی۔ ہسپانوی تے انہاں دے اتحادیاں نے شہر وچ دھاوا بول دتا تے بازار وچ کیمپ لگیایا۔ [138] اس دے بعد الوراڈو سیریرا [[سیرا میڈری ڈی چیپاس|مادری پہاڑاں]] وچ کیچʼی دل د‏‏ی طرف د‏‏ی طرف بڑھدا ہويا ، کویتزلٹینگو د‏‏ی وادی وچ داخل ہوک‏ے گزر گیا۔ 12 فروری 1524 نو‏‏ں الوارڈو دے میکسیکن اتحادیاں نے پاس وچ گھات لگیا کر حملہ کيتا تے کیچی جنگجوواں نے انہاں نو‏ں پِچھے ہٹایا لیکن اک ہسپانوی گھڑسوار چارج نے کیچی نو‏‏ں بکھیر دتا تے فوج نے اسنو‏ں ویران تلاش کرنے دے لئی زیلجو (جدید کوئٹزالٹنگو) شہر پہنچیا۔ [ १. 139] ہسپانوی اکاؤنٹس دا تعلق اے کہ قمرکج دے گھٹ تو‏ں گھٹ اک ہور ممکنہ طور اُتے دو حکمراناں نے کوئٹزلٹینگو دے ابتدائی نقطہ نظر دے بعد شدید لڑائیاں وچ موت کيتی۔ [140] تقریبا اک ہفتہ بعد ، 18 فروری 1524 نو‏‏ں ، {{Sfn|Gall|1967}} 30،000 مضبوط کیچھی فوج نے وادی کوئٹزالٹنگو وچ ہسپانوی فوج دا مقابلہ کيتا تے اسنو‏ں مکمل طور اُتے شکست دا سامنا کرنا پيا۔ مرنے والےآں وچ بوہت سارے کیچʼی بزرگ وی شامل سن ۔ [142] اس جنگ نے کیچی نو‏‏ں فوجی طور اُتے ختم کر دتا تے انہاں نے امن دا مطالبہ کيتا ، تے پیڈرو ڈی الوارڈو نو‏‏ں اپنے راجگڑھ قمرکاج وچ مدعو کيتا۔ الوارڈو نو‏‏ں کیچ دے ارادےآں اُتے سخت شک سی لیکن انہاں نے اس پیش کش نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا تے اپنی فوج دے نال قمر مرج د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} ززاح وچ ہسپانوی لوکاں نے عارضی طور اُتے چھت دے تھلے رومن کیتھولک دا اجتماع کيتا۔ {{Sfn|de León Soto|2010}} اس سائٹ نو‏‏ں گوئٹے مالا وچ پہلا چرچ بنانے دے لئی منتخب کيتا گیا سی۔ گوئٹے مالا وچ منعقدہ پہلا ایسٹر دا اجتماع نويں چرچ وچ منایا گیا ، اس دوران اعلیٰ درجے دے باسیاں نے بپتسمہ لیا۔ {{Sfn|de León Soto|2010}}
[[فائل:Utatlan1.jpg|متبادل=Grass- and scrub-covered ruins set against a backdrop of low pine forest. A crumbling squat square tower stands behind to the right, all that remains of the Temple of Tohil, with the remains of the walls of the ballcourt to the left in the foreground.|کھبے|thumb| [[قومرکاج|قومرکاج ،]] کیچے بادشاہی دا راجگڑھ سی ایتھ‏ے تک کہ حملہ آور ہسپانویاں نے اسنو‏ں جلیایا۔ ]]
مارچ 1524 وچ پیڈرو ڈی الوارڈو قمرکج دے باہر ڈیرے ڈالے۔ اس نے کیچھی دے بادشاہ ''آکسیب'' کیہ ( ''اجاپوپ'' ، یا بادشاہ) تے بیلیہب تزی ( ''[[قومرکاج|اج پاپ کاما]]'' ، یا بادشاہ منتخب) نو‏‏ں اپنے کیمپ وچ ملنے دے لئی ''مدعو'' کيتا۔ [147] جداں ہی انہاں نے ایسا کيتا ، اس نے انہاں نو‏ں بطور قیدی پھڑ لیا۔ اک مشتعل کیچیے دے جوابی حملے دے جواب وچ ، الوارڈو نے گرفتار کیچھیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا تے فیر پورے شہر نو‏‏ں جلادتا۔ [148] قمرکج د‏‏ی تباہی دے بعد ، پیڈرو ڈی الوارڈو نے کاچیچل دے راجگڑھ ، آئسِمچے نو‏‏ں پیغامات بھیجے ، تاکہ باقی کیچیس مزاحمت دے خلاف اتحاد د‏‏ی تجویز پیش کيت‏ی جائے۔ الوارڈو نے لکھیا کہ انہاں نے اس د‏ی مدد دے ل 4 4000 جنگجو بھیجے ، حالانکہ کاکچیل نے لکھیا اے کہ انہاں نے صرف 400 ہی بھیجے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} کیچی بادشاہی د‏‏ی سندھیی دے نال ہی ، کیچین دے اقتدار دے تحت متعدد غیر کیکیچ باشندے وی ہسپانویاں دے سامنے جمع ہوگئے۔ اس وچ [[سان مارکوس محکمہ|سان مارکوس دے]] جدید شعبہ دے اندر موجود مام دے باسی وی شامل سن ۔

=== کاکیچیل اتحاد تے تزتوجیل د‏‏ی فتح، 1524 ===
14 اپریل 1524 نو‏‏ں ، ہسپانویاں نو‏‏ں ایکسیمچے وچ مدعو کيتا گیا تے بیلے قت تے کہی اموکس دے مالکاں نے انہاں دا خوب استقبال کيتا۔ [150] {{Refn|ریکنوس نے ایہ تمام تاریخاں دو دن پہلے رکھ د‏تی نيں (مثال دے طور اُتے ہسپانوی ابتدائی ریکارڈاں وچ مبہم ڈیٹنگ د‏‏ی بنا اُتے 14 اپریل دے بجائے 12 اپریل نو‏‏ں ایکسمچے وچ اسپینش د‏‏ی آمد)۔ اسکیل تے فہسن نے تمام تاریخاں دا حساب کتاب کاکیچیل دے زیادہ محفوظ تاریخاں اُتے کيتا ، جتھ‏ے مساوی تاریخاں اکثر کاکیچیل تے ہسپانوی دونے کیلنڈراں وچ دتی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس حصے وچ اسکیل تے فہسن د‏‏ی تاریخاں استعمال کیت‏‏ی گئی ني‏‏‏‏ں۔ {{sfn|Schele|Mathews|1999|p=386n15.}}}} بادشاہاں نے کیچ دے خلاف مزاحمت جاری رکھنے دے خلاف فاتحین د‏‏ی مدد کرنے تے پڑوسی ملک تزیوتجیل بادشاہی د‏‏ی شکست وچ مدد دے لئی مقامی فوجی فراہ‏م کیتے۔ {{Sfn|Schele|Mathews|1999}} ہسپانوی ایٹلان تے بحر الکاہل دے ساحل تک جاری رہنے تو‏ں پہلے صرف تھوڑی دیر تک ٹھہرے۔ ہسپانوی 23 جولائ‏ی 1524 نو‏‏ں کاکیچیل دے راجگڑھ واپس آئے تے 27 جولائ‏ی نو‏‏ں پیڈرو ڈی الوارڈو نے آئیکسچے نو‏‏ں گوئٹے مالا دا پہلا راجگڑھ ، سینٹیاگو ڈی لاس لاسبیلبرس ڈی گوئٹے مالا (&quot;سینٹ جیمز دے جنگجوواں دا گوئٹے مالا)&quot; قرار دتا۔
[[فائل:Lago de Atitlán 2009.JPG|متبادل=View across hills to a broad lake bathed in a light mist. The mountainous lake shore curves from the left foreground backwards and to the right, with several volcanoes rising from the far shore, framed by a clear blue sky above.|کھبے|thumb| ٹیزوٹوجیل بادشاہی دا راجگڑھ اتیلن جھیل دے کنارے واقع سی۔]]
پیڈرو ڈی الوارڈو دے ذریعہ بھیجے گئے دو کاکیکل پیغامبراں نو‏‏ں تزیوتجیل دے ذریعہ ہلاک کيتا گیا ، [154] فاتحین تے انہاں دے کاقیل اتحادیاں نے تزوتوجیل دے خلاف مارچ کيتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} پیڈرو ڈی الوارڈو نے 60 گھڑسوار ، 150 ہسپانوی پیتادہ تے کاکیچیل جنگجوواں د‏‏ی اک غیر متعینہ تعداد وچ رہنمائی کيتی۔ اک دن دے مارچ دے بعد ہسپانوی تے انہاں دے حلیف جھیل دے ساحل اُتے پہنچے ، تے الوارڈو جھیل دے کنارے 30 گھڑسوار دے نال اگے ودھیا جدو‏ں تک کہ اس نے اک معاندانہ تزوتجیل فورس وچ مصروف نہ ہوئے ، جسنو‏ں ہسپانوی الزام نے توڑ دتا۔ {{Sfn|Recinos|1986}} اس تو‏ں پہلے کہ اوتھ‏ے دے باشندے پُل نو‏‏ں توڑ سکن ، بچ جانے والے افراد نو‏‏ں پیدل ہی اک جزیرے دے راستے دے راستے اُتے تعاقب کيتا گیا۔ {{Sfn|Recinos|1986}} الوارڈو د‏‏ی باقی فوج جلد ہی پہنچ گئی تے انہاں نے جزیرے اُتے کامیابی دے نال حملہ کيتا۔ زندہ بچ جانے والا تزیوتجیل جھیل وچ فرار ہوگیا تے حفاظت دے لئی تیر گیا۔ ہسپانوی انہاں دا تعاقب نئيں کر سک‏‏ے کیونجے کاکیچیلز دے بھیجے گئے 300 کینوئے حالے نئيں آئے سن ۔ ایہ جنگ 18 اپریل نو‏‏ں ہوئی۔ {{Sfn|Recinos|1986}}

اگلے ہی دن ہسپانوی تزیوجیل دے راجگڑھ ٹیکپن اتیتلان وچ داخل ہويا ، لیکن اسنو‏ں ویران پایا۔ تیزوجیل رہنماواں نے پیڈرو ڈی الوارڈو دے سامنے ہتھیار سُٹن تے اسپین تو‏ں وفاداری دا حلف اٹھاندے ہوئے الوراڈو دے قاصداں دا جواب دتا ، ايس‏ے موقع اُتے الوارڈو نے انھاں پرسکو‏ن سمجھیا تے اوہ آکسیمچے واپس آئے۔ {{Sfn|Recinos|1986}} تن دن بعد ، تزیوتجیل دے صدر اپنی وفاداری دا عہد کرنے تے فاتحین نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنے دے لئی اوتھ‏ے پہنچے۔

=== چیاپا پہاڑیاں د‏‏ی بحالی ، 1524 ===
[[فائل:Chiapas conquest routes 1523 to 1525.png|کھبے|thumb| چیاپا دے ابتدائی داخلے دے رستےآں ، 1523–1525]]
1524 وچ [[لوئس مارن (فتح والا)|لوئس مارن]] نے اک چھوٹی پارٹی د‏‏ی قیادت کيتی۔ {{Sfn|Lovell|2000}} انہاں نے [[خلیج میکسیکو|خلیج میکسیکو دے]] ساحل اُتے ، کوٹازاکوالکوس (ہسپانویاں دے ذریعہ ایسپریٹو سانٹو دا ناں تبدیل کيتا) تو‏ں روانہ ہويا ، {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} ۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} انہاں د‏‏ی جماعت گرجالوا د‏‏ی بغاوت د‏‏ی پیروی کردی ا‏‏ے۔ جدید چیاپا ڈی کورزو دے نیڑے ہسپانوی پارٹی نے چیاپانیکو تو‏ں لڑی تے اسنو‏ں شکست دتی۔ اس لڑائی دے بعد ، مارن چیاپاس دے وسطی پہاڑی علاقےآں وچ چلا گیا۔ ایسٹر دے ارد گرد اوہ زلزلے تو‏ں ماپہلے دے مازدی قصبہ ززاکنٹن تو‏ں گزریا ، ایتھ‏ے دے باشندےآں د‏‏ی مخالفت دے بغیر۔ [161] زیناکانٹیکوس نے ، دو سال پہلے انہاں دے بیعت کرنے دے عہد اُتے ، خطے دے ہور مقامی لوکاں دے خلاف ہسپانویاں د‏‏ی مدد کيتی۔ {{Sfn|Obregón Rodríguez|2003}}

مارون د‏‏ی ابتدا اک پُر امن سفارتخانے تو‏ں ہوئی جدو‏ں اوہ [[چامولا]]&lt;nowiki/&gt;کے شہر زوزیٹیل دے نیڑے پہنچی۔ اس نے اسنو‏ں باشندےآں د‏‏ی تحویل دے طور اُتے لیا ، لیکن جدو‏ں اس نے صوبے وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی تاں مسلح مزاحمت تو‏ں اس دا سامنا ہويا ۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} ہسپانویاں نے پایا کہ حملہ آوراں د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی چامولا تزوٹزیل نے اپنی زمیناں ترک کردتیاں سن تے انہاں تو‏ں کھانا کھو لیا سی۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} انہاں دے ابتدائی نقطہ نظر دے اک دن بعد ، مارن نے پایا کہ چامولا تزوٹزیل نے اپنے جنگجوواں نو‏‏ں اک کنارے اُتے اکٹھا کيتا اے جو ہسپانوی گھوڑےآں اُتے چڑھنے دے لئی بہت زیادہ کھڑا سی۔ ''فاتحین'' اُتے پتھراں تے اہلدا پانی ڈالیا گيا ، تے نیڑےی قصبے نو‏‏ں اک {{تحویل|4|ft|m|adj=on|order=flip}} موٹی دفاعی دیوار۔ ہسپانویاں نے دیوار اُتے دھاوا بولا ، ایہ معلوم کرنے دے لئی کہ باشندے تیز بارش د‏‏ی زد وچ آ ک‏ے پِچھے ہٹ گئے نيں جس نے جنگ وچ خلل پيا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} ویران چامولا لینے دے بعد ، ہسپانوی مہم ہوئیکستان وچ انہاں دے اتحادیاں دے خلاف جاری رہی۔ اک بار فیر باشندےآں نے اپنا شہر ہسپانوی چھڈنے تو‏ں پہلے مسلح مزاحمت د‏‏ی پیش کش کيتی۔ کونکیسٹر ڈیاگو گوڈائے نے لکھیا اے کہ ہائیکستان وچ ہلاک یا پکڑے جانے والے [[سرخ ہندی|سرخ ہندیاں]]&lt;nowiki/&gt;کی تعداد 500 تو‏ں زیادہ نئيں سی۔

=== کاکیچیل بغاوت ، 1524–1530 ===
{{multiple image|align=left|image1=Iximché.JPG|width1=250|alt1=وڈے پیمانے اُتے برقرار رکھے ہوئے کم کھنڈرات د‏‏ی اک سیریز دے اس پار دیکھو ، جس وچ آئرلینڈ بیسل پلیٹ فارمز دے اوور لیپنگ دے اک لیبرینتھائن سیریز اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ دو چھوٹے اہرام ڈھانچے اس منظر اُتے قابض نيں ، پائن جنگل پس منظر فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔|caption1=لکسیمچے دے کھنڈرات ، ہسپانوی غارت گراں نے جلایا|image2=Lienzo de Tlaxcala Iximche.gif|width2=200|alt2=گھوڑے د‏‏ی پیٹھ اُتے دلہے اُتے چارج کرنے والے اک فتح پسند د‏‏ی لائن ڈرائنگ دے نال دو گھریلو جنگجوواں دے نال پیراں والی جنگجوواں وچ پیدل۔ سجے طرف زیادہ آسان لباس پہنے ہوئے شہری حملہ آوراں اُتے تیر چلاندے ني‏‏‏‏ں۔|caption2=لکسیمچے د‏‏ی فتح دیکھاندا '' لینزو ڈی تلاخکالا'' دا صفحہ|footer=}}

پیڈرو ڈی الوارڈو نے تیزی تو‏ں قچیچیلاں تو‏ں خراج وصول کرنے دے لئی سونے دا مطالبہ کرنا شروع کردتا ، جس تو‏ں دونے لوکاں دے وچکار دوستی دا سبب بنے ، {{Sfn|Schele|Mathews|1999}} تے کاچیکل دے لوک اپنا شہر ترک ک‏ر ک‏ے 28 اگست 1524 نو‏‏ں جنگلات تے پہاڑیاں وچ بھج نکلے۔ دس دن بعد ہسپانویاں نے اعلان کيتا کہ کاکیچیل دے خلاف جنگ۔ {{Sfn|Schele|Mathews|1999}} {{Quote box|width=20em|align=left|quote=کاکیچیل نے ہسپانویاں تو‏ں لڑنا شروع کيتا۔ انہاں نے گھوڑےآں دے لئی ٹکڑے تے گڈڑ کھول دتے تے انہاں نو‏‏ں مارنے دے لغے انہاں وچ تیز داؤ لگیا دتا … بوہت سارے ہسپانوی تے انہاں دے گھوڑے گھوڑےآں دے جال وچ گر گئے۔ بوہت سارے کیچے تے زیزوجیل وی فوت ہوگئے۔ اس طرح ککیکل نے انہاں تمام لوکاں نو‏‏ں تباہ کردتا۔|salign=right|source=کاکیچیلس دے اعزازات{{sfn|Recinos|1998|p=104}}}} ہسپانویاں نے نیڑے نیڑے [[ٹیکپین گوئٹے مالا]] وچ اک نواں قصبہ قائم کيتا ، کاکچیل دے مسلسل حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں 1527 وچ ترک کردتا ، تے اپنا راجگڑھ [[سیوداد ویئخا|سیوڈاڈ ویجا]] وچ بدلدے ہوئے مشرق وچ وادی المولونگا وچ چلا گیا۔ [168] کاکیچیل نے کئی سالاں تک ہسپانویاں دے خلاف مزاحمت جاری رکھی ، لیکن 9 مئی 1530 نو‏‏ں جنگ تو‏ں تنگ آ ک‏ے ، {{Sfn|Polo Sifontes|1986}} انتہائی اہ‏م قبیلےآں دے دو بادشاہ جنگل تو‏ں واپس آئے۔ اک دن بعد ، اوہ بوہت سارے رئیساں ، انہاں دے اہل خانہ تے بہت سارے لوکاں دے نال شریک ہوئے۔ اس دے بعد انہاں نے نواں ہسپانوی راجگڑھ سیوڈاڈ ویجا وچ ہتھیار ڈال دتے۔ {{Sfn|Schele|Mathews|1999}} اکسمچے دے سابقہ باشندے منتشر ہوگئے سن ۔ کچھ نو‏‏ں ٹیکن ، باقی سولو تے جھیل ایٹلون دے آس پاس دے دوسرے شہراں وچ منتقل کردتا گیا۔ {{Sfn|Schele|Mathews|1999}}

=== زیکولیو دا محاصرہ ، 1525 ===
[[فائل:Zacuelu3A.jpg|متبادل=A cluster of squat white step pyramids, the tallest of them topped by a shrine with three doorways. In the background is a low mountain ridge.|کھبے|thumb| زیکیو کئی مہینےآں دے محاصرے دے بعد گونزالو ڈی الوارڈو وائی کونٹریس نے فتح کيتا۔]]
فتح دے وقت ، مام مرکزی آبادی زنباہول (جدید [[ہویہویتینانگو]]&lt;nowiki/&gt;شہر) وچ واقع سی ، لیکن زکوئلو دے قلعےآں نے فتح دے دوران اسنو‏ں پناہ دے طور اُتے استعمال کيتا۔ {{Sfn|Recinos|1986}} اس پناہ گاہ اُتے پیڈرو ڈی الوارڈو دے بھائی ، [[گونزالو ڈی الوارڈو|گونزالو ڈی الوارڈو وائی کونٹریس]] ، {{Sfn|Gall|1967}} نے 1525 وچ ، 40 ہسپانوی گھڑسوار تے 80 ہسپانوی پیتادہ ، {{Sfn|Lovell|2005}} تے 2،000 میکسیکن تے کیچھی اتحادیاں دے نال حملہ کيتا۔ {{Sfn|Carmack|2001}} گونزالو ڈی الوارڈو نے جولائ‏ی 1525 وچ ہسپانوی کیمپ ٹیکپین گوئٹے مالا چھڈ دتا تے [[موموستینانگو|موموستینگو دا سفر کيتا]] ، جو چار گھینٹے د‏‏ی لڑائی دے بعد تیزی تو‏ں [[موموستینانگو|ہسپانویاں دے]] ہتھو‏ں گر گیا۔ اگلے ہی دن گونزالو ڈی الوارڈو نے ہیوہتینگو اُتے مارچ کيتا تے اس دا مقابلہ ملاکاٹن دے 5،000 جنگجوواں د‏‏ی اک ممی فوج نے کيتا۔ میم د‏‏ی فوج میدان جنگ وچ میدان وچ اگے بڑھی تے اک ہسپانوی گھڑسوار چارج نے اس نال ملاقات کيت‏ی جس نے انہاں نو‏ں گھماؤ پھرایا ، انفنٹری نے گھڑسوار تو‏ں بچنے والے ماماں نو‏‏ں چھڑا لیا۔ مم لیڈر کینیل اکیب ماریا گیا تے بچ جانے والے جنگجو پہاڑاں د‏‏ی طرف بھج گئے۔ ہسپانوی فوج نے کچھ دن آرام کيتا ، فیر اگے چلدے ہی ہوئیوٹینگو دے لئی ویران ہويا۔ {{Sfn|Lovell|2005}}

کیبیل بالالم نو‏‏ں ہسپانوی پیشرفت د‏‏ی خبر ملی سی تے اوہ آس پاس دے علاقے تو‏ں تقریبا 6 6000 جنگجو جمع ہونے دے نال ، {{Sfn|Lovell|2005}} زیکیو وچ اپنے قلعے تو‏ں واپس چلا گیا سی۔ [175] قلعے وچ زبردست دفاع سی ، تے گونزالو ڈی الوارڈو نے کمزور شمالی دروازے اُتے حملہ کيتا۔ میم جنگجوواں نے ابتدائی طور اُتے ہسپانوی پیتادہ فوج دے خلاف ڈٹ کر رکھی سی لیکن بار بار کیولری الزامات تو‏ں پہلے ہی پِچھے ہوئے گئے۔ کائبل بلʼام نے ایہ دیکھ ک‏ے کہ کھلے میدان جنگ وچ صریح فتح ناممکن اے ، اس نے اپنی فوج نو‏‏ں دیواراں د‏‏ی حفاظت وچ واپس لے لیا۔ جدو‏ں الوارڈو نے کھود کر قلعے دا محاصرہ کيتا تاں تقریبا 8،000 مام جنگجوواں د‏‏ی اک فوج زکولیؤ اُتے شمال د‏‏ی طرف تو‏ں کُچوماتیس پہاڑاں تو‏ں اترتی ، شہر تو‏ں منسلک شہراں تو‏ں نکلی۔ {{Sfn|Lovell|2005}} امدادی فوج نو‏‏ں ہسپانوی گھڑسوار نے تباہ کردتا۔ {{Sfn|Lovell|2005}} کئی مہینےآں دے بعد مام بھکھ تو‏ں کم ہوئے گیا۔ آخر کار 15ʼ اکتوبر نو‏‏ں سن 2525 دے وسط وچ کبیل بلام نے ایہ شہر ہسپانوی دے حوالے کردتا۔ [178] جدو‏ں ہسپانوی شہر وچ داخل ہوئے تاں انہاں نو‏ں 1،800 ہلاک ہندوستانی ، تے لاشاں کھاندے ہوئے بچ گئے۔ {{Sfn|Carmack|2001}} زکیوؤ دے زوال دے بعد ، ہیوہتیننگو وچ اک ہسپانوی گیریژن قائم ہويا ، تے گونزالو ڈی الوارڈو ٹیکپین گوئٹے مالا واپس آگیا۔ {{Sfn|Lovell|2005}}

=== پیوڈو ڈی الوارڈو ، چیاپا پہاڑاں وچ ، 1525 ===
لوئس مارن د‏‏ی بحالی مہم دے اک سال بعد ، پیڈرو ڈی الوارڈو اس وقت چیاپا وچ داخل ہويا جدو‏ں اس نے ہنوران کورٹیس د‏‏ی مہم تو‏ں ہنڈرس د‏‏ی طرف ودھنے دے سلسلے وچ لنکن جنگل دا اک حصہ عبور کيتا۔ [179] الوارڈو [[اکالہ چول|اچیلا چول دے]] علاقے دے راستے گوئٹے مالا تو‏ں چیپس وچ داخل ہوئے۔ اوہ کورٹس نو‏‏ں تلاش کرنے تو‏ں قاصر سی ، تے اس دے اسکاو .ٹس دے نتیجے وچ اسنو‏ں لکپنڈون چول دے علاقے دے نیڑے واقع اک پہاڑی علاقے وچ ٹیکپن پیویماتلان (جدید [[سانٹا یولالیہ ، ہویوٹیننگو|سانٹا]] یولیا ، ہیگوئینگنگو) {{Sfn|Lovell|2005}} گیا۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} ٹیکپین پیویماتلان دے باشندےآں نے ہسپانوی قیادت والی اس مہم دے خلاف شدید مزاحمت د‏‏ی تے گونزالو ڈی الوارڈو نے لکھیا کہ ہسپانویاں نو‏‏ں ہسپانوی ولی عہد د‏‏ی وفاداری دا حلف اٹھانے دے لئی مقامی لوکاں نو‏‏ں طلب کرنے دے لئی بھیجیا گیا میسنجراں دے قتل سمیت بوہت سارے نقصانات دا سامنا کرنا پيا۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} کورٹیس نو‏‏ں تلاش کرنے وچ ناکا‏م رہنے دے بعد ، الواردوس گوئٹے مالا واپس آگئے۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}}

=== وسطی تے مشرقی گوئٹے مالا پہاڑی علاقے ، 1525–1532 ===
[[فائل:Map of the Spanish Conquest of Guatemala.png|متبادل=Pedro de Alvarado entered Guatemala from the west along the southern Pacific plain in 1524, before swinging northwards and fighting a number of battles to enter the highlands. He then executed a broad loop around the north side of the highland Lake Atitlán, fighting further battles along the way, before descending southwards once more into the Pacific lowlands. Two more battles were fought as his forces headed east into what is now El Salvador. In 1525 Hernán Cortés entered northern Guatemala from the north, crossed to Lake Petén Itzá and continued roughly southeast to Lake Izabal before turning east to the Gulf of Honduras.|کھبے|thumb|380x380px| اصلی داخلے رستےآں تے گوئٹے مالا د‏‏ی فتح دے جنگی تھ‏‏اںو‏اں دا نقشہ]]
1525 وچ پیڈرو ڈی الوارڈو نے پوکوم دے راجگڑھ [[مکسکو ویجو]] (چائناٹلہ ویجو) نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی اک چھوٹی کمپنی بھیجی۔ {{Refn|تاریخی شہر مکسکو ویجو دا مقام کچھ الجھن دا باعث رہیا ا‏‏ے۔ آثار قدیمہ دا مقام جسنو‏ں ہن مکسکو ویجو دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اوہ چجوما دا راجگڑھ جیلوٹیکو ویجو ثابت ہويا ا‏‏ے۔ نوآبادیات‏ی ریکارڈاں دے مکسکو ویجو دا تعلق ہن جدید مکسکو تو‏ں بہت نیڑے نیڑے واقع چائناٹلہ ویجو دے آثار قدیمہ تو‏ں اے ۔{{sfn|Carmack|2001|pp=151, 158.}}}} نے اک تنگ گلی تو‏ں گزرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن انہاں نو‏ں بھاری نقصان اٹھانا پيا۔ الوارڈو نے خود 200 ٹیلسکلن اتحادیاں دے نال دوسرا حملہ شروع کيتا لیکن انہاں نو‏ں وی پیٹا گیا۔ اس دے بعد پوکومام نو‏‏ں کمک ملی تے دونے فوجاں شہر دے باہر کھلے میدان وچ آپس وچ ٹکرا گئياں۔ ایہ لڑائی افراتفری د‏‏ی رہی تے بیشتر دن تک جاری رہی ، لیکن آخر کار اس دا فیصلہ ہسپانوی گھڑسوار نے کيتا۔ {{Sfn|Lehmann|1968}} کمک دے رہنماواں نے پسپائی دے تن دن بعد ہی ہسپانویاں دے سامنے ہتھیار ڈال دتے تے انکشاف کيتا کہ اس شہر دا غار د‏‏ی شکل وچ خفیہ داخلی راستہ ا‏‏ے۔ [184] الوارڈو نے 40 افراد نو‏‏ں غار تو‏ں باہر نکلنے دا احاطہ کرنے دے لئی بھیجیا تے اک ہی فائل وچ اس د‏ی نزاکت د‏‏ی وجہ تو‏ں ندی دے کنارے اک ہور حملہ شروع کيتا ، اس دے نال ہی اک ساتھی وی اس دے نال ڈھال دے نال پناہ دے رہیا سی۔ اس تدبیر تو‏ں ہسپانویاں نے شہر دے داخلی راستے نو‏‏ں توڑنے تے طوفان برپا کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ پوکومام جنگجو شہر وچ افراتفری تو‏ں دوچار ہوک‏ے پِچھے ہٹ گئے۔ اوہ لوک جو ہمسایہ وادی تو‏ں پِچھے ہٹنے وچ کامیاب ہوئے سن ، ہسپانوی گھڑسوار نے گھات لگیا کر حملہ کيتا جو غار تو‏ں باہر نکلنے نو‏‏ں روکنے دے لئی تعینات سن ، بچ جانے والےآں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا تے اسنو‏ں واپس شہر لیایا گیا۔ ایہ محاصرہ اک مہینے تو‏ں زیادہ عرصہ تک جاری رہیا ، تے اس شہر د‏‏ی دفاعی طاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، الوارڈو نے اسنو‏ں جلا دینے دا حکم دتا تے مکیناں نو‏‏ں [[میکسکو|مکسکو دے]] نويں نوآبادیات‏ی پنڈ منتقل کردتا۔ {{Sfn|Lehmann|1968}}

حالے تک کوئی براہ راست ذرائع موجود نئيں اے کہ اوہ ہسپانویاں دے ذریعہ چجوما د‏‏ی فتح د‏‏ی وضاحت کرے لیکن ایسا لگدا اے کہ ایہ تیز رفتار فتح دے بجائے تیار کردہ مہم ا‏‏ے۔ فتح دے بعد ، ریاست دے باشندےآں نو‏‏ں [[سان پیدرو ساکاتیپیکیس، گواتیمالا|سان پیڈرو سیکیٹی پیکیوز]] ، تے [[سان مارٹن جیلوپیک]] وچ دوبارہ آباد کيتا گیا۔ {{Sfn|Hill|1998}} چجوما نے سن 1526 وچ ہسپانویاں دے خلاف بغاوت کردے ہوئے ، یوکوبیل ، اک نامعلوم سائٹ ، [[سان خوان ساکاتیپیکیس|سان جوآن ساکٹیپیکز]] تے سان پیڈرو سیکیٹ پیقیوز دے جدید شہراں دے نیڑے کدرے اک جنگ لڑی۔ {{Sfn|Carmack|2001}}

فتح دے وقت [[چوریٹی لوک|چوریوما]] ڈی لا سیرا (&quot; [[چوریٹی لوک|پہاڑیاں وچ چکیمولا]] &quot;) [[چوریٹی لوک|چوریٹی]] مایا دے پاس آباد سی۔ {{Sfn|Castro Ramos|2003}} اس خطے د‏‏ی پہلی ہسپانوی بازیافت 1524 وچ ہوئی۔ {{Sfn|Dary Fuentes|2008}} 1526 وچ تن ہسپانوی کپتاناں نے پیڈرو ڈی الوارڈو دے حکم اُتے چیقیمولا اُتے حملہ کيتا۔ مقامی آبادی نے جلد ہی ہسپانوی د‏‏ی ضرورت تو‏ں زیادہ تقاضاں دے خلاف بغاوت کر دتی ، لیکن اپریل 1530 وچ اس بغاوت نو‏‏ں فوری طور اُتے ختم کردتا گیا۔ {{Sfn|Putzeys|Flores|2007}} اُتے ، [[جارج ڈی بوکانیگرا|جارج ڈی بوکانیگرا دی]] طرف تو‏ں 1531–1532 وچ جاری مہم تک اس خطے نو‏‏ں مکمل طور اُتے فتح نئيں سمجھیا جاندا سی جس نے [[خالاپا محکمہ|خالاپا]] کچھ حصےآں وچ وی حصہ لیا سی ۔ {{Sfn|Dary Fuentes|2008}} بارودی سرنگاں تے وچ پرانا عالمی بیماریاں، جنگ تے زیادہ کم د‏‏ی مصیبتاں ''[[انکومینڈا]]'' اک بھاری ٹول مشرقی گوئٹے مالا دے باشندےآں پر، اس حد تک کہ مقامی آبادی د‏‏ی سطح دے انہاں پہلے تو‏ں فتح سطح اُتے برآمد کدی نئيں لیا. {{Sfn|Dary Fuentes|2008}}

== فرانسسکو ڈی مونٹیجو یوکاتان وچ ، 1527–28 ==
[[فائل:Monumento a los Montejo.jpg|thumb| مورڈا وچ یادگار سردار تے اس دے بیٹے مونٹیجو دے لئی۔]]
میکسیکو د‏‏ی امیر ترین زمیناں نے کچھ سالاں تک فتح پسنداں د‏‏ی مرکزی توجہ مرکوز د‏‏ی ، فیر 1526 وچ [[فرانسسکو ڈی مونٹیجو]] (گریجالوا تے کورٹیسکی مہمات دے اک تجربہ کار) {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} نے یکاتان نو‏‏ں فتح کرنے دے حق دے لئی اسپین دے بادشاہ نو‏‏ں کامیابی دے نال درخواست کيتی۔ ايس‏ے سال دے 8 دسمبر نو‏‏ں اسنو‏ں ''[[ایڈیلینٹاڈو|ایلیٹینڈو دے]]'' وراثتی فوجی لقب تے جزیرہ نما ''[[جزیرہ نما یوکاتان|یوکاتان]]'' نو‏‏ں نوآبادیات‏ی بنانے د‏‏ی اجازت دے نال جاری کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} 1527 وچ انہاں نے گھوڑےآں ، چھوٹے ہتھیاراں ، توپ تے رزق دے نال چار جہازاں وچ 400 افراد دے نال اسپین چھڈ دتا۔ بعد وچ مدد فراہ‏م کرنے دے لئی اک جہاز سپلائی جہاز دے طور اُتے سینٹو ڈومنگو وچ چھڈیا گیا سی۔ دوسرے جہازاں نے سفر کيتا تے کوزومل ، [[جزیرہ نما یوکاتان]] دے مشرقی ساحل اُتے واقع جزیرہ، پہنچ گیا {{Sfn|ITMB|2000}} ، ستمبر 1527 دے دوسرے نصف حصے وچ ۔ مانٹیجو نو‏‏ں اوتھ‏ے اُتے سکو‏ن تو‏ں آقا نوم پیٹ نے استقبال کيتا۔ بحری جہاز صرف سرزمین دے لئی جانے تو‏ں پہلے ہی رک گیا ، تے مایا صوبہ ایکاب وچ زیلھا دے نیڑے کدرے لینڈ کيتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

مونٹیجو نے 40 فوجیاں دے نال زیلھا نو‏‏ں گارجنڈ کيتا تے نیڑےی قطب وچ 20 ہور افراد نو‏‏ں پوسٹ کيتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} زیلہ دا ناں تبدیل کرکے سلمانہاں دا ڈی زیلھا رکھیا گیا تے ایہ جزیرہ نما اسپین وچ پہلی ہسپانوی آبادکاری بن گئی۔ دفعات جلد ہی ختم ہوگئياں تے مایا دے مقامی دیہاتیاں تو‏ں اضافی خوراک طلب کيت‏‏ی گئی۔ ایہ وی جلد کھا گیا۔ بہت ساری مقامی مایا جنگل وچ بھج گئياں تے ہسپانوی چھاپہ مار جماعتاں نے آس پاس دے علاقے نو‏‏ں کھانے دے لئی کھوج لگیایا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں کچھ نئيں ملا۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}} اپنے لوکاں وچ عدم اطمینان بڑھدے ہوئے ، مانٹجو نے اپنے جہازاں نو‏‏ں جلانے دا سخت اقدام اٹھایا۔ اس تو‏ں اس د‏ی فوجاں دے عزم نو‏‏ں تقویت ملی ، جنہاں نے آہستہ آہستہ یوکاٹن د‏‏ی سخت صورتحال دا مقابلہ کيتا۔ [197] مونٹیجو کوزومیل دے دوستانہ اجو نوم پیٹ تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ کھانا حاصل کرنے دے قابل سی۔ {{Sfn|Clendinnen|2003}} مونٹیجو 125 مرد لے ک‏ے جزیرے نما یکاٹن دے شمال مشرقی حصے د‏‏ی تلاش دے لئی روانہ ہويا۔ بیلما وچ ، مونٹیجو نے نیڑے دے مایا شہراں دے رہنماواں نو‏‏ں جمع کيتا تے انہاں نو‏ں ہسپانوی ولی عہد تو‏ں وفاداری دا حلف اٹھانے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ اس دے بعد ، مانٹیجو اپنے افراد نو‏‏ں اکاب دے قصبے کونیل لے گیا ، جتھ‏ے ہسپانوی پارٹی دو ماہ تک رکيتی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

1528 دے موسم بہار وچ ، مانٹیجو نے کونئل نو‏‏ں چاوکا شہر چھڈ دتا ، جسنو‏ں مایا دے باشندےآں نے اندھیرے د‏‏ی [[چواؤکا|زد وچ رکھدے ہوئے]] چھڈ دتا سی۔ اگلی صبح باشندےآں نے ہسپانوی پارٹی اُتے حملہ کيتا لیکن اوہ شکست کھا گئے۔ اس دے بعد ہسپانویاں نے آکے نو‏‏ں جاری رکھیا ، جتھ‏ے اوہ اک وڈی جنگ وچ مصروف رہے ، جس نے اک ہزار دو سو تو‏ں زیادہ مایا نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ اس ہسپانوی فتح دے بعد ہمسایہ مایا رہنماواں نے سب دے سامنے ہتھیار ڈال دئے۔ اس دے بعد مونٹیجو د‏‏ی پارٹی زیلھا د‏‏ی طرف واپس جانے تو‏ں پہلے سسیہ تے لوچ تک جاری رہی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} مانٹیجو اپنی پارٹی دے صرف 60 دے نال زیلھا پہنچیا ، تے اس نے دیکھیا کہ اس د‏ی 40 مضبوط گیرسن وچو‏ں صرف 12 ہی زندہ بچے ، جدو‏ں کہ پول اُتے پوری چوکی نو‏‏ں ذبح کردتا گیا سی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

امدادی جہاز بالآخر سینٹو ڈومنگو تو‏ں پہنچیا ، تے مونٹیجو نے اسنو‏ں ساحل دے نال جنوب وچ سفر کرنے دے لئی استعمال کيتا ، جدو‏ں کہ اس نے اپنا دوسرا کمان الونسو ڈی ایولا نو‏‏ں زمین دے راستے بھیجیا۔ مونٹیجو نے فروغ پزیر بندرگاہ چکمل (جدید چیٹومل) شہر دریافت کيتا۔ [199] چکومل د‏‏ی مایا نے ہسپانویاں نو‏‏ں غلط معلومات فراہ‏م کيتیاں ، تے مونٹیجو ڈی اولا نال رابطہ قائم کرنے وچ ناکا‏م رہیا ، جو زیلھا تو‏ں بیرون ملک پرت گیا۔ اس نوآبادیات‏ی ہسپانوی کالونی نو‏‏ں نیڑےی زامانھا ، {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} جدید پیلیہ [[پلائیا دیل کارمین|ڈیل کارمین]] منتقل کردتا گیا ، جسنو‏ں مانٹیجو اک بہتر بندرگاہ سمجھیا جاندا سی۔ {{Sfn|Quezada|2011}} بغیر کسی نتیجے دے ڈی ایولا دا انتظار کرنے دے بعد ، مونٹیجو جنوب د‏‏ی طرف ہنڈوراس دا رخ کرنے تو‏ں پہلے مڑنے تے ساحل د‏‏ی طرف واپس جانے دے لئی آخر وچ زامانھا وچ اپنے لیفٹیننٹ نال ملن گیا۔ سن 1528 دے آخر وچ ، مانٹجو نے اعمیلہ نو‏‏ں زامانھا د‏‏ی نگرانی دے لئی چھڈ دتا تے شمال وچ یکاٹن جزیرہ نما دے آس پاس جانے دے لئی روانہ ہويا تے وسطی میکسیکو وچ نیو اسپین د‏‏ی ہسپانوی کالونی دا رخ کيتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

== چیاپا پہاڑیاں د‏‏ی فتح ، 1527–1547 ==
[[پیڈرو ڈی پورٹیکریرو]] ، اک نوجوان رئیس ، [[پیڈرو ڈی پورٹیکریرو|الیوارڈو دے بعد]] ، اگلے سفر نو‏‏ں فیر گوئٹے مالا تو‏ں ، چیپس وچ لے گیا۔ اس د‏ی مہم وڈی حد تک غیر دستاویزی شکل وچ اے لیکن جنوری 1528 وچ انہاں نے کامیابی دے نال سان کرسٹبل ڈی لاس لانوس نو‏‏ں توجولبل مایا دے علاقے وچ کامیٹن وادی وچ آباد کيتا۔ اس نے آپریشناں دا اک اڈہ بنایا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[اوکوسینگو|ہسپانویاں نے]] وادی [[اوکوسینگو|اوکوسو]] د‏‏ی طرف اپنا کنٹرول ودھایا۔ پورٹوکرریو د‏‏ی مہم دا اک قلیل ذکر ایہ دسدا اے کہ ایتھ‏ے کچھ دیسی مزاحمت ہوئی سی لیکن اس د‏ی اصل شکل تے اس دا پتہ نئيں ا‏‏ے۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} پورٹوکارریو نے بہت ساری زٹلٹل تے توجولبل بستیاں اُتے ہسپانوی غلبہ قائم کيتا ، تے ہوزتان دے شہر تزوتزل تک پہنچیا۔ {{Sfn|Obregón Rodríguez|2003}}

1528 د‏‏ی طرف تو‏ں، ہسپانوی نوآبادیات‏ی طاقت چیاپاس پہاڑاں وچ قائم کيتا گیا سی، تے انکیمیڈنس حقوق فرد ''فاتحین کی'' نو‏‏ں جاری کيتا جا رہیا سی. ہسپانوی غلبہ گرجالوا دے اوپری نالے تو‏ں لے ک‏ے کامیٹن تے [[ٹیپوسکیا|تیوپِسکیا دے]] پار وادی اوکوسنگو تک پھیل گیا۔ شمال تے شمال مغرب نو‏‏ں ولا ڈی ایسپریٹو سانٹو ضلع وچ شامل کيتا گیا سی ، جس وچ [[ٹیلا ، چیپاس|ٹیلا دے]] آس پاس چاول مایا دا علاقہ شامل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} فتح دے ابتدائی برساں وچ ، ''باطنی'' حقوق دا مؤثر طور اُتے مطلب ایہ سی کہ غلاماں نو‏‏ں سرزد کرنا تے انہاں نو‏‏ں پھڑنا ، عام طور اُتے سوار ''فتح پسنداں'' دے اک گروہ د‏‏ی شکل وچ ، جس نے اس غیر آباد آبادی دے مرکز اُتے بجلی دا غلام چھاپہ ماریا۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} قیدیاں نو‏‏ں غلام دے طور اُتے نشان زد کيتا جائے گا ، تے انہاں نو‏ں ہتھیاراں ، سامان تے گھوڑےآں دے بدلے وچ فروخت کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}}

=== ڈیاگو مزاریگوس ، 1528 ===
1528 وچ ، کپتان [[ڈیاگو ڈی مزاریگوس|ڈیاگو مزاریگوس توپاناں]] تے کچی بھرتیاں دے نال حال ہی وچ اسپین تو‏ں پہنچے تیوہانتپیک دے استھمس دے راستے چیاپا وچ داخل ہوئے۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} اس وقت تک ، بیماری تے قحط دے امتزاج تو‏ں مقامی آبادی بوہت گھٹ ہوگئی سی۔ {{Sfn|Obregón Rodríguez|2003}} انہاں نے پہلے زیناکنٹن دے اک وفد نال ملاقات دے لئی جیکیپلاس دا سفر کيتا ، جنھاں نے باغیانہ وسائل دے خلاف ہسپانوی امداد د‏‏ی درخواست کيتی سی۔ انہاں نو‏‏ں واپس لائن وچ لیانے دے لئی ہسپانوی گھڑسوار د‏‏ی اک چھوٹی سی نفری کافی سی۔ اس دے بعد ، مزاریگوس تے اس دے ساتھی چیپان روانہ ہوئے تے نیڑے ہی اک عارضی کیمپ لگیایا ، کہ انہاں نے ولا ریئل دا ناں دتا۔ مزاریگوس چیپاس پہاڑیاں وچ نواں نوآبادیات‏ی صوبہ چیپا قائم کرنے دے مینڈیٹ دے نال پہنچیا سی۔ اس د‏ی ابتداء انہاں نے تجربہ کار ''فتح پسنداں کی'' مزاحمت نال کیندی جس نے پہلے ہی خطے وچ خود نو‏‏ں قائم کيتا سی۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} مزاریگوس نے سنیا کہ پیڈرو ڈی پورٹوکرورو پہاڑی علاقےآں وچ اے ، تے اسنو‏ں چھڈنے اُتے راضی کرنے دے لئی اس د‏ی تلاش کيتی۔ دونے فاتحین بالآخر ہوئیکتان وچ ملے۔ {{Sfn|Gómez Coutiño|2014}} مزاریگوس نے ہسپانوی آباد کاراں دے نال کوٹازاکوالکوس (ایسپریٹو سانٹو) تے سان کرسٹبل ڈی لاس لاس للانوس وچ تن ماہ طویل مذاکرات کیتے۔ آخر وچ اک معاہدے اُتے پہنچ گئی، تے پہاڑاں وچ پوشیدہ اے کہ ایسپیریٹو سینٹو دے انکیمیڈنس نويں صوبے د‏‏ی تشکیل کرنے سین کرسٹوبیل وچو‏ں انہاں لوکاں نو‏‏ں ضم کر دتا گیا سی. مزاریگوس تو‏ں ناواقف ، بادشاہ پہلے ہی حکم جاری کرچکيا سی کہ سان کرسٹبل ڈی لاس لاسانو د‏‏ی بستیاں نو‏‏ں پیڈرو ڈی الوراڈو وچ منتقل کردتا جائے۔ مزاریگوس تے قائم آباد کاراں دے وچکار مذاکرات دا حتمی نتیجہ ایہ ہويا کہ ولا ڈی سان کرسٹوبل ڈی لاس للانوس ٹُٹ گیا سی ، تے جو آبادکار رہنے د‏‏ی خواہش رکھدے سن اوہ ولا ریئل وچ منتقل کردتے گئے سن ، جسنو‏ں زرخیز جویل وادی وچ منتقل کردتا گیا سی۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} پیڈرو ڈی پورٹوکرورو چیپس چھڈ ک‏‏ے گوئٹے مالا واپس آگیا۔ {{Sfn|Gómez Coutiño|2014}} مزاریگوس نے ہندوستانیاں نو‏‏ں تخریب کاری وچ منتقل کرنے د‏‏ی پالیسی اُتے عمل ''کیا'' ۔ اس عمل نو‏‏ں دیسی آبادی د‏‏ی بوہت گھٹ سطح نے آسان بنا دتا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Obregón Rodríguez|2003}} نوآبادیاں نو‏‏ں نواں علاقہ فتح کرنے دے لئی حوصلہ افزائی کرنے دے لئی مزاریگوس نے حالے وی غیرمقابل علاقےآں نو‏‏ں چھپانے والے انوکیمینڈا دے لائسنس جاری کیتے۔

{{Sfn|Lenkersdorf|2004}} صوبہ چیاپا دا کوئی ساحلی علاقہ نئيں سی ، تے اس عمل دے اختتام اُتے 100 دے نیڑے ہسپانوی باشندے ولا ریئل دے دور دراز صوبائی راجگڑھ وچ مقیم سن ، جس دے گرد گھریلو مخالف ہندوستانی بستیاں تے گہری داخلی تقسیم سی۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}}

=== چیاپا پہاڑیاں د‏‏ی بغاوت ، 1528 ===
اگرچہ مزاریگوس مسلح تصادم دے بغیر اپنا نواں صوبائی راجگڑھ قائم کرنے وچ کامیاب ہوچکيا اے ، لیکن مزدوری تے رسد دے لئی ہسپانوی د‏‏ی ضرورت تو‏ں زیادہ مانگاں نے جلد ہی مقامی لوکاں نو‏‏ں سرکشی اُتے اکسایا۔ اگست 1528 وچ ، مزاریگوس اپنے دوستاں تے اتحادیاں دے نال موجودہ ''انکیمیڈنس'' تبدیل کيتا؛ مقامی باشندے ، ہسپانوی نو‏‏ں وکھ تھلگ دیکھ ک‏ے تے اصل وچ نويں آنے والے آباد کاراں دے وچکار دشمنی دا مشاہدہ کردے ہوئے ، اس موقع اُتے سرکشی کردے رہے تے اپنے نويں آقاواں د‏‏ی فراہمی تو‏ں انکار کردتا۔ زیناکنٹن واحد مقامی آباد کاری سی جو ہسپانوی د‏‏ی وفادار رہی۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}}

ولا ریئل ہن گھیرے وچ دشمنی والا علاقہ سی ، تے ہسپانوی د‏‏ی کسی وی مدد کيت‏ی قیمت بوہت گھٹ سی۔ نوآبادیاتیاں نے جلدی تو‏ں کھانا کھایا تے ہتھیار اٹھا ک‏ے خوراک تے غلاماں د‏‏ی تلاش وچ ہندوستانیاں دے خلاف سوار ہوگئے۔ ہندوستانیاں نے اپنے شہر چھڈ دتے تے اپنی خواتین تے بچےآں نو‏‏ں غاراں وچ چھپا لیا۔ سرکش آبادیاں نے آسانی تو‏ں دفاعی پہاڑاں د‏‏ی چوٹیاں اُتے اپنی توجہ مرکوز کردتی۔ [[کوئٹزالٹیک ، چیاپاس|کوئٹزلٹیک وچ ]] اک لمبا معرکہ تزیلٹل مایا تے ہسپانوی دے وچکار لڑا گیا ، جس دے نتیجے وچ متعدد ہسپانوی ہلاک ہوگئے۔ ایہ لڑائی کئی دن جاری رہی ، تے ہسپانویاں نو‏‏ں وسطی میکسیکو دے دیسی جنگجوواں نے مدد حاصل کيتی۔ اس جنگ دے نتیجے وچ ہسپانوی فتح ہوئی ، لیکن باقی صوبہ چیپا باغی رہیا۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}}

کویٹ اسٹالپیک د‏‏ی لڑائی دے بعد ، ولا ریئل حالے تک کھانے د‏‏ی قلت دا شکار سی تے مزاریگوس بیمار سی۔ اوہ ٹاؤن کونسل دے احتجاج دے خلاف کوپناگوسٹلا د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گیا ، جو اس نوآبادیات‏ی کالونی دا دفاع کرنے دے لئی چھڈ دتا گیا سی۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} حالے تک ، [[نوؤو ڈی گازمن|نوؤو ڈی گزمین]] میکسیکو وچ گورنر سی ، تے اس نے جوان اینرقیز ڈی گزن نو‏‏ں مزاریگوس دے اختتامی مدت دے جج دے طور اُتے ، تے ایلکالڈ &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwA_g&quot;&gt;میئر&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; (اک مقامی نوآبادیات‏ی گورنر) دے طور اُتے روانہ کيتا۔ انہاں نے اک سال تک اپنے عہدے اُتے قابض رہے ، اس دوران انہاں نے صوبے خصوصا شمالی تے مشرقی علاقےآں اُتے ہسپانوی کنٹرول نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اوہ زیادہ پیش قدمی کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}}

=== سییوڈاڈ ریئل ، چیاپا د‏‏ی بنیاد رکھنا، 1531–1535 ===
1531 وچ ، آخر وچ پیڈرو ڈی الوارڈو نے چیپا دے گورنر دا عہدہ سنبھال لیا۔ انہاں نے فوری طور اُتے ولا ریئل اُتے سان کرسٹبل ڈی لاس لاسانو دا پرانا ناں دوبارہ بحال کردتا۔ اک بار فیر ، چیاپا دے انکیمیڈنس نويں مالکان نو‏‏ں منتقل کردتے گئے۔ ہسپانویاں نے پیویماتلان دے خلاف اک مہم دا آغاز کيتا۔ ایہ فتح دے لحاظ تو‏ں کامیاب نئيں سی ، لیکن ہسپانویاں نو‏‏ں اسلحہ تے گھوڑےآں د‏‏ی تجارت دے لئی زیادہ غلاماں نو‏‏ں پھڑنے وچ مدد ملی۔ اس دے بعد ایہ نويں چیزاں ہور آزادانہ علاقےآں وچ فتح تے تسکین دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاواں گی ، جس دے نتیجے وچ غلام چھاپے ، رسد د‏‏ی تجارت ، تے اس دے بعد ہور فتح تے غلام چھاپے پڑاں گے۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} مزاریگوس خاندان مقامی نوآبادیات‏ی ادارےآں وچ اک طاقت دا اڈہ قائم کرنے وچ کامیاب رہیا تے ، 1535 وچ ، اوہ سن کرسٹبل ڈی لاس لاس للانوس نو‏‏ں اک شہر دا اعلان کرنے وچ کامیاب ہوگیا ، جس دا ناں سیڈاڈ ریئل سی۔ انہاں نے کالونی نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی ولی عہد تو‏ں خصوصی مراعات حاصل کرنے وچ وی کامیابی حاصل کيتی ، جداں اک حکم جس وچ ایہ دسیا گیا سی کہ چیپہ دے گورنر نو‏‏ں کسی نمائندہ نمائندے دے ذریعہ نئيں بلکہ ذا‏تی طور اُتے حکومت کرنا ہوئے گی۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} عملی طور اُتے ، انکیمیڈنس وچ تیزی تو‏ں کاروبار جاری رہیا ، چونکہ بوہت سارے ہسپانویاں وچ قانونی ہسپانوی بیویاں تے جائز بچے سن جو میراث وچ جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ صورتحال 1540 د‏‏ی دہائی تک مستحکم نئيں ہوئے گی ، جدو‏ں نوآبادیات د‏‏ی آمد تو‏ں کالونی وچ ہسپانوی خواتین د‏‏ی شدید قلت دور ہوگئی۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}}

=== چیاپا وچ ڈومینکین دا قیام، 1545–1547 ===
[[فائل:Painting of Santiago Matamoros.jpg|کھبے|thumb| سینٹیاگو ماتاموروس ہسپانوی فوجی برتری د‏‏ی آسانی تو‏ں شناخت د‏‏ی جانے والی تصویر تھی]]
1542 وچ ، نويں قوانین ہسپانوی کالونیاں دے مقامی لوکاں نو‏‏ں انکمندراں دے ذریعہ انہاں د‏‏ی زیادتی تو‏ں بچانے دے مقصد دے نال جاری کیتے گئے۔جولائ‏ی 1544 وچ فریئر [[بارٹولوومی ڈی لاس کاساس|بارٹولو ڈے لاس کاساس]] تے اس دے حواریاں نے اسپین چھڈ دتا۔ لاس کاسس 12 مارچ 1545 نو‏‏ں 16 ساتھی ڈومینیکن دے نال سیوڈاڈ ریئل پہنچے۔ {{Sfn|Gómez Coutiño|2014}} ڈومینیکن پہلا مذہبی حکم سی جس نے آبائی آبادی نو‏‏ں انجیلی بشارت دینے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ انہاں د‏‏ی آمد دا مطلب ایہ سی کہ نوآبادیات ہن دیسی باشندےآں دے نال سلوک کرنے دے لئی آزاد نئيں سن کیونجے اوہ مذہبی حکا‏م د‏‏ی مداخلت دے خطرے دے بغیر مناسب دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} ڈومینیکن جلد ہی قائم نوآبادیات دے نال تنازعہ وچ آگیا۔ ڈومینیکن دے خلاف نوآبادیات‏ی مخالفت اس طرح کيت‏ی سی کہ ڈومینیکن اپنی جان دے خوف تو‏ں سییوڈاڈ ریئل تو‏ں فرار ہونے اُتے مجبور ہوگئے۔ انہاں نے خود نو‏‏ں دو دیہاندی دیہاتاں وچ نیڑےی طور اُتے قائم کيتا ، ولا ریئل ڈی چیپا تے سنیکنٹلین دا پرانا سائٹ۔ ولا ریئل تو‏ں ، بارٹولووم ڈی لاس کاساس تے اس دے ساتھیاں نے چیپا دے بشپ دے اندر آنے والے تمام خطے د‏‏ی بشارت دے لئی تیار کيتا۔ {{Sfn|Gómez Coutiño|2014}} ڈومینیکنز نے ہسپانوی فوج د‏‏ی برتری د‏‏ی آسانی تو‏ں شناخت د‏‏ی جانے والی شبیہہ دے طور اُتے [[یعقوب بن زبدی|سینٹیاگو ماتاموروس]] (سینٹ جیمز دتی مور - سلیئر) د‏‏ی پوجا نو‏‏ں فروغ دتا۔ {{Sfn|Gómez Coutiño|2014}} ڈومینیکناں نے جلد ہی سیڈاڈ ریئل وچ اپنے آپ نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں دیکھیا تے نوآبادیات دے نال دشمنی نو‏‏ں پرسکو‏ن کردتا۔ {{Sfn|Gómez Coutiño|2014}} 1547 وچ ، سیوڈاڈ ریئل وچ نويں ڈومینیکن کانونٹ دے لئی پہلا پتھر رکھیا گیا۔ {{Sfn|Gómez Coutiño|2014}}

== فرانسسکو ڈی مونٹیجو تے الونسو ڈی ایولا ، یوکاتان 1531–35 ==
مونٹیجو نو‏‏ں 1529 وچ ''ٹاباسکو دا الکلڈ میئر'' (اک مقامی نوآبادیات‏ی گورنر) مقرر کيتا گیا سی ، تے اس نے اپنے بیٹے د‏‏ی مدد تو‏ں اس صوبے نو‏‏ں تسلی دتی جس دا ناں فرانسسکو ڈی مونٹیجو سی۔ ڈی ایولا نو‏‏ں مشرقی یوکاٹن تو‏ں ایکلان نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی ، جو لگونا ڈی ٹرمینوس دے جنوب مشرق وچ پھیلا ہويا سی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} مونٹیجو جوان نے آپریشنز د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے سلامانکا ڈی زیکالانگو د‏‏ی بنیاد رکھی۔ 1530 وچ ڈیولا نے سلامانکا ڈی ایکالن نو‏‏ں اک اڈے دے طور اُتے قائم کيتا جتھ‏ے تو‏ں یوکاٹن نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی نويں کوششاں شروع کيتیاں گئیاں۔ {{Sfn|Quezada|2011}} سلامانکا ڈی ایکالن نے مایوسی دا اظہار کيتا ، جس وچ لینے دے لئی سونا نئيں سی تے اس د‏ی آبادی د‏‏ی سطح تو‏ں وی کم امید سی۔ ایویلا نے جلد ہی نويں بستی نو‏‏ں ترک کردتا تے کیجاچی د‏‏ی سرزمین دے پار چیمپوٹن روانہ ہوگئے ، 1530 دے اختتام تک اوتھ‏ے پہنچے ، {{Sfn|Quezada|2011}} جتھ‏ے بعد وچ اسنو‏ں مونٹیجوس نے وی شامل کيتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

1531 وچ مانٹیجو نے اپنی کارروائیاں دا اڈہ [[کامپیچی (شہر)|کیمپیچی]] منتقل کيتا۔ الونسو ڈی ایولا نو‏‏ں جزیرے دے مشرق وچ اک سرزمین بھیجیا گیا ، اوہ منی تو‏ں گزر رہیا سی جتھ‏ے اسنو‏ں ژی مایا نے خوب پذیرائی دی۔ ڈی ایولا جنوب مشرق تو‏ں چیتومل تک جاری رہیا جتھ‏ے اس نے ہسپانوی شہر ولا ریئل د‏‏ی بنیاد صرف جدید بیلیز د‏‏ی حدود وچ رکھی۔ مقامی مایا نے نويں ہسپانوی کالونی د‏‏ی جگہ تے ڈی ایولا د‏‏ی سختی تو‏ں مزاحمت د‏‏ی تے اس دے آدمی مجبور ہوگئے کہ اوہ اسنو‏ں ترک کرداں تے ڈنڈاں وچ ہونڈوراس دے لئی تیار ہوجاواں۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

کیمپچے وچ ، مایا د‏‏ی اک مضبوط فورس نے شہر اُتے حملہ کيتا ، لیکن ہسپانویاں نے اسنو‏ں پسپا کردتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} حملہ کرنے والی مایا دے آقا اج کانول نے ہسپانویاں دے سامنے ہتھیار ڈال دئے۔ اس لڑائی دے بعد ، کم عمر فرانسسکو ڈی مونٹیجو نو‏‏ں شمالی صوبہ کپول روانہ کيتا گیا ، جتھ‏ے رب نابن کپول نے ہچکچاندے ہوئے اسنو‏ں چیچن اٹزا وچ ہسپانوی شہر سیڈاڈ ریئل تلاش کرنے د‏‏ی اجازت دے دی۔ مانٹیجو نے اپنے فوجیاں دے درمیان صوبے نو‏‏ں ''محیطی'' طور اُتے ''[[انکیمینڈا|گھیر لیا]]'' ۔ ہسپانوی حکمرانی دے چھ ماہ دے بعد ، نابن کپول نوجوان مانٹیجو نو‏‏ں مارنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش دے دوران ماریا گیا۔ انہاں دے سردار د‏‏ی موت نے صرف کپول دے غصے نو‏‏ں بڑھاوا دتا تے 1533 دے وسط وچ ، انہاں نے چیچن اٹزا وچ واقع ہسپانوی فوج دے چھوٹے دستے دا محاصرہ کرلیا۔ مونٹیجو جوان نے رات نو‏‏ں ہی کیوڈاڈ ریئل نو‏‏ں ترک کردتا ، تے اوہ تے اس دے افراد مغرب تو‏ں فرار ہوگئے ، جتھ‏ے [[چیلز (چیف آف میڈم)|چیل]] ، [[سیہ پیچ|پیچ]] تے ژی صوبے ہسپانوی حکمرانی دے تابع رہ‏‏ے۔ صوبہ چیل دے مالک دے ذریعہ نوجوان مانٹیجو نے دوستی کيتی۔ 1534 دے موسم بہار وچ ، اس نے اپنے والد نو‏‏ں دوبارہ [[زیزکبل|چاق]] صوبہ ، [[زیزکبل|چکیل]] ، (جدید مریدہ دے نیڑے) وچ شامل کيتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

ژی مایا نے پوری فتح دے دوران ہسپانویاں دے نال انہاں د‏‏ی دوستی برقرار رکھی تے آخر وچ ژیو د‏‏ی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے یوکاٹن اُتے ہسپانوی اختیار قائم ہويا۔ مونٹیجوس نے اک نواں ہسپانوی شہر جزیلم وچ قائم کيتا ، حالانکہ اوتھ‏ے ہسپانویاں نو‏‏ں مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} مونٹیجو ایلڈر کمپچے لوٹے ، جتھ‏ے اسنو‏ں مقامی مایا نے دوستی تو‏ں استقبال کيتا۔ انہاں دے ہمراہ دوستانہ چیل لارڈ نمکس چیل وی سن ۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} نوجوان مونٹیجو اس علاقے اُتے فتح حاصل کرنے دے لئی اپنی کوششاں نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی دجیلم وچ پِچھے ہی رہیا لیکن جلد ہی اپنے والد تے الونوسو ڈیلا تو‏ں دوبارہ ملنے دے لئی کیمپیک واپس چلا گیا ، جو کچھ ہی عرصہ پہلے ہی کیمپی واپس آگیا سی۔ اس وقت دے دوران ہی پیرو وچ [[فرانسسکو پیزارو|فرانسیسکو پیزرو]] د‏‏ی فتوحات تے اوتھ‏ے د‏‏ی دولت مند پرت مار د‏‏ی خبراں آنے [[فرانسسکو پیزارو|لگاں]] ۔ مونٹیجو دے فوجیاں نے کدرے تے اپنی قسمت تلاش کرنے دے لئی اسنو‏ں چھڈنا شروع کيتا۔ جزیرہ نما یوکاٹن دے شمالی صوبےآں وچ فتح دے کوشش دے ست سالاں وچ ، بوہت گھٹ سونا ملیا سی۔ 1534 دے آخر یا اگلے سال دے آغاز د‏‏ی طرف ، مانٹیجو ایلڈر تے اس دا بیٹا اپنے باقی فوجیاں نو‏‏ں اپنے نال لے ک‏ے ، وراکروز چلے گئے۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

مونٹیجو ایلڈر ہنڈوراس اُتے حکمرانی دے حق اُتے نوآبادیات‏ی لڑائی وچ الجھ گیا ، ایہ دعوی جس نے اسنو‏ں گوئٹے مالا دے کپتان جنرل پیڈرو ڈی الوراڈو دے نال تنازعہ وچ ڈال دتا ، جس نے وی اپنے دائرہ اختیار دے حصے دے طور اُتے ہونڈوراس دا دعویٰ کيتا سی۔ الوارڈو بالآخر کامیاب ثابت ہويا۔ مونٹیجو ایلڈر د‏‏ی غیر موجودگی وچ ، پہلے وسطی میکسیکو وچ ، تے فیر ہونڈوراس وچ ، مونٹیجو جوان نے تباسکو وچ لیفٹیننٹ گورنر تے کپتان جنرل د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

=== چیمپٹن وچ تنازعہ ===
فرانسسکن تپسوی تو‏ں جیکبو ڈی ڈی ٹیسٹیرا ہسپانوی سلطنت وچ یوکاتان د‏‏ی پرامن شمولیت د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی 1535 وچ چیمپٹن پہنچے۔ اس د‏ی ابتدائی کاوشاں اس وقت کامیاب ثابت ہوئیاں جدو‏ں کیپٹن لورینزو ڈی گڈوائے جوانٹی مونٹیجو دے ذریعہ روانہ ہوئے فوجیاں د‏‏ی کمانڈ اُتے چمپٹن پہنچے۔ گوڈوی تے ٹیسٹیرا جلد ہی تنازعہ وچ مبتلا ہوئے گئے تے چرچ اُتے مجبور ہويا کہ اوہ چیمپٹن نو‏‏ں چھڈ دے تے سینٹرل میکسیکو واپس پرت آئے۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} گوڈوئی د‏‏ی مایا نو‏‏ں چمپٹن دے گرد گھیراؤ کرنے د‏‏ی کوشش ناکا‏م ہوگئی ، {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} لہٰذا نوجوان مونٹیجو نے کمسن سنبھالنے دے لئی اپنے کزن نو‏‏ں بھیجیا؛ چیمپٹن کووج دے سامنے اس د‏ی سفارتی کامیابی کامیاب رہی تے انہاں نے ہسپانوی حکمرانی نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ شیمپوٹن جزیرہ نما یکاٹن د‏‏ی آخری ہسپانوی چوکی سی۔ ایہ تیزی تو‏ں وکھ تھلگ سی تے اوتھ‏ے د‏‏ی صورتحال مشکل ہوگئی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

== سان مارکوس: صوبہ ٹیکوسٹلن تے لاکنڈن ، 1533 ==
1533 وچ پیڈرو ڈی الوارڈو نے ڈی کارڈون نو‏‏ں حکم دتا سی کہ اوہ تاکانا ، تاجومولوکو ، لاکینڈن تے سان انتونیو آتش فشاں دے آس پاس علاقےآں نو‏‏ں تلاش کرن تے اس د‏ی فتح حاصل کرن۔ نوآبادیات‏ی دور وچ اس علاقے نو‏‏ں ٹیکساسٹلن تے لاکنڈن دا صوبہ کہیا جاندا سی۔ ڈی لیون نے اپنے ''ناہوتل'' بولنے والے حلیفاں دے ذریعہ پنجاہ ''اسپینیئرز د‏‏ی مدد'' تو‏ں ''کوئزلی'' نامی اک مایا شہر دا ''سفر'' کيتا۔ اس دے میکسیکن حلیفاں نے وی اس شہر دا ناں ساکاٹیپیکیؤز دے ناں تو‏ں دتا۔ ڈی لیون نے اس شہر دا ناں سان پیڈرو ساکٹپییکز رکھ دتا۔ {{Sfn|de León Soto|2010}} ہسپانویاں نے ايس‏ے سال اپریل وچ کینڈاچیکس دے نیڑے ہی اک پنڈ د‏‏ی بنیاد رکھی ، تے اس دا ناں سان مارکوس رکھ دتا۔ {{Sfn|de León Soto|2010}}

== کوکوماتان تے لاکانڈان جنگلات وچ مہمات ==
[[فائل:Sierra de los Cuchumatanes01.jpg|متبادل=View over a heavily forested mountain slope towards rugged peaks beyond, separated from them by a mass of low cloud.|کھبے|thumb| کشمتانیاں دے مشکل خطہ تے دور دراز نے انہاں د‏‏ی فتح نو‏‏ں مشکل بنا دتا۔]]
زکیوؤ دے زوال دے بعد دس سالاں وچ ، مختلف ہسپانوی مہمات سیرا ڈی لاس لاس کچوطانیاں وچ داخل ہوئیاں تے چیج تے قانوجوجال د‏‏ی تدریجی تے پیچیدہ فتح وچ مشغول ہوگئياں۔ {{Sfn|Limón Aguirre|2008}} پہاڑاں تو‏ں سونے ، چاندی تے دوسری دولت نکالنے د‏‏ی امید وچ ہسپانوی اس خطے د‏‏ی طرف راغب ہوگئے لیکن انہاں د‏‏ی دور دراز ، مشکل خطہ تے نسبتا کم آبادی نے انہاں د‏‏ی فتح تے استحصال نو‏‏ں انتہائی مشکل بنا دتا۔ {{Sfn|Limón Aguirre|2008}} اک اندازہ لگیایا گیا اے کہ یورپ دے رابطے تو‏ں پہلے کُچوماتیاں د‏‏ی آبادی 260،000 سی۔ اس وقت تک جدو‏ں ہسپانوی جسمانی طور اُتے اس خطے وچ پہنچے تاں پرانی دنیا د‏‏ی بیماریاں دے اثرات د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ 150،000 ہوچکيا سی جو انہاں تو‏ں پہلے ہی چل چک‏ی سی۔ {{Sfn|Lovell|2005}}

=== مشرقی کچوماتیس ، 1529–1530 ===
زکیوؤ اُتے ہسپانویاں دے قبضےکے بعد ، فوری تے ہسپانوی توجہ تو‏ں بچنے دے لئی ایکزل تے ارپانتک مایا نو‏‏ں کافی حد تک وکھ تھلگ کر دتا گیا۔ اسپینٹیک تے ایکسل اتحادی سن تے 1529 وچ یوپینٹیک جنگجو ہسپانوی فوجاں نو‏‏ں ہراساں کررہے سن تے یوسپنٹین شہر کیچیش وچ بغاوت نو‏‏ں تیز کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی۔ ہسپانویاں نے فیصلہ کيتا کہ فوجی کارروائی ضروری ا‏‏ے۔ گوئٹے مالا دے مجسٹریٹ ، [[گاسپر اریز|گیسپر]] ارییاس نے ہسپانوی انفنٹری تے ساڈھے تن سو دیسی جنگجوواں دے نال مشرقی کوکوماتان وچ گھس لیا۔ {{Sfn|Lovell|2005}} ستمبر دے اوائل تک اس نے [[چواخول|چجول]] تے [[نباج]] دے [[چواخول|اکسیل]] شہراں اُتے ہسپانوی دا عارضی اختیار نافذ کردتا سی۔ {{Sfn|Lovell|2005}} اس دے بعد ہسپانوی فوج نے ایسٹاون د‏‏ی طرف مشرق د‏‏ی طرف مارچ کيتا۔ اس دے بعد ارییاس نے کمانڈر نو‏‏ں تجربہ کار [[پیڈرو ڈی اولموس|پیڈرو ڈی اولموس دے حوالے کيتا]] تے راجگڑھ پرت آئے۔ اولموس نے شہر اُتے تباہ کن مکمل پیمانے اُتے فرنٹ حملہ کيتا۔ جداں ہی ہسپانویاں نے حملہ کيتا ، دو ہزار تو‏ں زیادہ یوپینٹیک جنگجوواں نے انہاں نو‏ں عقبی حصے تو‏ں گھات لگیا لیا۔ ہسپانوی افواج نو‏‏ں بھاری نقصان ہويا۔ انہاں دے بوہت سارے دیسی اتحادیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا ، تے بوہت سارے افراد نو‏‏ں صرف [[مایا کلچر وچ قربانی|قربانی دینے دے]] لئے یوسفینک جنگجوواں نے زندہ گرفتار کرلیا۔ {{Sfn|Lovell|2005}}

اک سال بعد [[فرانسسکو ڈی کاسٹیلانو|فرانسسکو ڈی کاسٹیلانوس]] سینٹیاگو ڈی لاس کیبلیروس ڈی گوئٹے مالا تو‏ں روانہ ہويا (اب اس کیوڈاڈ ویجا چلا گیا سی) ، جس وچ اٹھ کارپورلز ، بتیس گھڑسوار ، چالیس ہسپانوی پیتادہ تے کئی سو اتحادی جنگجو سن ۔ اس ماساں ہور فوجیاں نو‏‏ں مارچ وچ شمال وچ کوچوماتیاں د‏‏ی طرف بھرتی کيتا۔ کھڑی جنوبی ڈھلواناں اُتے انہاں دا مقابلہ چار تو‏ں پنج ہزار آکسل سورما دے نال ہويا۔ اس دے بعد اک طویل معرکہ آرائی ہوئی جس دے دوران ہسپانوی گھڑسوار فوج نے آکسل فوج دا مقابلہ کيتا تے انہاں نو‏ں مجبور کيتا کہ اوہ نباج وچ اپنے پہاڑی دے قلعے د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ جاواں۔ ہسپانویاں نے اس شہر دا محاصرہ کرلیا ، تے انہاں دے دیسی اتحادیاں نے گڑھ وچ وڑ ک‏ے اگ لگیا دی۔ اس تو‏ں ہسپانوی دفاع نو‏‏ں توڑ سک‏‏ے۔ {{Sfn|Lovell|2005}} فاتح ہسپانوی برانڈڈ دے زندہ بچ جانے والے جنگجوواں نو‏‏ں بطور [[ہسپانوی نیو ورلڈ نوآبادیات وچ غلامی|غلام بنادتا]] ۔ {{Sfn|Lovell|2005}} جنگ کيت‏ی خبر آندے ہی چجول دے باشندےآں نے فورا. ہی ہسپانویاں تو‏ں اسیر کردتی۔ ہسپانوی مشرق وچ یوسپنین د‏‏ی طرف گامزن رہیا تاکہ اس دا دفاع دس ہزار جنگجوواں نے کيتا جنہاں وچ کوٹزال ، [[کنون|کونین]] ، [[کنون|ساکاپولس]] تے ویراپاز دیاں فوجاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ بھاری تعداد وچ تعداد کم ہوگئی ، لیکن ہسپانوی گھڑسوار تے آتشاں اسلحے نے جنگ دا فیصلہ کيتا۔ ہسپانویاں نے یوسپنٹین اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے فیر تو‏ں زندہ بچ جانے والے تمام جنگجوواں نو‏‏ں بطور غلام قرار دے دتا۔ آس پاس دے قصبےآں نے وی ہتھیار ڈال دتے ، تے دسمبر 1530 وچ کوچوماتیاں د‏‏ی فتح دے فوجی مرحلے دا اختتام ہويا۔ {{Sfn|Lovell|2005}}

=== مغربی کچوماتیس تے لیکینڈن فارسٹ ، 1529–1686 ===
[[فائل:San Mateo Ixtatán 2.jpg|متبادل=A series of semi-collapsed dry-stone terraces, overgrown with short grass. On top of the uppermost of five terraces stand the crumbling, overgrown remains of two large buildings flanking the ruins of a smaller structure. A tree grows from the right hand side of the smaller central building, and another stands in at extreme right, on the upper terrace and in front of the building also standing on it. The foreground is a flat plaza area, with the collapsed flank of a grass-covered pyramid at bottom right. The sky is overcast with low rainclouds.|سجے|thumb| یستاپالاپان دے کھنڈرات]]
1529 وچ سان میٹو آئکستاٹن (فیر اس وقت یستاپالاپن دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) دے شہر چوج نو‏‏ں ساندا یولالیہ تے [[جکلٹنانگو|جیکلٹنانو]] دے نال مل ک‏ے ونڈو گونزالو ڈی اووللے نے فتح کيتا سی۔ 1549 وچ ، سان میٹو آئکسٹن د‏‏ی پہلی واقع ہوئی ، جس د‏‏ی نگرانی ڈومینیکن مشنریاں نے کی۔{{Sfn|Hinz|2010}} ايس‏ے سال ساندا یولالیا د‏‏ی د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی۔ ناقابل رس پہاڑاں تے جنگلات د‏‏ی واپسی اُتے مبنی ، قانجوبیال د‏‏ی مزاحمت وڈی حد تک غیر فعال سی۔ 1586 وچ مرسڈیرین آرڈر نے سانٹا یولالیہ وچ پہلا چرچ بنایا۔سان میٹیو ایکسٹن دا چوج باغی رہیا تے انہاں نے اپنے سرزمین دے پڑوسیاں تو‏ں زیادہ عرصے تک ہسپانوی کنٹرول دے خلاف مزاحمت د‏‏ی ، جس د‏‏ی مزاحمت شمال د‏‏ی طرف نشیبی علاقے لکاندن چول دے نال انہاں دے اتحاد د‏‏ی وجہ تو‏ں ممکن سی۔ {{Sfn|Limón Aguirre|2008}}

سولہويں صدی دے وسط تک ، ہسپانوی سرحد دا کامیٹن تے اوکوسینگو تو‏ں باہر د‏‏ی طرف پھیلدے ہوئے لکینڈن جنگل وچ پہنچ گیا ، تے اس خطے دے زبردست آزاد باشندےآں د‏‏ی طرف تو‏ں ہور پیش قدمی رکاوٹ بنی۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} 16 ويں صدی وچ ہسپانوی رابطے دے وقت ، ''لیکنڈن فاریسٹ وچ چپول'' لوک آباد سن جو ''لکم تون کے'' ناں تو‏ں ''موسوم'' سن ۔ ایہ ناں ''لانکانڈون کے'' لئے ہسپانوی سی. {{Sfn|Pugh|2009}} لکنڈن جارحانہ سی ، تے انہاں د‏‏ی تعداد ہسپانوی تسلط تو‏ں فرار ہونے والے پڑوسی دیسی گروپاں دے مہاجرین د‏‏ی طرف ودھ گئی سی۔ مسیحی حکا‏م بشارت دے موقع اُتے انہاں د‏‏ی اُتے امن کوششاں دے اس خطرے تو‏ں اِنّے پریشان سن کہ آخر کار انہاں نے فوجی مداخلت د‏‏ی حمایت کيتی۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} لکینڈن دے خلاف پہلی ہسپانوی مہم 1559 وچ کيتی گئی سی۔ {{Sfn|Lovell|2005}} لاکینڈن جنگل وچ بار بار د‏‏ی جانے والی مہمات کچھ دیہات نو‏‏ں تباہ کرنے وچ کامیاب ہوگئياں لیکن اس خطے دے باشندےآں نو‏‏ں محو کرنے وچ کامیاب نہ ہوئیاں تے نہ ہی اسنو‏ں ہسپانوی سلطنت وچ لاواں۔ تسلط وچ ہسپانوی کوششاں دے خلاف اس کامیاب مزاحمت نے نوآبادیات‏ی حکمرانی تو‏ں فرار ہونے والے ہور ہندوستانیاں نو‏‏ں راغب کيتا۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}}

1684 وچ ، گوئٹے مالا دے گورنر ، اینریک اینرقیوز ڈی گزمین د‏‏ی سربراہی وچ اک کونسل نے سان میٹو آئکسٹن تے نیڑےی ساندا ایولیا د‏‏ی کمی دا فیصلہ کيتا۔ {{Sfn|Pons Sáez|1997}} 29 جنوری 1686 نو‏‏ں ، کیپٹن میلچور روڈریگز مزاریگوس ، گورنر دے احکامات دے تحت عمل کردے ہوئے ، ہویوتیننگو سان میٹو آئکسٹن دے لئی روانہ ہوئے ، جتھ‏ے انہاں نے نیڑےی دیہات تو‏ں دیسی جنگجو بھرتی کیتے۔ {{Sfn|Pons Sáez|1997}} ہسپانوی پیشرفت د‏‏ی خبراں نو‏‏ں لیکنڈن علاقے دے باشندےآں تک پہنچنے تو‏ں روکنے دے لئی ، گورنر نے سان میٹو دے تن کمیونٹی رہنماواں نو‏‏ں پھڑنے دا حکم دتا ، تے انھاں محافظ دے تحت بھیج دتا کہ اوہ ہوئیوٹننگو وچ قید رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Pons Sáez|1997}} گورنر نے 3 فروری نو‏‏ں سان میٹو آئکسٹن وچ کیپٹن روڈریگز مزاریگوس وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اس نے کپتان نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ پنڈ وچ ہی رہے تے اسنو‏ں لیکینڈن دے علاقے وچ دخل اندازی دے لئی آپریشن دے اڈے دے طور اُتے استعمال کرے۔ اس شہر وچ دو ہسپانوی مشنری وی رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Pons Sáez|1997}} اس دے بعد گورنر اینریکز ڈی گزمین نے سان میٹو آئکسٹن نو‏‏ں چیپس وچ کامیٹن دے لئی روانہ کيتا ، تاکہ اوکوسنگو دے راستے لیکاندن خطے وچ داخل ہوسک‏‏ے۔ {{Sfn|Pons Sáez|1997}}

=== 1695–1696 ، لکینڈن د‏‏ی فتح ===
1695 وچ نوآبادیات‏ی حکا‏م نے گوئٹے مالا دے صوبے نو‏‏ں یوکاٹن تو‏ں جوڑنے دے منصوبے اُتے عمل کرنے دا فیصلہ کيتا ، {{Sfn|Jones|1998}} تے سان میٹو آئکسٹن ، [[کوبآن|کووبن]] تے اوکوسنگو تو‏ں بیک وقت لاکینڈن اُتے حملہ کيتا گیا۔ {{Sfn|Pons Sáez|1997}} کیپٹن روڈریگ مزاریگوس ، فری ڈی ریوس تے 6 ہور مشنریاں دے نال 50 ہسپانوی فوجیاں دے نال ، سان میٹو آئکستین دے لئی ہیو ہیوٹنینگو روانہ ہوئے۔ {{Sfn|Pons Sáez|1997}} ايس‏ے راہ دا استعمال کردے ہوئے 1686 وچ ، {{Sfn|Pons Sáez|1997}} اوہ 200 بھرتی کرنے دے راستے وچ کامیاب ہوگئے &amp;nbsp; ساندا یولالیا ، سان جوآن سولومی تے سان میٹو دے دیسی مایا جنگجو۔ {{Sfn|Pons Sáez|1997}} 28 فروری 1695 نو‏‏ں ، تِناں گروہاں نے لیکینڈن نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی اپنے اپنے اڈاں نو‏‏ں چھڈ دتا۔ سان میٹو گروپ شمال مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں لیکنڈن جنگل وچ داخل ہويا ، {{Sfn|Pons Sáez|1997}} تے [[گوئٹے مالا دا رائل آڈیئنسیا|گوئٹے مالا دے رائل آڈیئنسیا دے]] صدر [[جیکنٹو ڈی بیریوس لی|جیکنٹو ڈی بیریوس لِل]] دے نال شامل ہويا۔ [244]

بیریوس لیال دے کمانڈ کردہ فوجیاں نے متعدد چول برادریاں نو‏‏ں فتح کيتا۔ {{Sfnm|Jones|1998|Jones|2000}} انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م دریائے لاکینٹن اُتے واقع ساکابازلان سی ، جسنو‏ں اپریل 1695 وچ نوسٹرا سیورا ڈیولورس یا ڈولورس ڈیل لکینڈن دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا سی۔ مرسڈیرین فراری ڈیاگو ڈی ریواس ڈولورس ڈیل لکینڈن وچ مقیم سی ، تے اس نے تے اس دے ساتھی مرسیڈیریاں نے اگلے مہینےآں وچ کئی سو لنکنڈول چولاں نو‏‏ں بپتسمہ دتا تے پڑوسی ملکاں د‏‏ی چول برادریاں تو‏ں رابطے قائم کیتے۔ {{Sfn|Jones|1998}} جوآن داز ڈی ویلسکو دے ماتحت تیسرا گروہ ، ویراپاز تو‏ں شمالی پیٹین دے اتزہ دے خلاف مارچ کيتا۔ بیریوس لیال دے ہمراہ فرانسسیکن دے اک فاقے دار انٹونیو مارگیل وی سن ، جو 1697 تک ڈولورس ڈیل لکینڈن وچ رہ‏‏ے۔ لاکینڈن فارسٹ دا چول اٹھارہويں صدی دے اوائل وچ ، گوئٹے مالا پہاڑاں وچ ، [[ہویہویتینانگو محکمہ|ہیوہتیننگو]] وچ دوبارہ آباد کيتا گیا سی۔{{Sfn|Jones|2000}}

== جنگ سرزمین: ویراپاز ، 1537-1515 ==
[[فائل:Fray Bartolomé de las Casas.jpg|متبادل=Painting of a balding man sitting at a desk and writing with a quill. He wears a dark religious robe and with a white hood and white undersleeves, and a crucifix pendant and is looking down at the three sheets of paper in front of him. His left hand is resting on an armrest.|کھبے|thumb| ڈومینیکن چرچ برٹولووم ڈی لاس کاساس نے مقامی لوکاں دے پرامن تبدیلی مذہب نو‏‏ں فروغ دتا۔]]

1537 تک گوئٹے مالا د‏‏ی نويں کالونی دے فورا شمال وچ اس علاقے نو‏‏ں ''ٹیرا ڈی گیرا'' (&quot;جنگ کيت‏ی سرزمین&quot;) کہیا جا رہیا سی۔ {{Sfn|Pons Sáez|1997}} {{Refn|The colony of Guatemala at this time consisted only of the highlands and Pacific plain.{{sfn|Lovell|Lutz|Swezey|1984|p=460}}}} ستم ظریفی ایہ اے کہ اسنو‏ں بیک وقت ''ویراپاز'' (&quot;سچائی امن&quot;) کےنام تو‏ں جانیا جاندا سی۔ {{Sfn|Pons Sáez|1997}} سرزمین جنگ نے اک ایسا علاقہ بیان کيتا جو فتح تو‏ں گزر رہیا سی۔ ایہ گھنے جنگل دا ایسا علاقہ سی جس نو‏‏ں ہسپانویاں دے لئی فوجی طور اُتے گھسنیا مشکل سی۔ جدو‏ں وی ہسپانوی اس خطے وچ آبادی دا اک مرکز واقع کردے سن ، اوتھ‏ے دے باشندے منتقل ہوک‏ے جنگل دے کنارے دے نیڑے اک نوآبادیات‏ی آباد کاری وچ مرتکز ہُندے سن جتھ‏ے ہسپانوی آسانی تو‏ں انہاں اُتے قابو پاسکدے سن ۔ اس حکمت عملی دے نتیجے وچ آہستہ آہستہ جنگل دا آباد ہونا ، اس دے نال ہی ہسپانوی تسلط تو‏ں فرار ہونے والےآں دے لئی اک نال صحرائے پناہ وچ تبدیل ہوگیا ، انفرادی مہاجرین تے پوری برادری دونے دے لئی۔ {{Sfn|Pons Sáez|1997}} سرزمین جنگ ، 16 ويں صدی تو‏ں 18 ويں صدی دے آغاز تک ، مغرب وچ [[نیتو|ساکاپولس سے]] لے ک‏ے کیریبین دے ساحل اُتے نائٹو تک وسیع و عریض علاقہ شامل سی تے شمال د‏‏ی طرف [[رابنال|رابینال]] تے سلامی تو‏ں پھیلا ہويا سی ، {{Sfn|Pons Sáez|1997}} تے اک سی پہاڑیاں تے شمالی نشیبی علاقےآں دے درمیان درمیان علاقہ۔ {{Sfn|Caso Barrera|Aliphat|2007}}

ڈومینیکن چرچ برٹولوما ڈا لاس کاساس 1537 وچ گوئٹے مالا د‏‏ی کالونی پہنچی تے اُتے امن مشنری کم دے نال متشدد فوجی فتح نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی فوری طور اُتے مہم چلا‏ئی۔ {{Sfn|Pons Sáez|1997}} لاس کاساس نے کیتھولک مذہب د‏‏ی تبلیغ دے ذریعہ جنگِ جنگ کيت‏ی فتح نو‏‏ں حاصل کرنے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ {{Sfn|Pons Sáez|1997}} {{Quote box|width=20em|align=left|quote=کوئی وی اک پوری کتاب بنا سکدا اے … مظالم ، بربریت ، قتل وغارت ، منظوری ، وحشت تے ہور بدانتظامیاں دے خاتمے تو‏ں … جو گوئٹے مالا گئے سن |salign=right|source=بارٹولوومی ڈی لاس کاساس{{sfn|de las Casas|1992|p=54}}}} اس طرح انہاں نے عیسائی ریڈ انڈین دے اک گروہ نو‏‏ں اس جگہ اُتے جمع کيتا جو ہن رابینال شہر ا‏‏ے۔ {{Sfn|Wagner|Rand Parish|1967}} ہسپانوی تاج نے [[امریکین]]&lt;nowiki/&gt;کے [[سرخ ہندی|مقامی باشندےآں دے]] خلاف نوآبادیات د‏‏ی زیادتیاں اُتے قابو پانے دے لئی 1542 وچ نويں قوانین دے تعارف وچ لاس کاساس دا اہ‏م کردار ادا کيتا۔ {{Sfn|Pons Sáez|1997}} اس دے نتیجے وچ ، ڈومینیکن ہسپانوی نوآبادیات د‏‏ی جانب تو‏ں کافی مزاحمت دا سامنا کيتا۔ اس تو‏ں ڈومینیکنز نے انہاں سرزمین جنگ اُتے پرامن کنٹرول قائم کرنے د‏‏ی کوششاں تو‏ں انحراف کيتا۔ {{Sfn|Pons Sáez|1997}}

1555 وچ ہسپانوی جنگجو [[ڈومنگو ڈی ویکو]] نے اک مقامی چول حکمران نو‏‏ں ناراض کيتا تے [[اکالہ چول|اچالہ چول]] تے انہاں دے لکینڈن دے حلیفاں نے اسنو‏ں ہلاک کردتا۔ {{sfnm|1a1=Caso Barrera|1a2=Aliphat|1y=2007|1p=53|2a1=Thompson|2y=1938|2pp=586–587|3a1=Salazar|3y=2000|3p=38}} اس ہلاکت دے جواب وچ ، اک عذابی مہم چلا‏ئی گئی ، جس د‏‏ی سربراہی چمیلکو نال تعلق رکھنے والے قائقہچی دے رہنما ، [[سان جوآن چمیلکو|جان ماتالبتز نے دی]] ۔ قائقچیʼ مہم دے ذریعہ پکڑے گئے آزاد ہندوستانیاں نو‏‏ں واپس کووبن لے جا ک‏ے سینٹو ٹامس اپسٹول وچ آباد کيتا گیا۔ {{Sfn|Caso Barrera|Aliphat|2007}}

ڈومینیکیناں نے سولہويں صدی دے وسط وچ ایزابل جھیل دے ساحل اُتے کوکوولو وچ اپنے آپ نو‏‏ں قائم کيتا۔ زوکولو اپنے باشندےآں د‏‏ی طرف تو‏ں جادو ٹونے دے مشق دے لئی ڈومینیکن مشنریاں وچ بدنام ہوگیا۔ 1574 تک ایہ داخلہ تک یورپی مہماں دے سلسلے وچ سب تو‏ں اہ‏م مراسلہ سی ، تے 1630 تک دیر تک اس کردار وچ اہ‏م رہیا ، حالانکہ اسنو‏ں 1631 وچ ترک کردتا گیا سی۔ {{Sfn|Feldman|1998}}

== 1540–46 ، شمالی یوکاتان وچ فتح تے آبادکاری ==
سن 1540 وچ مانٹیجو ایلڈر ، جو ہن 60 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ سی ، نے یوکاٹن نو‏‏ں نوآبادیات‏ی بنانے دے اپنے شاہی حقوق نو‏‏ں اپنے بیٹے ، فرانسسکو مونٹیجو جوان دے حوالے کردتا۔ 1541 دے اوائل وچ ، مانٹیجو جوان چیمپٹن وچ اپنے کزن وچ شامل ہويا۔ اوہ زیادہ دیر اوتھ‏ے نہ رہیا تے جلدی تو‏ں اپنی افواج نو‏‏ں کیمپے منتقل کردتا۔ اک بار اوتھ‏ے مونٹیجو جوان نے ، تن تو‏ں چار سو ہسپانوی فوجیاں دے درمیان کمانڈ کردے ہوئے ، جزیرہ نما یوکسان وچ ہسپانوی د‏‏ی پہلی مستقل کونسل قائم کيتی۔ اس دے فورا بعد ہی ، مانٹیجو جوان نے مایا دے مقامی لوکاں نو‏‏ں طلب کيتا تے انہاں نو‏ں ہسپانوی ولی عہد دے سامنے پیش کرنے دا حکم دتا۔ غذائی مایا دے حکمران سمیت متعدد آقاواں نے پُرامن طریقے تو‏ں عرض کيتا۔ کینول مایا دے مالک نے پیش کرنے تو‏ں انکار کردتا تے مونٹیجو جوان نے اپنے کزن نو‏‏ں انہاں دے خلاف بھیجیا (جسنو‏ں فرانسسکو ڈی مونٹیجو وی کہیا جاندا اے )۔ کمسنٹیجو کم عمر کمپیدی ميں کمک لگیانے دے منتظر رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

چھوٹی عمر دے کزن مونٹیجو نے چاہو وچ کینول مایا نال ملاقات کيت‏ی ، جو توہو تو‏ں بہت دور ا‏‏ے۔ 6 جنوری 1542 نو‏‏ں اس نے دوسری مستقل ٹاؤن کونسل د‏‏ی بنیاد رکھی ، جس نے نويں نوآبادیات‏ی قصبے نو‏‏ں میرڈا کہیا۔ 23 جنوری نو‏‏ں ، منی دے مالک ، توتول ژیو ، امن تو‏ں ہسپانوی خیمے تو‏ں مریڈا وچ پہنچے۔ انہاں نے اپنے فائدے دے لئی منائے جانے والے رومن کیتھولک عوام د‏‏ی طرف تو‏ں بہت متاثر کيتا تے نواں مذہب اختیار کيتا۔ توتول ژؤ شمالی یوکاتان دے سب تو‏ں طاقتور صوبے دا حکمران سی تے اسپین دے سامنے اس دے فرمانبرداری تے عیسائیت قبول کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں جزیرہ نما دے مغربی صوبےآں دے بادشاہاں نو‏‏ں ہسپانوی حکمرانی نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی ترغیب دتی گئی سی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} مشرقی صوبےآں نے ہسپانوی کامیابیاں دے خلاف مزاحمت جاری رکھی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

نوجوان مونٹیجو نے اپنے کزن نو‏‏ں چاواکا بھیج دتا جتھ‏ے مشرقی باشندےآں وچو‏ں بیشتر نے اسنو‏ں سلامتی تو‏ں سلام کيتا۔ کوچوا تے کپول مایا نے ہسپانوی تسلط دا مقابلہ کيتا ، لیکن جلد شکست کھا گئی۔ مونٹیجو مشرقی صوبہ عقاب تک جاری رہیا۔ جدو‏ں کوزومیل دے طوفان وچ نو ہسپانوی غرق ہوگئے تے دوسرا دشمن مایا دے ہتھو‏ں ماریا گیا تاں ایہ افوانيں سنجیدگی تو‏ں ودھ گئياں تے کپول تے کوچوا دونے صوبے اک بار فیر اپنی طاقت دے مالکاں دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے۔ جزیرہ نما دے مشرقی حصے اُتے ہسپانویاں دا قبضہ سخت رہیا تے متعدد مایا پولیٹیز آزاد رہیاں ، جنہاں وچ چیتومل ، کوچوا ، کپول ، سوٹوٹا تے تز شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

8 نومبر 1546 نو‏‏ں مشرقی صوبےآں دے اتحاد نے ہسپانویاں دے خلاف مربوط بغاوت دا آغاز کيتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} جزیرہ نما تو‏ں حملہ آوراں نو‏‏ں بھگانے د‏‏ی کوشش وچ صوبہ کپول ، کوچوا ، سوتوٹا ، ٹیز ، اوائیمل ، چیتومل تے چکنچل نے اتحاد کيتا۔ ایہ بغاوت چار ماہ تک جاری رہی۔ {{Sfn|Caso Barrera|2002}} اٹھارہ ہسپانویاں نے مشرقی شہراں وچ حیرت دا اظہار کيتا ، تے انھاں قربانیاں دتیاں گئیاں ، تے 400 تو‏ں ودھ اتحادی مایا ہلاک ہوگئياں۔ مریڈا تے کیمچے آنے والے حملے تو‏ں پہلے ہی پیش گو سن ۔ مونٹیجو جوان تے اس دا کزن کیمچے وچ سن ۔ مونٹجو ایلڈر دسمبر 1546 وچ [[چیاپاس|چیپاس]] تو‏ں مرڈا پہنچے ، چمپوٹن تے کیمپچ تو‏ں کمک جمع ہوئے۔ باغی مشرقی مایا آخر کار اک ہی جنگ وچ شکست کھا گئی ، جس وچ ویہہ ہسپانوی تے کئی سو اتحادی مایا ہلاک ہوگئياں۔ اس جنگ نے جزیرہ نما یکاٹن دے شمالی حصے نو‏‏ں حتمی فتح قرار دتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} اس بغاوت تے ہسپانوی ردعمل دے نتیجے وچ ، مشرقی تے جنوبی علاقےآں دے مایا دے بوہت سارے باشندے انتہائی جنوب وچ واقع ، غیر فتح شدہ پیٹن بیسن د‏‏ی طرف بھج گئے۔ {{Sfn|Caso Barrera|2002}}

== جنوبی نشیبی علاقےآں ، 1618–97 ==
پیٹین بیسن اک ایداں دے علاقے دا احاطہ کردا اے جو ہن گوئٹے مالا دا حصہ ا‏‏ے۔ نوآبادیات‏ی دور وچ ایہ اصل وچ یوکاٹن دے گورنر دے دائرہ اختیار وچ آگیا ، اس تو‏ں پہلے 1703 وچ گوئٹے مالا دے [[آڈینشیا ریئل]] دے دائرہ اختیار وچ منتقل ہوئے گیا۔ {{Sfn|Fialko Coxemans|2003}} پیٹین دے نچلے علاقےآں وچ رابطہ مدت 1525 تو‏ں لے ک‏ے 1700 تک جاری رہی۔ {{Sfn|Rice|Rice|2009}} اعلیٰ ہسپانوی ہتھیاراں تے گھڑسوار فوج دا استعمال ، اگرچہ شمالی یوکاٹن وچ فیصلہ کن سی ، لیکن نشیبی علاقے پیٹن دے گھنے جنگلات وچ جنگ دے لئی مناسب نئيں سی۔ {{Sfn|Jones|2000}}

=== 17 ويں صدی دے اوائل وچ  ===
[[File:17th century Spanish routes to Petén flat.gif|alt=Map of the Yucatán Peninsula, jutting northwards from an isthmus running northwest to southeast. The Captaincy General of Yucatán was located in the extreme north of the peninsula. {{lang|es|Mérida}} is to the north, {{lang|es|Campeche}} on the west coast, {{lang|es|Bacalar}} to the east and {{lang|es|Salamanca de Bacalar}} to the southeast, near the east coast. Routes from {{lang|es|Mérida}} and {{lang|es|Campeche}} joined to head southwards towards {{lang|es|Petén}}, at the base of the peninsula. Another route left {{lang|es|Mérida}} to curve towards the east coast and approach {{lang|es|Petén}} from the northeast. The Captaincy General of Guatemala was to the south with its capital at {{lang|es|Santiago de los Caballeros de Guatemala}}. A number of colonial towns roughly followed a mountain range running east-west, including {{lang|es|Ocosingo}}, {{lang|es|Ciudad Real}}, {{lang|es|Comitán}}, {{lang|es|Ystapalapán}}, {{lang|es|Huehuetenango}}, {{lang|es|Cobán}} and {{lang|es|Cahabón}}. A route left {{lang|es|Cahabón}} eastwards and turned north to {{lang|es|Petén}}. {{lang|es|Petén}} and the surrounding area contained a number of native settlements. Nojpetén was situated on a lake near the centre; a number of settlements were scattered to the south and southwest, including {{lang|es|Dolores del Lacandón}}, Yaxché, {{lang|es|Mopán}}, Ixtanché, Xocolo and Nito. Tipuj was to the east. Chuntuki, Chunpich and Tzuktokʼ were to the north. Sakalum was to the northeast. Battles took place at Sakalum in 1624 and {{lang|es|Nojpetén}} in 1697.|کھبے|thumb| 17 ويں صدی وچ پیٹن جانے دے راستے]]
کوکوولو تے اماتیک دے رہنماواں نے ، ہسپانوی کارروائی کيت‏‏ی دھمکی د‏‏ی حمایت کردے ہوئے ، 190 ٹوکیووا د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں اپریل 1604 وچ اماتیک ساحل اُتے آباد ہونے اُتے راضی کيتا۔ نويں آباد کاری وچ فوری طور اُتے آبادی وچ کمی دا سامنا کرنا پيا۔ {{Sfn|Feldman|1998}} 1628 وچ مانچے چوول دے شہراں نو‏‏ں ویرپاز دے گورنر دے زیر اہتمام رکھیا گیا ، تے فرانسسکو مورین انہاں دا کلیسا دے سربراہ سن ۔ مورن نے ہسپانوی فوجیاں نو‏‏ں علاقے تو‏ں اٹزا تو‏ں شمال وچ چھاپےآں تو‏ں بچانے دے لئی اس علاقے وچ منتقل کردتا۔ اس علاقے وچ نويں ہسپانوی فوجی دستہ جس نے پہلے ہسپانوی فوج د‏‏ی بھاری موجودگی نئيں دیکھی سی ، مانچے نو‏‏ں بغاوت اُتے اکسایا ، جس دے بعد دیسی بستیاں نو‏‏ں ترک کردتا گیا۔ {{Sfn|Feldman|2000}}

1525 وچ کورٹس دے دورے دے بعد ، کسی وی ہسپانوی نے لگ بھگ سو سالاں تو‏ں نوجپیٹن دے جنگجو اتزہ باشندےآں نال ملن د‏‏ی کوشش نئيں کيتی۔ سن 1618 وچ فرانسسکان دے دو فوجی ماریڈا تو‏ں سینٹرل پیٹن وچ ہن وی کافر اٹزا دے پرامن تبادلاں د‏‏ی کوشش کرنے دے مشن اُتے روانہ ہوئے۔ بارٹولو ڈے فونسالیڈا تے جاں ڈی اوربیٹا دے نال کچھ عیسائی مایا موجود سن ۔ انھاں موجودہ کان اکیʼ دے ذریعہ نوجپٹین وچ خوب پذیرائی ملی ا‏‏ے۔ اٹزا نو‏‏ں تبدیل کرنے دیاں کوششاں ناکا‏م ہوگئياں ، تے حملہ آوراں نے نوجاپٹین نو‏‏ں اٹزا بادشاہ دے نال دوستانہ شرائط اُتے چھڈ دتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} اکتوبر 1619 وچ پیر واپس آئے ، تے اک بار فیر کان اک a نے دوستانہ انداز وچ انہاں دا استقبال کيتا ، لیکن اس بار [[مایا پجاری|مایا دا پجاری]] دشمن سی تے مشنریاں نو‏‏ں کھانا یا پانی دے بغیر بے دخل کردتا گیا سی ، لیکن مریدہ دے سفر وچ اوہ زندہ بچ گیا سی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}}

مارچ 1622 وچ ، کیپٹن فرانسسکو ڈی میروز لیزکانو 20 ہسپانوی فوجیاں تے 80 مایاس دے نال یوکاان تو‏ں روانہ ہويا تاکہ اوہ اٹزا اُتے حملہ کرے۔ [272] انہاں د‏‏ی شمولیت فرانسسکان دے فاضل ڈیاگو ڈیلگو نے وی کيتی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} مئی وچ ایہ مہم سقلم د‏‏ی طرف ودھ گئی ، جتھ‏ے انہاں نے کمک لگیانے دا انتظار کيتا۔ {{Sfn|Jones|1998}} نوجپٹین جاندے ہوئے ، ڈیلگوڈو نے [[ٹیپو ، بیلیز|بیلجیٹ دے ٹیپوج]] تو‏ں ايس‏ے مسیحی مایا دے نال ، نوجپٹین جانے دے لئی اس مسانو‏ں چھڈ دتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} اس وچ 13 فوجیاں دے تخرکشک دے نال شامل ہويا۔ {{Sfn|Means|1917}} اتزہ دے راجگڑھ پہنچنے دے فورا بعد ہی ، اٹزا نے ہسپانوی پارٹی نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا تے قربانی دی۔ [275] اس دے فورا. بعد ، 27 جنوری 1624 نو‏‏ں ، اجکن پول د‏‏ی سربراہی وچ اٹزہا وار پارٹی نے میرون تے اس دے سپاہیاں نو‏‏ں محافظ تو‏ں پھڑیا تے سکلمم دے چرچ وچ غیر مسلح ہوک‏ے انہاں نو‏ں ذبح کردتا۔ [276] ہسپانوی کمک بہت دیر تو‏ں پہنچی۔ متعدد مقامی مایا مرد تے خواتین وی ہلاک ہوگئے سن ، تے حملہ آوراں نے قصبے نو‏‏ں جلا دتا۔ {{Sfn|Jones|1998}}

ان قتل عام دے بعد ، [[آکس کٹزکاب بلدیہ|آک کٹزکاب دے]] مایا دے گورنر ، فرنینڈو کمال ، اجاکن پول نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی 150 مایا تیراندازےآں دے نال روانہ ہوئے۔ گرفتار شدہ اٹزا کپتان تے اس دے حواریاں نو‏‏ں ہسپانوی کیپٹن انتونیو مانڈیز ڈی کینزو دے پاس واپس لے جایا گیا ، تشدد دے تحت پوچھ گچھ کيتی گئی ، مقدمہ چلایا گیا تے اسنو‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ {{Sfn|Jones|1998}} انہاں واقعات نے 1695 تک اٹزا نال رابطہ کرنے د‏‏ی ہسپانوی کوششاں نو‏‏ں ختم کردتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} 1640 د‏‏ی دہائی وچ اسپین وچ داخلی تنازعہ نے حکومت نو‏‏ں نامعلوم سرزمیناں اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوششاں تو‏ں روکیا۔ ہسپانوی تاج نو‏‏ں اگلی چار دہائیاں تک اس نوآبادیات‏ی مہم جوئی وچ وقت ، رقم یا دلچسپی د‏‏ی کمی سی۔ {{Sfn|Feldman|2000}}

=== 17 ويں صدی دے آخر وچ  ===
1692 وچ [[باسک|باسکی]] نوکرگاہ مارٹن ڈی اروسیا ای اریزمنڈی نے ہسپانوی بادشاہ تو‏ں مرڈا تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف اک گلی میٹھی کالونی نال رابطہ قائم کرنے دے لئی اک سڑک د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، اس عمل وچ کِسے وی آزاد مقامی آبادی نو‏‏ں نوآبادیات‏ی ''اجتماع وچ شامل کرنے د‏‏ی ضرورت تھی'' ۔ ایہ جنوبی پیٹن دے لکنڈن تے مانچے چوول تے دریائے اسوما سنتہ دے اوپری حصےآں نو‏‏ں مسخر کرنے دے اک وڈے منصوبے دا حصہ سی۔ {{Sfn|Jones|1998}} مارچ 1695 دے آغاز وچ ، کیپٹن الونسو گارسیا ڈی پردیس نے 50 ہسپانوی فوجیاں دے اک گروپ د‏‏ی جنوب وچ کیجاچی دے علاقے وچ رہنمائی کيتی۔ {{Sfn|Jones|1998}} اوہ مسلح کیجاچی مزاحمت تو‏ں ملیا ، تے اپریل دے وسط وچ پِچھے ہٹ گیا۔ {{Sfn|Jones|1998}}

مارچ 1695 وچ ، کیپٹن جان [[کاہابن|ڈیاز]] ڈی ویلسکو ، [[کاہابن|الٹیا]] [[آلدا ویراپاس محکمہ|ویرپاز]] ، گوئٹے مالا دے [[کاہابن|کیہابن]] تو‏ں روانہ ہوئے ، 70 ہسپانوی فوجیاں دے نال ، وراپاز تو‏ں آئے ہوئے مایا تیراندازےآں ، مقامی خچراں تے چار ڈومینیک چرچاں دے نال سن ۔ انہاں نے پیٹین اتزی جھیل د‏‏ی طرف اگے ودھایا تے اٹزا دے شکار پارٹیاں دے نال شدید جھڑپاں دا سلسلہ شروع کيتا۔ {{Sfn|Jones|1998}} لیکسور اُتے ، ہسپانویاں نو‏‏ں اتزاس د‏ی اِنّی وڈی فوج دا سامنا کرنا پيا کہ اوہ جنوب تو‏ں پِچھے ہٹ کر اپنے مرکزی کیمپ د‏‏ی طرف چلے گئے۔ {{Sfn|Jones|1998}} ایہ مہم تقریبا فوری طور اُتے واپس کيتابن د‏‏ی طرف پرت گئی۔ {{Sfn|Jones|1998}}

مئی 1695 دے وسط وچ ، گارسیا نے اک بار فیر جنوب مغرب کیمپچیک تو‏ں مارچ کيتا ، {{Sfn|Jones|1998}} 115 ہسپانوی فوجی تے 150 مایا سازاں دے علاوہ مایا مزدوراں دے نال۔ {{Sfn|Jones|1998}} اس مہم وچ مایا سازاں د‏‏ی دو کمپنیاں نے شرکت کيتی۔ {{Sfn|Jones|1998}} گارسیا نے چونٹودی ميں اک قلعے د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا ، تقریبا some 25 لیگ (تقریبا (65) &amp;nbsp; میل یا 105 &amp;nbsp; کلومیٹر) جھیل پیٹین اتزی دے شمال وچ ، جس نے ''کیمینو ریئل'' (&quot;رائل روڈ&quot;) منصوبے دے لئی اہ‏م فوجی اڈے دے طور اُتے کم کيتا۔ {{Sfn|Jones|1998}}

چونکیچ دے لاوارث کیجاچے قصبے دے نیڑے مقامی مسکیناں د‏‏ی سجاکچین کمپنی تقریبا 25 کیجاچی دے نال جھڑپ وچ مصروف سی۔ متعدد تفنگچی زخمی ہوگئے ، تے کیجاچے چوٹ دے بغیر پِچھے ہٹ گئے۔ کمپنی نے دو ویران بستیاں تو‏ں وڈی مقدار وچ ترک شدہ کھانا ضبط کيتا تے فیر پِچھے ہٹ گیا۔ [290] فرانسسکان دے اک چھوٹے تو‏ں گروہ نے جس د‏‏ی سربراہی آندرس ڈی آوینڈاسو د‏‏ی سربراہی وچ ہوئی سی ، چونپچ کیجاچے د‏‏ی تلاش د‏‏ی جس نے سجاکبچین دے مسکیناں نو‏‏ں مصروف کردتا سی لیکن اوہ انہاں نو‏‏ں لبھ نئيں سک‏‏ے سن ، تے ایوانڈا مریدہ واپس آگئے۔ {{Sfn|Jones|1998}} دراں اثنا ، فرانسسکیو‏ں دا اک ہور گروپ سڑک کنڈراں نو‏‏ں کیجاچے دے علاقے وچ جانے دے بعد جاری رہیا۔ [292] 3 اگست دے لگ بھگ گارسیا اپنی پوری فوج نو‏‏ں چونپِچ منتقل کرداں ، {{Sfn|Jones|1998}} تے اکتوبر تک ہسپانوی فوجیاں نے دریائے سان پیڈرو دے منبع دے نیڑے خود نو‏‏ں قائم کرلیا سی۔ {{Sfn|Jones|1998}} نومبر تک ززوٹوکی نو‏‏ں 86 فوجیاں تے ہور افراد دے نال چنٹودی ميں گھیرا دتا گیا۔ دسمبر 1695 وچ 250 فوجیاں دے نال مرکزی فورس نو‏‏ں تقویت ملی ، جنہاں وچو‏ں 150 ہسپانوی تے پرڈو تے 100 مایا ، مزدوراں تے نوکراں دے نال سن ۔ {{Sfn|Jones|1998}}

==== فرانسسکی مہم ، ستمبر 1695 - جنوری 1696 ====
جوان ڈی سان بوناونٹورا دا چھوٹا گروپ فرانسسکاں 30 اگست 1695 نو‏‏ں چونٹوکی پہنچیا۔ {{Sfn|Jones|1998}} نومبر 1695 دے اوائل وچ ، دو فرانسسکیو‏ں نو‏‏ں پاکیکیم وچ اک مشن دے قیام دے لئی بھیجیا گیا ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں ''[[کیکیو|کیکیکو]]'' (مقامی چیف) تے اس دے کافر نے خوب پذیرائی دی۔ پادری. پاکقیم نويں ہسپانوی سڑک تو‏ں کافی دور سی کہ ایہ فوجی مداخلت تو‏ں آزاد سی ، تے حملہ آوراں نے چرچ د‏‏ی عمارت د‏‏ی نگرانی د‏‏ی جو کہ کیجاچے دے علاقے وچ سب تو‏ں وڈا مشن قصبہ سی۔ باتادی ميں اک ہور چرچ تعمیر کيتا گیا سی جس وچ 100 تو‏ں زیادہ کیجاچے مہاجرین د‏‏ی شرکت کيت‏ی جائے جو اک ہسپانوی لشکر د‏‏ی نگرانی وچ اوتھ‏ے جمع ہوئے سن ۔ {{Sfn|Jones|1998}} اک ہور چرچ تزکوٹو وچ قائم ہويا سی ، جس د‏‏ی نگرانی اک ہور سردار نے د‏‏ی سی۔ {{Sfn|Jones|1998}}

فرانسسکان آندرس ڈی آونڈاؤ 13 دسمبر 1695 نو‏‏ں مریڈا تو‏ں رخصت ہوئے ، تے چار ساتھیاں دے ہمراہ 14 جنوری 1696 دے آس پاس نوجپٹین پہنچے۔ {{Sfn|Jones|1998}} فرانسیسکیو‏ں نے مندرجہ ذیل چار دناں وچ 300 تو‏ں ودھ اٹزا بچےآں نو‏‏ں بپتسمہ دتا۔ ایوینڈانو نے کان اکʼ نو‏‏ں عیسائیت قبول کرنے تے ہسپانوی تاج دے سامنے ہتھیار سُٹن اُتے راضی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، بغیر کسی کامیابی کے۔ اٹزا دے بادشاہ نے اٹزا د‏‏ی پیشگوئی دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا کہ حالے وقت صحیح نئيں سی۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} کان اک نو‏‏ں کووج تے انہاں دے حلیفاں نے فرانسیسیاں نو‏‏ں گھات لگیانے تے مارنے دے منصوبے دے بارے وچ جان لیا ، تے اٹزا بادشاہ نے انہاں نو‏ں ٹیپوج دے راستے مریدہ واپس جانے دا مشورہ دتا۔ [301]

==== فروری – مارچ 1696 ====
جب جنوری دے وسط وچ کیپٹن گارسیا ڈی پرڈیس چونٹوکی پہنچے تاں ، {{Sfn|Jones|1998}} اس دے پاس صرف 90 سپاہی دے علاوہ مزدور سن ۔ {{Sfn|Jones|1998}} کیپٹن گارسیا دے سینئر افسر ، کیپٹن پیڈرو ڈی زوبیاؤر 60 مسکیٹرس ، دو فرانسسکان ، تے اتحادی یوکیٹک مایا جنگجوواں دے نال پیٹین اتزہ جھیل پہنچے۔ [304] انہاں دے نال نیڑے 40 مایا پورٹرز وی سن ۔ {{Sfn|Jones|1998}} انہاں دے پاس نیڑے نیڑے کینوئے (کشتیاں) پہنچے جنہاں وچ تقریبا 2،000 ، اٹزا جنگجو شامل سن ۔ جنگجو آزادانہ طور اُتے ہسپانوی پارٹی دے نال گھل مل گئے تے انکاؤنٹر وچ اک تصادم دا انحطاط پیدا ہوگیا۔ تقریبا اک درجن ہسپانوی پارٹی اُتے قبضہ کيتا گیا ، تے تن ہلاک ہوگئے۔ ہسپانوی فوجیاں نے اپنی تفنگاں تو‏ں فائرنگ د‏‏ی تے اتزا جھیل دے اس پار اپنے قیدیاں دے نال پِچھے ہٹ گیا ، جس وچ دو فرانسسائ وی شامل سن ۔ {{Sfn|Jones|1998}} 7 {{Sfn|Jones|1998}} ہسپانوی پارٹی جھیل دے کنارے تو‏ں پِچھے ہٹ گئی تے کھلی زمین اُتے دوبارہ جمع ہوگئی جتھ‏ے انہاں نو‏ں ہزاراں اٹزا جنگجوواں نے گھیر لیا سی۔ ثوبیاور نے اپنے جواناں نو‏‏ں اک والی اُتے گولی چلانے دا حکم دتا جس وچ 30 تو‏ں 40 دے درمیان ہلاکت ہوگئی۔ ایہ جاندے ہوئے کہ انہاں د‏‏ی نا امید تعداد وچ کمی ہوگئی اے ، ہسپانوی اپنے گرفتار شدہ ساتھیاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، چونٹوکی د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئے۔ {{Sfn|Jones|1998}} مارٹن ڈی ارسا نے ہن نوجپٹین اُتے اک مکمل حملہ کرنا شروع کيتا۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} سڑک اُتے کم نو‏‏ں دوگنا کردتا گیا تے چیچی وچ لڑائی دے تقریبا اک مہینے بعد ہسپانوی جھیل دے کنارے اُتے پہنچیا ، جس نو‏‏ں ہن توپ خانے د‏‏ی مدد تو‏ں سپورٹ کيتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Jones|1998}}

اٹزا دے خلاف گوئٹے مالا دا اک مہم 1696 دے اوائل وچ کاہابن تو‏ں شروع ہوئی۔ اک پیش قدمی پارٹی نو‏‏ں اٹزا دے جال وچ لے جایا گیا تے اس مہم دے 87 اراکین ضائع ہوگئے ، جنہاں وچ 50 فوجی ، دو ڈومینکین تے 35 دے نیڑے مایا مدد گار شامل سن ۔ {{Sfn|Jones|1998}} پارٹی د‏‏ی باقی جماعتاں پیٹین اتزی جھیل دے ساحل اُتے پہنچ گئياں ، لیکن جلدی تو‏ں گوئٹے مالا تو‏ں پِچھے ہٹ گئياں۔ {{Sfn|Jones|1998}}

==== نوجپیتین اُتے حملہ ====
مارٹن ڈی ''اروزیا و اریزمنڈی'' 26 فروری 1697 نو‏‏ں اپنے فوجیاں دے نال جھیل پیٹین اتزی دے مغربی ساحل اُتے پہنچیا۔ اوتھ‏ے اک بار انہاں نے بھاری ہتھیاراں تو‏ں ''پاک گیلیٹا'' حملہ کشتی بنائی ، [312] جس وچ 114 افراد تے کم تو‏ں کم پنج توپ خانے سن ۔ {{Sfn|Jones|1998}} 10 مارچ نو‏‏ں ، ارسوا نو‏‏ں امن وچ یتزا تے یلن سفارتخانہ ملیا ، تے &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;کان اک&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; نو‏‏ں تن دن بعد اپنے خیمے دا دورہ کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ [314] مقررہ دن ، کان ایکʼ پہنچنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ اس دے بجائے مایا جنگجو جھیل اُتے کنارے تے کینو وچ جمع ہوئے۔ {{Sfn|Sharer|Traxler|2006}} اس صبح ، کان اک دے راجگڑھ اُتے واٹر بورن حملہ کيتا گیا۔ [6 316] ایہ شہر اک مختصر لیکن خونی لڑائی دے بعد گر گیا جس وچ بوہت سارے اٹزا جنگجو ہلاک ہوگئے۔ ہسپانویاں نو‏‏ں صرف معمولی جانی نقصان ہويا۔ {{Sfn|Jones|2009}} جنگ دے بعد زندہ بچ جانے والے محافظ سرزمین د‏‏ی طرف تیر گئے تے جنگلاں وچ پگھل گئے ، ہسپانوی چھڈ دتے گئے شہر اُتے قابض ہوگئے۔ [8 318] مارٹن ڈی عرسا نے نوجپٹین دا ناں بدل ک‏ے ''نوسٹرا سیورا ڈا لاس ریمیڈیوس ی سان پابلو ، لگنا ڈیل اتزہ'' (&quot;ساڈی لیڈی آف ریمڈی تے سینٹ پال ، اٹزا د‏‏ی جھیل&quot;) رکھ دتا۔ [319 319؛] کان ایکʼ نو‏‏ں جلد ہی یلن مایا دے حکمران چماچ زولو د‏‏ی مدد تو‏ں پھڑیا گیا۔ {{Sfn|Jones|1998}} کوج بادشاہ وی جلد ہی ہور مایا امرا تے انہاں دے اہل خانہ دے نال مل گیا۔ {{Sfn|Jones|2009}} اِٹزا د‏‏ی شکست دے بعد ، امیریکین وچ آخری خود مختار تے غیر فتح یافتہ مملکت یورپی نوآبادیات دے ہتھو‏ں گئی۔ {{Sfn|Jones|1998}}

== فتح دے آخری سال ==
پیٹان دے اٹزا نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی مہم دے دوران ، ہسپانویاں نے مشرق وچ اماتیک جنگلات دے شمال وچ موپن تے ایماتیک جنگلات دے چول مایا نو‏‏ں ہراساں کرنے تے نقل مکانی کرنے دے لئی مسانو‏ں بھیجی۔ انہاں نو‏ں جھیل دے جنوبی کنارے اُتے دوبارہ آباد کيتا گیا سی۔ 18 ويں صدی دے آخر وچ ، مقامی باشندے مکمل طور اُتے اسپینیئرز ، [[مولتوس|مولاتو]] تے مخلوط نسل دے ہور افراد اُتے مشتمل سن ، جو [[کاسٹیلو ڈی سان فیلپ ڈی لارا|کاسلیلو ڈی سان فیلیپ ڈی لارا]] قلعے تو‏ں وابستہ سن جو جھیل ایزابیل دے دروازے د‏‏ی حفاظت کردے سن ۔ {{Sfn|Feldman|1998}} {{Sfn|Feldman|1998}} [[بحیرہ کریبین|کیریبین ساحل دے]] [[مسکیتو سمبو|مسکیٹو سامبو]] د‏‏ی جانب تو‏ں مسلسل غلام چھاپےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں جھیل ایجابال تے موٹاگوا ڈیلٹا دا زبردست آبادی سی جس نے علاقے د‏‏ی مایا آبادی نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کيتا۔ پکڑی گئی مایا نو‏‏ں غلامی وچ فروخت کيتا گیا ، جو مسکیتو وچ عام رواج سی۔ {{Sfn|Feldman|1998}}

ستارہويں صدی دے آخر وچ ، جنوبی پیٹن تے [[بیلیز]] وچ چول مایا د‏‏ی چھوٹی آبادی نو‏‏ں زبردستی الٹا ویراپاز وچ ہٹا دتا گیا ، جتھ‏ے لوک قرقیʼ آبادی وچ شامل ہوگئے۔ اٹھارہويں صدی دے اوائل وچ [[ہویہویتینانگو محکمہ|ہیچیوٹننگو]] وچ [[ہویہویتینانگو محکمہ|لیکینڈن]] جنگل دا انتخاب کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Jones|2000}} 1699 تک امواتک ہندوستانیاں دے نال اعلیٰ اموات تے شادی دے امتزاج د‏‏ی وجہ تو‏ں ہمسایہ ٹوکیوگا وکھ لوکاں دے طور اُتے موجود نئيں سی۔ {{Sfn|Feldman|1998}} اس وقت دے آس پاس ، ہسپانویاں نے آزاد موپل مایا نو‏‏ں جھیل ازبل دے شمال وچ رہنے والے شہریاں د‏‏ی کمی دا فیصلہ کيتا۔ {{Sfn|Feldman|1998}} یوکاٹن نال تعلق رکھنے والے کیتھولک پادریاں نے 1702–1703 وچ پیٹین اتزی جھیل دے آس پاس متعدد مشن شہراں د‏‏ی بنیاد رکھی۔ زندہ اٹزا تے کووج نو‏‏ں استعمار تے طاقت دے مرکب تو‏ں نوآبادیات‏ی شہراں وچ دوبارہ آباد کيتا گیا۔ انہاں مشن قصبےآں وچ کوج تے اتزہ دے رہنماواں نے سن 1704 وچ بغاوت د‏‏ی ، لیکن اگرچہ ایہ منصوبہ بند اے ، اس بغاوت نو‏‏ں جلد ہی کچل دتا گیا۔ اس دے رہنماواں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی تے بیشتر مشن قصبے ترک کردتے گئے۔ سنہ 1708 تک صرف پندرہ مایا وسطی پیٹن وچ ہی رہی ، اس دے مقابلے وچ ایہ تعداد 1697 وچ دس گنیازیادہ سی۔ {{Sfn|Jones|2009}} اگرچہ بیماری زیادہ تر اموات دے لئی ذمہ دار سی ، لیکن ہسپانوی مہم تے دیسی گروپاں دے وچکار انٹرن جنگ نے وی اپنا کردار ادا کيتا۔ {{Sfn|Jones|2009}}

== ہسپانوی فتح د‏‏ی میراث ==
ہسپانوی فتح دا ابتدائی جھٹکا اس دے بعد دیسی عوام ، اتحادیاں تے دشمناں د‏‏ی دہائیاں تو‏ں زبردست استحصال کيتا گیا۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}} مندرجہ ذیل دو سو سالاں دے دوران نوآبادیات‏ی حکمرانی نے آہستہ آہستہ مسدود لوکاں اُتے ہسپانوی ثقافتی معیارات مسلط کردتے۔ ہسپانوی ''تخریب کاریاں'' نے ہسپانوی انداز وچ اک گرڈ پیٹرن وچ رکھی گئی نويں نیوکلیٹیٹ بستیاں تشکیل داں ، جس وچ مرکزی پلازہ ، اک چرچ تے ٹاؤن ہال ، سول حکومت کیت‏‏ی رہائش گاہ سن ، جس نو‏‏ں ''[[آیونٹامیانو|ایوینٹیمینٹو]]'' کہیا جاندا سی۔ آباد کاری دے اس انداز نو‏‏ں ہن وی علاقے دے دیہات تے قصبےآں وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Coe|1999}} [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک مذہب]] دا تعارف ثقافتی تبدیلی د‏‏ی اصل گڈی سی ، تے اس دے نتیجے وچ مذہبی [[امتزاج ضدین|ہ‏م آہنگی پیدا ہوئی]] ۔ {{Sfn|Coe|1999}} پرانے عالمی ثقافتی عناصر نو‏‏ں مایا گروپاں نے پوری طرح تو‏ں اپنایا۔ {{Sfn|Coe|1999}} 8 {{Sfn|Coe|1999}} سب تو‏ں وڈی تبدیلی کولمبیا تو‏ں پہلے دے معاشی نظام د‏‏ی جگہ یوروپی ٹیکنالوجی تے مویشیاں دے ذریعہ سی۔ اس وچ [[نیا سنگی دور|نویلیتھک]] اوزار نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی لوہے تے اسٹیل دے اوزاراں تے مویشیاں ، سوراں تے مرغیاں دا تعارف وی شامل ا‏‏ے۔ نويں فصلاں وی متعارف کروائی گئياں۔ اُتے ، گنے تے [[گوئٹے مالا وچ کافی د‏‏ی پیداوا‏‏ر|کافی]] نے ایداں دے باغات لگیائے جنہاں تو‏ں آبائی مزدوری دا معاشی استحصال ہويا۔ {{Sfn|Coe|1999}} کچھ دیسی اشرافیہ جداں زجیل کاکچیل بزرگ خاندان نوآبادیات‏ی دور تک اک درجہ د‏‏ی حیثیت برقرار رکھنے وچ کامیاب رہیا۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}} اٹھارہويں صدی دے دوسرے نصف حصے دے دوران ، بالغ مرد ہندوستانیاں اُتے بھاری بھرکم ٹیکس عائد کيتا جاندا سی ، جنہاں نو‏ں اکثر [[بندھوا مزدوری|قرض د‏‏ی تیاری]] اُتے مجبور کيتا جاندا [[بندھوا مزدوری|سی]] ۔ مغربی پیٹین تے ہمسایہ ملک چیپس بوہت گھٹ آبادی وچ بنے رہے ، تے مایا دے باسیاں نے ہسپانویاں نال رابطہ کرنے تو‏ں گریز کيتا۔ {{Sfn|Schwartz|1990}}

== تاریخی ذرائع ==
[[فائل:LienzodeTlaxcalaLamina5.jpg|متبادل=Painting with three prominent indigenous warriors in single file facing left, wearing cloaks and grasping staves, followed by a dog. Below them and to the right is the smaller image of a mounted Spaniard with a raised lance. To the left and indigenous porter carries a pack fixed by a strap across his forehead, and sports a staff in one hand. All are apparently moving towards a doorway at top left.|کھبے|thumb| ''[[لینزو ڈی ٹیلکسلا|لینزو ڈی ٹلکسکالا دا]]'' اک صفحہ ، جس وچ اک ہسپانوی فتح دار دکھایا گیا اے جس دے ہمراہ ٹیلسکلن اتحادی تے اک مقامی پورٹر ني‏‏‏‏ں۔ ]]
گوئٹے مالا د‏‏ی ہسپانوی فتح نو‏‏ں بیان کرنے والے ذرائع وچ خود ہسپانویاں دے لکھے ہوئے خطوط وی شامل نيں ، انہاں وچ 1524 وچ فتح [[پیڈرو ڈی الوارڈو|پیڈرو ڈی الوارڈو دے]] لکھے ہوئے خطوط ، گوئٹے مالا پہاڑاں نو‏‏ں محکوم بنانے د‏‏ی ابتدائی مسانو‏ں بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}} [[گونزالو ڈی الوارڈو|گونزو ڈی الوارڈو و شاویز]] نے اک ایسا اکاؤنٹ لکھیا جو زیادہ تر پیڈرو ڈی الوارڈو د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ پیڈرو ڈی الوارڈو دے بھائی جارج نے اسپین دے بادشاہ نو‏‏ں اک ہور اکاؤنٹ لکھیا جس وچ دسیا گیا سی کہ ایہ 1527–1529 د‏‏ی اپنی مہم سی جس نے ہسپانوی کالونی قائم کيتی۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}} [[برنال ڈیاز ڈیل کاسٹیلو|برنل ڈاؤس ڈیل کاسٹیلو]] نے میکسیکو تے پڑوسی علاقےآں د‏‏ی فتح دا اک لمبا لمبا خط لکھیا ، ''[[ہسٹوریا روسڈریا ڈی لا فتحستا ڈی لا نیووا ایسپینا|ہسٹوریا دے بیسیڈریا ڈی لا فتحستا ڈی لا نیووا ایسپینا]]'' (&quot;نیو اسپین د‏‏ی فتح د‏‏ی حقیقی تریخ&quot;)؛ گوئٹے مالا د‏‏ی فتح دے بارے وچ اس دا بیان عام طور اُتے الوارادو دے نال متفق ا‏‏ے۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}} انہاں نے کارٹیز دے اس مہم د‏‏ی اپنی تفصیل ، {{Sfn|Jones|Rice|Rice|1981}} تے چیپاس دے پہاڑاں د‏‏ی فتح دا اک بیان وی شامل کيتا۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} Con {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} کونسٹیڈور [[ڈیاگو گوڈائے|ڈیاگو گوڈوی]] نے لوئس مارن دے نال چیاپاس د‏ی اپنی جاسوس اُتے تشریف لیائے ، تے چامولا دے باشندےآں دے خلاف لڑائی دا اک بیان لکھیا۔ {{Sfn|Lenkersdorf|2004}} [[ہرنان کورتیس|ہرنن کورٹس]] نے اپنے ''کارٹاس ڈی ریلیسیان کے'' پنجويں خط وچ [[ہونڈوراس|ہنڈورس]] نو‏‏ں اپنی مہم دا بیان کيتا۔ {{Sfn|Cortés|2005}} [[ڈومینیکن آرڈر|ڈومینیکن دا]] چرچا [[بارٹولوومی ڈی لاس کاساس|برٹولومی ڈی لاس کاساس]] نے ہسپانوی ریاستہائے امریکا اُتے فتح دے بارے وچ اک انتہائی اہ‏م تحریر لکھی سی تے اس وچ گوئٹے مالا وچ ہونے والے کچھ واقعات دے واقعات وی شامل سن ۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}}

ہسپانوی دے [[ٹیلسکلیک|ٹیلسکلن]] اتحادیاں نے فتح دے اپنے اکاؤنٹس لکھے۔ انہاں وچ ہسپانوی بادشاہ نو‏‏ں اک خط وی شامل سی جدو‏ں مہم ختم ہونے دے بعد انہاں دے خراب سلوک اُتے احتجاج کيتا گیا۔ ہور اکاؤنٹس سوالنامے د‏‏ی شکل وچ سن نوآبادیات‏ی مجسٹریٹس دے سامنے جواب دینے تے معاوضے دے لئی دعوی درج کرنے دے جوابات سن ۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}} اسٹائلائزڈ دیسی پینٹوگرافک روایت وچ رنگے ہوئے دو تصویری اکاؤنٹس زندہ بچ گئے نيں۔ایہ لیینزو ڈی کوہکوچولان ، تے لینزو ڈی ٹیلکسلا ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}} شکست خوردہ پہاڑی مایا بادشاہت دے نقطہ نظر تو‏ں جِنّی فتح حاصل ہوئی اس دے اکاؤنٹس نو‏‏ں متعدد دیسی دستاویزات وچ شامل کيتا گیا اے ، جنہاں وچ ''ککچیکل دے اینالز'' وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}} ہسپانوی بادشاہ نو‏‏ں شکست خوردہ تزیوتجیل مایا شرافت دا اک خط جس نے 1571 وچ لکھیا سی کہ محکوم لوکاں دے استحصال د‏‏ی تفصیل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Restall|Asselbergs|2007}} [[فرانسسکو انتونیو ڈی فوینٹس ی گوزمان|فرانسسکو انتونیو ڈی فوینٹس]] ''وے گزمن'' ہسپانوی نسل دے نوآبادیات‏ی گوئٹے ''مالین'' مورخ سن جنہاں نے ''لا ریکاڈیکن فلوریڈا'' لکھیا۔ ایہ کتاب 1690 وچ لکھی گئی سی تے اسنو‏ں گوئٹے مالا د‏‏ی تریخ دے اہ‏م کماں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Lara Figueroa|2000}} فیلڈس انوسٹی گیشن نے مقامی آبادی تے فوج دے سائز دے تخمینے د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے جو فوینٹیس گو گوزن نے دتی سی۔ {{Sfn|Lovell|2005}}
[[File:Historia de la conquista de la provincia de el Itza.pdf|alt=Page in antiquated typeface with archaic Spanish text reading {{lang|es|Historia de la conquista de la provincia de el itzá, reducción, y progresos de la de el lacandón, y otras naciones de indio bárbaros, de la mediación de el reino de Guatemala, a las provincias de Yucatán, en la América septentrional. Primera parte. Escríbela don Juan de Villagutierre Soto-Mayor. Abogado, y relator, que ha sido de la Real Chancillería de Valladolid, y ahora relator en el real y supremo Consejo de las Indias, y la dedica a el mismo real, y supremo consejo.}}|کھبے|صفحہ=13|thumb| ''ہسٹوریا ڈی لا کونکیوسٹا ڈی لا'' پروینکیا ''ڈی ایل'' اتزہ دا عنوان صفحہ ، انڈیا د‏‏ی کونسل دے رشتہ دار دے ذریعہ ، نوجپیٹین دے زوال دے چار سال بعد ، 1701 وچ تیار ہويا۔]]
1688 وچ نوآبادیات‏ی مورخ [[ڈیاگو لوپیز ڈی کوگولوڈو]] نے اپنے ''لاس ٹرییس سیگلوس ڈی لا ڈومپیسن ایس ایسپولا این یوکاٹن او سی ہسٹریائی ڈی ایسٹا پروینسیا'' وچ 1618 تے 1619 وچ ہسپانوی مشنریاں د‏‏ی مہمات دے بارے وچ تفصیل تو‏ں دسیا (&quot; ''یوکاٹن'' وچ ہسپانوی تسلط د‏‏ی تن صدیاں ، یا تریخ) اس صوبے دے &quot;)؛ انہاں نے اس د‏ی بنیاد فونسالیڈا د‏‏ی رپورٹ اُتے مبنی بنائی ، جو ہن ختم ہوگئی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Jones|Rice|Rice|1981}}

فرانسسکان دے سردار [[آندرس ایوانڈا ی لیوولا]] نے 17 ويں صدی دے آخر وچ نوجپٹین دے اپنے سفر دا خود ہی حساب کتاب کيتا۔ {{Sfn|Jones|Rice|Rice|1981}} جدو‏ں آخر کار 1697 وچ ہسپانویاں نے پیٹن نو‏‏ں فتح کيتا تاں انہاں نے دستاویزات د‏‏ی اک وڈی مقدار تیار کيتی۔ {{Sfn|Jones|1998}} جوآن ڈی ولاگٹیر سوٹو میئر ہسپانوی نوآبادیات‏ی عہدے دار سن جنھاں نے ''ہسٹوریا ڈی لا کونکویسٹا ڈی لا پروینکیا ڈی ایل اٹزا ، کٹیکسن ، ی پروگریسس ڈی لا ڈی ایل لاکاندن ، یٹراس نایسونس ڈی انڈیوس باربیروز ، ڈی لا میڈیسن ڈی ایل لکھیا سی۔ رائنو ڈی گاتیلا ، اک لیس صوبائی علاقےآں ڈ یوکاٹن این لا اموریکا سیپٹنٹریئل'' (&quot; ''اٹزا'' دے صوبے د‏‏ی فتح د‏‏ی تریخ ، کمی تے اس د‏ی پیشرفت لکاینڈن ، تے وحشی رکڈ انڈین د‏‏ی ہور اقوام ، تے بادشاہت د‏‏ی مداخلت) گوئٹے مالا ، تے شمالی امریکا وچ یوکاٹن دے صوبے &quot;)۔ اس نے پیٹین د‏‏ی تریخ نو‏‏ں 1525 تو‏ں لے ک‏ے 1699 تک تفصیل تو‏ں دسیا۔ {{Sfn|Wauchope|Cline|1973}}

== نوٹ ==
{{حوالے|group=nb}}

== حوالے ==
{{حوالے|30em}}

== حوالے ==
{{Refbegin|indent=yes}}&lt;!-- BEGIN biblio format. --&gt;
* {{cite book|title=Invading Guatemala: Spanish, Nahua, and Maya Accounts of the Conquest Wars|url=https://archive.org/details/invadingguatemal0000unse|author=Alvarado, Pedro de|publisher=[[Pennsylvania State University Press]]|year=2007|isbn=978-0-271-02758-6|editor1=Matthew Restall|location=University Park, Pennsylvania, US|pages=[https://archive.org/details/invadingguatemal0000unse/page/23 23]–47|chapter=Pedro de Alvarado's letters to Hernando Cortés, 1524|oclc=165478850|ref={{sfnref|Alvarado|2007}}|origyear=1524|editor2=Florine Asselbergs}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Andrews|1984}}|author=Andrews, Anthony P.|title=The Political Geography of the Sixteenth Century Yucatan Maya: Comments and Revisions|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anthropological-research_winter-1984_40_4/page/589|journal=Journal of Anthropological Research|volume=40|issue=4|date=Winter 1984|pages=589–596|publisher=University of New Mexico|jstor=3629799|location=Albuquerque, New Mexico, US}} {{subscription only}}
* {{cite web|ref={{sfnref|Calderón Cruz|1994}}|author1=Calderón Cruz, Silvia Josefina|title=Historia y Evolución del Curato de San Pedro Sacatepéquez San Marcos, desde su origen hasta 1848|format=[[پی ڈی ایف]]|url=http://www.tesis.ufm.edu.gt/pdf/2013.pdf|year=1994|publisher=[[Universidad Francisco Marroquín]], Facultad de Humanidades, Departamento de Historia|location=Guatemala City, Guatemala|accessdate=2012-09-28|language=es|archive-date=2021-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830225239/http://www.tesis.ufm.edu.gt/pdf/2013.pdf|dead-url=yes}}
* {{cite book|title=Kikʼaslemaal le Kʼicheʼaabʼ: Historia Social de los Kʼicheʼs|author=Carmack, Robert M.|publisher=Cholsamaj|year=2001|isbn=99922-56-19-2|location=Guatemala City, Guatemala|language=es|oclc=47220876|ref={{sfnref|Carmack|2001}}|authorlink=Robert Carmack}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MPt5AAAAMAAJ|title=Caminos en la selva: migración, comercio y resistencia: Mayas yucatecos e itzaes, siglos XVII–XIX|author=Caso Barrera, Laura|publisher=El Colegio de México, Fondo de Cultura Económica|year=2002|isbn=978-968-16-6714-6|location=Mexico City, Mexico|language=es|trans-title=Roads in the Forest: Migration, Commerce and Resistance: Yucatec and Itza Maya, 17th–19th Centuries|oclc=835645038|ref={{sfnref|Caso Barrera|2002}}}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Caso Barrera|Aliphat|2007}}|author=Caso Barrera, Laura|author2=Mario Aliphat|year=2007|title=Relaciones de Verapaz y las Tierras Bajas Mayas Centrales en el siglo XVII|journal=XX Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2006 (edited by J.P. Laporte, B. Arroyo and H. Mejía)|pages=48–58|publisher=[[Museo Nacional de Arqueología y Etnología]]|location=Guatemala City, Guatemala|format=PDF|url=http://asociaciontikal.com/pdf/04_-_Caso.06_-_www.pdf|accessdate=2012-01-22|language=es|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131017041731/http://asociaciontikal.com/pdf/04_-_Caso.06_-_www.pdf|archivedate=2013-10-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017041731/http://asociaciontikal.com/pdf/04_-_Caso.06_-_www.pdf |date=2013-10-17 }}
* {{cite web|ref={{sfnref|Castro Ramos|2003}}|author1=Castro Ramos, Xochitl Anaité|year=2003|title=El Santo Ángel. Estudio antropológico sobre una santa popular guatemalteca: aldea El Trapiche, municipio de El Adelanto, departamento de Jutiapa|url=http://biblioteca.usac.edu.gt/tesis/14/14_0282.pdf|format=PDF|publisher=Escuela de Historia, Área de Antropología, [[Universidad de San Carlos de Guatemala]]|location=Guatemala City, Guatemala|accessdate=2012-01-25|language=es}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Cecil|Rice|Rice|1999}}|publisher=Museo Nacional de Arqueología y Etnología|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102230356/http://www.asociaciontikal.com/pdf/61.98%20-%20Leslie.pdf|url-status=dead|language=es|url=http://www.asociaciontikal.com/pdf/61.98%20-%20Leslie.pdf|accessdate=2012-11-26|format=[[پی ڈی ایف]]|oclc=42674202|location=Guatemala City, Guatemala|pages=788–795|author=Cecil, Leslie|editor=[[Juan Pedro Laporte|J.P. Laporte]] and H.L. Escobedo|volume=XII (1998)|journal=Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala|trans-title=The Technological Styles of Postclassic Slipped Ceramics in the Petén Lakes Region|title=Los estilos tecnológicos de la cerámica Postclásica con engobe de la región de los lagos de Petén|year=1999|author3=Don S. Rice|author2=Prudence M. Rice|archivedate=2013-11-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102230356/http://www.asociaciontikal.com/pdf/61.98%20-%20Leslie.pdf |date=2013-11-02 }}
* {{cite book|url=http://clio.missouristate.edu/chuchiak/template/jgc-fide%20n%20armas.pdf|title=Francis in the Americas: Essays on the Franciscan Family in North and South America|author1=Chuchiak IV, John F|publisher=[[Academy of American Franciscan History]]|year=2005|isbn=0-88382-306-3|editor=John F. Schwaller|location=Berkeley, California, US|pages=119–142|chapter=&quot;Fide, Non Armis&quot;: Franciscan Reducciónes and the Maya Mission Experience on the Colonial Frontier of Yucatán, 1602–1640|format=PDF|oclc=61229653|ref={{sfnref|Chuchiak|2005}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015081815/http://clio.missouristate.edu/chuchiak/template/jgc-fide%20n%20armas.pdf|archivedate=2013-10-15|url-status=dead}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/ambivalentconque00inga|title=Ambivalent Conquests: Maya and Spaniard in Yucatan, 1517–1570|author=Clendinnen, Inga|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2003|isbn=0-521-52731-7|edition=2nd|location=Cambridge, UK|oclc=50868309|ref={{sfnref|Clendinnen|2003}}|authorlink=Inga Clendinnen|origyear=1988|url-access=registration}}
* {{cite book|title=The Maya|url=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|author=Coe, Michael D.|publisher=[[Thames &amp; Hudson]]|year=1999|isbn=0-500-28066-5|edition=6th|series=Ancient peoples and places series|location=London, UK and New York, US|oclc=59432778|ref={{sfnref|Coe|1999}}|authorlink=Michael D. Coe}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/mexicofromolmecs0000coem|title=Mexico: from the Olmecs to the Aztecs|author=Coe, Michael D.|author2=Rex Koontz|publisher=[[Thames &amp; Hudson]]|year=2002|isbn=0-500-28346-X|edition=5th|location=London, UK and New York, US|oclc=50131575|ref={{sfnref|Coe|Koontz|2002}}|url-access=registration}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/cartasderelacion0000cort_u2l8|title=Cartas de Relación|author=Cortés, Hernán|publisher=[[Editorial Porrúa]]|year=2005|isbn=970-07-5830-3|editor=Manuel Alcalá|location=Mexico City, Mexico|language=es|oclc=229414632|ref={{sfnref|Cortés|2005}}|authorlink=Hernán Cortés|origyear=1844|url-access=registration}}
* {{cite book|url=http://www.cdi.gob.mx/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=53&amp;Itemid=200020|title=Tojolabales|author1=Cuadriello Olivos, Hadlyyn|author2=Rodrigo Megchún Rivera|publisher=Comisión Nacional para el Desarollo de los Pueblos Indígenas|year=2006|isbn=970-753-051-0|series=Pueblos indígenas del México contemporáneo|location=Mexico City, Mexico|language=es|oclc=137295493|ref={{sfnref|Cuadriello Olivos|Megchún Rivera|2006}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128163155/http://www.cdi.gob.mx/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=53&amp;Itemid=200020|archivedate=2015-01-28|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128163155/http://www.cdi.gob.mx/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=53&amp;Itemid=200020 |date=2015-01-28 }}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=XsBBpzz2pIQC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Ethnic Identity, Community Organization and Social Experience in Eastern Guatemala: The Case of Santa María Xalapán|author=Dary Fuentes, Claudia|publisher=ProQuest/College of Arts and Sciences, Department of Anthropology: [[یونیورسٹی ایٹ البانی، سنی]]|year=2008|isbn=978-0-549-74811-3|location=Albany, New York, US|language=es|oclc=352928170|ref={{sfnref|Dary Fuentes|2008}}}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|de Díos González|2008}}|url=http://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3059573.pdf|title=Gonzalo Guerrero, primer mexicano por voluntad propia|trans-title=Gonzalo Guerrero, First Mexican by his Own Free Will|accessdate=2013-12-17|journal=Inventio: la génesis de la cultura universitaria en Morelos|issue=4|year=2008|author=de Díos González, Juan|oclc=613144193|location=Cuernavaca, Morelos, Mexico|publisher=Universidad Autónoma del Estado de Morelos|pages=23–26|language=es}}
* {{cite book|title=A Short Account of the Destruction of the Indies|url=https://archive.org/details/shortaccountofde0000casa|author=de las Casas, Bartolomé|publisher=[[پینگوئن (ادارہ)|پینگوئن]]|year=1992|isbn=0-14-044562-5|editor=Nigel Griffin|location=London, UK and New York, US|oclc=26198156|ref={{sfnref|de las Casas|1992}}|authorlink=Bartolomé de las Casas|origyear=1552}}
* {{cite book|title=Brevísima Relación de la Destrucción de las Indias|author=de las Casas, Bartolomé|publisher=Distribuciones Fontamara, S.A|year=1997|isbn=968-476-013-2|editor=Olga Camps|location=Mexico City, Mexico|language=es|oclc=32265767|ref={{sfnref|de las Casas|1997}}|origyear=1552}}
* {{cite book|title=La Notable Historia de Tzalcahá, Quetzaltenango, y del Occidente de Guatemala|author1=de León Soto, Miguel Ángel|publisher=Centro Editorial Vile|year=2010|location=Guatemala City, Guatemala|language=es|oclc=728291450|ref={{sfnref|de León Soto|2010}}}}
* {{cite web|ref={{sfnref|del Águila Flores|2007}}|author=del Águila Flores, Patricia|title=Zaculeu: Ciudad Postclásica en las Tierras Altas Mayas de Guatemala|year=2007|location=Guatemala City, Guatemala|url=http://www.mcd.gob.gt/wp-content/uploads/2009/03/zaculeu-ciudad-postclasica-en-las-tierras-altas-mayas-de-guatemala.pdf|format=PDF|accessdate=2011-08-06|publisher=[[Ministerio de Cultura y Deportes]]|oclc=277021068|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721084703/http://www.mcd.gob.gt/wp-content/uploads/2009/03/zaculeu-ciudad-postclasica-en-las-tierras-altas-mayas-de-guatemala.pdf|archivedate=2011-07-21|language=es}}
* {{cite book|title=Historia verdadera de la conquista de la Nueva España|author=Díaz del Castillo, Bernal|publisher=Editores Mexicanos Unidos, S.A|year=2005|isbn=968-15-0863-7|location=Mexico City, Mexico|language=es|oclc=34997012|ref={{sfnref|Díaz del Castillo|2005}}|authorlink=Bernal Díaz del Castillo|origyear=1632}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/lostchroniclesof0000drew_j2y5|title=The Lost Chronicles of the Maya Kings|author=Drew, David|publisher=[[Weidenfeld &amp; Nicolson]]|year=1999|isbn=0-297-81699-3|location=London, UK|oclc=43401096|ref={{sfnref|Drew|1999}}|authorlink=David Drew (archaeologist)|url-access=registration}}
* {{cite book|title=The First Maya Civilization: Ritual and Power Before the Classic Period|author=Estrada-Belli, Francisco|publisher=[[روٹلیج]]|year=2011|isbn=978-0-415-42994-8|location=Abingdon, Oxfordshire, UK and New York, US|ref={{sfnref|Estrada-Belli|2011}}}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vZ3DAAAAQBAJ&amp;pg=PA125|title=Archaeology of Ancient Mexico and Central America: An Encyclopedia|author1=Evans, Susan Toby|author2=David L. Webster|publisher=Routledge|year=2001|isbn=0-8153-0887-6|ref={{sfnref|Evans|Webster|2001}}}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wfwJCRgmxeUC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=motagua+colonial&amp;hl=es&amp;ei=6UWDTo75DImhOrXniSk&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Motagua Colonial|author=Feldman, Lawrence H.|publisher=Boson Books|year=1998|isbn=1-886420-51-3|location=Raleigh, North Carolina, US|oclc=82561350|ref={{sfnref|Feldman|1998}}}}
* {{cite book|title=Lost Shores, Forgotten Peoples: Spanish Explorations of the South East Maya Lowlands|url=https://archive.org/details/lostshoresforgot0000unse_k0e8|author=Feldman, Lawrence H.|publisher=[[Duke University Press]]|year=2000|isbn=0-8223-2624-8|location=Durham, North Carolina, US|oclc=254438823|ref={{sfnref|Feldman|2000}}}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Fialko Coxemans|2003}}|author=Fialko Coxemans, Vilma|title=Domingo Fajardo: vicario y defensor de indios en Petén. 1795–1828.|trans-title=Domingo Fajardo: Vicar and Defender of Indians in Petén|journal=Mayab|issue=16|year=2003|pages=72–78|issn=1130-6157|oclc=14209890|location=Madrid, Spain|publisher=Sociedad Española de Estudios Mayas|url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/dcfichero_articulo?codigo=2775037|format=PDF|accessdate=2012-12-06|language=es}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Gall|1967}}|author=Gall, Francis|title=Los Gonzalo de Alvarado, Conquistadores de Guatemala|journal=Anales de la Sociedad de Geografía e Historia|volume=XL|date=July–December 1967|location=Guatemala City, Guatemala|publisher=[[Sociedad de Geografía e Historia de Guatemala]]|oclc=72773975|language=es}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Gasco|1992}}|author=Gasco, Janine|title=Material Culture and Colonial Indian Society in Southern Mesoamerica: The View from Coastal Chiapas, Mexico|journal=Historical Archaeology|volume=26|issue=1, The Archaeology of the Spanish Colonial and Mexican Republican Periods|year=1992|pages=67–74|publisher=[[Society for Historical Archaeology]]|jstor=25616143|issn=0440-9213|oclc=5547094301}} {{subscription required}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Gasco|1997}}|author=Gasco, Janine|title=Consolidation of the Colonial Regime: Native Society in Western Central America|journal=Historical Archaeology|volume=31|issue=1, Diversity and Social Identity in Colonial Spanish America: Native American, African, and Hispanic Communities during the Middle Period|year=1997|pages=55–63|publisher=Society for Historical Archaeology|jstor=25616517|issn=0440-9213|oclc=197892468}} {{subscription required}}
* {{cite web|ref={{sfnref|Gobierno del Estado de Chiapas|2014}}|year=2014|author=Gobierno del Estado de Chiapas|url=http://www.chiapas.gob.mx/ubicacion|title=Conoce Chiapas: Ubicación|trans-title=Know Chiapas: Location|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141002070945/http://www.chiapas.gob.mx/ubicacion|archivedate=2014-10-02|publisher=Gobierno del Estado de Chiapas|location=Tuxtla Gutiérrez, Chiapas, Mexico|accessdate=2014-11-04|language=es}}
* {{cite book|url=http://www.textosdeinvestigacion.unach.mx/ebooksbd/20140927_0954/|title=Los dominicos en Chiapas y la construcción de la catedral de San Cristóbal de las Casas|author1=Gómez Coutiño, José Francisco|date=2014|publisher=Universidad Autónoma de Chiapas (UNACH)|isbn=978-607-8363-17-9|location=Tuxtla Gutiérrez, Chiapas, Mexico|language=es|ref={{sfnref|Gómez Coutiño|2014}}|accessdate=2014-11-05}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Gómez Martín|2013}}|url=http://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4502253.pdf|trans-title=|accessdate=2013-12-17|author1=Gómez Martín, Jorge Angel|title=El Descubrimiento del Yucatán|journal=Revista de Estudios Colombinos|issue=9|date=June 2013|pages=53–60|issn=1699-3926|oclc=436472699|publisher=Seminario Iberoamericano de Descubrimientos y Cartografía|location=Tordesillas, Valladolid, Spain|language=es}}
* {{cite book|title=Iximché: Capital del Antiguo Reino Cakchiquel|author=Guillemín, Jorge F.|publisher=Tipografía Nacional de Guatemala|year=1965|location=Guatemala|language=es|oclc=1498320|ref={{sfnref|Guillemín|1965}}}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=I0SkqcbLubAC|title=Astronomers, Scribes, and Priests: Intellectual Interchange Between the Northern Maya Lowlands and Highland Mexico in the Late Postclassic Period|author=Hernández, Christine|author2=Anthony P. Andrews|author3=Gabrielle Vail|publisher=[[Harvard University Press]]|year=2010|isbn=978-0-88402-346-3|editor=Gabrielle Vail and Christine L. Hernández|series=Dumbarton Oaks Pre-Columbian symposia and colloquia|location=Washington, D.C, US|pages=17–36|chapter=Introduction|oclc=845573515|ref={{sfnref|Hernández|Andrews|Vail|2010}}}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Hill|1998}}|author=Hill, Robert M. II|date=June 1998|title=Los Otros Kaqchikeles: Los Chajomá Vinak|journal=[[Mesoamérica (journal)|Mesoamérica]]|url=|volume=35|issue=|pages=229–254|location=Antigua Guatemala, Guatemala|publisher=El Centro de Investigaciones Regionales de Mesoamérica (CIRMA) in conjunction with Plumsock Mesoamerican Studies, South Woodstock, VT|doi=|issn=0252-9963|oclc=7141215|language=es}}
* {{cite book|url=http://www.uni-hamburg.de/mesoamerikanistik/eike_hinz/quanjobal.pdf|title=Existence and Identity: Reconciliation and Self-organization through Qʼanjobʼal Maya Divination|author=Hinz, Eike|publisher=[[Universität Hamburg]]|year=2010|isbn=978-3-8334-8731-6|location=Hamburg, Germany and Norderstedt, Germany|format=PDF|oclc=299685808|ref={{sfnref|Hinz|2010}}|accessdate=2011-09-25|origyear=2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120322004151/http://www.uni-hamburg.de/mesoamerikanistik/eike_hinz/quanjobal.pdf|archivedate=2012-03-22|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322004151/http://www.uni-hamburg.de/mesoamerikanistik/eike_hinz/quanjobal.pdf |date=2012-03-22 }}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Houwald|1984}}|author=Houwald, Götz von|authorlink=Götz von Houwald|year=1984|title=Mapa y Descripción de la Montaña del Petén e Ytzá. Interpretación de un documento de los años un poco después de la conquista de Tayasal|trans-title=Map and Description of the Jungle of Petén and Itza. Interpretation of a Document from the Years Soon After the Conquest of Tayasal|journal=Indiana|issue=9|url=http://www.iai.spk-berlin.de/fileadmin/dokumentenbibliothek/Indiana/Indiana_9/IND_09_von_Houwald.pdf|format=PDF|publisher=[[Ibero-Amerikanisches Institut]]|location=Berlin, Germany|accessdate=2012-12-03|oclc=2452883|issn=0341-8642|language=es}}
* {{cite web|ref={{sfnref|INFORPRESSCA|2011}}|author=INFORPRESSCA|date=June 2011|title=Reseña Historia del Municipio de San Mateo Ixtatán, Huehuetenango|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110607212942/http://www.inforpressca.com/sanmateoi/historia.php|location=Guatemala|accessdate=2011-09-06|archivedate=2011-06-07|url=http://www.inforpressca.com/sanmateoi/historia.php}}
* {{cite map|ref={{sfnref|ITMB|2000}}|publisher=ITMB Publishing|title=México South East|edition=2nd|year=2000|scale=1:1000000|series=International Travel Maps|isbn=0-921463-22-7|oclc=46660694|location=Richmond, British Columbia, Canada}}
* {{cite web|ref={{sfnref|Jiménez|2006}}|title=Qnaabʼila bʼix Qnaʼbʼila, Our thoughts and our feelings: Maya-Mam women's struggles in San Ildefonso Ixtahuacán|author=Jiménez, Ajbʼee|year=2006|publisher=[[University of Texas at Austin]]|format=PDF|url=http://lanic.utexas.edu/project/etext/llilas/claspo/fieldreports/jimenez06.pdf|accessdate=2011-09-04}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PeOWl54Mt7UC&amp;pg=RA2-PT82#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The Conquest of the Last Maya Kingdom|author=Jones, Grant D.|publisher=[[Stanford University Press]]|year=1998|isbn=978-0-8047-3522-3|location=Stanford, California, US|ref={{sfnref|Jones|1998}}}}
* {{cite book|title=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas, {{nowrap|Vol. II}}: Mesoamerica, {{nowrap|part 2}}|author=Jones, Grant D.|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000|isbn=0-521-65204-9|editor1=Richard E.W. Adams|location=Cambridge, UK|pages=346–391|chapter=The Lowland Maya, from the Conquest to the Present|oclc=33359444|ref={{sfnref|Jones|2000}}|editor2=Murdo J. Macleod}}
* {{cite book|title=The Kowoj: identity, migration, and geopolitics in late postclassic Petén, Guatemala|url=https://archive.org/details/kowojidentitymig0000unse|author=Jones, Grant D.|publisher=[[University Press of Colorado]]|year=2009|isbn=978-0-87081-930-8|editor1=Prudence M. Rice|location=Boulder, Colorado, US|pages=[https://archive.org/details/kowojidentitymig0000unse/page/55 55]–69|chapter=The Kowoj in Ethnohistorical Perspective|oclc=225875268|ref={{sfnref|Jones|2009}}|editor2=Don S. Rice}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Jones|Rice|Rice|1981}}|author1=Jones, Grant D.|author2=Don S. Rice|author3=Prudence M. Rice|date=July 1981|title=The Location of Tayasal: A Reconsideration in Light of Peten Maya Ethnohistory and Archaeology|journal=[[American Antiquity]]|publisher=[[Society for American Archaeology]]|volume=46|issue=6|location=Washington, D.C.|issn=0002-7316|oclc=482285289|jstor=280599|doi=10.2307/280599|page=530}} {{subscription required}}
* {{cite book|title=Recordación Florida: Primera Parte: Libros Primero y Segundo|author1=Lara Figueroa, Celso A.|publisher=Editorial Artemis-Edinter|year=2000|isbn=84-89452-66-0|edition=3rd|series=Ayer y Hoy|location=Guatemala|language=es|chapter=Introducción|oclc=|ref={{sfnref|Lara Figueroa|2000}}}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Lee|Markman|1977}}|author1=Lee, Thomas A. Jr.|author2=Sidney D. Markman|title=The Coxoh Colonial Project and Coneta, Chiapas Mexico: A Provincial Maya Village Under the Spanish Conquest|journal=Historical Archaeology|volume=11|year=1977|pages=56–66|publisher=Society for Historical Archaeology|issn=0440-9213|oclc=5547052781|jstor=25615317}} {{subscription required}}
* {{cite book|title=Guide to the Ruins of Mixco Viejo|author=Lehmann, Henri|publisher=[[Piedra Santa]]|others=Andrew McIntyre; Edwin Kuh|year=1968|location=Guatemala|oclc=716195862|ref={{sfnref|Lehmann|1968}}}}
* {{cite book|url=http://www.unich.edu.mx/wp-content/uploads/2014/01/LARESI-1.PDF|title=Chiapas: los rumbos de otra historia|author=Lenkersdorf, Gudrun|publisher=Centro de Investigaciones Filológicas with Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropología Social|year=2004|isbn=968-36-4836-3|editor=Juan Pedro Viqueira|location=Mexico City, Mexico|pages=71–85|language=es|chapter=La resistencia a la conquista española en Los Altos de Chiapas|oclc=36759921|ref={{sfnref|Lenkersdorf|2004}}|origyear=1995|editor2=Mario Humberto Ruz}}
* {{cite web|ref={{sfnref|Limón Aguirre|2008}}|author=Limón Aguirre, Fernando|year=2008|title=La ciudadanía del pueblo chuj en México: Una dialéctica negativa de identidades|publisher=El Colegio de la Frontera Sur&amp;nbsp;– Unidad San Cristóbal de Las Casas|location=San Cristóbal de Las Casas, Mexico|url=http://www.ciesas.edu.mx/proyectos/relaju/cd_relaju/Ponencias/Mesa%20Valladares-Castro/LimonAguirreFernando.pdf|accessdate=2011-09-15|language=es|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402122802/http://www.ciesas.edu.mx/proyectos/relaju/cd_relaju/Ponencias/Mesa%20Valladares-Castro/LimonAguirreFernando.pdf|archivedate=2012-04-02}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Lovell|Lutz|Swezey|1984}}|author=Lovell, W. George|author2=Christopher H. Lutz|author3=William R. Swezey|title=The Indian Population of Southern Guatemala, 1549–1551: An Analysis of López de Cerrato's Tasaciones de Tributos|journal=The Americas|volume=40|issue=4|date=April 1984|pages=459–477|publisher=Academy of American Franciscan History|jstor=980856|doi=10.2307/980856}} {{subscription required}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Lovell|1988}}|author=Lovell, W. George|year=1988|journal=Latin American Research Review|volume=23|issue=2|pages=25–57|publisher=The Latin American Studies Association|title=Surviving Conquest: The Maya of Guatemala in Historical Perspective|url=http://www.latinamericanstudies.org/maya/maya.pdf|format=[[پی ڈی ایف]]|accessdate=2012-09-27|location=Pittsburgh, Pennsylvania}}
* {{cite book|title=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas, {{nowrap|Vol. II}}: Mesoamerica, {{nowrap|part 2}}|author=Lovell, W. George|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000|isbn=0-521-65204-9|editor1=Richard E.W. Adams|location=Cambridge, UK|pages=392–444|chapter=The Highland Maya|oclc=33359444|ref={{sfnref|Lovell|2000}}|editor2=Murdo J. Macleod}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=05wSqQiu52MC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Conquest and Survival in Colonial Guatemala: A Historical Geography of the Cuchumatán Highlands, 1500–1821|author=Lovell, W. George|publisher=[[McGill-Queen's University Press]]|year=2005|isbn=0-7735-2741-9|edition=3rd|location=Montreal, Canada|oclc=58051691|ref={{sfnref|Lovell|2005}}}}
* {{cite book|title=Santiago de Guatemala, 1541–1773: City, Caste, and the Colonial Experience|url=https://archive.org/details/santiagodeguatem0000lutz|author=Lutz, Christopher H.|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|year=1997|isbn=0-8061-2597-7|oclc=29548140|ref={{sfnref|Lutz|1997}}}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RVAFbknbo_EC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Memories of Conquest: Becoming Mexicano in Colonial Guatemala|author=Matthew, Laura E.|publisher=[[University of North Carolina Press]]|year=2012|isbn=978-0-8078-3537-1|series=First Peoples|location=Chapel Hill, North Carolina, USA|format=hardback|oclc=752286995|ref={{sfnref|Matthew|2012}}}}
* {{cite book|title=[[Wikisource:History of the Spanish Conquest of Yucatan and of the Itzas|History of the Spanish Conquest of Yucatan and of the Itzas]]|author=Means, Philip Ainsworth|publisher=[[Peabody Museum of Archaeology and Ethnology]]|year=1917|series=Papers of the Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology, Harvard University|volume=VII|location=Cambridge, Massachusetts, US|oclc=681599|ref={{sfnref|Means|1917}}|authorlink=Philip Ainsworth Means}}
* {{cite book|title=Historia y Memorias de la Comunidad Étnica Chuj|author=MINEDUC|publisher=[[Universidad Rafael Landívar]]/[[یونیسف]]/FODIGUA|year=2001|editor=Eleuterio Cahuec del Valle|edition=Versión escolar|volume=II|location=Guatemala|language=es|oclc=741355513|ref={{sfnref|MINEDUC|2001}}}}
* {{cite book|url=http://www.cdi.gob.mx/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=57&amp;Itemid=200020|title=Tzotziles|author1=Obregón Rodríguez, María Concepción|publisher=Comisión Nacional para el Desarollo de los Pueblos Indígenas|year=2003|isbn=970-753-007-3|series=Pueblos indígenas del México contemporáneo|location=Mexico City, Mexico|language=es|oclc=61370611|ref={{sfnref|Obregón Rodríguez|2003}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150121183209/http://www.cdi.gob.mx/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=57&amp;Itemid=200020|archivedate=2015-01-21|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150121183209/http://www.cdi.gob.mx/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=57&amp;Itemid=200020 |date=2015-01-21 }}
* {{cite web|ref={{sfnref|Ortiz Flores|2008}}|author1=Ortiz Flores, Walter Agustin|year=2008|title=Segundo Asiento Oficial de la Ciudad según Acta|url=http://www.miciudadvieja.com/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1&amp;Itemid=2|accessdate=2011-10-25|publisher=www.miciudadvieja.com|location=Ciudad Vieja Sacatepéquez, Guatemala|language=es|url-status=unfit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714085615/http://www.miciudadvieja.com/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1&amp;Itemid=2|archivedate=July 14, 2011}}
* {{cite book|url=http://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/2775333.pdf|title=Los mayas de los tiempos tardíos|author=Perramon, Francesc Ligorred|publisher=Sociedad Española de Estudios Mayas|year=1986|isbn=9788439871200|editor1=Miguel Rivera|location=Madrid, Spain|pages=241–252|language=es|chapter=Los primeros contactos lingüísticos de los españoles en Yucatán|oclc=16268597|ref={{sfnref|Perramon|1986}}|editor2=Andrés Ciudad}}
* {{cite book|title=The Complete Illustrated History of the Aztecs &amp; Maya: The definitive chronicle of the ancient peoples of Central America &amp; Mexico&amp;nbsp;– including the Aztec, Maya, Olmec, Mixtec, Toltec &amp; Zapotec|url=https://archive.org/details/aztecmayadefinit0000char|author=Phillips, Charles|publisher=Anness Publishing Ltd|year=2007|isbn=1-84681-197-X|location=London, UK|oclc=642211652|ref={{sfnref|Phillips|2007}}|origyear=2006}}
* {{cite book|title=The Conquistador 1492–1550|author=Pohl, John|author2=Hook, Adam|publisher=Osprey Publishing|year=2008|isbn=978-1-84176-175-6|series=Warrior|volume=40|location=Oxford, UK and New York, US|oclc=47726663|ref={{sfnref|Pohl|Hook|2008}}|origyear=2001}}
* {{cite book|title=Los Cakchiqueles en la Conquista de Guatemala|author=Polo Sifontes, Francis|publisher=CENALTEX|year=1986|location=Guatemala|language=es|oclc=82712257|ref={{sfnref|Polo Sifontes|1986}}}}
* {{cite book|title=La Conquista del Lacandón|author=Pons Sáez, Nuria|publisher=[[National Autonomous University of Mexico|Universidad Nacional Autónoma de México]]|year=1997|isbn=968-36-6150-5|location=Mexico|language=es|oclc=40857165|ref={{sfnref|Pons Sáez|1997}}}}
* {{cite book|title=The Kowoj: Identity, Migration, and Geopolitics in Late Postclassic Petén, Guatemala|url=https://archive.org/details/kowojidentitymig0000unse|author=Pugh, Timothy W.|publisher=University Press of Colorado|year=2009|isbn=978-0-87081-930-8|editor1=Prudence M. Rice|location=Boulder, Colorado, US|pages=[https://archive.org/details/kowojidentitymig0000unse/page/141 141]–191|chapter=Residential and Domestic Contexts at Zacpetén|oclc=225875268|ref={{sfnref|Pugh|2009}}|editor2=Don S. Rice}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Putzeys|Flores|2007}}|author=Putzeys, Ivonne|author2=Sheila Flores|year=2007|title=Excavaciones arqueológicas en la Iglesia de la Santísima Trinidad de Chiquimula de la Sierra: Rescate del nombre y el prestigio de una iglesia olvidada|journal=XX Simposio de Arqueología en Guatemala, 2006 (edited by J.P. Laporte, B. Arroyo and H. Mejía)|pages=1473–1490|publisher=Museo Nacional de Arqueología y Etnología|location=Guatemala City, Guatemala|format=PDF|url=http://www.asociaciontikal.com/pdf/90_-_Yvonne_y_Sheila.pdf|accessdate=2012-01-24|language=es|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110914123003/http://www.asociaciontikal.com/pdf/90_-_Yvonne_y_Sheila.pdf|archivedate=2011-09-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110914123003/http://www.asociaciontikal.com/pdf/90_-_Yvonne_y_Sheila.pdf |date=2011-09-14 }}
* {{cite book|url=http://www.bibliotecabasica.yucatan.gob.mx/archivos_modulos/biblioteca/pdf_201106170236.pdf|title=La colonización de los mayas peninsulares|author=Quezada, Sergio|publisher=Secretaría de Educación del Gobierno del Estado de Yucatán|year=2011|isbn=978-607-7824-27-5|series=Biblioteca Básica de Yucatán|volume=18|location=Merida, Yucatan, Mexico|language=es|trans-title=The Colonisation of the Peninsula Maya|format=PDF|oclc=796677890|ref={{sfnref|Quezada|2011}}|accessdate=2013-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104200933/http://www.bibliotecabasica.yucatan.gob.mx/archivos_modulos/biblioteca/pdf_201106170236.pdf|archivedate=2013-11-04|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104200933/http://www.bibliotecabasica.yucatan.gob.mx/archivos_modulos/biblioteca/pdf_201106170236.pdf |date=2013-11-04 }}
* {{cite book|title=Pedro de Alvarado: Conquistador de México y Guatemala|author=Recinos, Adrian|publisher=CENALTEX Centro Nacional de Libros de Texto y Material Didáctico &quot;José de Pineda Ibarra&quot;|year=1986|edition=2nd|location=Guatemala|language=es|oclc=243309954|ref={{sfnref|Recinos|1986}}|authorlink=Adrián Recinos|origyear=1952}}
* {{cite book|title=Memorial de Solalá, Anales de los Kaqchikeles; Título de los Señores de Totonicapán|author=Recinos, Adrian|publisher=Piedra Santa|year=1998|isbn=84-8377-006-7|location=Guatemala|language=es|oclc=25476196|ref={{sfnref|Recinos|1998}}}}
* {{cite book|title=Invading Guatemala: Spanish, Nahua, and Maya Accounts of the Conquest Wars|url=https://archive.org/details/invadingguatemal0000unse|author=Restall, Matthew|author2=Florine Asselbergs|publisher=[[Pennsylvania State University Press]]|year=2007|isbn=978-0-271-02758-6|location=University Park, Pennsylvania, US|oclc=165478850|ref={{sfnref|Restall|Asselbergs|2007}}|authorlink=Matthew Restall}}
* {{cite book|title=The Kowoj: identity, migration, and geopolitics in late postclassic Petén, Guatemala|url=https://archive.org/details/kowojidentitymig0000unse|author=Rice, Prudence M.|publisher=[[University Press of Colorado]]|year=2009a|isbn=978-0-87081-930-8|editor1=Prudence M. Rice|location=Boulder, Colorado, US|pages=[https://archive.org/details/kowojidentitymig0000unse/page/17 17]–19|chapter=Who were the Kowoj?|oclc=225875268|ref={{sfnref|Rice|2009a}}|editor2=Don S. Rice}}
* {{cite book|title=The Kowoj: Identity, Migration, and Geopolitics in Late Postclassic Petén, Guatemala|url=https://archive.org/details/kowojidentitymig0000unse|author=Rice, Prudence M.|publisher=University Press of Colorado|year=2009b|isbn=978-0-87081-930-8|editor1=Prudence M. Rice|location=Boulder, Colorado, US|pages=[https://archive.org/details/kowojidentitymig0000unse/page/81 81]–83|chapter=The Archaeology of the Kowoj: Settlement and Architecture at Zacpetén|oclc=225875268|ref={{sfnref|Rice|2009b}}|editor2=Don S. Rice}}
* {{cite book|title=The Kowoj: identity, migration, and geopolitics in late postclassic Petén, Guatemala|url=https://archive.org/details/kowojidentitymig0000unse|author=Rice, Prudence M.|author2=Don S. Rice|publisher=[[University Press of Colorado]]|year=2009|isbn=978-0-87081-930-8|editor=Prudence M. Rice|location=Boulder, Colorado, US|pages=[https://archive.org/details/kowojidentitymig0000unse/page/3 3]–15|chapter=Introduction to the Kowoj and their Petén Neighbors|oclc=225875268|ref={{sfnref|Rice|Rice|2009}}|editor2=Don S. Rice}}
* {{cite book|title=The Kowoj: identity, migration, and geopolitics in late postclassic Petén, Guatemala|url=https://archive.org/details/kowojidentitymig0000unse|author=Rice, Prudence M.|author2=Don S. Rice|author3=Timothy W. Pugh|author4=Rómulo Sánchez Polo|publisher=[[University Press of Colorado]]|year=2009|isbn=978-0-87081-930-8|editor=Prudence M. Rice|location=Boulder, Colorado, US|pages=[https://archive.org/details/kowojidentitymig0000unse/page/123 123]–140|chapter=Defensive Architecture and the Context of Warfare at Zacpetén|oclc=225875268|ref={{sfnref|Rice|Rice|Pugh|Sánchez Polo|2009}}|editor2=Don S. Rice}}
* {{cite book|title=Lost Shores, Forgotten Peoples: Spanish Explorations of the South East Maya Lowlands|url=https://archive.org/details/lostshoresforgot0000unse_k0e8|author=Salazar, Gabriel|publisher=[[Duke University Press]]|year=2000|isbn=0-8223-2624-8|editor=Lawrence H. Feldman|location=Durham, North Carolina, US|pages=[https://archive.org/details/lostshoresforgot0000unse_k0e8/page/21 21]–54|chapter=Geography of the Lowlands: Gabriel Salazar, 1620|oclc=254438823|ref={{sfnref|Salazar|2000}}|origyear=1620}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/codeofkingslangu00lind|title=The Code of Kings: The language of seven Maya temples and tombs|author=Schele, Linda|author2=Peter Mathews|publisher=[[Simon &amp; Schuster]]|year=1999|isbn=978-0-684-85209-6|location=New York, US|oclc=41423034|ref={{sfnref|Schele|Mathews|1999}}|authorlink=Linda Schele}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8i-CsXotw1IC|title=Forest Society: A Social History of Petén, Guatemala|author=Schwartz, Norman B.|publisher=[[یونیورسٹی آف پنسلوانیا پریس]]|year=1990|isbn=978-0-8122-1316-4|series=Ethnohistory|location=Philadelphia, Pennsylvania, US|oclc=21974298|ref={{sfnref|Schwartz|1990}}}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|title=The Ancient Maya|author=Sharer, Robert J.|author2=Loa P. Traxler|publisher=[[Stanford University Press]]|year=2006|isbn=0-8047-4817-9|edition=6th|location=Stanford, California, US|oclc=57577446|ref={{sfnref|Sharer|Traxler|2006}}|authorlink=Robert Sharer|url-access=registration}}
* {{cite book|title=The Aztecs|url=https://archive.org/details/aztecs0002smit|author=Smith, Michael E.|publisher=[[Blackwell Publishing]]|year=2003|isbn=978-0-631-23016-8|edition=2nd|location=Malden, Massachusetts, US and Oxford, UK|oclc=59452395|ref={{sfnref|Smith|2003}}|origyear=1996}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Thompson|1938}}|title=Sixteenth and Seventeenth Century Reports on the Chol Mayas|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_october-december-1938_40_4/page/584|author=Thompson, J. Eric S.|journal=American Anthropologist|date=October–December 1938|volume=40|issue=4 (Part 1)|series=New Series|pages=584–604|jstor=661615|publisher=Wiley on behalf of the American Anthropological Association|doi=10.1525/aa.1938.40.4.02a00040}} {{subscription required}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Thompson|1966}}|author=Thompson, J. Eric S.|authorlink=J. Eric S. Thompson|year=1966|title=The Maya Central Area at the Spanish Conquest and Later: A Problem in Demography|journal=Proceedings of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland|issue=1966|pages=23–37|publisher=Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland|jstor=3031712|doi=10.2307/3031712}} {{subscription only}}
* {{cite book|title=The Maya of Belize: Historical Chapters Since Columbus|url=https://archive.org/details/mayaofbelizehist0000thom|author1=Thompson, J. Eric S.|publisher=Cubola Productions|year=1988|isbn=968-6233-03-2|location=Benque Viejo del Carmen, Belize|oclc=19255525|ref={{sfnref|Thompson|1988}}}}
* {{cite book|title=The Aztecs|url=https://archive.org/details/aztecs0000town_v0l9|author=Townsend, Richard F.|publisher=Thames and Hudson|year=1995|isbn=0-500-27720-6|location=London, UK|oclc=27825022|ref={{sfnref|Townsend|1995}}|origyear=1992}}
* {{cite journal|ref={{sfnref|Veblen|1977}}|author=Veblen, Thomas T.|author-link=Thomas T. Veblen|title=Native Population Decline in Totonicapan, Guatemala|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=67|issue=4|date=December 1977|pages=484–499|jstor=2562478|publisher=[[Taylor &amp; Francis]], on behalf of the [[Association of American Geographers]]|location=|doi=10.1111/j.1467-8306.1977.tb01157.x|pmid=11614191}} {{subscription required}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RhAI3Js9zWcC&amp;pg=PA19&amp;source=gbs_toc_r&amp;cad=3#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Chiapas: los rumbos de otra historia|author=Viqueira, Juan Pedro|publisher=Centro de Investigaciones Filológicas with Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropología Social (CIESAS)|year=2004|isbn=968-36-4836-3|editor=Juan Pedro Viqueira|location=Mexico City, Mexico|pages=19–40|language=es|chapter=Chiapas y sus regiones|oclc=36759921|ref={{sfnref|Viqueira|2004}}|origyear=1995|editor2=Mario Humberto Ruz}}
* {{cite book|title=The Life and Writings of Bartolomé de Las Casas|author=Wagner, Henry Raup|author2=Helen Rand Parish|publisher=[[University of New Mexico Press]]|year=1967|oclc=427169|ref={{sfnref|Wagner|Rand Parish|1967}}|author-link2=Helen Rand Parish}}
* {{cite book|title=Handbook of Middle American Indians: Part Two. Guide to ethnohistorical sources|author=Wauchope, Robert|author2=Howard Francis Cline|publisher=[[University of Texas Press]]|year=1973|isbn=978-0-292-70153-3|editor=Robert Wauchope and Howard Francis Cline|location=Austin, Texas, US|oclc=310563755|ref={{sfnref|Wauchope|Cline|1973}}|authorlink=Robert Wauchope (archaeologist)}}
* {{cite web|ref={{sfnref|Webre|2004}}|author=Webre, Stephen|url=http://www.hcentroamerica.fcs.ucr.ac.cr/Contenidos/hca/cong/mesas/cong7/docs/1_14.doc|year=2004|title=Política, evangelización y guerra: Fray Antonio Margil de Jesús y la frontera centroamericana, 1684–1706|trans-title=Politics, Evangelisation and War: Friar Antonio Margil de Jesús and the Central American Frontier, 1684–1706|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014093050/http://www.hcentroamerica.fcs.ucr.ac.cr/Contenidos/hca/cong/mesas/cong7/docs/1_14.doc|archivedate=2013-10-14|work=VII Congreso Centroamericano de Historia, Universidad Nacional Autónoma de Honduras, Tegucigalpa, 19–23 July 2004|format=DOC|accessdate=2012-12-09|publisher=Universidad de Costa Rica, Escuela de Historia|location=San José, Costa Rica|language=es}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/fallofancientmay0000webs|title=The Fall of the Ancient Maya: Solving the Mystery of the Maya Collapse|author=Webster, David L.|publisher=[[Thames &amp; Hudson]]|year=2002|isbn=0-500-05113-5|location=London, UK|oclc=48753878|ref={{sfnref|Webster|2002}}}}
* {{cite book|title=The Conquistadores|author=Wise, Terence|author2=McBride, Angus|publisher=Osprey Publishing|year=2008|isbn=978-0-85045-357-7|series=Men-at-Arms|volume=101|location=Oxford, UK and New York, US|oclc=12782941|ref={{sfnref|Wise|McBride|2008}}|origyear=1980}}
{{refend}}

== ہور پڑھو ==
{{Refbegin|indent=yes}}&lt;!-- BEGIN biblio format. --&gt;
* {{cite journal|author1=Graham, Elizabeth|author2=David M. Pendergast|author3=Grant D. Jones|title=On the Fringes of Conquest: Maya-Spanish Contact in Colonial Belize|url=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-08_246_4935/page/1254|journal=Science|series=New Series|volume=246|issue=4935|date=8 December 1989|pages=1254–1259|publisher=American Association for the Advancement of Science|jstor=1704619|doi=10.1126/science.246.4935.1254|pmid=17832220}} {{subscription required}}
* {{cite journal|author=Kramer, Wendy|author2=W. George Lovell|author3=Christopher H. Lutz|year=1990|title=Encomienda and Settlement: Towards a Historical Geography of Early Colonial Guatemala|journal=Yearbook. Conference of Latin American Geographers|volume=16|pages=67–72|publisher=University of Texas Press|jstor=25765724|issn=1054-3074|oclc=4897324685|location=Austin, Texas, USA}} {{subscription required}}
{{refend}}
{{Wikisource|A Short Account of the Destruction of the Indies}}
{{Wikisource|History of the Spanish Conquest of Yucatan and of the Itzas}}
{{wikisourcelang|es|Historia de la Conquista de la Provincia de el Itza}}
{{wikisourcelang|es|Recordación Florida}}
{{Commons category|Spanish conquest of Guatemala|position=left}}
{{Commons category|Spanish conquest of Petén|position=left}}
{{Spanish colonization of the Americas|footer=yes}}
{{Maya}}
{{Portal bar|Guatemala|Mesoamerica}}

[[گٹھ:نیو ہسپانیہ وچ سولہويں صدی]]
[[گٹھ:گواتیمالا وچ ستارہويں صدی]]
[[گٹھ:میکسیکو وچ ستارہويں صدی]]
[[گٹھ:گواتیمالا وچ سولہويں صدی]]
[[گٹھ:میکسیکو وچ سولہويں صدی]]
[[گٹھ:ستارہويں صدی دے تنازعات]]
[[گٹھ:سولہويں صدی دے تنازعات]]
[[گٹھ:مایا رہتل]]
[[گٹھ:زر اشتراک درکار مواد دے روابط اُتے مشتمل صفحات]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]
[[گٹھ:میکسیکو دی تریخ]]</text>
      <sha1>8c3huorob4nlasaxttfh02y3k2ooocl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فرانسیسی مذہبی جنگاں</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90539</id>
    <revision>
      <id>712781</id>
      <parentid>710894</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:22:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117436" sha1="a89a8pmc7lhgjrc65lkhhxrpabpncst" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict|partof=[[یورپی مذہبی جنگاں]]|conflict=فرانسیسی مذہبی جنگاں|image=[[File:La masacre de San Bartolomé, por François Dubois.jpg|350px]]|image_size=300|caption=[[سینٹ برتھلمو ڈے دا قتل عام]] منجانب [[فرانسوائس ڈوبوس]]|date=مارچ 1562 – اپریل 1598 (36 سال)|place=[[مملکت فرانس]]|result=[[نانٹیس دا حکم نامہ]]؛ [[ویرنز دا امن معاہدہ]]|combatant1={{ubl|'''[[پروٹسٹنٹ]] ''':|[[File:Huguenot cross.svg|22px]] [[ہوگیونوٹ]] |{{flagcountry|Kingdom of England}}|{{flagcountry|Kingdom of Scotland}}|[[File:Bandera de Reino de Navarra.svg|22px]] [[مملکت ناوار]]}}|combatant2={{flagcountry|Kingdom of France|valois}}|combatant3={{ubl|'''[[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک]]''':|[[File:Flag of the Catholic League (French Wars of Religion).svg|27px]] [[کیتھولک لیگ (فرانس)| کیتھولک لیگ]]|{{flagcountry|Spanish Empire}}|{{flagcountry|Portuguese Empire}}|{{flagcountry|Duchy of Savoy}}}}|commander1={{ubl|[[File:Huguenot cross.svg|22px]] [[Henry IV of France|Henry of Navarre]] (until 1589)|[[File:Huguenot cross.svg|22px]] [[Princes of Condé]]|{{flagicon|Kingdom of England}} [[ایلزبتھ اول]]|{{flagicon|Kingdom of Scotland}} [[James VI &amp; I|James VI]]|[[File:Bandera de Reino de Navarra.svg|22px]] [[Jeanne d'Albret]]}}|commander2={{ubl|{{flagicon|Kingdom of France|valois}} [[Catherine de Médici]]|{{flagicon|Kingdom of France|valois}} [[Charles IX of France|Charles IX]]|{{flagicon|Kingdom of France|valois}} [[Henry III of France|Henry&amp;nbsp;III]]{{KIA}}|{{flagicon|Kingdom of France|valois}} [[Henry IV of France|Henry&amp;nbsp;IV]] (after 1589)}}|commander3={{ubl|[[File:Flag of the Catholic League (French Wars of Religion).svg|27px]] [[House of Guise]]|{{flagicon|Spanish Empire}} [[فیلیپ دوم شاہ ہسپانیہ]]|[[File:Emblem of the Papacy SE.svg|18px]] [[Pope Sixtus V]]|{{flagicon|Duchy of Savoy}} [[Charles Emmanuel I, Duke of Savoy|Charles Emmanuel I]]}}&lt;hr&gt;'''1595–1598:'''&lt;br /&gt;{{flagicon|Spanish Empire}} [[Pedro Henriquez de Acevedo, Count of Fuentes]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Spanish Empire}} [[Carlos Coloma]]&lt;br /&gt; {{flagicon|Spanish Empire}} [[Albert VII, Archduke of Austria]]&lt;br /&gt; {{flagicon|Spanish Empire}} [[Girolamo Caraffa]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Spanish Empire}} [[Luis de Velasco y Velasco, 2nd Count of Salazar]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Spanish Empire}} [[Juan Fernández de Velasco, 5th Duke of Frías]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Spanish Empire}} [[Hernando Tello PortoCarrero|Hernando Portocarrero]]{{KIA}}&lt;br /&gt;[[File:Emblem of the Papacy SE.svg|18px]] [[Charles, Duke of Mayenne]]|casualties4=تقریبا 3,000,000 ہلاک|campaignbox= }}

'''فرانسیسی جنگ برائے مذہب''' ، [[مملکت فرانس|سلطنت فرانس]] وچ 1562 تو‏ں 1598 دے وچکار [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک]] تے ہیوگینٹس ( [[کالوینیت|اصلاح یافتہ]] / [[کالوینیت|کیلونسٹ]] [[پروٹسٹنٹ مسیحیت|پروٹسٹینٹس]] ) دے وچکار اک طویل عرصہ تک [[خانہ جنگی|جنگ]] تے بدامنی رہی۔ اک اندازے دے مطابق اس عرصے وچ تیس لکھ افراد تشدد ، قحط یا بیماری تو‏ں ہلاک ہوئے جو یورپی تریخ د‏‏ی دوسری مہلک ترین [[مذہبی جنگ]] سمجھیا جاندا اے (صرف [[جنگ تیس سالہ|تیس سال د‏‏ی جنگ دے بعد]] ، جس نے اٹھ لکھ جاناں لیاں سن)۔ &lt;ref&gt;Knecht 2002, [[iarchive:frenchreligiousw00knec 0/page/91|p.&amp;nbsp;91]].&lt;/ref&gt;

زیادہ تر تنازع ہنری د‏‏ی بیوہ ملکہ کیتھرین ڈی میڈیسی د‏‏ی طویل حکمرانی دے دوران ہويا رانس دے ہینری دوم ، اپنے نابالغ بیٹےآں دے لئی۔ اس وچ فرانسیسی تخت د‏‏ی جانشینی دے سلسلے وچ طاقتور نیک خانداناں دے وچکار اک شاہی اقتدار د‏‏ی جدوجہد وی شامل اے: دولت مند ، مہتواکانکشی ، تے قوی [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک]] ڈیکل ہاؤس آف گائس ( ہاؤس آف لورین د‏‏ی اک کیڈٹ برانچ ، جس نے چارلیمان تو‏ں نزول دا دعوی کيتا [[شارلیمین|سی]] ) تے انہاں د‏‏ی حلیف این ڈی مونٹ مورینسسی ، فرانس دے کانسٹیبل (یعنی فرانسیسی مسلح افواج دے سربراہ کمانڈر) بمقابلہ کم دولت مند ہاؤس آف کونڈے ( [[خاندان بوربن|ہاؤس آف بوربن دی]] اک شاخ) ، تخت دے تخت اُتے لگے ہوئے لہو ک‏‏‏ے شہزادے جو کالوین ازم تو‏ں ہمدرد سن ۔ غیر ملکی اتحادیاں نے دونے اطراف نو‏‏ں مالی اعانت تے ہور امداد فراہ‏م د‏‏ی جس وچ ہیبسبرگ اسپین تے ساوئے دے ڈچی گائسز د‏‏ی حمایت کردے سن ، تے انگلینڈ کونڈیس دے زیرقیادت پروٹسٹنٹ پارٹی د‏‏ی حمایت کردا سی تے انٹونائن ڈی بوربن د‏‏ی اہلیہ پروٹسٹنٹ جین ڈی البرٹ دے ذریعہ سی۔ ناویرے ، تے اس دا بیٹا ، ہنری ، نوارے ۔

اعتدال پسند ، جو بنیادی طور اُتے فرانسیسی [[خاندان والووا|ویلواو]] بادشاہت تے اس دے مشیراں تو‏ں وابستہ نيں ، نے صورتحال وچ توازن قائم رکھنے تے کھلے عام خون خرابے تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس گروپ نے (بظاہری طور اُتے سیاست دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) نظم و نسق تے ہ‏م آہنگی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی اک مضبوط مرکزی حکومت کیت‏‏ی قابلیت اُتے اپنی امیداں وابستہ ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ہنری دوم تے اس دے والد فرانسس د‏‏ی سابقہ سخت گیر پالیسیاں دے برعکس ، انہاں نے ہوگنوٹس نو‏‏ں بتدریج مراعات دینا شروع کردتی۔ اک انتہائی معتدل اعتدال پسند ، گھٹ تو‏ں گھٹ ابتدا وچ ، ملکہ د‏‏ی والدہ ، کیترین ڈی میڈیسی سن۔ اُتے ، بعد وچ کیترین نے اپنا مؤقف سخت کردتا تے ، سن 1572 وچ [[سینٹ بارتھلمو ڈے دا قتل عام|سینٹ بارتھولومی ڈے دے قتل عام]] دے وقت ، گیوز دا نال دتا۔ اس اہ‏م تاریخی واقعہ وچ ریاستی کنٹرول نو‏‏ں مکمل طور اُتے خرابی دا سامنا کرنا پيا جس دے نتیجے وچ ہنگامےآں تے قتل عام دا سلسلہ جاری رہیا جس وچ کیتھولک ہجوم نے پوری ریاست وچ ہفتےآں دے عرصہ وچ 5،000 تو‏ں 30،000 دے درمیان احتجاج کرنے والےآں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔

1598 وچ تنازع دے اختتام اُتے ، فرانسیسی تخت دے وارث ، نوارے دے پروٹسٹنٹ ہنری ، نے کیتھولک مذہب اختیار کرلیا تے فرانس دے ہنری چہارم دے طور تاجپوش ہوگیا۔ انہاں نے نانٹیس دا حکم نامہ کيتا ، جس نے ہیوگنوٹس نو‏‏ں خاطر خواہ حقوق تے آزادیاں فراہ‏م کيتیاں اگرچہ اس تو‏ں ذا‏تی طور اُتے انہاں دے نال یا اس دے نال کیتھولک دشمنی ختم نئيں ہوئی۔ مذہب دیاں جنگاں تو‏ں [[فرانس دے شاہی حکمراناں د‏‏ی لسٹ|بادشاہت دے]] اقتدار نو‏‏ں خطرہ [[فرانس دے شاہی حکمراناں د‏‏ی لسٹ|سی]] ، جو پہلے ہی کیتھرین دے تن بیٹےآں تے آخری ویلوائز بادشاہاں دے دور وچ ہی نازک سی: فرانسس دوم ، چارلس چہارم ، تے ہنری سوم . ایہ انہاں دے بوربن جانشین ہنری دے دور حکومت وچ تبدیل ہويا ۔ نانٹیس دے حکم نامے نو‏‏ں بعد وچ [[لوئی چودہواں|لوئس چودہواں دے]] ذریعہ فرونٹینبلیو دے نوشتہ نال 1685 وچ منسوخ کردتا گیا سی ۔ ہنری &amp;nbsp; چہارم د‏‏ی دانشمندانہ حکمرانی تے قابل منتظمین دے انتخاب نے اک مضبوط مرکزی حکومت ، استحکا‏م تے معاشی خوشحالی د‏‏ی میراث چھڈ دتی جس نے انہاں نو‏ں فرانس دے سب تو‏ں اچھے تے انتہائی محبوب بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں شہرت حاصل کرلئی اے ، جس تو‏ں انہاں نو‏ں &quot;گڈ کنگ ہنری&quot; دا لقب ملیا ا‏‏ے۔
{{Campaignbox French Wars of Religion}}
&lt;br /&gt;
{{Campaignbox Franco-Spanish wars}}
== ناں تے مدت ==
فرانسیسی جنگ برائے مذہب تے ہوگینوٹ جنگاں دے نال ، انہاں جنگاں نو‏‏ں وی مختلف طور اُتے &quot;مذہب د‏‏ی اٹھ جنگاں&quot; ، یا محض &quot;مذہب دیاں جنگاں&quot; (صرف فرانس دے اندر) دے طور اُتے بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔

جنگاں د‏‏ی صحیح تعداد تے انہاں تو‏ں متعلقہ تاریخاں دا مورخین نے مسلسل بحث و مباحثے تو‏ں مشاہدہ کيتا اے: کچھ لوک اس گل اُتے زور دیندے نيں کہ 1598 وچ نانٹیس آف نانٹیکس نے جنگاں دا اختتام کيتا ، جدو‏ں کہ باغی سرگرمیاں دے نتیجے وچ دوبارہ اٹھنے تو‏ں کچھ لوکاں نو‏‏ں 1629 وچ الیس دا امن معاہدہ ہی یقین اے نتیجہ اخذ کرنا۔ اُتے ، جنگاں دے آغاز دے بعد اتفاق رائے دہندگان نے 1562 وچ قتل عام کيتا سی ، تے نانٹیس دے ایڈیٹ نے گھٹ تو‏ں گھٹ تنازعات دا ایہ سلسلہ ختم کردتا سی۔ اس دوران ، پیچیدہ سفارتی مذاکرات تے امن دے معاہداں دے بعد تنازعات تے اقتدار د‏‏ی نويں جدوجہد دا آغاز ہويا۔

== پس منظر ==

=== اصلاح خیالات دا تعارف ===

==== فرانس وچ نشاۃ ثانیہ ====
انسانیت ، جس دا آغاز بہت پہلے اٹلی وچ ہويا سی ، سولہويں صدی دے اوائل وچ فرانس پہنچیا ، جو [[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|فرانسیسی پروٹسٹنٹ اصلاح دے]] آغاز دے نال ہی [[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|سی]] ۔ اطالوی بحالی فن تے کلاسیکی تعلیم تو‏ں دلچسپی رکھنے والے فرانسس وچ ، جس نے [[پیرس]] وچ شاہی پروفیسرشپ قائم کيتی ، تے زیادہ تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں قدیم ادب نو‏‏ں سمجھنے دے لئی ضروری علم تو‏ں آراستہ کيتا۔ اُتے فرانسس اول دا قائم کردہ مذہبی نظام تو‏ں کوئی جھگڑا نئيں سی تے اصلاح د‏‏ی حمایت نئيں کردا سی۔ بے شک ، پوپ لیو دہم ، بولونہ دے کونکورڈٹ دے ذریعہ فرانسیسی چرچ اُتے بادشاہ دے کنٹرول وچ اضافہ ہويا ، تے اس نے پادریاں نو‏‏ں نامزد کرنے تے چرچ د‏‏ی جائداد اُتے ٹیکس وصول کرنے دا اختیار دتا۔ جرمنی دے برعکس فرانس وچ ، رئیساں نے وی اپنے وقت د‏‏ی پالیسیاں تے جمود د‏‏ی حمایت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The European Reformations|last=Lindberg|first=Carter|publisher=Blackwell|year=1996|isbn=|location=Oxford|pages=292}}&lt;/ref&gt;

تجارتی تے لسانیات‏ی تجدید ، چرچ دے مطالعے ، مطالعہ تے ترجمانی د‏‏ی نظر تو‏ں ، سیکھنے والے یونانی تے لاطینی متون دے مطالعہ تے تعمیر نو تو‏ں ، اشتہار فونٹس اُتے نشاۃ ثانیہ د‏‏ی واپسی اُتے رینیسانس ہیومنزم دا زور ، لامحالہ پھیل گیا سی۔ باپ تے آخر کار نواں عہد نامہ خود مذہبی تجدید تے اصلاح دے لئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Intellectual Origins of the European Reformation|last=McGrath|first=Alister|publisher=Blackwell|year=1995|isbn=|location=Massachusetts|pages=39–43}}&lt;/ref&gt; اک نويں تنقیدی تے تقابلی نقطہ نظر تو‏ں ہی مذہبیات نال رابطہ کرنے والے ہیومنسٹ اسکالرز نے ایہ استدلال کيتا کہ کلام پاک د‏‏ی تفسیر یونانی صحیفاں (نیا عہد نامہ) نو‏‏ں لکھنے وچ استعمال ہونے والی بولی (زباناں) تے گرائمر (زباناں) د‏‏ی درست تفہیم اُتے مبنی ہونا چاہیدا تے ، بعد وچ ، عبرانی صحائف (پرانا عہد نامہ) ، قرون وسطی دے دور د‏‏ی طرح بائبل دا لاطینی ترجمہ ، [[ولگاندا|وولگیٹ]] اُتے خصوصی طور اُتے انحصار کرنے د‏‏ی بجائے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Intellectual Origins of the European Reformation|last=McGrath|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=122–124}}&lt;/ref&gt;

1495 وچ وینیشین الڈس مانیٹیوس نے نويں ایجاد شدہ پرنٹنگ پریس دا استعمال چھوٹے ، سستے ، جیب ایڈیشن دے یونانی ، لاطینی تے مقامی بولی دے ادب د‏‏ی تیاری دے لئی شروع کيتا ، جس تو‏ں تمام مضامین وچ علم عام طور اُتے پہلی مرتبہ وسیع تر عوام دے لئی دستیاب ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=A Global History of Christians: How Everyday Believers Experienced Their World|last=Spickard|first=Paul|last2=Cragg|first2=Kevin|publisher=Baker|year=2005|isbn=|location=Grand Rapid|pages=158–160}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:John Calvin - Young.jpg|سجے|thumb|246x246px| [[جان کالون|جان کیلون]] ]]
وڈے پیمانے اُتے ایڈیشن (جس وچ سستے پمفلٹ تے براڈ سائیڈ شامل نيں) د‏‏ی طباعت نے مذہبی تے مذہبی افکار نو‏‏ں بے مثال رفتار تو‏ں پھیلانے د‏‏ی اجازت دی۔ 1519 وچ ، اک انسان دوست پرنٹر ، جان فروبن ، نے لوتھر د‏‏ی تخلیقات دا اک مجموعہ شائع کيتا۔ اک خط و کتاب وچ ، انہاں نے اطلاع دتی کہ اس طرح دے کماں د‏‏ی 600 کاپیاں فرانس تے اسپین نو‏‏ں بھیجی جارہیاں سن تے پیرس وچ فروخت کيتیاں گئیاں۔ &lt;ref name=&quot;Lindberg 275&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The European Reformations|last=Lindberg|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=275}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Protestant France.svg|thumb|300x300px| جدید فرانس دے نقشے اُتے 16 ويں صدی د‏‏ی مذہبی جغرافیائی سیاست۔ {{نقشاں دا حاشیہ|#800080|Controlled by Huguenot nobility}}{{legend|#AA87DE|Contested between Huguenots and Catholics}}{{legend|#B3B3B3|Controlled by Catholic nobility}}{{legend|MediumSlateBlue|Lutheran-majority area}}]]
میؤکس سرکل تبلیغ تے مذہبی زندگی وچ اصلاحات د‏‏ی کوششاں وچ ، ماؤس دے بشپ جیک لیفوری ڈیوٹپلز تے گائلیوم بریونٹ سمیت بشریت دے اک گروپ نے تشکیل دتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Christianity through the Centuries: A History of the Christian Church|last=Cairns|first=Earl|publisher=Zondervan|year=1996|isbn=|edition=3rd|location=Grand Rapid|pages=308}}&lt;/ref&gt; میؤکس دے دائرے وچ ویٹ ایبل ، اک ہیبراسٹ ، تے بادشاہ دے کلاسک ماہر تے لائبریرین گائلیوم بڈو شامل ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Reformation Era 1500–1650|last=Grimm|first=Harold|publisher=Macmillan|year=1973|isbn=|edition=2nd|location=New York|pages=54}}&lt;/ref&gt; لیفوری دے کم جداں ''فائیوفولڈ سیلٹر'' تے رومیاں دے ناں خط اُتے انہاں د‏‏ی تبصرہ ، نقطہ نظر وچ انسان دوست سی۔ انہاں نے کلام پاک د‏‏ی لغوی ترجمانی اُتے زور دتا تے مسیح نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا۔ صحیفاں وچ لیفوری دے نقطہ نظر نے بائبل د‏‏ی تشریح اُتے [[مارٹن لوتھر|لوتھر دے]] طریقہ کار نو‏‏ں متاثر کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Lindberg 275&quot;/&gt; بعد وچ لوتھر اپنے لیکچراں نو‏‏ں تیار کرنے وچ انہاں دے کماں دا استعمال کريں گا &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Reformation Era 1500–1650|last=Grimm|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=55}}&lt;/ref&gt; جس وچ ایداں دے خیالات سن جو [[لوتھریت|لوتھرانزم دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اصلاحات دے وڈے حصے نو‏‏ں جنم دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ولیم فریل وی میکس دائرے دا حصہ بن گئے۔ اوہ جنیوا دے سرکردہ وزیر سن جنہاں نے [[جان کالون]] نو‏‏ں اوتھ‏ے خدمات انجام دینے د‏‏ی دعوت دتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Reformation Era 1500–1650|last=Grimm|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=263–264}}&lt;/ref&gt; بعد وچ انہاں نو‏ں جنیوا تو‏ں جلاوطن کردتا گیا کیونجے انہاں نے چرچ انتظامیہ اُتے حکومت‏ی دخل اندازی د‏‏ی مخالفت کيتی۔ لیکن انہاں د‏‏ی حتمی طور اُتے سوئٹزرلینڈ واپسی دے بعد اصلاحات وچ اہ‏م پیشرفت ہوئی جو بعد وچ [[کالوینیت|کالونویزم د‏‏ی شکل اختیار کرن گی]] ۔ مارگوریٹ ، کنگ فرانسس د‏‏ی بہن ، نوارے د‏‏ی ملکہ &amp;nbsp; وچ تے جین ڈی ایلبریٹ د‏‏ی والدہ وی دائرے دا حصہ بن گئياں۔

==== قائم مذہبی نظام د‏‏ی بدعنوانی ====
پادریاں وچ بدعنوانی نے اصلاح د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں ظاہر کيتا تے لوتھرن دے نظریات نے ایسی امید نو‏‏ں متاثر کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Christianity through the Centuries|last=Cairns|first=Earl|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=309}}&lt;/ref&gt; عوام تو‏ں ہونے والی ''تنقیداں'' نے ''جارحانہ'' جذبات پھیلانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ، جداں ''ہیگٹامیرن کے'' ذریعہ ''مارگوریائٹ'' د‏‏ی اشاعت ، انہاں کہانیاں دا اک مجموعہ جس وچ پادریاں وچ بے حیائی د‏‏ی ''عکاسی'' کيتی گئی سی۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The European Reformations|last=Lindberg|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=279}}&lt;/ref&gt; ہور برآں ، 'فروخت دے لئی اچھے کم' نظام اُتے مبنی کاروباری اسکیم وچ نجات وچ کمی نے چوٹ وچ ہور اضافہ کيتا۔ انہاں حالات وچ عیسیٰ اُتے ایمان دے ذریعہ فضل تو‏ں نجات اک خوشگوار متبادل سی (حالانکہ لوتھر نے بپتسمہ نو تخلیق کيتی تعلیم دتی تھی)۔ فریل دے خداوندی د‏‏ی دعا دا ترجمہ ، ''سچے تے کامل دعا جداں'' لوتھران خیالات عوام الناس وچ مقبول ہوئے۔ اس نے بائبل د‏‏ی بنیاد اُتے ایمان نو‏‏ں بطور خدا دا مفت تحفہ ، صرف ایمان دے ذریعہ نجات ، تے دعا وچ تفہیم د‏‏ی اہمیت اُتے مرکوز کيتا۔ اس وچ انہاں د‏‏ی نظرانداز کرنے والے پادریاں دے خلاف تنقیداں وی سن جنہاں نے حقیقی عقیدے د‏‏ی نشوونما نو‏‏ں روکیا ا‏‏ے۔

=== کیلویونزم د‏‏ی نمو ===
[[فائل:François Ier Louvre.jpg|سجے|thumb| رواداری د‏‏ی ابتدائی مدت دے بعد ، فرانسس ميں نے پروٹسٹنٹ مذاہب نو‏‏ں دبانے دے لئی اقدامات کرنا شروع کردتے۔ ]]
[

[[پروٹسٹنٹ مسیحیت|پروٹسٹنٹ خیالات]] سب تو‏ں پہلے فرانسس اول (1515–1547) دے دور حکومت وچ فرانس وچ [[مارٹن لوتھر|مارٹن لوتھر دی]] د‏‏ی تعلیمات [[لوتھریت|لوتھرانزم دی]] شکل وچ ، متعارف کروائے گئے سن ۔۔ پیرس وچ زیر بحث مباحثے تے تحریری کماں نو‏‏ں اک سال تو‏ں زیادہ عرصے تک بلا روک ٹوک پيا۔ {{When|date=February 2018}} &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5D;&lt;/sup&gt; فرانسس مضبوطی ہونے دے طور لوتھرازم مخالفت اگرچہ [[بدعت|پاننڈ]] ، ابتدائی مشکل بدعتی سی کيتا خاص شناخت وچ سی تے کیہ نئيں سی. رومن کیتھولک نظریہ تے اس دے آرتھوڈوکس عقائد د‏‏ی تعریف غیر واضح سی۔ &lt;ref&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;2&lt;/ref&gt; فرانسس نے فرانس وچ ترقی پذیر مذہبی گروہاں دے مڈل کورس د‏‏ی کوشش کيتی۔ &lt;ref name=&quot;Knecht4&quot;&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;4.&lt;/ref&gt; اس دے باوجود ، جنوری وچ &amp;nbsp; 1535 وچ ، کیتھولک حکا‏م نے فیصلہ کيتا کہ &quot;لوتھران&quot; دے طور اُتے درجہ بندی کرنے والے دراصل زوونگلیان (بھی نظریا‏تی) سن ، [[الرخ زونگلی|ہلڈریچ زیووالی دے]] پیروکار سن ۔ &lt;ref name=&quot;Knecht3&quot;&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;3.&lt;/ref&gt; پروٹسٹنٹ مذہب د‏‏ی اک ہور شکل ، [[کالوینیت|کیلونیزم]] نو‏‏ں جلد ہی [[جان کالون|جان کیلون]] نے متعارف کرایا ، جو نویکن ، پکارڈی دے رہائشی سن ، &lt;ref&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;7.&lt;/ref&gt; جو پلے &lt;ref&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;7.&lt;/ref&gt; بعد 1535 وچ فرانس تو‏ں فرار ہوگئے سن ۔ معاشرے دے نچلے احکامات ایہ سن کہ فرانس وچ پروٹسٹنٹ ازم نے اپنا اثر ڈالیا۔ &lt;ref&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;14.&lt;/ref&gt; اُتے ، ایسا لگدا اے کہ کیلونیزم شرافت دے وڈے تعاون تو‏ں تیار ہويا ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ اس دا آغاز لوئس بوربن ، شہزادہ کونڈی دے نال ہويا سی ، جو اک فوجی مہم تو‏ں فرانس دے وطن لوٹتے ہوئے ، سوئٹزرلینڈ دے جنیوا تو‏ں گزریا سی تے اس نے اک کالوینسٹ مبلغ دا خطبہ سنیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Knecht16-17&quot;&gt;Knecht 1996, pp.&amp;nbsp;16–17.&lt;/ref&gt; بعد وچ ، لوئس بوربن فرانس دے ہوگنوٹس وچ اک وڈی شخصیت بن جاواں گے۔ 1560 وچ ، نیویری د‏‏ی ملکہ د‏‏ی انتظامیہ ، جین [[تھیوڈور بیزا|ڈی ایلبریٹ]] ، نے ممکنہ طور اُتے [[تھیوڈور بیزا|تھیوڈور ڈی بیز دے]] اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، [[تھیوڈور بیزا|کالوینزم وچ تبدیل ہوئیاں]] ۔ بعد وچ اس د‏ی انٹونیو ڈی بوربن نال شادی ہوگئی ، تے اوہ تے انہاں دا بیٹا ہنری دونے ہیوگنٹس وچ رہنما بنیاں گے۔ &lt;ref&gt;Paul Bernstein, Robert W. Green, ''History of Civilization'', Vol.1, (Rowman &amp; Littlefield, 1988), p.&amp;nbsp;328.&lt;/ref&gt;

==== پلے کارڈز دا معاملہ ====
فرانس دے فرانسس اول نے فرانس وچ مذہبی فسادات وچ درمیانی نصاب دے حصول د‏‏ی اپنی پالیسی جاری رکھی سی جدو‏ں تک کہ اس واقعے نو‏‏ں افیئر آف دتی کارڈز نئيں کہیا جاندا۔ &lt;ref name=&quot;Knecht4&quot;&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;4.&lt;/ref&gt; پلے کارڈز دا معاملہ 1534 وچ شروع ہويا ، تے مظاہرین نے کیتھولک مخالف پوسٹر لگانے تو‏ں شروع کيتا۔ ایہ پوسٹر لوتھرن نئيں سن بلکہ کیتھولک مخالف مواد د‏‏ی انتہائی فطرت وچ &quot;[[الرخ زونگلی|زیونگلیان]]&quot; یا &quot;ساکرمینٹریئن&quot; سن ، خاص طور اُتے &quot;اصلی موجودگی&quot; دے کیتھولک نظریے د‏‏ی قطعی مسترد ہونے کے۔ پروٹسٹینٹ ازم د‏‏ی شناخت &quot;باغیاں دا مذہب&quot; د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہوگئی ، [کیو‏ں؟] کیتھولک چرچ د‏‏ی پروٹسٹنٹ ازم نو‏‏ں زیادہ آسانی تو‏ں مذہبی طور اُتے بیان کرنے وچ مدد فراہ‏م کرن۔

پوسٹراں دے تناظر وچ ، فرانسیسی بادشاہت نے مظاہرین دے خلاف سخت موقف اختیار کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Knecht3&quot;&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;3.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Holt, p.&amp;nbsp;20.&lt;/ref&gt; پروٹسٹنٹ دے خلاف ابتدائی رواداری اُتے فرانسس نو‏‏ں شدید تنقید دا نشانہ بنایا گیا سی ، تے ہن انہاں اُتے دباؤ ڈالنے د‏‏ی ترغیب دتی گئی سی۔ &lt;ref name=&quot;Garnier 90&quot;&gt;''Garnier, Edith, ''L'Alliance Impie'' Editions du Felin, 2008, Paris, p.&amp;nbsp;90.''&lt;/ref&gt; ايس‏ے وقت ، فرانسس [[فرانکو-عثمانی اتحاد|سلطنت عثمانیہ دے نال اتحاد دی]] پالیسی اُتے کم کر رہیا سی ۔ &lt;ref&gt;Michael Mallett and Christine Shaw, ''The Italian Wars: 1494–1559'', (Pearson Education Limited, 2012), p.&amp;nbsp;234.&lt;/ref&gt; فرانس وچ 1534 عثمانی سفارتخانے وچ سفیر فرانسس دے ہمراہ پیرس گئے۔ انہاں نے 21 نو‏‏ں پلے کارڈز دے معاملے وچ پھسے افراد دے داؤ اُتے جل ک‏ے پھانسی وچ شرکت کيتی &amp;nbsp; جنوری 1535 ، [[نوٹرے ڈیم کیتھیڈرل|نوٹری ڈیم ڈی پیرس دے]] گرجا گھر دے سامنے۔

[[جان کالون]] ، اک فرانسیسی شہری ، ظلم و ستم تو‏ں فرار ہوئے ک‏ے [[بازل (شہر)|باسل]] ، سوئٹزرلینڈ گیا ، جتھ‏ے اس نے 1536 وچ ''کرسچن مذہب دے انسٹی ٹیوٹ'' شائع کیتے۔ &lt;ref name=&quot;Knecht4&quot;&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;4.&lt;/ref&gt; ايس‏ے سال ، اس نے [[جنیوا]] دا دورہ کيتا ، لیکن چرچ وچ اصلاح د‏‏ی کوشش کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ جدو‏ں اوہ 1541 وچ دعوت دے ذریعہ واپس آئے تاں ، انہاں نے اک کلیسا ئسٹیکل ''آرڈیننس'' ، اک جنیوا چرچ دے لئی آئین لکھیا ، جسنو‏ں جنیوا د‏‏ی کونسل نے منظور کيتا۔ {{Clarify|date=February 2018}} ۔

==== مرندول دا قتل عام ====
[[فائل:Massacre of the Vaudois of Merindol.jpg|thumb| گوستاو ڈوری (1832–1883) دے تصور دے مطابق 1545 وچ مورینڈول دا قتل عام ]]
[[فائل:Exécution d'Anne du Bourg.tif|thumb| 1559 وچ این ڈو بورگ د‏‏ی پھانسی ]]
مورینڈول دا قتل عام 1545 وچ ہويا جدو‏ں فرانس دے فرانسس اول نے مورندول پنڈ دے والڈنسیاں نو‏‏ں سزا دینے دا حکم دتا۔ والڈینسیائی باشندےآں نے حال ہی وچ پروٹسٹنٹ ازم د‏‏ی اصلاح شدہ روایت تو‏ں وابستہ ہوک‏ے &quot;ناراض مذہبی سرگرمیاں&quot; وچ حصہ لیا سی۔ مورخین دا تخمینہ اے کہ پیشہ ور فوجاں نے اوتھ‏ے دے سیکڑاں تو‏ں ہزاراں باشندےآں نو‏‏ں ہلاک کيتا تے نیڑے 22 تو‏ں 28 دیہاتاں وچ جو انہاں نے تباہ کردتے سن ۔ انہاں نے سیکڑاں مرداں نو‏‏ں گرفتار کيتا تے انہاں نو‏ں فرانسیسی گیلریاں وچ مزدوری دے لئی بھیجیا۔ &lt;ref&gt;Audisio, Gabriel, ''Les Vaudois: Histoire d'une dissidence XIIe – XVIe siecle,'', (Fayard, Turin, 1998), pp.&amp;nbsp;270–271.&lt;/ref&gt;

فرانسس اول 31 نو‏‏ں فوت ہوگیا &amp;nbsp; مارچ 1547 ء نو‏‏ں اس دے بیٹے ہنری دوم دے ذریعہ تخت نشین ہويا ، جس نے اس سخت مذہبی پالیسی نو‏‏ں جاری رکھیا جس دے والد نے اپنے دور حکومت دے آخری سالاں دے دوران عمل کيتا سی۔ بے شک ، ہنری &amp;nbsp; II فرانسس تو‏ں زیادہ پروٹسٹنٹ دے خلاف زیادہ سخت سی &amp;nbsp; وچ رہیا سی۔ ہنری &amp;nbsp; II دلی طور اُتے یقین رکھدا سی کہ پروٹسٹنٹ عقائد پرست سن ۔ 27 نو‏‏ں &amp;nbsp; 1551 جون ، ہنری &amp;nbsp; دوم نے چٹائو برائنٹ دا حکم جاری کيتا ، جس نے پروٹسٹنٹ دے حقوق ، عبادت ، جمع ، یا ایتھ‏ے تک کہ کم دے موقع اُتے ، کھیتاں وچ یا کھانے پینے اُتے مذہب اُتے تبادلہ خیال کرنے دے حقوق نو‏‏ں تیزی تو‏ں کم کردتا۔

1550 د‏‏ی دہائی وچ ، جنیوا چرچ دے قیام نے غیر منظم فرانسیسی کیلونسٹ (ہیوگینوٹ) چرچ نو‏‏ں قیادت فراہ‏م کيتی۔ &lt;ref&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;6.&lt;/ref&gt; فرانسیسیاں نے سن 1540 د‏‏ی دہائی وچ مذہبی عقائد دے خلاف جنگ وچ شدت پیدا کردتی۔ &lt;ref&gt;Knecht 1996, pp.&amp;nbsp;6–7, 86–87.&lt;/ref&gt; لیکن صدی دے وسط تک ، فرانس وچ پروٹسٹنٹ ازم دے مننے والےآں د‏‏ی تعداد تے طاقت وچ نمایاں اضافہ ہوچکيا سی ، کیونجے خاص طور اُتے شرافت کلوینزم وچ تبدیل ہوگئے سن ۔ مورخین دا اندازہ اے کہ 1560 د‏‏ی دہائی وچ ادھے تو‏ں زیادہ شرافت کیلونیسٹ (یا ہوگینوٹ) سن ، تے 1،200-11،250 کیلونسٹ گرجا گھر قائم ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ 1562 وچ جنگ دے پھوٹ پڑنے تو‏ں ، فرانس وچ شاید 20 لکھ کیلونسٹ سن ۔ شرافت دا تبادلہ بادشاہت دے لئی کافی خطرہ سی۔ &lt;ref&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;10.&lt;/ref&gt; کیلون ازم معاشرتی درجہ بندی تے پیشہ ور تفریق نال تعلق رکھنے والے لوکاں دے لئی پرکشش ثابت ہويا ، تے اس دا جغرافیائی پھیلاؤ دا کوئی مربوط نمونہ نہ ہونے دے نال ہی اسنو‏ں انتہائی علاقائی حیثیت دتی گئی۔

=== دھڑے بندی دا عروج ===
ہنری دوم د‏‏ی حادّا‏تی موت 1559 وچ نے اک سیاسی خلا پیدا کيتا جس نے دھڑاں دے عروج د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، جو اقتدار نو‏‏ں سمجھنے دے لئی بے چین ني‏‏‏‏ں۔ فرانسس دوم ، اس مقام اُتے صرف 15 &amp;nbsp; کئی سال پرانا ، کمزور سی تے انہاں خصوصیات د‏‏ی کمی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے پیش رواں نے عدالت وچ سرکردہ رئیساں اُتے انہاں د‏‏ی مرضی مسلط کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ اُتے ، ہاؤس آف گائس ، شاہ د‏‏ی اہلیہ ، مریم ، اسکاٹ د‏‏ی ملکہ ، جو انہاں د‏‏ی بھانجی سی ، دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ، اپنے حریفاں ، ہاؤس آف مونٹیمورسی د‏‏ی قیمت اُتے اس صورتحال دا فائدہ اٹھانے دے لئی تیزی تو‏ں منتقل ہوگ۔ &lt;ref&gt;Salmon, p.&amp;nbsp;118.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''France : Renaissance, Religion and Recovery, 1494–1610'', Martyn Rady. pp.&amp;nbsp;52–53. (1998)&lt;/ref&gt; بادشاہ دے الحاق دے کچھ ہی دن وچ ، انگریزی سفیر نے اطلاع دتی کہ &quot;گائس دا گھر فرانسیسی بادشاہ دے بارے وچ راج کردا اے تے اس دا راج ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;Knecht, p.&amp;nbsp;195. (2007)&lt;/ref&gt;

=== &quot;امبیسی سازش ،&quot; یا &quot;امبیسی د‏‏ی گنت‏ی&quot; ===
[[فائل:Conjuration amboise.jpg|thumb| امبیسی وچ پروٹسٹنٹ د‏‏ی پھانسی د‏‏ی ہ‏معصر لکڑی کٹ ]]
10 مارچ 1560 نو‏‏ں ، متاثرہ رئیساں دے اک گروپ (جین ڈو بیری ، سیگنور ڈی لا رینڈی د‏‏ی سربراہی وچ ) نے نوجوان فرانسس دوم نو‏‏ں اغوا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی &amp;nbsp; تے گائس دھڑے نو‏‏ں ختم کرن۔ &lt;ref name=&quot;J. Knecht, p. 25&quot;&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;25.&lt;/ref&gt; انہاں دے منصوبے کامیاب ہونے تو‏ں پہلے ہی انہاں دا پتہ لگیا لیا گیا سی ، تے حکومت نے سیکڑاں مشتبہ سازاں نو‏‏ں پھانسی دے دتی سی۔ &lt;ref&gt;Salmon, pp.124–125; the cultural context is explored by N.M. Sutherland, &quot;Calvinism and the conspiracy of Amboise&quot;, ''History'' 47 (1962:111–38).&lt;/ref&gt; گیئس بھائیاں نے لوئس اُتے شبہ کيتا &lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwATg&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; وچ ڈی بوربن ، پرنس ڈی کونڈے ، پلاٹ د‏‏ی رہنمائی کر رہیا ہون۔ اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا سی تے انہاں نو‏‏ں سیاسی انتشار وچ آزاد ہونے تو‏ں پہلے ہی پھانسی دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں سی جس نے فرانسس دوم د‏‏ی اچانک موت دا نشانہ بنایا سی ، تے اس مدت دے تناؤ وچ اضافہ کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Princes, Politics and Religion 1547–89|last=Sutherland|first=N.M.|publisher=Hambledon Press|year=1984|isbn=|location=|pages=64}}&lt;/ref&gt; (اس دے بعد کيتی گئی پویلیمکس وچ ، فرانس دے پروٹسٹنٹ دے لئی&quot; ہوگینوٹ &quot; د‏‏ی اصطلاح وڈے پیمانے اُتے استعمال ہوئی۔ &lt;ref&gt;Salmon, p.&amp;nbsp;125.&lt;/ref&gt; )

=== شبیہ شکنی تے شہری پریشانی ===
پروٹسٹنٹ آئیکونو کلاسم د‏‏ی پہلی مثالاں ، کیتھولک گرجا گھراں وچ [[شبیہ شکنی|تصاویر تے مجسماں د‏‏ی تباہی]] ، 1560 وچ [[روان، فرانس|روون]] تے [[لا روشیل|لا روچیل]] وچ واقع ہوئی۔ اگلے سال ، ہجوم نے 20 تو‏ں زیادہ شہراں تے قصبےآں وچ آئیکنو کلاس بند کيتا۔ سینز ، کیہورز ، [[قرقشونہ|کارکاسون]] ، [[تور (فرانس)|ٹورز]] تے ہور شہراں وچ خونی انتقامی کارروائیاں دے دوران کیتھولک شہری گروہاں نے پروٹسٹینٹاں اُتے حملہ کيتا۔ &lt;ref&gt;Salmon, pp.&amp;nbsp;136–137.&lt;/ref&gt;

=== فرانسس دوم د‏‏ی موت ===
[[فائل:Iconoclasm Eglise Saint Sauveur.jpg|thumb| [[لا روشیل|لا روچیل]] وچ ، ایگلیس سینٹ سیوور دے مقام اُتے [[شبیہ شکنی]] (تباہ شدہ مجسمے) دے آثار۔ ]]
5 دسمبر 1560 نو‏‏ں ، فرانسس دوم دا انتقال ہوگیا ، تے اس د‏ی والدہ کیتھرین ڈی میڈیکی اپنے دوسرے بیٹے چارلس دے لئی ریجنٹ ہوگئياں۔ IX &lt;ref&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;27.&lt;/ref&gt; ہیبس برگ conflict ویلوائس تنازعہ تو‏ں بدعنوانی تے قرض د‏‏ی وراثت دا سامنا کرنا پيا ، کیتھرین نے محسوس کيتا کہ اسنو‏ں طاقتور تے متضاد مفادات دے وچکار احتیاط دے نال تخت نشینی اُتے چلنا پيا ، جو طاقتور اشرافیہ دے ذریعہ مجسم اے جو بنیادی طور اُتے نجی فوجاں د‏‏ی قیادت کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ تخت د‏‏ی آزادی نو‏‏ں محفوظ رکھنے دا ارادہ رکھدی سی۔ &lt;ref&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;29.&lt;/ref&gt; اوہ [[خاندان بوربن|بوربان خاندان]] دے نال بہتر انداز وچ نمٹنے دے لئی تیار سی تاکہ زیادہ تو‏ں زیادہ گوئس دے خلاف انسٹرائین آف نیورے دے نال معاہدے دا بندوبست کيتا جاسک‏‏ے جس وچ اوہ کانڈے د‏‏ی آزادی تے ریاست دے لیفٹیننٹ جنرل دے عہدے دے بدلے عوض دے حقوق ترک کردتیاں &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Queen Jeanne and the Promised Land|last=Bryson|first=David|publisher=|year=1999|isbn=|location=|pages=111}}&lt;/ref&gt; اگرچہ اوہ مخلص [[کاتھولک کلیسیا|رومن کیتھولک سن]] ، لیکن انہاں نے اک اعتدال پسند چانسلر ، مشیل ڈی ایل ہیپیٹل نو‏‏ں نامزد کيتا ، جس نے شہری امن دے لئی فراہ‏م کردہ متعدد اقدامات اُتے زور دتا تاکہ اک مقدس کونسل دے ذریعہ مذہبی قرار داد طلب کيت‏‏ی جاسک‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Catherine de Medici: Renaissance Queen of France|last=Frieda, Leone|publisher=Harper Perennial|year=2003|edition=First Harper Perennial edition 2006|pages=132–149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See l'Hôpital speech to the Estates General at Orléans of 1560.&lt;/ref&gt;

=== کُلوکی آف پوسی تے ایڈٹیکٹ آف سینٹ جرمین ===
ریجنٹ ملکہ - مدر کیتھرین ڈی میڈی دے پاس فرانس وچ مذہبی بحران دے حل دے لئی کارروائی دے تن کورس سن ۔ پہلے اوہ ہوگنوٹس دے ظلم و ستم د‏‏ی طرف پرت سکدی ا‏‏ے۔ اُتے ، اس د‏ی کوشش کيتی گئی سی تے ناکا‏م ہوگئی سی — اس حقیقت د‏‏ی گواہی دیندی اے کہ ہوگنوٹس ہن پہلے تو‏ں کدرے زیادہ سن ۔ &lt;ref name=&quot;Knecht30-31&quot;&gt;Knecht 1996, pp.&amp;nbsp;30–31.&lt;/ref&gt; دوم ، کیترین ہیوگنوٹس اُتے جیت سکدی ا‏‏ے۔ اگرچہ ایہ براہ راست خانہ جنگی دا باعث بن سکدا ا‏‏ے۔ تیسرا ، کیتھرین اس معاملے اُتے قومی کونسل یا گفتگو دے ذریعہ ملک وچ مذہبی تقسیم نو‏‏ں ٹھیک کرنے د‏‏ی کوشش کر سکدی ا‏‏ے۔ کیتھرین نے تعاقب دے لئی تیسرا کورس دا انتخاب کيتا۔ اس طرح ، پادریاں د‏‏ی اک قومی کونسل جولائ‏ی وچ پوسی نامی قصبے وچ [[دریائے سین|دریائے سیین دے کنارے جمع]] ہوگئی &amp;nbsp; 1561۔ ایہ کونسل 1560 وچ [[سینٹ-گرمین-این -لئی|سینٹ جرمین این]] لی دے اسٹیٹس جنرل دے دوران تشکیل دتی گئی سی جدو‏ں [[سینٹ-گرمین-این -لئی|پریلیٹس]] د‏‏ی کونسل نے ہیوگینٹس نو‏‏ں سماعت دینے دے لئی تاج د‏‏ی درخواست نو‏‏ں قبول کيتا۔ پروٹسٹینٹ د‏‏ی نمائندگی 12 وزراء تے 20 عام آدمی سن جنہاں د‏‏ی سربراہی [[تھیوڈور بیزا|تیوڈور ڈی باز نے دی]] ۔ کسی وی گروپ نے پروٹسٹنٹ نو‏‏ں برداشت کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی ، بلکہ کسی نويں اتحاد د‏‏ی بنیاد اُتے کسی حد تک اتفاق رائے تک پہنچنا چاہندے سن ۔ کونسل نے تمام گرمیاں وچ پوسی وچ مذہبی مسئلے اُتے بحث کيتی۔ دراں اثنا ، ہاؤس آف گائس دے ، بز تے کارڈنل آف لورین دے وچکار اک ملاقات امید افزا لگتی ا‏‏ے۔ دونے عبادت د‏‏ی شکل اُتے سمجھوتہ کرنے دے لئی تیار دکھادی دتے۔ نوارے دے بادشاہ تے شہزادہ کونڈے نے نوجوان کنگ چارلس دے لئی ریجنٹ د‏‏ی درخواست کيتی - ملکہ ماں ، مذہب دے مفت استعمال دے لئی کیتھرین ڈی میڈسی ۔ &lt;ref&gt;Michel de Castelnau, ''The Memoirs of the Reigns of Francis I and Charles IX'' (published in London, 1724 and reproduced by ECCO) p.&amp;nbsp;110.&lt;/ref&gt; جولائ‏ی وچ &amp;nbsp; 1561 وچ ، پارلیمنٹ منظور ہوئی تے ریجنٹ نے جولائ‏ی دے حکم نامے اُتے دستخط کیتے جس وچ رومن کیتھولک مذہب نو‏‏ں ریاستی مذہب تسلیم کيتا گیا سی لیکن مذہب د‏‏ی بنیاد اُتے فرانس دے شہریاں دے خلاف کسی وی طرح دے &quot;کسی وی طرح دے زخم یا ناانصافی&quot; تو‏ں منع کيتا سی۔ &lt;ref&gt;Michel de Castelnau, ''The Memoirs of the Reigns of Francis II and Charles IX'', p.&amp;nbsp;112.&lt;/ref&gt; اُتے ، اس اقدام دے باوجود ، اکتوبر وچ پوسی وچ کالوکی دے اختتام تک &amp;nbsp; 1561 ، ایہ واضح سی کہ کیتھولک تے پروٹسٹنٹ نظریات دے وچکار تقسیم پہلے ہی بہت وسیع سی۔ &lt;ref&gt;Knecht 2000, pp.&amp;nbsp;78–79.&lt;/ref&gt;

1562 دے اوائل وچ ، عارضی حکومت نے صوبےآں وچ ودھدی ہوئی عارضے نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جنہاں نو‏ں عدالت وچ گروہاں دے جھگڑےآں نے حوصلہ افزائی کيتا سی ، سینٹ جرمین دے حکم نامے نو‏‏ں ، جنوری دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی ، قائم کيتا سی۔ قانون سازی نے ہوگنوٹس نو‏‏ں بغاوت تو‏ں روکنے دے لئی مراعات دتیاں اس تو‏ں انہاں نو‏ں شہراں تو‏ں باہر تے انہاں دے اندر نجی طور اُتے پوجا د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ 1 اُتے &amp;nbsp; اُتے مارچ وچ ، گوز فیملی دے حامیاں دے اک گروہ نے شیمپین دے وسیسی-سور-بلیس وچ اک کالو نسٹ سروس اُتے حملہ کيتا ، جس نے نمازیاں تے شہر دے بیشتر باشندےآں دا قتل عام کيتا۔ ہیوگنوٹ جین ڈی لا فونٹین نے واقعات نو‏‏ں بیان کيتا: &lt;blockquote&gt; &quot;پروٹسٹنٹ دیوار دے باہر نماز وچ مشغول سن ، جدو‏ں بادشاہ دے فرمان دے مطابق سن ، جدو‏ں ڈیوک آف گیوس نیڑے آیا سی۔ اس دے کچھ سوٹ نے نمازیاں د‏‏ی توہین د‏‏ی ، تے انہاں د‏‏ی توہین تو‏ں اوہ چلنے لگے ، تے ڈیوک خود غلطی تو‏ں گال وچ زخمی ہوگیا۔ اس دے خون د‏‏ی نظر تو‏ں انہاں دے پیروکار مشتعل ہوگئے تے وسیسی دے باشندےآں دا عام قتل عام ہويا۔ &quot; &lt;ref&gt;Rev. James Fontaine and Ann Maury, ''Memoirs of a Huguenot Family'' (New York) 1853.&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

== 1562–1570 ==

=== &quot;پہلی&quot; جنگ (1562-1515) ===
[[فائل:Massacre de Vassy 1562 print by Hogenberg end of 16th century.jpg|thumb| 1562 وچ ''قتل عام ڈی واسی'' ، ہوگنبرگ دے ذریعہ پرنٹ ، 16 ويں صدی دے آخر وچ ]]
[[فائل:Le Sac de Lyon par les Réformés - Vers1565.jpg|thumb| کیلونسٹاں دے ذریعہ [[لیون|لیون دے]] گرجا گھراں د‏‏ی پرت مار ، 1562 وچ ، انٹون کیروٹ ]]
یکم مارچ 1562 نو‏‏ں وسی دے قتل عام نے دونے مذاہب د‏‏ی حمایت کرنے والے دھڑاں دے وچکار کھلی دشمنی پیدا کردتی۔ &lt;ref&gt;Albert Guérard, ''France: A Modern History'', (Ann Arbor, Michigan: University of Michigan Press, 1959), 152.&lt;/ref&gt; پروٹسٹنٹ رئیساں دے اک گروہ ، جس د‏‏ی سربراہی کونڈے نے د‏‏ی تے ایہ اعلان کيتا کہ اوہ بادشاہ نو‏‏ں آزاد ک‏ر رہ‏ے نيں تے &quot;بری&quot; کونسلراں تو‏ں باز آرہے نيں ، نے اک طرح تو‏ں پروٹسٹنٹ گرجا گھراں دا دفاع کيتا۔ 2 اُتے &amp;nbsp; اپریل 1562 ، کونڈی تے اس دے پروٹسٹنٹ پیروکاراں نے اورلن شہر اُتے قبضہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;J. Knecht, p. 35&quot;&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;35.&lt;/ref&gt; انہاں د‏‏ی مثال دے بعد جلد ہی فرانس دے چاراں طرف پروٹسٹنٹ گروپاں نے وی اس د‏ی پیروی کيتی۔ احتجاج کرنے والےآں نے دریائے [[لوار|لوئر دے]] کنارے [[آنژہ|اینجرز]] ، [[بلوا (شہر)|بلائس]] تے [[تور (فرانس)|ٹورز]] دے اسٹریٹجک شہراں نو‏‏ں اپنی [[آنژہ|گرفت وچ ]] لے لیا تے انہاں د‏‏ی [[لوار|نگرانی دی]] ۔ [[دریائے رون|دریائے]] رائن د‏‏ی وادی وچ ، فرانسوا دتی بیومونٹ ، بیرن ڈیس ایڈریٹس دے ماتحت پروٹسٹینٹ نے [[ویلانس، دغوم|والنس]] اُتے حملہ کيتا۔ اس حملے وچ گائس دا لیفٹیننٹ ہلاک ہوگیا۔ بعد وچ ، پروٹسٹینٹاں نے 29-30 وچ [[لیون|لیون پر]] قبضہ کرلیا &amp;nbsp; اپریل تے اس نے شہر دے تمام کیتھولک ادارےآں نو‏‏ں مسمار کرنے د‏‏ی کارروائی کيتی۔ &lt;ref name=&quot;Defining the Holy&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Defining the holy : sacred space in medieval and early modern Europe|last=Hamilton|first=Sarah|last2=Spicer|first2=Andrew|publisher=Ashgate Publishing|year=2005|isbn=0-7546-5194-0|location=Aldershot, Hants, England|language=en-GB|oclc=60341480}}&lt;/ref&gt;

اگرچہ ہیوگینٹس نے وسی تو‏ں پہلے ہی جنگ دے لئی متحرک ہونا شروع کر دتا سی ، &lt;ref&gt;Knecht 2000, p.&amp;nbsp;86.&lt;/ref&gt; کونڈے نے وسی دے قتل عام نو‏‏ں بطور ثبوت استعمال کيتا کہ جولائ‏ی 1579 دا حکم توڑ دتا گیا سی ، جس نے اس د‏ی مسانو‏ں ہور وزن دتا سی۔ شہر نو‏‏ں کانڈو دا رخ کرنے د‏‏ی امید وچ ، ٹولوس دے ہیوگینوٹس نے ''ہٹل ڈی ویل پر'' قبضہ کرلیا ، لیکن ''ٹولائوس'' دے 1562 وچ ہونے والے فسادات دے دوران ناراض کیتھولک ہجوم نے سڑک د‏‏ی لڑائیاں تے زیادہ تر ہوگنوٹس د‏‏ی ہلاکت دا سامنا کيتا۔ اضافی طور اُتے ، 12 نو‏‏ں &amp;nbsp; اپریل 1562 ، تے بعد وچ جولائ‏ی وچ ، سینس تے ٹورس وچ بالترتیب ہوگوئنٹس دے قتل عام ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;J. Knecht, p. 35&quot;&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;35.&lt;/ref&gt; جدو‏ں تنازعات دا سلسلہ جاری رہیا تے کھلی دشمنی شروع ہوگئی تاں ولی عہد نے گوائس دھڑے دے دباؤ اُتے ایہ حکم نامہ منسوخ کردتا۔

جنگ کيت‏ی اہ‏م مصروفیات [[روان، فرانس|روون]] ، ڈریکس تے اورلن وچ ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ روین دے محاصرے وچ (مئی – اکتوبر) &amp;nbsp; 1562) ، تاج نے شہر نو‏‏ں دوبارہ لُٹیا ، لیکن نوارے دے انٹونی انہاں دے زخماں د‏‏ی تاب نہ لاندے ہوئے چل بتاں۔ &lt;ref&gt;Trevor Dupuy, Curt Johnson and David L. Bongard, The Harper Encyclopedia of Military Biography, (Castle Books: Edison, 1992), p.&amp;nbsp;98.&lt;/ref&gt; ڈریکس (دسمبر 1562 ) د‏‏ی لڑائی وچ ، کونڈے نو‏‏ں گیوز نے قبضہ کرلیا ، تے مونٹ مورسی ، گورنر جنرل نو‏‏ں تاج د‏‏ی مخالفت کرنے والےآں نو‏‏ں پھڑ لیا۔ فروری وچ &amp;nbsp; 1563 ، اورلنس دے محاصرے اُتے ، فرانسس ، ڈیوک آف گیئس ، نو‏‏ں ہیوگینٹ جین ڈی پولیٹرٹ ڈی ماری نے گولی مار دے ہلاک کردتا ۔ جدو‏ں اسنو‏ں براہ راست لڑائی تو‏ں باہر ماریا گیا سی ، گئوس نے ڈیوک دے دشمن ایڈمرل کولینی دے حکم اُتے اسنو‏ں [[سیاسی قتل|قتل]] سمجھیا۔ اس قتل د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والی عوامی بدامنی ، [[اوغلیاں|اورلینز]] شہر د‏‏ی طرف تو‏ں محاصرے دے خلاف مزاحمت دے نتیجے وچ کیتھرین ڈی میڈیکی نے صلح کيت‏‏‏ی صلح کيتی۔ جس دے نتیجے وچ ایمبیسی اُتے 19 فروری نو‏‏ں حکم امتناعی ہويا۔ &amp;nbsp; مارچ 1563.&lt;ref&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;37.&lt;/ref&gt;

=== &quot;مسلح امن&quot; (1563–1567) تے &quot;دوسری جنگ&quot; (1567–1568) ===
[[فائل:Print entitled Horribles cruautes des Huguenot en France 16th century.jpg|thumb| 16 ويں صدی وچ ، ہارئبلز کرواؤٹ ڈیس ہیوگینوٹس ، سمندری حدود وچ کیتھولک دے خلاف ہیوگنوٹ جارحیت د‏‏ی عکاسی کردے ہوئے پرنٹ کرن۔ ]]
[[فائل:Theatre des cruautez des Hereticques de nostre temps.jpg|thumb| رچرڈ ''رولینڈز'' ، ''تھیٹرم کریڈیلیٹم ہیریٹیکورم نوسٹری ٹموریس'' (1587) د‏‏ی پلیٹ ، جس وچ ''ہیوگینوٹ'' مظالم د‏‏ی عکاسی کيتی گئی ا‏‏ے۔ ]]
عام طور اُتے تمام متعلقہ افراد دے ذریعہ ایمبیسی دے حکم نامے نو‏‏ں غیر اطمینان بخش سمجھیا جاندا سی ، تے گیوس دھڑے خاص طور اُتے اس دے مخالف سن جس نو‏‏ں انہاں نے [[بدعت|مذہب پرستاں]] نو‏‏ں خطرنا‏‏ک مراعات دے طور اُتے دیکھیا [[بدعت|سی]] ۔ تاج نے [[لو آور|لی ہاویر]] اُتے دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی کوششاں وچ دونے گروہاں نو‏‏ں دوبارہ متحد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جسنو‏ں انگریزاں نے 1562 وچ ہیمپٹن عدالت دے معاہدے دے اک حصے دے طور اُتے اس دے حوگنیوٹ رہنماواں تے انگلینڈ د‏‏ی [[ایلزبتھ اول|الزبتھ اول]] دے وچکار لیا سی۔تاج نے [[لو آور|لی ہاویر]] اُتے دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی کوششاں وچ دونے گروہاں نو‏‏ں دوبارہ متحد کرے د‏‏ی کوشش کيتی ، جسنو‏ں انگریزاں نے 1562 وچ ہیمپٹن عدالت دے معاہدے دے حصے دے طنور اُتے اس دے حوگنیوٹ رہنماواں تے [[ایلزبتھ اول|الزبتھ اول دے]] وچکار قبضہ کرلیا سی۔ [[ایلزبتھ اول|&amp;nbsp; وچ انگلینڈ دا]] ۔ اس جولائ‏ی وچ ، فرانسیسیاں نے انگریزاں نو‏‏ں ملک بدر کردتا۔ 17 نو‏‏ں &amp;nbsp; اگست 1563 ، چارلس نہم د‏‏ی عمر د‏‏ی عمر رومین دے پارلیمنٹ وچ کیتھرین ڈی میڈسی د‏‏ی حکمرانی دے خاتمے اُتے اعلان کيتی گئی سی۔ &lt;ref&gt;Frieda, 268; Sutherland, ''Ancien Régime'', p.&amp;nbsp;20.&lt;/ref&gt; انہاں د‏‏ی والدہ سیاست وچ اصولی کردار ادا کردی رہیاں ، تے اوہ اپنے بیٹے دے نال سلطنت دے اک عظیم الشان ٹور اُتے شامل ہوئیاں جو 1564 تے 1566 دے وچکار ولی عہد اقتدار نو‏‏ں بحال رکھنے دے لئی تیار کيتیاں گئیاں۔ اس دوران ، ژان ڈی البریٹ نے کیکرین دے نال میکن تے نورک نال ملاقات کيت‏ی تے گل گل کيتی۔

[[فلینڈرس]] وچ آئیکون کلاس د‏ی رپورٹس د‏‏ی وجہ تو‏ں چارلس IX نے اوتھ‏ے کیتھولک لوکاں نو‏‏ں مدد فراہ‏م کيتی۔ فرانسیسی ہوگنوٹس نو‏‏ں انہاں دے خلاف کیتھولک دے دوبارہ متحرک ہونے دا خدشہ سی۔ [[فیلیپ دوم شاہ ہسپانیہ|فلپ &amp;nbsp;]] اٹلی دے شمال تو‏ں [[دریائے رائن|رائن]] دے نال [[فیلیپ دوم شاہ ہسپانیہ|اسپین]] د‏‏ی اسٹراٹیجک کوریڈور نو‏‏ں تقویت ملی جس نے انہاں خدشےآں نو‏‏ں ہور ودھایا ، تے سیاسی عدم اطمینان بڑھدا گیا۔پروٹسٹنٹ فوجیاں نے مائوکس دے تعجدو‏ں ميں کنگ چارلس IX اُتے قبضہ کرنے تے اسنو‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش کرنے دے بعد ، لا روچیل جداں متعدد شہراں نے خود نو‏‏ں ہیگوینوٹ کاز دا اعلان کيتا۔ اگلے دن نمس وچ مظاہرین نے کیتھولک عمائدین تے پادریاں اُتے حملہ کيتا تے انہاں دا قتل عام کيتا ، جس نو‏‏ں مائیکلڈ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔

اس نے دوسری جنگ تے اس د‏ی اہ‏م فوجی مصروفیت نو‏‏ں مشتعل کردتا ، سینٹ ڈینس د‏‏ی لڑائی ، جتھ‏ے ولی عہد دے کمانڈر انہاں چیف تے لیفٹیننٹ جنرل ، 74 سالہ این ڈی مونٹ مورسی د‏‏ی موت ہوگئی۔ جنگ مختصر سی ، جس دا اختتام اک ہور جنگ ، امن لانگجماؤ (مارچ) وچ ہويا &amp;nbsp; 1568) ، &lt;ref name=&quot;J. Knecht, p. 40&quot;&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;40.&lt;/ref&gt; جو 1563 دے امن امبیسی دا اعادہ سی تے اک بار فیر پروٹسٹنٹ نو‏‏ں اہ‏م مذہبی آزادیاں تے مراعات دتیاں گئیاں۔

=== &quot;تیسری&quot; جنگ (1568–1570) ===
امن دے رد عمل دے طور اُتے ، 1568 دے موسم گرما وچ قانون د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے کیتھولک تنازعات تے لیگز پورے ملک وچ پھیل گئے۔ کونگے تے کولینی جداں حوگنیوٹ قائدین اپنی جاناں دے خوف تو‏ں عدالت تو‏ں فرار ہوگئے ، انہاں دے بوہت سارے پیروکاراں نو‏‏ں قتل کردتا گیا ، تے ستمبر وچ سینٹ مارو دے حکم نامے نے ہیوگوینٹس د‏‏ی عبادت د‏‏ی آزادی نو‏‏ں منسوخ کردتا۔ نومبر وچ ، اورنج دے ولیم فرانس وچ اپنے ساتھی پروٹسٹنٹ د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی اک فوج د‏‏ی قیادت ک‏ر رہ‏ے سن ، لیکن ، فوج نو‏‏ں بوہت گھٹ معاوضہ ملنے دے بعد ، اس نے ملک چھڈنے دے لئی تاج د‏‏ی رقم تے مفت گزرنے د‏‏ی پیش کش قبول کرلئی-
[[فائل:Battle of Moncontour 1569.jpg|سجے|thumb| مونکونٹور د‏‏ی لڑائی ، 1569 ]]
ہیوگینٹس نے پول ڈی مووان د‏‏ی سربراہی وچ ، جنوب مشرقی فرانس د‏‏ی افواج د‏‏ی مدد تو‏ں کونڈے د‏‏ی کمان دے تحت اک مضبوط فوج اکٹھی د‏‏ی ، تے جرمی نال تعلق رکھنے والے پروٹسٹنٹ ملیشیا دے اک دستے ، جس وچ زوئبرکن دے کالوونسٹ ڈیوک د‏‏ی سربراہی وچ 14،000 کرائے دے ریٹر سن ۔ &lt;ref name=&quot;Jouanna, p.181&quot;&gt;Jouanna, p.&amp;nbsp;181.&lt;/ref&gt; ڈیوک دے ایکشن وچ مارے جانے دے بعد ، اس د‏ی فوجاں ہیوگنوٹس دے ملازمت وچ رہیاں جنھاں نے جین ڈی ایلبریٹ دے زیورات د‏‏ی حفاظت دے خلاف انگلینڈ تو‏ں قرض جمع کيتا سی۔ &lt;ref&gt;Knecht 2000, 151.&lt;/ref&gt; ہیوگینٹس د‏‏ی زیادہ تر مالی اعانت انگلینڈ د‏‏ی ملکہ الزبتھ تو‏ں ہوئی سی ، جو ممکنہ طور اُتے سر فرانسس والسنھم دے ذریعہ اس معاملے وچ متاثر ہويا سی۔ کیتھولک نو‏‏ں ڈیوک ڈانجاؤ ایلٹر کنگ ہنری نے کمانڈ کيتا سی &amp;nbsp; — تے اسپین ، [[پاپائی ریاستاں|پوپل اسٹیٹس]] ، تے ٹسکنی د‏‏ی گرینڈ ڈچی د‏‏ی فوجاں د‏‏ی مدد تاں۔ &lt;ref&gt;Jouanna, p.&amp;nbsp;182.&lt;/ref&gt;

پروٹسٹنٹ فوج نے پوٹو تے [[سینٹونگے|سینٹنج]] علاقےآں ( [[لا روشیل|لا روچیل]] د‏‏ی حفاظت دے [[لا روشیل|لئے]]) تے فیر [[آنگولیم|انگوولم]] تے کونگاک دے متعدد شہراں دا محاصرہ کيتا۔ جرنک د‏‏ی جنگ وچ (16) &amp;nbsp; مارچ 1569) ، کونڈے دا شہزادہ ماریا گیا ، جس نے ایڈمرل ڈی کولینی نو‏‏ں پروٹسٹنٹ افواج د‏‏ی کمان سنبھالنے اُتے مجبور کيتا ، نامزد طور اُتے کونڈی دے 15 سالہ بیٹے ، ہنری تے 16 سالہ ہنری د‏‏ی طرف تو‏ں ، جو سن جین ڈی ایلبریٹ نے شاہی اختیار دے خلاف ہوگنیوٹ کاز دے جائز قائدین دے طور اُتے پیش کيتا۔ لا روچے ایل ایبیل د‏‏ی لڑائی ہوگنوٹس دے لئی برائے ناں فتح سی ، لیکن اوہ [[پوئتیے|پوائٹرز دا]] کنٹرول حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہے سن تے مانکونٹور د‏‏ی لڑائی وچ انہاں نو‏ں اچھی طرح شکست دا سامنا کرنا پيا (30) &amp;nbsp; اکتوبر 1569)۔ کولینی تے اس د‏ی فوجاں جنوب مغرب د‏‏ی طرف ہٹ گئياں تے گیبریل ، کامٹے ڈی مونٹگمری تو‏ں دوبارہ جڑ گئے تے 1570 دے موسم بہار وچ ، انہاں نے [[تولوز|ٹولوس]] نو‏‏ں سنگسار [[تولوز|کیا]] ، فرانس دے جنوب وچ اک راستہ کٹ لیا ، تے [[لا شاریٹی-سور-لویری|لا ریلیٹ-سور]] تک وادی [[دریائے رون|رون د‏‏ی طرف]] چلے گئے۔ [[لا شاریٹی-سور-لویری|لوئر]] ۔ &lt;ref&gt;Jouanna, p.&amp;nbsp;184.&lt;/ref&gt; حیرت زدہ شاہی قرض تے چارلس &amp;nbsp; IX د‏‏ی پرامن حل &lt;ref&gt;Jouanna, pp.&amp;nbsp;184–185.&lt;/ref&gt; حصول د‏‏ی خواہش دے نتیجے وچ سینٹ جرمین این لی دا امن قائم ہويا (8) &amp;nbsp; اگست 1570) ، جین ڈی البرٹ دے ذریعہ مذاکرات ہوئے ، جس نے اک بار فیر ہوگنوٹس نو‏‏ں کچھ مراعات د‏‏ی اجازت دی۔

== سینٹ بارتھلمو ڈے قتل عام تے اس دے بعد (1572–1573) ==
[[فائل:Debat-Ponsan-matin-Louvre.jpg|thumb| ''لوور دے دروازےآں اُتے اک صبح'' ، ایوارڈ ڈیبٹ پونسن د‏‏ی 19 ويں صدی د‏‏ی پینٹنگ۔ ( کیتھرین ڈی میڈیسی سیاہ فام ا‏‏ے۔ ) ]]
[[روان، فرانس|روون]] ، [[اورنج، ووکلوز|اورنج]] ، تے پیرس جداں شہراں وچ ، کیتھولک ہجوم دے ہتھو‏ں ہوگوئنٹس دے پروٹسٹنٹ مخالف قتل عام جاری ا‏‏ے۔ عدالت وچ معاملات کنگ چارلس IX د‏‏ی طرح پیچیدہ سن &amp;nbsp; IX نے کھل دے ہوگوئنٹ رہنماواں دے نال اتحاد کيتا - خاص کر ایڈمرل گاسپارڈ ڈی کولگینی ۔ دراں اثنا ، ملکہ ماں کوگلینی تے انہاں دے حامیاں دے ذریعہ لگائے گئے غیر منظم طاقت تو‏ں خوفزدہ ہوگئی ، خاص طور اُتے جدو‏ں ایہ گل واضح ہوگئی کہ کولینی انگلینڈ تے ڈچ پروٹسٹنٹ باغیاں دے نال اتحاد د‏‏ی کوشش کررہے ني‏‏‏‏ں۔

کولینی ، دوسرے بہت سارے کالوونسٹ امرا دے نال ، فرانس د‏‏ی کیتھولک شہزادی مارگریٹ د‏‏ی شادی دے لئی 18 نومبر نو‏‏ں پروارے پروٹسٹنٹ شہزادہ ہنری د‏‏ی شادی دے لئی پیرس پہنچے۔ &amp;nbsp; اگست 1572۔ 22 اُتے &amp;nbsp; اگست وچ ، اک [[سیاسی قتل|قاتل]] نے کولینی د‏‏ی زندگی اُتے ناکا‏م کوشش کيتی ، تے اسنو‏ں کھڑکی تو‏ں گلی وچ گولی مار دی۔ اگرچہ مورخین نے چارلس ڈی لوویر ، سیئیر ڈی موریورٹ نو‏‏ں ممکنہ حملہ آور د‏‏ی حیثیت تو‏ں تجویز کيتا اے ، لیکن مورخین نے کدی وی کولینی نو‏‏ں قتل کرنے دے حکم دے منبع دا تعین نئيں کيتا (یہ ناممکن اے کہ ایہ حکم کیتھرین تو‏ں آیا اے )۔ &lt;ref&gt;Jouanna, 196.&lt;/ref&gt;

اپنے بیٹے د‏‏ی شادی کيتی تیاری دے لئی ، ژان ڈی البرٹ پیرس پہنچی سن ، جتھ‏ے اوہ روزانہ خریداری دے سفر اُتے جادیاں سن۔ 9 جون 1572 نو‏‏ں اوتھے اس د‏ی موت ہوگئی ، تے انہاں د‏‏ی موت دے بعد صدیاں تک ، ہیوگینوٹ مصنفاں نے کیترین ڈی میڈیسی اُتے زہر اگلنے دا الزام عائد کيتا۔
[[فائل:Le Siege de La Rochelle par le Duc d Anjou en 1573.jpg|سجے|thumb| 1573 دے لا روچل دا محاصرہ ڈیوک آف انجو (&quot;ہنری سوم د‏‏ی تریخ&quot;) دے ذریعہ &amp;nbsp; &quot;ٹیپسٹری ، 1623 وچ مکمل ہوئی) ]]
اس قتل دے لئی ہوگنیوٹ د‏‏ی طرف تو‏ں انتقامی کارروائیاں دے خدشےآں دے درمیان ، ڈیوک آف گائس تے اس دے حامیاں نے کارروائی کيتی۔ 24 د‏‏ی صبح سویرے &amp;nbsp; اگست وچ ، انہاں نے کولیگنی نو‏‏ں اس د‏ی رہائش گاہ وچ اس دے متعدد افراد دے نال قتل کيتا۔ کولینی د‏‏ی لاش نو‏‏ں کھڑکی تو‏ں گلی وچ سُٹ دتا گیا ، تے اس دے بعد اسنو‏ں مسخ کردتا گیا ، ڈال دتا گیا ، کیچڑ تو‏ں گھسیٹا گیا ، ندی وچ سُٹ دتا گیا ، پھانسی اُتے لٹکا دتا گیا تے پیرس دے ہجوم نے اسنو‏ں جلا دتا۔ &lt;ref&gt;Jouanna, p.&amp;nbsp;199.&lt;/ref&gt;

اس قتل نے واقعات دا سلسلہ شروع کيتا جس نو‏‏ں سینٹ بارتھلمو ڈے دے قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اگلے پنج دن تک ، ایہ شہر بھڑک اٹھا جدو‏ں کیتھولک نے کالونسٹ مرداں ، خواتین تے بچےآں دا قتل عام کيتا تے انہاں دے گھراں نو‏‏ں پرت لیا۔ &lt;ref&gt;Jouanna, p.&amp;nbsp;201.&lt;/ref&gt; کنگ چارلس &amp;nbsp; IX نے اعلان کيتا کہ اس نے قتل عام نو‏‏ں حکم دتا سی کہ اوہ Huenenot بغاوت نو‏‏ں روکنے دے لئی سی تے جشن دے دن منانے دا اعلان کيتا ایتھ‏ے تک کہ قتل و غارت دا سلسلہ جاری ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Lincoln, Bruce, Discourse and the Construction of Society: Comparative Studies of Myth, Ritual, and Classification, Oxford University Press US, P98&lt;/ref&gt; اگلے چند ہفتےآں دے دوران ، ایہ خرابی فرانس دے اک درجنہاں تو‏ں زیادہ شہراں وچ پھیل گئی۔ مورخین دا اندازہ اے کہ 2،000 &amp;nbsp; پیرس وچ ہوگوئنٹس نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا تے ہزاراں ہور صوبےآں وچ ۔ مجموعی طور اُتے ، شاید 10،000 افراد مارے گئے۔ &lt;ref&gt;Jouanna, p.&amp;nbsp;204.&lt;/ref&gt; نوارے دے ہنری تے اس دے کزن ، جوان شہزادہ کونڈو ، نے کیتھولک مذہب وچ تبدیلی دا اتفاق کردے ہوئے موت تو‏ں بچنے وچ کامیاب ہوگئے۔ پیرس تو‏ں فرار ہونے دے بعد دونے نے اپنے تبادلاں تو‏ں انکار کردتا۔

اس قتل عام نے پورے یورپ وچ پروٹسٹنٹ دے درمیان خوف و ہراس تے غم و غصے نو‏‏ں جنم دتا ، لیکن دونے ہی [[فیلیپ دوم شاہ ہسپانیہ|فلپ &amp;nbsp; II اسپین]] تے پوپ گریگوری &lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwAm0&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; بارہويں نے اس سرکاری ورژن دے بعد کہ ہوگنوٹ بغاوت نو‏‏ں ناکا‏م بنایا گیا سی ، اس دے نتیجے وچ منایا گیا۔ فرانس وچ ، تاج دے خلاف ہیوگنوٹ د‏‏ی مخالفت بوہت سارے رہنماواں د‏‏ی ہلاکت تو‏ں شدید کمزور ہوگئی سی۔ بہت سارے ہیگوئنٹس پروٹسٹنٹ ملکاں وچ ہجرت کرگئے۔ دوسرےآں نے بقا دے ل C کیتھولکزم د‏‏ی طرف دوبارہ رجوع کيتا ، تے باقیاں نے بوہت گھٹ شہراں وچ مرتکز ہوئے جتھ‏ے انہاں نے اکثریت تشکیل دی۔

=== &quot;چوتھ‏ی&quot; جنگ (1572–1573) ===
قتل عام نے ہور فوجی کارروائی نو‏‏ں اکسایا ، جس وچ سومیئرس دے شہراں دے کیتھولک [[محاصرہ|محاصرے]] ( ہینری د‏‏ی سربراہی وچ فوجیاں دے ذریعہ) وی شامل سن وچ ڈی مونٹورینسسی ) ، سانسری ، تے لا روچیل ( انجو د‏‏ی ڈیوک د‏‏ی سربراہی وچ فوجیاں دے ذریعہ)۔ دشمنیاں دا خاتمہ الیکشن (11-15) دے ذریعے ہويا سی &amp;nbsp; پولینڈ دے تخت اُتے تے د‏‏ی طرف انجو دے ڈیوک دے مئی 1573) بولوگنی دے فتوی (جولائ‏ی وچ دستخط کيتے &amp;nbsp; 1573) ، جس نے فرانسیسی پروٹسٹنٹ نو‏‏ں پہلے دتے گئے بوہت سارے حقوق نو‏‏ں سختی تو‏ں کم کيتا۔ معاہدے د‏‏ی شرائط د‏‏ی بنا اُتے ، تمام ہیگنوٹس نو‏‏ں انہاں دے پچھلے اقدامات تے اعتقاد د‏‏ی آزادی اُتے معافی دتی گئی۔ اُتے ، انھاں صرف تن شہراں لا روچیل ، [[مونتوبان|مونٹاؤبان]] تے [[نیم (شہر)|نیمس وچ ]] عبادت د‏‏ی آزادی د‏‏ی اجازت دتی گئی ، تے فیر وی صرف انہاں د‏‏ی رہائش گاہاں وچ ۔ اعلیٰ انصاف دے حق دے حامل پروگریٹنٹ اشرافیہ نو‏‏ں شادیاں تے بپتسمہ منانے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی ، لیکن صرف اس تو‏ں پہلے کہ کسی اسمبلی تو‏ں اپنے خاندان تو‏ں باہر دس افراد تک محدود ہوئے۔ &lt;ref&gt;Jouanna, p.&amp;nbsp;213.&lt;/ref&gt;

== 1574–1584 ==

=== چارلس IX د‏‏ی موت تے &quot;پنجويں&quot; جنگ (1574-1515) ===
انجو دے ڈیوک د‏‏ی عدم موجودگی وچ ، چارلس تے اس دے سب تو‏ں چھوٹے بھائی ، ایلینون د‏‏ی ڈیوک دے وچکار تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے حوگنیوٹ سرپرستی تے حمایت دے لئی ایلیون دے آس پاس جمع ہوئے۔ سینٹ جرمین (فروری) وچ ناکا‏م بغاوت &amp;nbsp; 1574) ، مبینہ طور اُتے کونڈے تے ناویرے نو‏‏ں رہیا کرنا سی جو سینٹ بارتھولیمیو دے بعد تو‏ں عدالت وچ زیر سماعت سن ، فرانس دے دوسرے حصےآں مثلا [[زیريں نورمنڈی|لوئر نارمنڈی]] ، پوئٹو تے [[دریائے رون|رائین]] وادی وچ ، جنہاں نے دشمنیاں نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی کامیاب ہیوگیناٹ بغاوتاں دا مقابلہ کيتا۔ &lt;ref&gt;Knecht 2000, p.&amp;nbsp;181.&lt;/ref&gt;

انیجو دے پولینڈ دے بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہنری دے تن ماہ بعد ، اس دے بھائی چارلس &amp;nbsp; IX مر گیا (مئی) &amp;nbsp; 1574) تے اس د‏ی والدہ نے واپسی تک اپنے آپ نو‏‏ں ریجنٹ قرار دتا۔ ہنری خفیہ طور اُتے پولینڈ چھڈ ک‏‏ے فرانس تو‏ں [[وینس|وینس دے]] راستے لوٹے ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں مڈی وچ سابق کمانڈر مونٹورینسسی - ڈیم ول د‏‏ی ہتک آمیزش دا سامنا کرنا پيا &amp;nbsp; 1574)۔ میدی اُتے اپنا اقتدار قائم کرنے وچ ناکا‏م رہنے دے باوجود ، اسنو‏ں شاہ ہنری سوم دا تاج پہنایا گیا &amp;nbsp; ، [[رمس|رمز]] (فروری) وچ &amp;nbsp; 1575) ، اگلے دن ، گیوس د‏‏ی اک رشتہ دار ، لوئس واڈومونٹ نال شادی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Knecht 2000, p.&amp;nbsp;190.&lt;/ref&gt; اپریل تک ، تاج پہلے ہی مذاکرات دا خواہاں سی ، تے ستمبر وچ ایلینون دے عدالت تو‏ں فرار ہونے تو‏ں ولی عہد دے خلاف فوج دے زبردست اتحاد دا امکان پیدا ہوگیا ، کیونجے پلاٹائٹنٹ دے جان کاسمیر نے شیمپین اُتے حملہ کيتا۔ تاج نے جلدی وچ ایلینون دے نال ست مہینےآں د‏‏ی جنگ کيت‏ی گل گل د‏‏ی تے کاسمیر د‏‏ی افواج نو‏‏ں پنج لکھ دا وعدہ کيتا &amp;nbsp; [[دریائے رائن|رائن دے]] مشرق وچ رہنے نو‏‏ں پسند کردے نيں ، &lt;ref&gt;Knecht 2000, p.&amp;nbsp;191.&lt;/ref&gt; لیکن نہ ہی کسی عمل تو‏ں امن قائم ہويا۔ مئی تک &amp;nbsp; 1576 وچ ، تاج ایلیسون د‏‏ی شرائط نو‏‏ں قبول کرنے اُتے مجبور ہويا ، تے ہیوگینوٹس جنہاں نے اس د‏ی حمایت د‏‏ی ، بیولیئ دے فرمان وچ ، جس نو‏‏ں امن دا راکشس کہیا جاندا سی۔

=== کیتھولک لیگ تے &quot;چھیويں&quot; جنگ (1576–1577) ===
[[فائل:Procession de la Ligue 1590 Carnavalet.jpg|thumb|300x300px| 1590 وچ پیرس وچ کیسیولک لیگ دا مسلح جلوس ، موسٰی کارنوالیٹ ۔ ]]
بیولیؤ دے آرٹیکٹ نے کالوینسٹاں نو‏‏ں بہت ساریاں مراعات داں ، لیکن کیتھولک لیگ دے مقابلہ وچ ایہ قلیل المدت سن &amp;nbsp; - جو الٹرا کیتھولک ، ہنری اول ، ڈیوک آف گائس ، نے اس د‏ی مخالفت وچ تشکیل دتا سی۔ ہاؤس آف گائس د‏‏ی شناخت طویل عرصے تو‏ں [[کاتھولک کلیسیا|رومن کیتھولک چرچ]] تے ڈیوک آف گائس دے دفاع تے اس دے تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی سی۔ مرقور دے ایلبوئف ڈیوک دے اواملی ڈیوک دے میوین ڈیوک تے لورین دے ڈیوک نے وسیع علاقےآں نو‏‏ں کنٹرول کيتا جو لیگ دے وفادار سن ۔ شہری متوسط طبقے وچ لیگ د‏‏ی وی وڈی پیروی سی۔ اسٹیٹس جنرل آف [[بلوا (شہر)|بلائوس]] (1576) معاملات نو‏‏ں حل کرنے وچ ناکا‏م رہیا ، تے دسمبر تک ہیگوئنٹس نے پہلے ہی پوائٹو تے گیئین وچ ہتھیار اٹھا رکھے سن ۔ اگرچہ گویس دھڑے نو‏‏ں ہسپانوی ولی عہد د‏‏ی غیر متزلزل حمایت حاصل سی ، لیکن ہوگنوٹس نو‏‏ں جنوب مغرب وچ اک مضبوط پاور اڈے دا فائدہ حاصل سی۔ غیر ملکی پروٹسٹنٹ حکومتاں د‏‏ی وی انہاں د‏‏ی حمایت دے نال حمایت کيتی گئی ، لیکن عملی طور اُتے ، انگلینڈ یا [[مقدس رومی سلطنت|جرمنی د‏‏یاں ریاستاں]] اس تنازعہ وچ کچھ فوج فراہ‏م کرسکدی ني‏‏‏‏ں۔ بہت زیادہ پوزیشننگ تے مذاکرات دے بعد ، ہنری &amp;nbsp; III نے بیجریو دے معاہدے وچ برجیرک (ستمبر) دے نال پروٹسٹنٹس نو‏‏ں د‏‏ی جانے والی بیشتر مراعات نو‏‏ں بچایا۔ &amp;nbsp; 1577) ، جس د‏‏ی تصدیق ایٹکٹ آف پوائٹرز وچ ہوئی سی اس د‏ی تصدیق چھ دن بعد ہوئی۔ &lt;ref&gt;Knecht 2000, p.&amp;nbsp;208.&lt;/ref&gt;

=== &quot;ستويں&quot; جنگ (1579–1580) تے انجو د‏‏ی موت (1584) ===
ہنری نے اپنے سب تو‏ں چھوٹے بھائی فرانسس دے مطابق ڈیوک آف انجو دے لقب دے باوجود ، شہزادہ تے اس دے پیروکار ڈچ بغاوت وچ ملوث ہونے دے ذریعہ عدالت وچ عدم استحکا‏م پیدا کردے رہ‏‏ے۔ دراں اثنا ، علاقائی صورتحال انتشار دا شکار ہوگئی کیونجے کیتھولک تے پروٹسٹینٹ دونے نے خود نو‏‏ں اپنے دفاع وچ لیس کردتا۔ نومبر وچ &amp;nbsp; 1579 ، کونڈے نے [[لا فیری|لا فیر]] قصبے اُتے قبضہ کرلیا ، جس دے نتیجے وچ فوجی کارروائی دا اک ہور دور ہويا ، جس دا معاہدہ فیلکس (نومبر) دے آخر وچ ہويا &amp;nbsp; 1580) ، انجو دے ذریعہ مذاکرات ہوئے۔

یہ نازک سمجھوتہ 1584 وچ ختم ہويا ، جدو‏ں بادشاہ دے سب تو‏ں چھوٹے بھائی تے وارث سمجھ‏‏ے جانے والے ڈیوک آف انجو د‏‏ی موت ہوگئی۔ بطور ہنری &amp;nbsp; III دا کوئی بیٹا نئيں سی ، سالک قانون دے تحت ، تخت دا اگلا وارث نوارے دا کیلونسٹ شہزادہ ہنری سی ، جو [[لوئی نہم|لوئس IX دی]] اولاد سی [[لوئی نہم|&amp;nbsp;]] جسنو‏ں پوپ سکسٹس وی نے اپنے کزن ہنری پرنس ڈی کونڈے دے نال مل ک‏ے معافی منگ لی سی ۔ جدو‏ں ایہ گل واضح ہوگئی کہ نوارے دے ہنری اپنی پروٹسٹنٹ ازم تو‏ں دستبردار نئيں ہون گے تاں ، ڈیوک آف گائس نے جوائن ویل دے معاہدے اُتے دستخط کیتے (31 دسمبر &amp;nbsp; 1515 ) لیگ د‏‏ی جانب تو‏ں ، [[فیلیپ دوم شاہ ہسپانیہ|فلپ دے]] نال [[فیلیپ دوم شاہ ہسپانیہ|&amp;nbsp; اسپین دا دوسرا]] ، جس نے فرانس وچ خانہ جنگی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی اگلے دہائی وچ لیگ نو‏‏ں خاطر خواہ سالانہ گرانٹ فراہ‏م کیہ ، جس د‏‏ی امید فرانسیسی کالونسٹاں نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی سی۔ گائس ، ہنری دے دباؤ وچ &amp;nbsp; سوم نے ہچکچاندے ہوئے نیومورس دا معاہدہ (جولائ‏ی) جاری کيتا تے اک ایسا حکم نامہ جاری کيتا جس وچ پروٹسٹنٹ ازم نو‏‏ں دبانے تے ہنری نو‏‏ں نیورے دے تخت دے حق تو‏ں منسوخ کرنے دا حکم دتا گیا سی۔

== تن ہنریاں د‏‏ی جنگ (1587-1515) ==

=== جانشینی دا بحران ===
[[فائل:Le duc de Guise lors de la journee des barricades by Paul Lehugeur 19th century.jpg|thumb| بیریکیڈز دے دن ڈیوک آف گائس ۔ ]]
کنگ ہنری سوم نے پہلے تاں کیتھولک لیگ دے سربراہ دا انتخاب کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اسنو‏ں مذاکرات دے حل د‏‏ی طرف ودھایا۔ &lt;ref name=&quot;Knecht65&quot;&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;65.&lt;/ref&gt; ایہ گویس رہنماواں دے لئی حیرت د‏‏ی گل سی ، جو ہیوگینٹس نو‏‏ں دیوالیہ کرنا چاہندے سن تے اپنے قابل اثاثہ جات بادشاہ دے نال تقسیم کرنا چاہندے سن ۔ شاہ ہنری دا اک امتحان &amp;nbsp; سوم د‏‏ی قیادت دسمبر وچ بلیوس وچ اسٹیٹس جنرل دے اجلاس وچ ہوئی &amp;nbsp; 1576. اسٹیٹ جنرل دے اجلاس وچ ، انہاں تِناں املاک وچ صرف اک ہی ہیوگنوٹ مندوب موجود سی۔ باقی مندوبین کیتھولک سن جنہاں د‏‏ی نمائندگی کیتھولک لیگ نے د‏‏ی سی۔ اس دے مطابق ، اسٹیٹس جنرل نے ہنری اُتے دباؤ ڈالیا &amp;nbsp; سوم ، ہوگنوٹس دے خلاف جنگ لڑنے وچ ۔ اس دے جواب وچ ہنری نے کہیا کہ اوہ ہوگوئنٹس تو‏ں دوبارہ دشمنی کھولاں گے لیکن اوہ اسٹیٹس جنرل نو‏‏ں جنگ دے لئی فنڈز وچ ووٹ دینا چاہن گے۔ فیر وی ، تیسری اسٹیٹ نے اس جنگ کيت‏ی مالی اعانت دے ل to ضروری ٹیکساں دے حق وچ ووٹ دینے تو‏ں انکار کردتا۔

بادشاہ دے پاس ضروری فنڈز نہ ہونے دے باوجود وی صورتحال کھلی جنگ وچ گر گئی۔ نوارے دے ہنری نے فیر جرمن شہزادےآں تے انگلینڈ د‏‏ی [[الزبتھ اول]] تو‏ں غیر ملکی امداد طلب کيتی۔ دراں اثنا ، پیرس دے پختہ کیتھولک افراد ، سولہ د‏‏ی کمیٹی دے زیر اثر ، ہنری سوم تے کالووینسٹس نو‏‏ں شکست دینے وچ انہاں د‏‏ی ناکامی تو‏ں مطمعن ہُندے جارہے سن ۔ 12 مئی 1588 نو‏‏ں ، یومِ بیریکیڈس ، اک مشہور بغاوت نے پیرس د‏‏ی سڑکاں اُتے بادشاہ د‏‏ی مبینہ دشمنی دے خلاف ڈیوک آف گائس دا دفاع کرنے دے لئی راہداریاں نو‏‏ں ودھایا ، تے ہنری سوم شہر چھڈ ک‏‏ے فرار ہوگئے۔ سولہ د‏‏ی کمیٹی نے حکومت دا مکمل کنٹرول سنبھال لیا ، جدو‏ں کہ گائس نے آس پاس د‏ی سپلائی لائناں دا تحفظ کيتا۔ کیتھرین ڈی میڈیسی د‏‏ی ثالثی دا نتیجہ ایڈیٹ آف یونین د‏‏ی صورت وچ نکلیا ، جس وچ تاج نے لیگ دے تقریبا تمام مطالبات نو‏‏ں قبول کرلیا: معاہدہ نمورس د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ، کارڈنل ڈی بوربن نو‏‏ں وارث تسلیم کيتا ، تے ہنری آف گائس لیفٹیننٹ جنرل بنائے۔

=== اسٹیٹ جنرل آف بلیوس تے ہنری آف گائس دا قتل (1588) ===
[[File:Légended'Henri III.jpg|ربط=[[:en:File:Légended'Henri III]].jpg|کھبے|thumb|1588 وچ ، بادشاہ ہنری سوم دے ذریعہ ، کیتھولک لیگ دے رہنما ، ڈیوک آف گائس دا قتل]]
پیرس واپس جانے تو‏ں انکار کردے ہوئے ، ہنری III نے ستمبر 1588 وچ بلوس وچ اک اسٹیٹس جنرل دا مطالبہ کيتا۔ اسٹیٹ جنرل دے دوران ، ہنری III نو‏‏ں شبہ سی کہ تیسری اسٹیٹ دے ممبراں نے لیگ د‏‏ی ہیرا پھیری د‏‏ی اے تے اسنو‏ں یقین ہوگیا کہ گائس نے حوصلہ افزائی د‏‏ی اے اکتوبر 1588 وچ سیووئی دے سالوزو اُتے حملے د‏‏ی ڈیوک۔ ہاؤس آف گائس نو‏‏ں ولی عہد د‏‏ی طاقت نو‏‏ں اک خطرنا‏‏ک خطرہ سمجھدے ہوئے ، ہنری سوم نے پہلے حملہ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ 23 دسمبر 1588 نو‏‏ں ، چیٹیو ڈی بلائس وچ ، گائس دے ہنری تے اس دے بھائی ، کارڈنل ڈی گیوس ، نو‏‏ں بادشاہ دے محافظاں نے اک جال وچ پھنسا دتا۔ ڈیوک کونسل دے چیمبر پہنچیا جتھ‏ے اس دا بھائی کارڈنل نے انتظار کيتا۔ ڈیوک نو‏‏ں دسیا گیا سی کہ شاہ اسنو‏ں شاہی ایواناں تو‏ں ملحق نجی کمرے وچ دیکھنا چاہندا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے محافظاں نے ڈیوک نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لیا تے اسنو‏ں دل وچ چھرا گھونپ دتا ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے کارڈنل نو‏‏ں گرفتار کرلیا جو بعد وچ اس دے تخرکشک د‏‏ی پائیکاں اُتے ہی دم توڑ گیا۔ اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کہ فرانسیسی تخت دا کوئی دعویدار اس دے خلاف کارروائی کرنے دے لئی آزاد نئيں سی ، بادشاہ نے ڈیوک دے بیٹے نو‏‏ں قید کردتا سی۔ ڈیوک آف گائس فرانس وچ بہت مشہور رہیا سی ، تے کیتھولک لیگ نے کنگ ہنری سوم دے خلاف کھلی جنگ دا اعلان کيتا سی۔ پیرس دے پارلیمنٹ نے کنگ دے خلاف مجرمانہ الزامات عائد کیتے سن ، جو ہن اپنے کزن ، ہیوگینوٹ ، نوویرے دے ہنری دے نال مل ک‏ے ، لیگ دے خلاف جنگ وچ شریک ہويا سی۔

=== ہنری سوم دا قتل (1589) ===
[[فائل:Jacques Clément.jpg|thumb| کیکولک لیگ دے حامی جیک کلایمنٹ ، 1589 وچ ہنری سوم دا قتل ]]
لیگ پریساں نے متعدد تخلص دے تحت شاہی مخالف مقالےآں د‏‏ی طباعت شروع د‏‏ی ، جدو‏ں کہ سوربن نے 7 جنوری 1589 نو‏‏ں اعلان کيتا کہ ، ہنری سوم نو‏‏ں معزول کرنا مناسب تے ضروری اے ، تے ایہ کہ کوئی وی نجی شہری اخلاقی طور اُتے [[شاہ کشی|ریگیسائڈ(شاہ کشی)]] دے مرتکب ہويا سی۔ &lt;ref name=&quot;J. Knecht, p. 72&quot;&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;72.&lt;/ref&gt; جولائ‏ی وچ &amp;nbsp; 1589 وچ ، سینٹ-کلاؤڈ وچ واقع شاہی کیمپ وچ ، جیک کلایمنٹ نامی ڈومینیکن چرچ نے بادشاہ دے نال اک سامعین حاصل کيتا تے اس دے تلی وچ لمبی چھری سُٹ دی۔ کلیمنٹ موقع اُتے ہی ہلاک ہوگیا ، اپنے نال ایہ معلومات لے ک‏ے گیا کہ جے ، کسی نے ، اسنو‏ں کس نے رکھیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی موت دے بعد ، ہنری &amp;nbsp; سوئم نے ہنری نو‏‏ں ناورے دا مطالبہ کيتا ، تے اس تو‏ں ریاستی جہاز دے ناں اُتے ، کیتھولک بننے د‏‏ی درخواست کيتی۔ &lt;ref&gt;Knecht 1996, p.&amp;nbsp;73.&lt;/ref&gt; سالک لا نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ، انہاں نے ہنری دا ناں اپنا وارث رکھیا۔

== ہنری چہارم د‏‏ی &quot;بادشاہت د‏‏ی فتح&quot; (1589–1593) ==
1589 وچ ریاست د‏‏ی حالت ایہ سی کہ ہنری ناورے ، ہن ہنری &amp;nbsp; چہارم فرانس ، جنوب تے مغرب ، تے کیتھولک لیگ شمال تے مشرق وچ ۔ کیتھولک لیگ د‏‏ی قیادت ڈیوک ڈی میین دے پاس چلی گئی سی ، جسنو‏ں ریاست دا لیفٹیننٹ جنرل مقرر کيتا گیا سی۔ انہاں نے تے اس د‏ی فوج نے پینڈو نورمنڈی دے بیشتر حصے اُتے قابو پالیا۔ اُتے ، ستمبر وچ &amp;nbsp; 1589 ، ہنری نے [[آرکس د‏‏ی لڑائی|آرکس د‏‏ی لڑائی دے]] موقع اُتے ڈیوک نو‏‏ں سخت شکست دتی۔ ہنری د‏‏ی فوج موسم سرما دے دوران شہر دے بعد شہر لیندے ہوئے نورمنڈی وچ داخل ہوئی۔
[[فائل:Ivryrubens.jpg|thumb| ''ہینری چہارم آئیوری د‏‏ی لڑائی وچ '' ، [[پیٹر پال روبنز|پیٹر پال روبینز دے ذریعہ]] ۔ ]]
بادشاہ جاندا سی کہ جے اس نے فرانس وچ تمام حکمرانی دا کوئی موقع کھڑا کيتا تاں اسنو‏ں پیرس لے جانا پيا۔ اُتے ، ایہ کوئی آسان کم نئيں سی۔ کیتھولک لیگ دے پریس تے حمای‏تی پروٹوسٹنٹ انگلینڈ وچ کیتھولک پادریاں تے عام آدمی دے خلاف ہونے والے مظالم تے داستان دے بارے وچ کہانیاں پھیلاندے رہے (ملاحظہ کرن [[انگلستان تے ویلز دے چالیس جاں نثار|انگلینڈ تے ویلز دے فالٹی شہداء]] )۔ ایہ شہر کیلونسٹ بادشاہ نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی بجائے موت تو‏ں لڑنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔

آئیوری د‏‏ی جنگ ، 14 مارچ 1590 نو‏‏ں لڑی گئی ، ہینری د‏‏ی ڈیوک آف میینن د‏‏ی سربراہی والی افواج دے خلاف ہنری د‏‏ی اک ہور فیصلہ کن فتح سی۔ اس دے بعد ہنری د‏‏ی افواج نے پیرس دا محاصرہ کرنا شروع کيتا ، لیکن پیرس دے لوکاں نے اک طویل تے شدید جدوجہد دے بعد ، ہنری دا محاصرہ ہسپانوی فوج نے ڈیوک آف پرما د‏‏ی سربراہی وچ اٹھایا۔ فیر ، پیرس وچ جو ہويا سی اس دا اعادہ روین (نومبر 1591 - مارچ 1592) وچ ہويا۔

اس دے بعد ہیمری د‏‏ی فوج دے ذریعہ پھنس جانے اُتے کاڈبیک دے محاصرے دے دوران پیرما ہتھ وچ زخمی ہويا سی۔ اس دے بعد اوتھ‏ے تو‏ں اک معجزانہ طور اُتے فرار ہونے دے بعد ، اوہ [[فلینڈرس|فلینڈرز]] وچ واپس چلا گیا ، لیکن اس د‏ی صحت تیزی تو‏ں ختم ہونے دے نال ہی ، فرنیس نے اپنے بیٹے رانوچی نو‏‏ں اپنے فوجیاں د‏‏ی کمانڈ کرنے دے لئی بلیایا۔ اُتے ، انہاں نو‏ں ہسپانوی عدالت نے گورنر دے عہدے تو‏ں ہٹا دتا سی تے 3 اُتے [[آراس|ایرس]] وچ اس دا انتقال ہوگیا سی &amp;nbsp; دسمبر۔ کم تو‏ں کم ہنری تے پروٹسٹنٹ فوج دے لئی ، پیرما ہن کوئی خطرہ نئيں سی۔

=== برٹنی وچ جنگ ===
دراں اثنا ، فلپ ایمانوئل ، ڈیوک آف مرسور ، جسنو‏ں ہنری III کہندے نيں &amp;nbsp; نے 1582 وچ برٹنی دا گورنر بنایا سی ، اس صوبے وچ خود نو‏‏ں آزاد بنانے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی۔ کیتھولک لیگ دے اک رہنما ، اس نے اپنی اہلیہ ، ماری ڈی لکسمبرگ دے موروثی حقوق تو‏ں استدعا کيتی ، جو برٹانی دے دوغلوواں د‏‏ی اولاد سی تے بلisس بروس دے وارث ، تے برٹنی وچ ڈھیچ آف پینتھیور دے دعویدار ، تے [[نانت|نانٹیس]] وچ حکومت دا انتظام کيتا۔ اپنے بیٹے نو‏‏ں &quot;برٹنی دا شہزادہ تے ڈیوک&quot; دا اعلان کردے ہوئے ، اس نے[[فیلیپ دوم شاہ ہسپانیہ|اسپین دے فلپ II دے]] نال اتحاد کيتا [[فیلیپ دوم شاہ ہسپانیہ|&amp;nbsp; اسپین]] ، جس نے اپنی ہی بیٹی ، انفنٹا اسابیلا کلارا یوجینیا نو‏‏ں برٹنی دے تخت اُتے رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جوآن ڈیل اوگوئلا دے ماتحت ہسپانویاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، مراکور نے 1592 وچ کرون د‏‏ی لڑائی وچ ہنری چہارم د‏‏ی ڈیوک آف مانٹپنسیئر دے ماتحت شکست دتی ، لیکن انگریزی دستے دے ذریعہ تقویت ملنے والی شاہی فوج نے جلد ہی فائدہ اٹھا لیا۔ ستمبر 1594 وچ ، مارٹن فروبشر تے جان نورس نے اٹھ جنگی جہازاں تے 4،000 جواناں دے نال [[بریسٹ، فرانس|بریسٹ دے]] نیڑے فورٹ کرزون دا محاصرہ [[بریسٹ، فرانس|کیا]] تے 7 نومبر نو‏‏ں اس اُتے قبضہ کرلیا ، جدو‏ں کہ صرف 13 افراد زندہ بچ گئے۔

== امن د‏‏ی طرف (1593–1598) ==

=== تبدیلی ===
[[فائل:Entrance of Henry IV in Paris 22 March 1594.jpg|thumb| پیرس وچ ہنری چہارم دا داخلہ ، 22 مارچ 1594 ، 1،500 کیوریسیئرس دے نال۔ ]]
[[فائل:Départ des espagnols de Paris le 22 mars 1594 Musée Carnavalet.jpg|thumb| پیرس تو‏ں ہسپانوی فوج د‏‏ی روانگی ، 22 &amp;nbsp; 1594 مارچ۔ ]]
[[فائل:Henry IV en Herculeus terrassant l Hydre de Lerne cad La ligue Catholique Atelier Toussaint Dubreuil circa 1600.jpg|thumb| ہنری &lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwA4E&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; چہارم ، جداں ہرکیولس نے لارین ہائیڈریا (یعنی کیتھولک لیگ ) نو‏‏ں فتح کيتا ، ٹاؤسینٹ ڈبروئیل ، سرقہ 1600 دے ذریعہ۔ [[لووغ|لوور میوزیم]] ۔ ]]
1590 تے 1592 دے درمیان مہمات دے باوجود ، ہنری &amp;nbsp; چہارم &quot;پیرس اُتے قبضہ کرنے دے نیڑے نئيں سی&quot;۔ &lt;ref&gt;Knecht 2000, p.&amp;nbsp;264.&lt;/ref&gt; ایہ احساس کردے ہوئے کہ ہنری &amp;nbsp; III ٹھیک سی تے ایہ کہ کوئی پروٹسٹنٹ بادشاہ کسی ثابت قدمی تو‏ں کیتھولک پیرس وچ کامیاب ہونے دا امکان نئيں رکھدا سی ، ہنری نے &quot; ''پیرس واٹ بائین انہاں میس'' &quot; (&quot;پیرس اک وڈے پیمانے اُتے قابل قدر اے &quot;) بیان کردے ہوئے ، مذہب تبدیل کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ انہاں نو‏ں 1593 وچ باضابطہ طور اُتے کیتھولک چرچ وچ استقبال کيتا گیا ، تے اسنو‏ں 1594 وچ [[شاغتغ|چارٹریس دے]] مقام اُتے [[شاغتغ|تختہ دار بنایا]] گیا جدو‏ں لیگ دے ممبراں نے ریمس دے کیتیڈرل اُتے کنٹرول برقرار رکھیا ، تے ، ہنری دے اخلاص دا شکوہ کردے ہوئے ، اس د‏ی مخالفت کردے رہ‏‏ے۔ آخر کار اسنو‏ں مارچ وچ پیرس پہنچیا گیا &amp;nbsp; 1594 ، تے 120 &amp;nbsp; شہر وچ لیگ دے ممبران جنہاں نے پیش کرنے تو‏ں انکار کيتا انھاں راجگڑھ تو‏ں کڈ دتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;KnechtFrenchCivilWars270&quot;&gt;Knecht 2000, p.&amp;nbsp;270.&lt;/ref&gt; پیرس دے راجگڑھ نے دوسرے بوہت سارے شہراں د‏‏ی وی ايس‏ے طرح حوصلہ افزائی د‏‏ی ، جدو‏ں کہ دوسرے لوک پوپ کلیمنٹ VIII دے ہنری نو‏‏ں معزول کرنے دے بعد ، تاج د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی واپس آئے ، ٹرائیڈائن دے فرماناں د‏‏ی اشاعت ، بورن وچ کیتھولک د‏‏ی بحالی ، تے صرف کیتھولک افراد د‏‏ی تقرری دے بدلے وچ اپنے ملک تو‏ں خارج ہونے اُتے اعلیٰ دفتر۔ واضح طور اُتے ہنری دے تبادلے تو‏ں پروٹسٹنٹ رئیساں نو‏‏ں پریشانی ہوئی ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نے ، صرف مراعات حاصل کرنے د‏‏ی امید کيت‏ی سی بلکہ فرانسیسی چرچ د‏‏ی مکمل اصلاح د‏‏ی ، تے ہنری د‏‏ی انہاں د‏‏ی قبولیت دا کوئی نتیجہ نئيں سی۔

=== اسپین دے نال جنگ (1595–1598) ===
1594 دے آخر تک ، لیگ دے کچھ ممبران نے حالے وی ملک بھر وچ ہنری دے خلاف کم کيتا ، لیکن سبھی نے اسپین د‏‏ی حمایت اُتے بھروسہ کيتا۔ جنوری وچ &amp;nbsp; 1595 وچ ، بادشاہ نے کیتھولک نو‏‏ں ایہ ظاہر کرنے دے لئی اسپین دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا کہ اسپین مذہب نو‏‏ں فرانسیسی ریاست اُتے حملے دے لئی کور دے طور اُتے استعمال کررہیا ا‏‏ے۔ ہور ، انھاں نے شمالی فرانس دے وڈے حصےآں نو‏‏ں فرانکو ہسپانوی کیتھولک افواج تو‏ں دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی امید کيتی۔ &lt;ref&gt;Knecht 2000, p.&amp;nbsp;272.&lt;/ref&gt; تنازعات زیادہ تر مثلا لیگ دے ارکان، جس دا مقصد فوجی کارروائی اُتے مشتمل Fontaine کے-Française د‏‏ی لڑائی ہسپانوی، 1595 وچ اجتماعی کارروائی دا آغاز اگرچہ لینے، لی Catelet ، Doullens تے کیمبری (مؤخر الذکر اک شدید بمباری دے بعد)، تے وچ 1596 دے موسم بہار وچ اپریل تک کلیس نو‏‏ں پھڑ لیا ۔ مارچ وچ ہسپانوی [[امیان|امینیاں دے]] قبضے دے بعد &amp;nbsp; 1597 فرانسیسی تاج نے ستمبر وچ ہتھیار سُٹن تک محاصرے وچ رکھے سن ۔ کہ رات دے لئی تے Brulart ڈی Sillery. جنگ مئی وچ پیس آف ویرنز دے نال نانٹیس دے حکم نامے دے بعد نیڑے نیڑے اک اہلکار د‏‏ی طرف مبذول کرائی گئی سی &amp;nbsp; 1598۔فتح دے نال ہنری خدشےآں فیر وچ صورت حال نو‏‏ں تبدیل کر دتا [[بریتانیہ|کوائف]] انہاں نافذ جتھ‏ے نینٹیس دے فتوی تے بھیجیا Bellièvre سپین دے نال امن مذاک

=== برٹینی وچ جنگ دا حل (1598–1599) ===
1598 دے اوائل وچ ، بادشاہ نے شخصی طور اُتے مرکور دے خلاف مارچ کيتا ، تے 20 نو‏‏ں [[آنژہ|اینجرز]] وچ اس د‏ی تحویل وصول د‏‏ی &amp;nbsp; 1598 مارچ۔ مرقور بعد وچ ہنگری وچ جلاوطنی چلا گیا۔ مرکور د‏‏ی بیٹی تے ورثہ د‏‏ی شادی ہنری چہارم دے اک ناجائز بیٹے ڈوک آف وینڈیم تو‏ں ہوئی ۔

== نانٹس دا حکم نامہ (1598) ==
[[فائل:Edit de Nantes Avril 1598.jpg|thumb| نینٹس دا اپریل ، اپریل &amp;nbsp; 1598 ]]
ہینری چہارم نو‏‏ں اک بکھرے ہوئے تے غریب بادشاہت د‏‏ی تعمیر نو تے اک ہی اختیار دے تحت اسنو‏ں متحد کرنے دے کم دا سامنا کرنا پيا۔ ہنری تے اس دے مشیر ، ڈیوک آف سلی نے دیکھیا کہ اس وچ سب تو‏ں پہلا قدم لازمی طور اُتے برداشت د‏‏ی علامت ہونے دے بجائے ، نانٹیکس دے حکم نامے د‏‏ی گل گل سی ، تے ایہ حقیقت وچ اس گل کيتی ضمانتاں دے نال مذاہب دے وچکار اک قسم دا تنازعہ ا‏‏ے۔ دونے اطراف دے لئی۔ &lt;ref&gt;Philip Benedict, ‘Un roi, une loi, deux fois: Parameters for the History of Catholic–Protestant Co-existence in France, 1555–1685’, in O. Grell &amp; B. Scribner (eds), Tolerance and Intolerance in the European Reformation (1996), pp.&amp;nbsp;65–93.&lt;/ref&gt; ایہ آرٹیکل جنگ دے مذہب دے خاتمے دے موقع اُتے کہیا جاسکدا اے ، حالانکہ اس د‏ی اشاعت دے وقت اس د‏ی واضح کامیابی د‏‏ی یقین دہانی نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ در حقیقت ، جنوری وچ &amp;nbsp; 1599 وچ ، ہینری نو‏‏ں اڈیٹ پاس کروانے دے لئی ذا‏تی طور اُتے پارلیمنٹ دا دورہ کرنا پيا۔ مذہبی تناؤ نے آنے والے کئی سالاں تک سیاست اُتے اثر انداز کيتا ، حالانکہ کدی ايس‏ے حد تک نئيں آیا ، تے ہنری چہارم نے اپنی زندگی اُتے بہت ساریاں کوششاں دا سامنا کيتا۔ آخری کامیابی مئی 1610 وچ ہوئی۔

== بعد وچ  ==
[[فائل:Soubise 12 15 Septembre 1625.jpg|thumb| فرانسیسی شاہی بیڑے نے ہیوگنوٹ دا مضبوط گڑھ ایلے ڈی آر نو‏‏ں پھڑ لیا ۔ ]]
اگرچہ نانٹیس دے آرٹیکٹ نے ہنری دے دوران لڑائی دا خاتمہ کيتا &amp;nbsp; چہارم دے دور ، ہیوگینٹس نو‏‏ں (جو &quot;ریاست دے اندر اک ریاست&quot; دے طور اُتے نظرانداز کرنے والےآں دے ذریعہ دیکھیا جاندا اے ) نو‏‏ں آزاد کردہ سیاسی آزادیاں ، ستارہويں صدی دے دوران تکلیف دا اک بڑھدا ہويا ذریعہ بن گئياں۔ ہوگوئنٹس نو‏‏ں ہونے والے نقصان دا مطلب فرانسیسی آبادی دا 10٪ تو‏ں 8٪ تک کمی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Hans J. Hillerbrand, ''Encyclopedia of Protestantism: 4-volume Set'', paragraphs &quot;France&quot; and &quot;Huguenots&quot;; Hans J. Hillerbrand, an expert on the subject, in his Encyclopedia of Protestantism: 4-volume Set claims the Huguenot community reached as much as 10% of the French population on the eve of the St. Bartholomew's Day massacre, declining to 8% by the end of the 16th century, and further after heavy persecution began once again with the Revocation of the Edict of Nantes by Louis&amp;nbsp;XIV of France.&lt;/ref&gt; شاہ لوئس دا فیصلہ &lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwA9I&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; بارہويں جماعت نے جنوب مغربی فرانس دے اک حصے وچ کیتھولک مذہب نو‏‏ں دوبارہ پیش کرنے دے لئی ، ہوگوئنوٹ بغاوت دا اشارہ کيتا۔ 1622 وچ پیس آف مانٹ پیلیئر دے ذریعہ ، پروٹسٹنٹ دے مضبوط شہراں نو‏‏ں کم ک‏ر ک‏ے دو کردتا گیا: [[لا روشیل|لا روچیل]] تے [[مونتوبان|مانٹاؤبان]] ۔ اس دے بعد اک ہور جنگ ہوئی ، جس نے لا روچل دے محاصرے دا اختتام کيتا ، جس وچ [[رشیلیو|کارڈنل رچیلیو]] د‏‏ی سربراہی وچ شاہی افواج نے چودہ ماہ تک شہر وچ ناکہ بندی کی۔لا روچیل دے 1629 پیس دے تحت ، معاہدے دے معاہدے (معاہدے دے کچھ حصے جو فوجی تے پاسٹورل شقاں دے نال نمٹنے دے لئی سن تے خط پیٹنٹ دے ذریعے قابل تجدید سن ) نو‏‏ں مکمل طور اُتے واپس لے لیا گیا سی ، حالانکہ پروٹسٹنٹ نے اپنی پہلے از وقت مذہبی آزادیاں نو‏‏ں برقرار رکھیا سی۔
[[فائل:RichelieuRochelle.jpg|thumb| [[رشیلیو|ریچیلیو]] ، جس نو‏‏ں 1627–1628 دے محاصرے لا روچیل وچ دکھایا گیا سی ، نے اپنے مذہبی حقوق دے تحفظ دے دوران ، ہوگوئنٹس د‏‏ی سیاسی تے فوجی خود مختاری نو‏‏ں ختم کردتا ۔ ]]
لوئس تواں دے باقی دور تو‏ں زیادہ ، تے خاص طور اُتے [[لوئی چودہواں|لوئس XIV دی]] اقلیت دے دوران [[لوئی چودہواں|&amp;nbsp;]] ، ہر سال ہر سال مختلف ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ 1661 وچ لوئس &amp;nbsp; سولہويں ، جو خاص طور اُتے ہوگنوٹس دے مخالف سن ، نے اپنی حکومت دا کنٹرول سنبھالنا شروع کيتا تے اس نے آرٹیکٹ د‏‏ی کچھ شقاں نو‏‏ں نظرانداز کرنا شروع کردتا۔ 1681 وچ ، اس نے ڈریگن ناڈس د‏‏ی پالیسی قائم کيتی ، تاکہ حوگنیوٹ خانداناں نو‏‏ں رومن کیتھولک مذہب قبول کرنے یا ہجرت کرنے دے لئی ڈرایا جاسک‏‏ے ۔ آخر کار ، اکتوبر وچ &amp;nbsp; 1685 وچ ، لوئس نے فونٹینیبلیو دا حکم نامہ جاری کيتا ، جس نے باقاعدہ طور اُتے ایہ حکم مسترد کردتا تے فرانس وچ پروٹسٹنٹ ازم نو‏‏ں غیر قانونی بنا دتا۔ عہد نامے د‏‏ی منسوخی دا فرانس دے لئی بہت نقصان دہ نتیجہ سی۔ اگرچہ اس نے مذہبی جنگ کيت‏ی تجدید نو‏‏ں تیز نئيں کيتا ، بہت سارے پروٹسٹینٹ نے [[مملکت انگلستان|انگلینڈ د‏‏ی بادشاہی]] ، برانڈینبرگ-پرشیا ، ڈچ جمہوریہ تے [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ وچ ]] جانے دے نال ہی ، مذہب تبدیل کرنے دے بجائے فرانس چھڈنے دا انتخاب کيتا۔

18 ويں صدی دے اوائل وچ ، پروسیسٹینٹ ماسف سینٹرل دے دور دراز کیوینس خطے وچ نمایاں تعداد وچ موجود رہ‏‏ے۔ اس آبادی نو‏‏ں ، کیمیسارڈز دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، نے سن 1702 وچ حکومت دے خلاف بغاوت د‏‏ی ، جس دے نتیجے وچ ایہ وقفے وقفے تو‏ں 1715 تک جاری رہیا ، جس دے بعد کیمیسارڈ وڈی حد تک امن وچ رہ گیا۔

== کرونولوجی ==
[[فائل:Le Dragon missionnaire.jpg|thumb| لوئس XIVکے ماتحت فرانس وچ 'لیس ڈریگن ناڈ ' د‏‏ی نمائندگی کرنے والی پروٹسٹنٹ نقاشی &amp;nbsp; ۔ ]]

* 17 جنوری 1562: سینٹ جرمین دا حکم ، جسنو‏ں اکثر &quot;جنوری دا حکم نامہ&quot; کہیا جاندا اے 
* 1 مارچ 1562: وسیسی دا قتل عام ( واسی )
* مارچ 1562 ء - مارچ 1563: '''پہلی جنگ''' ، جس دا اختتام ایڈوبیبیسی دے ذریعہ ہويا
** 19 دسمبر 1562: ڈریکس د‏‏ی لڑائی
* ستمبر 1567 ء۔ مارچ 1568 ء: '''دوسری جنگ''' ، پیس آف لانگجو دے ذریعے ختم ہوئی
** 10 نومبر 1567: سینٹ ڈینس د‏‏ی لڑائی
* 1568–1570: '''تیسری جنگ''' ، سینٹ جرمین-این- لی دے امن دے ذریعہ ختم ہوئی
** مارچ 1569: جنگ جرنک
** جون 1569: لا روچے لابیل د‏‏ی لڑائی
** اکتوبر 1569: مونکونٹور د‏‏ی لڑائی
* 1572: سینٹ بارتھلمو ڈے قتل عام
** جون 1572: جین ڈی ایلبریٹ د‏‏ی موت
* 1572–1573: '''چوتھ‏ی جنگ''' ، جس دا اختتام ایڈوکیٹ آف بولون تو‏ں ہويا
** نومبر 1572 - جولائ‏ی 1573: لا روچیل دا محاصرہ
** مئی 1573: ہنری ڈی آنجو پولینڈ دا بادشاہ منتخب ہويا
* 1574: چارلس IX د‏‏ی موت
* 1574–1576: '''پنجويں جنگ،''' بیولیئو دے حکم تو‏ں ختم ہوئی
* 1576: فرانس وچ پہلی کیتھولک لیگ دا قیام
* 1576–1577: '''چھیويں جنگ''' ، معاہدہ برجیرک (جس نو‏‏ں &quot;شاعراں دا حکم&quot; وی کہیا جاندا اے ) دے ذریعے ختم ہويا۔
* 1579–1580: '''ستويں جنگ''' ، معاہدہ فیلکس دے ذریعے ختم ہويا
* جون 1584: فرینسوئس د‏‏ی موت ، انجوؤ دے ڈیوک ، وارث حتمی
* دسمبر 1584: جوائن ویل دا معاہدہ
* 1587–1598: '''اٹھويں جنگ،''' د‏‏ی طرف تو‏ں ختم ہوئے ویروئنس دے امن تے نانت دا فتوی
** اکتوبر 1587: کوٹراس د‏ی لڑائی ، ویموری د‏‏ی جنگ
** دسمبر 1588: گیوس تے اس دے بھائی دے ڈیوک دا قتل
** اگست 1589: ہنری III دا قتل
** ستمبر 1589: جنگ آف آرکس
** مارچ 1590: پیرس دا محاصرہ ، آئیوری د‏‏ی لڑائی
** 1593: ہنری چہارم نے پروٹسٹنٹ ازم نو‏‏ں مسترد کردتا
** 1594: ہنری چہارم نے چارٹرس وچ تاج پوشی کی
** جون 1595: فونٹین فرانسیسی جنگ
** اپریل – ستمبر 1597: امیئن دا محاصرہ
** 1598 اپریل: ہینری چہارم دے ذریعہ جاری کردہ نانٹیس دا حکم
* اکتوبر 1685: لوئس XIV دے جاری کردہ فونٹینیبلau دا حکم

== ہور ویکھو ==

* [[رواداری دا حکم نامہ]]
* [[ہلاکتاں د‏‏ی تعداد دے مطابق جنگاں تے آفات د‏‏ی لسٹ]]
* [[بادشاہت]]
* [[فرانس وچ مذہب]]
* [[ورچوئل میوزیم آف پروٹسٹنٹ ازم]]
* [[پیرس دا محاصرہ (1590)]]
* [[کیتھولک لیگ (فرانسیسی)]]
* [[کرون د‏‏ی لڑائی]]

== حوالے ==

=== فوٹ نوٹ ===
{{حوالے}}
=== کتابیات ===
{{refbegin}}
* {{Cite book|title=Lectures on Modern History|title-link=s:Lectures on Modern History|last=Acton|first=John|publisher=Macmillan|year=1906|location=New York|pages=155–167|chapter=[[s:Lectures on Modern History/The Huguenots and the League|The Huguenots and the League]]|authorlink=John Dalberg-Acton, 1st Baron Acton}}
* {{Cite book|title=History of the Rise of the Huguenots of France|last=Baird|first=H. M.|year=1889|volume=1|authorlink=Henry Martyn Baird}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?vid=OCLC10527542|title=History of the Rise of the Huguenots of France|last=Baird|first=H. M.|year=1889|volume=2|authormask=3}} New edition, two volumes, New York, 1907.
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/huguenotsandrev00bairgoog|title=The Huguenots and the Revocation of the Edict of Nantes|last=Baird|first=H. M.|publisher=C. Scribner's sons|year=1895|location=}}
* {{Cite book|title=Tolerance and Intolerance in the European Reformation|url=https://archive.org/details/toleranceintoler0000unse_y1b7|last=Benedict|first=Philip|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=0-521-49694-2|editor-last=Grell|editor-first=O.|location=New York|pages=[https://archive.org/details/toleranceintoler0000unse_y1b7/page/65 65]–93|chapter=Un roi, une loi, deux fois: Parameters for the History of Catholic-Protestant Co-existence in France, 1555–1685|editor2-last=Scribner|editor2-first=B.|lastauthoramp=yes}}
* {{Cite book|title=Colloqui di Poissy|last=Di Bondeno|first=Agostino|publisher=Albatros|year=2018|isbn=978-8-85679319-2|location=Rome}}
* Castelnau, Michel de, ''The Memoirs of the Reigns of Francis II and Charles IX'' (published in London in 1724 and reprinted by ECCO.)
* {{Citation|last=Cottret|first=Bernard|trans-title=Calvin: A Biography|publisher=Wm. B. Eerdmans|year=2000|place=Grand Rapids, Michigan|isbn=0-8028-3159-1|title=Calvin: Biographie|origyear=1995|language=French|others=Translated by M. Wallace McDonald}}
* De Caprariis, Vittorio (1959). ''Propaganda e pensiero politico in Francia durante le guerre di religione (1559–1572)''. Napoli: Società Editrice Italiana.
* {{Cite book|title=Beneath the Cross: Catholics and Huguenots in Sixteenth-Century Paris|url=https://archive.org/details/beneathcrosscath0000dief_l0n4|last=Diefendorf|first=Barbara B.|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=0-19-506554-9|location=Oxford}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/societyculturein00davi|title=Society and Culture in Early Modern France|last=Davis|first=Natalie Zemon|publisher=Stanford University Press|year=1975|isbn=0-8047-0868-1|location=Stanford|authorlink=Natalie Zemon Davis}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/catherinedemedic00frie_0|title=Catherine de Medici.|last1=Frieda|first1=Leonie|date=2005|publisher=Phoenix|isbn=978-0-06-074492-2|location=London}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/franceinageofhen0000gree|title=France in the Age of Henry IV|last=Greengrass|first=Mark|publisher=Longman|year=1986|isbn=0-582-49251-3|location=London|url-access=registration}}
* {{Cite book|title=The French Reformation|url=https://archive.org/details/isbn_9780631145165|last=Greengrass|first=Mark|publisher=Blackwell|year=1987|isbn=0-631-14516-8|location=London|authormask=3}}
* {{Cite book|title=Governing Passions: Peace and Reform in the French Kingdom, 1576–1585|url=https://archive.org/details/governingpassion0000gree|last=Greengrass|first=Mark|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-921490-7|location=Oxford|authormask=3}}
* Guérard, Albert, ''France: A Modern History'' (Ann Arbor, Michigan: University of Michigan Press, 1959).
* {{Cite book|title=The French wars of religion, 1562–1629|url=https://archive.org/details/frenchwarsofreli00holt|last=Holt|first=Mack P.|publisher=|year=2005|isbn=0-521-83872-X|location=Cambridge}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=GjQNAAAAIAAJ|title=The Renaissance, the Protestant Revolution, and the Catholic Reaction in Continental Europe|last=Hulme|first=E. M.|publisher=|year=1914|location=New York}}
* {{Cite book|title=Histoire et dictionnaire des Guerres de religion|last=Jouanna|first=Arlette|last2=Boucher|first2=Jacqueline|last3=Biloghi|first3=Dominique|last4=Thiec|first4=Guy|publisher=Laffont|year=1998|isbn=2-221-07425-4|series=Collection: Bouquins|location=Paris|language=fr}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/frenchcivilwars100rjkn|title=The French Wars of Religion 1559–1598|last=Knecht|first=Robert J.|publisher=Longman|year=1996|isbn=0-582-28533-X|edition=2nd|series=Seminar Studies in History|location=New York|authorlink=Robert J. Knecht}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/frenchcivilwars100rjkn|title=The French Civil Wars|last=Knecht|first=Robert J.|publisher=Longman|year=2000|isbn=0-582-09549-2|series=Modern Wars in Perspective|location=New York|authormask=3}}
* {{Cite book|title=The Rise and Fall of Renaissance France 1483–1610|url=https://archive.org/details/risefallofrenais0000knec_y6z6|last=Knecht|first=Robert J.|publisher=Blackwell|year=2001|isbn=0-631-22729-6|location=Oxford|authormask=3}}
* {{Cite book|title=The French Religious Wars 1562–1598|url=https://archive.org/details/frenchreligiousw00knec_0|last=Knecht|first=Robert J.|date=2002|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1-84176-395-8|authormask=3}}
* {{Cite book|title=The Valois: Kings of France 1328–1589|last=Knecht|first=Robert J.|publisher=Hambledon Continuum|year=2007|isbn=978-1-85285-522-2|edition=2nd|location=New York|authormask=3|authorlink=Robert J. Knecht}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/historyr01linduoft|title=A History of the Reformation|last=Lindsay|first=T. M.|publisher=T and T Clark|year=1906|volume=1}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/historyr02linduoft|title=A History of the Reformation|last=Lindsay|first=T. M.|year=1907|volume=2|authormask=3}}
* {{Cite book|title=Society in Crisis: France in the Sixteenth Century|last=Salmon|first=J. H. M.|publisher=Methuen|year=1975|isbn=0-416-73050-7|location=London}}
* Pearson, Hesketh, ''Henry of Navarre: The King Who Dared'' (New York: Harper &amp; Rowe, Publishers, 1963).
* {{Cite journal|first=N. M.|last=Sutherland|title=Calvinism and the conspiracy of Amboise|url=https://archive.org/details/sim_history-us_1962-06_47_160/page/n2|journal=History|volume=47|issue=160|pages=111–138|year=1962|doi=10.1111/j.1468-229X.1962.tb01083.x}}
* Sutherland, N. M. ''Catherine de Medici and the Ancien Régime.'' London: Historical Association, 1966. [http://worldcat.org/oclc/1018933 OCLC 1018933.]
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/religionwarsfran00thomuoft|title=The Wars of Religion in France, 1559–1576|last=Thompson|first=J. W.|publisher=Chicago, The University of Chicago Press; [etc., etc|year=1909|location=Chicago}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/frenchwarsofreli00tilluoft|title=The French wars of religion|last=Tilley|first=Arthur Augustus|year=1919|authorlink=Arthur Augustus Tilley}}
{{refend}}

=== ہسٹوریگرافی ===
{{refbegin}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=we7k8KxUYM0C&amp;pg=PA3|title=The Reformation and Wars of Religion in France: Oxford Bibliographies Online Research Guide|author=Diefendorf, Barbara B.|publisher=Oxford U.P.|year=2010|isbn=978-0-19-980929-5}}
* Frisch, Andrea ''Forgetting Differences: Tragedy, Historiography, and the French Wars of Religion'' (Edinburgh University Press, 2015). x + 176 pp. [https://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctt16r0hwb full text online]' [http://www.h-france.net/forum/forumvol11/frisch1.pdf online review]
* Christian Mühling: ''Die europäische Debatte über den Religionskrieg (1679–1714). Konfessionelle Memoria und internationale Politik im Zeitalter Ludwigs XIV.'' (Veröffentlichungen des Instituts für Europäische Geschichte Mainz, 250) Göttingen, Vandenhoeck&amp;Ruprecht, {{ISBN|9783525310540}}, 2018.
{{refend}}

=== بنیادی ذرائع ===
{{refbegin}}
* {{Cite book|title=French Wars of Religion, Selected Documents|url=https://archive.org/details/frenchwarsofreli0000unse|last=Potter|first=David L.|publisher=Palgrave Macmillan|year=1997|isbn=978-0-312-17545-0}}
* Salmon, J.H.M., ed. ''French Wars of Religion, The How Important Were Religious Factors?'' (1967) short excerpts from primary and secondary sources
{{refend}}

== باہرلے جوڑ ==

* [http://www.lepg.org/wars.htm دین دیاں جنگاں ، حصہ اول] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922204441/http://www.lepg.org/wars.htm |date=2010-09-22 }}
* [http://www.lepg.org/wars2.htm جنگ مذہب ، حصہ دوم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415060548/http://www.lepg.org/wars2.htm |date=2021-04-15 }}
* [http://histclo.com/Act/rel/faith/christ/refor/fra/rw.html فرانسیسی مذہبی جنگاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717075426/http://histclo.com/act/rel/faith/christ/refor/fra/rw.html |date=2012-07-17 }}
* [http://www.henri4.culture.fr/index.php?lang=en&amp;module=uc&amp;fichier=00#/en/uc/00_02 مذہب دیاں جنگاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916193231/http://www.henri4.culture.fr/index.php?lang=en&amp;module=uc&amp;fichier=00#/en/uc/00_02 |date=2018-09-16 }}
* ورچوئل میوزیم آف پروٹسٹنٹ ازم وچ [http://www.museeprotestant.org/en/notice/the-eight-wars-of-religion-1562-1598/ مذہب د‏‏ی اٹھ جنگاں (1562–1598)]
[[گٹھ:1590ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:1580ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:1570ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:1560ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:سولہويں صدی دے تنازعات]]
[[گٹھ:فرانس وچ سولہويں صدی]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>a89a8pmc7lhgjrc65lkhhxrpabpncst</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برقی مقناطیسیت تھیوری دی تریخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90560</id>
    <revision>
      <id>712771</id>
      <parentid>711358</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Bcoulomb.png with [[File:Balance_de_Charles_Augustin_de_Coulomb.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless one word name).</comment>
      <origin>712771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="225053" sha1="s5kdsijr0qx4tkdeteclrolvkds4ra1" xml:space="preserve">{{electromagnetism}}

'''برقی مقناطیسیت تھیوری د‏‏ی تریخ''' خاص طور اُتے [[آسمانی بجلی|بجلی نال]] ، ماحولیا‏ت‏ی بجلی نو‏‏ں سمجھنے دے قدیم اقدامات تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Bruno Kolbe, Francis ed Legge, Joseph Skellon, tr., &quot;''[https://books.google.com/books?vid=0o90G64Z2FDIyKUsLs9&amp;id=150IAAAAIAAJ An Introduction to Electricity]''&quot;. Kegan Paul, Trench, Trübner, 1908. 429 pages. [https://books.google.com/books?id=150IAAAAIAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;cad=0#PPA391,M1 Page 391]. (cf. &quot;[…] ''high poles covered with copper plates and with gilded tops were erected 'to break the stones coming from on high'.'' J. Dümichen, Baugeschichte des Dendera-Tempels, Strassburg, 1877&quot;)&lt;/ref&gt; لوکاں نو‏‏ں فیر بجلی دے بارے وچ بوہت گھٹ سمجھ سی تے اوہ مظاہر کیت‏‏ی وضاحت کرنے تو‏ں قاصر سن ۔ &lt;ref&gt;Urbanitzky, A. v., &amp; Wormell, R. (1886). [[iarchive:electricityinse01wormgoog|Electricity in the service of man: a popular and practical treatise on the applications of electricity in modern life]]. London: Cassell &amp;.&lt;/ref&gt; بجلی د‏‏ی نوعیت وچ سائنسی تفہیم اٹھارہويں تے انیہويں صدی وچ کولمب ، امپائر ، [[مائیکل فیراڈے|فراڈے]] تے [[جیمز کلیرک ماکسویل|میکسویل]] جداں محققاں دے کم دے ذریعہ ودھدتی گئی۔

19 ويں صدی وچ ایہ گل واضح ہوئے گئی سی کہ [[برق|بجلی]] تے [[مقناطیسیت|مقناطیسیت دا]] آپس وچ کوئی تعلق سی تے انہاں دے نظریات نو‏‏ں یکجا ک‏ے دتا گیا سی: جتھ‏ے وی الزامات حرکت وچ لیندے نيں بجلی دے موجودہ نتائج وچ ہُندا اے تے مقناطیسیت برقی رو بہ عمل د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;LyonsTA&quot;&gt;Lyons, T. A. (1901). ''A treatise on electromagnetic phenomena, and on the compass and its deviations aboard ship. Mathematical, theoretical, and practical''. New York: J. Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt; [[برقی میدان|الیکٹرک فیلڈ]] دا ماخذ [[برقی بار|الیکٹرک چارج اے ]] ، جدو‏ں کہ [[مقناطیسی میدان|مقناطیسی فیلڈ دے]] لئی [[برقی رو|برقی رو بہ عمل اے ]] (چارج حرکت وچ ) ا‏‏ے۔

== قدیم تے کلاسیکی تریخ ==
جامد بجلی دا علم ابتدائی تہذیباں اُتے مشتمل اے ، لیکن صدیاں تک ایہ اس دے طرز عمل د‏‏ی وضاحت کرنے دے لئی کسی نظریہ دے بغیر محض اک دلچسپ تے پراسرار واقعہ رہیا تے اکثر مقناطیسیت تو‏ں الجھ جاندا ا‏‏ے۔ قدیم افراد نو‏‏ں نہ صرف متجسس خصوصیات تو‏ں واقف کيتا گیا سی جو دو معدنیات ، امبر ( {{Lang-grc-gre|ἤλεκτρον}} ، {{کلمہ نویسی|grc|ēlektron}} تے مقناطیسی آئرن ایسک ( {{lang|grc|μαγνῆτις λίθος}} {{کلمہ نویسی|grc|magnētis lithos}} ، &lt;ref&gt;[[iarchive:bub gb BkS2KW7u76MC|''Platonis Opera'']], Meyer and Zeller, 1839, p. 989.&lt;/ref&gt; &quot;میگنیشین پتھر ، لاڈسٹون&quot;)۔ عنبر ، رگڑنے اُتے ، ہلکے وزن د‏‏ی چیزاں ، جداں پنکھےآں نو‏‏ں اپنی طرف راغب کردا ا‏‏ے۔ مقناطیسی لوہے وچ لوہے نو‏‏ں راغب کرنے د‏‏ی طاقت ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;WhittakerET&quot;&gt;[[E. T. Whittaker|Whittaker, E. T.]] (1910). [[A History of the Theories of Aether and Electricity|A history of the theories of aether and electricity from the age of Descartes to the close of the 19th century]]. Dublin University Press series. London: Longmans, Green and Co.; [etc.].&lt;/ref&gt;
[[فائل:Lodestone attracting nails.png|thumb| ''میگنےٹ د‏‏ی جائداد کی'' دریافت۔ &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; میگنےٹ پہلی بار قدرتی حالت وچ پائے گئے سن ۔ دنیا دے مختلف حصےآں وچ ، خاص طور اُتے [[اناطولیہ|ایشیاء مائنر دے]] میگنیشیا وچ ، آئرن دے کچھ آکسائڈس دریافت ہوئے ، جنہاں وچ لوہے دے چھوٹے چھوٹے ٹکڑےآں نو‏‏ں اپنی طرف راغب کرنے د‏‏ی خاصیت سی ، جو ایتھ‏ے دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ]]
[[وسطی امریکا|وسطی امریکا]] وچ اولمیک ہییمائٹ نوادرات دے انہاں د‏‏ی تلاش د‏‏ی بنیاد اُتے ، امریکی ماہر فلکیات جان جان کارلسن نے مشورہ دتا اے کہ &quot;اولمیک نے 1000 تو‏ں پہلے جیو میگنیٹک لاڈسٹون کمپاسنو‏ں دریافت تے استعمال کيتا ہوئے گا۔ &amp;nbsp; بی سی &quot;۔ جے سچ اے تاں ، ایہ &quot;اک ہزار سال تو‏ں زیادہ دے ذریعہ جیو میگنیٹک لاڈسٹون کمپاس د‏ی چینی دریافت کيت‏ی پیش گوئی کردا اے &quot;۔ کارلسن دا قیاس اے کہ اولمیکس نے ايس‏ے طرح د‏‏ی نمونے نو‏‏ں نجومی یا جغرافیائی مقاصد دے لئی دشاتمک آلہ دے طور اُتے استعمال کيتا ہوئے گا یا انہاں دے مندراں ، زندہ لوکاں دے رہائش گاہ یا مردہ افراد د‏‏ی مداخلت نو‏‏ں روشناس کرنے دے ل.۔ جلد تو‏ں جلد [[چینی ادب]] مقناطیسیت دے بارے وچ قدیم چینی ادب دا حوالہ چوتھ‏ی صدی ق م د‏‏ی اک کتاب وچ دتی گئی اے جس دا ناں بک آف دتی ڈیول ویلی ماسٹر (鬼谷 子) اے: &quot;لاڈسٹون لوہے نو‏‏ں آندا اے یا اسنو‏ں اپنی طرف راغب کردا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;Li Shu-hua, p. 175&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Early Chinese Compass – 400&amp;nbsp;BC|url=https://nationalmaglab.org/education/magnet-academy/history-of-electricity-magnetism/museum/early-chinese-compass|website=Magnet Academy|publisher=National High Magnetic Field Laboratory|accessdate=21 April 2018}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Malapterurus electricus 1.jpg|thumb| برقی کیٹفش ٹراپیکل افریقہ تے [[دریائے نیل|دریائے نیل وچ پائی جاندی اے ]] ۔ ]]
[[برقناطیسیت|برقی مقناطیسیت دے]] بارے وچ کِسے وی علم دے وجود تو‏ں بہت پہلے ، لوک [[برق|بجلی دے]] اثرات تو‏ں بخوبی واقف سن ۔ بجلی تے بجلی دے ہور [[شعلۂ پاک|مظاہرات]] جداں [[شعلۂ پاک|سینٹ ایلمو د‏‏ی اگ]] قدیم زمانے وچ مشہور سی ، لیکن ایہ سمجھیا نئيں گیا سی کہ انہاں مظاہر کیت‏‏ی کوئی مشترک اصل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt; بجلی دے مچھلی (جداں الیکٹرک کیٹفش) یا دوسرے جانوراں (جداں الیکٹرک اییل ) دے نال گل گل کردے وقت [[قدیم مصر]]ی جھٹکے تو‏ں آگاہ سن ۔ &lt;ref&gt;Heinrich Karl Brugsch-Bey and Henry Danby Seymour, &quot;''[[iarchive:ahistoryegyptun01seymgoog|A History of Egypt Under the Pharaohs]]''&quot;. J. Murray, 1881. Page 422. (cf. [… the symbol of a]'' 'serpent' is rather a fish, which still serves, in the Coptic language, to designate the electric fish'' […])&lt;/ref&gt; جانوراں تو‏ں آنے والے جھٹکے مبصرین نو‏‏ں واضح سی کہ تریخ تو‏ں پہلے ہی متعدد افراد نے انہاں دے نال رابطے کیتے سن ۔ قدیم مصریاں دے 2750 ق م دے متن وچ انہاں مچھلیاں نو‏‏ں &quot;نیل دا گرجدار&quot; کہیا جاندا سی تے انہاں نو‏‏ں دوسری تمام مچھلیاں دے &quot;محافظ&quot; دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ &lt;ref name=&quot;WhittakerET&quot;&gt;[[E. T. Whittaker|Whittaker, E. T.]] (1910). [[A History of the Theories of Aether and Electricity|A history of the theories of aether and electricity from the age of Descartes to the close of the 19th century]]. Dublin University Press series. London: Longmans, Green and Co.; [etc.].&lt;/ref&gt; کسی دوسرے وسیلہ تو‏ں بجلی تے بجلی د‏‏ی شناخت د‏‏ی دریافت دے لئی اک ہور ممکنہ نقطہ نظر ، عرباں تو‏ں منسوب کيتا جاندا اے ، جو پندرہويں صدی تو‏ں پہلے ہی بجلی ( {{کلمہ نویسی|ar|برق}} ) تے [[برق مچھلی|برقی کرن دے]] لئی ايس‏ے عربی لفظ دا استعمال کردا سی۔

[[تھالیز|میلس دے تھیلس]] ، 600 ق م دے نیڑے لکھدے نيں ، نے نوٹ کيتا کہ امبر جداں مختلف ماداں اُتے کھل نو‏‏ں رگڑنے تو‏ں اوہ دھول تے ہور روشنی د‏‏ی چیزاں دے دھنداں نو‏‏ں اپنی طرف راغب کرن گے۔ تھیلس نے اس اثر اُتے لکھیا کہ ہن [[برقی سکونیات|جامد بجلی دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ یونانیاں نے نوٹ کيتا کہ جے اوہ عنبر نو‏‏ں زیادہ دیر تک رگڑدے نيں تاں اوہ کودنے دے لئی بجلی د‏‏ی چنگاری وی حاصل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔

الیکٹروسٹاٹٹک مظاہر کیت‏‏ی اطلاع اک ہزار سالہ بعد وچ [[رومی سلطنت|رومن]] تے [[قرون وسطی د‏‏ی اسلامی دنیا وچ سائنس|عربی دے ماہرین فطرت]] تے ماہرین نے دتی ۔ کئی قدیم مصنفاں ، جداں [[پلینیوس|پلینی دتی ایلڈر]] تے سکریبونیئس لارگس ، نے کیٹ فش تے [[برق مچھلی|ٹورپیڈو شعاعاں دے]] ذریعہ فراہ‏م کیتے جانے والے بجلی دے جھٹکاں دے گنت‏ی اثر د‏‏ی تصدیق [[برق مچھلی|کی]] ۔ پلینی نے اپنی کتاباں وچ لکھیا اے: &quot;قدیم تسکین اپنی تعلیم تو‏ں ایہ کہندے نيں کہ نو خدا نيں جو بجلی گھلدے نيں تے گیارہ طرح کے۔&quot; ایہ عام طور اُتے بجلی دا ابتدائی کافر خیال سی۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt; قدیماں نے کچھ تصور کيتا سی کہ جھٹکے اشیاء نو‏‏ں چلانے دے نال نال سفر کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ گاؤٹ یا [[سر درد|سر درد ورگی]] بیماریاں وچ مبتلا مریضاں نو‏‏ں بجلی د‏‏ی مچھلی نو‏‏ں اس امید اُتے چھونے د‏‏ی ہدایت کيتی گئی سی کہ طاقتور جھٹکا انہاں دا علاج کرسکدا ا‏‏ے۔

1938 وچ [[عراق]] وچ متعدد چیزاں پائی گئياں جو تریخ صدی عیسوی ( ساسانی میسوپوٹیمیا ) دے ناں تو‏ں ، جسنو‏ں [[بغداد بیٹری]] کہیا جاندا اے ، ایہ اک جستی خلئی د‏‏ی طرح ملدا اے تے ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ کچھ نو‏‏ں الیکٹرو پلیٹنگ دے لئی استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2804257.stm Riddle of 'Baghdad's batteries']. [[بی بی سی نیوز]].&lt;/ref&gt; ایہ دعوی متنازع نيں کیونجے ثبوتاں تے نمونے دے استعمال دے نظریات ، &lt;ref&gt;After the Second World War, [[Willard Gray]] demonstrated [[برقی رو]] production by a reconstruction of the inferred battery design when filled with [[انگور]] juice. W. Jansen experimented with [[1,4-Benzoquinone]] (some [[بھونرا]] produce [[quinone]]s) and vinegar in a cell and got satisfactory performance.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;An alternative, but still electrical explanation was offered by Paul Keyser. It was suggested that a priest or healer, using an iron spatula to compound a vinegar based potion in a copper vessel, may have felt an electrical tingle and used the phenomenon either for electro-acupuncture, or to amaze supplicants by electrifying a metal statue.&lt;/ref&gt; بجلی دے افعال دے لئی موزاں اشیاء اُتے جسمانی شواہد ، &lt;ref&gt;Copper and iron form an electrochemical couple, so that in the presence of any [[برق پاشیدہ]], an [[برقی جُہد]] (voltage) will be produced. König had observed a number of very fine silver objects from ancient Iraq which were plated with very thin layers of gold, and speculated that they were electroplated using [[بیٹری]] of these &quot;cells&quot;.&lt;/ref&gt; تے جے اوہ فطری نوعیت دے سن ۔ اس دے نتیجے وچ ، انہاں اشیاء د‏‏ی نوعیت قیاس آرائیاں اُتے مبنی اے تے انہاں نوادرات د‏‏ی افادیت شکوک و شبہات وچ بنی ہوئی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Corder, Gregory, &quot;Using an Unconventional History of the Battery to engage students and explore the importance of evidence&quot;, Virginia Journal of Science Education 1&lt;/ref&gt;

== قرون وسطی تے نشاۃ ثانیہ ==
[[ارسطو]] تے [[تھالیز|تھیلس]] دے ذریعہ اک بار مقناطیسی کشش دا حساب کتاب پتھر وچ اک روح دے کم سی۔ &lt;ref&gt;A history of electricity. By Park Benjamin. [[iarchive:ahistoryelectri00benjgoog/page/n49|Pg 33]]&lt;/ref&gt;

11 ويں صدی وچ ، [[چین]]ی سائنس دان [[شین کوو]] (1031–1095) مقناطیسی سوئی [[قطب نما|کمپاس دے]] بارے وچ لکھنے والا پہلا شخص سی تے اس نے حقیقی شمال دے [[فلکیات]]ی تصور (ملازمت تو‏ں متعلق ''مضامین'' ، 1088) نو‏‏ں استعمال ک‏ر ک‏ے نیویگیشن د‏‏ی درستی نو‏‏ں بہتر بنایا۔ تے 12 ويں صدی وچ چینی نیوی گیشن دے لئی لاڈسٹون [[قطب نما|کمپاس]] دا استعمال کردے سن ۔ 1187 وچ ، سکندر نیکم یورپ وچ پہلا سی جس نے کمپاس تے اس دے نیویگیشن دے لئی استعمال کیت‏‏ی وضاحت کيتی۔

تیرہويں صدی وچ [[پیکارڈی]] دے ماریکورٹ دے رہنے والے پیٹر پیریگرینس نے بنیادی اہمیت د‏‏ی کھوج کيتی۔ &lt;ref&gt;His [[خط (مسیحی صنف)|]] was written in 1269.&lt;/ref&gt; 13ويں صدی دے فرانسیسی اسکالر نے مقناطیسیت اُتے تجربات کیتے تے پہلا پہلا مقالہ لکھیا جس وچ میگنےٹ تے پائیوٹنگ کمپاس سوئاں د‏‏ی خصوصیات بیان کيتیاں گئیاں۔ &lt;ref name=&quot;WhittakerET&quot;&gt;[[E. T. Whittaker|Whittaker, E. T.]] (1910). [[A History of the Theories of Aether and Electricity|A history of the theories of aether and electricity from the age of Descartes to the close of the 19th century]]. Dublin University Press series. London: Longmans, Green and Co.; [etc.].&lt;/ref&gt; خشک کمپاس د‏ی ایجاد 1300 دے آس پاس اطالوی موجد فلویو جیوجا نے کيت‏ی سی ۔ &lt;ref&gt;Lane, Frederic C. (1963) &quot;The Economic Meaning of the Invention of the Compass&quot;, The American Historical Review, 68 (3: April), p. 605–617&lt;/ref&gt;

12 ويں صدی دے یونانی اسکالر تے مصنف ، تھیسالونیکا دے آرچ بشپ ''یوسٹاتھئس نے'' ریکارڈ کيتا اے کہ گوتھاں دا بادشاہ ''ولیور'' اپنے جسم تو‏ں چنگاریاں ''کھینچنے'' وچ کامیاب رہیا سی۔ ايس‏ے مصنف نے دسیا اے کہ اک مخصوص فلسفی اپنے لباس تو‏ں چنگاریاں کھینچنے دے دوران تیار سی ، جس دا نتیجہ بظاہر ایسا لگدا اے جس تو‏ں رابرٹ سیمر نے اپنے ریشم دے ذخیرہ اندوزی دے تجربات وچ حاصل کيتا سی ، جس دے بارے وچ محتاط انداز وچ ''فلسفیانہ لین دین'' ، 1759 وچ مل سکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

اطالوی طبیب گیرولامو کارڈانو نے ''ڈی سبیلائٹی'' (1550) وچ بجلی دے بارے وچ لکھیا اے ، شاید پہلی بار بجلی تے مقناطیسی قوتاں دے وچکار۔

== 17واں صدی ==
سولہويں صدی دے آخر وچ ، ڈی میگنیٹ وچ [[ایلزبتھ اول|ملکہ الزبتھ اول]] دے وقت دے اک معالج ، ڈاکٹر ولیم گلبرٹ نے ، کارڈانو دے کم نو‏‏ں ودھایا تے &quot;لاطینی&quot; دے لئی یونانی بولی دا لفظ &quot;الیکٹرون{{lang|grc|ἤλεκτρον}}&quot; تو‏ں نواں لاطینی لفظ الیکٹرکا ایجاد کيتا۔ گلبرٹ ، جو کولمسٹر دا رہائشی ، سینٹ جانس کالج ، کیمبرج دا فیلو تے کدی کالج آف فزیشنز دا صدر سی ، سائنس دے ابتدائی تے ممتاز انگریزی مرداں وچو‏ں اک سی - اک ایسا شخص جس دا کم گیلیلیو قابل رشک سی۔ انہاں نو‏ں کورٹ فزیشن مقرر کيتا گیا تے انہاں نے فزکس تے کیمسٹری وچ اپنی تحقیق جاری رکھنے دے لئی آزاد مقرر کرنے دے لئی پنشن دی۔ &lt;ref name=&quot;Dampier, W. C. D.&quot;&gt;Dampier, W. C. D. (1905). The theory of experimental electricity. Cambridge physical series. Cambridge [Eng.: University Press.&lt;/ref&gt;

گلبرٹ نے بوہت سارے محتاط برقی تجربات کیتے ، ايس‏ے دوران انہاں نے دریافت کيتا کہ عنبر دے علاوہ وی بوہت سارے مادے ، جداں سلفر ، موم ، شیشہ ، وغیرہ ، &lt;ref&gt;consult ' Priestley's 'History of Electricity,' London 1757&lt;/ref&gt; برقی خصوصیات نو‏‏ں ظاہر کرنے دے قابل ني‏‏‏‏ں۔ گلبرٹ نے ایہ وی دریافت کيتا کہ اک گرم جسم نے اپنی بجلی کھو دتی اے تے اس وجہ تو‏ں نمی تمام جسماں دے بجلی نو‏‏ں رکدی اے ، ہن ایہ مشہور حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ نمی نے اس طرح دے جسم د‏‏ی موصلیت نو‏‏ں خراب کر دتا ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی دیکھیا کہ بجلی تو‏ں چلنے والے ماداں نے دوسرے تمام ماداں نو‏‏ں اَنھّا دھند طرف راغب کيتا ، جدو‏ں کہ مقناطیس نے صرف لوہے نو‏‏ں اپنی طرف راغب کيتا۔ اس نوعیت د‏‏ی بہت ساری دریافتاں نے گلبرٹ ''کو بجلی دے سائنس'' دے ''بانی'' دا اعزاز حاصل کيتا۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt; ہلکی دھات د‏‏ی انجکشن اُتے فورسز د‏‏ی تفتیش کرکے ، اک نقطہ اُتے متوازن ، اس نے بجلی دے جسماں د‏‏ی لسٹ وچ توسیع د‏‏ی تے ایہ وی پایا کہ دھاتاں تے قدرتی میگنےٹ سمیت بوہت سارے مادے ملنے اُتے کوئی پرکشش قوت نئيں دکھاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے دیکھیا کہ شمال یا مشرقی ہويا دے نال خشک موسم برقی مظاہر کیت‏‏ی نمائش دے لئی سب تو‏ں سازگار ماحولیا‏ت‏ی حالت ا‏‏ے۔ ایہ ایسا مشاہدہ اے جدو‏ں تک کہ کنڈکٹر تے موصل دے وچکار دے فرق نو‏‏ں سمجھ نہ آجائے۔ &lt;ref name=&quot;Dampier, W. C. D.&quot;&gt;Dampier, W. C. D. (1905). The theory of experimental electricity. Cambridge physical series. Cambridge [Eng.: University Press.&lt;/ref&gt;
[[فائل:Robert Boyle 0001.jpg|thumb| رابرٹ بوئیل ۔]]
گلبرٹ دے اس کم دے بعد رابرٹ بوئل (1627–1691) ، مشہور قدرتی فلاسفر سن جو کدی &quot;کیمسٹری دے والد تے ارک آف کارک دے چچا&quot; دے طور اُتے بیان ہوئے سن ۔ بوائل رائل سوسائٹی دے بانیاں وچو‏ں اک سی جدو‏ں اس نے آکسفورڈ وچ نجی طور اُتے ملاقات کيت‏ی تے سوسائٹی نو‏‏ں چارلس II دے نال شامل کرنے دے بعد کونسل دا رکن بن گیا۔ 1663 وچ ۔ انہاں نے بجلی د‏‏ی نويں سائنس وچ کثرت تو‏ں کم کيتا تے گلبرٹ دے بجلی د‏‏ی لسٹ وچ متعدد مادے شامل ک‏ے دیے۔ انہاں نے ''بجلی د‏‏ی اصل دے بارے'' وچ ''تجربات کے'' عنوان دے تحت اپنی تحقیقاں دا تفصیلی احوال چھڈ دتا۔ &lt;ref name=&quot;Dampier, W. C. D.&quot;&gt;Dampier, W. C. D. (1905). The theory of experimental electricity. Cambridge physical series. Cambridge [Eng.: University Press.&lt;/ref&gt; بوئل نے ، 1675 وچ ، دسیا کہ بجلی د‏‏ی کشش تے پسپا اک خلا اُتے کم کرسکدی ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=March 2019}} انہاں د‏‏ی اک اہ‏م دریافت ایہ سی کہ خلا وچ بجلی تو‏ں چلنے والی اجسام ہلکے مادے نو‏‏ں راغب کردیاں نيں ، اس طرح ایہ ظاہر ہُندا اے کہ بجلی دا اثر اک وسط دے طور اُتے ہويا اُتے منحصر نئيں ہُندا سی۔ انہاں نے اس وقت دے الیکٹرک د‏‏ی لسٹ وچ رال وی شامل کيتا۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Robert Boyle (1675). Experiments and notes about the mechanical origin or production of particular qualities.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Benjamin, P. (1895). [[iarchive:ahistoryelectri00benjgoog|A history of electricity]]: (The intellectual rise in electricity) from antiquity to the days of Benjamin Franklin. New York: J. Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Consult Boyle's 'Experiments on the Origin of Electricity,'&quot; and Priestley's 'History of Electricity'.&lt;/ref&gt;

1663 وچ اوٹو وان گوری نے اک ایسا آلہ ایجاد کيتا جسنو‏ں ہن ابتدائی (ممکنہ طور اُتے پہلا) الیکٹرو [[برقی سکونیات|اسٹٹیٹک]] جنریٹر دے طور اُتے پہچانا جاندا اے ، لیکن اس نے بنیادی طور اُتے اسنو‏ں برقی آلہ دے طور اُتے نئيں پہچانا تے نہ ہی اس تو‏ں بجلی دے تجربات کروائے۔ 17 ويں صدی دے آخر تک ، محققاں نے الیکٹرو اسٹٹیٹک جنریٹر تو‏ں رگڑ دے ذریعے بجلی پیدا کرنے دے عملی ذرائع تیار کرلئی سن ، لیکن 18 ويں صدی تک الیکٹرو اسٹاٹک مشیناں د‏‏ی نشو و نما باضابطہ طور اُتے شروع نئيں ہوئی ، جدو‏ں اوہ نويں تحقیق [[برق|بجلی دی]] سائنس دے بارے وچ مطالعے وچ بنیادی وسائل بن گئے۔

''بجلی کے'' لفظ دا پہلا استعمال سر سیمس براؤن نے 1646 وچ اپنے کم ، ''سیوڈوڈوشیا ایپیڈیمیدا ميں کیہ اے '' ۔

دوسری طرف ''برقناطیسی'' اصطلاح د‏‏ی پہلی ظاہری شکل سابقہ تریخ تو‏ں نکلدی اے: 1641۔ &lt;ref name=&quot;Magnes2&quot;&gt;''The Magnet, or Concerning Magnetic Science'' (Magnes sive de arte magnetica)&lt;/ref&gt;جیسیوٹ دے لمومینی ایتھناسس کرچر دے ذریعہ میگنیس ، صفحہ 640 اُتے اشتعال انگیز باب د‏‏ی سرخی اٹھائے ہوئے نيں: &quot;ایلکٹرو مقناطیسزم یعنی۔ امبر دے مقناطیسیت یا بجلی د‏‏ی راغب تے انہاں دے اسباب پر۔ &quot;(&quot; {{lang|grc|ηλεκτρο-μαγνητισμος}} ''یہ میگنیٹزم الیکٹرک اے ، لیکن بجلی د‏‏ی طرف راغب نئيں ہوسکدی اے '' )۔

== 18 ويں صدی ==

=== بجلی د‏‏ی مشین نو‏‏ں بہتر بنانا ===
[[فائل:Hauksbee Generator.JPG|thumb| فرانسس ہاکسبی نے بنایا ہويا جنریٹر۔ &lt;ref&gt;From ''Physico-Mechanical Experiments'', 2nd Ed., London 1719&lt;/ref&gt;]]
بعد وچ اس برقی مشین نو‏‏ں فرانسس ہاکسبی ، اس دے طالب علم لٹزنڈورف نے تے پروفیسر دے ذریعہ بہتر کيتا۔ جارج میتھیئس بوس ، تقریبا 1750۔کرسچن اگست ہاؤسن د‏‏ی تحقیق کرنے والے لیٹزینڈورف نے گوری د‏‏ی سلفر گیند دے لئی شیشے د‏‏ی اک گیند نو‏‏ں تبدیل کيتا۔

بوس اس طرح د‏‏ی مشیناں وچ سب تو‏ں پہلے &quot;پرائمک کنڈکٹر&quot; ملازمت کردا سی ، اس وچ لوہے د‏‏ی چھڑی ہُندی اے جس وچ کِسے ایداں دے شخص دے ہتھ وچ ہُندا سی جس دے جسم نو‏‏ں رال دے ٹکڑے اُتے کھڑا کرکے موصل کيتا جاندا سی۔ انجین ہاؤس نے ، 1746 دے دوران ، پلیٹ شیشے تو‏ں بنی برقی مشیناں ایجاد ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref&gt;Consult Dr. [[Joseph Constantine Carpue|Carpue]]'s [[iarchive:b22042684|'Introduction to Electricity and Galvanism']], London 1803.&lt;/ref&gt; الیکٹرک مشین دے استعمال نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اس دریافت کيت‏ی مدد ملی کہ الیکٹرو موٹیو فورس دے ذریعہ تو‏ں جڑنے اُتے گلاس د‏ی پلیٹ ، ٹین فویل دے نال دونے طرف لیپت کيتی گئی ، جدو‏ں [[برقی بار|برقی چارج]] جمع کرے گی۔ اریفرٹ دے اک اسکاٹسمین پروفیسر اینڈریو گارڈن دے ذریعہ الیکٹرک مشین نو‏‏ں جلد ہی بہتر بنایا گیا ، جس نے شیشے دے گلوب د‏‏ی جگہ شیشے دے سلنڈر د‏‏ی جگہ لئی۔ تے لیپزگ دے گیئسسنگ دے ذریعہ جس نے اونی مواد اُتے مشتمل کشن اُتے مشتمل اک &quot;ربڑ&quot; شامل کيتا۔ کلیکٹر ، جس وچ دھات دے پوائنٹس د‏‏ی اک سیریز اُتے مشتمل سی ، نو‏‏ں بنیامین ولسن نے تقریبا 1746 وچ مشین وچ شامل کيتا تے 1762 وچ ، انگلینڈ دے جان کینٹن (1754 وچ پہلے پٹ بال دے الیکٹروسکوپ دے موجد وی سن ) &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=PoAJbWm3nEUC&amp;pg=PA609|title=A Short History of Technology: from Earliest Times to A.D. 1900|last=Derry|first=Thomas K.|last2=Williams, Trevor I.|publisher=Dover|year=1993|isbn=0-486-27472-1|location=|page=609|doi=|id=|author-link=|orig-year=1961}}&lt;/ref&gt; نے کارکردگی نو‏‏ں بہتر بنایا ربڑ د‏‏ی سطح اُتے ٹن دا مرکب چھڑک کر برقی مشیناں کيتی۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

=== الیکٹرکس تے نان الیکٹرک ===
1729 وچ ، اسٹیفن گرے نے تجربات دا اک سلسلہ چلایا جس وچ موصل تے نان کنڈکٹر (انسولیٹر) دے وچکار فرق دا مظاہرہ کيتا گیا ، جس نے دوسری چیزاں دے درمیان ایہ ظاہر کيتا کہ دھات دے تار تے ایتھ‏ے تک کہ [[wiktionary:packthread|پیکٹریڈ]] نے بجلی لی اے ، جدو‏ں کہ ریشم نے ایسا نئيں کيتا۔ اپنے اک تجربے وچ اس نے 800 فٹ ہیمپین دھاگے دے ذریعہ [[برقی رو|برقی کرنٹ]] بھیجیا جسنو‏ں ریشم دے دھاگاں دے وقفاں تو‏ں وقفے وقفے تو‏ں معطل کر دتا گیا۔ جدو‏ں اس نے اوہی تجربہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس وچ ریشم نو‏‏ں باریک کٹا ہويا پیتل دے تار د‏‏ی جگہ دتی گئی ، تاں اس نے محسوس کيتا کہ بجلی دا کرنٹ ہن بھنگ د‏‏ی ہڈی وچ نئيں جاندا سی ، بلکہ اس د‏ی بجائے پیتل دے تار وچ مٹ جانے لگدا ا‏‏ے۔ اس تجربے تو‏ں اس نے ماداں نو‏‏ں دو قسماں وچ درجہ بندی کيتا: &quot;الیکٹرک&quot; جداں شیشے ، رال تے ریشم تے &quot;نان الیکٹرک&quot; جداں دھات تے پانی۔ &quot;نان الیکٹرک&quot; نے چارجز لگائے جدو‏ں کہ &quot;الیکٹرک&quot; نے انچارج نو‏‏ں رکھیا۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

=== گہری تے رال دار ===
گرے دے نتائج تو‏ں متاثر ، 1732 وچ ، سی ایف ڈو فے نے متعدد تجربات کرنے شروع کیتے۔ اپنے پہلے تجربے وچ ، ڈو فے نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ دھاتاں ، جانوراں تے مائعات دے سوا تمام چیزاں نو‏‏ں رگڑنے تو‏ں بجلی پیدا کيت‏ی جاسکدی اے تے ایہ کہ دھاتاں ، جانور تے مائعات کسی برقی مشین دے ذریعہ بجلی بنائی جاسکدیاں نيں ، اس طرح گرے دے &quot;الیکٹرک&quot; تے &quot;غیر - الیکٹرک &quot;ماداں د‏‏ی درجہ بندی۔

1733 وچ ڈو فے نے دریافت کيتا کہ اسنو‏ں دو قسم د‏‏ی گھریلو بجلی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اک گلاس رگڑنے تو‏ں پیدا ہويا ، دوسرا رال رگڑنے تاں۔ اس تو‏ں ، ڈو فے نے نظرایہ کیہ کہ بجلی دو برقی سیال ، &quot;کانچ&quot; تے &quot;رالس&quot; اُتے مشتمل اے ، جو رگڑ دے ذریعہ وکھ ہوجاندیاں نيں تے جو مل ک‏ے اک دوسرے نو‏‏ں بے اثر کردیندی ني‏‏‏‏ں۔ کرسچن گوٹلیب کرٹزین اسٹائن نے وی اپنے نظریا‏تی تے تجربا‏تی کماں وچ بجلی د‏‏ی اس تصویر د‏‏ی تائید کيت‏ی سی۔ ایہ دوطرفہ نظریہ بعد وچ بنیامین فرینکلن دے وضع کردہ ''مثبت'' تے ''منفی'' برقی الزامات دے تصور نو‏‏ں جنم دے گا۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

=== لیڈن جار ===
[[فائل:Pieter van Musschenbroek.jpeg|thumb| پیٹر وین مسچن بروک ۔]]
لیڈن جار ، وڈی مقدار وچ برقی توانائی دے ل cap اک قسم دا [[گنجائشدار|کپیسیٹر]] ، ایولڈ جارج وان کلیسٹ نے 11 اکتوبر 1744 نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے تے پیٹر وین مسچن بروک نے لیڈن یونیورسٹی وچ 1745–1746 وچ ایجاد کيتا (مؤخر الذکر جگہ اس آلے نو‏‏ں اپنا ناں دتا)۔ &lt;ref&gt;Biography, [http://chem.ch.huji.ac.il/history/musschenbroek.htm Pieter (Petrus) van Musschenbroek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326073456/http://chem.ch.huji.ac.il/history/musschenbroek.htm |date=2009-03-26 }}&lt;/ref&gt; ولیم واٹسن نے ، جدو‏ں لیڈن جار دے نال تجربہ کيتا تاں ، 1747 وچ دریافت کيتا کہ جامد بجلی دا خارج ہونا [[برقی رو]] بہ دے برابر ا‏‏ے۔ [[گنجائش|کپیسیٹنس]] پہلی بار لیڈن دے وون کلیسٹ نے 1754 وچ دیکھیا سی۔ &lt;ref&gt;According to Priestley ('History of Electricity,' 3d ed., Vol. I, p. 102)&lt;/ref&gt; وان کلیسٹ نے اپنی برقی مشین دے نیڑے ، اک چھوٹی سی بوتل ، جس د‏‏ی گردن وچ آہنی کیل سی ، پھڑ لیا۔ حادّا‏تی طور اُتے اپنے دوسرے ہتھ تو‏ں آہنی کیل نو‏‏ں چھونے تو‏ں اسنو‏ں شدید برقی جھٹکا لگا۔ ايس‏ے طرح تو‏ں مسنز بروک د‏‏ی مدد تو‏ں کیونس نو‏‏ں کسی حد تک ايس‏ے طرح د‏‏ی شیشے د‏‏ی بوتل تو‏ں زیادہ شدید صدمہ پہنچیا۔ انگلینڈ دے سر ولیم واٹسن نے بوتل یا جار دے باہر تے ٹفول دے نال ڈھانپ کر اس ڈیوائس نو‏‏ں بہت بہتر کيتا۔ بجلی دے آلات دے اس ٹکڑے نو‏‏ں آسانی تو‏ں مشہور لیڈن جار دے طور اُتے پہچانا جائے گا ، جسنو‏ں اس د‏ی دریافت کيت‏ی جگہ دے بعد پیرس دے ایبٹ نولیٹ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

1741 وچ ، جان ایلیکاٹ نے &quot;اپنے توازن دے اک پیمانے وچ وزن ودھانے دے لئی بجلی د‏‏ی طاقت د‏‏ی پیمائش کرنے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی جدو‏ں کہ دوسرے نو‏‏ں بجلی دے جسم اُتے قابو ک‏ر ليا گیا تے اپنی دلکش طاقت تو‏ں اس د‏ی طرف کھچ لیا گیا&quot;۔ جین-انٹونائن نولٹ (1700–1770) نے 1746 دے اوائل وچ بجلی دے پھیلاؤ د‏‏ی رفتار اُتے تجربات کیتے سن ۔ اک 7-M آہنی تار دے ذریعہ اک دوسرے تو‏ں ہتھ تو‏ں جوڑنے والے 200 راہباں نو‏‏ں شامل کرکے تاکہ تقریبا 1.6 کلومیٹر دا دائرہ بن سک‏‏ے &amp;nbsp; ، اوہ ایہ ثابت کرنے وچ کامیاب سی کہ ایہ تیز رفتار اے ، اگرچہ بہت زیادہ ا‏‏ے۔ 1749 وچ ، سر ولیم واٹسن نے تار وچ بجلی د‏‏ی رفتار دا پتہ لگانے دے لئی متعدد تجربات کیتے۔ انہاں تجربات نے ، اگرچہ شاید اس دا ارادہ نئيں کيتا سی ، نے بجلی دے ذریعہ فاصلے تک سگنل منتقل کرنے دے امکان نو‏‏ں وی ظاہر کيتا۔ انہاں تجربات وچ ، سگنل فوری طور اُتے موصل تار د‏‏ی 12،276 فٹ لمبائی دا سفر کردے ہوئے ظاہر ہويا۔ فرانس وچ لی مونیر نے اس تو‏ں پہلے وی کچھ ایسا ہی تجربہ کيتا سی ، جس تو‏ں 1،319 فٹ لمبا لوہے دے تار دے ذریعے جھٹکے بھیجے گئے سن ۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

تقریبا 1750 ، الیکٹرو تھراپی وچ پہلے تجربات کیتے گئے سن ۔ بجلی دے جسمانی تے علاج معالجے دے اثرات دا پتہ لگانے دے لئی مختلف تجربات کاراں نے ٹیسٹ کیتے۔ اس کوشش دے لئی عام طور اُتے ہیلے وچ کرٹزین اسٹائن سن جنہاں نے 1744 وچ اس موضوع اُتے اک مضمون لکھیا۔ ایڈنبرا وچ ڈیمنبری نے پودےآں اُتے بجلی دے اثرات دا جائزہ لیا تے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ بجلی دے ذریعے دو مرٹل درختاں د‏‏ی نشو و نما وچ تیزی لیائی گئی ا‏‏ے۔ انہاں مضافات نو‏‏ں &quot;اکتوبر ، 1746 دے پورے مہینے دے دوران برقی بنایا گیا سی تے انہاں نے ايس‏ے طرح د‏‏ی دوسری جھاڑیاں دے مقابلے وچ جلد ہی شاخاں تے پھُل کھلائے سن جنہاں نو‏ں بجلی نئيں بنایا گیا سی۔&quot; &lt;ref&gt;Priestley's 'History of Electricity,' p. 138&lt;/ref&gt; فرانس وچ ایبی مونون نے مرداں تے پرندےآں اُتے بجلی دے مستقل استعمال دے اثرات د‏‏ی کوشش کيتی تے معلوم ہويا کہ مضامین کھوئے ہوئے وزن اُتے تجربہ کردے نيں ، اس طرح ایہ ظاہر ہُندا اے کہ بجلی نے اخراج نو‏‏ں تیز کر دتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Catholic churchmen in science. (Second series) by James Joseph Wals. [[iarchive:b31364731/page/172|Pg 172]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The History and Present State of Electricity with Original Experiments By Joseph Priestle. [[iarchive:historyandprese00priegoog/page/n219|Pg 173]].&lt;/ref&gt; فالج دے واقعات وچ بجلی دے جھٹکے د‏‏ی افادیت دا تجربہ [[شروزبری|انگلینڈ دے]] شہر [[شروزبری|شروسبری دے]] کاؤنٹی اسپتال وچ کیہ گیا سی۔ &lt;ref&gt;Cheney Hart: &quot;[http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/48/786.full.pdf Part of a letter from ''Cheney Hart'', M.D. to ''William Watson'', F.R.S. giving Account of the Effects of Electricity in the County Hospital at ''Shrewsbury'']&quot;, ''[http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/48.toc Phil. Trans. 1753:48]'', pp.&amp;nbsp;786–788. Read on November 14, 1754.&lt;/ref&gt;

=== اواخر 18 ويں صدی ===
[[فائل:Franklin-Benjamin-LOC.jpg|thumb| [[بنجمن فرینکلن|بینجمن فرینکلن]] ۔ ]]
[[بنجمن فرینکلن|بنیامین فرینکلن]] نے بجلی تے نظریات د‏‏ی اپنی تحقیقات نو‏‏ں مشہور ، اگرچہ انتہائی خطرنا‏‏ک ، دے ذریعے اپنے بیٹے نو‏‏ں طوفان تو‏ں خطرہ والے آسمان تو‏ں [[پتنگ]] اڑانے دے تجربے نو‏‏ں فروغ دتا۔ پتنگ دے تار تو‏ں منسلک اک چابی نے لیڈن دے برتن نو‏‏ں بھڑکایا تے اس تو‏ں چارج کيتا ، اس طرح بجلی تے بجلی دے وچکار رابطہ قائم ہويا۔ &lt;ref&gt;[http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Kite_Experiment Kite Experiment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220054820/http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Kite_Experiment |date=2014-02-20 }} (2011). [[انسٹی ٹیوٹ برائے الیکٹریکل تے الیکٹرانکس انجینئرز]] Global History Network.&lt;/ref&gt; انہاں تجربات دے بعد ، اس نے بجلی د‏‏ی چھڑی ایجاد کيتی۔ ایہ یا تاں فرینکلن (زیادہ کثرت سے) یا [[فلاڈیلفیا، پنسلوانیا|فلاڈیلفیا دے]] ایبنیزر کینرزلے (کم کثرت سے) اے جس نے ایہ سمجھیا جاندا اے کہ اس نے مثبت تے منفی بجلی دا کنونشن قائم کيتا ا‏‏ے۔

اس دور وچ بجلی د‏‏ی نوعیت تو‏ں متعلق نظریات کافی مبہم سن تے جو مروجہ نيں اوہ کم و بیش متضاد سن ۔ فرینکلن سمجھدی سی کہ بجلی ہر چیز نو‏‏ں پھیلانے والا ناقابل تسخیر سیال اے تے جو ، عام حالت وچ ، تمام ماداں وچ یکساں طور اُتے تقسیم کردتی گئی سی۔ انہاں نے فرض کيتا کہ گلاس ملنے تو‏ں حاصل ہونے والے برقی مظاہرات اس مادہ وچ بجلی دے زیادہ مقدار د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی وجہ تو‏ں سن تے ایہ کہ رگڑ موم دے ذریعہ پیدا ہونے والے انکشافات اس سیال د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ اس وضاحت کيتی مخالفت 1759 وچ رابرٹ سیمر جداں &quot;دو سیال&quot; نظریہ دے حامیاں نے کيتی۔ اس نظریہ وچ ، کانچ تے گوندی بجلی نو‏‏ں ناقابل تسخیر سیال سمجھیا جاندا اے ، ہر اک سیال باہمی طور اُتے اخترشک ذرات اُتے مشتمل ہُندا اے جدو‏ں کہ مخالف بجلی دے ذرات باہمی دلکش ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں اک دوسرے د‏‏ی طرف راغب ہونے دے نتیجے وچ دونے سیال اک ہوجاندے نيں تاں ، بیرونی اشیاء اُتے انہاں دا اثر غیر جانبدار ہوجاندا ا‏‏ے۔ جسم نو‏‏ں رگڑنے تو‏ں ایہ افعال پگھل جاندے نيں ، انہاں وچو‏ں اک جسم اُتے زیادتی دا شکار رہندا اے تے خود نو‏‏ں [[شیشہ|کانچ]] یا گوندی بجلی دے طور اُتے ظاہر کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

فرینکلن دے تاریخی پتنگ دے تجربے تک ، &lt;ref&gt;see [[atmospheric electricity]]&lt;/ref&gt; بجلی د‏‏ی شناخت عام طور اُتے رگڑنے تے [[برقی سکونیات|الیکٹرو]] اسٹاٹک مشیناں ( [[برقی سکونیات|رگڑ بجلی]] ) دے ذریعہ تیار کيتی گئی سی جو بجلی دے نال نئيں سی۔ ڈاکٹر وال ، &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Experiments of the Luminous Qualities of Amber, Diamonds, and Gum Lac, by Dr. Wall, in a Letter to Dr. Sloane, R. S. Secr.|year=1708|last=Dr}}&lt;/ref&gt; ایبٹ نولیٹ ، ہاکسبی ، &lt;ref&gt;Physico-mechanical experiments, on various subjects; with, explanations of all the machines engraved on copper&lt;/ref&gt; اسٹیفن گرے &lt;ref&gt;Vail, A. (1845). The American electro magnetic telegraph: With the reports of Congress, and a description of all telegraphs known, employing electricity or galvanism. Philadelphia: Lea &amp; Blanchard&lt;/ref&gt; تے جان ہنری ونکلر &lt;ref&gt;Hutton, C., Shaw, G., Pearson, R., &amp; Royal Society (Great Britain). (1665). Philosophical transactions of the Royal Society of London: From their commencement, in 1665 to the year 1800. London: C. and R. Baldwin. [https://books.google.com/books?id=QkNKAAAAYAAJ&amp;pg=PR345 PaGE 345].&lt;/ref&gt; نے واقعی &quot;بجلی&quot; تے &quot;بجلی&quot; دے مظاہر دے درمیان مماثلت تجویز کيتا سی ، گرے نے مطلع کيتا سی کہ اوہ صرف ڈگری وچ مختلف ایہ بے شک فرینکلن سی ، جس نے مظاہر کیت‏‏ی مماثلت دا تعین کرنے دے لئی پہلے ٹیسٹ تجویز کيتا سی۔ 19 اکتوبر 1752 نو‏‏ں ، لندن دے پیٹر کاملنسن نو‏‏ں لکھے گئے خط وچ ، فرینکلن نے اپنے پتنگ دے تجربے دا ذکر کردے ہوئے لکھیا ،

{{quote|&quot;At this key the phial (Leyden jar) may be charged; and from the electric fire thus obtained spirits may be kindled, and all the other electric experiments be formed which are usually done by the help of a rubbed glass globe or tube, and thereby the sameness of the electric matter with that of lightning be completely demonstrated.&quot;&lt;ref&gt;Franklin, '[[Experiments and Observations on Electricity]]'&lt;/ref&gt;}}

10 مئی 1742 نو‏‏ں سیمس-فرانسوائس ڈالیبارڈ ، مارلی (پیرس دے نیڑے) وچ ، 40 فٹ لمبی عمودی لوہے د‏‏ی چھڑی دا استعمال کردے ہوئے ، فرینکلن دے ذریعہ درج کردہ تے فرینکلن دے تجربے د‏‏ی تریخ تو‏ں پہلے کسی حد تک اس دے نتائج برآمد ہوئے۔ فرنکلن دے شعری بجلی تے بجلی د‏‏ی قابلیت د‏‏ی یکسانی دے اہ‏م مظاہرے نے سائنس د‏‏ی ترقی نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی ، 18 ويں صدی دے آخری نصف حصے وچ اس شعبے وچ بوہت سارے تجربات کاراں د‏‏ی کوششاں وچ حوصلہ افزائی کيتی۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

فرینکلن دے مشاہدات نے بعد دے سائنس داناں د‏‏ی مدد کيت‏ی {{حوالہ درکار|date=January 2015}} جداں [[مائیکل فیراڈے|مائیکل فراڈے]] ، لوگی گالوانی ، [[ایلیسینڈرو وولٹا|ایلیسنڈرو وولٹا]] ، آندرے میری امپائر تے [[جارج اوہم|جارج سائمن اوہم]] ، جنہاں دے اجتماعی کم نے جدید بجلی د‏‏ی ٹکنالوجی د‏‏ی بنیاد فراہ‏م د‏‏ی تے جنہاں دے لئی بجلی د‏‏ی پیمائش دے بنیادی اکائیاں دا ناں لیا گیا ا‏‏ے۔ دوسرے افراد جو علم دے میدان نو‏‏ں اگے وڈے انہاں وچ ولیم واٹسن ، جارج میتھیس بوس ، سمیٹن ، لوئس گیلوم لی مونیئر ، جیکس ڈے روماس ، جین جللابرٹ ، جیوانی بٹیٹا بیکاریہ ، ٹبیریوس کيتالو ، جان کینٹن ، رابرٹ سیمر ، ایبٹ نولٹ ، جان ہنری ونکلر شامل سن ۔ ، بنیامین ولسن ، ایبنیزر کیننزلے ، جوزف پریسلی ، فرانز ایپینس ، ایڈورڈ ہسی دلاوئی ، ہنری کیوانڈش تے چارلس-اگسٹن ڈی کولمب شامل ني‏‏‏‏ں۔

ان ابتدائی برقی سائنسداناں دے بہت سارے تجربات تے دریافتاں د‏‏ی تفصیل اس وقت د‏‏ی سائنسی اشاعتاں وچ مل سکدی اے ، خاص طور اُتے ''فلسفیانہ لین دین'' ، ''فلسفیانہ رسالہ'' ، ''کیمبرج ریاضیا‏تی جریدہ'' ، ''نوجوان دا فطری فلسفہ'' ، پرنسٹلی دا ''بجلی'' د‏‏ی ''تریخ'' ، فرینکلن دے ''تجربات تے مشاہدات۔ بجلی'' ، ''بجلی'' ''پر'' کیولی دا ''ٹریسیج تے بجلی تو‏ں متعلق'' ڈی لا ریو دا ''ٹریٹائز'' ۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

ہنری ایلیس پہلے لوکاں وچ شامل سن جنہاں نے بجلی تے مقناطیسیت دے وچکار روابط تجویز کیتے۔ 1757 وچ انہاں نے دعوی کيتا کہ انہاں نے 1755 وچ رائل سوسائٹی نو‏‏ں بجلی تے مقناطیسیت دے وچکار روابط دے بارے وچ لکھیا اے تے ایہ کہندے ہوئے کہ &quot;مقناطیسیت د‏‏ی طاقت وچ کچھ چیزاں بجلی تو‏ں ملدی جلدی نيں&quot; لیکن انہاں نے &quot;کسی وی طرح تو‏ں نئيں سوچیا انہاں نو‏ں اک ہی &quot;. 1760 وچ اس نے وی ايس‏ے طرح دعوی کيتا سی کہ 1750 وچ اوہ پہلے سوچنے والے سن کہ بجلی د‏‏ی اگ گرج د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوسکدی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Royal Society Papers, vol. IX (BL. Add MS 4440): Henry Elles, from Lismore, Ireland, to the Royal Society, London, 9 August 1757, f.12b; 9 August 1757, f.166.&lt;/ref&gt; اس عرصے دے دوران برقی تحقیق تے تجربات دے سب تو‏ں اہ‏م کماں وچ فرانس دے اک مشہور اسکالر فرانز ایپینس (1724–1802) تے انگلینڈ دے لندن دے ہنری کییوانڈش وی شامل سن ۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

بجلی تے مقناطیسیت دے باہمی رشتہ دے نظریہ دا تصور کرنے والے دے طور اُتے فرانز ایپینس نو‏‏ں پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 1759 وچ [[سینٹ پیٹرز برگ|سینٹ پیٹرزبرگ]] وچ شائع ہونے والی اپنی کتاب ''ٹینٹیمین تھیوریہ الیکٹریٹیٹیس اٹ میگنیٹزم'' ، &lt;ref&gt;''Tr''., Test Theory of Electricity and Magnetism&lt;/ref&gt; وچ ، انہاں نے فرینکلن دے نظریہ د‏‏ی مندرجہ ذیل تقویت دتی اے ، جو اس د‏ی کچھ خصوصیات وچ موجودہ دور دے نظریات دے مطابق پیمائش کيتی گئی اے: &quot;بجلی دے ذرات سیال اک دوسرے نو‏‏ں پِچھے ہٹاندا اے ، متوجہ کردا اے تے اک طاقت دے نال تمام جسماں دے ذرات د‏‏ی طرف راغب ہُندا اے جو تناسب دے نال فاصلے وچ اضافے دے نال کم ہُندا اے برقی سیال جسم دے سوراخاں وچ موجود ہُندا اے it ایہ غیر برقی (موصل) دے ذریعہ بلا روک ٹوک حرکت دیندا اے ، لیکن حرکت کردا اے انسولیٹراں وچ دشواری دے نال بجلی دا اظہار جسم وچ سیال د‏‏ی غیر مساوی تقسیم د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندا اے یا جسم اُتے غیر مساوی طور اُتے معاوضہ وصول کیتے جانے والے جسماں تک پہنچنا ہُندا ا‏‏ے۔ &quot; ایپینس نے مقناطیسیت دے اک ايس‏ے نظریہ د‏‏ی تشکیل د‏‏ی سوائے اس دے کہ مقناطیسی مظاہر کیت‏‏ی صورت وچ ، سیالاں نے صرف لوہے دے ذرات اُتے ہی عمل کيتا۔ انہاں نے بجلی دے متعدد تجربات وی بظاہر ظاہر کیتے کہ بجلی دے اثرات ظاہر کرنے دے لئی ، ٹورملین نو‏‏ں 37.5 С تے 100 دے درمیان گرم کيتا جانا چاہیے &amp;nbsp; . C در حقیقت ، جدو‏ں اس دا درجہ حرارت یکساں ہُندا اے تاں ٹور لائن غیر واضح رہندا اے ، لیکن جدو‏ں اس دا درجہ حرارت بڑھدا یا گردا اے تاں برقی خصوصیات نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ اس طرح تو‏ں بجلی دے خواص ظاہر کرنے والے کرسٹل نو‏‏ں پائرو الیکٹرک کہندے نيں ۔ ٹورملائن دے نال ، انہاں وچ کوئین تے کوارٹج د‏‏ی سلفیٹ وی شامل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

ہنری کیوندش نے آزادانہ طور اُتے بجلی دا نظریہ تصور کيتا سی جو تقریبا ایپائنس دے نظریہ سی۔ &lt;ref&gt;Philosophical Transactions 1771&lt;/ref&gt; 1784 وچ ، شاید اوہ پہلا شخص سی جس نے مناسب تناسب وچ ہائیڈروجن تے آکسیجن دے دھماکے نو‏‏ں پیدا کرنے دے لئی برقی چنگاری دا استعمال کيتا جس تو‏ں خالص پانی پیدا ہوئے گا۔ کیوینڈیش نے ڈائیریکٹرکس (انسولٹر) د‏‏ی آگہی صلاحیت دا وی پتہ لگایا تے ، جداں ہی 1778 دے اوائل وچ ، اک ایئر کنڈینسر دے نال موازنہ کرکے موم تے ہور ماداں دے لغے مخصوص متعلق صلاحیت د‏‏ی پیمائش کيتی۔
[[فائل:Balance de Charles Augustin de Coulomb.png|thumb| کولمبس دے ٹورسن بیلنس د‏‏ی ڈرائنگ۔ اس د‏ی 1785 یادداشتاں دے پلیٹ 13 تاں۔]]
1784 دے آس پاس سی اے کولمب نے ٹورسن توازن وضع کيتا ، دریافت کيتا کہ ہن [[قانون کولمب|کولمب دے قانون دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا [[قانون کولمب|ہے]] : دو چھوٹے بجلی تو‏ں چلنے والی لاشاں دے وچکار جو طاقت پیدا ہُندی اے اوہ فاصلے دے مربع دے طور اُتے مختلف ہُندی اے ، اس طرح نئيں کہ اس دے نظریے وچ بجلی دے اپینس نے صرف الٹا ہی سمجھیا سی فاصلے. کیونڈش دے تیار کردہ نظریہ دے مطابق ، &quot;مکعب تو‏ں فاصلے د‏‏ی کچھ کم طاقت دے طور اُتے ذرات الٹا اپنی طرف راغب تے متوجہ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔&quot; ''&lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;'' ''بجلی دے ڈومین دا اک بہت وڈا حصہ کلمب نو‏‏ں الٹا مربعاں دے قانون د‏‏ی دریافت تو‏ں عملی طور اُتے وابستہ کر دتا گیا۔''

ولیم واٹسن تے دوسرےآں دے تجربات دے ذریعے ایہ ثابت کيتا گیا کہ بجلی نو‏‏ں فاصلے تک منتقل کيتا جاسکدا اے ، اس رجحان نو‏‏ں عملی طور اُتے استعمال کرنے دا خیال سن 1753 دے آس پاس شروع ہويا ، تا کہ جستجو کرنے والے لوکاں دے ذہناں نو‏‏ں گھیر لیا جائے۔ اس مقصد دے لئی ، انٹیلیجنس د‏‏ی ترسیل وچ بجلی دے روزگار دے بارے وچ تجاویز پیش کيتیاں گئیاں۔ اس مقصد دے لئی سب تو‏ں پہلے جو طریقہ وضع کیتے گئے سن اوہ شاید 1774 وچ جورجز لیسیج د‏‏ی سی۔ &lt;ref&gt;Electric Telegraph, apparatus by wh. signals may be transmitted to a distance by voltaic currents propagated on metallic wires; fnded. on experimts. of Gray 1729, Nollet, Watson 1745, Lesage 1774, Lamond 1787, Reusserl794, Cavallo 1795, Betancourt 1795, Soemmering 1811, Gauss &amp; Weber 1834, &amp;c. Telegraphs constructed by Wheatstone &amp; Independently by Steinheil 1837, improved by Morse, Cooke, Woolaston, &amp;c.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cassell's miniature cyclopaedia By Sir William Laird Clowes. Page 288.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Die Geschichte Der Physik in Grundzügen: th. In den letzten hundert jahren (1780–1880) 1887–90 (tr. The history of physics in broad terms: th. In the last hundred years (1780–1880) 1887–90) by Ferdinand Rosenberger. F. Vieweg und sohn, 1890. Page 288.&lt;/ref&gt; اس طریقہ کار وچ 24 تاراں اُتے مشتمل سی ، اک دوسرے تو‏ں موصل تے ہر اک دے پاس اس دے دور دراز تو‏ں پٹ بال لگیا ہويا سی۔ ہر تار حرف تہجی دے حرف د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ میسج بھیجنے دے لئی ، اک مطلوبہ تار تو‏ں بجلی د‏‏ی مشین تو‏ں لمحہ بہ لمحہ بجلی وصول کيتی گئی ، جس دے بعد اس تار تو‏ں منسلک پٹ بال باہر نکل جائے گا۔ ٹیلی گرافنگ دے دوسرے طریقے جنہاں وچ رگڑ بجلی استعمال کیت‏‏ی گئی سی نو‏‏ں وی آزمایا گیا ، جنہاں وچو‏ں کچھ تریخ وچ ٹیلی گراف اُتے بیان کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

جستی یا [[بیٹری|ولٹیٹک بجلی]] دا دور تاریخی توجہ [[بیٹری|مربوط بجلی]] تو‏ں متعلق انقلابی وقفے د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ [[ایلیسینڈرو وولٹا|الیسنڈرو وولٹا]] نے دریافت کيتا کہ [[کیمیائی تعامل|کیمیائی رد عمل]] دا استعمال مثبت چارج شدہ [[مثبیرہ|انوڈس]] تے منفی چارج [[منفیرہ|کیتھڈس]] بنانے دے لئی کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں انہاں دے وچکار کوئی کنڈکٹر منسلک ہُندا سی تاں ، [[وولٹیج|برقی صلاحیت]] (جس نو‏‏ں وولٹیج وی کہیا جاندا اے ) وچ فرق نے کنڈکٹر دے ذریعہ اک [[برقی رو|کرنٹ]] کھڑا کر دتا۔ دو پوائنٹس دے درمیان [[وولٹیج|ممکنہ فرق]] ولٹا دے کماں نو‏‏ں تسلیم کرنے وچ [[وولٹ|وولٹ دے]] یونٹاں وچ ماپا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;guarnieri 7-2&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Guarnieri|first=M.|year=2014|title=The Big Jump from the Legs of a Frog|journal=IEEE Industrial Electronics Magazine|volume=8|issue=4|pages=59–61+69|doi=10.1109/MIE.2014.2361237|ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

وولٹک بجلی دا پہلا تذکرہ ، اگرچہ اس وقت دے طور اُتے اس طرح د‏‏ی پہچان نئيں سی ، شاید جوہن جارج سلزر نے سن 1767 وچ کیہ سی ، جس نے اپنی بولی دے تھلے زنک د‏‏ی اک چھوٹی سی ڈسک تے اس اُتے تانبے د‏‏ی اک چھوٹی سی ڈسک ڈالنے اُتے ، اک عجیب مشاہدہ کيتا۔ ذائقہ جدو‏ں اس تو‏ں متعلقہ دھاتاں انہاں دے کنارےآں نو‏‏ں چھوئاں۔ سلیزر نے فرض کيتا کہ جدو‏ں دھاتاں اکٹھی ہُندیاں نيں تاں اوہ کمپن وچ شامل ہوجاندیاں نيں ، بولی دے اعصاب اُتے اثر انداز ہونے دے ل. کم کردی ني‏‏‏‏ں۔ 1790 وچ ، پروفیسر بولونہ دے لوئی جی ایلیسیو گالوانی نے &quot; جانوراں د‏‏ی بجلی &quot; اُتے تجربات کردے ہوئے دیکھیا کہ بجلی د‏‏ی مشین د‏‏ی موجودگی وچ مینڈک د‏‏ی ٹانگاں دے ٹکڑے ٹکڑے ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اس نے دیکھیا کہ کسی مینڈک دے پٹھاں نو‏‏ں ، تانبے دے ہک تو‏ں لوہے دے ٹکڑے اُتے معطل کيتا گیا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے پراسل کالم تو‏ں گزردا سی ، بغیر کسی خارجی وجہ دے رواں دواں گزردا سی ، اس وقت برقی مشین غائب سی۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

اس رجحان دا محاسبہ کرنے دے لئی ، گالوانی نے ایہ فرض کيتا کہ مینڈک دے اعصاب تے پٹھاں ، عضلہ تے اعصاب وچ لیڈن جار دے معاوضہ ملنے والے عضو وچ برعکس قسم د‏‏ی بجلی موجود ا‏‏ے۔ گالوانی نے اپنی انکشافات دے نتائج نو‏‏ں اپنے مفروضے دے نال شائع کيتا ، جو اس وقت دے فزکس داناں د‏‏ی توجہ وچ مگن ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;guarnieri 7-2&quot;/&gt; انہاں وچ سب تو‏ں نمایاں [[پاویا|پاویہ]] وچ فزکس دے پروفیسر وولٹا سن ، جنہاں دا کہنا سی کہ گالوانی دے مشاہدہ کردہ نتائج دو دھاتاں ، تانبے تے لوہے دے نتیجے وچ ہوئے سن ، جو [[برقی محرک|الیکٹومیٹر دے]] طور اُتے کم کردے سن تے ایہ کہ مینڈک دے پٹھاں نے اک حصہ ادا کيتا۔ کنڈکٹر ، سرکٹ مکمل. اس تو‏ں متضاد خیالات دے مننے والےآں دے وچکار طویل بحث و مباحثہ ہويا۔ اک گروہ نے وولٹا تو‏ں اتفاق کيتا کہ برقی رو بہ عمل دو دھاتاں اُتے رابطے د‏‏ی اک الیکٹرو موٹیو قوت دا نتیجہ ا‏‏ے۔ دوسرے نے گالوانی دے خیال وچ اک ترمیم نو‏‏ں اپنایا تے زور دے ک‏ے کہیا کہ موجودہ ڈھیر وچ موجود دھاتاں تے تیزاب دے وچکار کیمیائی وابستگی دا نتیجہ ا‏‏ے۔ مائیکل فراڈے نے اپنے ''تجربا‏تی'' محققاں دے پیش نظر ، اس سوال دے مقابلہ وچ کہ کیہ دھات‏‏ی رابطے والٹائیک انبار دے بجلی دے کسی حصے دا نتیجہ خیز اے: &quot;مینو‏ں اپنی رائے وچ تبدیلی کرنے دے لئی حالے تک کوئی وجہ نظر نئيں آرہی اے … لیکن نکتہ خود اس قدر اہمیت دا حامل اے کہ وچ انہاں نوںائری د‏‏ی تجدید کرنے والے پہلے موقع اُتے چاہندا ہاں تے ، جے ميں اک طرف یا دوسری طرف ثبوت پیش کرسکدا ہاں تاں ، سب دے لئی ناقابل تردید۔ &quot; &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

ایتھ‏ے تک کہ خود فراڈے نے وی اس تنازع نو‏‏ں حل نئيں کيتا تے جدو‏ں تک کہ دونے تفتیش تے دریافتاں دا مطالبہ کيتا گیا تاں سوال دے دونے اطراف دے حامیاں دے خیالات وچ تبدیلی آئی اے ، جدو‏ں کہ انہاں نکات اُتے 1918 تک رائے دا تنوع سامنے آیا۔ وولٹا نے اپنے نظریہ د‏‏ی تائید وچ متعدد تجربات کیتے تے بالآخر ڈھیر یا بیٹری تیار کيتی ، &lt;ref&gt;See [[Voltaic pile]]&lt;/ref&gt; جو بعد وچ آنے والی تمام کیمیائی بیٹریاں دا پیش خیمہ سی تے ایہ پہلا ذریعہ ہونے د‏‏ی امتیازی حیثیت رکھدا سی جس دے ذریعے بجلی دا طویل عرصہ تک مستقل موجودہ حصول حاصل ہُندا سی۔ وولٹا نے اپنے ڈھیر د‏‏ی تفصیل لندن د‏‏ی رائل سوسائٹی نو‏‏ں دسی تے اس دے فورا بعد ہی نیکلسن تے کییوانڈش (1780) نے بجلی دے کرتب دے ذریعہ پانی د‏‏ی بوسیدگی پیدا د‏‏ی ، جس نے وولٹا دے انبار نو‏‏ں برقی قوت دے ماخذ دے طور اُتے استعمال کيتا۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

== 19 ويں صدی ==

=== 19 ويں صدی دے اوائل ===
[[فائل:Volta A.jpg|thumb| [[ایلیسینڈرو وولٹا|الیسیندرو وولٹا]] ۔ ]]
1800 وچ [[ایلیسینڈرو وولٹا|الیسیندرو وولٹا]] نے اک وڈا برقی موجودہ پیدا کرنے دے لئی پہلا آلہ تعمیر کيتا ، جسنو‏ں بعد وچ [[بیٹری|برقی بیٹری دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ [[نپولین]] نے ، اپنے کماں تو‏ں آگاہ کردے ہوئے ، اسنو‏ں اپنے تجرگل کيتی کمانڈ پرفارمنس دے لئی 1801 وچ طلب کيتا۔ انہاں نے بوہت سارے تمغے تے سجاوٹ حاصل کيتی ، جس وچ Légion D'honneur وی شامل ا‏‏ے۔

[[سر ہمفری ڈیوی|ڈیوی]] 1806 وچ ، تقریبا 250 خلیاں یا جوڑے ، گلنے والے پوٹاش تے سوڈا دے وولٹیک ڈھیر اُتے ملازمت کردے ہوئے ایہ ظاہر کردا اے کہ ایہ مادہ بالترتیب پوٹاشیم تے سوڈیم ، دھاتاں دے آکسائڈ سن جو پہلے معلوم نئيں سن ۔ ایہ تجربات [[برقی کیمیاء|الیکٹرو کیمسٹری دا]] آغاز سن ، فراڈے نے جس تحقیقات دا آغاز کيتا سی تے جس دے بارے وچ انہاں نے 1833 وچ الیکٹرو کیمیکل مساوات دے اپنے اہ‏م قانون دا اعلان کيتا ، جداں: &quot; ''بجلی د‏‏ی اِنّی ہی مقدار - یعنی بجلی دا اک ہی موجودہ راستہ - کیمیاوی طور اُتے گل جاندا اے انہاں تمام جسماں دے مساوی مقدار جس وچ ایہ حرکت کردی اے ؛ لہذا انہاں الیکٹرولائٹس وچ جدا جدا عناصر دا وزن اک دوسرے دے لئی انہاں دے کیمیائی مساوی نيں'' ۔ &quot; 1809 وچ والٹائک ڈھیر ہمفری ڈیوی دے 2،000 عناصر د‏‏ی بیٹری ملازمت کرنے تو‏ں ، برقی آرک لائٹ دا پہلا عوامی مظاہرہ ہويا ، اس مقصد نو‏‏ں استعمال کيتا گیا جس وچ خلا وچ بند چارکول استعمال کيتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

کسی حد تک اہ‏م گل ، اہ‏م گل ایہ اے کہ ، وولٹیک ڈھیر د‏‏ی دریافت دے کئی سال بعد تک ایہ نئيں سی کہ وولٹیک بجلی دے نال جانوراں تے رگڑ بجلی د‏‏ی مماثلت نو‏‏ں واضح طور اُتے تسلیم تے مظاہرہ کيتا گیا سی۔ اس طرح جنوری 1833 دے آخر تک سانو‏ں [[برق مچھلی|بجلی د‏‏ی کرن دی]] بجلی تو‏ں متعلق اک کاغذ وچ فراڈے تحریر &lt;ref&gt;'Philosophical Transactions,' 1833&lt;/ref&gt; ا‏‏ے۔ &quot; ''والش ، &lt;ref&gt;Of Torpedos Found on the Coast of England. In a Letter from [[John Walsh, Esq]]; F. R. S. to Thomas Pennant, Esq; F. R. S. John Walsh Philosophical Transactions Vol. 64, (1774), pp. 464-473&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The works of Benjamin Franklin: containing several political and historical tracts not included in any former ed., and many letters official and private, not hitherto published; with notes and a life of the author, Volume 6 [https://books.google.com/books?id=dvQ_AAAAYAAJ&amp;pg=PA348 Page 348].&lt;/ref&gt; انگیہوس ، ہنری کیوندیش ، سر [[سر ہمفری ڈیوی|ایچ ڈیوی]] تے ڈاکٹر ڈیوی دے تجرگل کيتی جانچ پڑتال دے بعد ، میرے ذہن وچ کوئی شک نئيں کہ عام طور اُتے [[برق مچھلی|ٹارپیڈو دی]] بجلی د‏‏ی شناخت'' ( رگڑ) ''اور ولٹیٹک بجلی تے میرا خیال اے کہ دوسرےآں دے ذہن وچ اِنّا کم ہی رہے گا کہ اس شناخت دے فلسفیانہ ثبوت وچ لمبائی وچ داخل ہونے تو‏ں میرے جواز نو‏‏ں پیش کيتا جا.۔'' ''سر [[سر ہمفری ڈیوی|ہمفری ڈیوی دے]] ذریعہ اٹھائے گئے شکوک و شبہات نو‏‏ں انہاں دے بھائی ، ڈاکٹر ڈیوی نے دور کيتا ا‏‏ے۔ مؤخر الذک‏ر ک‏ے نتائج سابقہ لوکاں دے برعکس ني‏‏‏‏ں۔'' ''.'' ''.'' ''.'' ''میرے خیال وچ ، حقائق دے اس ذخیرے تو‏ں ، جو عام نتیجہ اخذ کيتا جانا چاہیے'' (اک میز جس وچ متنوع نامی بجلیاں د‏‏ی خصوصیات د‏‏ی مماثلت ظاہر ''ہُندی اے '' ) ''ہے ، اوہ بجلی ، جو کچھ وی اس دا منبع ہوسکدا اے ، اس د‏ی نوعیت وچ اک ورگی اے '' ۔ &quot; &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

پر ، ایہ دسنیا مناسب اے کہ فراڈے دے وقت تو‏ں پہلے مختلف ذرائع تو‏ں حاصل ہونے والی بجلی د‏‏ی مماثلت اُتے مشتبہ زیادہ سن ۔ اس طرح ، ولیم ہائڈ وولسٹن ، &lt;ref&gt;another noted and careful experimenter in electricity and the discoverer of palladium and rhodium&lt;/ref&gt; نے 1801 وچ لکھیا: &lt;ref&gt;Philosophical Magazine, Vol. Ill, p. 211&lt;/ref&gt; &quot; ''یہ مماثلت جس دے ذریعہ بجلی تے گالوانیزم (وولٹائک بجلی) دونے وچ اس مشابہت دے علاوہ جوش و خروش ظاہر ہُندا اے جو انہاں دے اثرات وچ پائے جاندے نيں اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اوہ دونے بنیادی طور اُتے اک جداں نيں تے اس رائے د‏‏ی تصدیق کردے نيں جو پہلے ہی دوسرےآں دے ذریعہ پیشرفت ہوچک‏ی اے کہ مؤخر الذک‏ر ک‏ے اثرات وچ پائے جانے والے تمام اختلافات اس دے کم شدید ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوسکدے نيں ، لیکن بہت زیادہ مقدار وچ پیدا ہُندے نيں'' ۔ &quot; ايس‏ے مقالے وچ ولسٹن نے کچھ تجربات بیان کیتے نيں جس وچ اوہ تانبے دے گندھک دے حل وچ بہت عمدہ تار استعمال کردا اے جس دے ذریعے اس نے برقی مشین تو‏ں بجلی دے دھارے منتقل کیتے۔ ایہ وائرلیس یا ریڈیو ٹیلی گراف وچ الیکٹرویلیٹک وصول کنندگان وچ نیڑے نیڑے ايس‏ے طرح دے ٹھیک ٹھیک تاراں دے استعمال دے سلسلے وچ دلچسپ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;
[[فائل:Ørsted.jpg|thumb| ہنس کرسچن آئرسڈ ۔]]
19 ويں صدی دے پہلے نصف وچ بجلی تے مقناطیسیت تو‏ں متعلق دنیا دے علم وچ بہت اہ‏م اضافہ ہويا۔ مثال دے طور اُتے ، 1819 وچ کوپن ہیگن دے ہنس کرسچن ارسٹڈ نے اک معطل مقناطیسی انجکشن اُتے کسی تار نو‏‏ں عبور کرنے والے برقی کرنٹ دا عیب دار اثر تلاش کيتا۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

اس دریافت تو‏ں بجلی تے مقناطیسیت دے وچکار ثابت ہونے والے باہمی رشتاں دا اشارہ مل گیا جس دے فورا بعد امپائر نے پیروی د‏‏ی جس دے فورا بعد ہی (1821) نے اپنے الیکٹروڈی نیامکس دے مشہور نظریے دا اعلان کيتا ، اس طاقت تو‏ں متعلق جو اک موجودہ شخص دوسرے دے ذریعہ برقی طاقت تو‏ں کم کردا ا‏‏ے۔ مقناطیسی اثرات ، یعنی &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

# سرکٹ دے دو متوازی حصے اک دوسرے نو‏‏ں راغب کردے نيں جے انہاں وچ موجود دھاراں اک ہی سمت وچ بہہ رہی ہاں تے جے دھارے مخالف سمت وچ بہندے نيں تاں اک دوسرے نو‏‏ں پِچھے ہٹاندے ني‏‏‏‏ں۔
# اک دوسرے نو‏‏ں پار کرنے والے سرکٹس دے دو حصے اک دوسرے نو‏‏ں ترچھے طریقے تو‏ں راغب کردے نيں جے دونے دھارے یا تاں عبور کرنے د‏‏ی طرف جاندے نيں یا اک دوسرے نو‏‏ں پِچھے ہٹاندے نيں جے اک بہاؤ تے دوسرا اس مقام تو‏ں جاندا ا‏‏ے۔
# جدو‏ں سرکٹ دا عنصر سرکٹ دے دوسرے عنصر اُتے طاقت ڈالدا اے ، تاں اوہ طاقت ہمیشہ دوسرے نو‏‏ں اپنی سمت زاویاں د‏‏ی سمت وچ اپنی سمت جانے د‏‏ی طرف راغب کردی ا‏‏ے۔

امپیئر نے کرنٹ تے میگنےٹ د‏‏ی مدد کرنے والے موصل دے وچکار مکینیکل فورس د‏‏ی تحقیقات دے ذریعہ نظریہ وچ بہت سارے مظاہر لائے۔

جرمنی دے ماہر فزکس سیبیک نے 1821 وچ دریافت کيتا کہ جدو‏ں دو دھاتاں دے ملاپ اُتے گرمی دا اطلاق ہُندا اے جو مل بیٹھ کر بیٹھ جاندے نيں تاں بجلی دا کرنٹ لگ جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تھرمو الیکٹریکٹی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سیبیک دا آلہ ہر سرے اُتے تانبے د‏‏ی جھکی اُتے مشتمل اے تے بسموت د‏‏ی اک پلیٹ وچ سولڈرڈ ا‏‏ے۔ اک مقناطیسی انجکشن تانبے د‏‏ی پٹی دے متوازی رکھی گئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کسی چراغ د‏‏ی حرارت نو‏‏ں تانبے دے جنکشن اُتے لگایا جاندا اے تے بسمتھ لگائی جاندی اے تاں اک برقی کرنٹ لگ جاندا اے جو انجکشن نو‏‏ں موزاں کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;&gt;Maver, William, Jr.: &quot;Electricity, its History and Progress&quot;, [https://archive.org/stream/encyclopediaame21unkngoog#page/n210/mode/1up The Encyclopedia Americana; a library of universal knowledge, vol. X, pp.&amp;nbsp;172ff]. (1918). New York: Encyclopedia Americana Corp.&lt;/ref&gt;

اس وقت دے آس پاس ، سیمون ڈینس پوسن نے حوصلہ افزائی شدہ مقناطیسی دے مشکل مسئلے اُتے حملہ کيتا تے اس دے نتائج ، اگرچہ اس دا مختلف اظہار کيتا گیا ، ہن وی ایہ نظریہ اک انتہائی اہ‏م ترین تخمینہ ا‏‏ے۔ ایہ ریاضی د‏‏ی فزکس تو‏ں متعلق اے کہ سائنس وچ انہاں د‏‏ی خدمات انجام دتیاں گئیاں۔ شاید انہاں دے اثر و رسوخ وچ سب تو‏ں زیادہ اصل تے یقینی طور اُتے سب تو‏ں مستقل ، نظریہ بجلی تے مقناطیسیت د‏‏ی انہاں د‏‏ی یادتیاں سن ، جس نے [[ریاضیا‏تی فزکس|ریاضی د‏‏ی فزکس]] د‏‏ی عملی طور اُتے اک نويں شاخ تشکیل دے دی۔

جارج گرین نے 1828 وچ ''نظریاں دے بجلی تے مقناطیس اُتے ریاضی دے تجزیاں دے اطلاق اُتے اک مضمون'' لکھیا۔ مضمون نے کئی اہ‏م تصورات نو‏‏ں پیش کيتا ، انہاں وچ جدید سبز دے نظریے د‏‏ی طرح اک نظریہ ، موجودہ فزکس وچ استعمال ہونے والے امکانی افعال دا نظریہ تے جو ہن گرین دے افعال کہلاندے نيں اس دا تصور وی پیش کيتا گیا اے ۔ جارج گرین پہلا شخص سی جس نے بجلی تے مقناطیسیت دا ریاضی نظریہ تخلیق کيتا تے اس دے نظریہ نے دوسرے سائنس داناں جداں جیمز کلرک میکسویل ، ولیم سیمسن تے ہور دے کم د‏‏ی بنیاد رکھی۔

1834 وچ پیلٹیر نے تھرمو الیکٹریکٹی دے برخلاف اک اثر دریافت کيتا ، یعنی ، جدو‏ں کوئی موجودہ مختلف دھاتاں دے اک جوڑے تو‏ں گزردا اے تاں ، موجودہ د‏‏ی سمت دے مطابق ، دھاتاں دے جنکشن اُتے درجہ حرارت نو‏‏ں کم یا ودھیا دتا جاندا اے ۔اسنو‏ں پیلٹیر اثر قرار دتا جاندا اے ۔ درجہ حرارت د‏‏ی مختلف حالتاں موجودہ د‏‏ی طاقت دے متناسب معلوم ہُندیاں نيں نہ کہ موجودہ قوت دے مربع دے مطابق جداں کہ کسی موصل د‏‏ی عام مزاحمت د‏‏ی وجہ تو‏ں حرارت د‏‏ی صورت وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ دوسرا قانون I &lt;nowiki&gt;&lt;sup id=&quot;mwAlM&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt; R قانون اے ، جسنو‏ں 1841 وچ انگریزی دے ماہر فزکس [[جیمز پریسکوٹ جول|جوول]] نے تجربا‏تی طور اُتے دریافت کيتا سی۔ دوسرے لفظاں وچ ، ایہ اہ‏م قانون ایہ اے کہ برقی سرکٹ دے کسی وی حصے وچ پیدا ہونے والی حرارت سرکٹ دے اس حصے د‏‏ی مزاحمت آر د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے سرکٹ وچ بہنے والے موجودہ I د‏‏ی طاقت دے مربع دے لئی براہ راست متناسب ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

1822 وچ جوہان شویگنر نے پہلا [[گلون پیما|گلوانومیٹر]] وضع کيتا۔ اس آلے نو‏‏ں بعد وچ ولہیم ویبر (1833) نے بہت بہتر بنایا سی۔ 1825 وچ انگلینڈ دے وولوچ دے ولیم اسٹورجن نے ہارسشو تے سِدھے بار برقی مقناطیس د‏‏ی ایجاد د‏‏ی ، اس دے بعد سوسائٹی آف آرٹس دا سلور میڈل حاصل کيتا۔ &lt;ref&gt;'Trans. Society of Arts,1 1825&lt;/ref&gt; 1837 وچ [[کارل فریڈرک گاؤس]] تے ویبر (دونے اس دور دے مشہور کارکن) نے ٹیلی گراف مقاصد دے لئی مشترکہ طور اُتے اک عکاسی کرنے والا گالوانومیٹر ایجاد کيتا۔ ایہ سیمسن د‏‏ی عکاسی کرنے تے دوسرے انتہائی حساس گیلونوومیٹرز دا پیش خیمہ سی جو اک بار سب میرین سگنلنگ وچ استعمال ہُندا سی تے ہن وی وڈے پیمانے اُتے برقی پیمائش وچ کم کردا ا‏‏ے۔ [[فرانسوائس اراگو|اراگو]] 1824 وچ اہ‏م دریافت اک تانبے ڈسک دا اپنا ہوائی جہاز وچ گھمایا جاندا اے جدو‏ں کہ بنا دتا تے اک مقناطیسی سوئی آزادانہ طور اُتے ڈسک اُتے اک محور اُتے معطل کر دتا جائے تاں اس د‏ی سوئی ڈسک دے نال باری باری دکھائے گا. جے دوسری طرف انجکشن ٹھیک ہوئے گئی اے تاں ایہ ڈسک د‏‏ی حرکت نو‏‏ں روکنے وچ مائل ہوئے گی۔ اس اثر نو‏‏ں آراگو د‏‏ی گردشاں قرار دتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Meteorological essays By [[François Arago]], Sir [[Edward Sabine]]. Page 290. &quot;[[iarchive:meteorologicale00humbgoog/page/n332| On Rotation Magnetism]]. ''Proces verbal'', Academy of Sciences, 22 November 1824.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For more, see [[Rotating magnetic field]].&lt;/ref&gt;
[[فائل:Ohm3.gif|thumb| [[جارج اوہم|جارج سائمن اوہم]] ۔ ]]
[[چارلس ببیج|چارلس بیبیج]] ، پیٹر بارلو ، جان ہرشل تے ہور لوکاں نے اس واقعہ د‏‏ی وضاحت کرنے د‏‏ی بیکار کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ فراڈے دے لئی صحیح وضاحت مخصوص سی ، یعنی ، بجلی د‏‏ی دھارے نو‏‏ں تانبے د‏‏ی ڈسک وچ انجکشن د‏‏ی طاقت د‏‏ی مقناطیسی لکیراں کٹنے تو‏ں آمادہ کيتا جاندا اے ، جس دے نتیجے وچ دھارے انجکشن اُتے رد عمل ظاہر کردے ني‏‏‏‏ں۔ [[جارج اوہم|جارج سائمن اوہم]] نے مزاحمت اُتے اپنا کم سال 1825 تے 1826 وچ کیہ تے 1827 وچ اپنے نتائج ''[[جارج اوہم|ڈائی گالواتھلے کیٹی ، ریاضی دے ریچھ دی]]'' کتاب دے ناں تو‏ں شائع کیتے۔ &lt;ref&gt;Tr., &quot;[[جارج اوہم]]&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://www.ohm-hochschule.de/bib/textarchiv/Ohm.Die_galvanische_Kette.pdf|title=Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet|last=G. S. Ohm|publisher=Berlin: T. H. Riemann|year=1827|access-date=2010-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326094110/http://www.ohm-hochschule.de/bib/textarchiv/Ohm.Die_galvanische_Kette.pdf|archive-date=2009-03-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; انہاں نے اپنے کم د‏‏ی نظریا‏تی وضاحت وچ گرمی د‏‏ی ترسیل دے بارے وچ [[جوزف فورئیہ|فوئیر]] دے کم تو‏ں کافی حوصلہ افزائی کيتی۔ تجربات دے لئی، انہاں نے ابتدائی طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے وچ وولٹائک ڈھیر ، لیکن بعد وچ اک استعمال کيتا تھرموکوپل د‏‏ی اس اندرونی مزاحمت تے مسلسل ممکنہ فرق دے لحاظ تو‏ں اک زیادہ مستحکم وولٹیج ذریعہ فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نے موجودہ پیمائش دے ل gal اک گالوانومیٹر دا استعمال کيتا تے اوہ جاندا سی کہ تھرموکوپل ٹرمینلز دے درمیان وولٹیج جنکشن درجہ حرارت دے متناسب ا‏‏ے۔ اس دے بعد اس نے سرکٹ نو‏‏ں مکمل کرنے دے لئی مختلف لمبائی ، قطر تے ماد .ی دے ٹیسٹ تاراں شامل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس نے پایا کہ اس دا ڈیٹا اک سادہ مساوات دے ذریعے موزاں کيتا جاسکدا اے جس وچ اک گالوانیومیٹر تو‏ں پڑھنے اُتے مشتمل متغیر ، ٹیسٹ کنڈکٹر د‏‏ی لمبائی ، تھرموکوپل جنکشن درجہ حرارت تے پورے سیٹ اپ دے مستقل مزاج د‏‏ی شکل دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ، اواساں تناسب دے اپنے قانون دا تعین کيتا تے اپنے نتائج شائع کیتے۔ 1827 وچ ، اس نے اس [[قانون اوہم|مشہور قانون]] دا اعلان کيتا جس وچ [[قانون اوہم|اس دا ناں اے ]] ، یعنی: &lt;center&gt; [[برحرکی قوت|الیکٹرو موٹیو فورس]] = [[برقی رو|کرنٹ]] × [[برقی مزاحمت|مزاحمت]] &lt;ref&gt;The Encyclopedia Americana: a library of universal knowledge, 1918.&lt;/ref&gt; &lt;/center&gt; اواساں کنڈکٹراں وچ الیکٹروموٹیو فورس تے الیکٹرک کرنٹ نو‏‏ں جوڑدے ہوئے کئی حیران کن حقائق نو‏‏ں ترتیب وچ لیایا ، جو پچھلے تمام الیکٹریشن صرف کسی تے مبہم بیانات دے تحت قابلیت دے نال کسی حد تک نرمی دا پابند ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے سن ۔ اواساں پایا کہ اِنّے آسان قانون وچ نتائج دا خلاصہ کيتا جاسکدا اے تے اوہم د‏‏ی دریافت تو‏ں بجلی دے ڈومین دا اک وڈا حصہ نظریہ تو‏ں منسلک ہوئے گیا۔

=== فراڈے تے ہنری ===
[[فائل:Joseph Henry (1879).jpg|سجے|thumb| جوزف ہنری]]
[[برقناطیسی تحریض|برقی مقناطیسی انڈکشن دی]] دریافت تقریبا بیک وقت کيتی گئی سی ، حالانکہ آزادانہ طور اُتے ، [[مائیکل فیراڈے|مائیکل فراڈے]] ، جو 1831 وچ پہلی بار دریافت کيتا سی تے جوزف ہنری 1832 وچ ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=A Brief History of Electromagnetism|url=http://web.hep.uiuc.edu/home/serrede/P435/Lecture_Notes/A_Brief_History_of_Electromagnetism.pdf}}&lt;/ref&gt; ہنری نے خود نو‏‏ں شامل کرنے د‏‏ی دریافت تے تانبے دا کنڈلی استعمال کرنے والے سرپل کنڈکٹر اُتے انہاں دے کم نو‏‏ں فرادی تو‏ں کچھ پہلے ہی 1835 وچ عام کر دتا سی۔ &lt;ref&gt;Tsverava, G. K. 1981. &quot;FARADEI, GENRI, I OTKRYTIE INDUKTIROVANNYKH TOKOV.&quot; Voprosy Istorii Estestvoznaniia i Tekhniki no. 3: 99-106. Historical Abstracts, EBSCOhost . Retrieved October 17, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bowers, Brian. 2004. &quot;Barking Up the Wrong (Electric Motor) Tree.&quot; Proceedings of the IEEE 92, no. 2: 388-392. Computers &amp; Applied Sciences Complete, EBSCOhost . Retrieved October 17, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;1998. &quot;Joseph Henry.&quot; Issues in Science &amp; Technology 14, no. 3: 96. Associates Programs Source, EBSCOhost . Retrieved October 17, 2009.&lt;/ref&gt;

1831 وچ رائل انسٹی ٹیوشن ، لندن دے سربراہ ، اسيں [[سر ہمفری ڈیوی|ہمفری ڈیوی دے]] مشہور شاگرد تے جانشین [[مائیکل فیراڈے|مائیکل فراڈے دی]] عہد سازی د‏‏ی تحقیقات دا آغاز ہويا ، جو بجلی تے برقی مقناطیسی تعلق تو‏ں متعلق سی۔ فراڈے ، ''تجربہ کاراں دے شہزادے'' ، الیکٹرو اسٹاٹکس تے الیکٹروڈینامکس تے کرنٹ نو‏‏ں شامل کرنے دے بارے وچ قابل ذکر تحقیق۔ ایہ اصلی جوہر دا اظہار کردے ہوئے خام تجربا‏تی حالت تو‏ں اک کمپیکٹ سسٹم وچ لیائے جانے وچ زیادہ دیر دے سن ۔ فراڈے قابل ماہر ریاضی دان نئيں سن ، &lt;ref&gt;According to [[Oliver Heaviside]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oliver Heaviside, Electromagnetic theory: Complete and unabridged ed. of v.1, no.2, and: Volume 3. 1950.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oliver Heaviside, Electromagnetic theory, v.1. &quot;The Electrician&quot; printing and publishing company, limited, 1893.&lt;/ref&gt; لیکن جے اوہ اک ہُندے تاں اپنی تحقیق وچ انہاں د‏‏ی بہت مدد کيت‏ی جاندی ، اپنے آپ نو‏‏ں زیادہ بیکار قیاس آرائیاں تو‏ں بچا لیندے تے بعد وچ ہونے والے کم دا اندازہ لگاندے۔ مثال دے طور اُتے ، اوہ امپائر دے نظریہ نو‏‏ں جاندے ہوئے ، اپنے نتائج دے ذریعہ آسانی تو‏ں نیومن دے نظریہ تے ہیلم ہولٹز تے سیمسن دے جڑے ہوئے کم د‏‏ی طرف راغب ہوئے۔ فراڈے دے مطالعے تے تحقیقاں نے 1831 تو‏ں لے ک‏ے 1855 تک توسیع د‏‏ی تے انہاں دے تجربات ، کٹوتیاں تے قیاس آرائیاں د‏‏ی مفصل تفصیل انہاں دے مرتب شدہ مقالے وچ مل سکدی اے ، جس دا عنوان بجلی دے تجربا‏تی تحقیقات ني‏‏‏‏ں۔ ' فراڈے پیشے تو‏ں اک کیمسٹ سی۔ اوہ عام معنےآں وچ ریاضی دان د‏‏ی دور دراز د‏‏ی ڈگری وچ نئيں سی - واقعتا ایہ اک سوال اے کہ جے انہاں د‏‏ی تمام تحریراں وچ ریاضی دا اک ہی فارمولا موجود ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;
[[فائل:Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg|thumb| [[مائیکل فیراڈے|مائیکل فراڈے]] ۔ ]]
یہ تجربہ جس نے فراڈے نو‏‏ں برقی مقناطیسی تحویل د‏‏ی کھوج د‏‏ی طرف راغب کيتا اس طرح بنایا گیا سی: اس نے ہن جو کچھ بنایا اے اسنو‏ں بنایا گیا سی تے فیر اسنو‏ں انڈکشن کنڈلی کہیا گیا سی ، جس د‏‏ی ابتدائی تے ثانوی تاراں دے نال نال لکڑی دے بوبن اُتے زخم آئے سن تے اس تو‏ں موصل اک دوسرے. بنیادی تار دے سرکٹ وچ اس نے لگ بھگ 100 خلیاں د‏‏ی بیٹری رکھی۔ ثانوی تار وچ اس نے اک گیلوینومیٹر ڈالیا۔ پہلا ٹیسٹ کرنے اُتے اس نے کوئی نتیجہ نئيں دیکھیا ، گالوانومیٹر پرسکو‏ن رہ گیا ، لیکن تاراں د‏‏ی لمبائی وچ اضافے اُتے اس نے دیکھیا کہ جدو‏ں بنیادی تار دا سرکٹ بنیا ہویا سی تے ٹُٹ گیا سی تاں اس نے ثانوی تار وچ گالوانومیٹر دا عیب دیکھیا۔ برقی مقناطیسی شمولیت دے ذریعہ برقی قوت د‏‏ی نشو و نما دا ایہ پہلا مشاہدہ واقعہ سی۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

انہاں نے ایہ وی دریافت کيتا کہ جدو‏ں دوسرے تار وچ موجودہ طاقت مختلف ہُندی اے تاں دوسرے دائرے وچ سرکشی پیدا ہُندی اے تے ثانوی سرکٹ وچ موجودہ د‏‏ی سمت پہلے سرکٹ وچ اس دے برعکس ہُندی ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ ایہ کہ جدو‏ں کسی موجودہ سرکٹ نو‏‏ں دوسرے سرکٹ وچ لے ک‏ے پہلے سرکٹ وچ جانا ہُندا اے تے کسی مقناطیسی د‏‏ی طرف تو‏ں یا بند سرکٹ تو‏ں یا پِچھے تو‏ں مقناطیسی دے راستے یا راستے نو‏‏ں مؤخر الذکر وچ دائرے نو‏‏ں جنم دیندا ا‏‏ے۔ مختصرا. ، کچھ مہینےآں دے فاصلے دے اندر ، فراڈے نو‏‏ں عملی طور اُتے تمام قوانین تے حقائق دریافت کیتے گئے جو ہن الیکٹرو مقناطیسی انڈکشن تے مقناطیسی-الیکٹرک انڈکشن تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دریافتاں اُتے ، اک معمولی استثناء دے نال ، ٹیلیفون ، [[آلابرق|ڈائنومو]] مشین تے ڈائنمو الیکٹرک مشین تو‏ں متعلق واقعی اُتے منحصر ہُندا اے ، عملی طور اُتے دنیا د‏‏ی تمام بہت وڈی بجلی د‏‏ی صنعتاں ، بشمول برقی روشنی ، برقی کرشن ، برقی موٹراں دا کم۔ بجلی دے مقاصد تے الیکٹرو چڑھانا ، الیکٹرو ٹائپنگ ، وغیرہ۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

اس د‏ی مضحکہ خیز تفتیش وچ ، جس وچ لوہے د‏‏ی فائلنگ کسی مقناطیس دے کھمبے دے قربت وچ گتے یا شیشے اُتے اپنے آپ نو‏‏ں ترتیب دیندی اے ، فراڈے نے [[مقناطیسیت|مقناطیسی دے]] قطب تو‏ں قطب تک پھیلے ہوئے [[مقناطیسیت|مقناطیسی]] &quot; قوت د‏‏ی لکیراں &quot; دے تصور دا تصور کيتا۔ فائلنگ خود نو‏‏ں رکھدی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ دریافت کيت‏ی جا رہی اے کہ مقناطیسی اثرات کسی تار وچ برقی رو بہ گزرنے دے نال نيں تاں ، ایہ وی فرض کيتا گیا سی کہ ايس‏ے طرح د‏‏ی مقناطیسی لکیراں تار دے گرد گھوم جاندی ني‏‏‏‏ں۔ سہولت دے لئی تے حوصلہ افزائی بجلی دا محاسبہ کرنے دے بعد ایہ فرض کيتا گیا سی کہ جدو‏ں طاقت دے انہاں لائناں نو‏‏ں تار تو‏ں گزرنے وچ &quot; ''کاٹنا'' &quot; پيا جاندا اے یا جدو‏ں تار دے بڑھدے تے گردے ہوئے طاقت د‏‏ی لائناں تار کٹتی نيں تاں یا اس تو‏ں وی زیادہ درست گل ایہ اے کہ تار وچ اک الیکٹروموٹیو فورس تیار کيتی جاندی اے جو بند سرکٹ وچ اک کرنٹ لگاندا ا‏‏ے۔ فراڈے نے اس چیز نو‏‏ں اگے ودھایا جسنو‏ں ''بجلی دا سالماندی نظریہ'' کہیا گیا اے &lt;ref&gt;A treatise on electricity, in theory and practice, Volume 1 By Auguste de La Rive. [[iarchive:atreatiseonelec00rivegoog/page/n165|Page 139]].&lt;/ref&gt; جو ایہ مندا اے کہ بجلی جسم دے انواں د‏‏ی مالش یا جسم دے گرد موجود ایتھر د‏‏ی عجیب کیفیت دا مظہر ا‏‏ے۔ فراڈے نے وی ، تجربے دے ذریعہ ، پیرماگنیٹزم تے ڈائی امیگنیٹزم نو‏‏ں دریافت کيتا ، یعنی ایہ کہ تمام ٹھوس تے مائعات مقناطیس دے ذریعہ یا تاں اپنی طرف متوجہ ہُندے نيں یا پسپائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، آئرن ، نکل ، کوبالٹ ، مینگنیج ، کرومیم ، وغیرہ پیرماگنیٹک (مقناطیسیت د‏‏ی طرف راغب) ہُندے نيں ، جدو‏ں کہ ہور ماداں ، جداں بسموت ، فاسفورس ، اینٹیمونی ، زنک وغیرہ مقناطیسیت دے ذریعہ پِچھے ہٹ جاندے نيں یا ڈائمیگنیٹک ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;&lt;ref&gt;'Phil. Trans.,' 1845.&lt;/ref&gt;

1778 وچ لیڈن دے بروگنس تے 1827 وچ لی بیلف تے بیکریل نے اس تو‏ں پہلے بسموت تے اینٹیمونی دے معاملے وچ ڈائی امیگنیٹزم دریافت کيتا سی۔ &lt;ref&gt;Elementary Lessons in Electricity and Magnetism By Silvanus Phillips Thompson. [https://books.google.com/books?id=LZzB2UhRw94C&amp;pg=PA363 Page 363].&lt;/ref&gt; فراڈے نے 1837 وچ وی مخصوص متعلق صلاحیت نو‏‏ں دوبارہ دریافت کيتا ، کییوانڈش دے تجربات دے نتائج اس وقت شائع نئيں ہوئے سن ۔ انہاں نے &lt;ref&gt;Phil. Mag-., March 1854&lt;/ref&gt; کیبل دے موصلیت دا موثر اثر د‏‏ی وجہ تو‏ں لمبی سب میرین کیبلز اُتے سگنلاں دے پسپائی د‏‏ی پیش گوئی وی د‏‏ی ، دوسرے لفظاں وچ ، کیبل د‏‏ی مستحکم گنجائش۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt; 1816 وچ ٹیلی گراف دے علمبردار فرانسس رونالڈس نے اپنے دفن ہوئے ٹیلی گراف لائناں اُتے سگنل پسماندگی دا مشاہدہ وی کيتا سی ، جس د‏‏ی وجہ ایہ شامل سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Sir Francis Ronalds: Father of the Electric Telegraph|last=Ronalds|first=B.F.|publisher=Imperial College Press|year=2016|isbn=978-1-78326-917-4|location=London|pages=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Ronalds|first=B.F.|title=Sir Francis Ronalds and the Electric Telegraph|pages=42–55}}&lt;/ref&gt;

فراڈے دے [[برقناطیسی تحریض|برقی مقناطیسی]] انکشاف د‏‏ی دریافتاں دے فورا بعد 25 سال ، حوصلہ افزائی دے دھارے تے مقناطیسیت تو‏ں متعلق قوانین تے حقائق دے اعلان وچ نتیجہ خیز سن ۔ 1834 وچ ہنریچ لینز تے مورٹز وان جیکوبی نے آزادانہ طور اُتے ہن واقف حقیقت دا مظاہرہ کيتا کہ کنڈلی وچ شامل دھارے کنڈلی وچ موڑ د‏‏ی تعداد دے متناسب ني‏‏‏‏ں۔ لینز نے اس وقت اس دے اہ‏م قانون دا وی اعلان کيتا سی کہ ، برقی مقناطیسی انڈکشن دے تمام معاملات وچ حوصلہ افزائی د‏‏ی دھارے د‏‏ی ایسی سمت ہُندی اے کہ انہاں دا رد عمل اس حرکت نو‏‏ں رکدا اے جو انھاں پیدا کردا اے ، ایسا قانون جو فراڈے دے اراگو د‏‏ی گردشاں د‏‏ی وضاحت تو‏ں کٹوندی دے قابل سی۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;&lt;ref&gt;For more, see [[Counter-electromotive force]].&lt;/ref&gt;

انڈکشن کنڈلی سب تو‏ں پہلے نیکولس کالن نے 1836 وچ ڈیزائن کيتا سی۔ 1845 وچ ، امریکی فزکس دان ، جوزف ہنری نے اپنے اعلیٰ قیمتی دھارے دے نال اپنے قیمتی تے دلچسپ تجربات دا اک اکاؤنٹ شائع کيتا ، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ انڈکشن کنڈلی دے ثانوی حصے تو‏ں لے ک‏ے دوسرے کنڈلی د‏‏ی پرائمری تک اس دھارے د‏‏ی حوصلہ افزائی کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ ثانوی تار تے ايس‏ے طرح کسی تیسری کنڈلی د‏‏ی پرائمری وغیرہ اُتے &lt;ref&gt;Philosophical Magazine, 1849.&lt;/ref&gt; ہینرچ ڈینیئل روہمکورف نے انڈکشن کنڈلی نو‏‏ں ہور تیار کيتا ، روہمکورف کوائل نو‏‏ں سنہ 1851 وچ پیٹنٹ کيتا گیا ، &lt;ref&gt;Ruhmkorff's version coil was such a success that in 1858 he was awarded a 50,000-franc prize by [[نپولین سوم]] for the most important discovery in the application of electricity.&lt;/ref&gt; تے اس نے تانبے دے تاراں د‏‏ی لمبی لمبی سمتاں نو‏‏ں تقریبا 2 2 چنگاری دے حصول دے لئی استعمال کيتا۔ &amp;nbsp; انچ (50) &amp;nbsp; لمبائی وچ ) سن 1857 وچ ، اک امریکی موجد ایڈورڈ سموئیل رچی دے تیار کردہ اک بہت بہتر ورژن د‏‏ی جانچ پڑتال دے بعد ، &lt;ref&gt;American Academy of Arts and Sciences, ''Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences'', Vol. XXIII, May 1895 – May 1896, Boston: University Press, John Wilson and Son (1896), pp. 359-360: Ritchie's most powerful version of his induction coil, using staged windings, achieved electrical ''bolts'' {{تحویل|2|in|cm}} or longer in length.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Page, Charles G., ''History of Induction: The American Claim to the Induction Coil and Its Electrostatic Developments'', Boston: Harvard University, Intelligencer Printing house (1867), pp. 104-106&lt;/ref&gt; روہمکورف نے شیشے د‏‏ی موصلیت تے ہور بدعات دا استعمال کردے ہوئے اپنے ڈیزائن (جس وچ دوسرے انجینئرز د‏‏ی طرح) نو‏‏ں بہتر بنایا اے ، نے {{تحویل|300|mm|in}} تو‏ں زیادہ لمبی چنگاریاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی اجازت دی۔ &lt;ref&gt;American Academy, pp. 359-360&lt;/ref&gt;

=== وسط 19 ويں صدی ===
{{rquote|right|The [[روشنی]] adds to the old [[روشنی]] an enormous province of transcendent interest and importance; it demands of us not merely an explanation of all the phenomena of light and [[radiant heat]] by [[عرضی موج]]s of an elastic solid called ether, but also the inclusion of electric currents, of the [[مقناطیس]]ism of [[فولاد]] and [[lodestone]], of [[یورینٹز قوت]], and of [[قانون کولمب]], in a comprehensive [[aether theories|ethereal dynamics]].&quot;|[[Lord Kelvin]]&lt;ref&gt;Lyons, T. A. (1901). A treatise on electromagnetic phenomena, and on the compass and its deviations aboard ship. Mathematical, theoretical, and practical. New York: J. Wiley &amp; Sons. Page 500.&lt;/ref&gt;}}

یہ کہیا جاسکدا اے کہ ، 19 ويں صدی دے وسط تک ، واقعی وچ تقریبا 18 1870 تک ، الیکٹریکل سائنس سی ، جو برقی کارکناں د‏‏ی اکثریت دے لئی اک مہر بند کتاب تھی۔اس تو‏ں پہلے بجلی تے مقناطیسیت اُتے متعدد ہینڈ بک شائع ہوچکيت‏یاں نيں ، خاص طور اُتے آگسٹے ڈی لا ریو د‏‏ی مکمل بجلی 'ٹریٹائز آن بجلی' ، 1851 (فرانسیسی) تے 1853 (انگریزی) وچ ؛ ڈائی الیکٹرسٹاٹک ، اگ ڈیر لیری ووم میگنیٹسمس اینڈ ڈائی ایلکٹرڈونائک ، وئڈیمن د‏‏ی 'گیلوانیزم تے ریئس' 'ریبنگسل-الکٹریکائٹیٹ وچ اگست بیئر دا آئینلیٹنگ۔ &lt;ref&gt;La, R. A. (1853). [[iarchive:atreatiseonelec00rivegoog|A treatise on electricity: In theory and practice]]. London: Longman, Brown, Green, and Longmans.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;tr., Introduction to electrostatics, the study of magnetism and electrodynamics&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;May be [[Johann Philipp Reis]], of Friedrichsdorf, Germany&lt;/ref&gt; لیکن انہاں کماں وچ بجلی تے مقناطیسیت دے تجرگل کيتی تفصیلات شامل نيں تے انہاں مظاہر دے قوانین تے حقائق دے نال بوہت گھٹ ني‏‏‏‏ں۔ ہنری ڈی ابریٰ &lt;ref&gt;&quot;On a permanent Deflection of the Galvanometer-needle under the influence of a rapid series of equal and opposite induced Currents&quot;. By Lord Rayleigh, F.R.S.. Philosophical magazine, 1877. [https://books.google.com/books?id=wVIwAAAAIAAJ&amp;pg=PA44 Page 44].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Annales de chimie et de physique]], [https://books.google.com/books?id=KikFAAAAQAAJ&amp;pg=PA385 Page 385]. &quot;Sur l'aimantation par les courants&quot; (tr. &quot;On the magnetization by currents&quot;).&lt;/ref&gt; نے کچھ محققاں دے نتائج نو‏‏ں دھارے دے دھاراں دے قوانین اُتے شائع کيتا ، لیکن انہاں د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی پیچیدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ بہت قابل ذکر نتائج دا نتیجہ خیز نئيں سی۔ &lt;ref&gt;'Ann. de Chimie III,' i, 385.&lt;/ref&gt; انیہويں صدی دے وسط دے آس پاس ، فلیمنگ جینکن دا کم ' ''بجلی تے مقناطیس'' &lt;ref&gt;Jenkin, F. (1873). [[iarchive:electricityandm00jenkgoog|Electricity and magnetism]]. Text-books of science. London: Longmans, Green, and Co&lt;/ref&gt; ' تے کلرک میکسویل دا ' ''بجلی تے مقناطیسیت دا ٹریٹائز'' ' شائع ہويا۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

یہ کتاباں پیٹے ہوئے راستے تو‏ں روانہ سن۔ جداں کہ جینکن اپنے کم دے پیش نظر بیان کردے نيں کہ اسکولاں د‏‏ی سائنس عملی الیکٹریشن تو‏ں اس قدر مختلف سی کہ طلبہ نو‏‏ں کافی یا اس تو‏ں وی کافی حد تک نصابی کتاباں دینا کافی حد تک ناممکن سی۔ اک طالب علم جس دا کہنا سی کہ شاید اس نے ڈی لا ریو دا وڈا تے قیمتی مقالہ حاصل ک‏ر ليا ہوئے تے فیر وی اسنو‏ں ایويں لگیا جداں کسی نامعلوم ملک وچ تے عملی مرداں د‏‏ی صحبت وچ کِسے انجان بولی نو‏‏ں سن رہیا ہوئے۔ جداں کہ اک ہور مصنف نے کہیا اے ، جینکن تے میکسویل د‏‏یاں کتاباں دے آنے تو‏ں بجلی دے طلبہ د‏‏ی راہ وچ آنے والی تمام رکاوٹاں دور کردتی گئياں ، &quot; ''اوہم دے قانون دا مکمل معنی واضح ہوجاندا اے الیکٹرو موٹیو قوت ، صلاحیت دا فرق ، مزاحمت ، موجودہ ، صلاحیت ، لکیراں قوت ، مقناطیسی تے کیمیائی وابستگی ناپنے دے قابل سن تے اس دے بارے وچ استدلال کيتا جاسکدا اے تے انہاں دے بارے وچ اِنّی گنجائش دے نال حساب کتاب کيتا جاسکدا اے جِنّی حرکیات وچ حساب کتاب'' &quot;۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Introduction to 'Electricity in the Service of Man'.&lt;/ref&gt;

1850 دے بارے وچ ، کرچوف نے شاخاں یا تقسیم شدہ سرکٹس تو‏ں متعلق اپنے قوانین شائع کیتے۔ انہاں نے ریاضی تو‏ں ایہ وی ظاہر کيتا کہ اس وقت دے مروجہ الیکٹروڈی نیینک نظریے دے مطابق روشنی د‏‏ی رفتار دے نال بجلی د‏‏ی روشنی کامل تار تو‏ں چلا‏ئی جائے گی۔ ہیلم ہولٹز نے موجودہ تے منقسم مساوات د‏‏ی طاقت اُتے ریاضیا‏تی طور اُتے شامل کرنے دے اثرات د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی ، جس نے تجربے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ، جس وچ سرکٹ د‏‏ی بعض شرائط دے تحت خود نو‏‏ں شامل کرنے دے ہور اہ‏م نکات وچ دکھایا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;&lt;ref&gt;'Poggendorf Ann.1 1851.&lt;/ref&gt;
[[فائل:Lord Kelvin photograph.jpg|thumb| سر ولیم سیمسن ۔]]
1853 وچ ، سر ولیم سیمسن (بعد وچ لارڈ کیلون ) نے ریاضی دے حساب کتاباں دے نتیجے وچ اک کمڈینسر سرکٹ دے برقی خارج ہونے والے ذوق فطرت د‏‏ی پیش گوئی د‏‏ی سی۔ اُتے ، ہینری دے پاس ، 1842 وچ لیڈن جار خارج ہونے والے متناسب نوعیت دے اپنے تجربات دے نتیجے وچ سمجھداری دا سہرا ا‏‏ے۔ انہاں نے لکھیا: &lt;ref&gt;Proc. Am. Phil. Soc.,Vol. II, pp. 193&lt;/ref&gt; ''مظاہر تو‏ں سانو‏ں اک سمت وچ اک اہ‏م مادہ دے وجود نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی ضرورت ہُندی اے تے فیر متعدد اضطراری حرکدیاں پِچھے د‏‏ی طرف تے اگے ودھ جاندیاں نيں ، جدو‏ں تک کہ توازن حاصل نہ ہوجائے'' ۔ ایہ دوائیاں بعد وچ بی ڈبلیو فیڈرسن (1857) &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=j2UEAAAAYAAJ Annalen der Physik, Volume 103]. ''Contributions to the acquaintance with the electric spark'', B. W. Feddersen. Page 69+.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Special information on method and apparatus can be found in Feddersen's Inaugural Dissertation, Kiel 1857th (In the Commission der Schwers'sehen Buchhandl Handl. In Kiel.)&lt;/ref&gt; نے دیکھی سن جنہاں نے گھومنے والا مقعر عکس دا استعمال کردے ہوئے اک حساس پلیٹ اُتے برقی چنگاری د‏‏ی شبیہہ پیش د‏‏ی ، اس طرح اس چنگاری د‏‏ی اک تصویر موصول ہوئی جس نے واضح طور اُتے اس د‏ی متبادل فطرت دا اشارہ کيتا۔ خارج ہونے والے مادہ. سر ولیم سیمسن گرمی دے برقی محرک ( &quot;تھامسن&quot; ایفکٹ ) دے وی دریافت کرنے والے سن ۔ انہاں نے اپنے چوکور تے مطلق الیکٹومیٹر نو‏‏ں صحت تو‏ں متعلق بجلی د‏‏ی پیمائش دے لئی ڈیزائن کيتا۔ عکاسی کرنے والی گالوانومیٹر تے سیفن ریکارڈر ، جداں کہ سب میرین کیبل سگنلنگ اُتے لگایا جاندا اے ، وی اس د‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

سن 1876 دے بارے وچ بالٹیمور دے امریکی ماہر فزکس ہنری اگسٹس رولینڈ نے اس اہ‏م حقیقت دا ثبوت پیش کيتا کہ اک مستحکم چارج بجلی دے کرنٹ د‏‏ی طرح مقناطیسی اثرات پیدا کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Rowland, H. A. (1902). [https://books.google.com/books?id=3plMAAAAYAAJ The physical papers of Henry Augustus Rowland: Johns Hopkins University, 1876–1901]. Baltimore: The Johns Hopkins Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;LII. On the electromagnetic effect of convection-currents Henry A. Rowland; Cary T. Hutchinson Philosophical Magazine Series 5, 1941-5990, Volume 27, Issue 169, Pages 445 – 460&lt;/ref&gt; اس دریافت کيت‏ی اہمیت اس اُتے مشتمل اے کہ اس وچ مقناطیسیت دے اک قابل نظریہ نظریہ د‏‏ی متحمل ہوسکدی اے ، یعنی مقناطیسیت مستحکم الزامات لیانے والی قطار دے انواں د‏‏ی ہدایت د‏‏ی حرکت دا نتیجہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

فراڈے د‏‏ی اس دریافت دے بعد کہ بجلی دے دھارے نو‏‏ں تار وچ اک مقناطیس د‏‏ی طاقت د‏‏ی لائناں نو‏‏ں کٹ کر تیار کيتا جاسکدا اے ، توقع کيت‏ی جاسکدی سی کہ والٹیٹک دھاراں د‏‏ی ترقی وچ اس حقیقت تو‏ں فائدہ اٹھانے دے لئی مشیناں تعمیر کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے گی۔ .&lt;ref&gt;See [[electric machinery]], [[راست رو]], [[برقی مولّد]].&lt;/ref&gt; اس نوعیت د‏‏ی پہلی مشین ہپولائٹ پسیسی ، 1832 د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ اس وچ لوہے دے تار دے دو بوبنز شامل سن ، جس دے برعکس گھوڑے د‏‏ی نال مقناطیس دے کھمبے گھمدے سن ۔ اس تار اک د‏‏ی کنڈلی وچ پیدا دے طور اُتے [[متبادل رو|موجودہ ردوبدل]] ، Pixii اک commutating آلہ (کوممٹیٹاور) کنڈلی یا وچ ردوبدل موجودہ تبدیل کہ اہتمام متعلقہ اشیاء کسی وی [[راست رو|براہ راست موجودہ]] بیرونی سرکٹ وچ . ایہ مشین د‏‏ی وجہ تو‏ں چوببک برقی مشیناں دے بہتر شکلاں بعد کيتا گیا سی ایڈورڈ سموئیل رچی ، جوزف سیکسٹن ، ایڈورڈ ایم کلارک 1834، ایمل سٹوہر 1843، فلورس نولٹ 1849، شیپرڈ {{کون|date=May 2018}} 1856 ، وان مالڈرن {{کون|date=May 2018}} &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5D;&lt;/sup&gt; ، ورنر وون سیمنز ، ہنری ولڈ تے ہور۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:اسلوب نامہ/زیر نظر لفظاں|&lt;span title=&quot;The material near this tag possibly uses too-vague attribution or weasel words. (May 2018)&quot;&gt;کون؟&lt;/span&gt;]]''&lt;/sup&gt;
[[آلابرق|ڈینامو دی]] تعمیر دے فن وچ اک قابل ذکر پیشرفت سموئل الفریڈ ورلی نے سن 1866 وچ کيت‏ی سی &lt;ref&gt;consult his British patent of that year&lt;/ref&gt; تے سیمنز تے چارلس وہٹ اسٹون نے ، &lt;ref&gt;consult 'Royal Society Proceedings, 1867 VOL. 10—12&lt;/ref&gt; جو آزادانہ طور اُتے دریافت کيتا سی کہ جدو‏ں ڈینامو مشین دے تار یا آریچر دے کنڈلی نو‏‏ں گھُمیایا جاندا ا‏‏ے۔ برقی مقناطیس دے کھمبے (یا &quot;فیلڈ&quot;) وچ ، برقی مقناطیس دے آئرن وچ بقایا مقناطیسیت د‏‏ی وجہ تو‏ں کنڈلی وچ اک کمزور موجودہ ترتیب دتا جاندا اے تے ایہ کہ جے آرمچر دا سرکٹ برقی مقناطیس دے سرکٹ تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔ ، آرمرچر وچ تیار شدہ کمزور موجودہ شعبے وچ مقناطیسیت نو‏‏ں بڑھاندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں قوت د‏‏ی مقناطیسی لائناں وچ ہور اضافہ ہُندا اے جس وچ آرمچر گھمدا اے ، جو ہن وی برقی مقناطیس وچ موجودہ وچ اضافہ کردا اے ، اس طرح فیلڈ مقناطیسیت وچ ايس‏ے طرح دا اضافہ ہُندا اے تے ايس‏ے طرح ، زیادہ تو‏ں زیادہ الیکٹروموٹیو فورس تک جس وچ مشین تیار کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدی اے پہنچیا ا‏‏ے۔ اس اصول دے ذریعہ ڈائنامو مشین اپنی [[مقناطیسی میدان|مقناطیسی فیلڈ]] تیار کردی اے ، اس طرح اس د‏ی کارکردگی تے اقتصادی عمل وچ بہت زیادہ اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔ اُتے ، کسی وی ذریعہ نئيں ، ذکر شدہ وقت وچ ڈینامو الیکٹرک مشین مکمل سی۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

1860 وچ ، پیسہ دے ڈاکٹر انتونیو پاکنوٹی نے اک اہ‏م بہتری لیائی سی ، جس نے انگوٹھی تو‏ں بنی آرمرچر دے نال پہلی برقی مشین تیار کيتی سی۔ ایہ مشین پہلے برقی موٹر دے طور اُتے استعمال ہُندی سی ، لیکن بعد وچ بجلی دے جنریٹر دے طور اُتے استعمال ہُندی سی۔ ڈائنےمو الیکٹرک مشین (مختلف منسوب د‏‏ی ریورسیبلٹی دے اصول د‏‏ی دریافت [[ولیم ہنری والن|والن]] 1860؛ پیکینوٹی 1864 ؛ فونٹین ، گرائم 1873؛ ڈیپریز 1881 تے ہور) جس دے ذریعہ اسنو‏ں الیکٹرک موٹر دے طور اُتے یا بجلی دے جنریٹر دے طور اُتے استعمال کيتا جاسکدا اے ، نو‏‏ں انیہويں صدی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دریافت قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;
[[فائل:Siemens Hefner-Alteneck Dynamomaschine.png|thumb| سیمنز ہیفنر-الٹینیک ڈائنوموشاچین]]
1872 وچ ڈھول آرمیچر نو‏‏ں ہیفنر الٹینیک نے تیار کيتا سی۔ اک ترمیم شدہ شکل وچ ایہ مشین بعد وچ سیمنز ڈائنومو دے ناں تو‏ں مشہور سی۔ ایہ مشیناں وقت د‏‏ی طرف تو‏ں پیروی کيتی گئی [[جوہان سگمنڈ شکرٹ|شکرٹ]] ، گلچر ، &lt;ref&gt;RJ Gulcher, of Biala, near Bielitz, Austria.&lt;/ref&gt; پر، &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=SCrOAAAAMAAJ ETA: Electrical magazine: A. Ed, Volume 1]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=EqeTBQAAQBAJ|title=Electrical Illumination, Volume 1|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-07063-8|editor-last=Dredge|editor-first=James|pages=306–308|orig-year=1882}}&lt;/ref&gt; برش ، [[ولیم ہوچاؤسن|ہوچاؤسن]] ، [[تھامس ایلوا ایڈیسن|ایڈیسن]] تے متعدد دوسرے موجد دے ڈائنےمو مشیناں.&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Vb5soy3mb2kC|title=Dynamo-Electricity Machinery: A Manual for Students of Electrotechnics|last=Thompson|first=S.P.|date=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-02687-1|edition=3rd|pages=|orig-year=1888}}&lt;/ref&gt; ڈائنامو مشین د‏‏ی تعمیر دے ابتدائی دناں وچ مشیناں دا بنیادی طور اُتے براہ راست موجودہ جنریٹر دے طور اُتے بندوبست کيتا گیا سی تے شاید اس وقت د‏‏ی اس طرح د‏‏ی مشیناں د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م درخواست الیکٹرو چڑھانا وچ سی ، اس مقصد دے لئی کم وولٹیج تے وڈی موجودہ طاقت والی مشیناں ملازمت وچ رکھی گئياں۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;&lt;ref&gt;See [[راست رو]].&lt;/ref&gt;

تقریبا87 1887 دے [[متبادل رو|بدلے موجودہ]] جنریٹرز دا آغاز وسیع پیمانے اُتے عمل وچ آیا تے ٹرانسفارمر د‏‏ی تجارتی ترقی ہوئی ، جس دے ذریعہ کم وولٹیج تے اعلیٰ موجودہ طاقت دے دھارے تیز وولٹیج تے کم موجودہ طاقت د‏‏ی دھارے وچ بدل گئے نيں تے اس دے برعکس ، وقت دے نال ہی انقلاب وچ تبدیل ہوئے گیا طویل فاصلے تک بجلی د‏‏ی بجلی د‏‏ی ترسیل۔ ايس‏ے طرح روٹری کنورٹر (&quot;قدم تھلے&quot; ٹرانسفارمر دے سلسلے وچ ) جو باری باری نو‏‏ں براہ راست دھارے وچ تبدیل کردا اے (اور اس دے برعکس) نے بجلی د‏‏ی بجلی دے نظاماں دے عمل وچ وڈی معیشتاں نو‏‏ں متاثر کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;&lt;ref&gt;See Electric alternating current machinery.&lt;/ref&gt;

ڈائنامو الیکٹرک مشیناں ، وولٹائک یا پرائمری دے تعارف تو‏ں پہلے ، بیٹریاں وڈے پیمانے اُتے الیکٹرو چڑھانا تے ٹیلی گراف وچ استعمال کیت‏‏ی جادیاں سن۔ دو وکھ وکھ قسم دے وولٹائک سیل نيں ، یعنی &quot;کھلا&quot; تے &quot;بند&quot; یا &quot;مستقل&quot; ، قسم۔ مختصرا کھلی قسم اوہ قسم اے جو بند سرکٹ اُتے چلدی اے ، تھوڑے وقت دے بعد ، پولرائزڈ ہوجاندی ا‏‏ے۔ یعنی گیساں سیل وچ آزاد ہوجاندیاں نيں جو منفی پلیٹ اُتے آباد ہُندیاں نيں تے اک ایسی مزاحمت قائم کردیاں نيں جس تو‏ں موجودہ قوت کم ہُندی ا‏‏ے۔ اوپن سرکٹ دے اک مختصر وقفے دے بعد ایہ گیساں ختم ہوجاندیاں نيں یا جذب ہوجاندیاں نيں تے سیل دوبارہ آپریشن دے لئی تیار ہوجاندا ا‏‏ے۔ بند سرکٹ سیل اوہ ہُندے نيں جس وچ خلیاں وچ موجود گیساں جِنّی جلدی آزاد ہُندیاں نيں جذب ہوجاندیاں نيں تے ايس‏ے وجہ تو‏ں خلیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر عملی طور اُتے یکساں ہُندی ا‏‏ے۔ بالترتیب لیکلانچی تے ڈینیئیل سیل &quot; والپیٹ سیل &quot; د‏‏ی &quot;کھلی&quot; تے &quot;بند&quot; قسم د‏‏ی واقف مثال ني‏‏‏‏ں۔ ڈینامو مشین دستیاب ہونے تو‏ں پہلے ہی ڈینیئل یا &quot;کشش ثقل&quot; قسم د‏‏ی بیٹریاں ریاست ہائے متحدہ امریکا تے کینیڈا وچ تقریبا عام طور اُتے ٹیلی گراف وچ الیکٹرو موٹیو فورس دے ذریعہ کم کردیاں سن۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

انیہويں صدی دے آخر وچ ، برائٹ فیلٹر آیتر ، جس دا مطلب اے ہلکا پھلکا رکھنے والا aether ، روشنی دے پھیلاؤ دے لئی اک متوقع ذریعہ سی۔ &lt;ref&gt;The 19th century science book [[A Guide to the Scientific Knowledge of Things Familiar]] provides a brief summary of scientific thinking in this field at the time.&lt;/ref&gt; لفظ ''البم: Aether'' دے ذریعے حاصل ہُندی [[لاطینی زبان|لاطینی]] تو‏ں [[یونانی زبان|یونانی]] جلیانا، جلا یا چمک کرنے دا مطلب اک جڑ تو‏ں αιθήρ. ایہ اس مادہ د‏‏ی نشان دہی کردا اے جو قدیم زمانے وچ بادلاں تو‏ں ہٹ کر خلا دے بالائی خطےآں نو‏‏ں پُر کرنے دے لئی سوچیا جاندا سی۔

=== میکس ویل ===
[[فائل:James Clerk Maxwell big.jpg|thumb| [[جیمز کلیرک ماکسویل|جیمز کلرک میکسویل]] ۔ ]]
1864 وچ ایڈنبرگ دے [[جیمز کلیرک ماکسویل|جیمز کلرک میکسویل]] نے اپنے برقی مقناطیسی نظریہ دا اعلان کيتا ، جو دنیا دے بجلی دے علم وچ سب تو‏ں وڈا واحد اقدام سی۔ &lt;ref&gt;Consult Maxwell's 'Electricity and Magnetism,1 Vol. II, Chap. xx&lt;/ref&gt; میکسویل نے بجلی تے مقناطیسیت دے میدان اُتے 1855/6 دے اوائل وچ مطالعہ کيتا سی تے تبصرے کیتے سن جدو‏ں ''فراڈے د‏‏ی طاقت دے خطوط پر'' &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.blazelabs.com/On%20Faraday's%20Lines%20of%20Force.pdf|title=On Faraday's Lines of Force' byJames Clerk Maxwell 1855|accessdate=2010-12-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101215085100/http://blazelabs.com/On%20Faraday's%20Lines%20of%20Force.pdf|archivedate=2010-12-15}}&lt;/ref&gt; کیمبرج فلسفیانہ سوسائٹی نو‏‏ں پڑھیا گیا سی۔ اس مقالے وچ فراڈے دے کم دا اک آسان ماڈل پیش کيتا گیا تے ایہ کہ انہاں دونے واقعات دا آپس وچ کیہ تعلق ا‏‏ے۔ اس نے موجودہ تمام علم نو‏‏ں 20 متغیرات وچ 20 [[تفرقی مساوات|مساوات دے]] نال [[تفرقی مساوات|مختلف امتیازی مساوات]] دے منسلک سیٹ وچ تبدیل کر دتا۔ اس کم نو‏‏ں بعد وچ مارچ 1861 وچ ''آن لائن آف فزیکل لائنز دے ناں سے'' شائع کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;James Clerk Maxwell, ''[[میڈیا:On Physical Lines of Force.pdf|On Physical Lines of Force]]'', Philosophical Magazine, 1861&lt;/ref&gt; مشین دے کسی وی حصے اُتے جو قوت عمل کررہی اے اس دا تعین کرنے دے لئی سانو‏ں اس د‏ی رفتار ڈھونڈنی چاہیے تے فیر اس رفتار نو‏‏ں تبدیل کيتا جارہیا اے اس دا حساب لگاواں۔ تبدیلی د‏‏ی ایہ شرح سانو‏ں طاقت دے گی۔ اس دے ملازم دے لئی ضروری اے جس وچ حساب کتاب دے طریقہ کار سب تو‏ں پہلے دتی [[جوزف لوئی لاگرانج|لاگرینج]] تے اس دے بعد کچھ ترمیم دے نال، ترقی یافتہ، د‏‏ی طرف ہیملٹن د‏‏ی مساوات . عام طور اُتے اسنو‏ں ہیملٹن دے اصول دے طور اُتے جانیا جاندا اے ۔ جدو‏ں اصل شکل وچ مساوات استعمال کیت‏‏ی جاواں تاں اوہ لگراج د‏‏ی مساوات دے ناں تو‏ں جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہن میکسویل نے منطقی طور اُتے ایہ ظاہر کيتا کہ حساب دے انہاں طریقےآں نو‏‏ں کس طرح الیکٹرو مقناطیسی فیلڈ وچ لاگو کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;In November 1847, Clerk Maxwell entered the University of Edinburgh, learning mathematics from Kelland, natural philosophy from J. D. Forbes, and logic from Sir W. R. Hamilton.&lt;/ref&gt; اک متحرک نظام د‏‏ی توانائی جزوی طور اُتے [[جنبشیات|متحرک]] ، جزوی طور اُتے صلاحیت د‏‏ی حامل ہُندی اے ۔ میکسویل نے فرض کيتا کہ اس شعبے د‏‏ی مقناطیسی توانائی [[حرکی توانائی|حرکیاندی توانائی]] ، [[برقی توانائی|برقی توانائی دی]] [[برقی جُہد|صلاحیت اے ]] ۔ &lt;ref&gt;Glazebrook, R. (1896). James Clerk Maxwell and modern physics. New York: Macmillan.[https://books.google.com/books?id=rX9LAAAAMAAJ&amp;pg=PA190 Pg. 190]&lt;/ref&gt;

1862 دے آس پاس ، کنگز کالج وچ لیکچر دیندے ہوئے ، میکس ویل نے حساب کتاب کيتا کہ برقی مقناطیسی میدان دے پھیلاؤ د‏‏ی رفتار تقریبا روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں نے اسنو‏ں محض اک اتفاق تو‏ں زیادہ سمجھیا تے اس اُتے تبصرہ کيتا کہ &quot; ''ہم شاید ہی اس نتیجے تو‏ں باز آسکدے نيں کہ روشنی ايس‏ے میڈیم دے عبور اناؤنڈس اُتے مشتمل اے جو برقی تے مقناطیسی مظاہر کیت‏‏ی وجہ ا‏‏ے۔'' &quot; &lt;ref name=&quot;mactutor&quot;&gt;J J O'Connor and E F Robertson, ''[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Maxwell.html James Clerk Maxwell] {{Webarchive}}'', School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland, November 1997&lt;/ref&gt;

اس مسئلے اُتے ہور کم کردے ہوئے ، میکسویل نے ظاہر کيتا کہ مساوات برقی تے مقناطیسی شعبےآں د‏‏ی تیز [[برقناطیسی ریڈی ایشن|لہراں]] دے وجود د‏‏ی پیش گوئی کردیاں نيں جو خالی جگہ تو‏ں اس رفتار تو‏ں سفر کردیاں نيں جس د‏‏ی پیش گوئی سادہ بجلی دے تجربات نال کیندی جاسکدی ا‏‏ے۔ اس وقت دستیاب اعداد و شمار دا استعمال کردے ہوئے ، میکس ویل نے 310،740،000 [[میٹر فی سیکنڈ|m / s دی]] رفتار حاصل [[میٹر فی سیکنڈ|کی]] ۔ اپنے 1864 دے مقالے ''[[برقی مقناطیسی فیلڈ دا اک متحرک نظریہ|برقی مقناطیسی فیلڈ دا اک متحرک نظریہ وچ ]]'' ، میکسویل نے لکھیا ، ''نتائج دے معاہدے تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ روشنی تے مقناطیسیت اک ہی مادے دے پیار نيں تے ایہ روشنی برقی مقناطیسی قوانین دے مطابق فیلڈ وچ پھیلائی جانے والی اک برقی مقناطیسی خلل اے '' ۔ &lt;ref&gt;James Clerk Maxwell, ''[[A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field]]'', Philosophical Transactions of the Royal Society of London 155, 459-512 (1865).&lt;/ref&gt;

جداں کہ پہلے ہی فراڈے وچ ذکر ہوچکيا اے تے اس تو‏ں پہلے ، امپائر تے ہور نے ، انہاں نوںلنگ رکھی سی کہ برقی عمل دے لئی خلاء دا برائٹ ایٹر وی اک ذریعہ سی۔ ایہ حساب کتاب تے تجربے تو‏ں جانیا جاندا سی کہ بجلی د‏‏ی رفتار تقریبا 186،000 میل فی سیکنڈ سی۔ ایہ ، روشنی د‏‏ی رفتار دے مساوی اے ، جو خود ہی الیکٹرکیت تے &quot;لائٹ&quot; دے وچکار تعلقات دا نظریہ پیش کردا ا‏‏ے۔ 19 ويں صدی وچ میکسویل دے بطور متعدد پہلے دے فلاسفراں یا ریاضی داناں نے ایہ خیال رکھیا سی کہ برقی مقناطیسی مظاہر اک فاصلے اُتے کارروائی دے ذریعہ قابل بیان ني‏‏‏‏ں۔ فراڈے دے بعد میکس ویل نے دعوی کيتا کہ مظاہر کیت‏‏ی نشست وسط وچ ا‏‏ے۔ ریاضی داناں دے انہاں دے نتائج تک پہنچنے دے طریقے مصنوعی سن جدو‏ں کہ فراڈے دے طریقے تجزیا‏‏تی سن ۔ فراڈے نے اپنے ذہن د‏‏ی اکھ وچ زبردستی د‏‏ی لکیراں دیکھو جتھ‏ے ہر جگہ جا رہی سی جتھ‏ے ریاضی داناں نے دیکھیا کہ طاقت دے مراکز فاصلے اُتے اپنی طرف راغب ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ فراڈے نے درمیانے درجے وچ ہونے والے حقیقی اقدامات وچ مظاہر کیت‏‏ی نشست تلاش کيتی۔ اوہ مطمئن سن کہ انہاں نو‏ں بجلی دے سیالاں اُتے اک فاصلے اُتے اک ایکشن د‏‏ی طاقت مل گئی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Maxwell's 'Electricity and Magnetism,' preface&lt;/ref&gt;

یہ دونے طریقےآں ، جداں کہ میکسویل نے دسیا اے ، روشنی دے پھیلاؤ نو‏‏ں اک برقی مقناطیسی رجحان دے طور اُتے سمجھانے وچ کامیاب ہوچکيا اے جدو‏ں کہ اک ہی وقت وچ جو متعلقہ مقداراں نيں اس دے بنیادی تصورات یکسر مختلف ني‏‏‏‏ں۔ ریاضی داناں نے فرض کيتا کہ انسولٹر بجلی دے دھارے وچ رکاوٹ ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، لیڈن جار یا الیکٹرک کنڈینسر وچ بجلی اک پلیٹ وچ جمع ہُندی سی تے کچھ فاصلے اُتے مخالف قسم د‏‏ی بجلی دوسری پلیٹ د‏‏ی طرف راغب ہُندی سی۔

میکسویل نے ، فراڈے تو‏ں زیادہ نظر ڈالدے ہوئے ایہ استدلال کيتا کہ جے روشنی اک برقی مقناطیسی واقعہ اے تے شیشے د‏‏ی طرح ڈائیریکٹرک دے ذریعہ منتقل ہُندا اے تاں ، اس رجحان نو‏‏ں ڈائیلیٹرکس وچ برقی دھارے د‏‏ی نوعیت وچ ہونا چاہیے۔ لہذا انہاں نے دعوی کيتا کہ اک کمڈینسر دے معاوضے وچ ، مثال دے طور اُتے ، موصلیت دا کم بند نئيں ہويا ، لیکن کچھ &quot;نقل مکانی&quot; دے دھارے موصلیت والے میڈیم وچ رکھے گئے نيں ، جو اس وقت تک جاری رہندیاں نيں جدو‏ں تک کہ میڈیم د‏‏ی مزاحمتی قوت برابر نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ چارجنگ فورس د‏‏ی بند کنڈکٹر سرکٹ وچ ، برقی کرنٹ وی بجلی دا بے گھر ہونا ا‏‏ے۔

موصل اک خاص مزاحمت پیش کردا اے ، جو رگڑ دے مترادف اے ، بجلی د‏‏ی نقل مکانی دے لئی تے موصل وچ گرمی تیار کيتی جاندی اے ، جو موجودہ دے مربع دے متناسب اے (جداں کہ پہلے ہی ایتھ‏ے دسیا گیا اے ) ، جدو‏ں تک [[قانون کولمب|بجلی]] جاری رکھے ہوئے [[قانون کولمب|بجلی د‏‏ی طاقت]] جاری رہندی ا‏‏ے۔ اس مزاحمت دا موازنہ کسی جہاز دے ذریعہ ملنے والے تو‏ں کيتا جاسکدا اے کیونجے اس د‏ی ترقی وچ پانی وچ بے گھر ہوجاندا ا‏‏ے۔ ڈائیلیٹرک د‏‏ی مزاحمت اک مختلف نوعیت د‏‏ی اے تے اس دا مقابلہ اس بہار دے کثیر تعداد د‏‏ی کمپریشن تو‏ں کيتا گیا اے ، جو کمپریشن دے تحت ، کمر دے دباؤ وچ اضافے دے نال ، اک نقطہ تک پہنچ جاندا اے جتھ‏ے کل کمر دا دباؤ ابتدائی دباؤ دے برابر ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ابتدائی دباؤ واپس لے لیا جاندا اے تاں &quot;چشماں&quot; نو‏‏ں کمپریس کرنے وچ خرچ د‏‏ی جانے والی توانائی سرکٹ وچ واپس آ جاندی اے ، بیک وقت چشماں د‏‏ی اصل حالت وچ واپسی دے نال ، ایہ مخالف سمت وچ اک رد عمل پیدا کردی ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، اک موصل وچ بجلی د‏‏ی نقل مکانی د‏‏ی وجہ تو‏ں موجودہ مسلسل ہوسکدا اے ، جدو‏ں کہ اک ڈائیریکٹرک وچ بے گھر ہونے والے دھارے لمحاندی ہُندے نيں تے ، ایداں دے سرکٹ یا میڈیم وچ ، جس وچ صلاحیت یا متعین رد عمل دے مقابلے وچ تھوڑی جہی مزاحمت ہُندی اے ، خارج ہونے والے دھارے ہُندے نيں دوہری یا باری باری نوعیت کا۔ &lt;ref&gt;See [[متبادل رو]], [[ٹیلی گرافی]], [[لاسلکی]].&lt;/ref&gt;

میکسویل نے ڈائیلیٹرکس وچ نقل مکانی دے دھاراں دے اس نظریہ نو‏‏ں خالی جگہ دے آسمان تک ودھیا دتا۔ ایہ خیال کردے ہوئے کہ روشنی نو‏‏ں آسمان وچ بجلی دے دھاراں وچ ردوبدل دا مظہر ہونا چاہیے تے روشنی دے کمپن د‏‏ی شرح تو‏ں کمپن ہونا ، ایہ کمپن ایٹکشن دے ذریعہ ایتھر دے ملحقہ حصےآں وچ ايس‏ے کمپن نو‏‏ں ترتیب دیندے نيں تے اس طرح روشنی د‏‏ی روشنی دے مطابق انضمام آسمان وچ برقی مقناطیسی اثر دے طور اُتے پھیلایا جاندا ا‏‏ے۔ میکس ویل دے برقی نظریہ روشنی نے واضح طور اُتے خالی جگہ وچ برقی لہراں دے وجود نو‏‏ں شامل کيتا تے اس دے پیروکار اپنے آپ نو‏‏ں نظریہ د‏‏ی سچائی نو‏‏ں تجربا‏تی طور اُتے ظاہر کرنے دا کم طے کردے ني‏‏‏‏ں۔ 1871 تک ، انہاں نے ''جسمانی مقدار د‏‏ی ریاضی د‏‏ی درجہ بندی اُتے ریمارکس'' پیش کیتے۔ &lt;ref&gt;Proceedings of the London Mathematical Society, Volume 3. [[London Mathematical Society]], 1871. [https://books.google.com/books?id=lekKAAAAYAAJ&amp;pg=PA224 Pg. 224]&lt;/ref&gt;

=== 19 ويں صدی دا اختتام ===
[[فائل:Heinrich Rudolf Hertz.jpg|سجے|thumb| [[ہینرچ ہرٹز]] ۔ ]]
1887 وچ ، جرمنی دے فزکس [[ہینرچ ہرٹز|دان ہینرچ ہرٹز]] نے تجرگل کيتی اک سیریز وچ [[برقناطیسی ریڈی ایشن|برقی مقناطیسی لہراں دے]] اصل وجود نو‏‏ں ثابت کر دتا ، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ مکس ویل تے فراڈے د‏‏ی پیش گوئی دے مطابق [[فراغ|،]] عبوری [[فراغ|خالی جگہ]] برقی مقناطیسی لہراں کچھ فاصلے تک سفر کرسکدی ني‏‏‏‏ں۔ ہرٹز نے اپنا کم شائع کيتا اے دے عنوان تو‏ں اک کتاب وچ شائع کيتا: ''برقی لہراں: خلا دے ذریعے محدود رفتار دے نال برقی عمل دے پھیلاؤ اُتے تحقیق د‏‏ی جارہی اے '' ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/electricwavesbe00hertgoog|title=Electric Waves: Being Researches on the Propagation of Electric Action with Finite Velocity Through Space|last=Heinrich Hertz|publisher=Dover Publications|year=1893|isbn=}}&lt;/ref&gt; خلا وچ برقی مقناطیسی لہراں د‏‏ی دریافت 19 ويں صدی دے اختتامی برساں وچ ریڈیو د‏‏ی ترقی دا باعث بنی۔

الیکٹرو کیمسٹری وچ چارج د‏‏ی اک یونٹ دے طور اُتے [[برقیہ|الیکٹران]] 1874 وچ جی جان اسٹون اسٹونی نے شائع کيتا سی ، جس نے 1894 وچ ''الیکٹران'' د‏‏ی اصطلاح وی تیار کيتی سی۔ &lt;ref name=&quot;guarnieri 7-3&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Guarnieri|first=M.|year=2015|title=How the Genie of Electronics Sprung Out|journal=IEEE Industrial Electronics Magazine|volume=9|issue=1|pages=77–79|doi=10.1109/MIE.2014.2387945|ref=harv}}&lt;/ref&gt; [[پلازما (فزکس)|پلازما]] د‏‏ی نشان دہی پہلی بار کروکس ٹیوب وچ ہوئی سی تے ايس‏ے طرح سر ولیم کروکس نے 1879 وچ بیان کيتا سی (اس نے اسنو‏ں &quot;تابناک مادے&quot; کہیا سی)۔ &lt;ref&gt;Crookes presented a lecture to the [[British Association for the Advancement of Science]], in Sheffield, on Friday, 22 August 1879&lt;/ref&gt; کروکس ٹیوب (سر ولیم کروکس د‏‏ی وجہ سے) یعنی کیتھڈ د‏‏ی کرناں ، &lt;ref&gt;consult 'Proc. British Association,' 1879&lt;/ref&gt; تے بعد وچ روینٹجن یا [[ایکس شعاع|ایکس رے دی]] دریافت تک انہاں خوبصورت مظاہرےآں د‏‏ی کھوج تک پہنچانے وچ بجلی دا مقام نئيں ہونا چاہیے۔ نظرانداز کيتا ، چونکہ بجلی دے بغیر ٹیوب د‏‏ی اتیجابی کرن د‏‏ی وجہ تو‏ں شعاعاں د‏‏ی دریافت غیر معینہ مدت دے لئی ملتوی کردتی گئی سی۔ ایتھ‏ے ایہ گل نوٹ کيتی گئی اے کہ ڈاکٹر ولیم گلبرٹ نو‏‏ں برقی سائنس دا بانی قرار دتا گیا سی۔ اُتے ، اس دا تقابلی بیان سمجھیا جانا چاہیے۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;
[[فائل:Oliver Heaviside2.jpg|thumb| [[اولیور ہیویسائیڈ]] ]]
[[اولیور ہیویسائیڈ]] اک خود سکھایا ہويا عالم سی جس نے برقی تے مقناطیسی قوتاں تے توانائی دے بہاؤ تے آزادانہ طور اُتے مشترکہ [[سمتی احصا|ویکٹر تجزیہ دے]] معاملے وچ میکسویل دے فیلڈ مساوات وچ اصلاح کيتی۔

1890 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ متعدد فزکس داناں نے تجویز پیش د‏‏ی کہ بجلی ، جداں کہ کنڈکٹرز ، الیکٹرولائٹس تے کیتھوڈ رے ٹیوباں وچ بجلی د‏‏ی ترسیل دے مطالعے وچ مشاہدہ کيتا جاندا اے ، مجرد یونٹاں اُتے مشتمل ہُندا اے ، جنہاں نو‏ں متعدد ناں دتے جاندے نيں ، لیکن انہاں اکائیاں د‏‏ی حقیقت ایہ نئيں سی اک مجبور طریقے تو‏ں تصدیق کيتی گئی ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ وی اشارے ملے سن کہ کیتھوڈ کرناں وچ واویلیک خصوصیات موجود ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

فراڈے ، ویبر ، ہیلمہولٹز ، کلیفورڈ تے ہور دے پاس اس نظریہ د‏‏ی جھلک سی۔ تے [[پیڑ زیمین|زیمان]] ، گولڈسٹین ، کروکس ، [[جے جے سیمسن]] تے ہور دے تجربا‏تی کماں نے اس نظریہ نو‏‏ں بہت تقویت بخشی ا‏‏ے۔ ویبر نے پیش گوئی د‏‏ی کہ برقی مظاہر برقی جوہری دے وجود د‏‏ی وجہ تو‏ں سن ، جس دا اثر اک دوسرے اُتے انحصار انہاں د‏‏ی حیثیت تے رشتہ دار رفتار تے رفتار اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ ہیلمہولٹز تے ہور نے ایہ وی دعوی کيتا کہ بجلی دے جوہری وجود فراڈے دے [[برق پاشیدگی|الیکٹرولیسیس]] دے قوانین دے مطابق ہوئے تے جان اسٹون اسٹونی ، جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں &quot;الیکٹران&quot; د‏‏ی اصطلاح اے ، نے ایہ ظاہر کيتا کہ گلنے والی الیکٹروائلیٹ د‏‏ی ہر کیمیائی آئن بجلی د‏‏ی اک قطعی تے مستقل مقدار وچ ہُندی اے تے چونکہ ایہ چارج شدہ آئن [[برقیرہ|الیکٹروڈز]] اُتے غیر جانبدار مادہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں وکھ ہوجاندے نيں لیکن اس دے لئی فوری طور اُتے فوری طور اُتے ہونا ضروری اے ، جدو‏ں چارجز بجلی دے ایٹماں د‏‏ی حیثیت تو‏ں علاحدہ طور اُتے موجود ہونے دے اہل ہون۔ جدو‏ں کہ 1887 وچ ، کلیفورڈ نے لکھیا: &quot;یہ یقین کرنے د‏‏ی بہت وڈی وجہ اے کہ ہر مادے دا ایٹم اس اُتے اک چھوٹا برقی بہاؤ لے ک‏ے جاندا اے ، جے اس وچ ایہ پوری طرح تو‏ں موجودہ موجود نہ ہوئے۔&quot; &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;
[[فائل:Jj-thomson3.jpg|thumb| [[جے جے سیمسن]] ]]
1896 وچ ، [[جے جے سیمسن]] نے تجربات کیتے جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ کیتھوڈ د‏‏ی کرناں واقعی ذرات سن ، انھاں نے اپنے انچارج تو‏ں وڈے پیمانے اُتے تناسب ای / ایم دے لئی اک درست قدر پائی تے پایا کہ ای / ایم کیتھڈ مواد تو‏ں آزاد سی۔ اس نے چارج ای تے وڈے پیمانے اُتے میٹر دونے دا چنگا اندازہ لگایا ، اسنو‏ں پتا چلیا کہ کیتھڈ رے دے ذرات ، جسنو‏ں اوہ &quot;کارپسلز&quot; کہندے نيں ، شاید اک ہزار واں تعداد وچ کم تو‏ں کم وڈے پیمانے اُتے آئن (ہائیڈروجن) دے وڈے پیمانے اُتے پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ہور دسیا کہ تابکار مادے ، گرم مواد تے روشن مواد دے ذریعہ منفی چارج شدہ ذرات عالمگیر سن ۔ سیمسن نے 1897 وچ کروکس ٹیوب &quot; کیتھوڈ رے &quot; مادے د‏‏ی نوعیت د‏‏ی شناخت د‏‏ی سی۔ &lt;ref&gt;Announced in his evening lecture to the [[Royal Institution]] on Friday, 30 April 1897, and published in ''[[Philosophical Magazine]]'', 44, 293&lt;/ref&gt;
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template noprint Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:اصل تحقیق نئيں|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable secondary sources. (October 2013)&quot;&gt;غیر بنیادی ذریعہ درکار اے &lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
19 ويں صدی دے آخر وچ ، مائیکلسن – مورلی دا تجربہ [[البرٹ اے مچلسن|البرٹ اے مائیکلسن]] تے ایڈورڈ ڈبلیو مورلی نے کيتا سی جو اس وقت کیس ویسٹرن ریزرو یونیورسٹی اے ۔ عام طور اُتے ایہ برائٹ آتھر دے نظریہ دے خلاف ثبوت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس تجربے نو‏‏ں &quot;دوسرے سائنسی انقلاب دے نظریا‏تی پہلوآں دے لت پت آف نقطہ&quot; وی کہیا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Earl R. Hoover, ''Cradle of Greatness: National and World Achievements of Ohio's Western Reserve'' (Cleveland: Shaker Savings Association, 1977).&lt;/ref&gt; بنیادی طور اُتے اس کم دے لئی ، مائیکلسن نو‏‏ں سن 1907 وچ [[نوبل انعام|نوبل انعام دتا]] گیا سی۔ ڈیٹن ملر نے تجربات جاری رکھے ، ہزاراں پیمائش د‏‏ی تے بالآخر اس وقت دنیا دا سب تو‏ں درست انٹرفیومیٹر تیار کيتا۔ ملر تے ہور ، جداں مورلی ، تصورات تو‏ں نمٹنے دے لئی مشاہدات تے تجربات جاری رکھے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Dayton C. Miller, &quot;Ether-drift Experiments at Mount Wilson Solar Observatory&quot;, ''[http://prola.aps.org/abstract/PR/v19/i4/p407_1 Physical Review]'', S2, V19, N4, pp. 407-408 (April 1922).&lt;/ref&gt; تجویز کردہ آیتھر-ڈریگنگ نظریات د‏‏ی اک حد شے دے نتیجہ نو‏‏ں واضح کرسکدی اے لیکن ایہ زیادہ پیچیدہ سن تے اس وچ صوابدیدی نظر آنے والے جزو تے جسمانی مفروضے استعمال کیتے جاندے سن ۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

انیہويں صدی دے آخر وچ [[برقی ہندسیات|بجلی دے انجینئر]] اک وکھ پیشہ بن چکے سن ، جو فزکس داناں تے موجداں تو‏ں وکھ سی۔ انہاں نے ایسی کمپنیاں تشکیل داں جنھاں نے بجلی د‏‏ی ترسیل د‏‏ی تکنیکاں د‏‏ی تحقیقات ، ترقی تے کامل کارکردگی دا مظاہرہ کيتا تے دنیا بھر وچ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں پہلا دنیا بھر وچ برقی ٹیلی مواصلات نیٹ ورک ، ٹیلی گراف نیٹ ورک دے آغاز دے لئی حمایت حاصل کيتی۔ اس میدان دے سرخیلاں وچ سن 1847 وچ [[سیمنز]] اے جی دے بانی ورنر وون سیمنز تے کیبل اینڈ وائرلیس دے بانی جان پینڈر شامل سن ۔

ولیم اسٹینلے نے اک [[مبدّل|ٹرانسفارمر]] دا پہلا عوامی مظاہرہ کيتا جس نے 1886 وچ باری باری موجودہ تجارتی فراہمی نو‏‏ں قابل بنایا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Blalock|first=Thomas J.|title=Alternating Current Electrification, 1886|url=http://ethw.org/Milestones:Alternating_Current_Electrification,_1886|website=Engineering and Technology History Wiki|publisher=United Engineering Foundation|accessdate=22 April 2018}}{{حوالہ ویب|title=Stanley Transformer – 1886|date=10 December 2014|url=https://nationalmaglab.org/education/magnet-academy/history-of-electricity-magnetism/museum/stanley-transformer|website=Magnet Academy|publisher=National High Magnetic Field Laboratory|accessdate=22 April 2018|archivedate=11 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011232657/https://nationalmaglab.org/education/magnet-academy/history-of-electricity-magnetism/museum/stanley-transformer}}&lt;/ref&gt; وڈے دو مرحلے وچ باری باری موجودہ جنریٹر اک برطانوی بجلی کار ، جے ای ایچ گورڈن ، &lt;ref&gt;Gordon gave [[iarchive:fourlecturesons01gordgoog|four lectures on static electric induction]] (S. Low, Marston, Searle, and Rivington, 1879). In 1891, he also published &quot;''A treatise on electricity and magnetism]''). [https://books.google.com/books?id=NUQJAAAAIAAJ Vol 1]. [https://books.google.com/books?id=H0APAAAAYAAJ Vol 2]. (S. Low, Marston, Searle &amp; Rivington, limited).&lt;/ref&gt; نے تعمیر کیتے سن ۔ 1882 وچ ۔ [[لارڈ کیلون]] تے سیبسٹین فرینٹی نے ابتدائی متبادل تیار کيتا جس نے 100 تو‏ں 300 ہرٹز دے درمیان تعدد پیدا کيتا۔ 1891 دے بعد ، متعدد مختلف مراحل د‏‏ی دھاراں د‏‏ی فراہمی دے لئی پولیفیس الٹرنیٹرز متعارف کروائے گئے۔ &lt;ref&gt;Thompson, Silvanus P., ''Dynamo-Electric Machinery''. pp. 17&lt;/ref&gt; بعد وچ الٹرنیٹرز آرک لائٹنگ ، تاپدیپت لائٹنگ تے الیکٹرک موٹرز دے استعمال دے لئی سولہ تو‏ں اک سو ہرٹز دے وچکار مختلف ٹرینٹنگ موجودہ فریکوئینسی دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;Thompson, Silvanus P., ''Dynamo-Electric Machinery''. pp. 16&lt;/ref&gt;

کثیر مقدار وچ بجلی دے حصول دے امکان تے معاشی طور اُتے ، ڈینامو الیکٹرک مشیناں دے ذریعہ تاپدیپت تے آرک لائٹنگ د‏‏ی ترقی نو‏‏ں فروغ ملا۔ جدو‏ں تک ایہ مشیناں تجارتی بنیاداں اُتے حاصل نئيں کرپادیاں سن وولٹائک بیٹریاں بجلی د‏‏ی روشنی تے بجلی دا موجودہ واحد ذریعہ سن۔ اُتے ، انہاں بیٹریاں د‏‏ی قیمت تے انہاں نو‏‏ں قابل اعتماد آپریشن وچ برقرار رکھنے دیاں مشکلاں عملی روشنی دے مقاصد دے لئی انہاں دے استعمال کیت‏‏ی ممانعت سن۔ آرک تے [[برقی قمقمہ|تاپدیپت لیمپاں دے]] ملازمت کيت‏‏ی تریخ تقریبا 1877 مقرر کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

ایتھ‏ے تک کہ 1880 وچ ، لیکن انہاں روشنی دے عام استعمال کیت‏‏ی طرف تھوڑا سا پیش قدمی کيتا گیا سی۔ اس صنعت د‏‏ی تیز رفتار ترقی دے بعد ایہ عام علم د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;See [[electric lighting]]&lt;/ref&gt; [[مکررباری|اسٹوریج بیٹریاں]] ، جنہاں نو‏ں اصل وچ ثانوی بیٹریاں یا جمع کرنے والا کہیا جاندا سی ، دا ملازمت تقریبا 18 1879 تو‏ں شروع ہويا۔ اس طرح د‏‏ی بیٹریاں ہن وڈے پیمانے اُتے الیکٹرک پاور ہاؤسز تے سب اسٹیشناں وچ ڈائنومو مشین د‏‏ی مدد تو‏ں ، الیکٹرک آٹوموبائل وچ تے آٹوموبائل اگنیشن تے اسٹارٹنگ سسٹم وچ وی بے شمار تعداد وچ استعمال ہُندیاں نيں ، فائر الارم ٹیلیگرافی تے ہور سگنل سسٹماں وچ بھی۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

شکاگو وچ 1893 وچ دنیا دے کولمبیا دے بین الاقوامی نمائش دے لئی ، جنرل الیکٹرک نے [[راست رو|براہ راست موجودہ دے]] نال پورے میلے نو‏‏ں بجلی فراہ‏م کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ ویسٹنگ ہاؤس نے جی ای د‏‏ی بولی نو‏‏ں قدرے اچھالے تے میلےآں نو‏‏ں انہاں دے باری باری موجودہ بیسڈ سسٹم نو‏‏ں ڈیبٹ کرنے دے لئی استعمال کيتا ، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ میلے وچ انہاں دا سسٹم پولی فیز موٹراں تے ہور تمام AC تے DC نمائشاں نو‏‏ں کِداں طاقت بخش سکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Richard Moran, ''Executioner's Current: Thomas Edison, George Westinghouse, and the Invention of the Electric Chair'', Knopf Doubleday Publishing Group – 2007, p. 222&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''America at the Fair: Chicago's 1893 World's Columbian Exposition'' (Google eBook) Chaim M. Rosenberg Arcadia Publishing, 20 February 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=F6cWRxU9go4C&amp;pg=PR21|title=The World's Columbian Exposition: A Centennial Bibliographic Guide|last=David J. Bertuca|last2=Donald K. Hartman|last3=Susan M. Neumeister|year=1996|isbn=978-0-313-26644-7|pages=xxi|access-date=10 September 2012|last-author-amp=yes}}&lt;/ref&gt;

=== دوسرا صنعتی انقلاب ===
دوسرا صنعتی انقلاب ، جسنو‏ں تکنیکی انقلاب دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، 19 ويں صدی دے آخری تیسرے تے 20 واں دے آغاز وچ تیزی تو‏ں [[صنعت کاری]] دا اک مرحلہ سی۔ [[ریل آوا جائی|ریل روڈ]] ، آئرن تے [[فولاد|اسٹیل]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ توسیع دے نال نال ، مینوفیکچرنگ وچ [[آلہ|مشینری دے]] وسیع پیمانے اُتے استعمال ، بھاپ بجلی تے [[پٹرولیم|پیٹرولیم دے]] استعمال وچ بے حد اضافہ ہويا ، اس مدت نے استعمال ہونے والی بجلی وچ توسیع تے مختلف ٹکنالوجیاں نو‏‏ں تیار کرنے وچ برقی مقناطیسی نظریہ د‏‏ی موافقت نو‏‏ں دیکھیا۔ایلٹنن نے اپنا صدر دفتر ہیلسندی ميں لگایا تے اس دا ناں اسمولہ رکھیا جس نے پولوگراڈ وچ بولشیوکس دے صدر دفتر نو‏‏ں سمولنی انسٹی ٹیوٹ تو‏ں گونج لیا۔
[[فائل:Nikola Tesla's personal exhibit at the 1893 Chicago World's Columbian Exposition Fair.png|سجے|thumb| 1893 ٹیسلا پیٹنٹ اے سی انڈکشن موٹرز د‏‏ی شکاگو ورلڈ د‏‏ی کولمبیا د‏‏ی نمائش]]
1880 د‏‏ی دہائی وچ وڈے پیمانے اُتے تجارتی بجلی تو‏ں چلنے والے نظاماں دا پھیلاؤ دیکھیا گیا ، پہلے روشنی دے لئی تے آخر کار الیکٹرو موٹیو پاور تے ہیٹنگ دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ استعمال شدہ [[متبادل رو|باری باری موجودہ]] تے [[راست رو|براہ راست موجودہ]] اُتے جلد سسٹمز۔ وڈی مرکزی بجلی پیدا کرنا اس وقت ممکن ہويا جدو‏ں ایہ تسلیم کيتا گیا کہ بجلی د‏‏ی موجودہ موجودہ لائناں نو‏‏ں [[مبدّل|تبدیل]] کرنے تو‏ں [[مبدّل|ٹرانسفارمراں]] دا فائدہ اٹھایا جاسکدا اے کہ وولٹیج وچو‏ں ہر دگنا اک ہی سائز کیبل نو‏‏ں اِنّی ہی مقدار وچ چار گنیافاصلے اُتے منتقل کرسکدا ا‏‏ے۔ ٹرانسفارمر دا استعمال پیدائشی نقطہ اُتے وولٹیج ودھانے دے لئی کيتا جاندا سی (اک نمائندہ نمبر کم کلووالٹ حد وچ اک جنریٹر وولٹیج اے ) پرائمری ٹرانسمیشن دے لئی بہت زیادہ وولٹیج (دسیاں ہزاراں تو‏ں کئی سو ہزار وولٹ) تک ، جس دے نتیجے وچ کئی تھلے د‏‏ی طرف تبدیلی آئی ، تجارتی تے رہائشی گھریلو استعمال دے لئی۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt; [[برقناطیسی تحریض|برقی مقناطیسی انڈکشن]] تے عملی اے سی انڈکشن موٹرز دے نال مل ک‏ے 1885 تے 1890 دے درمیان پولی فیز دھارے تیار کیتے گئے۔ &lt;ref&gt;Giovanni Dosi, David J. Teece, Josef Chytry, [https://books.google.com/books?id=2qfRJuJ0QDgC&amp;pg=PA336&amp;dq=%22Nikola+Tesla,+in+the+United+States,+Galileo+Ferraris+of+Italy,+and+Michael+Osipowitch+von%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=43dRUsK_J8j84AOVkoGwDA&amp;ved=0CDgQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=%22Nikola%20Tesla%2C%20in%20the%20United%20States%2C%20Galileo%20Ferraris%20of%20Italy%2C%20and%20Michael%20Osipowitch%20von%22&amp;f=false Understanding Industrial and Corporate Change], [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]], 2004, page 336. [[گوگل بکس]].&lt;/ref&gt;

1891 د‏‏ی بین الاقوامی الیکٹرو ٹیکنیکل نمائش ، جس وچ اعلیٰ طاقت ، تن فیز بجلی دے موجودہ د‏‏ی لمبی دوری د‏‏ی ترسیل د‏‏ی خاصیت ا‏‏ے۔ اس دا انعقاد فرینکفرٹ مین مین وچ تن سابقہ &quot;ویسٹبہہنیف&quot; (ویسٹرن ریلوے اسٹیشنز) دے ناکارہ ہونے والے مقام اُتے 16 مئی تو‏ں 19 اکتوبر دے درمیان کيتا گیا سی۔ نمائش وچ اعلیٰ طاقت ، تن فیز الیکٹرک کرنٹ د‏‏ی پہلی لمبی دوری د‏‏ی ترسیل د‏‏ی نمائش کيتی گئی سی ، جو 175 پیدا کيتی گئی سی &amp;nbsp; کلومیٹر دے فاصلے اُتے لوفن ایم نیکر۔ فیلڈ د‏‏ی اس کامیاب آزمائش دے نتیجے وچ ، دنیا بھر وچ بجلی دے ٹرانسمیشن نیٹ ورکس دے لئی تھری فیز کرنٹ قائم ہويا۔ &lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;

ریل روڈ ٹرمینل سہولیات د‏‏ی بہتری دے لئی سمت وچ بہت کچھ کيتا گیا سی تے اک ایسا بھاپ ریل روڈ انجینئر ملنا مشکل اے جس نے اس تو‏ں انکار کر دتا ہوئے گا کہ اس ملک دے تمام اہ‏م بھاپ ریلوے سڑکاں نو‏‏ں بجلی تو‏ں چلانے دے لئی نئيں سن ۔ دوسری سمتاں وچ برقی طاقت دے استعمال تو‏ں متعلق واقعات د‏‏ی پیشرفت وی اِنّی ہی تیز رفتار متوقع ا‏‏ے۔ پانی دے گرنے د‏‏ی طاقت دنیا دے ہر حصے وچ ، فطرت د‏‏ی مستقل حرکت پزیر مشین ، جو دنیا دے آغاز دے بعد تو‏ں ضائع ہُندی جارہی اے ، ہن بجلی وچ تبدیل ہوئے رہی اے تے تار تو‏ں سینکڑاں میل تک پھیلی ہوئی اے جتھ‏ے ایہ کارآمد تے معاشی طور اُتے کم کردی ا‏‏ے۔ .&lt;ref name=&quot;EncyclopediaAmericana&quot;/&gt;&lt;ref&gt;See [[Electric transmission of energy]].&lt;/ref&gt;
[[فائل:Charlesproteussteinmetz.jpg|thumb| چارلس پروٹیوس اسٹینمیٹز ، باری باری موجودہ دے نظریا‏تی۔]]
[[اسکاٹ لینڈ|سکاٹ لینڈ]] وچ بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی پہلی ونڈ مل جولائ‏ی 1887 وچ سکاٹش الیکٹریکل انجینئر جیمس بلتھ نے تعمیر د‏‏ی سی۔ &lt;ref&gt;'James Blyth – Britain's first modern wind power pioneer', by Trevor Price, 2003, Wind Engineering, vol 29 no. 3, pp 191-200&lt;/ref&gt; بحر اوقیانوس، وچ بھر [[کلیولینڈ، اوہائیو]] وچ اک وڈے تے بھاری انجنیئر مشین د‏‏ی طرف تو‏ں ڈیزائن کيتا گیا تے 1887–88 وچ تعمیر کيتا گیا سی چارلس برش ، &lt;ref&gt;[Anon, 1890, 'Mr. Brush's Windmill Dynamo', Scientific American, vol 63 no. 25, 20 December, p. 54]&lt;/ref&gt; ایہ انہاں د‏‏ی انجینئری کمپنی نے اپنے گھر اُتے تعمیر کيتا سی تے سن 1886 تو‏ں لے ک‏ے 1900 تک چل رہیا سی۔ برش ونڈ ٹربائن وچ اک روٹر {{تحویل|56|ft|m}} قطر وچ تے 60 فٹ (18 میٹر) ٹاور اُتے سوار سی۔ اگرچہ اج دے معیار دے لحاظ تو‏ں وڈی ، مشین نو‏‏ں صرف 12 د‏‏ی درجہ بندی کيتی گئی سی &amp;nbsp; کلو واٹ؛ ایہ نسبتا آہستہ ہوئے گیا کیونجے اس وچ 144 بلیڈ سن ۔ منسلک بارود یا تاں بیٹریاں دے اک بینک نو‏‏ں چارج کرنے دے لئی یا برش د‏‏ی لیبارٹری وچ 100 [[برقی قمقمہ|تاپدیپت روشنی دے بلب]] ، تن آرک لیمپ تے مختلف موٹراں نو‏‏ں چلانے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ ایہ مشین 1900 دے بعد جدو‏ں کلیو لینڈ دے مرکزی اسٹیشناں تو‏ں بجلی دستیاب ہوئے گئی تاں اوہ استعمال وچ نہيں گئی تے اسنو‏ں 1908 وچ چھڈ دتا گیا۔ &lt;ref&gt;''History of Wind Energy'' in Cutler J. Cleveland,(ed) ''Encyclopedia of Energy Vol.6'', Elsevier, {{آئی ایس بی این|978-1-60119-433-6}}, 2007, pp. 421-422&lt;/ref&gt;

== 20 صدی ==
بجلی تے مقناطیسیت دے مختلف یونٹاں نو‏‏ں دنیا دے الیکٹریکل انجینئری انسٹی ٹیوٹ دے نمائندےآں نے اپنایا تے انہاں دا ناں لیا اے ، جنہاں یونٹاں تے ناواں د‏‏ی تصدیق تے قانونی حیثیت امریکا تے ہور ملکاں د‏‏ی حکومتاں نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس طرح اطالوی وولٹا تو‏ں وولٹ نو‏‏ں الیکٹرو موٹیو فورس ، اوہم دے عملی اکائی دے طور اُتے اوہم دے قانون دے ملزم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، مزاحمت د‏‏ی عملی اکائی دے طور اُتے اپنایا گیا ا‏‏ے۔ [[ایمپئیر|ایمپیئر]] ، اس ناں دے نامور فرانسیسی سائنس دان دے بعد ، موجودہ طاقت د‏‏ی عملی اکائی دے طور اُتے ، جوزف ہنری دے بعد تے اس دے ابتدائی تے اہ‏م تجربا‏تی کم نو‏‏ں باہمی شامل کرنے دے اعتراف دے طور اُتے ، ہنری نو‏‏ں شامل کرنے د‏‏ی عملی اکائی دے طور پر۔ &lt;ref&gt;See [[برق]], [[electrical terms]].&lt;/ref&gt;

دیور تے جان امبروز فلیمنگ نے پیش گوئی د‏‏ی کہ [[مطلق صفر|قطعی صفر پر]] خالص دھاتاں کامل برقی مقناطیسی موصل بنیاں گی (حالانکہ بعد وچ ، دیور نے مزاحمت د‏‏ی گمشدگی دے بارے وچ اپنی رائے وچ ردوبدل کيتا اس یقین تو‏ں کہ اوتھ‏ے ہمیشہ کچھ مزاحمت ہوئے گی)۔ [[والتھر نرنسٹ|والتھر ہرمن نرنسٹ]] نے [[والتھر نرنسٹ|تھرموڈینامکس]] دا تیسرا قانون تیار کيتا تے دسیا کہ مطلق صفر ناقابل شکست ا‏‏ے۔ کارل وان لنڈے تے ولیم ہیمپسن ، دونے تجارتی محققاں ، نیڑے نیڑے اک ہی وقت وچ جول – سیمسن اثر اُتے پیٹنٹ دے لئی دائر سن ۔ لنڈے دا پیٹنٹ ، تخلیق شدہ انسداد بہاؤ دے طریقہ کار دا استعمال کردے ہوئے ، قائم کردہ حقائق د‏‏ی منظم تحقیقات دے 20 سال دا عروج سی۔ ہیمپسن دا ڈیزائن وی اک نو تخلیقی طریقہ سی۔ مشترکہ عمل لنڈے – ہیمپسن لیکویڈیشن دے عمل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔ [[ہائک کملنگ اونس|ہائیک کامرلنگھ اونس]] نے اپنی تحقیق دے [[ہائک کملنگ اونس|ل L]] لنڈے مشین خریدی۔ زیگمنٹ فلورنٹی وربلوسکی نے کم درجہ حرارت اُتے بجلی د‏‏ی خصوصیات وچ تحقیق د‏‏ی ، حالانکہ انہاں د‏‏ی ایہ تحقیق انہاں د‏‏ی حادّا‏تی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں جلد ختم ہوئے گئی۔ 1864 دے آس پاس ، کرول اولسیزوکی تے وولبلوسکی نے انتہائی سرد درجہ حرارت وچ مزاحمت د‏‏ی سطح گرنے دے برقی مظاہر کیت‏‏ی پیش گوئی کيتی۔ اولسزویسکی تے ولبلوسکی نے 1880 د‏‏ی دہائی وچ اس دے ثبوت دستاویز کیتے۔10 جولائ‏ی 1908 نو‏‏ں اک سنگ میل حاصل ہويا جدو‏ں لیڈن د‏‏ی لیڈن یونیورسٹی وچ اونس نے پہلی بار مائع ہیلیم تیار کيتا تے [[فوق ایصالیت]] حاصل کيتی۔

1900 وچ ، ولیم ڈو بوئس ڈوڈیل نے سنگ آرک تیار کيتا تے اس آرک لیمپ تو‏ں نچلے حصے تو‏ں اُچے لہجے تک مدھر آوازاں تیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔

=== لورینٹز تے پوئنکارے ===
[[فائل:Hendrik Antoon Lorentz.jpg|thumb| [[ہنڈرک لورنٹز|ہینڈرک لورینٹز]] ]]
1900 تے 1910 دے درمیان ، بوہت سارے سائنس دان جداں [[ویلیم وین|ولیہم وین]] ، میکس ابراہ‏م ، ہرمن منکووسکی یا گستاو مے دا خیال سی کہ فطرت د‏‏ی تمام قوتاں برقی مقناطیسی اصلیت (نام نہاد &quot;برقناطیسی دنیا دے نظارے&quot;) کيت‏یاں نيں۔ ایہ 1892 تو‏ں 1904 دے درمیان [[ہنڈرک لورنٹز|ہینڈرک لورینٹز دے]] ذریعہ تیار کردہ [[برقیہ|الیکٹران]] تھیوری تو‏ں منسلک سی۔ لورینٹز نے مادے (الیکٹراناں) تے ایتھر دے وچکار اک سخت علیحدگی متعارف کرائی ، جس دے ذریعہ اس دے ماڈل وچ ایہ آسمان مکمل طور اُتے حرکت پزیر اے تے اسنو‏ں قابل تحسین ماد .ے وچ حرکت وچ نئيں رکھیا جائے گا۔ اس تو‏ں پہلے دوسرے الیکٹران ماڈلز دے برعکس ، ایتھر دا برقی مقناطیسی فیلڈ الیکٹراناں دے وچکار ثالث د‏‏ی حیثیت تو‏ں ظاہر ہُندا اے تے اس میدان وچ ہونے والی تبدیلیاں روشنی د‏‏ی رفتار تو‏ں زیادہ تیز نئيں پھیل سکدی ني‏‏‏‏ں۔

1896 وچ ، کیر اثر اُتے اپنا مقالہ پیش کرنے دے تن سال بعد ، [[پیڑ زیمین|پیٹر زیمان]] نے اپنے نگران دے براہ راست احکامات د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی تے اک مضبوط مقناطیسی فیلڈ تو‏ں طفیلی لائناں نو‏‏ں تقسیم کرنے د‏‏ی پیمائش دے [[پیڑ زیمین|لئے]] لیبارٹری دے سامان دا استعمال کيتا۔ لورینٹز نے نظریا‏تی طور اُتے اپنے نظریہ د‏‏ی بنیاد اُتے زیمان اثر د‏‏ی وضاحت کيتی ، جس دے لئی دوناں نو‏ں 1902 [[نوبل انعام برائے فزکس|وچ فزکس]] وچ [[نوبل انعام برائے فزکس|نوبل انعام]] ملا۔ 1895 وچ لورینٹز دے نظریہ دا اک بنیادی تصور &quot;v متعلقہ ریاستاں دا نظریہ&quot; سی۔ اس تھیوریم وچ کہیا گیا اے کہ متحرک مبصر (ایتھر تو‏ں نسبتہ) اوہی مشاہدات کردا اے جداں آرام کرنے والا مبصر ہُندا ا‏‏ے۔ اس نظریہ نو‏‏ں 1904 وچ لورینٹز دے ذریعہ تمام احکامات د‏‏ی شرائط دے لئی ودھایا گیا سی۔ لورینٹز نے دیکھیا کہ فریم تبدیل کردے وقت اسپیس ٹائم متغیرات نو‏‏ں تبدیل کرنا ضروری سی تے مائیکلسن – مورلی دے تجربے د‏‏ی وضاحت دے لئی جسمانی لمبائی سنکچن (1892) جداں تصورات تے مقامی وقت (1895) دے ریاضی دے تصور نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی ۔ روشنی تے Fizeau تجربہ . اس دے نتیجے وچ جوزف لارمر (1897 ، 1900) تے لورینٹز (1899 ، 1904) دے ناں نہاد لورینٹز د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;Miller 1981, Ch. 1&quot;&gt;Miller 1981, Ch. 1&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pais 1982, Ch. 6b&quot;&gt;Pais 1982, Ch. 6b&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jan&quot;&gt;Janssen, 2007&lt;/ref&gt; جداں کہ بعد وچ لورینٹز نے نوٹ کيتا (1921 ، 1928) ، اس نے اس وقت نو‏‏ں سمجھیا جس وچ گھڑیاں نے آیتھر وچ آرام کيتا سی تے اسنو‏ں &quot;سچ&quot; وقت دے طور اُتے سمجھیا سی ، جدو‏ں کہ مقامی وقت نے اسنو‏ں اک ہورسٹک ورکنگ قیاس آرائی تے ریاضی د‏‏ی نوادرات دے طور اُتے دیکھیا سی۔ لہذا ، لاورنٹ دے نظریہ نو‏‏ں جدید تریخ داناں نے ریاضی وچ تبدیلی دے طور اُتے دیکھیا اے جداں اک &quot;اصلی&quot; نظام اے جو اتھرا وچ آرام تو‏ں &quot;فرضی&quot; نظام وچ متحرک ا‏‏ے۔
[[فائل:JH Poincare.jpg|thumb| [[ہنری پوئنکارے]] ]]
لورینٹز دے کم نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے ، [[ہنری پوئنکارے|ہینری پوئنکارے]] نے 1895 ء تو‏ں 1905 دے درمیان کئی مواقع اُتے رشتہ داری دا اصول وضع کيتا تے اسنو‏ں الیکٹروڈینامکس تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے بیک وقت صرف اک آسان کنونشن دا اعلان کيتا جو روشنی د‏‏ی رفتار اُتے منحصر اے ، جس دے تحت روشنی د‏‏ی رفتار وچ مستقل مزاجی قوانین نو‏‏ں ممکن حد تک آسان بنانے دے لئی مفید مدار ثابت ہوئے گا۔ 1900 وچ ، انہاں نے روشنی دے اشاراں دے ذریعہ گھڑی د‏‏ی ہ‏م آہنگی دے نتیجے وچ لورینٹز دے مقامی وقت د‏‏ی ترجمانی د‏‏ی تے برقی مقناطیسی توانائی دا موازنہ کرکے برقی مقناطیسی رفتار نو‏‏ں متعارف کرایا جسنو‏ں انہاں نے وڈے پیمانے اُتے &quot;فرضی سیال&quot; کہیا۔ &lt;math&gt;m=E/c^2&lt;/math&gt; . تے آخر کار جون تے جولائ‏ی 1905 وچ انہاں نے رشتہ داری دے اصول نو‏‏ں کشش ثقل سمیت فطرت دا اک عام قانون قرار دتا۔ اس نے لورینٹز د‏‏ی کچھ غلطیاں نو‏‏ں درست کيتا تے برقی مقناطیسی مساوات د‏‏ی لورینٹز کوورینس نو‏‏ں ثابت کيتا۔ پائنکارے نے ایہ وی تجویز کيتا کہ الیکٹران د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی غیر برقی قوتاں موجود نيں تے زور دتا کہ کشش ثقل برقی مقناطیسی دنیا دے نظریہ دے برخلاف وی اک غیر برقی قوت ا‏‏ے۔ اُتے ، مورخین نے اس د‏ی نشان دہی د‏‏ی کہ اس نے حالے وی اک آسمان دا تصور استعمال کيتا تے &quot;ظاہر&quot; تے &quot;حقیقی&quot; وقت دے درمیان ممتاز سی تے اس لئی اس د‏ی جدید تفہیم وچ کوئی [[اضافیت مخصوصہ|خاص نسبت]] نئيں ایجاد کيتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;jan&quot;&gt;Janssen, 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Galison 2002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Darrigol 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Katzir 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Miller 1981, Ch. 1.7 &amp; 1.14&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pais 1982, Ch. 6 &amp; 8&lt;/ref&gt;

=== آئن اسٹائن د‏‏ی ''انوس میرابیلس'' ===
[[فائل:Einstein patentoffice.jpg|thumb| [[البرٹ آئنسٹائن|البرٹ آئن اسٹائن]] ، 1905 ]]
1905 وچ ، جدو‏ں اوہ پیٹنٹ آفس وچ کم ک‏ر رہ‏ے سن ، [[البرٹ آئنسٹائن|البرٹ آئن اسٹائن دے]] پاس جرمن فزکس دے معروف جریدے ''انالین ڈیر فیزک'' وچ چار مقالے شائع ہوئے۔ ایہ اوہ کاغذات نيں جنہاں د‏‏ی تریخ وچ ''انوس میرابیلیس دے کاغذات'' کال کرنے آئے ''نيں'' :

* روشنی د‏‏ی ذرایع نوعیت دے بارے وچ انہاں دے مقالے نے ایہ نظریہ پیش کيتا کہ کچھ تجربا‏تی نتائج ، خاص طور اُتے [[ضیا برقی اثر|فوٹو الیکٹرک اثر]] ، آسانی تو‏ں سمجھیا جاسکدا اے کہ روشنی مادے تو‏ں توانائی دے متضاد &quot;پیکٹ&quot; ( [[قدریہ (فزکس)|کوانٹا]] ) دے طور اُتے گل کردی اے ، ایہ خیال [[میکس پلینک|میکس پلانک]] نے 1900 وچ اک خالص ریاضی د‏‏ی ہیرا پھیری دے طور اُتے متعارف کرایا سی تے ایسا لگدا سی کہ روشنی د‏‏ی ہ‏معصر نظریا‏تی نظریات {{Harvard citation|Einstein|1905a}} ۔ آئن اسٹائن دا ایہ واحد کم سی جسنو‏ں انہاں نے خود &quot;انقلابی&quot; کہیا سی۔
* براؤنین تحریک دے بارے وچ انہاں دے مقالے وچ بہت چھوٹی چھوٹی اشیاء د‏‏ی بے ترتیب حرکت نو‏‏ں آناختی عمل دے براہ راست ثبوت دے طور اُتے واضح کيتا گیا ، اس طرح [[نظریۂ جوہر|جوہری نظریہ]] د‏‏ی حمایت کيتی گئی۔ {{Harvard citation|Einstein|1905b}}
* حرکت پزیر لاشاں دے [[برقناطیسیت|الیکٹروڈائنیمکس دے]] بارے وچ انہاں دے مقالے نے [[اضافیت مخصوصہ|خصوصی رشتہ داری دے]] بنیادی اصول نو‏‏ں متعارف کرایا ، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ مبصر د‏‏ی حرکت د‏‏ی حالت اُتے [[روشنی د‏‏ی رفتار|روشنی د‏‏ی رفتار دی]] مشاہدہ کردہ آزادی نو‏‏ں بیک وقت نظریہ د‏‏ی بنیادی تبدیلیاں د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ اس دے نتائج وچ مبصر دے فریم دے مقابلہ وچ حرکت پزیر جسم دا [[زمان و مکاں|ٹائم اسپیس فریم]] [[ٹائم ڈائیلیشن|سست ہوجانا]] تے معاہدہ کرنا (حرکت د‏‏ی سمت وچ ) شامل ا‏‏ے۔ اس مقالے وچ ایہ وی استدلال کيتا گیا سی کہ اس وقت فزکس وچ نمایاں نظریا‏تی وجود وچو‏ں اک برائٹ ایتھر اکتھر دا خیال ضرورت تو‏ں زیادہ سی۔ {{Harvard citation|Einstein|1905c}}
* وڈے پیمانے اُتے توانائی دے مساوات (اس تو‏ں پہلے وکھ وکھ تصورات سمجھ‏‏ے جاندے سن ) دے بارے وچ اپنے مقالے وچ ، آئن اسٹائن نے خصوصی رشتہ داری د‏‏ی اپنی مساوات تو‏ں انکار کيتا جو بعد وچ معروف اظہار د‏‏ی حیثیت اختیار کر گئے: &lt;math&gt;E = m c^2&lt;/math&gt; ، ایہ تجویز کردا اے کہ وڈے پیمانے اُتے تھوڑی مقدار وچ توانائی نو‏‏ں وڈی مقدار وچ تبدیل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{Harvard citation|Einstein|1905d}}

چاراں کاغذات اج زبردست کامیابیاں دے طور اُتے تسلیم کیتے گئے نيں — لہذا 1905 آئن اسٹائن دے &quot; حیرت انگیز سال &quot; دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے ، اس وقت ، زیادہ تر فزکس داناں دے ذریعہ انھاں اہ‏م نئيں سمجھیا گیا سی تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نے انہاں نو‏ں نوٹس لیا سی۔ اس وچو‏ں کچھ کم جداں نظریہ نور کوانٹہ برساں تو‏ں متنازع رہیا۔ &lt;ref&gt;On the reception of relativity theory around the world, and the different controversies it encountered, see the articles in Thomas F. Glick, ed., ''The Comparative Reception of Relativity'' (Kluwer Academic Publishers, 1987), {{آئی ایس بی این|90-277-2498-9}}.&lt;/ref&gt;

=== ویہويں صدی دے وسط ===
[[فائل:Paul Dirac, 1933.jpg|thumb| [[پال ڈیراک|پال ڈیرک]] ]]
تابکاری تے مادے د‏‏ی باہمی تعامل نو‏‏ں بیان کرنے والے [[قدری میکانیات|کوانٹم نظریہ دی]] پہلی تشکیل [[پال ڈیراک|پال ڈیرک]] د‏‏ی وجہ تو‏ں اے ، جو 1920 دے دوران ، پہلے کسی [[جوہر|ایٹم]] دے اچانک اخراج دے ضرب د‏‏ی گنت‏ی کرنے وچ کامیاب سی۔ &lt;ref name=&quot;dirac&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|author=P. A. M. Dirac|authorlink=Paul Dirac|year=1927|title=The Quantum Theory of the Emission and Absorption of Radiation|journal=[[Proceedings of the Royal Society of London A]]|volume=114|issue=767|pages=243–265|doi=10.1098/rspa.1927.0039|bibcode=1927RSPSA.114..243D}}&lt;/ref&gt; [[پال ڈیراک|پال ڈیرک]] نے [[برقناطیسی میدان|برقی مقناطیسی فیلڈ دی]] کوانٹائزیشن نو‏‏ں ذرات دے تخلیق تے فنا دے آپریٹرز دے تصور دے تعارف دے نال ہارمونک آسیلیٹرز دا اک جوڑا قرار دتا ا‏‏ے۔ اگلے برساں وچ ، [[ولف گینگ پاولی|ولف گینگ پاؤلی]] ، [[یوجین پاول وگنر|یوجین ویگنر]] ، پاسکول اردن ، [[ورنر ہیزنبرگ|ورنر ہیسن برگ]] تے [[انریکو فرمی|اینریکو فرمی]] د‏‏ی وجہ تو‏ں کوانٹم الیکٹروڈینیامکس د‏‏ی اک خوبصورت تشکیل د‏‏ی شراکت دے نال ، &lt;ref name=&quot;fermi&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|author=E. Fermi|authorlink=Enrico Fermi|year=1932|title=Quantum Theory of Radiation|journal=[[Reviews of Modern Physics]]|volume=4|issue=1|pages=87–132|doi=10.1103/RevModPhys.4.87|bibcode=1932RvMP....4...87F}}&lt;/ref&gt; فزکس اُتے یقین اے کہ ، اصولی طور اُتے ، کسی وی کارکردگی دا مظاہرہ کرنا ممکن ہوئے گا فوٹونز تے چارجڈ ذرات نو‏‏ں شامل کرنے والے کسی وی جسمانی عمل دے لئی حساب کتاب۔ &lt;ref name=&quot;bloch&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|author=F. Bloch|year=1937|title=Note on the Radiation Field of the Electron|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1937-07-15_52_2/page/54|journal=[[Physical Review]]|volume=52|issue=2|pages=54–59|doi=10.1103/PhysRev.52.54|bibcode=1937PhRv...52...54B}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;weisskopf&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|author=V. F. Weisskopf|authorlink=Victor Weisskopf|year=1939|title=On the Self-Energy and the Electromagnetic Field of the Electron|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1939-07-01_56_1/page/72|journal=[[Physical Review]]|volume=56|issue=1|pages=72–85|doi=10.1103/PhysRev.56.72|bibcode=1939PhRv...56...72W}}&lt;/ref&gt; اُتے ، آئنلڈ نورڈسیک تے وکٹر ویسکوپف دے نال ، [[فلکس بلوک|فیلکس بلوک]] دے ہور مطالعے ، 1937 تے 1939 وچ ، انکشاف کردے نيں کہ اس طرح دے کمپیوٹرز صرف مشت زنی تھیوری دے پہلے حکم اُتے قابل اعتماد سن ، ایہ مسئلہ رابرٹ اوپن ہائیمر نے پہلے ہی نشان دہی کيتا سی۔.&lt;ref name=&quot;oppenheimer&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|author=R. Oppenheimer|authorlink=J. Robert Oppenheimer|year=1930|title=Note on the Theory of the Interaction of Field and Matter|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1930-03-01_35_5/page/461|journal=[[Physical Review]]|volume=35|issue=5|pages=461–477|doi=10.1103/PhysRev.35.461|bibcode=1930PhRv...35..461O}}&lt;/ref&gt; اس سلسلے وچ اعلیٰ دے احکامات دے نال ہی انفرائٹیاں دا وجود سامنے آیا ، جس نے اس طرح د‏‏ی گنت‏ی نو‏‏ں بے معنی بنا دتا تے خود ہی نظریہ د‏‏ی اندرونی مستقل مزاجی اُتے شدید شکوک و شبہات ڈالے۔ اس وقت اس مسئلے دے حل دے بغیر ، معلوم ہويا کہ [[اضافیت مخصوصہ|خصوصی نسبت]] تے [[قدری میکانیات|کوانٹم میکانکس دے]] وچکار اک بنیادی عدم مطابقت موجود ا‏‏ے۔

دسمبر 1938 وچ ، جرمن کیمیا داناں [[اوٹو ہان]] تے فرٹز اسٹراس مین نے ''نیٹوریسنس چیفٹین کو'' اطلاع دیندے ہوئے اک نسخہ بھیجیا کہ انہاں نے [[نیوٹرون|نیوٹراناں سے]] [[یورینیئم|یورینیم پر]] بمباری کرنے دے بعد عنصر [[بیریئم|بیریم]] دا پتہ لگایا سی۔ &lt;ref&gt;O. Hahn and F.&amp;nbsp;Strassmann. ''Über den Nachweis und das Verhalten der bei der Bestrahlung des Urans mittels Neutronen entstehenden Erdalkalimetalle'' (&quot;On the detection and characteristics of the alkaline earth metals formed by irradiation of uranium with neutrons&quot;), ''Naturwissenschaften'' Volume&amp;nbsp;27, Number&amp;nbsp;1, 11–15 (1939). The authors were identified as being at the Kaiser-Wilhelm-Institut für Chemie, Berlin-Dahlem. Received 22 December 1938.&lt;/ref&gt; بیک وقت ، انہاں نے ایہ نتائج لیز میٹنر تک پہنچائے ۔ میٹنر تے اس دے بھتیجے اوٹو رابرٹ فریش نے انہاں نتائج نو‏‏ں [[جوہری انشقاق|ایٹمی حص fہ دے]] ہونے د‏‏ی صحیح ترجمانی کيتی۔ &lt;ref&gt;Lise Meitner and O.&amp;nbsp;R. Frisch. &quot;Disintegration of Uranium by Neutrons: a New Type of Nuclear Reaction&quot;, ''Nature'', Volume&amp;nbsp;143, Number&amp;nbsp;3615, 239–240 [http://www.nature.com/physics/looking-back/meitner/index.html (11 February 1939)]. The paper is dated 16 January 1939. Meitner is identified as being at the Physical Institute, Academy of Sciences, Stockholm. Frisch is identified as being at the Institute of Theoretical Physics, University of Copenhagen.&lt;/ref&gt; فریچ نے 13 نو‏‏ں تجربا‏تی طور اُتے اس د‏ی تصدیق د‏‏ی &amp;nbsp; جنوری 1939. 1944 وچ ، ہان نو‏‏ں جوہری حصہ د‏‏ی کھوج دے لئی [[نوبل انعام برائے کیمیا|کیمسٹری وچ نوبل انعام]] ملا۔ کچھ مورخین جنہاں نے جوہری حصہ د‏‏ی کھوج د‏‏ی تریخ د‏‏ی دستاویزی دستاویزات کيت‏یاں نيں انہاں دا خیال اے کہ میٹنر نو‏‏ں ہان دے نال نوبل انعام دتا جانا چاہیے سی۔ &lt;ref&gt;[[Ruth Lewin Sime]]. ''From Exceptional Prominence to Prominent Exception: Lise Meitner at the Kaiser Wilhelm Institute for Chemistry'' [http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/KWG/Ergebnisse/Ergebnisse24.pdf Ergebnisse 24] Forschungsprogramm ''Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ruth Lewin Sime. ''Lise Meitner: A Life in Physics'' (University of California, 1997).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Elisabeth Crawford, Ruth Lewin Sime, and Mark Walker. &quot;A Nobel Tale of Postwar Injustice&quot;, ''Physics Today'' Volume&amp;nbsp;50, Issue&amp;nbsp;9, 26–32 (1997).&lt;/ref&gt;

کوانٹم نظریہ دے نال مشکلات 1940 دے آخر وچ ودھ گئياں۔ [[خردموج|مائکروویو]] ٹکنالوجی وچ بہتری د‏‏ی وجہ تو‏ں ہائیڈروجن ایٹم د‏‏ی سطح د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی زیادہ درست پیمائش کرنا ممکن ہوئے گیا ، &lt;ref name=&quot;lamb&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|author1=W. E. Lamb|authorlink1=Willis Lamb|author2=R. C. Retherford|authorlink2=Robert Retherford|year=1947|title=Fine Structure of the Hydrogen Atom by a Microwave Method|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1947-08-01_72_3/page/241|journal=[[Physical Review]]|volume=72|issue=3|pages=241–243|doi=10.1103/PhysRev.72.241|bibcode=1947PhRv...72..241L}}&lt;/ref&gt; جسنو‏ں ہن برے د‏‏ی لیمب شفٹ تے [[مقناطیسی حرکات|مقناطیسی لمحہ]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;foley&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|author1=P. Kusch|authorlink1=Polykarp Kusch|author2=H. M. Foley|authorlink2=H. M. Foley|year=1948|title=On the Intrinsic Moment of the Electron|journal=[[Physical Review]]|volume=73|issue=4|doi=10.1103/PhysRev.73.412|bibcode=1948PhRv...73..412F}}&lt;/ref&gt; انہاں تجربات نے غیر واضح طور اُتے تضادات نو‏‏ں بے نقاب کيتا جنہاں دا نظریہ بیان کرنے تو‏ں قاصر سی۔ 1950 وچ بلبل چیمبراں تے چنگاری چیمبراں د‏‏ی ایجاد دے نال ، تجربا‏تی [[ذرا‏‏تی فزکس|ذرہ فزکس]] نے اک وڈی تے ودھدی ہوئی تعداد وچ [[ثقیلہ|ذر]]&lt;nowiki/&gt;ہ تلاش کيتا جس نو‏‏ں [[ثقیلہ|ہیڈرون]] کہندے [[ثقیلہ|نيں]] ۔ ایسا لگدا سی کہ اِنّی وڈی تعداد وچ ذرات سب [[بنیادی ذرہ|بنیادی]] نئيں ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔

1945 وچ جنگ دے خاتمے دے فورا بعد ہی ، بیل لیبز نے اک سالڈ اسٹیٹ فزکس گروپ تشکیل دتا ، جس د‏‏ی سربراہی [[ولیم شوکلی]] تے کیمسٹ اسٹینلے مورگن نے کيتی۔ دوسرے اہلکار جنہاں وچ [[جان باردین|جان بارڈین]] تے [[والٹر ہوایسن براطین|والٹر بریٹن]] ، فزکس دان جیرالڈ پیئرسن ، کیمسٹ رابرٹ گبنی ، الیکٹرانکس دے ماہر ہلبرٹ مور تے متعدد تکنیکی ماہرین شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی تفویض سی کہ نازک گلاس ویکیوم ٹیوب یمپلیفائر دے ٹھوس مملکت دا متبادل تلاش کرن۔ انہاں د‏‏ی پہلی کوششاں سیمک کنڈکٹر اُتے بیرونی برقی فیلڈ نو‏‏ں اس د‏ی چالکتا نو‏‏ں متاثر کرنے دے لئی استعمال کرنے دے بارے وچ شوکلے دے خیالات اُتے مبنی سن۔ ایہ تجربات ہر مرتبہ ہر طرح د‏‏ی تشکیلات تے مواد وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ ایہ گروپ اس وقت تک تعطل دا شکار سی جدو‏ں تک کہ باردین نے اک نظریہ پیش کيتا جس وچ سطح د‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں روکیا گیا جس نے میدان نو‏‏ں سیمی کنڈکٹر وچ داخل ہونے تو‏ں روکیا۔ اس گروپ نے انہاں سطحی ریاستاں دا مطالعہ کرنے دے لئی اپنی توجہ نو‏‏ں تبدیل کيتا تے اوہ کم اُتے گفتگو کرنے دے لئی تقریبا روزانہ ملدے سن ۔ اس گروپ دا تبادلہ بہترین سی تے خیالات دا آزادانہ تبادلہ کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;Brattain quoted in Michael Riordan and Lillian Hoddeson; ''Crystal Fire: The Invention of the Transistor and the Birth of the Information Age''. New York: Norton (1997) {{آئی ایس بی این|0-393-31851-6}} pbk. p. 127&lt;/ref&gt;

الیکٹران تجربات وچ دشواریاں دے بارے وچ ، [[ہنس بیتھ|ہنس بیتھی دے]] ذریعہ حل د‏‏ی راہ فراہ‏م کيتی گئی سی۔ 1947 وچ ، جدو‏ں اوہ ٹرین تو‏ں نیویارک تو‏ں [[سکینیکٹیڈی، نیو یارک|شینکٹادی]] پہنچنے دے لئی سفر ک‏ر رہ‏ے سن ، &lt;ref name=&quot;schweber&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=QED and the Men Who Did it: Dyson, Feynman, Schwinger, and Tomonaga|last=Schweber|first=Silvan|publisher=Princeton University Press|year=1994|isbn=978-0-691-03327-3|page=[https://archive.org/details/qedmenwhomadeitd0000schw/page/230 230]|chapter=Chapter 5|author-link=Silvan S. Schweber|chapter-url=https://archive.org/details/qedmenwhomadeitd0000schw/page/230}}&lt;/ref&gt; اس موضوع اُتے شیلٹر آئی لینڈ وچ کانفرنس وچ تقریر کرنے دے بعد ، بیتھ نے ہائیڈروجنہاں د‏‏ی لکیراں د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی پہلی غیر متعلقہ ریاضی مکمل کيتی۔ ایٹم جداں کہ میمنا تے ریٹیرفورڈ دے ذریعہ ماپا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;bethe&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|last=H. Bethe|author-link=Hans Bethe|year=1947|title=The Electromagnetic Shift of Energy Levels|pages=339–341}}&lt;/ref&gt; حساب د‏‏ی حدود دے باوجود ، معاہدہ بہترین سی۔ خیال وچ تصحیح کرنے infinities منسلک کرنے دے لئی صرف سی [[کمیت|وڈے پیمانے پر]] تے [[برقی بار|انچارج]] اصل تجرگل کيتی طرف تو‏ں اک محدود قدر وچ مقرر کیتے گئے سن ۔ اس طرح تو‏ں ، انفائینسز انہاں مستقل مزاجاں وچ جذب ہوجاندیاں نيں تے تجربات دے نال اچھے معاہدے دا اک نتیجہ طے کردی ني‏‏‏‏ں۔ اس طریقہ کار نو‏‏ں ناموس رسالت دا ناں دتا گیا سی۔
[[فائل:Feynman at Los Alamos.jpg|thumb| [[رچرڈ فلپ فائنمین|رچرڈ فین مین]] ]]
[[سن اٹیرو ٹومو ناگا|شنچیری ٹومونگا]] ، [[جولیان سکونگر|جولین شنویر]] ، [[رچرڈ فلپ فائنمین|رچرڈ فین مین]] تے فری مین ڈیسن ، it اس موضوع اُتے بیتھ د‏‏ی بپینڈو تے بنیادی دستاویزات اُتے مبنی کوانٹم الیکٹروڈینیامکس د‏‏ی اک مشت زنی سیریز وچ کِسے وی ترتیب وچ مکمل طور اُتے ہ‏م آہنگی فارمولاں نو‏‏ں حاصل کرنا ممکن سی۔ شینچیری ٹوماں گا ، جولین شونجر تے رچرڈ فین مین نو‏‏ں اس علاقے وچ انہاں دے کم کرنے اُتے 1965 وچ مشترکہ طور اُتے [[نوبل انعام برائے فزکس|فزکس]] وچ [[نوبل انعام برائے فزکس|نوبل انعام دتا گیا سی]] ۔ &lt;ref name=&quot;nobel65&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=The Nobel Prize in Physics 1965|publisher=Nobel Foundation|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1965/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt; انہاں د‏‏ی شراکتاں تے فری مین ڈیسن د‏‏ی ، کوانٹم الیکٹروڈینی نیامکس دے کوویرانٹ تے گیج ایجرینٹ فارمولیشن دے بارے وچ سن جو کسی وی طرح د‏‏ی حرکات دے نظریہ دے مطابق کسی وی مشاہدے دے گنت‏ی د‏‏ی اجازت دیندی ني‏‏‏‏ں۔ فینمین د‏‏ی ریاضی د‏‏ی تکنیک ، جو اس دے خاکےآں اُتے مبنی سی ، ابتدا وچ فیلڈ تھیوریٹک ، آپریٹر د‏‏ی بنیاد اُتے شننجر تے ٹوماں گا دے نقطہ نظر تو‏ں بہت مختلف دکھادی دیندی سی ، لیکن بعد وچ فری مین ڈیسن نے ایہ ظاہر کيتا کہ دونے نقطہ نظر مساوی سن ۔ نظریہ وچ [[تکامل|انضمام دے]] ذریعہ ظاہر ہونے والے کچھ مختلف موڑ اُتے جسمانی معنی جوڑنے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں فیر تو‏ں تبدیل کرنا ، اس دے نتیجے وچ کوانٹم فیلڈ تھیوری دے بنیادی پہلوآں وچو‏ں اک بن گیا اے تے اسنو‏ں نظریہ د‏‏ی عام قبولیت دے لئی اک معیار دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ تجدیدی تدابیر وچ بہت اچھے طریقے تو‏ں کم کردی اے ، فین مین اپنی ریاضی د‏‏ی صداقت دے نال کدی وی مکمل طور اُتے راضی نئيں سی ، ایتھ‏ے تک کہ اس نے تجدید کاری نو‏‏ں &quot;شیل گیم&quot; تے &quot;ہوک پوکس&quot; دے طور اُتے وی ذکر کيتا۔ &lt;ref name=&quot;feynbook2&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=QED: The Strange Theory of Light and Matter|last=Feynman|first=Richard|publisher=Princeton University Press|year=1985|isbn=978-0-691-12575-6|page=128|chapter=|author-link=Richard Feynman}}&lt;/ref&gt; کیوئڈی نے کوانٹم فیلڈ دے تمام نظریات دے ماڈل تے ٹیمپلیٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ [[پیٹر ہگس|پیٹر ہیگس]] ، جیفری گولڈ اسٹون تے ہور ، [[شیلڈن لی گلاشو|شیلڈن گلاشو]] ، [[سٹیون وینبرگ|اسٹیون وینبرگ]] تے [[عبد السلام|عبدس سلام]] نے آزادانہ طور اُتے ایہ ظاہر کيتا کہ کس طرح [[نحیف تفاعل|کمزور ایٹمی قوت]] تے کوانٹم الیکٹروڈی [[برقی نحیف تفاعل|نیومیکس]] نو‏‏ں اک واحد [[برقی نحیف تفاعل|الیکٹروک قوت]] وچ ضم کيتا [[برقی نحیف تفاعل|جاسکدا اے ]] ۔

رابرٹ نوائس نے کرٹ لیہویک نو‏‏ں ''پی – n جنکشن تنہائی دے اصول کا'' سہرا دتا جو متعصب پی این جنکشن (ڈایڈڈ) دے عمل د‏‏ی وجہ تو‏ں انٹیگریٹڈ سرکٹ دے پِچھے کلیدی تصور ا‏‏ے۔ [[جیک سینٹ کلئر کلبی|جیک کیلبی]] نے جولائ‏ی 1958 وچ انٹیگریٹڈ سرکٹ دے بارے وچ اپنے ابتدائی نظریات قلمبند ک and تے 12 ستمبر 1958 نو‏‏ں پہلے کم کرنے والے مربوط سرکٹ دا کامیابی تو‏ں مظاہرہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;TIJackBuilt&quot;&gt;[http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml ''The Chip that Jack Built''], (c. 2008), (HTML), Texas Instruments, accessed May 29, 2008.&lt;/ref&gt; 6 فروری 1959 نو‏‏ں اپنی پیٹنٹ درخواست وچ ، کِلبی نے اپنے نويں آلے نو‏‏ں &quot;سیمی کنڈکٹر مادے دا اک جسم … جس وچ الیکٹرانک سرکٹ دے تمام اجزاء نو‏‏ں مکمل طور اُتے مربوط کر دتا گیا اے &quot; دے طور اُتے بیان کيتا۔ &lt;ref&gt;Winston, Brian. [https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&amp;pg=RA2-PA221&amp;dq=%22wherein+all+the+components+of+the+electronic+circuit%22#v=onepage&amp;q=%22wherein%20all%20the%20components%20of%20the%20electronic%20circuit%22&amp;f=false ''Media technology and society: a history: from the telegraph to the Internet''], (1998), Routeledge, London, {{آئی ایس بی این|0-415-14230-X}} {{آئی ایس بی این|978-0-415-14230-4}}, p. 221&lt;/ref&gt; انضمام سرکٹ د‏‏ی ایجاد دے حصے اُتے کلبی نے فزکس وچ 2000 دا نوبل انعام جِتیا سی۔ &lt;ref&gt;Nobel Web AB, (October 10, 2000), ([http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/press.html ''The Nobel Prize in Physics 2000''], Retrieved on May 29, 2008&lt;/ref&gt; رابرٹ نائس نے وی کلی دے مقابلے وچ ادھے سال بعد انٹیگریٹڈ سرکٹ دے بارے وچ اپنا خیال پیش کيتا۔ نوائس دے چپ نے بہت سارے عملی مسائل حل کیتے جو کلوبی نو‏‏ں نئيں سن ۔ Noyce د‏‏ی چپ، وچ بنایا فیئرچائلڈ سیمیکمڈکٹر ، دے بنایا گیا سی سلکان Kilby د‏‏ی چپ دے بنایا گیا سی، جدو‏ں کہ [[جرمانیئم]] .

فیلو [[فیوزر|فورنس ورتھ نے فرنس ورتھ - ہرش فوشر]] یا محض فوسر ، جو [[فیوزر|ایپریٹیس]] تیار کيتا جو [[فیوزر|فرنس ورتھ]] نے [[نیوکلیئر ائتلاف|جوہری فیوژن]] بنانے دے لئی تیار کيتا سی۔ سب تو‏ں زیادہ کنٹرول شدہ فیوژن نظاماں دے برعکس ، جو آہستہ آہستہ مقناطیسی طور اُتے قید [[پلازما (فزکس)|پلازما نو‏‏ں]] گرم کردے نيں ، فوسر اعلیٰ درجہ حرارت دے [[آئون|آئناں نو‏‏ں]] براہ راست رد عمل دے چیمبر وچ داخل کردا اے ، اس طرح کافی مقدار وچ پیچیدگی تو‏ں گریز کردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ فارنس ورتھ ہرش فوشر نو‏‏ں فیوژن ریسرچ د‏‏ی دنیا وچ پہلی بار متعارف کرایا گیا سی ، تاں فوسر پہلا آلہ سی جو واضح طور اُتے ایہ ظاہر کرسکدا سی کہ ایہ بالکل وی فیوژن دے رد عمل پیدا کر رہیا سی۔ اس وقت امیداں زیادہ سن کہ اسنو‏ں تیزی تو‏ں عملی طاقت دے منبع دے طور اُتے تیار کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اُتے ، دوسرے فیوژن تجرگل کيتی طرح ، پاور سورس وچ ترقی وی مشکل ثابت ہوئی ا‏‏ے۔ بہر حال ، اس دے بعد تو‏ں فوسر اک عملی نیوٹران ذریعہ بن گیا اے تے اس کردار دے لئی تجارتی طور اُتے تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Fusor1&quot;&gt;Cartlidge, Edwin. &quot;The Secret World of Amateur Fusion&quot;. ''Physics World'', March 2007: IOP Publishing Ltd, pp. 10-11. {{آئی ایس ایس این|0953-8585}}.&lt;/ref&gt;

=== برابری د‏‏ی خلاف ورزی ===
برقی مقناطیس دا آئینہ امیج قطعی مخالف قطعہ دے نال اک فیلڈ تیار کردا ا‏‏ے۔ اس طرح مقناطیس دے شمال تے جنوب دے کھمبے وچ کھبے تے سجے د‏‏ی طرح ہ‏م آہنگی ہُندی ا‏‏ے۔ 1956 تو‏ں پہلے ، ایہ خیال کيتا جاندا سی کہ ایہ توازن کامل اے تے ایہ کہ اک ٹیکنیشن کھبے تے سجے دے حوالے دے علاوہ مقناطیس دے شمال تے جنوب دے کھمباں وچ تمیز نئيں کر سک‏‏ے گا۔ اس سال ، ٹی ڈی لی تے سی این یانگ نے کمزور تعامل وچ برابری د‏‏ی عدم تحفظ د‏‏ی پیش گوئی د‏‏ی سی۔ بہت سارے فزکس داناں د‏‏ی حیرت د‏‏ی گل ، 1957 وچ سی ایس وو تے امریکی قومی معیار دے بیورو دے ساتھیاں نے ایہ ظاہر کيتا کہ نیوکلئ د‏‏ی پولرائزیشن دے لئی موزاں شرائط دے تحت ، کوبالٹ 60 دے [[بیٹا تنزل|بیٹا کشی]] نو‏‏ں ترجیحی طور اُتے بیرونی مقناطیسی میدان دے جنوبی قطب د‏‏ی طرف الیکٹراناں نو‏‏ں چھڈ دتا جاندا ا‏‏ے۔ تے قطب شمالی د‏‏ی طرف گاما کرناں د‏‏ی کچھ زیادہ تعداد۔ نتیجہ دے طور اُتے ، تجربا‏تی آلات اپنے آئینے د‏‏ی شبیہہ دے نال موازنہ برتاؤ نئيں کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/quantum/parity.html|title=Parity|last=R. Nave|publisher=HyperPhysics/Georgia State University}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/sp958-lide/111-115.pdf|title=Reversal of the Parity Conservation Law in Nuclear Physics|publisher=NIST}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.feynmanlectures.caltech.edu/I_52.html#Ch52-S7|title=Parity is not conserved!|publisher=Caltech/The Feynman Lectures|date=1963}}&lt;/ref&gt;

=== الیکٹروک نظریہ ===
[[معیاری نمونہ|معیاری ماڈل]] د‏‏ی طرف پہلا قدم 1960 وچ ، [[برقناطیسیت|الیکٹومیگنیٹک]] تے [[نحیف تفاعل|کمزور تعامل]] نو‏‏ں یکجا کرنے دے لئی ، [[شیلڈن لی گلاشو|شیلڈن گلاسکو]] د‏‏ی دریافت سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author1=S.L. Glashow|year=1961|title=Partial-symmetries of weak interactions|url=https://archive.org/details/sim_nuclear-physics_nuclear-physics_1961_22_4/page/579|journal=[[Nuclear Physics (journal)|Nuclear Physics]]|volume=22|issue=4|pages=579–588|doi=10.1016/0029-5582(61)90469-2|bibcode=1961NucPh..22..579G}}&lt;/ref&gt; 1967 وچ ، [[سٹیون وینبرگ|اسٹیوین وینبرگ]] &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author1=S. Weinberg|year=1967|title=A Model of Leptons|url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1967-11-20_19_21/page/1264|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=19|issue=21|pages=1264–1266|doi=10.1103/PhysRevLett.19.1264|bibcode=1967PhRvL..19.1264W}}&lt;/ref&gt; تے [[عبد السلام|عبدس سلام]] نے گلاس دے [[برقی نحیف تفاعل|الیکٹرو بیوک تھیوری]] وچ ہِگز میکانزم &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author1=F. Englert|author2=R. Brout|year=1964|title=Broken Symmetry and the Mass of Gauge Vector Mesons|url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1964-08-31_13_9/page/321|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=13|issue=9|pages=321–323|doi=10.1103/PhysRevLett.13.321|bibcode=1964PhRvL..13..321E}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author1=P. W. Higgs|year=1964|title=Broken Symmetries and the Masses of Gauge Bosons|url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1964-10-19_13_16/page/n7|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=13|issue=16|pages=508–509|doi=10.1103/PhysRevLett.13.508|bibcode=1964PhRvL..13..508H}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author1=G. S. Guralnik|author2=C. R. Hagen|year=1964|title=Global Conservation Laws and Massless Particles|url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1964-11-16_13_20/page/585|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=13|issue=20|pages=585–587|doi=10.1103/PhysRevLett.13.585|bibcode=1964PhRvL..13..585G}}&lt;/ref&gt; نو‏‏ں شامل کيتا ، جس نے اسنو‏ں جدید شکل دی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ہگز میکانزم معیاری ماڈل وچ تمام [[بنیادی ذرہ|ابتدائی ذرات دی]] [[کمیت|عوام]] نو‏‏ں جنم دیندا ا‏‏ے۔ اس وچ ڈبلیو تے زیڈ بوسن دے عوام تے [[فیرمیون|فریمینز دے]] عوام - یعنی [[کوارک]]س تے [[نحیفہ|لیپٹن]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ غیر جانبدار کمزور دھاراں دے بعد د‏‏ی وجہ تو‏ں &lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; زیڈ &lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; بوسن تبادلہ 1973 وچ [[سرن|سی ای آر این]] وچ دریافت ہويا ، &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author1=F. J. Hasert|year=1973|title=Search for elastic muon-neutrino electron scattering|journal=[[Physics Letters B]]|volume=46|issue=1|doi=10.1016/0370-2693(73)90494-2|bibcode=1973PhLB...46..121H}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author1=F.J. Hasert|year=1973|title=Observation of neutrino-like interactions without muon or electron in the gargamelle neutrino experiment|journal=[[Physics Letters B]]|volume=46|issue=1|doi=10.1016/0370-2693(73)90499-1|bibcode=1973PhLB...46..138H}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author1=F.J. Hasert|year=1974|title=Observation of neutrino-like interactions without muon or electron in the Gargamelle neutrino experiment|journal=[[Nuclear Physics B]]|volume=73|issue=1|doi=10.1016/0550-3213(74)90038-8|bibcode=1974NuPhB..73....1H}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=D. Haidt|date=4 October 2004|title=The discovery of the weak neutral currents|url=http://cerncourier.com/cws/article/cern/29168|website=[[CERN Courier]]|accessdate=2008-05-08|archive-date=2011-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520115858/http://cerncourier.com/cws/article/cern/29168}}&lt;/ref&gt; الیکٹروک نظریہ وڈے پیمانے اُتے قبول ہويا تے گلاشو ، سلام تے وینبرگ نے اسنو‏ں دریافت کرنے اُتے 1979 [[نوبل انعام برائے فزکس|وچ فزکس وچ نوبل انعام]] دتا۔ ڈبلیو تے زیڈ بوسن 1981 وچ تجربا‏تی طور اُتے دریافت ہوئے سن تے انہاں د‏‏ی عوام نو‏‏ں معیاری ماڈل د‏‏ی پیش گوئی دے مطابق پایا گیا سی۔ [[قوی تفاعل|مضبوط گل بات]] دا نظریہ ، جس وچ بوہت سارے لوکاں نے حصہ لیا سی ، نے اپنی جدید شکل 1973–74 دے آس پاس حاصل کيتی ، جدو‏ں تجربات تو‏ں اس گل کيتی تصدیق ہوئے گئی کہ [[ثقیلہ|ہارڈنز فرکشن]] چارجڈ کوارکس اُتے مشتمل سن ۔ 1970 دے [[مقداریہ لونی حرکیات|عشرے]] وچ [[مقداریہ لونی حرکیات|کوانٹم کروموڈینامکس دے]] قیام دے نال ہی بنیادی تے تبادلے دے ذرات د‏‏ی اک سیٹ نو‏‏ں حتمی شکل دتی گئی ، جس نے گیج انوائرینس د‏‏ی ریاضی د‏‏ی بنیاد اُتے اک &quot; [[معیاری نمونہ|معیاری ماڈل]] &quot; دے قیام د‏‏ی اجازت دتی ، جس نے کشش ثقل دے سوا تمام قوتاں نو‏‏ں کامیابی دے نال بیان کيتا تے جو عام طور اُتے باقی ا‏‏ے۔ اس ڈومین دے اندر قبول کيتا گیا اے جس اُتے اطلاق دے لئی ڈیزائن کيتا گیا ا‏‏ے۔

'معیاری ماڈل' [[برقی نحیف تفاعل|الیکٹرک انٹرایکشن]] تھیوری تے کوانٹم کروموڈینامکس نو‏‏ں اک ایداں دے ڈھانچے وچ گروپ کردا اے جو گیج گروپ ''SU (3) × SU (2) × U (1) کے'' ذریعہ اشارہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ برقی تے دے مجموعی دے تشکیل [[نحیف تفاعل|کمزور تعاملات]] سٹینڈرڈ ماڈل وچ د‏‏ی وجہ تو‏ں اے [[عبد السلام|عبدالسلام]] ، [[سٹیون وینبرگ]] تے بعد وچ [[شیلڈن لی گلاشو|شیلڈن Glashow]] . غیر جانبدار کمزور دھاراں دے وجود د‏‏ی [[سرن|سی ای آر این]] وچ دریافت ہونے دے بعد ، &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Search for elastic muon-neutrino electron scattering|url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Observation of neutrino-like interactions without muon or electron in the gargamelle neutrino experiment|url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Observation of neutrino-like interactions without muon or electron in the Gargamelle neutrino experiment|url=}}&lt;/ref&gt; ذریعہ ثالثی کيتی گئی &lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; زیڈ &lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; بوسن نے معیاری ماڈل وچ دیکھیا سی ، فزکس ماہرین سلام ، گلاشو تے وینبرگ نے اپنے الیکٹرروک نظریہ اُتے 1979 [[نوبل انعام برائے فزکس|وچ طبعیات دا نوبل انعام حاصل کيتا سی]] ۔ تب تو‏ں ، تھلے د‏‏ی کوارک (1977) ، اوپری چوک (1995) تے تاؤ نیوٹرنو (2000) د‏‏ی دریافتاں نے معیاری ماڈل نو‏‏ں اعتبار کيتا۔ متعدد تجربا‏تی نتائج د‏‏ی وضاحت کرنے وچ اس د‏ی کامیابی د‏‏ی وجہ تاں۔

== 21 ويں صدی ==

=== برقی مقناطیسی ٹکنالوجی ===
ابھرتی ہوئی توانائی د‏‏ی متعدد ٹیکنالوجیز نيں ۔ 2007 تک ، اعلیٰ درجے د‏‏ی سپرئنک کنڈکٹراں اُتے مبنی ٹھوس ریاست مائکومیٹر پیمانے اُتے الیکٹرک ڈبل لیئر کیپسیٹرز کم وولٹیج الیکٹرانکس جداں گہری سب وولٹیج نانو الیکٹرانکس تے متعلقہ ٹکنالوجی دے لئی سن ۔ &amp;nbsp; سی ایم او ایس تے اس تو‏ں اگے دے NM ٹیکنولوجی نوڈ) نانوویر بیٹری ، لتیم آئن بیٹری ، د‏‏ی ایجاد 2007 وچ ڈاکٹر یی کیئی د‏‏ی سربراہی وچ اک ٹیم نے د‏‏ی سی۔

==== مقناطیسی گونج ====
طب وچ [[مقناطیسی اصدائی تصویرہ|مقناطیسی گونج امیجنگ]] &lt;ref&gt;A medical imaging technique used in radiology to visualize detailed internal structures. The good contrast it provides between the different soft tissues of the body make it especially useful in brain, muscles, heart, and cancer compared with other medical imaging techniques such as computed tomography (CT) or X-rays.&lt;/ref&gt; د‏‏ی بنیادی اہمیت تے اس د‏ی تطبیق د‏‏ی عکاسی کردے ہوئے ، [[پاول لیوٹربر|الابینا]] [[یونیورسٹی آف الینوائے ایٹ اوربانا–شیمپیئن|یونیورسٹی آف الینوائے دے]] [[پاول لیوٹربر|پال لاؤٹربر]] [[یونیورسٹی آف الینوائے ایٹ اوربانا–شیمپیئن|– چیمپیین]] تے [[یونیورسٹی آف ناٹنگھم|یونیورسٹی آف نوٹنگھم دے]] [[سر پیٹر مینسفیلڈ|سر پیٹر مین فیلڈ]] نو‏‏ں انہاں د‏‏ی &quot;انکشافات&quot; دے لئی 2003 [[نوبل انعام برائے فعلیات و طب|وچ جسمانیات یا طب وچ نوبل انعام]] دتا گیا۔ مقناطیسی گونج امیجنگ دے بارے وچ &quot;۔ نوبل حوالہ وچ مقامی لوکلائزیشن دا تعین کرنے دے لئی مقناطیسی فیلڈ گریڈینٹ دے استعمال تو‏ں متعلق لاؤٹربر د‏‏ی بصیرت دا اعتراف کيتا گیا ، اک ایسی دریافت جس نے 2D امیجز نو‏‏ں تیزی تو‏ں حصول د‏‏ی اجازت دی۔

==== وائرلیس بجلی ====
وائرلیس بجلی وائرلیس توانائی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی اک شکل اے ، &lt;ref&gt;Wireless power is the transmission of electrical energy from a power source to an electrical load without interconnecting wires. Wireless transmission is useful in cases where interconnecting wires are inconvenient, hazardous, or impossible.&lt;/ref&gt; بغیر تاراں دے دور دراز اشیاء نو‏‏ں [[برقی توانائی]] فراہ‏م کرنے د‏‏ی صلاحیت۔ ڈبلیوڈنگ نے 2005 وچ ڈبلیوارڈنگ دے ذریعہ وائی ٹرائیسٹی د‏‏ی اصطلاح تیار کيت‏ی سی تے بعد وچ اس منصوبے دے لئی استعمال کيتا گیا جس د‏‏ی سربراہی پروفیسر نے کيتی۔ مارن سولجیئč 2007 وچ ۔ &lt;ref name=&quot;MIT theory news&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://web.mit.edu/newsoffice/2006/wireless.html|title=Wireless electricity could power consumer, industrial electronics|publisher=[[میساچوسٹس انسٹیٹیوٹ برائے ٹیکنالوجی]] News|date=2006-11-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MIT experiment news&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://web.mit.edu/newsoffice/2007/wireless-0607.html|title=Goodbye wires…|publisher=[[میساچوسٹس انسٹیٹیوٹ برائے ٹیکنالوجی]] News|date=2007-06-07}}&lt;/ref&gt; ایم آئی ٹی دے محققاں نے 60 [[واٹ|واٹ دے]] دو تانبے د‏‏ی کوئلاں دا استعمال کردے ہوئے 60 [[واٹ]] لائٹ بلب نو‏‏ں بغیر کسی وائرلیس بجلی تو‏ں چلانے د‏‏ی صلاحیت دا کامیابی دے نال مظاہرہ کيتا۔ &amp;nbsp; سینٹی میٹر (24) &amp;nbsp; وچ ) [[قطر (ہندسہ)|قطر]] ، جو 2 سن &amp;nbsp; میٹر (7) &amp;nbsp; فیٹ) دور ، تقریبا 45٪ کارکردگی پر۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://thefutureofthings.com/pod/250/wireless-power-demonstrated.html|title=Wireless Power Demonstrated|accessdate=2008-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081231103130/http://thefutureofthings.com/pod/250/wireless-power-demonstrated.html|archivedate=2008-12-31}}&lt;/ref&gt; اس ٹکنالوجی نو‏‏ں ممکنہ طور اُتے وڈی قسم د‏‏ی ایپلی کیشنز وچ استعمال کيتا جاسکدا اے ، بشمول صارف ، صنعتی ، طبی تے فوجی۔ اس دا مقصد بیٹریاں اُتے انحصار کم کرنا ا‏‏ے۔ اس ٹکنالوجی دے لئی ہور درخواستاں وچ معلومات د‏‏ی ترسیل شامل نيں — ایہ [[ریڈیائی لہر|ریڈیو لہراں وچ ]] مداخلت نئيں کريں گا تے اس طرح کسی لائسنس یا حکومت کیت‏‏ی اجازت د‏‏ی ضرورت دے بغیر اسنو‏ں اک سستا تے موثر مواصلا‏تی ڈیوائس دے طور اُتے استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔

=== متحد نظریات ===
گرینڈ یونیفائیڈ تھیوری (GUT) پارٹیکل فزکس دا اک ماڈل اے جس وچ ، اعلیٰ توانائی دے نال ، برقی مقناطیسی قوت نو‏‏ں [[معیاری نمونہ|معیاری ماڈل]] ، [[نحیف تفاعل|کمزور]] تے [[قوی تفاعل|مضبوط]] ایٹمی قوتاں دے ہور دو گیج انٹرایکشن دے نال ملیا دتا گیا ا‏‏ے۔ بوہت سارے امیدواراں نو‏‏ں تجویز کيتا گیا اے ، لیکن تجربا‏تی ثبوتاں تو‏ں کسی د‏‏ی وی براہ راست تائید نئيں کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جی او ٹی نو‏‏ں اکثر &quot; تھیوری آف ہر چیز &quot; (ٹی او ای) د‏‏ی طرف انٹرمیڈیٹ اقدامات دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے ، جو نظریا‏تی فزکس دا اک نظریہ اے جو تمام معلوم جسمانی مظاہر کیت‏‏ی پوری وضاحت کردا اے تے اسنو‏ں جوڑدا اے تے ، مثالی طور اُتے ، کسی وی تجربے دے نتیجے وچ پیش گوئی کرنے د‏‏ی طاقت رکھدا اے اصولی طور اُتے کيتا جائے. فزکس کمیونٹی نے حالے تک اس طرح دا کوئی نظریہ قبول نئيں کيتا ا‏‏ے۔

=== کھلے مسائل ===
مقناطیسی چارج دے [[قدری میکانیات|''کوانٹم'']] تھیوری وچ مقناطیسی مونوپول &lt;ref&gt;A hypothetical [[بنیادی ذرہ]] in [[ذرا‏‏تی فزکس]] that is a [[مقناطیس]] with only one [[wiktionary:magnetic pole|magnetic pole]]. In more technical terms, a magnetic monopole would have a net &quot;magnetic charge&quot;. Modern interest in the concept stems from [[ذرا‏‏تی فزکس]], notably the [[Grand unification theory|grand unification]] and [[Superstring theory|superstring]] theories, which predict their existence. See [http://pdg.lbl.gov/2004/listings/s028.pdf Particle Data Group summary of magnetic monopole search]; Wen, Xiao-Gang; Witten, Edward, ''Electric and magnetic charges in superstring models'',Nuclear Physics B, Volume 261, p. 651-677; and Coleman, ''The Magnetic Monopole 50 years Later'', reprinted in ''Aspects of Symmetry'' for more&lt;/ref&gt; آغاز 1931 وچ [[فزکس دان|فزکس]] [[پال ڈیراک|پال اے ایم ڈیرک]] نے اک کاغذ تو‏ں کيتا سی۔ &lt;ref&gt;[[پال ڈیراک]], &quot;Quantised Singularities in the Electromagnetic Field&quot;. Proc. Roy. Soc. (London) '''A 133''', 60 (1931). [http://users.physik.fu-berlin.de/~kleinert/files/dirac1931.pdf Free web link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520041631/http://users.physik.fu-berlin.de/~kleinert/files/dirac1931.pdf |date=2011-05-20 }}.&lt;/ref&gt; مقناطیسی اجارہ داریاں دا پتہ لگانا تجربا‏تی فزکس وچ اک کھلا مسئلہ ا‏‏ے۔ کچھ نظریا‏تی ماڈلز وچ ، مقناطیسی اجارہ داراں دے مشاہدے دا امکان نئيں اے ، کیونجے اوہ [[ذرا‏‏تی مسرع|ذرہ ایکسلریٹرز]] وچ بہت زیادہ وڈے پیمانے اُتے تخلیق ہُندے نيں تے کائنات وچ وی بوہت گھٹ امکان رکھدے نيں کہ ذرہ پھڑنے والے نو‏‏ں داخل کرن۔

بیس سال تو‏ں زیادہ د‏‏ی گہری تحقیق دے بعد وی ، اعلیٰ درجہ حرارت تو‏ں متعلق اعلیٰ مہارت د‏‏ی ابتدا حالے تک واضح نئيں اے ، لیکن ایسا لگدا اے کہ روايتی سپرکنڈکٹیویٹی د‏‏ی طرح ، &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwBlU&quot;&gt;الیکٹران فونون کی&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; کشش دے طریقہ کار د‏‏ی بجائے ، کوئی حقیقی &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwBlc&quot;&gt;الیکٹرانک&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; میکانزم (جداں اینٹیفیرومیگنیٹک [[ارتباط|ارتباط دے]] ذریعہ) معاملات کر رہیا [[ارتباط|ا‏‏ے۔]] ) تے ایس ویو جوڑا بنانے د‏‏ی بجائے ، ڈی- لیو جوڑا &lt;ref&gt;[http://musr.ca/theses/Sonier/MSc/node17.html d-Wave Pairing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200207032027/http://musr.ca/theses/Sonier/MSc/node17.html |date=2020-02-07 }}. musr.ca.&lt;/ref&gt; کافی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[http://musr.ca/theses/Sonier/MSc/node16.html The Motivation for an Alternative Pairing Mechanism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200207001403/http://musr.ca/theses/Sonier/MSc/node16.html |date=2020-02-07 }}. musr.ca.&lt;/ref&gt; اس ساری تحقیق دا اک ہدف کمرے دا درجہ حرارت د‏‏ی سپر کامکیوٹی اے ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://lanl.arxiv.org/ftp/cond-mat/papers/0606/0606187.pdf|title=Room-Temperature Superconductivity|last=A. Mourachkine|publisher=Cambridge International Science Publishing|year=2004|isbn=1-904602-27-4|location=Cambridge, UK|arxiv=cond-mat/0606187|bibcode=2006cond.mat..6187M}}&lt;/ref&gt;

== ہور ویکھو ==

; تاریخاں
: برقی مقناطیسی سپیکٹرم د‏‏ی تریخ ، الیکٹریکل انجینئری د‏‏ی تریخ ، میکسویل د‏‏ی مساوات د‏‏ی تریخ ، ریڈیو د‏‏ی تریخ ، نظریات د‏‏ی تریخ ، فزکس د‏‏ی تریخ
; جنرل
: Biot-Savart قانون ، Ponderomotive فورس ، Telluric دارااں ، ستلیی مقناطیسیت ، تو‏ں Ampere گھینٹے ، [[عرضی موج|قاطع لہراں]] ، [[طولی موج|تخدیربی لہراں]] ، طیارہ لہراں ، [[انعطاف نما|اپورتک انڈیکس]] ، [[تدویر|torque دی]] ، انقلابات فی منٹ ، تو‏ں Photosphere ، [[گرداب|بنور]] ، بنور بجتی ،
; نظریہ
: اجازت نامہ ، [[ڈوٹ پروڈکٹ|اسکیلر پروڈکٹ]] ، ویکٹر پروڈکٹ ، ٹینسر ، [[انفرج سلسلہ|ڈائیورجینٹ سیریز]] ، [[لکیری استحالہ|لکیری آپریٹر]] ، یونٹ ویکٹر ، متوازی پائپڈ ، چلنے والا طیارہ ، معیاری موم بتی
; ٹکنالوجی
: سولینائڈ ، الیکٹرو میگنےٹ ، نکول پریزیم ، ریوسٹاٹ ، وولٹ میٹر ، گٹہ پرچہ تو‏ں ڈھکے ہوئے تار ، [[مُوَصِّل|برقی کنڈکٹر]] ، [[ایمیٹر]]ز ، گرائم مشین ، پابند پوسٹاں ، انڈکشن موٹر ، لائٹنینگ آررسٹرز ، ریاستہائے متحدہ د‏‏ی تکنیکی تے صنعتی تریخ ، ویسٹرن الیکٹرک کمپنی ،
; فہرستاں
: توانائی د‏‏ی نشو و نما دا خاکہ
; ٹائم لائنز
: برقی مقناطیسیت د‏‏ی ٹائم لائن ، برائٹ آتشک د‏‏ی ٹائم لائن

== حوالے ==

; حوالے تے نوٹ
{{حوالے}}
; انتساب

* {{Source-attribution|&quot;''Electricity, its History and Progres''s&quot; by William Maver Jr. - article published within ''The Encyclopedia Americana; a library of universal knowledge'', vol. X, pp. 172ff. (1918). New York: Encyclopedia Americana Corp.}}

== کتابیات ==
* Bakewell, F. C. (1853). [https://archive.org/details/bub_gb_Lks1AAAAMAAJ Electric science; its history, phenomena, and applications]. London: Ingram, Cooke.
* Benjamin, P. (1898). [https://archive.org/details/ahistoryelectri01benjgoog A history of electricity (The intellectual rise in electricity) from antiquity to the days of Benjamin Franklin]. New York: J. Wiley &amp; Sons.
* {{Citation
|author=Darrigol, Olivier
|title=The Genesis of the theory of relativity
|year=2005
|journal=Séminaire Poincaré
|volume=1
|pages=1–22
|url=http://www.bourbaphy.fr/darrigol2.pdf
|accessdate=2009-06-21
|doi=10.1007/3-7643-7436-5_1
|isbn=978-3-7643-7435-8
|bibcode=2006eins.book....1D
|تاريخ-الأرشيف=2018-11-08
|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181108205041/http://www.bourbaphy.fr/darrigol2.pdf
|url-status=dead
}}
* Durgin, W. A. (1912). [https://books.google.com/books?id=hQtJAAAAIAAJ Electricity, its history and development]. Chicago: A.C. McClurg.
* Einstein, Albert: &quot;[[s:Ether and the Theory of Relativity|Ether and the Theory of Relativity]]&quot; (1920), republished in ''Sidelights on Relativity'' (Dover, New York, 1922).
* Einstein, Albert, ''[https://web.archive.org/web/20080909204640/http://www.worldscibooks.com/phy_etextbook/4454/4454_chap1.pdf The Investigation of the State of Aether in Magnetic Fields]'', 1895. ([[پی ڈی ایف]] format)
* {{Citation
 |last=Einstein|first=Albert|year=1905a
 |title=On a Heuristic Viewpoint Concerning the Production and Transformation of Light
 |journal=Annalen der Physik|volume=17|issue=6|pages=132–148
|bibcode = 1905AnP...322..132E |doi = 10.1002/andp.19053220607 }}. This annus mirabilis paper on the photoelectric effect was received by Annalen der Physik March 18.
* {{Citation
 |last=Einstein|first=Albert|year=1905b
 |title=On the Motion—Required by the Molecular Kinetic Theory of Heat—of Small Particles Suspended in a Stationary Liquid
 |journal=Annalen der Physik|volume=17|issue=8|pages=549–560
|bibcode = 1905AnP...322..549E |doi = 10.1002/andp.19053220806 |url=http://sedici.unlp.edu.ar/bitstream/handle/10915/2785/Documento_completo__.pdf?sequence=1}}. This annus mirabilis paper on Brownian motion was received May 11.
* {{Citation
 |last=Einstein|first=Albert|year=1905c
 |title=On the Electrodynamics of Moving Bodies
 |journal=Annalen der Physik|volume=17|issue=10|pages=891–921
|bibcode = 1905AnP...322..891E |doi = 10.1002/andp.19053221004 |url=http://sedici.unlp.edu.ar/handle/10915/2786}}. This annus mirabilis paper on special relativity was received June 30.
* {{Citation
 |last=Einstein|first=Albert|year=1905d
 |title= Does the Inertia of a Body Depend Upon Its Energy Content?
 |journal=Annalen der Physik|volume=18|issue=13|pages=639–641
|bibcode = 1905AnP...323..639E |doi = 10.1002/andp.19053231314 |url=https://zenodo.org/record/1424057}}. This annus mirabilis paper on mass-energy equivalence was received September 27.
* {{cite EB1911 |first=Joseph |last=Larmor |wstitle=Aether |volume=1 |page=292–297 |mode=cs2}}
* [https://books.google.com/books?id=62UMAAAAYAAJ The Encyclopedia Americana; a library of universal knowledge]; &quot;''Electricity, its history and Progress''&quot;. (1918). New York: Encyclopedia Americana Corp. [https://books.google.com/books?id=62UMAAAAYAAJ&amp;pg=PA171#PPA171,M1 Page 171]
* {{Citation
|author=Galison, Peter
|year=2003
|title= Einstein's Clocks, Poincaré's Maps: Empires of Time
|place=New York
|publisher=W.W. Norton
|isbn=0-393-32604-7}}
* Gibson, C. R. (1907). [https://archive.org/details/electricityoftod00gibsuoft Electricity of to-day, its work &amp; mysteries described in non-technical language]. London: Seeley and co., limited
* Heaviside, O. (1894). [https://books.google.com/books?id=9ukEAAAAYAAJ Electromagnetic theory]. London: &quot;The Electrician&quot; Print. and Pub.
* Ireland commissioners of nat. educ., (1861). [https://books.google.com/books?id=1AoFAAAAQAAJ Electricity, galvanism, magnetism, electro-magnetism, heat, and the steam engine]. Oxford University.
* {{Cite encyclopedia
|author1=Janssen, Michel
|author2=Mecklenburg, Matthew
|year=2007
|contribution=From classical to relativistic mechanics: Electromagnetic models of the electron
|editor=V. F. Hendricks
|title=Interactions: Mathematics, Physics and Philosophy, 1860–1930
|pages=65–134
|place=Dordrecht
|publisher=Springer
|contribution-url=https://netfiles.umn.edu/users/janss011/home%20page/electron.pdf
|display-editors=etal
|access-date=2020-10-02
|archive-date=2017-07-13
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713055321/https://netfiles.umn.edu/users/janss011/home%20page/electron.pdf
|dead-url=yes
}}
* Jeans, J. H. (1908). [https://books.google.com/books?id=jKYTAAAAYAAJ The mathematical theory of electricity and magnetism]. Cambridge: University Press.
* {{Citation
|author=Katzir, Shaul
|year=2005
|journal=Phys. Perspect.
|title= Poincaré's Relativistic Physics: Its Origins and Nature
|pages= 268–292
|volume=7
|issue=3
|doi=10.1007/s00016-004-0234-y|bibcode = 2005PhP.....7..268K |s2cid=14751280
}}
* [[Lord Kelvin|Lord Kelvin (Sir William Thomson)]], &quot;''[https://books.google.com/books?id=Zu4UAAAAIAAJ&amp;pg=PA197 On Vortex Atoms]''&quot;. Proceedings of the Royal Society of Edinburgh, Vol. VI, 1867, pp.&amp;nbsp;197–206. (ed., Reprinted in Phil. Mag. Vol. XXXIV, 1867, pp.&amp;nbsp;15–24.)
* Kolbe, Bruno; Francis ed Legge, Joseph Skellon, tr., &quot;[https://books.google.com/books?vid=0o90G64Z2FDIyKUsLs9&amp;id=150IAAAAIAAJ An Introduction to Electricity]&quot;. Kegan Paul, Trench, Trübner, 1908.
* [[Oliver Lodge|Lodge, Oliver]], &quot;''Ether''&quot;, [[انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا]], Thirteenth Edition (1926).
* Lodge, Oliver, &quot;The Ether of Space&quot;. {{ISBN|1-4021-8302-X}} (paperback) {{ISBN|1-4021-1766-3}} (hardcover)
* Lodge, Oliver, &quot;Ether and Reality&quot;. {{ISBN|0-7661-7865-X}}
* Lyons, T. A. (1901). [https://archive.org/details/bub_gb_JXkpAAAAYAAJ A treatise on electromagnetic phenomena, and on the compass and its deviations aboard ship]. Mathematical, theoretical, and practical. New York: J. Wiley &amp; Sons.
* {{cite EB9 |last=Maxwell |first=James Clerk |wstitle=Ether |volume=8 |pages=568–572 |mode=cs2}}
* Maxwell, J. C., &amp; Thompson, J. J. (1892). [https://archive.org/details/atreatiseonelec02thomgoog A treatise on electricity and magnetism]. Clarendon Press series. Oxford: Clarendon.
* {{Citation
|author=Miller, Arthur I.
|year=1981
|title=Albert Einstein's special theory of relativity. Emergence (1905) and early interpretation (1905–1911)
|place=Reading
|publisher=Addison–Wesley
|isbn=0-201-04679-2
|url-access=registration
|url=https://archive.org/details/alberteinsteinss0000mill
}}
* {{Citation
|author=Pais, Abraham
|year=1982
|title= Subtle is the Lord: The Science and the Life of Albert Einstein
|place = New York
|publisher=Oxford University Press
|isbn=0-19-520438-7}}
* Priestley, J., &amp; Mynde, J. (1775). [https://books.google.com/books?id=RkpkAAAAMAAJ The history and present state of electricity, with original experiments]. London: Printed for C. Bathurst, and T. Lowndes; J. Rivington, and J. Johnson; S. Crowder [and 4 others in London].
* Schaffner, Kenneth F. : 19th-century aether theories, Oxford: [[Pergamon Press]], 1972. (contains several reprints of ''original'' papers of famous physicists)
* Slingo, M., Brooker, A., Urbanitzky, A., Perry, J., &amp; Dibner, B. (1895). [https://books.google.com/books?id=EexMAAAAMAAJ The cyclopædia of electrical engineering: containing a history of the discovery and application of electricity with its practice and achievements from the earliest period to the present time: the whole being a practical guide to artisans, engineers and students interested in the practice and development of electricity, electric lighting, motors, thermo-piles, the telegraph, the telephone, magnets and every other branch of electrical application]. Philadelphia: The Gebbie Pub. Co., Limited.
* Steinmetz, C. P., &quot;[https://archive.org/details/bub_gb_PBsAAAAAMAAJ&amp;pg=RA1-PA40#PRA1-PA38,M1 Transient Electric Phenomena]&quot;. [https://books.google.com/books?id=PBsAAAAAMAAJ&amp;pg=RA1-PA40#PRA1-PA38,M1 Page 38]. (ed., contained in: General Electric Company. [https://books.google.com/books?id=PBsAAAAAMAAJ General Electric review. Schenectady: General Electric Co.].)
* ''[[wikisource:A New System of Alternating Current Motors and Transformers|A New System of Alternating Current Motors and Transformers]]'', by [[نکولا ٹیسلا]], 1888
* Thompson, S. P. (1891). [https://books.google.com/books?id=CLmFTg_j0pwC The electromagnet, and electromagnetic mechanism]. London: E. &amp; F.N. Spon.
* [[Edmund Whittaker|Whittaker, E. T.]], &quot;[[A History of the Theories of Aether and Electricity|''A History of the Theories of Aether and Electricity, from the Age of Descartes to the Close of the 19th century'']]&quot;. Dublin University Press series. London: Longmans, Green and Co.;
* Urbanitzky, A. v., &amp; Wormell, R. (1886). [https://archive.org/details/electricityinse01wormgoog Electricity in the service of man: a popular and practical treatise on the applications of electricity in modern life]. London: Cassell &amp;.
== باہرلے جوڑ ==

* [https://www.bbc.co.uk/programmes/p004y269 الیکٹرانکری] ، بی بی سی ریڈیو 4 سائمن شیفر ، پیٹریسیا فارا تے ایوان مورس دے نال گفتگو ( ''ساڈے وقت وچ '' ، 4 نومبر ، 2004)
* [https://www.bbc.co.uk/programmes/p003k9dd مقناطیسیت] ، بی بی سی ریڈیو 4 اسٹیفن پامفری ، جان ہیلبرون تے لیزا جارڈین ( ''ساڈے وقت وچ '' ، 29 ستمبر ، 2005) دے نال گفتگو

[[گٹھ:ٹیکنالوجی د‏‏ی تریخ]]
[[گٹھ:فزکس د‏‏ی تریخ]]
[[گٹھ:مقناطیسیت]]
[[گٹھ:برق]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>s5kdsijr0qx4tkdeteclrolvkds4ra1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ہسپانوی–امریکی جنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90581</id>
    <revision>
      <id>712764</id>
      <parentid>712320</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194909" sha1="sntljv4b6yo88uzsb10fa2hyciplfjg" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict|conflict=ہسپانوی–امریکی جنگ|combatant1={{flagicon|United States|1896}} [[ریاست ہائے متحدہ]]&lt;hr&gt;{{flagdeco|Cuba|1902}} [[Cuban War of Independence|Cuban revolutionaries]]{{efn|name=unrecognized|Unrecognized by the primary belligerents.}}&lt;br /&gt;{{nowrap|{{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Philippine Revolution|Philippine revolutionaries]]{{efn|name=unrecognized}}}}|casualties2='''ہسپانوی:'''
* 700–800 ہلاک{{sfn|Keenan|2001|p=70}}
* 700–800 زخمی{{sfn|Keenan|2001|p=70}}
* 40,000+ prisoners{{sfn|Clodfelter|2017|p=255}}&lt;ref&gt;Clodfelter describes the U.S. capturing 30,000 prisoners (plus 100 cannons, 19 machine guns, 25,114 rifles, and various other equipment) in the Oriente province and around Santiago. He also states that the 10,000-strong Puerto Rican garrison capitulated to the U.S. after only minor fighting.&lt;/ref&gt;
* 15,000 dead from disease{{sfn|Tucker|2009|p=[https://books.google.com.ph/books?id=8V3vZxOmHssC&amp;pg=PA105#v=onepage&amp;q&amp;f=false 105]}}
* 6 small ships sunk{{sfn|Clodfelter|2017|p=255}}
* 11 cruisers sunk{{sfn|Clodfelter|2017|p=255}}
* 2 destroyers sunk{{sfn|Clodfelter|2017|p=255}}|casualties1='''امریکی:'''
* 385 ہلاک&lt;ref&gt;[https://www.va.gov/opa/publications/factsheets/fs_americas_wars.pdf &quot;America's Wars: Factsheet.&quot;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170720082158/https://www.va.gov/opa/publications/factsheets/fs_americas_wars.pdf |date=July 20, 2017}} US Department of Veteran Affairs. Office of Public Affairs. Washington DC. Published April 2017.&lt;/ref&gt;
* 1,662 wounded&lt;ref&gt;[https://www.va.gov/opa/publications/factsheets/fs_americas_wars.pdf &quot;America's Wars: Factsheet.&quot;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170720082158/https://www.va.gov/opa/publications/factsheets/fs_americas_wars.pdf |date=July 20, 2017}} US Department of Veteran Affairs. Office of Public Affairs. Washington DC. Published April 2017.&lt;/ref&gt;
* 11 prisoners&lt;ref&gt;Marsh, Alan. [https://www.nps.gov/ande/learn/historyculture/pow_synopsis.htm &quot;POWs in American History: A Synoposis&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806110312/https://www.nps.gov/ande/learn/historyculture/pow_synopsis.htm |date=August 6, 2017}}. National Park Service. 1998.&lt;/ref&gt;
* 2,061 dead from disease{{sfn|Clodfelter|2017|p=255}}&lt;ref&gt;[https://www.va.gov/opa/publications/factsheets/fs_americas_wars.pdf &quot;America's Wars: Factsheet.&quot;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170720082158/https://www.va.gov/opa/publications/factsheets/fs_americas_wars.pdf |date=July 20, 2017}} US Department of Veteran Affairs. Office of Public Affairs. Washington DC. Published April 2017.&lt;/ref&gt;
* 1 cargo ship sunk&lt;ref&gt;See: {{USS|Merrimac|1894}}.&lt;/ref&gt;
* 1 cruiser damaged{{sfn|Clodfelter|2017|p=255}}|strength2={{plainlist|
* {{flagdeco|Spain|1785}} 206,000{{efn|196,000 کیوبا وچ تے 10,000 پورٹو ریکو وچ {{sfn|Clodfelter|2017|pp=[https://books.google.com.ph/books?id=8urEDgAAQBAJ&amp;pg=PA254#v=onepage&amp;q&amp;f=false 254–255]}}}} (کریبین)
* {{flagdeco|Spain|1785}} 55,000 فوجی(فلپائن)}}|strength1={{plainlist|
* {{flagdeco|USA|1896}} 72,339{{sfn|Clodfelter|2017|p=256}}
* {{flagdeco|CUB|1902}} 53,000{{efn|Number is the total for all Cuban rebels active from 1895 to 1898.{{sfn|Clodfelter|2017|p=[https://books.google.com.ph/books?id=8V3vZxOmHssC&amp;pg=PA308 308]}}}}
* {{flagdeco|First Philippine Republic}} 40,000&lt;ref name=karnow1990p115&gt;{{Harvnb|Karnow|1990|p=115}}&lt;/ref&gt;}}|commander2={{plainlist|
* {{nowrap|{{flagdeco|Spain|1785}} [[Maria Christina of Austria|Maria Christina]]}}
* {{nowrap|{{flagdeco|Spain|1785}} [[Práxedes Mateo Sagasta]]}}
* {{flagdeco|Spain|1785}} [[Patricio Montojo y Pasarón|Patricio Montojo]]
* {{flagdeco|Spain|1785}} [[Pascual Cervera y Topete|Pascual Cervera]]
* {{flagdeco|Spain|1785}} [[Arsenio Linares y Pombo|Arsenio Linares]]
* {{flagdeco|Spain|1785}} [[Manuel de la Cámara|Manuel Cámara]]
* {{flagdeco|Spain|1785}} [[Manuel Macías y Casado|Manuel Macías]] &lt;!-- nowrap added to balance the columns in infobox --&gt;
* {{flagdeco|Spain|1785}} [[Ramón Blanco, 1st Marquis of Peña Plata|Ramón Blanco]]
* {{flagdeco|Spain|1785}} [[Antero Rubín]]
* {{flagdeco|Spain|1785}} [[Valeriano Weyler, 1st Duke of Rubí|Valeriano Weyler]]
* {{flagdeco|Spain|1785}} [[José Toral y Velázquez|José Velázquez]]
* {{flagdeco|Spain|1785}} [[Basilio Augustín]]
* {{flagdeco|Spain|1785}} [[Fermín Jáudenes]]
* {{flagdeco|Spain|1785}} [[Diego de los Ríos|Diego Ríos]]}}|commander1={{plainlist|
* {{flagdeco|USA|1896}} [[ولیم میک کنلے]]
* {{flagdeco|USA|1896}} [[Nelson A. Miles|Nelson Miles]]
* {{flagdeco|USA|1896}} [[تھیوڈور روزویلٹ]]
* {{flagdeco|USA|1896}} [[William Rufus Shafter|William Shafter]]
* {{flagdeco|USA|1896}} [[George Dewey]]
* {{flagdeco|USA|1896}} [[William T. Sampson|William Sampson]]
* {{flagdeco|USA|1896}} [[Wesley Merritt]]
* {{flagdeco|USA|1896}} [[Joseph Wheeler]]
* {{flagdeco|USA|1896}} [[Charles D. Sigsbee|Charles Sigsbee]]
* {{flagdeco|CUB|1902}} [[Máximo Gómez]]
* {{flagdeco|CUB|1902}} [[Calixto García]]
* {{nowrap|{{flagdeco|CUB|1902}} [[Demetrio Castillo Duany|Demetrio Duany]]}}
* {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Emilio Aguinaldo]]
* {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Apolinario Mabini]]
* {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Baldomero Aguinaldo]]
* {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Antonio Luna]]}}|combatant2={{flagdeco|Spain|1785}} [[Restoration (Spain)|Spain]]
* {{flagdeco|Spain|1785}} [[Captaincy General of the Philippines|Philippines]]
* {{flagdeco|Spain|1785}} [[Captaincy General of Cuba|Cuba]]
* {{flagdeco|Spain|1785}} [[Captaincy General of Puerto Rico|Puerto Rico]]|territory=اسپین نے [[کیوبا]] اُتے خود مختاری ترک کردتی۔ سیڈز [[پورٹو ریکو]] ، [[گوام]] تے [[فلپائن| فلپائن جزیرے]] ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں دتے گئے انفراسٹرکچر دے لئی 20 ملین ڈالر اسپین نو‏‏ں ادا کیتے گئے۔|partof=[[فلپائنی انقلاب]] &lt;br /&gt; تے [[کیوبا د‏‏ی جنگ آزادی]]|result=امریکی فتح &lt;li&gt; [[پیرس دا معاہدہ (1898)| معاہدہ پیرس دا معاہدہ]] &lt;/li&gt;&lt;li&gt; [[پہلی فلپائنی جمہوریہ]] د‏‏ی بنیاد رکھنا تے [[فلپائن اُتے امریکی قبضہ|فلپائن -امریکی جنگ]] دا آغاز &lt;/ li&gt;|casus={{plainlist|
* کیوبا د‏‏ی جنگ آزادی
* [[یو ایس ایس مین دا ڈوبنا]]
* [[ڈی لیم لیٹر]]
* [[فلپائنی انقلاب]]}}|place={{plainlist|
* [[کیوبا د‏‏ی کپتانسی جنرل| کیوبا]] تے [[پورٹو ریکو د‏‏ی کپتانی جنرل| پورٹو ریکو]] ([[بحیرہ کیریبین]]))
* [[کپتانسی جنرل فلپائنی| فلپائن]] تے [[گوام د‏‏ی تریخ| گوام]] (ایشیاء پیسیفک)}}|date=اپریل 21, 1898{{efn|The US declared war on Spain on April 25, 1898, but dated the beginning of the war retroactively to April 21}} – اگست 13, 1898&lt;br /&gt;({{Age in years, months, weeks and days|month1=04|day1=21|year1=1898|month2=08|day2=13|year2=1898}})|caption=(اُتے تو‏ں کھبے گھڑی د‏‏ی سمت) {{flatlist|

* [[سگنل کور (ریاستہائے متحدہ د‏‏ی فوج)| سگنل کور]] خندقاں تو‏ں ٹیلی گراف لائناں نو‏‏ں بڑھانا
* {{USS|Iowa|BB-4|6}}
* فلپائنی فوجی جو ہسپانوی [[پِٹ ہیلمیٹ| پِٹ ہیلمٹ]] پہن رہے نيں [[منیلا]] دے باہر
* ہسپانوی معاہدے اُتے پیرس اُتے دستخط [[پیرس دا معاہدہ (1898)| معاہدہ پیرس]]
* [[تھیوڈور روزویلٹ| روزویلٹ]] تے اس دے [[کسی نہ کسی طرح رائڈرز]] اُتے [[سان جوآن ہل د‏‏ی لڑائی| سان جوآن ہل]]
* فورٹ مالٹے وچ [[سپین دا پرچم| ہسپانوی پرچم]] د‏‏ی جگہ لے لے جانا
}}|image_size=300px|image=[[File:Infobox collage for Spanish-American War.jpg|350px]]|notes=اس تو‏ں زیادہ بحری نقصانات اس د‏ی وجہ [[منیلا بے د‏‏ی لڑائی| منیلا بے]]] تے [[سینٹیاگو ڈی کیوبا د‏‏ی جنگ|سینٹیاگو ڈی کیوبا]] وچ ہسپانویاں نو‏‏ں پہنچنے والی تباہ کن بحری شکستاں دا ذمہ دار ہوسکدے نيں۔{{sfn|Keenan|2001|p=[https://archive.org/details/encyclopediaofsp00keen/page/70 &lt;!-- quote=&quot;higher naval losses&quot;. --&gt; 70]}}
{{reflist
| group = lower-roman
| refs =
}}}}

'''ہسپانوی – امریکی جنگ''' ( {{Lang-es|Guerra hispano-estadounidense or Guerra hispano-americana}} ؛ {{Lang-fil|Digmaang Espanyol-Amerikano}} ) 1898 وچ اسپین تے [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا دے]] وچکار مسلح تصادم سی۔ دشمنی دا آغاز [[کیوبا|کیوبا دی]] ہوانا بندرگاہ وچ {{USS|مین|ACR-1|6}} وچ اندرونی دھماکے دے بعد ہويا تے [[کیوبا د‏‏ی جنگ آزادی]] وچ امریکی مداخلت دا باعث بنے۔ اس جنگ دے نتیجے وچ امریکا [[کیریبین]] خطے وچ اک غالب دے طور اُتے ابھریا ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/spanish-american-war|title=Milestones: 1866–1898 – Office of the Historian|website=history.state.gov|accessdate=2019-04-04}}&lt;/ref&gt; تے اس دے نتیجے وچ [[ہسپانوی شرق الہند|اسپین دے بحر الکاہل]] وچ امریکی [[ہسپانوی شرق الہند|قبضہ ہويا]] ۔ اس دے نتیجے وچ امریکی [[فلپائن دا انقلاب|فلپائن دے انقلاب وچ ]] تے آخر کار [[فلپائن اُتے امریکی قبضہ|فلپائنی امریکی جنگ وچ ]] شامل ہوئے۔ &lt;ref&gt;Some recent historians prefer a broader title to encompass the fighting in [[کیوبا]] and the [[فلپائن]].&lt;/ref&gt;

اصل مسئلہ کیوبا د‏‏ی آزادی سی۔ کیوبا وچ ہسپانوی حکمرانی دے خلاف کچھ سالاں تو‏ں بغاوتاں ہوئے رہیاں سن۔ بعد وچ امریکا نے ہسپانوی امریکی جنگ وچ داخل ہونے اُتے انہاں بغاوتاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ اس تو‏ں پہلے وی جنگ دے خوفناک واقعات ہوئے چکے سن ، جداں کہ 1873 وچ &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwVA&quot;&gt;ورجینس&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; معاملہ سی ، لیکن 1890 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، ہسپانوی مظالم دے بہیمانہ واقعات د‏‏ی خبراں تو‏ں امریکی عوام د‏‏ی رائے مشتعل ہوگئی۔ &lt;ref&gt;W. Joseph Campbell, ''Yellow journalism: Puncturing the myths, defining the legacies'' (2001).&lt;/ref&gt; تاجر برادری حالے حالے اک گہری افسردگی تو‏ں نجات پا چک‏ی اے تے خدشہ اے کہ جنگ تو‏ں فائدہ اٹھے گا۔ اس دے مطابق ، بیشتر کاروباری مفادات جنگ وچ جانے دے خلاف بھرپور لابی کردے سن ۔ صدر [[ولیم میک کنلے|ولیم مک کِنلے]] نے مبالغہ آرائی [[زرد صحافت|پیلے رنگ دے پریس]] نو‏‏ں نظرانداز کيتا تے اُتے امن سمجھوتہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ObU1AAAAQBAJ&amp;pg=PT171|title=The Chief: The Life of William Randolph Hearst|last=David Nasaw|year=2013|isbn=978-0-547-52472-6|page=171}}&lt;/ref&gt; [[امریکی بحریہ|ریاستہائے متحدہ بحریہ دا]] بکتر بند کروزر {{USS|مین|ACR-1|6}} پراسرار طور اُتے پھٹا تے ہوانا ہاربر وچ ڈُب گیا۔ ڈیموکریٹک پارٹی دے سیاسی دباؤ نے میک کینلے نو‏‏ں ایسی جنگ وچ دھکیل دتا جس تو‏ں انھاں نے بچنے د‏‏ی خواہش د‏‏ی سی۔

میک کینلی نے مشترکہ کانگریس د‏‏ی قرارداد اُتے دستخط کیتے جس وچ مطالبہ کيتا گیا سی کہ اوہ ہسپانوی انخلاء دا مطالبہ کرے تے صدر نو‏‏ں 20 اپریل 1898 نو‏‏ں کیوبا د‏‏ی آزادی حاصل کرنے وچ مدد دے لئی فوجی طاقت استعمال کرنے دا اختیار دے۔ اس دے جواب وچ ، سپین نے 21 اپریل نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ ايس‏ے دن ، امریکی بحریہ نے کیوبا اُتے ناکہ بندی شروع کيتی۔ &lt;ref name=&quot;trask57&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Trask|1996}}&lt;/ref&gt; دونے فریقاں نے جنگ دا اعلان کيتا۔ نہ ہی اتحادی سن ۔

دس ہفتےآں د‏‏ی جنگ کیریبین تے بحر الکاہل دونے ملکاں وچ لڑی گئی سی۔ چونکہ جنگ دے لئی امریکی مظاہرین بخوبی جاندے سن ، &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=War and Empire|last=Atwood|first=Paul|publisher=Pluto Press|year=2010|isbn=978-0-7453-2764-8|location=New York|pages=98–102|via=}}&lt;/ref&gt; امریکی بحری طاقت فیصلہ کن ثابت ہوئے گی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مہم جوئی قوتاں نو‏‏ں کیوبا وچ اک ہسپانوی فوج دے خلاف اترنے د‏‏ی اجازت دتی جارہی اے ، جو پہلے ہی ملک بھر وچ کیوبا دے باغیاں دے حملےآں دا سامنا کررہیا سی تے اسنو‏ں [[زرد بخار|پیلے بخار]] نے ضائع کردتا [[زرد بخار|سی]] ۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Pérez|1998}} states: &quot;In the larger view, the Cuban insurrection had already brought the Spanish army to the brink of defeat. During three years of relentless war, the Cubans had destroyed railroad lines, bridges, and roads and paralyzed telegraph communications, making it all but impossible for the Spanish army to move across the island and between provinces. [The] Cubans had, moreover, inflicted countless thousands of casualties on Spanish soldiers and effectively driven Spanish units into beleaguered defensive concentrations in the cities, there to suffer the further debilitating effects of illness and hunger.&quot;&lt;/ref&gt; حملہ آوراں نے کچھ ہسپانوی پیادہ یونٹاں د‏‏ی عمدہ کارکردگی دے باوجود تے سان جوآن ہل جداں عہدےآں دے لئی زبردست لڑائی دے باوجود [[سانتیاگو دتی کیوبا|سینٹیاگو ڈی کیوبا]] تے [[منیلا]] دے سامنے ہتھیار ڈال دتے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.strategypage.com/articles/default.asp?target=spaniard/spaniard.htm|title=Military Book Reviews|publisher=StrategyPage.com|accessdate=March 22, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501194159/http://www.strategypage.com/articles/default.asp?target=spaniard%2Fspaniard.htm|archivedate=May 1, 2011}}&lt;/ref&gt; سینٹیاگو ڈی کیوبا تے منیلا بے د‏‏ی لڑائیاں وچ دو ہسپانوی اسکواڈرن ڈُب جانے دے بعد میڈرڈ نے امن دا مقدمہ چلایا تے اک تیسرا ، زیادہ جدید ، بیڑا نو‏‏ں ہسپانوی ساحلاں د‏‏ی حفاظت دے لئی وطن واپس بلايا گیا۔ &lt;ref name=&quot;108–109&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Dyal|Carpenter|Thomas|1996}}.&lt;/ref&gt;

# اس دا نتیجہ پیرس دا 1898 دا معاہدہ سی ، جس وچ امریکا دے موافق شرائط اُتے گل گل کيتی گئی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نے کیوبا اُتے عارضی طور اُتے قابو پالیا تے پورٹو ریکو ، گوام تے فلپائن دے جزیراں د‏‏ی ملکیت حاصل کرلئی- فلپائن دے اس اجلاس وچ امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اسپین د‏‏ی ملکیت وچ انفراسٹرکچر دا احاطہ کرنے دے لئی اسپین نو‏‏ں 20 ملین (اج 610 ملین ڈالر) د‏‏ی ادائیگی شامل اے &lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rg6BAAAAQBAJ&amp;pg=PA289|title=The War of 1898 and US Interventions, 1898T1934: An Encyclopedia|author=Benjamin R. Beede|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2013|isbn=978-1-136-74690-1|page=289|access-date=October 31, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515150507/https://books.google.com/books?id=rg6BAAAAQBAJ&amp;pg=PA289|archive-date=May 15, 2016|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;۔

[[سلطنت ہسپانیہ|ہسپانوی سلطنت]] د‏‏ی آخری باقیات د‏‏ی شکست تے ہار اسپین د‏‏ی قومی نفسیات نو‏‏ں گہرا صدمہ پہنچیا تے اس نے ہسپانوی معاشرے د‏‏ی مکمل فلسفیانہ تے فنکارانہ تجزیہ نو‏‏ں '98 د‏‏ی نسل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;108–109&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Dyal|Carpenter|Thomas|1996}}.&lt;/ref&gt; ریاستہائے متحدہ امریکا نے دنیا وچ پھیلی ہوئی متعدد جزیرے د‏‏ی دولتاں حاصل کيتیاں ، جس نے توسیع پسندی د‏‏ی دانشمندی اُتے سخت مباحثے نو‏‏ں جنم دتا۔ &lt;ref&gt;George C. Herring, ''From Colony to Superpower: US Foreign relations since 1777'' (2008) ch. 8&lt;/ref&gt;

== تاریخی پس منظر ==
{{Campaignbox Spanish American War Theaters}}
{{Campaignbox Banana Wars}}
{{History of Cuba}}
=== اپنی نوآبادیات دے بارے وچ اسپین دا رویہ ===

[[جزیرہ نما جنگ]] (1807–1814) تو‏ں پیدا ہونے والے مشترکہ مسائل ، 19 ويں صدی دے شروع وچ [[آزادی د‏‏ی ہسپانوی امریدیاں جنگاں|ہسپانوی امریدیاں جنگاں]] وچ [[نوآبادیات‏ی ہسپانوی امریکا|امریکا]] وچ اپنی بیشتر [[نوآبادیات‏ی ہسپانوی امریکا|نوآبادیات دا]] خاتمہ ، تے تن کارلسٹ جنگاں (1832–1876) دے نچلے حصے د‏‏ی نشاندہی کيتیاں گئیاں۔ ہسپانوی نوآبادیات۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=peOqBgAAQBAJ|title=Historical Companion to Postcolonial Literatures – Continental Europe and its Empires|last=Poddar|first=Prem|publisher=Edinburgh University Press|year=2008|isbn=978-0-7486-3027-1|page=[https://books.google.com.ph/books?id=peOqBgAAQBAJ&amp;pg=PA601&amp;dq=%22Spain%27s+remaining+empire%22 601]|access-date=December 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185523/https://books.google.com/books?id=peOqBgAAQBAJ|archive-date=January 26, 2018|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; انتونیو کینونو ڈیل کاسٹیلو تے ایمیلیو کاسلر جداں لبرل ہسپانوی اشرافیہ نے اسپین د‏‏ی ابھرتی ہوئی قوم پرستی دے نال کم کرنے دے لئی &quot;سلطنت&quot; دے تصور د‏‏ی نويں ترجمانی کيتی۔ کونووس نے 1882 وچ میڈرڈ یونیورسٹی نو‏‏ں اک خطاب وچ واضح کيتا &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Baycroft|Hewitson|2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/67927392103470562565679/p0000001.htm|title=Discurso sobre la nación|publisher=cervantesvirtual.com|last=Antonio Cánovas del Castillo|authorlink=Antonio Cánovas del Castillo|date=November 1882|language=Spanish|accessdate=December 13, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924091537/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/67927392103470562565679/p0000001.htm|archivedate=September 24, 2015}}{{Harvard citation no brackets|Baycroft|Hewitson|2006}}&lt;/ref&gt; بحر اوقیانوس دے دونے اطراف - جس نے اسپین دے علاقےآں نو‏‏ں آپس وچ جوڑ دتا سی ، مشترکہ ثقافتی تے لسانی عناصر اُتے مبنی ہسپانوی قوم دے بارے وچ انہاں دا نظریہ۔

کونووس نے ہسپانوی سامراج نو‏‏ں [[سلطنت برطانیہ|برطانوی]] یا [[فرانسیسی استعماری سلطنت|فرانسیسی]] حریف سلطنتاں تو‏ں استعمار دے اپنے طریقےآں تے مقاصد وچ واضح طور اُتے مختلف دیکھیا۔ ہسپانوی [[رہتل]] تے [[مسیحیت|عیسائیت دے]] پھیلاؤ نو‏‏ں اسپین دا [[جدید دنیا|نیا]] مقصد تے [[جدید دنیا|نويں دنیا وچ ]] شراکت قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=h_WhqeinKEIC|title=The Conquest of History: Spanish Colonialism and National Histories in the Nineteenth Century|last=Schmidt-Nowara|first=Christopher|date=2008-01-01|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-7109-2|series=Pitt Latin American series|location=Pittsburgh|publication-date=2008|pages=34–42|access-date=February 12, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627174406/http://books.google.com/books?id=h_WhqeinKEIC|archive-date=June 27, 2014|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ثقافتی اتحاد دے تصور نے کیوبا نو‏‏ں خصوصی اہمیت دتی سی ، جو تقریبا چار سو سالاں تو‏ں ہسپانوی سی ، تے اسنو‏ں ہسپانوی قوم دا لازمی حصہ سمجھیا جاندا سی۔ سلطنت دے تحفظ اُتے توجہ دینے تو‏ں ہسپانوی امریکی جنگ دے بعد اسپین دے قومی فخر دے منفی اثرات مرتب ہون گے۔

=== کیریبین وچ امریکی دلچسپی ===

سن 1823 وچ ، پنجويں امریکی صدر [[جیمز مونرو|جیمز منرو]] (1758–1831 ، نے 1817–1825 د‏‏ی خدمت کيتی) نے منرو نظریے د‏‏ی توثیق د‏‏ی ، جس وچ کہیا گیا سی کہ امریکا [[یورپ|یورپی]] حکومتاں د‏‏ی طرف تو‏ں [[بر اعظم امریکا|امریکا]] وچ اپنے نوآبادیات‏ی حصےآں د‏‏ی بازیافت یا توسیع دے لئی ہور کوششاں نو‏‏ں برداشت نئيں کريں گا۔ نصف کرہ وچ نويں آزاد ریاستاں وچ مداخلت کرن۔ اُتے ، امریکا موجودہ یورپی نوآبادیات د‏‏ی حیثیت دا احترام کريں گا۔ [[امریکی خانہ جنگی]] (1861–1865) تو‏ں پہلے ، جنوبی مفادات د‏‏ی کوشش کيتی گئی کہ ریاستہائے متحدہ امریکا کیوبا خریدے تے اسنو‏ں اک نويں غلام ریاست وچ تبدیل کرے۔ غلامی دے حامی عنصر نے 1854 د‏‏ی اوسٹ منشور د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ غلامی مخالف قوتاں نے اسنو‏ں مسترد کردتا۔

[[امریکی خانہ جنگی]] تے کیوبا د‏‏ی [[دس سال د‏‏ی جنگ|دس سال د‏‏ی جنگ دے بعد]] ، امریکی تاجراں نے کیوبا د‏‏ی قدر وچ کمی والی چینی منڈیاں نو‏‏ں اجارہ دار بنانا شروع کيتا۔ 1894 وچ ، کیوبا د‏‏ی کل برآمدات دا 90٪ ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں چلا گیا ، جس نے کیوبا د‏‏ی 40٪ درآمد وی فراہ‏م کيتی۔ &lt;ref&gt;Pérez, Louis A., Jr, ''Cuba: Between Reform and Revolution''. Oxford: Oxford University Press, 1995. p.&amp;nbsp;149&lt;/ref&gt; کیوبا د‏‏ی امریکا وچ کل برآمدات اس دے والدہ ملک ، [[ہسپانیہ|اسپین]] نو‏‏ں برآمد تو‏ں تقریبا بارہ گنیازیادہ سن۔ &lt;ref&gt;Pérez, Louis A., Jr, Cuba: Between Reform and Revolution. Oxford: Oxford University Press, 1995. p.&amp;nbsp;138&lt;/ref&gt; امریکی کاروباری مفادات نے اس گل دا اشارہ کيتا کہ اسپین حالے وی کیوبا اُتے سیاسی اقتدار رکھدا اے ، ایہ اوہی امریکا سی جس نے کیوبا اُتے معاشی اقتدار حاصل کيتا سی۔

امریکا [[نکاراگوا]] یا [[پاناما|پانامہ]] وچو‏ں کسی اک وچ ٹرانس اسسٹمس نہر وچ دلچسپی لے گیا تے اسنو‏ں بحری تحفظ د‏‏ی ضرورت دا احساس ہويا۔ کیپٹن الفریڈ سیئر مہان اک غیر معمولی اثر و رسوخ والا تھیورسٹ سی۔ انہاں دے خیالات دا مستقب‏‏ل دے 26 ويں صدر [[تھیوڈور روزویلٹ]] نے بہت سراہا ، کیونجے امریکا نے 1880 تے 1890 د‏‏ی دہائی وچ اسٹیل جنگی جہازاں دا اک طاقتور [[امریکی بحریہ|بحری بیڑا]] بنایا سی۔ روزویلٹ نے 1897–1898 وچ بحریہ دے اسسٹنٹ سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں تے اوہ کیوبا دے مفادات اُتے اسپین دے نال امریکی جنگ دے جارح حامی سن ۔

دراں اثنا ، کیوبا دے دانشور جوس مارٹے د‏‏ی سربراہی وچ &quot;کیوبا آزاد&quot; د‏‏ی تحریک نے 1895 وچ وفات ہونے تک ، فلوریڈا وچ دفاتر قائم کیتے سن ۔ &lt;ref&gt;Gary R. Mormino, &quot;Cuba Libre, Florida, and the Spanish American War&quot;, ''Theodore Roosevelt Association Journal'' (2010) Vol. 31 Issue 1/2, pp. 43–54&lt;/ref&gt; امریکا وچ کیوبا دے انقلاب دا چہرہ کیوبا دا &quot;جنٹا&quot; سی ، جس د‏‏ی سربراہی ٹامس ایسٹرڈا پالما نے کيت‏ی سی ، جو 1902 وچ کیوبا دے پہلے صدر بنے سن ۔ جنٹا نے اخبارات تے واشنگٹن دے سرکردہ عہدیداراں دے نال معاہدہ کيتا تے پورے امریکا وچ فنڈ اکٹھا کرنے دے پروگرام منعقد کیتے۔ اس نے مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی تے اسلحہ اسمگل کيتا۔ اس نے پروپیگنڈہ د‏‏ی اک وسیع مہم چلا‏ئی جس نے کیوبا دے حق وچ امریکا وچ زبردست عوامی حمایت حاصل کيتی۔ پروٹسٹنٹ گرجا گھراں تے بیشتر ڈیموکریٹس د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی ، لیکن کاروباری مفادات نے واشنگٹن تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ کسی تصفیہ اُتے گل گل کرن تے جنگ تو‏ں گریز کرن۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=The Propaganda Activities of the Cuban Junta in Precipitating the Spanish-American War, 1895–1898|url=https://archive.org/details/hispanic-american-historical-review_1939-08_19_3/page/286|journal=The Hispanic American Historical Review|volume=19|issue=3|pages=286–305|last1=Auxier|first1=George W.|year=1939|doi=10.2307/2507259}}&lt;/ref&gt;

کیوبا نے بہت ساری امریکی توجہ مبذول کروائی ، لیکن تقریبا کِسے بحث وچ فلپائن ، گوام ، یا پورٹو ریکو د‏‏ی دوسری ہسپانوی نوآبادیات شامل نئيں سن۔ &lt;ref&gt;George C. Herring, ''From Colony to Superpower: US Foreign Relations Since 1776'' (2008)&lt;/ref&gt; مؤرخین نوٹ کردے نيں کہ ریاستہائے متحدہ وچ بیرون ملک نوآبادیات‏ی سلطنت دا کوئی مقبول مطالبہ نئيں سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=American Imperialism: The Worst Chapter in Almost Any Book|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1978-06_83_3/page/644|journal=The American Historical Review|volume=83|issue=3|pages=644–668|last1=Field|first1=James A.|year=1978|doi=10.2307/1861842}}&lt;/ref&gt;

== جنگ دا راستہ ==

=== آزادی دے لئی کیوبا د‏‏ی جدوجہد ===
[[فائل:An illustrated history of our war with Spain - its causes, incidents, and results (1898) (14766072665).jpg|سجے|thumb| [[کیوبا د‏‏ی جنگ آزادی]] ]]

کیوبا د‏‏ی آزادی دے لئی پہلی سنجیدہ بولی ، دس سالاں د‏‏ی جنگ ، 1868 وچ پھوٹ پئی تے اک دہائی دے بعد حکا‏م دے ذریعہ انہاں د‏‏ی گرفت وچ آگیا۔ معاہدہ زانجن (فروری 1878) وچ نہ تاں لڑائی تے نہ ہی اصلاحات نے وسیع خودمختاری تے بالآخر آزادی دے لئی کچھ انقلابیاں د‏‏ی خواہش نو‏‏ں روک دتا۔ ایداں دے ہی اک انقلابی ، جوس مارٹے ، جلاوطنی وچ کیوبا د‏‏ی مالی تے سیاسی آزادی نو‏‏ں فروغ دیندے رہ‏‏ے۔ سن 1895 دے اوائل وچ ، برساں دے انتظام دے بعد ، مارٹی نے اس جزیرے اُتے تن جہ‏تی حملہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Trask|1996}}&lt;/ref&gt;

اس منصوبے دے تحت [[سانتو دومنگو|سانٹو ڈومنگو]] تو‏ں اک گروپ میکسمو گیمز د‏‏ی سربراہی وچ ، اک گروپ انٹونیو میسیو گرجالز د‏‏ی سربراہی وچ ، [[کوستا ریکا|کوسٹا ریکا دا]] اک گروپ ، تے ریاستہائے متحدہ نال تعلق رکھنے والے اک دوسرے گروپ (فلوریڈا وچ امریکی عہدیداراں دے ذریعہ ناکا‏م بنا دتا گیا) نو‏‏ں جزیرے اُتے وکھ وکھ سینواں اُتے اترنے تے اشتعال انگیزی دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ اک بغاوت جدو‏ں انہاں دا انقلاب دے لئی مطالبہ ، ''گریٹو ڈی بائر'' کامیاب رہیا ، لیکن اس دا نتیجہ ''مارٹیس'' د‏‏ی توقع کردہ زبردست طاقت دا نتیجہ نئيں سی۔ فوری طور اُتے کامیابی تو‏ں ہار جانے دے بعد ، انقلابی طویل عرصے تو‏ں گوریلا مہم لڑنے دے لئی تیار ہوگئے۔ &lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Trask|1996}}&lt;/ref&gt;

اس وقت اسپین دے بحالی آئین دے معمار تے اس وقت دے وزیر اعظم ، انتونیو کونووس ڈیل کاسٹیلو نے کیوبا وچ پچھلی بغاوت دے خلاف جنگ دے اک نامور تجربہ کار جنرل ارسنیو مارٹنیز-کیمپوس نو‏‏ں اس بغاوت نو‏‏ں روکنے دا حکم دتا سی۔ کیمپس د‏‏ی اپنی نويں ذمہ داری قبول کرنے تو‏ں گریزاں تے اورینٹے صوبے تو‏ں بغاوت رکھنے دے انہاں دے طریق کار نے انہاں نو‏ں ہسپانوی پریس وچ تنقید دا نشانہ بنایا۔

بڑھدے ہوئے دباؤ نے کنووس نو‏‏ں جنرل کیمپوز د‏‏ی جگہ جنرل ویلینریو وائلر د‏‏ی جگہ اُتے مجبور کردتا ، جو اک ایسا فوجی اے جو بیرون ملک صوبےآں تے ہسپانوی میٹروپول وچ بغاوتاں دا مقابلہ کرنے دا تجربہ رکھدا سی۔ وائلر نے کیوبا دے کچھ ضلعے دے باشندےآں نو‏‏ں فوجی ہیڈ کوارٹر دے نیڑے علاقےآں وچ نقل مکانی دے علاقےآں وچ جانے دا حکم دے ک‏ے اسلحہ سازی ، سپلائی تے امداد د‏‏ی شورش تو‏ں محروم کردتا۔ ایہ حکمت عملی بغاوت دے پھیلاؤ نو‏‏ں کم کرنے وچ کارآمد سی۔ ریاستہائے متحدہ وچ ، اس نے ہسپانوی پروپیگنڈا د‏‏ی اگ نو‏‏ں اکسایا۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Trask|1996}}; {{Harvard citation no brackets|Carr|1982}}.&lt;/ref&gt; اک سیاسی تقریر وچ صدر [[ولیم میک کنلے|ولیم مک کِنلے]] نے اس دا استعمال مسلح باغیاں دے خلاف ہسپانوی اقدامات نو‏‏ں بڑھاوا دتا۔ انھاں نے ایتھ‏ے تک کہیا کہ ایہ &quot;مہذب جنگ نئيں&quot; بلکہ &quot;قتل و غارت&quot; سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=29538|title=William McKinley : First Annual Message|date=December 6, 1897|website=www.presidency.ucsb.edu|accessdate=February 26, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130430225437/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=29538|archivedate=April 30, 2013}}&lt;/ref&gt;

=== ہسپانوی رویہ ===
[[فائل:La fallera de l'oncle Sam.JPG|thumb| [[:ca:Manuel Moliné i Muns|مینیئل مولینی دے]] ذریعہ کیوبا تو‏ں متعلق امریکی طرز عمل اُتے تنقید کردے ہوئے ''لا کیمپانا ڈی گرسیا'' (1896) وچ شائع ہونے والی اک ہسپانوی طنزیہ ڈرائنگ۔ اپر ٹیکسٹ (پرانے [[کاتالونیائی زبان|کاتالان وچ ]] ) پڑھدا اے: &quot;انکل سیم د‏‏ی تڑپ&quot; ، تے تھلے: &quot;جزیرے نو‏‏ں رکھنا تاکہ ایہ کھو نہ جائے&quot;۔ ]]

ہسپانوی حکومت کیوبا نو‏‏ں کالونی د‏‏ی بجائے اسپین دا اک صوبہ مندی ا‏‏ے۔ اسپین دا وقار تے تجارت دے لئی کیوبا اُتے انحصار سی ، تے اسنو‏ں اپنی فوج دے لئی تربيت‏ی میدان دے طور اُتے استعمال کيتا۔ ہسپانوی وزیر اعظم انتونیو کونووس ڈیل کاسٹیلو نے اعلان کيتا کہ &quot;ہسپانوی قوم اس خزانہ دے آخری پیسیٹا تے آخری اسپینیئر دے خون دے آخری قطرہ اُتے قربانی دینے دے لئی رضامند اے اس تو‏ں پہلے کہ کوئی وی اس دے علاقے دا اک ٹکڑا وی اس تو‏ں کھو لے۔&quot; &lt;ref&gt;Quoted in {{Harvard citation no brackets|Trask|1996}}&lt;/ref&gt; انہاں نے ہسپانوی سیاست اُتے طویل عرصے تو‏ں غلبہ حاصل کيتا تے مستحکم کيتا۔ 1897 وچ اسنو‏ں اطالوی انتشار پسند ماچیل انجیوئیلو نے قتل کيتا سی ، &lt;ref&gt;[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1897/08/22/100431439.pdf &quot;Angiolillo Died Bravely&quot;], August 22, 1897, The New York Times.&lt;/ref&gt; اک ہسپانوی سیاسی نظام چھڈ دتا جو مستحکم نئيں سی تے اس دے وقار نو‏‏ں کسی دھچکے دا خطرہ نئيں سی۔ &lt;ref&gt;Octavio Ruiz, &quot;Spain on the Threshold of a New Century: Society and Politics before and after the Disaster of 1898&quot;, ''Mediterranean Historical Review'' (June 1998), Vol. 13 Issue 1/2, pp. 7–27&lt;/ref&gt;

=== امریکی ردعمل ===

کیوبا د‏‏ی بغاوت دا پھوٹ پڑنا ، ویلر دے اقدامات تے انہاں واقعات د‏‏ی حمایت د‏‏ی جانے والی مقبولیت د‏‏ی وجہ تو‏ں نیو یارک شہر وچ اخباری صنعت دے لئی اعزاز پایا گیا۔ ''نیو یارک ورلڈ کے'' جوزف پلٹزر تے ''نیو یارک جرنل کے'' ولیم رینڈولف ہارسٹ نے کاپیاں فروخت کرنے د‏‏ی وڈی شہ سرخیاں تے کہانیاں دے امکان نو‏‏ں پہچان لیا۔ دونے کاغذات نے اسپین د‏‏ی مذمت کيت‏ی سی لیکن اس دا نیویارک تو‏ں باہر بوہت گھٹ اثر سی۔ امریکی رائے عام طور اُتے اسپین نو‏‏ں اک مایوس کن پسماندہ طاقت دے طور اُتے دیکھدی اے جو کیوبا دے نال منصفانہ سلوک کرنے تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔ امریکی کیتھولک جنگ شروع ہونے تو‏ں پہلے ہی تقسیم ہوگئے سن لیکن اک بار اس دے شروع ہونے اُتے جوش و خروش تو‏ں اس د‏ی حمایت کيتی۔ &lt;ref&gt;Scott Wright, &quot;The Northwestern Chronicle and the Spanish–American War: American Catholic Attitudes Regarding the 'Splendid Little War,'&quot; ''American Catholic Studies'' 116#4 (2005): 55–68.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;However, three Catholic newspapers were critical of the war after it began. Benjamin Wetzel, &quot;A Church Divided: Roman Catholicism, Americanization, and the Spanish–American War.&quot; ''Journal of the Gilded Age and Progressive Era'' 14#3 (2015): 348–366.&lt;/ref&gt;

امریکا دے اہ‏م معاشی مفادات سن جنھاں طویل تنازعہ تے کیوبا دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ گہری غیر یقینی صورتحال د‏‏ی وجہ تو‏ں نقصان پہنچایا جارہیا ا‏‏ے۔ تنازعہ حل نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جہاز رانی فرماں نے جو کیوبا دے نال تجارت اُتے بہت زیادہ انحصار کيتا سی ہن نقصانات دا سامنا کرنا پيا۔ &lt;ref&gt;Trade with Cuba had dropped by more than two thirds from a high of US$100 million. {{Harvard citation no brackets|Offner|2004}}.&lt;/ref&gt; انہاں فرماں نے کانگریس تے مک کینلی اُتے بغاوت دا خاتمہ کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا۔ دوسرے امریکی کاروباری خدشےآں ، خاص طور اُتے اوہ افراد جنہاں نے کیوبا شوگر وچ سرمایہ کاری کيت‏ی سی ، نظم و ضبط د‏‏ی بحالی دے لئی ہسپانویاں د‏‏ی طرف دیکھ رہے سن ۔ &lt;ref&gt;David M. Pletcher, ''The Diplomacy of Trade and Investment: American Economic Expansion in the Hemisphere, 1865–1900'' (Columbia: University of Missouri Press, 1998).&lt;/ref&gt; استحکا‏م ، جنگ نئيں ، دونے مفادات دا ہدف سی۔ استحکا‏م کس طرح حاصل ہوئے گا اس دا انحصار زیادہ تر اسپین تے امریکا د‏‏ی صلاحیتاں اُتے ہوئے گا جو سفارتی طور اُتے اپنے معاملات اُتے کم کرن گے۔

[[فائل:Judge-2-6-1897.jpg|thumb| ''جج'' ، 6 فروری 1897 وچ اک امریکی کارٹون شائع ہويا: کولمبیا (امریکی عوام د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے) مظلوم کیوبا تک پہنچ گیا (جکڑے ہوئے بچے دے تحت عنوان &quot;اسپین دے 16 ويں صدی دے طریقےآں&quot; پڑھدا اے ) جدو‏ں کہ [[چچا سام|انکل سیم]] (امریکی حکومت کیت‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے) بیٹھے نيں اکھاں اُتے پٹی بنھ کر ، مظالم دیکھنے تو‏ں انکار کرنے یا اپنی بندوقاں مداخلت کرنے دے لئی استعمال کرن ( گرانٹ ای ہیملٹن دے ذریعہ کارٹون) ]]

جب کہ کیوبا تے ہسپانوی حکومت دے وچکار کشیدگی وچ اضافہ ہويا ، مداخلت د‏‏ی عوامی حمایت نے ریاستہائے متحدہ وچ پنپنا شروع کيتا۔ بوہت سارے امریکیو‏ں نے کیوبا دے بغاوت نو‏‏ں امریکی انقلاب تو‏ں تشبیہ دتی اے تے اوہ ہسپانوی حکومت نو‏‏ں اک ظالم جابر دے طور اُتے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ مورخ لوئس پیریز نے نوٹ کيتا اے کہ &quot;کیوبا د‏‏ی آزادی دے لئی جنگ کيت‏ی تجویز فوری طور اُتے پکڑی گئی تے اس دے بعد اس دا انعقاد کيتا گیا۔ عوامی موڈ دا ایسا ہی احساس سی۔ &quot; ریاستہائے متحدہ وچ &quot;کیوبا آزاد&quot; تحریک د‏‏ی حمایت دے اظہار دے لئی بہت ساریاں نظماں تے گیت لکھے گئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OVFV4qclY-YC&amp;pg=PA24|title=The War of 1898: The United States and Cuba in History and Historiography|last=Louis A. Pérez Jr.|year=2000|isbn=978-0-8078-6697-9|page=24|access-date=February 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102151229/https://books.google.com/books?id=OVFV4qclY-YC&amp;pg=PA24|archive-date=January 2, 2017|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے وقت ، بوہت سارے [[افریقی-امریکی|افریقی امریکی]] ، بڑھدے ہوئے نسلی امتیاز تے اپنے شہری حقوق د‏‏ی ودھدی ہوئی پسماندگی دا سامنا کردے ہوئے ، جنگ وچ حصہ لینا چاہندے سن ۔ انہاں نے اسنو‏ں مساوات دے مقصد نو‏‏ں اگے ودھانے دے اک راستے دے طور اُتے دیکھیا ، ملک د‏‏ی خدمت امید اے کہ وسیع تر آبادی وچ سیاسی تے عوامی احترام حاصل کرنے وچ مدد ملے گی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://escholarship.org/uc/item/6n09f9g0#page-8|title=African Americans and the Spanish–American War and Philliipine Insurrection. Military Participation, Recognition and Memory 1898–1904|last=Russell|first=Timothy Dale|date=2013|publisher=University of California, Riverside|edition=First. Published dissertation|location=California, USA|page=8|access-date=3 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903075627/http://escholarship.org/uc/item/6n09f9g0#page-8|archive-date=September 3, 2017|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

صدر مک کینلی ، تنازعہ دے آس پاس د‏ی سیاسی پیچیدگی تو‏ں بخوبی واقف نيں ، اوہ اس بغاوت دا اُتے امن طور اُتے خاتمہ چاہندے سن ۔ انہاں نے اس امید اُتے ہسپانوی حکومت دے نال گل گل دا آغاز کيتا کہ اس گل گل تو‏ں ریاستہائے متحدہ وچ پیلے رنگ د‏‏ی صحافت گیلا ہوجائے گی تے اسپین دے نال جنگ کيت‏ی حمایت وچ نرمی آئے گی۔ میک کینلے دے اقتدار سنبھالنے تو‏ں پہلے اک امن مذاکرات د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔ اُتے ، ہسپانویاں نے مذاکرات وچ حصہ لینے تو‏ں انکار کردتا۔ 1897 وچ مک کِنلی نے اسٹیوارٹ ایل ووڈ فورڈ نو‏‏ں اسپین دا نواں وزیر مقرر کيتا ، جس نے اک بار فیر امن مذاکرات د‏‏ی پیش کش کيتی۔ اکتوبر 1897 وچ ، ہسپانوی حکومت نے امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں ہسپانویاں تے کیوبا دے وچکار مذاکرات د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں مسترد کردتا ، لیکن انہاں نے امریکا تو‏ں وعدہ کيتا کہ اوہ کیوبا نو‏‏ں ہور خودمختاری دے گی۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Politics, reform, and expansion, 1890–1900.|last=Faulkner|first=Harold|publisher=Harper|year=1963|isbn=|location=New York|pages=231}}&lt;/ref&gt; اُتے ، نومبر وچ ہسپانوی د‏‏ی زیادہ آزاد حکومت دے انتخاب دے نال ہی اسپین نے کیوبا وچ اپنی پالیسیاں نو‏‏ں تبدیل کرنا شروع کيتا۔ پہلے ، ہسپانوی د‏‏ی نويں حکومت نے ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں دسیا کہ جے کیوبا دے باغی دشمنی ختم کرنے اُتے راضی ہوجاواں تاں اوہ بحالی د‏‏ی پالیسیاں وچ تبدیلی د‏‏ی پیش کش کرن گے۔ اس بار باغیاں نے امیداں تو‏ں انہاں شرائط تو‏ں انکار کردتا کہ مسلسل تنازعہ امریکی مداخلت تے آزاد کیوبا دے قیام دا باعث بنے گا۔ لبرل ہسپانوی حکومت نے ہسپانوی گورنر جنرل ویلریانو وائلر نو‏‏ں کیوبا تو‏ں وی واپس بلا لیا۔ اس کارروائی تو‏ں اسپین دے وفادار متعدد کیوبا خوفزدہ ہوگئے۔ &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=War and Genocide in Cuba, 1895–1898|last=Tone|first=John|publisher=University of North Carolina Press|year=2006|isbn=|location=Chapel Hill|pages=239}}&lt;/ref&gt;

اگلے گورنر جنرل ، رامن بلانکو ، کیوبا پہنچے تاں وائلر دے وفادار کیوبا نے وڈے مظاہرےآں د‏‏ی منصوبہ بندی شروع کردتی۔ امریکی قونصلر فائزشوغ لی نو‏‏ں انہاں منصوبےآں دا پتہ چل گیا تے انہاں نے امریکی محکمہ خارجہ نو‏‏ں درخواست بھیج دتی کہ اوہ امریکی جنگی جہاز کیوبا بھیجاں۔ &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; اس درخواست دے نتیجے وچ یو ایس ایس ''مائن'' نو‏‏ں کیوبا بھیج دتا گیا۔ ''مین'' ہوانا وچ لنگر انداز سی، کہ اک دھماکے جہاز ڈُب گیا. ''مائن کے'' ڈوبنے دا الزام ہسپانویاں اُتے لگیا تے اس تو‏ں مذاکرات تو‏ں ہونے والے امن دے امکانات بہت ہی کم ہوگئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The war of 1898|last=Pérez|first=Louis|publisher=University of North Carolina Press|year=1998|isbn=|location=Chapel Hill|pages=58}}&lt;/ref&gt; مذاکرات دے تمام عمل دے دوران ، وڈی یورپی طاقتاں خصوصا برطانیہ ، فرانس تے روس نے عام طور اُتے امریکی پوزیشن د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے اسپین نو‏‏ں ہار مننے د‏‏ی اپیل کيتی۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Offner|1992}}&lt;/ref&gt; اسپین نے بار بار ایسی مخصوص اصلاحات دا وعدہ کيتا جو کیوبا نو‏‏ں تسلی بخش داں گی لیکن فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہی۔ امریکی صبر ختم ہوگیا۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Offner|1992}}&lt;/ref&gt;

=== ہوانا نقصان دے لئی یو ایس ایس ''مین'' روانہ تے تباہی ===

میک کینلے نے امریکی شہریاں تے مفادات د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں یقینی بنانے تے اصلاحات د‏‏ی فوری ضرورت نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی یو ایس ایس ''مائن'' نو‏‏ں ہوانا بھیج دتا۔ جے بحری فوج نو‏‏ں جنگ تو‏ں گریز نہ کيتا گیا تاں متعدد محاذاں اُتے بیک وقت حملہ کرنے د‏‏ی پوزیشن وچ آگئے۔ ''مائن'' فلوریڈا تو‏ں نکلدے ہی شمالی اٹلانٹک اسکواڈرن دا اک وڈا حصہ کلیدی مغرب تے [[خلیج میکسیکو|خلیج میکسیکو وچ چلا گیا]] ۔ دوسرےآں نو‏‏ں وی لزبن دے ساحل تو‏ں دور منتقل کيتا گیا سی ، تے دوسرےآں نو‏‏ں وی [[ہانگ کانگ]] منتقل کردتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;offner2004p56&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Offner|2004}}.&lt;/ref&gt;

15 فروری ، 1898 د‏‏ی صبح 9:40 بجے ، ''میین'' اک وڈے دھمادے ميں مبتلا ہونے دے بعد ہوانا ہاربر وچ ڈُب گئی۔ اگرچہ مک کینلی نے صبر د‏‏ی تاکید د‏‏ی تے ایہ اعلان نئيں کيتا کہ سپین دھماکے دا سبب بنا سی ، لیکن بورڈ وچ سوار 355 &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=[[The War Lovers: Roosevelt, Lodge, Hearst, and the Rush to Empire, 1898]]|last=Thomas|first=Evan|publisher=Little, Brown and Co.|year=2010|isbn=|location=|pages=48|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; ملاحاں وچو‏ں 250 افراد د‏‏ی ہلاکت نے امریکی توجہ مرکوز کيتی۔ مک کینلی نے کانگریس تو‏ں مناسب 50 پونڈ دا مطالبہ کيتا &amp;nbsp; دفاع دے لئی ملین ، تے کانگریس متفقہ طور اُتے پابند ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر امریکی رہنماواں دا خیال سی کہ دھماکے د‏‏ی وجہ معلوم نئيں ا‏‏ے۔ فیر وی ، اس صورتحال اُتے عوام د‏‏ی توجہ ابھری ہوئی سی تے اسپین جنگ تو‏ں بچنے دے لئی کوئی سفارتی حل نئيں لبھ سکیا۔ اسپین نے یورپی طاقتاں تو‏ں اپیل د‏‏ی ، جنہاں وچو‏ں بیشتر نے جنگ تو‏ں بچنے دے لئی کیوبا دے لئی امریکی شرائط نو‏‏ں قبول کرنے دا مشورہ دتا۔ {{Sfn|Keenan|2001}} جرمنی نے ریاستہائے متحدہ امریکا دے خلاف متحدہ یورپی موقف اُتے زور دتا لیکن کوئی کارروائی نئيں کيتی۔ {{Sfn|Tucker|2009}}

امریکی بحریہ د‏‏ی تحقیقات ، جو 28 مارچ نو‏‏ں منظر عام اُتے آئی سن ، نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ جہاز دے پاؤڈر رسالے اس وقت بھڑک اٹھے سن جدو‏ں جہاز دے خول دے تھلے بیرونی دھماکہ ہويا سی۔ اس رپورٹ نے امریکا وچ مقبول غیظ و غضب اُتے ایندھن ڈالیا جس نال جنگ ناگزیر ہوگئی۔ &lt;ref name=&quot;offner2004p57&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Offner|2004}}. For a minority view that downplays the role of public opinion and asserts that McKinley feared the Cubans would win their insurgency before the US could intervene, see Louis A. Pérez, &quot;The Meaning of the Maine: Causation and the Historiography of the Spanish–American War&quot;, ''The Pacific Historical Review,'' Vol. 58, No. 3 (August 1989), pp. 293–322.&lt;/ref&gt; اسپین د‏‏ی تفتیش اس دے برعکس نتیجہ اُتے پہنچی: دھماکا جہاز دے اندر ہی ہويا سی۔ بعد دے سالاں وچ ہور تحقیقات مختلف متضاد نتائج اُتے پہنچیاں ، لیکن جنگ دے آنے اُتے اس دا کوئی اثر نئيں ہويا۔ 1974 وچ ، ایڈمرل ہیمن جارج ریک اوور نے اپنے عملے نو‏‏ں دستاویزات اُتے نگاہ پائی تے فیصلہ کيتا کہ اندرونی دھماکہ ہويا ا‏‏ے۔ 1999 وچ ''نیشنل جیوگرافک'' میگزین دے ذریعہ اک مطالعہ ، جس وچ AME کمپیوٹر ماڈلنگ دا استعمال کيتا گیا سی ، نے کہیا اے کہ اک کان پھٹنے تو‏ں ہوسکدی اے ، لیکن اس دا قطعی ثبوت نئيں ملا۔

=== اعلان جنگ ===
[[فائل:Mapa ilustrado del Reino de España y sus posesiones para la Guardia Civil.jpg|thumb| گارڈیا سول دے مصوری نقشہ وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا د‏‏ی ریاست تے اس دے باقی نوآبادیات‏ی امور نو‏‏ں 1895 وچ دکھایا گیا اے ( کیرولین تے ماریانا جزیرے ، ہور [[ہسپانوئی صحارا|ہسپانوی صحارا]] ، [[ہسپانوی زیر حمایت مراکش|مراکش]] ، گیانا تے [[گوام]] شامل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ) ]]

''مائن کے'' تباہ ہونے دے بعد ، نیو یارک شہر دے اخبارات دے پبلشرز ہرسٹ تے پلٹزر نے فیصلہ کيتا کہ ہسپانویاں نو‏‏ں ہی قصوروار ٹھہرایا جائے ، تے انہاں نے اپنے مقالےآں وچ اس نظریہ نو‏‏ں حقیقت دے بطور عام کيتا۔ &lt;ref&gt;Evan Thomas, ''The war lovers: Roosevelt, Lodge, Hearst, and the rush to empire, 1898'' (Little, Brown, 2010) pp 4–5, 209.&lt;/ref&gt; انھاں نے کیوبا وچ ہسپانویاں دے ذریعہ ہونے والے &quot;مظالم&quot; دے سنسنی خیز تے حیران کن اکاؤنٹس نو‏‏ں اپنے اخبارات وچ &quot;اسپینی قاتلاں&quot; تے &quot;یاد رکھنا یاد رکھن&quot; جداں عنوانات دا استعمال کردے ہوئے استعمال کيتا۔ انہاں دے پریس نے مبالغہ کيتا کہ کیہ ہوئے رہیا اے تے ہسپانوی کیوبا دے قیدیاں دے نال کس طرح سلوک کررہے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Ruiz, Vicki L. 2006. &quot;Nuestra América: Latino History as United States History.&quot; Journal of American History P.655&lt;/ref&gt; ایہ کہانیاں حقائق اُتے مبنی بیانات اُتے مبنی سن ، لیکن زیادہ تر وقت شائع ہونے والے مضامین نو‏‏ں زیور تو‏ں آراستہ کردے تے تحریری طور اُتے لکھیا جاندا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں قارئین وچ جذبات‏ی تے اکثر شدید ردعمل پیدا ہُندا سی۔ اک عام افسانہ غلط طور اُتے کہندا اے کہ جدو‏ں مصوری فریڈرک ریمنگٹن نے کہیا کہ کیوبا وچ کوئی جنگ جاری نئيں اے تاں ہرسٹ نے جواب دتا: &quot;تم تصویر پیش کرو تے وچ جنگ پیش کراں گا۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://academic2.american.edu/~wjc/wjc3/notlikely.htm|title=Not likely sent: the Remington-Hearst &quot;telegrams&quot;|first=W. Joseph|last=Campbell|date=August 2000|website=Journalism and Mass Communication Quarterly|accessdate=September 6, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717003655/http://academic2.american.edu/~wjc/wjc3/notlikely.htm|archivedate=July 17, 2011}}&lt;/ref&gt;

پر ، ایہ نويں &quot;[[زرد صحافت]] &quot; نیو یارک سٹی دے باہر غیر معمولی سی ، تے مورخین اسنو‏ں قومی موڈ د‏‏ی شکل دینے والی وڈی طاقت نئيں سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Smythe|2003}}.&lt;/ref&gt; عوامی سطح اُتے عوام د‏‏ی رائے نے فوری طور اُتے کارروائی دا مطالبہ کيتا ، جس نے صدر مک کینلی ، اسپیکر ہاؤس سیمس بریکٹ ریڈ ، تے تاجر برادری د‏‏ی گل گل دا حل تلاش کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ختم کردتا۔ وال اسٹریٹ ، وڈے کاروبار ، اعلیٰ مالیات تے مین اسٹریٹ دے کاروباراں نو‏‏ں ملک بھر وچ زبانی طور اُتے جنگ کيت‏ی مخالفت کيتی گئی تے امن دا مطالبہ کيتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;Pratt&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ}}&lt;/ref&gt; برساں د‏‏ی شدید افسردگی دے بعد ، 1897 وچ گھریلو معیشت دے لئی معاشی نقطہ نظر اچانک روشن ہوگیا۔ اُتے ، جنگ کيت‏ی غیر یقینی صورتحال نے پوری معاشی بحالی دے لئی سنگین خطرہ لاحق کردتا۔ ''نیو جرسی تجارتی جائزہ کو'' متنبہ کيتا ، &quot;جنگ خوشحالی دے مارچ وچ رکاوٹ بنے گی تے ملک نو‏‏ں کئی سال پِچھے چھڈ دے گی ''۔'' معروف ریل روڈ میگزین دا ادارتی ادارہ ، &quot;تجارتی تے کرائے دے نقطہ نظر تو‏ں ایہ خاص طور اُتے تلخ لگدا اے کہ ایہ جنگ اس وقت آنی چاہیدا جدو‏ں ملک نو‏‏ں پہلے ہی اس قدر آرام تے امن د‏‏ی ضرورت سی۔&quot; مک کِنلے نے کاروباری برادری دے جنگ مخالف قوی اتفاق رائے اُتے کڑی توجہ دتی ، تے کیوبا وچ ہسپانوی ظلم و ستم دے خاتمے دے لئی سفاکانہ سلوک تے مذاکرات نو‏‏ں بروئے کار لیانے دے بجائے اس دے عزم نو‏‏ں مستحکم کيتا۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Pratt|1934}}. quotes on page 168. Page 173 states: &quot;an overwhelming preponderance of the local business interests of the country strongly desired peace.&quot;&lt;/ref&gt;

[[فائل:Spanish American War transport Seneca.jpg|سجے|thumb| امریکی آوا جائی دا جہاز ''سینیکا'' ، اک چارٹرڈ جہاز سی جو پورٹو ریکو تے کیوبا وچ فوج لے ک‏ے گیا سی]]

ریپبلکن سینیٹر ریڈ فیلڈ پروکٹر آف ورمونٹ نے 17 مارچ 1898 نو‏‏ں دتے گئے اک تقریر وچ صورتحال دا مکمل تجزایہ کیہ تے جنگ دے حامی مقصد نو‏‏ں بہت تقویت ملی۔ پراکٹر نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ جنگ ہی جواب سی۔ &lt;ref name=&quot;cubarmy&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|DyalCarpenter|Thomas|1996}}&lt;/ref&gt; {{Rp|1=[https://books.google.com/books?id=1wv5KHk2_dsC&amp;pg=PA210 210]}} کاروباری تے مذہبی طبقے دے بہت سارے افراد جنہاں نے اس وقت تک جنگ کيت‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، نے اپنا رخ تبدیل کر دتا ، تے میک کینلی تے اسپیکر ریڈ نو‏‏ں جنگ کيت‏ی مزاحمت وچ تقریبا تنہا چھڈ دتا۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Pratt|1934}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Offner|1992}}; Michelle Bray Davis and Rollin W. Quimby, &quot;Senator Proctor's Cuban Speech: Speculations on a Cause of the Spanish–American War,&quot; ''Quarterly Journal of Speech'' 1969 55(2): 131–141.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Paul T. McCartney, &quot;Religion, the Spanish–American War, and the Idea of American Mission&quot;, ''Journal of Church and State'' 54 (Spring 2012), 257–78.&lt;/ref&gt; 11 اپریل نو‏‏ں ، مک کینلی نے اپنی مزاحمت دا خاتمہ کيتا تے کانگریس تو‏ں اتھارٹی طلب کيت‏‏ی کہ اوہ اوتھ‏ے د‏‏ی خانہ جنگی دے خاتمے دے لئی امریکی فوجیاں نو‏‏ں کیوبا بھیجاں ، ایہ جاندے ہوئے کہ کانگریس کسی جنگ اُتے مجبور ہوئے گی۔

[[فائل:Spanish vessels.jpg|thumb| یکم مئی 1898 د‏‏ی شام تک ہسپانوی جہاز نے قبضہ کرلیا]]

19 اپریل نو‏‏ں ، جدو‏ں کانگریس کیوبا د‏‏ی آزادی د‏‏ی حمایت کرنے والی مشترکہ قرارداداں اُتے غور کررہی سی ، [[کولوراڈو|کولوراڈو دے]] ریپبلکن سینیٹر ہنری ایم ٹیلر نے ٹیلر ترمیم د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی تاکہ اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے کہ امریکا جنگ دے بعد کیوبا اُتے مستقل کنٹرول قائم نئيں کريں گا۔ ایہ ترمیم ، کیوبا تو‏ں الحاق دے کسی وی ارادے د‏‏ی تردید کردے ہوئے ، سینیٹ نو‏‏ں 42 تو‏ں 35 تک منظور کرلئی- ایوان د‏‏ی ايس‏ے دن 311 تو‏ں 6 تک اتفاق رائے ہويا۔ اس ترمیمی قرارداد وچ ہسپانوی انخلا دا مطالبہ کيتا گیا تے صدر نو‏‏ں اِنّی فوجی طاقت استعمال کرنے دا اختیار دتا گیا جِنّا انہاں نے کیوبا نو‏‏ں اسپین تو‏ں آزادی حاصل کرنے وچ مدد دے لئی ضروری سمجھیا۔ صدر میک کینلی نے 20 اپریل 1898 نو‏‏ں مشترکہ قرارداد اُتے دستخط کیتے تے الٹی میٹم اسپین بھیج دتا گیا۔ اس دے جواب وچ ، سپین نے 21 اپریل نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ ايس‏ے دن ، امریکی بحریہ نے کیوبا اُتے ناکہ بندی شروع کيتی۔ &lt;ref name=&quot;trask57&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Trask|1996}}&lt;/ref&gt; 23 اپریل نو‏‏ں ، سپین نے امریکا دے [[ہسپانوی–امریکی جنگ|خلاف اعلان جنگ]] کرکے اس ناکہ بندی اُتے ردعمل ظاہر کيتا &lt;ref&gt;http://www.spanamwar.com/declarationwarspain.htm&lt;/ref&gt;

[[فائل:CHAP. 189 An Act Declaring that war exists.jpg|thumb| CHAP 189۔ - اک ایسا قانون جس وچ اعلان کيتا گیا کہ 25 اپریل 1898 نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ امریکا تے ریاست ہائے متحدہ امریکا دے وچکار جنگ موجود ا‏‏ے۔]]

25 اپریل نو‏‏ں ، امریکی کانگریس نے مہربان ردعمل دا اظہار کردے ہوئے ایہ اعلان کيتا کہ 21 اپریل تو‏ں ، جدو‏ں کیوبا د‏‏ی ناکہ بندی شروع ہوچک‏ی اے ، اس وقت تو‏ں امریکا تے اسپین دے وچکار ریاست دا وجود موجود سی۔ &lt;ref name=&quot;trask57&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Trask|1996}}&lt;/ref&gt;

بحریہ تیار سی ، لیکن فوج جنگ دے لئی بہتر طور اُتے تیار نئيں سی تے اس نے منصوبےآں وچ یکسر تبدیلیاں کيتیاں تے تیزی تو‏ں سامان خرید لیا۔ 1898 دے موسم بہار وچ ، امریکی باقاعدہ فوج د‏‏ی طاقت صرف 25،000 جوان سی۔ فوج 50،000 نويں جواناں د‏‏ی خواہش مند سی لیکن رضاکاراں تے ریاستی نیشنل گارڈ یونٹاں نو‏‏ں متحرک کرنے دے ذریعہ 220،000 تو‏ں زیادہ وصول کيتیاں ، &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Graham A. Cosmas, ''An Army for Empire: The United States Army and the Spanish–American War'' (1971) ch. 3–4&lt;/ref&gt; حتی کہ یو ایس ایس ''مائن کے'' دھماکے دے بعد پہلی ہی رات وچ اوہ تقریبا 100 100،000 افراد نو‏‏ں حاصل کرلیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Thomas|first=Evan|title=Evan Thomas: War Lovers and American Power|url=|pages=}}&lt;/ref&gt;

=== ہسٹوریگرافی ===
[[فائل:The last stand of the Spanish Garrison.jpg|thumb| کیوبا وچ ہسپانوی گیریژن دا آخری موقف مرات ہالسٹڈ ، 1898 دے ذریعہ]]

1890 دے دہائیاں وچ مبصرین ، تے اس دے بعد تو‏ں مؤرخین دا زبردست اتفاق رائے ایہ اے کہ کیوبا د‏‏ی حالت زار تو‏ں انسانی تشویش وچ اضافے د‏‏ی اک بنیادی محرک قوت سی جس نے 1898 وچ اسپین دے نال جنگ دا سبب بنی۔ مک کینلی نے سن 1897 دے آخر وچ اسنو‏ں پوری طرح تو‏ں قرار دتا کہ جے اسپین اپنا بحران حل کرنے وچ ناکا‏م رہیا تاں امریکا نو‏‏ں &quot;اپنی ذمہ داریاں دا اپنے اُتے ، رہتل تے انسانیت دے نال عائد کردہ فرض نو‏‏ں طاقت دے نال مداخلت کرنا&quot; نظر آئے گا۔ کِسے وی سمجھوت‏ے اُتے گل گل دے سلسلے وچ مداخلت ناممکن ثابت ہوئی۔ نہ ہی سپین تے نہ ہی باغی اس اُتے راضی ہون گے۔ لوئس پیریز دا کہنا اے کہ ، &quot;1898 وچ جنگ دے اخلاقی اصولاں نو‏‏ں یقینی طور اُتے تریخ نگاری وچ وضاحتی وزن سمجھیا گیا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;Louis A. Perez, Jr., review, in ''Journal of American History'' (Dec. 2006), p 889. See more detail in Perez, ''The War of 1898: The United States and Cuba in History and Historiography'' (1998) pp 23–56.&lt;/ref&gt; اُتے ، 1950 د‏‏ی دہائی تک ، امریکی سیاسی سائنس داناں نے نظریہ اُتے مبنی غلطی دے طور اُتے جنگ اُتے حملہ کرنا شروع کيتا ، اس دلیل اُتے کہ اک بہتر پالیسی حقیقت پسندی ہوئے گی۔ انہاں نے پروپیگنڈا تے سنسنی خیز [[زرد صحافت|زرد صحافت دے]] ذریعہ لوکاں نو‏‏ں جان بجھ کر گمراہ کرنے د‏‏ی تجویز پیش کردے ہوئے آئیڈیالوجی نو‏‏ں بدنام کيتا۔ سیاسی سائنس دان رابرٹ آسگڈ نے 1953 وچ تحریری طور اُتے ، امریکی فیصلے دے عمل اُتے &quot;خود صداقت تے حقیقی اخلاقی جوش&quot; دے اک الجھے ہوئے مرکب د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، جس نو‏‏ں &quot;صلیبی جنگ&quot; د‏‏ی شکل وچ تے &quot;نائٹ اراٹینٹری تے قومی دے امتزاج&quot; د‏‏ی شکل دی۔ خود دعوی. &quot; &lt;ref&gt;Perez (1998) pp 46–47.&lt;/ref&gt; آسگود نے استدلال کيتا:

: کیوبا نو‏‏ں ہسپانوی استبداد ، بدعنوانی تے ظلم تو‏ں ، جنرل 'بچر' وائلر د‏‏ی بحالی کیمپاں د‏‏ی غلاظت تے بیماری تے بربریت تو‏ں ، ہیکنڈاس د‏ی تباہی ، کنباں د‏‏ی بربادی تے خواتین دے غم و غصے تو‏ں آزاد کرنے د‏‏ی جنگ۔ ایہ انسانیت تے جمہوریت دے لئی اک دھچکيا ہوئے گا۔ . . . کسی نو‏‏ں وی اس اُتے شک نئيں ہوسکدا اے جے اوہ یقین رکھدا اے - تے شکوک و شبہی مقبول نئيں سی - کیوبا ''جنٹا کے'' پروپیگنڈے ''کی'' مبالغہ آرائی تے ہارسٹ تے پلوٹزر دے &quot;زرد شیٹاں&quot; دے ذریعہ 2 لکھ د‏‏ی مشترکہ شرح تو‏ں اخبارات د‏‏ی کاپی ] اک دن.&lt;ref&gt;Robert Endicott Osgood, ''Ideals and self-interest in America's foreign relations: The great transformation of the twentieth century'' (1953) p 43.&lt;/ref&gt;

اپنی ''جنگ تے سلطنت وچ '' ، &lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; پروفیسر یونیورسٹی آف میساچوسٹس (بوسٹن) دے پال اتوڈ لکھدے نيں:

&lt;blockquote&gt; ہسپانوی امریکی جنگ نو‏‏ں بالکل جھوٹھ اُتے آمادہ کيتا گیا تے اس نے مطلوبہ دشمن دے خلاف الزامات لگائے۔ &amp;nbsp; . . . عام آبادی وچ جنگی بخار کدی وی اس درجہ حرارت اُتے نئيں پہنچیا سی جدو‏ں تک کہ ''یو ایس ایس مائن کے'' حادّا‏تی طور اُتے ڈوبنے نو‏‏ں جان بجھ کر تے غلط طور اُتے ہسپانوی ولائ تو‏ں منسوب نئيں کيتا گیا سی۔ &amp;nbsp; . . . اک خفیہ پیغام وچ &amp;nbsp; . . . سینیٹر لاج نے لکھیا اے کہ 'کیوبا وچ کِسے وی دن دھماکا ہوسکدا اے جو بہت ساریاں چیزاں نو‏‏ں طے کريں گا۔ ساڈے پاس ہوانا دے بندرگاہ وچ لڑائی جہاز اے ، تے ہماریا بیڑا ، جو ہسپانویاں د‏‏ی کسی وی چیز تو‏ں زیادہ ہُندا اے ، سوکھے ٹورٹوگاس وچ نقاب پوش ا‏‏ے۔ &lt;/blockquote&gt;

اپنی سوانح عمری وچ ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://www.gutenberg.org/files/3335/3335-h/3335-h.htm|title=Theodore Roosevelt: An Autobiography|last=Roosevelt|first=Theodore|date=191|archive-url=https://web.archive.org/web/20170218032858/http://www.gutenberg.org/files/3335/3335-h/3335-h.htm|archive-date=February 18, 2017|url-status=live|via=Project Gutenberg|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; [[تھیوڈور روزویلٹ]] نے جنگ کيت‏ی ابتداء دے بارے وچ اپنے خیالات دتے۔

&lt;blockquote&gt; ساڈی اپنی براہ راست مفادات کیوبا دے تمباکو تے چینی د‏‏ی وجہ تو‏ں سن ، تے خاص طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ پیش کيتی گئی آسٹیمیان [پانامہ] نہر تو‏ں کیوبا دے تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ لیکن اس تو‏ں وی زیادہ ساڈے مفادات انسانیت دے نظریہ تو‏ں سن ۔ &amp;nbsp; . . . تباہی تے بربادی نو‏‏ں روکنے دے لئی ، قومی مفاد دے نقطہ نظر تو‏ں زیادہ ، قومی اعزاز دے نقطہ نظر تو‏ں ، ہماریا فرض سی۔ انہاں تحفظات د‏‏ی وجہ تو‏ں ميں نے جنگ کيت‏ی حمایت کيتی۔ &lt;/blockquote&gt;

== پیسیفک تھیٹر ==

=== فلپائن ===
[[فائل:Pacifico-98.jpg|thumb| ہسپانوی – امریکی جنگ دا بحر الکاہل تھیٹر]]

ہسپانوی حکمرانی دے 333 سالاں وچ ، فلپائن [[نیا ہسپانیہ|نیو اسپین د‏‏ی وائسرائیلٹی]] تو‏ں شہراں وچ جدید عناصر والی سرزمین تک اک چھوٹی سی بیرون ملک مقیم کالونی تو‏ں ترقی کر گیا۔ 19 ويں صدی دے ہسپانوی بولنے والے مڈل کلاس زیادہ تر یورپ تو‏ں آنے والے لبرل خیالات وچ تعلیم یافتہ سن ۔ انہاں الستراڈوز وچ فلپائنی قومی ہیرو جوسے رجال وی سن ، جنہاں نے ہسپانوی حکا‏م تو‏ں وڈی اصلاحات دا مطالبہ کيتا۔ اس تحریک دے نتیجے وچ ہسپانوی نوآبادیات‏ی حکمرانی دے خلاف فلپائنی انقلاب برپا ہويا۔ 1897 وچ بائیک نا بٹو معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد تو‏ں انقلاب بربریت دا شکار سی ، انقلابی رہنماواں نے ملک تو‏ں باہر جلاوطنی قبول کرلئی سی۔

[[نیول وار کالج]] &lt;ref&gt;p.180 Dyal, Donald H., Carpenter, Brian B. Thomas, Mark A. ''Historical Dictionary of the Spanish American War'' Greenwood Publishing Group, 1996&lt;/ref&gt; اسٹاف انٹلیجنس آفیسر لیفٹیننٹ ولیم وارن کمبال &lt;ref&gt;p.180 Dyal, Donald H., Carpenter, Brian B. Thomas, Mark A. ''Historical Dictionary of the Spanish American War'' Greenwood Publishing Group, 1996&lt;/ref&gt; نے یکم جون 1896 وچ اسپین دے نال فلپائن سمیت جنگ دے نال اک منصوبہ تیار کيتا جس نو‏‏ں &quot;کم بال پلان&quot; کہیا جاندا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.history.navy.mil/research/publications/documentary-histories/united-states-navy-s/pre-war-planning/plan-of-operations-a.html|last=Kimball|first=William W.|title=WAR WITH SPAIN – 1896. : GENERAL CONSIDERATION OF THE OBJECT OF THE WAR, THE RESULTS DESIRED, AND THE CONSEQUENT KIND OF OPERATIONS TO BE UNDERTAKEN.|date=June 1, 1896|accessdate=June 30, 2020|website=history.navy.mil}}&lt;/ref&gt;

23 اپریل ، 1898 نو‏‏ں ، گورنر جنرل باسیلیو اگسٹن د‏‏ی اک دستاویز ''منیلا گزٹ'' اخبار وچ آئندہ جنگ کيت‏ی وارننگ دے نال شائع ہوئی تے فلپائن نو‏‏ں اسپین د‏‏ی طرف تو‏ں حصہ لینے د‏‏ی اپیل کيتی۔ {{Efn|{{hidden
|expanded=&lt;!-- non-empty for expanded state --&gt;
|header=Text of the document which appeared in the ''Manila Gazette'' on April 23, 1898
|text=Further Notes:
:1. This is the English language text of the document as published by the supporting source cited, possibly as translated from the original Spanish or Tagalog. In 1898, Spanish, Tagalog, and English were official languages in the Spanish colonial Philippines.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Penny|first=Ralph John|title=A History of the Spanish Language|url=https://books.google.com/books?id=ZjcrhyQlFa0C|year=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-01184-6|page=[https://books.google.com.ph/books?id=ZjcrhyQlFa0C&amp;pg=PA30&amp;dq=spanish+philippines+&quot;official+language&quot; 30]|access-date=December 30, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185523/https://books.google.com/books?id=ZjcrhyQlFa0C|archive-date=January 26, 2018|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
:2. In the Spanish colonial Philippiines, the term ''Filipino'' was reserved for full-blooded Spaniards born in the Philippines (''insulares''). Full-blooded Spaniards born in the Spanish peninsula were termed ''peninsulares''. The Filipinos that we know today were then termed ''indios''.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Duka|first=Cecilio D.|title=Struggle for Freedom' 2008 Ed.|url=https://books.google.com/books?id=4wk8yqCEmJUC|year=2008|publisher=Rex Bookstore, Inc.|isbn=978-971-23-5045-0|page=[https://books.google.com.ph/books?id=4wk8yqCEmJUC&amp;pg=PA72&amp;dq=filipinos+indios+peninsulares 72]|access-date=December 30, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170226162105/https://books.google.com/books?id=4wk8yqCEmJUC|archive-date=February 26, 2017|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Simpson|first=Andrew|title=Language and National Identity in Asia|url=https://books.google.com/books?id=F3XvBbdWCKYC|year=2007|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-153308-2|page=[https://books.google.com.ph/books?id=F3XvBbdWCKYC&amp;pg=PA363&amp;dq=filipino+insulares+peninsulares+indios 363]|access-date=December 30, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626071717/http://books.google.com/books?id=F3XvBbdWCKYC|archive-date=June 26, 2014|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

The text of the document as published in the cited source was as follows:
{{quote|text=OFFICE OF THE GOVERNMENT AND OF THE CAPTAIN-GENERAL OF THE PHILIPPINES

Fellow Spaniards,

Hostilities between Spain and the United States have broken out.

The moment has come for us to show the world that we are more than courageous to triumph over those, who, feigning to be loyal friends, took advantage of our misfortunes and capitalized on our nobility by making use of the means civilized nations consider as condemnable and contemptible.

The Americans, gratified with their social progress, have drained off our patience and have instigated the war through wicked tactics, treacherous acts, and violations of human rights and internal agreements.

Fighting will be short and decisive. God of victories will render this victory glorious and complete as demanded by reason and justice to our cause.

Spain, counting on the sympathies of all nations, will come out in triumph from this new test, by shattering and silencing the adventurers of those countries which, without cohesiveness and post, offer to humanity shameful traditions and the ungrateful spectacle of some embassies within which jointly dwell intrigues and defamation, cowardice and cynicism.

A US squadron, manned by strangers, by ignorant undisciplined men, is coming into the Archipelago for the purpose of grabbing from us what we consider to be our life, honor freedom. It tries to inspire (motivate) American sailors by saying that we are weak, they are encouraged to keep on with an undertaking that can be accomplished; namely of substituting the Catholic religion with Protestantism, they consider you as a people who impedes growth; they will seize your wealth as if you do not know your rights to property; they will snatch away from you those they consider as useful to man their ships, to be exploited as workers in their fields and factories.

Useless plans! Ridiculous boastings!

Your indomitable courage suffices to hold off those who dare to bring it to reality. We know you will not allow them to mock the faith you are professing, their feet to step on the temple of the true God, incredulity to demolish the sacred images you honor; you will not allow the invaders to desecrate the tombs of your forefathers; to satisfy their immodest passions at the expense of your wives and daughters' honor; you will not allow them to seize all the properties you have put up through honest work in order to assure your future; you will not allow them to commit any of those crimes inspired by their wickedness and greed, because your bravery and patriotism suffice in scaring them away and knocking down the people who, calling themselves civilized and cultured, resort to the extermination of the natives of North America instead of trying to attract them to live a civilized life and of progress.

Filipinos! Prepare yourself for the battle and united together under the glorious Spanish flag, always covered with laurels, let us fight, convinced that victory will crown our efforts and let us reply the intimations of our enemies with a decision befitting a Christian and patriot, with a cry of &quot;Long live Spain!&quot;

Manila, April 23, 1898

Your general
BASILO AUGISTIN&lt;ref&gt;{{harvnb|Saravia|Garcia|2003|pp=5–7}}&lt;/ref&gt;}}
}}}}

[[فائل:Dotación de la escuadrilla en la bahía de Manila.jpg|thumb| منیلا بے د‏‏ی لڑائی دے دوران ہسپانوی میرینز بھیگ گئے]]

امریکی تے ہسپانوی افواج دے وچکار پہلی جنگ منیلا بے وچ ہوئی سی ، جتھ‏ے یکم مئی نو‏‏ں [[عَمِيد البحر|کموڈور]] جارج ڈیوی ، {{USS|Olympia|C-6|6}} اُتے سوار امریکی بحریہ دے ایشیٹک اسکواڈرن د‏‏ی کمانڈ کردے سن ۔ {{USS|Olympia|C-6|6}} ، ایڈمرل پیٹریسیو مونٹوجو دے تحت اسپینی اسکواڈرن نو‏‏ں کئی گھنٹےآں وچ شکست دے دی۔ {{Efn|The American squadron consisted of nine ships: ''Olympia'' (flagship), {{USS|Boston|1884|2}}, {{USS|Baltimore|C-3|2}}, {{USS|Raleigh|C-8|2}}, {{USS|Concord|PG-3|2}}, {{USS|Petrel|PG-2|2}}, {{USS|McCulloch|1897|2}}, ''Zapphire'', and ''Nashan''. The Spanish squadron consisted of seven ships: {{ship|Spanish cruiser|Reina Cristina||2}} (flagship), {{ship|Spanish cruiser|Castilla||2}}, {{ship|Spanish cruiser|Don Juan de Austria||2}}, {{ship|Spanish cruiser|Don Antonio de Ulloa||2}}, {{ship|Spanish cruiser|Isla de Luzon||2}}, {{ship|Spanish cruiser|Isla de Cuba||2}}, and ''Marques del Duero''. The Spanish ships were of inferior quality to the American ships; ''Castilla'' was unpowered and had to be towed into position by the transport ship ''Manila''.&lt;ref&gt;{{harvnb|Saravia|Garcia|2003|pp=11–13, 27, 29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.spanamwar.com/mbay.htm#ORDER|title=The Battle of Manila Bay|author=Patrick McSherry|publisher=spanamwar.com|accessdate=December 31, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206234449/http://www.spanamwar.com/mbay.htm#ORDER|archive-date=February 6, 2018|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;}} ڈیوے نے صرف نو زخمیاں دے نال ہی اس دا انتظام کيتا۔ سن [[چنگڈاؤ|ta9 T]] in وچ جرمن سنگھائو اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، ڈیوئ اسکواڈرن مشرق بعید د‏‏ی واحد بحری فورس بن گیا سی جس دا اپنا اک مقامی اڈہ نئيں سی ، تے کوئلہ تے گولہ بارود د‏‏ی پریشانیاں دا شکار سی۔ انہاں پریشانیاں دے باوجود ، ایشیاٹک اسکواڈرن نے ہسپانوی بیڑے نو‏‏ں تباہ کردتا تے منیلا دے بندرگاہ اُتے قبضہ کرلیا۔

[[فائل:USS Olympia art NH 91881-KN cropped.jpg|thumb| منیلا بے د‏‏ی لڑائی]]
ڈیوئی د‏‏ی فتح دے بعد ، منیلا بے برطانیہ ، جرمنی ، فرانس ، تے جاپان دے جنگی جہاز تو‏ں بھری ہوئی سی۔ جرمنی دے اٹھ جہازاں اُتے مشتمل بحری بیڑے جنہاں نے جرمن مفادات دے تحفظ دے ل Philipp فلپائن دے پانیاں وچ ، اشتعال انگیزی دا مظاہرہ کيتا - امریکی بحری جہاز دے سامنے کٹنا ، ریاستہائے متحدہ دے پرچم نو‏‏ں سلامی دینے تو‏ں انکار کردتا (بحریہ دے رسمی رواج دے مطابق) ، بندرگاہ د‏‏ی آوازاں لے ک‏ے تے لینڈنگ محصور ہسپانویاں دے لئی سامان

اپنے مفادات دے نال ، جرمنی جزیراں وچ تنازعہ دے جو وی مواقع برداشت کرسکدا اے اس تو‏ں فائدہ اٹھانے دے لئی بے چین سی۔ اس وقت اک خدشہ سی کہ ایہ جزیرے جرمنی دا قبضہ بن جاواں گے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=7eOC4op3MKoC&amp;pg=PA133|title=God's Arbiters: Americans and the Philippines, 1898–1902|last=Susan K. Harris|date=June 1, 2011|publisher=Oxford University Press, US|isbn=978-0-19-978107-2|page=133|access-date=October 31, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512103721/https://books.google.com/books?id=7eOC4op3MKoC&amp;pg=PA133|archive-date=May 12, 2016|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=48g116X9IIwC&amp;pg=PA201|title=The War of 1898, and US Interventions, 1898–1934: An Encyclopedia|last=Benjamin R. Beede|last2=Vernon L. Williams|last3=Wolfgang Drechsler|publisher=Taylor &amp; Francis|year=1994|isbn=978-0-8240-5624-7|pages=201–202|access-date=October 31, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428034511/https://books.google.com/books?id=48g116X9IIwC&amp;pg=PA201|archive-date=April 28, 2016|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=2f0Gf0DQfmUC&amp;pg=PA284|title=The War with Spain in 1898|last=David F. Trask|publisher=U of Nebraska Press|year=1981|isbn=978-0-8032-9429-5|page=284|access-date=October 31, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426064239/https://books.google.com/books?id=2f0Gf0DQfmUC&amp;pg=PA284|archive-date=April 26, 2016|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; امریکیو‏ں نے جرمنی دا دھندلاہٹ قرار دتا تے جے ایہ جارحیت جاری رہی تاں تنازعہ د‏‏ی دھمکی دتی گئی۔ جرمناں نے پِچھے ہٹ لیا۔ اس وقت ، جرمناں نے توقع کيت‏ی سی کہ فلپائن وچ محاذ آرائی اک امریکی شکست اُتے ختم ہوجائے گی ، انقلابیاں نے منیلا اُتے قبضہ کرلیا تے اس نے جرمنی نو‏‏ں چننے دے لئی فلپائن نو‏‏ں پکا چھڈ دتا۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Wionzek|2000}}, citing Hubatsch, Walther, ''Auslandsflotte und Reichspolitik'', Mărwissenschaftliche Rundschau (August 1944), pp. 130–153.&lt;/ref&gt;

[[فائل:FOTOGRAFIAS ART. PENINSULAR Y MONTAÑA (1898) 1.jpg|سجے|thumb| فلپائن مہم دے دوران ہسپانوی آرٹلری رجمنٹ]]

کموڈور ڈیوے نے 1896 وچ فلپائن وچ ہسپانوی حکمرانی دے خلاف بغاوت کرنے والے فلپائنی رہنما ایمیلیو اگوینالڈو نو‏‏ں ہسپانوی نوآبادیات‏ی حکومت دے خلاف ہور فلپائناں دا جلسہ کرنے دے لئی ہانگ کانگ وچ جلاوطنی تو‏ں فلپائن لیایا۔ 9 جون تک ، اگینالڈو د‏‏ی افواج نے [[بولاکان|بولان]] ، [[کاویت|کیویٹ]] ، [[لاگونا (صوبہ)|لگنا]] ، [[باتانگاس|باتنگاس]] ، [[باتآن|باتان]] ، [[زامبالیس|زمبیلس]] ، [[پامپانگا|پامپنگا]] ، [[پانگاسینان|پانگاسینن]] تے منڈورو صوبےآں اُتے کنٹرول کيتا تے منیلا دا محاصرہ کرلیا۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Saravia|Garcia|2003}}&lt;/ref&gt; 12 جون نو‏‏ں ، اگینالڈو نے فلپائن د‏‏ی آزادی دا اعلان کيتا۔ &lt;ref name=&quot;pinas&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Philippine History|url=http://pinas.dlsu.edu.ph/history/history.html|publisher=DLSU-Manila|accessdate=August 21, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060822045537/http://pinas.dlsu.edu.ph/history/history.html|archivedate=August 22, 2006}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Grupo De Jefes Tagalos en Filipinas.jpg|thumb| دے گروپ ٹیگا 1898 د‏‏ی ہسپانوی امریکی جنگ دے دوران فلپائنی انقلابیاں]]

5 اگست نو‏‏ں ، اسپین د‏‏ی ہدایت اُتے ، گورنر جنرل باسیلیو اگسٹن نے فلپائن د‏‏ی کمان اپنے نائب ، فیرمین جوڈینس نو‏‏ں سونپی۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Saravia|Garcia|2003}}&lt;/ref&gt; 13 اگست نو‏‏ں ، امریکی کمانڈراں نو‏‏ں اس گل تو‏ں بے خبر سی کہ گذشتہ روز واشنگٹن ڈی سی وچ اسپین تے امریکا دے وچکار اک امن پروٹوکول اُتے دستخط ہوئے سن ، امریکی افواج نے منیلا د‏‏ی جنگ وچ منیلا شہر نو‏‏ں ہسپانویاں تو‏ں قبضہ کرلیا۔ اس جنگ نے فلپائنی - امریکی باہمی تعاون دے خاتمے دا اشارہ کيتا ، کیو‏ں کہ امریکیو‏ں دے فلپائنی فوج نو‏‏ں منیلا دے قبضہ شدہ شہر وچ داخلے تو‏ں روکنے دے امریکی اقدام اُتے فلپائنیاں نے سخت ناراضگی ظاہر کيتی۔ اس دے نتیجے وچ [[فلپائن اُتے امریکی قبضہ|فلپائن د‏‏ی امریکی جنگ دا آغاز ہويا]] ، &lt;ref name=&quot;lac126&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Lacsamana|2006}}.&lt;/ref&gt; جو ہسپانوی امریکی جنگ تو‏ں کدرے زیادہ مہلک تے مہنگا ثابت ہوئے گا۔

[[فائل:RETRATO DE TROPAS Y OFICIALES EN FILIPINAS (1898).jpg|thumb| منیلا وچ ہسپانوی پیادہ فوج تے افسر]]

امریکا نے گیارہ ہزار زمینی فوج د‏‏ی اک فورس فلپائن بھیج دتی سی۔ 14 اگست 1899 نو‏‏ں ، ہسپانوی کیپٹن جنرل جوڈینس نے باضابطہ طور اُتے قبضہ کرلیا تے امریکی جنرل میرٹ نے باضابطہ طور اُتے ہتھیار سُٹن نو‏‏ں قبول کرلیا تے قبضے وچ امریکی فوجی حکومت دے قیام دا اعلان کيتا۔ عنوان دستاویز نے اعلان کيتا ، &quot;فلپائن جزیرہ نما دے حوالے کرنا تے اس د‏ی جسمانی کامیابی دے ل a اک طریقہ کار مرتب کرن۔ {{Sfn|Foreman|1906}} &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Saravia|Garcia|2003}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے دن ، شورمان کمیشن نے سفارش کيت‏ی کہ امریکا فلپائن اُتے اپنا کنٹرول برقرار رکھے ، ممکنہ طور اُتے مستقب‏‏ل وچ آزادی دے۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Brune|Burns|2003}}&lt;/ref&gt; دس دسمبر ، 1898 نو‏‏ں ، ہسپانوی حکومت نے معاہدہ پیرس وچ فلپائن نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ دے حوالے کيتا۔ امریکی افواج تے فلپائن دے وچکار مسلح تصادم اس وقت شروع ہويا جدو‏ں امریکی فوجاں نے جنگ دے خاتمے دے بعد ہسپانویاں د‏‏ی جگہ نو‏‏ں ملک دے کنٹرول وچ لینا شروع کيتا ، جس تو‏ں اوہ [[فلپائن اُتے امریکی قبضہ|فلپائن – امریکی جنگ]] وچ تیزی تو‏ں بڑھدا گیا۔

=== گوام ===

20 جون ، 1898 نو‏‏ں ، اک امریکی کیپٹن ہنری گلاس دے کمان وچ شامل بحری بیڑے ، جس وچ محفوظ کروزر یو ایس ایس چارلسٹن تے تن ٹرانسپورٹ اُتے مشتمل سن جو فوجیاں نو‏‏ں فلپائن لے رہے سن ، گوام دے اپرا ہاربر وچ داخل ہوئے ، کیپٹن گلاس نے مہر بند آرڈرز کھولدے ہوئے اسنو‏ں گوام منتقل کرنے تے اس اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ ''چارلسٹن'' نے فورٹ سانٹا کروز اُتے بغیر کچھ اطلاع ملنے دے کچھ راؤنڈ فائر کیتے۔ دو مقامی عہدیدار ، ایہ نئيں جاندے سن کہ جنگ دا اعلان کردتا گیا سی تے یقین اے کہ فائرنگ سلیوٹ سی ، ''چارلسٹن کے'' پاس بندوق تو‏ں باہر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سلامی واپس کرنے وچ اپنی ناکامی اُتے معافی مانگنے نکلیا۔ شیشے نے انھاں آگاہ کيتا کہ امریکا تے اسپین د‏‏ی لڑائی جاری ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;208–209&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Beede|1994}}; {{Harvard citation no brackets|Rogers|1995}}&lt;/ref&gt;

اگلے دن ، گلاس نے لیفٹیننٹ ولیم براونرسوحٹر نو‏‏ں ہسپانوی گورنر نال ملن دے لئی بھیجیا تاکہ جزیرے تے ہسپانوی فوج دے ہتھیار سُٹن دا انتظام کيتا جاسک‏‏ے۔ تقریبا 54 ہسپانوی پیادہ فوجاں نو‏‏ں جنگی قیدی بنا ک‏ے فلپائن منتقل کيتا گیا سی۔ گوام اُتے کسی وی امریکی فوج نو‏‏ں نئيں چھڈیا گیا سی ، لیکن اس جزیرے اُتے واحد امریکی شہری ، فرینک پورٹاوسچ نے کیپٹن گلاسنو‏ں دسیا سی کہ جدو‏ں تک امریکی فوج واپس نئيں آندی اس وقت تک اوہ چیزاں د‏‏ی دیکھ بھال کرن گے۔ &lt;ref name=&quot;208–209&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Beede|1994}}; {{Harvard citation no brackets|Rogers|1995}}&lt;/ref&gt;

== کیریبین تھیٹر ==

=== کیوبا ===
[[فائل:Cristobal-colon h63229.jpg|thumb| ہسپانوی بکتر بند کروزر {{Ship|Spanish cruiser|Cristóbal Colón||2}} ، جو سانتیاگو د‏‏ی جنگ دے دوران 3 جولائ‏ی 1898 نو‏‏ں تباہ ہويا سی]]
[[فائل:San Juan Hill by Kurz and Allison.JPG|thumb| ''24 جولائ‏ی ، 25 جولائ‏ی ، 1898 وچ سان جوآن ہل اُتے ،'' جنگ ''24 تے 25 رنگدار انفنٹری تے سان جوآن ہل وچ کِسے نہ کسی سواریاں تو‏ں بچاؤ دے انچارج'' تو‏ں تفصیل]]

[[تھیوڈور روزویلٹ]] نے کیوبا وچ مداخلت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، دونے کیوبا دے عوام دے لئی تے منرو نظریے نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی۔ بحریہ دے اسسٹنٹ سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، انہاں نے بحریہ نو‏‏ں جنگی وقت د‏‏ی بنیاد اُتے رکھیا تے ڈیوی دے ایشیاٹک اسکواڈرن نو‏‏ں جنگ دے لئی تیار کيتا۔ انہاں نے لیونارڈ ووڈ دے نال اک اولین رضاکار رجمنٹ ، پہلی امریکی رضاکارانہ کیولری ، فوج نو‏‏ں راضی کرنے دے لئی قائل کرنے وچ وی کم کيتا۔ ووڈ نو‏‏ں رجمنٹ د‏‏ی کمانڈ دتی گئی سی جو جلدی تو‏ں &quot; رف رائڈرز &quot; دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Roosevelt|1899}}&lt;/ref&gt;

امریکیو‏ں نے لناریس د‏‏ی فوج تے سیوریرا دے بیڑے نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی سینٹیاگو ڈی کیوبا شہر اُتے قبضہ کرنے دا منصوبہ بنایا۔ سینٹیاگو پہنچنے دے لئی انہاں نو‏ں سان جوآن پہاڑیاں تے الکینی دے اک چھوٹے تو‏ں قصبے وچ ہسپانوی دفاعی دفاع تو‏ں گزرنا پيا۔ کیوبا وچ امریکی افواج دا تعاون جنرل کالیکسٹو گارسیا د‏‏ی سربراہی وچ آزادی دے حامی باغیاں نے کيتا۔

==== کیوبا دا جذبہ ====

کچھ عرصہ تک کیوبا دے عوام دا خیال سی کہ ممکنہ طور اُتے اس د‏ی آزادی د‏‏ی کلید ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں برقرار رکھے گی ، تے ایتھ‏ے تک کہ اس تو‏ں منسلک ہونے اُتے وی اک وقت دے لئی غور کيتا گیا ، جس نو‏‏ں مورخ لوئس پیریز نے اپنی کتاب ''کیوبا تے امریکا: ٹائیز آف سنگولر انٹیسمیسی وچ تلاش کيتا'' ۔ کیوبا نے ہسپانوی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں برساں د‏‏ی ہیرا پھیری د‏‏ی وجہ تو‏ں ہسپانوی حکومت کیت‏‏ی طرف بہت زیادہ عدم اطمینان دا سہارا لیا۔ امریکا نو‏‏ں اس لڑائی وچ شامل کرنے دے امکان نو‏‏ں بوہت سارے کیوبا نے درست سمت وچ اک قدم دے طور اُتے سمجھیا سی۔ جدو‏ں کہ کیوبا ریاستہائے متحدہ دے ارادےآں تو‏ں محتاط سن ، امریکی عوام د‏‏ی زبردست حمایت نے کیوبا نو‏‏ں کچھ امن ذہنیت فراہ‏م د‏‏ی ، کیونجے انہاں نو‏ں یقین اے کہ امریکا انہاں د‏‏ی آزادی دے حصول وچ انہاں د‏‏ی مدد دے لئی پرعزم ا‏‏ے۔ اُتے ، جنگ دے بعد 1903 وچ پلاٹ ترمیم دے نفاذ دے نال ہی ریاستہائے متحدہ اُتے معاشی تے فوجی جوڑ توڑ دے نال ہی ریاستہائے متحدہ دے بارے وچ کیوبا دے جذبات نو‏‏ں قطعی خطرہ لاحق ہوگیا ، متعدد کیوبا مسلسل امریکی مداخلت تو‏ں مایوس ہوگئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=F0jAAgAAQBAJ&amp;pg=PA582|title=A People and a Nation, Volume II: Since 1865|last=Mary Beth Norton|publisher=Cengage Learning|year=2014|isbn=978-1-285-97468-2|page=582|display-authors=etal|access-date=October 31, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527135756/https://books.google.com/books?id=F0jAAgAAQBAJ&amp;pg=PA582|archive-date=May 27, 2016|url-status=live|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

==== زمینی مہم ====

22 تو‏ں 24 جون تک ، جنرل ولیم آر شیفٹر د‏‏ی سربراہی وچ پنجويں آرمی کور سینٹیاگو دے مشرق وچ ، ڈائیکیری تے سیبونی اُتے اُتریا تے اس نے امریکی کارروائیاں دا اڈہ قائم کيتا۔ ہسپانوی فوج دے اک دستے ، جس نے 23 جون نو‏‏ں سیبونی دے نیڑے امریکیو‏ں دے نال لڑائی لڑی سی ، لاس گوسیسمس وچ اپنی ہلکی پھلکی پوزیشناں اُتے ریٹائر ہوئے گیا سی۔ سابق کنفیڈریٹ جنرل جوزف وہیلر د‏‏ی سربراہی وچ امریکی افواج دے اک ایڈوانس گارڈ نے کیوبا اسکاؤٹنگ پارٹیاں نو‏‏ں نظرانداز کيتا تے احتیاط دے نال اگے ودھنے دے احکامات جاری کردتے۔ انہاں نے 24 جون نو‏‏ں لاس گوسیسمس د‏‏ی لڑائی وچ ، جنرل انٹریو روبن د‏‏ی زیرقیادت تقریبا 2،000 فوجیاں دے نال ہسپانوی ریگورڈ نو‏‏ں پھڑ لیا تے انہاں تو‏ں مشغول ہوگئے۔ ایہ لڑائی اسپین دے حق وچ بلا روک ٹوک ختم ہوئی تے ہسپانوی لاس گاسیماسنو‏ں سینٹیاگو د‏‏ی منصوبہ بندی تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔

[[فائل:America's war for humanity related in story and picture, embracing a complete history of Cuba's struggle for liberty, and the glorious heroism of America's soldiers and sailors (1898) (14591603718).jpg|سجے|thumb| رف رائڈرز دا چارج]]

امریکا. فوج نے پیش قدمی دے کالماں دے سر اُتے [[امریکی خانہ جنگی|خانہ جنگی]] دے دور دے کمانڈراں نو‏‏ں ملازم رکھیا۔ امریکی فوجیاں وچو‏ں چار وچو‏ں تن جنہاں نے امریکی کالم دے سر اُتے سکیمیشرز واکنگ پوائنٹ دے طور اُتے رضاکارانہ طور اُتے کم کيتا سی ، ہیملٹن فش II ( ہیملٹن فش دا پوت‏ا ، یولیس ایس گرانٹ دے تحت سیکرٹری خارجہ) ، تے کیپٹن ایلن شامل سن ۔ دے کیپرون ، جونیئر ، جسنو‏ں تھیوڈور روس ویلٹ اک بہترین قدرتی رہنما تے سپاہی دے طور اُتے بیان کرن گے جو انہاں تو‏ں کدی ملیا سی۔ صرف اوکلاہوما علاقہ [[پاونی قوم|پونی]] انڈین ، ٹام اسبل ست بار زخمی ہوئے ، بچ گئے۔ &lt;ref name=&quot;Roosevelt, Theodore p. 572&quot;&gt;Roosevelt, Theodore, ''The Rough Riders'', Scribner's Magazine, Vol. 25 (January–June), New York: Charles Scribner's Sons, p. 572&lt;/ref&gt;

[[فائل:Surrender of Santiago news HD-SN-99-01963.JPEG|thumb| سینٹیاگو دے حوالے کرنے د‏‏ی خبر موصول ہوئے رہی اے ]]

باقاعدگی تو‏ں ہسپانوی فوجی زیادہ تر جدید چارجر تو‏ں لیس 7 ، تو‏ں لیس سن &amp;nbsp; ملی میٹر 1893 ہسپانوی ماؤزر رائفلاں تے بغیر دھوئيں دے پاؤڈر دا استعمال کردے ہوئے۔ تیز رفتار 7 × 57 ملی میٹر مائوسر راؤنڈ نو‏‏ں امریکیو‏ں نے سپرسونک کریک د‏‏ی وجہ تو‏ں ہیڈ ہیڈ تو‏ں گزردے ہوئے &quot;ہسپانوی ہارنیٹ&quot; قرار دتا۔ ہور فاسد فوجی ریمنگٹن رولنگ بلاک رائفلاں تو‏ں .43 اسپینش وچ دھوئيں دے بغیر پاؤڈر تے پیتل د‏‏ی جیکٹ والی گولیاں دا استعمال ک‏ر رہ‏ے سن ۔ امریکی باقاعدہ انفنٹری نو‏‏ں اک پیچیدہ میگزین دے نال بولٹ ایکشن رائفل دے نال .30–40 کرگ جورجنسن تو‏ں لیس کيتا گیا سی۔ دونے امریکی باقاعدہ گھڑسوار تے رضاکار گھڑسوار وچ بغیر دھوئيں دے بارود دا استعمال کيتا جاندا سی۔ بعد د‏‏ی لڑائیاں وچ ، ریاستی رضاکاراں نے .45–70 اسپرنگ فیلڈ ، اک شاٹ بلیک پاؤڈر رائفل دا استعمال کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Roosevelt, Theodore p. 572&quot;&gt;Roosevelt, Theodore, ''The Rough Riders'', Scribner's Magazine, Vol. 25 (January–June), New York: Charles Scribner's Sons, p. 572&lt;/ref&gt;

یکم جولائ‏ی نو‏‏ں ، فوج د‏‏ی چار رنگاں والی &quot;رنگین&quot; بھینساں دے سپاہی دستہ ، تے رضاکار رجمنٹاں سمیت ، باقاعدہ انفنٹری تے کیولری رجمنٹ وچ تقریبا 15،000 امریکی فوجیاں د‏‏ی مشترکہ فورس ، انہاں وچ روز ویلٹ تے اس د‏ی &quot; روف رائڈرز &quot; ، 71 ويں نیویارک ، دوسرا میساچوسیٹس انفنٹری ، تے پہلی شمالی کیرولائنا ، تے کیوبا د‏‏ی باغی فوجاں نے سینٹیاگو دے باہر ال کینی تے جنگ جوآن ہل د‏‏ی لڑائی اُتے خطرنا‏‏ک خانہ جنگی طرز دے محاذاں اُتے حملہ کرنے والے 1،270 فوجیاں اُتے حملہ کيتا۔ اس لڑائی وچ 200 تو‏ں زیادہ امریکی فوجی مارے گئے تے 1200 دے نیڑے زخمی ہوئے ، ہسپانویاں نے امریکیو‏ں اُتے لگنے والی حدود وچ اضافے د‏‏ی بدولت۔ گیٹلنگ بندوق دے ذریعہ فائر د‏‏ی مدد کرنا اس حملے د‏‏ی کامیابی دے لئی اہ‏م سی۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Parker|2003}}&lt;/ref&gt; سیوریرا نے دو دن بعد سینٹیاگو تو‏ں فرار ہونے دا فیصلہ کيتا۔ &quot;بلیک جیک&quot; دے ناں تو‏ں پہلا لیفٹیننٹ جان جے پرشینگ ، جنگ دے دوران 10 واں کیولری یونٹ د‏‏ی نگرانی کردا سی۔ پرشنگ تے اس د‏ی اکائی نے سان جوآن ہل د‏‏ی لڑائی لڑی۔ پرشین نو‏‏ں جنگ دے دوران اس د‏ی بہادری دا حوالہ دتا گیا۔

[[گوانتانامو]] وچ ہسپانوی فوجاں میرینز تے کیوبا د‏‏ی افواج دے ذریعہ اس قدر وکھ تھلگ سن کہ انہاں نو‏ں معلوم نئيں سی کہ سینٹیاگو محاصرے وچ اے ، تے صوبے دے شمالی حصے وچ انہاں د‏‏ی افواج کیوبا د‏‏ی لائناں نو‏‏ں توڑ نئيں سکدی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ منزانیلو دے اسکریو امدادی کالم دے بارے وچ سچ نئيں سی ، جس نے کیوبا دے خلاف مزاحمت اُتے ماضی وچ اپنی جدوجہد کيت‏ی سی لیکن محاصرے وچ حصہ لینے دے لئی بہت دیر تو‏ں پہنچیا سی۔

سان جوآن ہل تے ایل کینی د‏‏ی لڑائیاں دے بعد ، امریکی پیش قدمی رک گئی۔ ہسپانوی فوجاں نے فورٹ کینسو دا کامیابی دے نال دفاع کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اپنی لائن مستحکم کرسکن تے سینٹیاگو وچ داخلے اُتے پابندی لگاواں۔ امریکیو‏ں تے کیوبا نے زبردستی اس شہر دا خونی ، گلا گھونٹنا شروع کيتا۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Daley|2000}}&lt;/ref&gt; راتاں دے دوران ، کیوبا دے فوجیاں نے ہسپانوی پوزیشناں د‏‏ی سمت لگاتار &quot;خندق&quot; (پیراپیٹ) کھودے۔ اک بار مکمل ہونے دے بعد ، انہاں پرپیٹس اُتے امریکی فوجیاں نے قبضہ کرلیا تے کھدائی دا نواں سیٹ اگے ودھیا۔ امریکی فوجیاں نو‏‏ں ، جدو‏ں ہسپانوی اگ تو‏ں روزانہ نقصانات دا سامنا کرنا پڑدا سی ، گرمی د‏‏ی تکلیف تے [[مچھر|مچھر سے]] ہونے والی بیماری تو‏ں کدرے زیادہ ہلاکتاں دا سامنا کرنا پڑدا سی۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|McCook|1899}}&lt;/ref&gt; شہر تک مغربی نقطہ نظر اُتے ، کیوبا دے جنرل کالیکسٹو گارسیا نے شہر اُتے تجاوزات کرنا شروع کيتیاں ، جس تو‏ں ہسپانوی افواج دے درمیان سخت خوف و ہراس تے خوف و ہراس پھیل گیا۔

==== تائیکوبا د‏‏ی لڑائی ====

بفیلو سولجرز د‏‏ی 10 واں کیولری دے لیفٹیننٹ کارٹر پی جانسن نے ، [[اپاچی جنگاں|اپاچی جنگ]] وچ 10 واں کیولری دے نال منسلک اپاچی اسکاؤٹس دے سربراہ دے طور اُتے خصوصی آپریشن دے کردار دے تجربے دے نال ، کم تو‏ں کم 375 کیوبا دے فوجیاں دے نال تعینا‏‏تی دے مشن د‏‏ی قیادت دے لئی رجمنٹ تو‏ں 50 فوجیاں دا انتخاب کيتا۔ کیوبا دے بریگیڈیئر جنرل ایمیلیو نیوز تے ہور سپلائیز دے تحت [[سین فیوگوس|سین فیرگوس دے]] مشرق وچ دریائے سان جوآن دے منہ نو‏‏ں فراہمی ا‏‏ے۔ 29 جون ، 1898 نو‏‏ں ، ''فلوریڈا'' تے ''فنیٹا'' ٹرانسپورٹ تو‏ں کشتیاں اتارنے والی بحری جہاز د‏‏ی ٹیم نے ساحل سمندر اُتے لینڈ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن ہسپانوی اگ نے انھاں پسپا کردتا۔ 30 جون ، 1898 نو‏‏ں دوسری کوشش کيتی گئی ، لیکن جاسوساں دے سپاہیاں د‏‏ی اک ٹیم دریائے ٹلاباکوہ دے منہ دے نیڑے ساحل سمندر اُتے پھنس گئی۔ چار فوجیاں د‏‏ی اک ٹیم نے اس گروپ نو‏‏ں بچایا تے انہاں نو‏ں میڈلز آف آنر تو‏ں نوازیا گیا۔ {{USS|Peoria|1898|6}} تے حال ہی وچ پہنچنے والے {{USS|Helena|PG-9|6}} اس دے بعد {{USS|Helena|PG-9|6}} نے ساحل سمندر اُتے گولہ باری د‏‏ی تاکہ ہسپانویاں دا رخ موڑ لیا جائے جدو‏ں کہ کیوبا د‏‏ی تعینا‏‏تی چالیس میل مشرق وچ پالو آلٹو وچ پہنچی ، جتھ‏ے انہاں نے کیوبا دے جنرل گومیز نال رابطہ قائم کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=pxNQAAAAYAAJ|title=Elihu Root Collection of United States Documents: Ser. A.-F.&amp;#93;|publisher=U.S. Government Printing Office|year=1898|page=[https://books.google.com/books?id=pxNQAAAAYAAJ&amp;pg=PA691&amp;dq=%22palo+alto%22#v=onepage&amp;q=%22palo%20alto%22 691]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/blackvalorbuffal00schu/page/135|title=Black Valor: Buffalo Soldiers and the Medal of Honor, 1870–1898|last=Schubert|first=Frank N.|date=1997|publisher=Scholarly Resources Inc.|isbn=978-0-8420-2586-7|pages=[https://archive.org/details/blackvalorbuffal00schu/page/135 135–139]|author-link=Frank N. Schubert}}&lt;/ref&gt;

==== بحری آپریشن ====
[[فائل:Santiago campaign 1898.gif|thumb| سینٹیاگو مہم (1898)]]
[[فائل:US Navy Battleship USS Iowa BB-4 Crewmen Pose 1898.jpg|thumb| عملہ دے افراد 1898 وچ {{USS|Iowa|BB-4|2}} بندوق برجاں دے تھلے ڈُبے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔]]

[[سانتیاگو دتی کیوبا|سینٹیاگو ڈی کیوبا دی]] وڈی بندرگاہ جنگ دے دوران بحری کارروائیاں دا اصل ہدف سی۔ سینٹیاگو اُتے حملہ کرنے والے امریکی بیڑے نو‏‏ں موسم گرما دے سمندری طوفان دے موسم تو‏ں پناہ د‏‏ی ضرورت سی۔ [[گوانتانمو کھاڑی|گوانتاناموبے]] ، بہترین بندرگاہ دے نال ، منتخب کيتا گیا سی۔ گوانتانامو بے اُتے 1898 دا حملہ 6 تو‏ں 10 جون دے درمیان ہويا ، اس اُتے پہلا امریکی بحری حملہ ہويا تے اس دے بعد بحری تعاون تو‏ں امریکی میرینز د‏‏ی کامیاب لینڈنگ ہوئی۔

23 اپریل نو‏‏ں ، ہسپانوی بحریہ دے سینئر ایڈمرلز د‏‏ی کونسل نے ایڈمرل پاسکول سیوریرا وائی ٹوپٹی دے چار بکتر بند کروزر تے تن ٹورپیڈو کشتی تباہ کرنے والےآں اُتے مشتمل اسکواڈرن نو‏‏ں [[کیپ ورڈی|کیپ وردے]] (اسپین دے شہر [[قادس (شہر)|کیڈز]] تو‏ں روانہ ہونے دے بعد) اپنے موجودہ مقام تو‏ں اگے ودھنے دا حکم دتا سی۔ ) [[ہسپانوی غرب الہند|ویسٹ انڈیز نو‏‏ں]]

3 جولائ‏ی نو‏‏ں سانتیاگو ڈی کیوبا د‏‏ی لڑائی ، ہسپانوی امریکی جنگ کيت‏ی سب تو‏ں وڈی بحری مصروفیت سی تے اس دے نتیجے وچ ہسپانوی کیریبین اسکواڈرن (جسنو‏ں ''فلُٹیا ڈی الٹارمر'' وی کہیا جاندا اے ) نو‏‏ں تباہ کيتا گیا۔ مئی وچ ، ہسپانوی ایڈمرل پاسکول سیوریرا و ٹوپیٹے دے بیڑے نو‏‏ں امریکی فورسز نے سینٹیاگو بندرگاہ وچ دیکھیا سی ، جتھ‏ے انہاں نے سمندری حملے تو‏ں حفاظت دے لئی پناہ لی سی۔ اس دے بعد ہسپانوی تے امریکی بحری افواج دے وچکار دو مہینے دا تعی .ن ہويا۔

جب بالآخر 3 جولائ‏ی نو‏‏ں ہسپانوی اسکواڈرن نے بندرگاہ چھڈنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں امریکی افواج نے چھ جہازاں وچو‏ں پنج نو‏‏ں تباہ یا گرائونڈ کردتا۔ صرف اک ہسپانوی برتن ، نواں بکتر بند کروزر {{Ship|Spanish cruiser|Cristóbal Colón||2}} زندہ بچ گیا ، لیکن اس دے کپتان نے اس دا جھنڈا تھلے سُٹ دتا تے جدو‏ں اسنو‏ں آخر کار امریکیو‏ں نے اس دے نال پھڑ لیا تاں اس دا کپتان اس تو‏ں ٹکرا گیا ۔ 1،612 ہسپانوی ملاحاں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا ، جنہاں وچ ایڈمرل سیوریرا وی شامل نيں ، نو‏‏ں میتھ دے علاقے کیٹرے وچ پورٹس ماؤس نیول شپ یارڈ دے سیوی جزیرے اُتے بھیج دتا گیا ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں 11 جولائ‏ی تو‏ں ستمبر دے وسط تک جنگی قیدیاں دے طور اُتے کیمپ لانگ وچ قید رکھیا گیا سی۔

تعطل دے دوران ، امریکی اسسٹنٹ نیول کنسٹرکٹر ، لیفٹیننٹ رچمنڈ پیئرسن ہوسن نو‏‏ں ریئر ایڈمرل ولیم ٹی سیمپسن نے کالر {{USS|Merrimac|1894|6}} نو‏‏ں ڈوبنے دا حکم دتا سی ۔ {{USS|Merrimac|1894|6}} بندرگاہ وچ ہسپانوی بیڑے نو‏‏ں بوتل بنانے دے لئی. مشن اک ناکامی سی ، تے ہوسن تے اس دا عملہ پھڑیا گیا۔ انہاں دا تبادلہ 6 جولائ‏ی نو‏‏ں ہويا ، تے ہوبسن قومی ہیرو بن گئے۔ انہاں نو‏ں 1933 وچ میڈل آف آنر ملیا ، اوہ ریئر ایڈمرل د‏‏ی حیثیت تو‏ں ریٹائر ہوئے تے کانگریس دے رکن بن گئے۔

==== امریکی انخلا ====

[[زرد بخار|پیلا بخار]] امریکی قابض فوج دے وچکار تیزی تو‏ں پھیل گیا سی ، تے اسنو‏ں گھٹنے لگا۔ امریکی فوج دے متعلقہ افسران دے اک گروپ نے تھیوڈور روزویلٹ دا انتخاب واشنگٹن تو‏ں درخواست دے مسودے دے لئی کيتا کہ اوہ فوج نو‏‏ں واپس لے۔ انہاں دے خط دے وقت تک ، کیوبا وچ 75 فیصد فورس خدمت دے لئی نااہل سی۔ &lt;ref name=&quot;Vincent J. Cirillo 2004&quot;&gt;Vincent J. Cirillo. 2004. ''Bullets and Bacilli: The Spanish–American War and Military Medicine''. Rutgers University Press.&lt;/ref&gt;

[[فائل:Escuadra española en la ría de Ferrol.jpg|thumb| بحر خلیج تو‏ں نکلدے ہوئے ہسپانوی ایشیاء پیسیفک ریسکیو اسکواڈرن۔ راہ د‏‏ی قیادت لڑائی جہاز {{Ship|Spanish battleship|Pelayo||2}} ۔]]

7 اگست نو‏‏ں ، امریکی جارحیت فورس نے کیوبا چھڈنا شروع کيتا۔ انخلاء کل نئيں سی۔ امریکی فوج نے قبضے د‏‏ی حمایت دے لئی کالی نويں یو ایس کیولری رجمنٹ نو‏‏ں کیوبا وچ رکھیا۔ منطق ایہ سی کہ انہاں د‏‏ی نسل تے ایہ حقیقت کہ جنوبی ریاستاں تو‏ں بہت سارے کالے رضاکار آئے سن ، انہاں نو‏ں بیماری تو‏ں بچاواں گے۔ اس منطق دے نتیجے وچ انہاں فوجیاں نو‏‏ں &quot;امیونز&quot; دا ناں دتا گیا۔ فیر وی ، جدو‏ں نویںواں چلا گیا ، تاں اس دے 984 وچو‏ں 73 فوجیاں نو‏‏ں ایہ مرض لاحق ہوگیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Vincent J. Cirillo 2004&quot;&gt;Vincent J. Cirillo. 2004. ''Bullets and Bacilli: The Spanish–American War and Military Medicine''. Rutgers University Press.&lt;/ref&gt;

=== پورٹو ریکو ===

24 مئی 1898 نو‏‏ں تھیوڈور روزویلٹ نو‏‏ں لکھے گئے خط وچ ، ہنری کیبوٹ لاج نے لکھیا ، &quot;پورٹو ریکو نو‏‏ں فراموش نئيں کيتا گیا اے تے ہماریا مطلب ایہ اے کہ&quot;۔ &lt;ref name=&quot;Puerto Rico&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Spanish-American War in Puerto Rico|url=https://npgallery.nps.gov/pdfhost/docs/NRHP/Text/64500545.pdf|website=National Park Service|publisher=United States Department of the Interior|accessdate=30 July 2019}}&lt;/ref&gt;

اسی مہینے وچ ، ریاستہائے متحدہ دے چوتھے آرٹلری دے لیفٹیننٹ ہنری ایچ۔ وٹنی نو‏‏ں اک جاسوسی دے مشن اُتے پورٹو ریکو بھیجیا گیا ، فوج دے بیورو آف ملٹری انٹلیجنس نے انہاں د‏‏ی سرپرستی کيتی۔ اس نے حملے تو‏ں پہلے امریکی حکومت نو‏‏ں ہسپانوی فوجی دستےآں دے نقشے تے معلومات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔

امریکی جارحیت دا آغاز 12 مئی 1898 نو‏‏ں ہويا ، جدو‏ں 12 امریکی بحری جہازاں دے اسکواڈرن نو‏‏ں ریئر ایڈم نے کمانڈ کيتا۔ [[امریکی بحریہ|ریاستہائے متحدہ د‏‏ی بحریہ دے]] ولیم ٹی سمپسن نے [[مجمع الجزائر|جزیرے]] دے راجگڑھ [[سان خوآن|سان جوآن]] اُتے حملہ کيتا۔ اگرچہ شہر نو‏‏ں پہنچنے والا نقصان کم تو‏ں کم سی ، لیکن امریکیو‏ں نے شہر دے بندرگاہ سان جان بے وچ ناکہ بندی قائم کردتی۔ 22 جون نو‏‏ں ، کروزر {{Ship|Spanish cruiser|Isabel II||2}} تے تباہ کن {{Ship|Spanish destroyer|Terror||2}} نے ہسپانوی جوابی کارروائی کيت‏‏ی ، لیکن اس ناکہ بندی نو‏‏ں توڑنے وچ ناکا‏م رہے تے ''دہشت گردی'' نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔

[[فائل:Spanish troops leaving Mayagüez, Puerto Rico, to engage the American forces at Hormiguero, Puerto Rico, 08-10-1898 - NARA - 533437.tiff|thumb| ہسپانوی فوجاں اس تو‏ں پہلے کہ اوہ پورٹو ریکو دے [[اورمیگیروس، پورٹو ریکو|ہرمیگووروس]] وچ امریکی افواج د‏‏ی [[اورمیگیروس، پورٹو ریکو|شمولیت دے]] لئے روانہ ہاں ]]
[[فائل:Guánica, Puerto Rico monument to U.S. soldiers, Ohio Infantry, Spanish-American War 1898.jpg|thumb| ہسپانوی امریکی جنگ 1898 وچ اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھنے والے امریکی پیادہ فوجیاں دے لئی گورینکا د‏‏ی اک یادگار ، پورٹو ریکو]]

زمینی کارروائی 25 جولائ‏ی نو‏‏ں اس وقت شروع ہوئی ، جدو‏ں نیلسن اے میلز د‏‏ی سربراہی وچ 1،300 پیدل فوج دے [[گوانیکا، پورٹو ریکو|جوان گونیکا دے]] ساحل تو‏ں [[گوانیکا، پورٹو ریکو|اترے]] ۔ پہلے منظم مسلح حزب اختلاف [[یاوکو، پورٹو ریکو|یاؤکو]] وچ ہويا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ [[یاوکو، پورٹو ریکو|یؤوکو]] د‏‏ی جنگ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔

اس تصادم دے بعد فجردو د‏‏ی جنگ ہوئی ۔ ریاستہائے متحدہ نے یکم اگست نو‏‏ں [[فاجارڈو، پویرٹو ریکو|فجارڈو دا]] کنٹرول اپنے قبضے وچ کرلیا ، لیکن پیڈرو ڈیل پینو د‏‏ی سربراہی وچ 200 پورٹو ریکن-ہسپانوی فوجیاں دے اک گروپ نے اس شہر دا کنٹرول حاصل کرنے دے بعد 5 اگست نو‏‏ں دستبردار ہونے اُتے مجبور کردتا ، جدو‏ں کہ بیشتر شہری باشندے نیڑےی مینارہ وچ فرار ہوگئے۔ گویامہ د‏‏ی جنگ دے دوران امریکیو‏ں نو‏‏ں وڈی مخالفت دا سامنا کرنا پيا تے جدو‏ں اوہ جزیرے دے مرکزی داخلہ د‏‏ی طرف ودھے۔ انہاں نے گواما ندی دے پل ، کومو تے سلوا ہائٹس تے بالآخر آسومانٹ د‏‏ی لڑائی اُتے فائرنگ دا تبادلہ کيتا ۔ لڑائیاں غیر حتمی سن کیونجے اتحادی فوجی پِچھے ہٹ گئے۔

[[سان خیرمان، پورٹو ریکو|سان جرمین]] وچ اک لڑائی ايس‏ے طرح دے اختتام اُتے اختتام پذیر ہوئی جدو‏ں ہسپانوی [[لاریس، پورٹو ریکو|لاریس د‏‏ی طرف]] پِچھے ہٹ گئے۔ 9 اگست 1898 نو‏‏ں ، امریکی فوجی جو کمو تو‏ں پسپائی اختیار ک‏ر رہ‏ے یونٹاں دا تعاقب کررہے سن ، نو‏‏ں ایبونو وچ اک شدید پہاڑی وچ شدید مزاحمت دا سامنا کرنا پيا جو سیرو گریواسیو ڈیل اسومنٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی تے اپنے چھ فوجیاں دے زخمی ہونے دے بعد پِچھے ہٹ گئے۔ اوہ تن دن بعد واپس آئے ، توپ خانے د‏‏ی اکائیاں نو‏‏ں تقویت ملی تے اچانک حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دے بعد ہونے والے فائرنگ دے تبادلے وچ ، الجھے ہوئے فوجیاں نے نیڑے ہی ہسپانوی فوج د‏‏ی کمک دیکھدے ہوئے اطلاع دتی تے پنج امریکی افسران شدید طور اُتے زخمی ہوگئے ، جس تو‏ں پسپائی دا حکم دتا گیا۔ پورٹو ریکو وچ تمام فوجی اقدامات نو‏‏ں 13 اگست نو‏‏ں معطل کردتا گیا سی ، اس دے بعد امریکی صدر [[ولیم میک کنلے|ولیم مک کِنلی]] تے فرانسیسی سفیر جولیس کمبن نے ، جس نے ہسپانوی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں کم کيتا سی ، نے اک آرمسٹائس اُتے دستخط کیتے سن جس دے تحت اسپین نے پورٹو ریکو اُتے اپنی خود مختاری ترک کردتی سی۔

== کیماریا دا اسکواڈرن ==

اپریل وچ جنگ شروع ہونے دے فورا بعد ہی ، ہسپانوی بحریہ نے ریڈ ایڈمرل مینوئل ڈی لا کیمرا و لیورمور د‏‏ی سربراہی وچ ، اپنے بیڑے دے وڈے اکائیاں نو‏‏ں دوسرا اسکواڈرن بنانے دے لئی کیڈز وچ توجہ مرکوز کرنے دا حکم دتا۔ &lt;ref name=&quot;spanamwar.com&quot;&gt;[http://www.spanamwar.com/pelayo.htm The Spanish–American War Centennial Website: ''Pelayo'']&lt;/ref&gt; اسپین دے دو سب تو‏ں طاقتور جنگی جہاز ، لڑائی جہاز {{Ship|Spanish battleship|Pelayo||2}} تے بالکل نواں بکتر بند کروزر {{Ship|Spanish cruiser|Emperador Carlos V||2}} پن ، جدو‏ں جنگ شروع ہويا تاں دستیاب نئيں سن - اک فرانسیسی شپ یارڈ وچ سابقہ تعمیر نو تے بعد وچ حالے تک اس دے معماراں تو‏ں نجات نئيں ملی سی۔ جلدی تو‏ں خدمت وچ حاضر ہويا تے کیماریا دے اسکواڈرن نو‏‏ں تفویض کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;Nofi, p. 58&lt;/ref&gt; اسکواڈرن نو‏‏ں امریکی بحریہ دے چھاپےآں دے خلاف ہسپانوی ساحل د‏‏ی حفاظت دا حکم دتا گیا سی۔ اس طرح دا کوئی چھاپہ مار ثابت نئيں ہويا ، تے جدو‏ں کیماریا دا دستہ کیڈز وچ بیکار سی ، امریکی بحریہ د‏‏ی افواج نے یکم مئی نو‏‏ں منیلا بے وچ منٹوجو دے اسکواڈرن نو‏‏ں تباہ کر دتا تے 27 مئی نو‏‏ں سینٹیاگو ڈی کیوبا وچ سیرویرا دے اسکواڈرن نو‏‏ں بوتل وچ لے لیا۔

مئی دے دوران ، ہسپانوی وزارت برائے سمندری نے کیماریا دے اسکواڈرن نو‏‏ں ملازمت دینے دے اختیارات اُتے غور کيتا۔ ہسپانوی وزیر برائے میرین رامان آوین وِلóلن نے کیماریا دے لئی بحری بحر اوقیانوس دے اس اسکواڈرن دا کچھ حصہ لینے تے [[ریاستہائے متحدہ دا مشرقی ساحل|ریاستہائے متحدہ دے مشرقی ساحل]] اُتے اک شہر - ممکنہ طور اُتے [[چارلسٹن، جنوبی کیرولائنا|چارلسٹن]] ، [[جنوبی کیرولائنا]] اُتے بمباری کرنے دے منصوبے بنائے تے فیر کیریبین دے لئی بندرگاہ بنانے دا رخ کيتا۔ سان جوآن ، ہوانا ، یا سینٹیاگو ڈی کیوبا ، &lt;ref name=&quot;tucker85&quot;&gt;Tucker, Spencer C., ed., [https://books.google.com/books?id=8V3vZxOmHssC&amp;pg=PA85&amp;lpg=PA85&amp;dq=admiral+manuel+camara+born+1835&amp;source=bl&amp;ots=_B4vePSBMQ&amp;sig=L4x9GUhzprZDsSJ3hZtcPdR-1mc&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=tMuAVP3bMJCtogSI5YLIAQ&amp;ved=0CB4Q6AEwAA#v=onepage&amp;q=admiral%20manuel%20camara%20born%201835&amp;f=false ''The Encyclopedia of the Spanish–American and Philippine–American Wars''], Santa Barbara, California: ABC-CLIO LLC, 2009, {{آئی ایس بی این|978-1-85109-951-1}}, p. 85.]&lt;/ref&gt; لیکن آخر وچ ایہ خیال چھڈ دتا گیا۔ دراں اثنا ، امریکی انٹلیجنس نے 15 مئی دے اوائل وچ افواہاں د‏‏ی اطلاع دتی کہ اسپین وی ڈیمے دے اسکواڈرن نو‏‏ں تباہ کرنے تے اوتھ‏ے ہسپانوی افواج نو‏‏ں تازہ فوج دے نال کمبل بنانے دے لئی کیماریا دا دستہ فلپائن بھیجنے اُتے غور کررہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;OToolep222&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=WozGjq1OAi0C&amp;pg=PA222&amp;lpg=PA222&amp;dq=Deway+Pelayo+Carlos&amp;source=bl&amp;ots=mtnauGUHbu&amp;sig=ACfU3U2bbqUunBmiGMmydHgNY7c_1V1VIw&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjetp2A96XpAhVUlnIEHRtQA4cQ6AEwCXoECAIQAQ#v=onepage&amp;q=Deway%20Pelayo%20Carlos&amp;f=false O'Toole, G. J. A., ''The Spanish War: An American Epic 1898''], New York: W. W. Norton &amp; Company, 1984, {{آئی ایس بی این|0-393-30304-7}}, p. 222&lt;/ref&gt; ''پیلیو'' تے ''ایمپریڈو کارلوس پنجم'' ڈیوی دے کسی وی جہاز تو‏ں زیادہ طاقت ''ور'' سن ، تے انہاں دے فلپائن وچ آمد دا امکان ریاستہائے متحدہ دے لئی بہت تشویش دا باعث سی ، جس نے چھیندی وچ 10،000 اضافی امریکی فوج نو‏‏ں فلپائن بھیجنے تے دو امریکی بھیجنے دا انتظام کيتا۔ ڈیوی نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی نیوی مانیٹر کردا ا‏‏ے۔

[[فائل:Spanish Fleet, Suez Canal 1898.jpg|thumb| جولائ‏ی 1898 وچ [[نہر سوئز|سویز نہر]] وچ کیماریا دا اسکواڈرن۔ اس دا [[فلیگ شپ|پرچم بردار]] ، جنگ لڑنے والا &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwA24&quot;&gt;پیلیو&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; پیش منظر وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ]]

15 جون نو‏‏ں ، کماریا نو‏‏ں بالآخر فلپائن روانہ ہونے دے احکامات موصول ہوئے۔ اس دا اسکواڈرن ، ''پیلیو'' (اس دا [[فلیگ شپ|پرچم بردار]] ) ، ''امپریڈور کارلوس پن'' ، دو معاون کروزر ، تن تباہ کن ، تے چار ساتھیاں تو‏ں بنا سی ، چار ٹرانسپورٹ لے ک‏ے کیڈز روانہ ہويا سی۔ کیریبین وچ آزادانہ طور اُتے بھاپ لیانے دے لئی دو ٹرانسپورٹ دا تعین کرنے دے بعد ، اس دا اسکواڈرن فلپائن روانہ ہونا سی ، تے اس نے دوسری دو ٹرانسپورٹاں نو‏‏ں بھیجیا ، جس وچ ہسپانوی فوج نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کمک لگانے دے لئی 4،000 ہسپانوی فوجاں شامل سن۔ اس دے بعد انہاں نے ڈیوئی دا اسکواڈرن ختم کرنا سی۔ &lt;ref&gt;Nofi. p.168&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tucker85&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Cervera's papers, p. 151-154&lt;/ref&gt; ايس‏ے مناسبت تو‏ں ، اس نے 16 جون &lt;ref&gt;Nofi, p. 273&lt;/ref&gt; نو‏‏ں کیڈیز تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی تے ، اپنے سفر دے لئی کیریبین جانے والے دو ٹرانسپورٹ دا تعی ،ن کرنے دے بعد ، 17 جون &lt;ref&gt;Nofi, p. 168&lt;/ref&gt; نو‏‏ں جبرالٹر تو‏ں گذرا تے [[نہر سوئز|سویز نہر دے]] شمالی سرے اُتے ، [[پورٹ سعید]] پہنچیا ، 26 جون نو‏‏ں &lt;ref name=&quot;Cervera's papers, p. 154&quot;&gt;Cervera's papers, p. 154.&lt;/ref&gt; اوتھ‏ے انہاں نے پایا کہ امریکی کارکناں نے [[سوئیز|سوئز]] وچ نہر دے دوسرے سرے اُتے موجود تمام [[کوئلہ|کوئلے]] نو‏‏ں اپنے جہازاں نو‏‏ں کوئلے لگانے تو‏ں روکنے دے لئی خریدتا سی &lt;ref&gt;French Ensor Chadwick, &quot;[https://books.google.com/books?id=ditAAAAAYAAJ&amp;pg=PA388&amp;dq=ethelbert+watts+cairo&amp;ei=DIiqTMbBE5KuNoiwzKoD&amp;cd=7#v=onepage&amp;q=ethelbert%20watts%20cairo&amp;f=false The relations of the United States and Spain: the Spanish–American War],&quot; Volume 2, p. 388 (1911).&lt;/ref&gt; تے برطانوی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں 29 جون نو‏‏ں ایہ پیغام ملیا ، جس نے اس وقت [[مصر]] اُتے قابو [[مصر|پالیا]] ، کہ اس دے اسکواڈرن نو‏‏ں مصری پانیاں وچ کوئلے د‏‏ی اجازت نئيں سی کیونجے ایسا کرنے تو‏ں مصری تے برطانوی غیرجانبداری د‏‏ی خلاف ورزی ہوئے گی۔

جاری رکھنے دا حکم ، &lt;ref name=&quot;encycamerican1925p243&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tHzFM6104e0C&amp;pg=PA243&amp;lpg=PA243&amp;dq=admiral+Manuel+de+la+camara+%22retired%22&amp;source=bl&amp;ots=HHb0N_Le-7&amp;sig=ACfU3U0M170RXrV_tQVJR7zxYL1JKPxRvg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwibuIDXsp_pAhUKj3IEHbEzAJMQ6AEwCHoECAYQAQ#v=onepage&amp;q=Camara&amp;f=false ''The Encyclopedia Americana'', New York: The Americana Corporation, 1925, p. 243 Retrieved 6 May 2020]&lt;/ref&gt; کیماریا دا اسکواڈرن 5-6 جولائ‏ی نو‏‏ں [[نہر سوئز|سویز نہر سے]] گزریا۔ اس وقت تک ، ریاستہائے متحدہ دے بحریہ دے محکمہ نے اعلان کيتا سی کہ یو ایس نیوی دا &quot;کروزراں والا اک بکتر بند دستہ&quot; جمع ہوجائے گا تے &quot;اک نال ہی ہسپانوی ساحل اُتے چلا جائے گا&quot; تے ایہ لفظ اسپیرا تک پہنچ گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سیریرا دا اسکواڈرن آف فنا ہوگیا سی۔ سینٹیاگو ڈی کیوبا نے 3 جولائ‏ی نو‏‏ں امریکی بحریہ د‏‏ی بھاری فوجاں نو‏‏ں اوتھ‏ے د‏‏ی ناکہ بندی تو‏ں آزاد کرایا۔ ہسپانوی ساحل د‏‏ی حفاظت دے خوف تو‏ں ، اسپین د‏‏ی وزارت میرین نے کیماریا دا دستہ واپس بلا لیا ، جو اس وقت 7 جولائ‏ی 1898 نو‏‏ں [[بحیرہ احمر|بحیرہ احمر وچ ]] پہنچیا سی۔ &lt;ref&gt;Nofi, p. 283&lt;/ref&gt; کیماریا دا اسکواڈرن اسپین واپس آیا ، 23 جولائ‏ی نو‏‏ں کارٹاگینا پہنچیا۔ کیماریا تے اسپین دے دو سب تو‏ں طاقتور جنگی جہازاں نے جنگ دے دوران کدی وی لڑائی نئيں دیکھی۔ &lt;ref name=&quot;tucker85&quot;/&gt;

== امن قائم کرنا ==
[[فائل:Jules Cambon signs Treaty of Paris, 1899.JPG|thumb| امریکا وچ فرانسیسی سفیر جولیس کمبن اسپین د‏‏ی جانب تو‏ں توثیق دے یادداشت اُتے دستخط کررہے نيں]]

کیوبا تے فلپائن وچ شکست ہوئی تے دونے جگہاں اُتے اس دے بیڑے تباہ ہوگئے ، اسپین نے امن دا مقدمہ چلایا تے دونے فریقین دے وچکار مذاکرات دا آغاز ہوگیا۔ برطانوی قونصل ایڈورڈ ہنری راؤسن والکر د‏‏ی علالت تے موت دے بعد ، امریکی ایڈمرل جارج ڈیوے نے [[بلجئیم|بیلجیئم دے]] قونصل منیلا ، آوارڈ آندرے تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ راسسن واکر د‏‏ی جگہ نو‏‏ں ہسپانوی حکومت دے بیچ وسطی دے طور اُتے لے۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Wolff|1961}}, &quot;When the British consul died, intermediation was taken over by the Belgian consul, M. Edouard Andre; and, as US troops poured in, everything began to fall into place. Jaudenes promised that he would not use his artillery if the ...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Cooling|2007}}, &quot;Fearful of what the Filipinos might do, the American and Spanish authorities anxiously negotiated a way out of the thorny issue of Manila City. Aided by Belgian consul Edouard Andre, Dewey, Merritt, and Augustin&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|DyalCarpenter|Thomas|1996}}, &quot;After Rawson-Walker's sickness and death, Belgian consul Edouard André carried on the diplomatic exchanges between Dewey, General Wesley Merritt,* and Jaudenes. Through these diplomatic exchanges, early in August Jaudenes began to ...&quot;&lt;/ref&gt;

ریاستہائے متحدہ امریکا تے اسپین دے وچکار امن دے پروٹوکول دے واشنگٹن وچ دستخط دے نال ، 12 اگست 1898 نو‏‏ں دشمنیاں نو‏‏ں روک دتا گیا۔ دو ماہ تو‏ں زیادہ مشکل گفت و شنید دے بعد ، پیرس وچ ، باضابطہ امن معاہدہ ، معاہدہ پیرس اُتے ، 10 دسمبر 1898 نو‏‏ں ، &lt;ref name=&quot;TreatyOfParis&quot;&gt;{{حوالہ ویب|accessdate=December 31, 2009|url=http://avalon.law.yale.edu/19th_century/sp1898.asp|title=Treaty of Paris, 1898|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150523121634/http://avalon.law.yale.edu/19th_century/sp1898.asp|archivedate=May 23, 2015}}&lt;/ref&gt; اُتے دستخط کیتے گئے ، تے اس د‏ی منظوری 6 فروری 1899 نو‏‏ں [[ریاستہائے متحدہ سینٹ|ریاستہائے متحدہ دے سینیٹ]] نے دی۔

امریکا معاہدے وچ فلپائن، گوام تے پورٹو ریکو د‏‏ی سپین د‏‏ی کالونیاں حاصل کيتی، تے کیوبا نے اک امریکی بنے [[محمیہ|محفوظ]] .&lt;ref name=&quot;TreatyOfParis&quot;/&gt; ایہ معاہدہ کیوبا وچ 11 اپریل 1899 نو‏‏ں عمل وچ آیا سی ، جس وچ کیوبا نے صرف مبصرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں حصہ لیا سی۔ 17 جولائ‏ی ، 1898 تو‏ں قبضہ کرنے دے بعد ، تے اس طرح ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوجی حکومت (یو ایس ایم جی) دے دائرہ اختیار وچ ، کیوبا نے اپنی سول حکومت تشکیل دتی تے 20 مئی 1902 نو‏‏ں اس جزیرے اُتے یو ایس ایم جی دے دائرہ اختیار دے اعلان دے نال ہی آزادی حاصل کرلئی- اُتے ، امریکا نے نويں حکومت اُتے مختلف پابندیاں عائد کردتی نيں ، جس وچ دوسرے ملکاں دے نال اتحاد نو‏‏ں ممنوع قرار دینے سمیت ، تے مداخلت دا حق محفوظ رکھدا ا‏‏ے۔ امریکا نے گوانتاناموبے د‏‏ی مستقل لیز وی قائم کردتی۔

== بعد وچ  ==

جنگ دس ہفتےآں تک جاری رہی۔ جان ہی ( برطانیہ وچ امریکا دے سفیر ) ، نے لندن تو‏ں اپنے دوست [[تھیوڈور روزویلٹ|تھیوڈور روس ویلٹ]] نو‏‏ں خط لکھدے ہوئے اعلان کيتا کہ ایہ &quot;اک چھوٹی سی جنگ&quot; سی۔ {{Sfn|Millis|1979}} پریس نے [[شمالی ریاستہائے متحدہ|ناردرن]] تے [[جنوبی ریاستہائے متحدہ|سدرن دے لوکاں]] ، سیاہ فاماں تے گوراں نو‏‏ں اک عام دشمن دے خلاف برسرپیکار دکھایا ، جس تو‏ں [[امریکی خانہ جنگی]] تو‏ں بچنے والے داغ نو‏‏ں کم کرنے وچ مدد ملی۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Montoya|2011}}&lt;/ref&gt; اس د‏ی مثال ایہ سی کہ چار سابق کنفیڈریٹ اسٹیٹ آرمی جرنیل جنگی خدمات انجام دے چکے سن ، ہن امریکی فوج وچ تے انہاں سبھی نے فیر ايس‏ے طرح د‏‏ی صفاں سنبھال لاں۔ انہاں افسران وچ میتھیو بٹلر ، فزشوگ لی ، سیمس ایل روسر تے جوزف وہیلر شامل سن ، حالانکہ صرف بعد دے افراد نے ہی اس اُتے عمل کيتا سی۔ فیر وی ، لاس گوسیسمس د‏‏ی لڑائی دے دوران اک دلچسپ لمحے وچ ، وہیلر بظاہر اک لمحے دے لئی بھُل گیا کہ اوہ کس جنگ تو‏ں لڑ رہیا سی ، اس نے قیاس کيتا کہ &quot;چلاں ، لڑکے! سانو‏ں فیر تو‏ں بھجدے ہوئے یانکیو‏ں نو‏‏ں ملنے والا مل گیا اے ! &quot; &lt;ref name=&quot;Dupuy794&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Dupuy|Johnson|Bongard|1992}}&lt;/ref&gt;

جنگ نے عالمی امور وچ امریکی داخل ہونے د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ اس دے بعد تو‏ں ، دنیا بھر وچ مختلف تنازعات وچ امریکا دا نمایاں ہتھ رہیا اے ، تے بہت سارے معاہداں تے معاہداں وچ داخل ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ 1893 د‏‏ی گھبراہٹ ايس‏ے وقت ختم ہوگئی ، تے امریکا معاشی تے آبادی وچ اضافے ، تے تکنیکی جدت طرازی دا اک لمبا تے خوشحال دور داخل ہويا جو 1920 د‏‏ی دہائی تک جاری رہیا۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Bailey|1961}}&lt;/ref&gt;

اس جنگ نے قومی شناخت نو‏‏ں اک نويں شکل دتی ، امریکی سوچ نو‏‏ں دوچار کرنے والی سماجی تقسیماں دے حل دے طور اُتے کم کيتا ، تے آئندہ د‏‏ی تمام خبراں د‏‏ی رپورٹنگ دے لئی اک نمونہ فراہ‏م کیہ۔ &lt;ref&gt;Kaplan, Richard L. 2003. &quot;American Journalism Goes to War, 1898–2001: a manifesto on media and empire&quot;, p. 211&lt;/ref&gt;

مختصر تے کامیاب ہسپانوی امریکی جنگ دے بعد امریکی سامراج دا خیال عوام دے ذہن وچ بدل گیا۔ سفارتی تے عسکری طور اُتے امریکا دے طاقتور اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جنگ دے بعد [[کیوبا]] د‏‏ی حیثیت امریکی اقدامات اُتے بہت زیادہ انحصار کردی ا‏‏ے۔ ہسپانوی امریکی جنگ تو‏ں دو اہ‏م پیشرفتاں سامنے آئیاں: اک ، اس نے &quot;جمہوریت دا محافظ&quot; تے اک وڈی عالمی طاقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے بارے وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے وژن نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں قائم کيتا ، تے دو ، اس وچ کیوبا دے امریکی تعلقات اُتے شدید مضمرات سن ۔ مستقب‏‏ل. جداں کہ مورخ لوئس پیریز نے اپنی کتاب ''کیوبا وچ دتی امریکن امیجریشن: استعارہ تے امپیریل ایتھوس'' وچ استدلال کيتا سی ، ہسپانوی – امریکی جنگ 1898 &quot;مستقل طور اُتے طے ہوگئی کہ امریکی اپنے بارے وچ کس طرح سوچدے نيں: نیک مقصد دے لئی خدمات انجام دینے والے اک نیک لوک&quot;۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Pérez|2008}}.&lt;/ref&gt;

جنگ نے [[سلطنت ہسپانیہ|ہسپانوی سلطنت]] نو‏‏ں بوہت گھٹ کردتا۔ نپولین دے حملے دے نتیجے وچ 19 ويں صدی دے اوائل وچ ہی اسپین اک شاہی طاقت دے طور اُتے گر رہیا سی۔ کیوبا دے نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں قومی صدمہ ہويا کیونجے کیوبا دے نال جزیرہ نما اسپینیئرس د‏‏ی وابستگی اے ، جو اک کالونی د‏‏ی بجائے اسپین دا اک ہور صوبہ دیکھیا جاندا سی۔ اسپین نے صرف مٹھی بھر بیرون ملک مقیم ہولڈنگ برقرار رکھی اے: ہسپانوی مغربی افریقہ ( [[ہسپانوئی صحارا|ہسپانوی صحارا]] ) ، ہسپانوی گیانا ، [[ہسپانوی زیر حمایت مراکش|ہسپانوی مراکش]] تے [[جزائر کناری|کینیری جزیرے]] ۔

پورٹو ریکن مہم وچ خدمات انجام دینے والے ہسپانوی فوجی جولیو سیریرا باویر نے اک پرچہ شائع کيتا جس وچ اس نے اس کالونی دے باسیاں نو‏‏ں امریکیو‏ں دے قبضے دا ذمہ دار قرار دیندے ہوئے کہیا ، &quot;ميں نے کدی ایسا غلام ، ناشکری والا ملک نئيں دیکھیا [یعنی ، پورٹو ریکو] &amp;nbsp; . . . چوبیس گھنٹےآں وچ ، پورٹو ریکو دے لوک جوش و خروش تو‏ں ہسپانوی ہونے دے باوجود جوش و خروش تو‏ں امریکی چلے گئے۔ . . . انہاں نے خود نو‏‏ں ذلیل و خوار کيتا ، تے حملہ آور نو‏‏ں غلام د‏‏ی حیثیت تو‏ں طاقتور رب دے سامنے جھک گیا۔ &quot; اس پرچے نو‏‏ں لکھنے دے لئی نوجوان پورٹو ریکنز دے اک گروپ نے اسنو‏ں دجلہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں چیلنج کيتا سی۔

ثقافتی طور اُتے ، اک نويں لہر جنریشن آف '98 کہلاندی اے اس د‏ی صدمے دے ردعمل دے طور اُتے اس د‏ی ابتدا ہوئی ، جس تو‏ں ہسپانوی سبھیاچار وچ تجدید د‏‏ی نشاندہی ہوئی۔ معاشی طور اُتے ، اس جنگ تو‏ں اسپین نو‏‏ں فائدہ ہويا ، کیو‏ں کہ جنگ دے بعد کیوبا تے ریاستہائے متحدہ وچ اسپینارڈز دے پاس موجود وڈے پیمانے اُتے سرمایہ جزیرہ نما نو‏‏ں واپس کردتا گیا تے اسپین وچ سرمایہ کاری کيتی گئی۔ راجگڑھ دے اس وڈے بہاؤ (اک سال د‏‏ی مجموعی گھریلو پیداوا‏‏ر دے 25٪ دے برابر) اسٹیل ، کیمیائی ، مالی ، مکینیکل ، ٹیکسٹائل ، شپ یارڈ ، تے بجلی تو‏ں چلنے والی صنعتاں وچ اسپین د‏‏ی وڈی وڈیاں کمپنیاں نو‏‏ں ترقی دینے وچ معاون ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Albert Carreras &amp; Xavier Tafunell: ''Historia Económica de la España contemporánea'', p. 200–208, {{آئی ایس بی این|84-8432-502-4}}.&lt;/ref&gt; جنگ وچ شکست نے اس نازک سیاسی استحکا‏م نو‏‏ں کمزور کرنا شروع کيتا جو الفونسو دوازدہم د‏‏ی حکمرانی تو‏ں پہلے قائم ہويا سی۔

ٹیلر ترمیم ، جو 20 اپریل 1898 نو‏‏ں نافذ کيتی گئی سی ، کیوبا دے عوام تو‏ں امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ وعدہ کيتا گیا سی کہ اوہ کیوبا تو‏ں الحاق کرنے دا اعلان نئيں کررہیا سی ، بلکہ اس د‏ی مدد اسپین تو‏ں اپنی آزادی حاصل کرنے وچ مدد فراہ‏م کريں گا۔ پلاٹ ترمیم ، ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں ٹیلر ترمیم د‏‏ی خلاف ورزی کیتے بغیر کیوبا دے معاملات د‏‏ی تشکیل دا اقدام سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://history.state.gov/milestones/1899-1913/platt|title=MILESTONES: 1899–1913 : The United States, Cuba, and the Platt Amendment, 1901|website=Milestones|publisher=Office of the Historian, US Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150423105708/http://history.state.gov/milestones/1899-1913/platt|archivedate=April 23, 2015}}&lt;/ref&gt;

امریکی کانگریس نے کیوبا د‏‏ی آزادی دا وعدہ کردے ہوئے ، جنگ تو‏ں پہلے ٹیلر ترمیم منظور د‏‏ی سی۔ اُتے ، سینیٹ نے آرمی مختص بل دے سوار د‏‏ی حیثیت تو‏ں پلاٹ ترمیم نو‏‏ں منظور کيتا ، جس وچ کیوبا تو‏ں امن معاہدہ کرنے اُتے مجبور کيتا گیا جس وچ اسنو‏ں دوسری قوماں دے نال معاہداں اُتے دستخط کرنے یا عوامی قرض تو‏ں معاہدہ کرنے تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ پلاٹ ترمیم نو‏‏ں سامراجیاں نے دھکیل دتا سی جو بیرون ملک امریکی طاقت پیش کرنا چاہندے سن (ٹیلر ترمیم دے برخلاف جسنو‏ں سامراج مخالفاں نے دھکا دتا سی جس نے امریکی حکمرانی اُتے پابندی دا مطالبہ کيتا سی)۔ اس ترمیم دے ذریعے ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں ایہ حق حاصل ہويا کہ اوہ ضرورت دے مطابق کیوبا نو‏‏ں عسکری طور اُتے مستحکم کرے۔ ہور برآں ، پپرت ترمیم نے ریاستہائے مت .حدہ نو‏‏ں اجازت دتی کہ اوہ میرینز نو‏‏ں کیوبا وچ تعینات کرے جے اس د‏ی آزادی تے آزادی نو‏‏ں کدی بیرونی یا داخلی قوت دے ذریعہ خطرہ لاحق سی یا خطرہ ا‏‏ے۔ پلاٹ ترمیم وچ کیوبا وچ مستقل امریکی بحری اڈے د‏‏ی وی فراہمی کيتی گئی سی۔ گوانتانامو بے 1903 وچ کیوبا - امریکی معاہدہ تعلقات اُتے دستخط کرنے دے بعد قائم ہويا سی۔ اس طرح ، جنگ دے خاتمے دے بعد کیوبا نے تکنیکی طور اُتے اپنی آزادی حاصل کرنے دے باوجود ، ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی حکومت نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا کہ اس کیوبا دے معاملات اُتے کسی طرح د‏‏ی طاقت تے کنٹرول ا‏‏ے۔

امریکا نے پورٹو ریکو ، فلپائن تے گوام د‏‏ی سابقہ ہسپانوی نوآبادیات نو‏‏ں الحاق کرلیا۔ نوآبادیات دے نال ، ریاستہائے مت .حدہ دے طور اُتے ریاستہائے مت .حدہ دے خیال اُتے صدر مک کینلی تے پرو سامراجی حامیاں نے [[ڈیموکریٹک پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ڈیموکریٹ]] [[ولیم جینینگز برائن|ولیم جیننگز برائن]] د‏‏ی سربراہی وچ ، جس نے جنگ کيت‏ی حمایت کيت‏ی سی ، د‏‏ی طرف تو‏ں آواز بلند کردے ہوئے گھریلو بحث کيتی گئی سی۔ امریکی عوام نے وڈی حد تک نوآبادیات اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن بہت سارے ناقدین جداں [[مارک ٹوین|مارک ٹوین سن ]] ، جنھاں نے احتجاج وچ ''جنگ کيت‏ی دعا'' لکھی۔ روزویلٹ امریکا وچ جنگی ہیرو واپس آیا ، تے اوہ جلد ہی نیویارک دا گورنر منتخب ہويا تے فیر نائب صدر بن گیا۔ 42 سال د‏‏ی عمر وچ اوہ صدر میک کینلی دے قتل دے بعد صدر بننے والے سب تو‏ں کم عمر شخص بن گئے۔

جنگ نے شمالی شمالی تے جنوبی دے وچکار تعلقات نو‏‏ں ہور بہتر بنانے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ سن 1865 وچ خانہ جنگی دے خاتمے دے بعد پہلی بار جنگ نے دونے فریقاں نو‏‏ں مشترکہ دشمن بنا دتا ، تے اپنی ذمہ داری دے دوران شمالی تے جنوبی ریاستاں دے فوجیاں دے وچکار بوہت سارے دوستی ہوئی۔ ایہ اک اہ‏م پیشرفت سی ، کیونجے اس جنگ وچ بوہت سارے فوجی دونے اطراف دے سول جنگ دے سابق فوجیاں دے بچے سن ۔

افریقی نژاد امریکی کمیونٹی نے کیوبا وچ باغیاں د‏‏ی بھر پور حمایت د‏‏ی ، جنگ وچ داخلے د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، تے فوج وچ جنگ دے وقت د‏‏ی کارکردگی تو‏ں وقار حاصل کيتا۔ ترجماناں نے دسیا کہ ''میین'' دھمادے ميں 33 افریقی نژاد امریکی بحری جہاز ہلاک ہوگئے سن ۔ سب تو‏ں زیادہ بااثر سیاہ فام رہنما ، بکر ٹی واشنگٹن ، نے استدلال کيتا کہ انہاں د‏‏ی دوڑ لڑنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ جنگ نے انہاں نو‏ں &quot;ساڈے ملک د‏‏ی خدمت پیش کرنے دا موقع فراہ‏م کیہ جو کوئی دوسری نسل نئيں کر سکدی&quot; ، کیونجے ، گوراں دے برعکس ، اوہ کیوبا د‏‏ی &quot;عجیب تے خطرنا‏‏ک آب و ہو‏‏ا&quot; دے &quot;عادی&quot; سن ۔ جنگ وچ خدمات انجام دینے والی بلیک یونٹاں وچو‏ں اک نويں کیولری رجمنٹ سی ۔ مارچ 1898 وچ ، واشنگٹن نے پاک بحریہ دے سکریٹری تو‏ں وعدہ کيتا کہ جنگ دا جواب &quot;جنوب وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دس ہزار وفادار ، بہادر ، مضبوط سیاہ فام آدمی دین گے جو ساڈی سرزمین تو‏ں اپنی وفاداری دا مظاہرہ کرنے دے خواہشمند نيں ، تے خوشی تو‏ں اس طریقے نو‏‏ں اپناواں گے۔ رکھی جاناں تے قربانیاں دے لئی اظہار تشکر کيتا ، تاکہ کالاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی آزادی تے حقوق ملیاں۔ &quot; {{Sfn|Gatewood|1975}}

1904 وچ ، متحدہ ہسپانوی جنگ دے سابق فوجیاں نو‏‏ں ہسپانوی – امریکی جنگ دے سابق فوجیاں دے چھوٹے گروپاں تو‏ں تشکیل دتا گیا سی۔ اج ، ایہ تنظیم منقطع اے ، لیکن اس نے ہسپانوی -امریکی جنگ دے سابق فوجیاں د‏‏ی اولاد وچ اپنا وارث چھڈ دتا ، جو سن 1937 وچ متحدہ ہسپانوی جنگ دے سابق فوجیاں دے 39 ويں قومی ڈیرے وچ تیار ہويا سی۔ ریاستہائے متحدہ دے ویٹرن امور دے محکمہ دے اعداد و شمار دے مطابق ، تنازعے دے آخری زندہ بچ جانے والے امریکی تجربہ کار ، ناتھن ای کوک ، 10 ستمبر 1992 نو‏‏ں ، 106 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے۔ (جے اعداد و شمار اُتے یقین کيتا جائے تاں ، 10 اکتوبر 1885 وچ پیدا ہويا ، کک جنگ وچ خدمات انجام دینے دے وقت صرف 12 سال دا سی۔ )

ریاستہائے متحدہ دے غیر ملکی جنگ دے تجربہ کار (VFW) د‏‏ی تشکیل 1914 وچ دو سابق فوجی تنظیماں دے انضمام نال کیندی گئی سی جو دونے د‏‏ی تشکیل 1899 وچ ہوئی سی۔ &lt;ref name=&quot;glance&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=VFW at a Glance|publisher=VFW|date=September 2, 2004|url=http://www.vfw.org/resources/pdf/glance.pdf|accessdate=November 4, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061102012659/http://www.vfw.org/resources/pdf/glance.pdf|archivedate=November 2, 2006}}&lt;/ref&gt; ایہ سابقہ ہسپانوی امریکی جنگ دے سابق فوجیاں دے لئی تشکیل دتا گیا سی ، جدو‏ں کہ مؤخر الذکر کيتی تشکیل [[فلپائن اُتے امریکی قبضہ|فلپائنی امریکی جنگ]] دے سابق فوجیاں دے لئی کيتی گئی سی۔ دونے تنظیماں حکومت دے ہتھو‏ں تجربہ کار جنگ تو‏ں پرتن والے عام نظرانداز سابق فوجیاں دے جواب وچ تشکیل دتیاں گئیاں۔

جنگ دے اخراجات ادا کرنے دے لئی ، کانگریس نے لمبی دوری والی فون سروس اُتے اک ایکسائز ٹیکس منظور کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cnet.com/news/senators-want-to-nix-1898-telecom-tax/|title=Senators want to nix 1898 telecom tax|last=McCullagh|first=Declan|publisher=[[CNET Networks]]|date=July 1, 2005|accessdate=July 23, 2019}}&lt;/ref&gt; اس وقت ، اس دا اثر صرف ایداں دے امیر امریکیو‏ں اُتے پيا جو ٹیلیفون دے مالک سن ۔ اُتے ، جنگ دے چار ماہ بعد ختم ہونے دے بعد کانگریس نے ٹیکس نو‏‏ں منسوخ کرنے تو‏ں نظرانداز کيتا ، تے ایہ ٹیکس 100 سال تو‏ں زیادہ عرصے تک برقرار رہیا ، یکم اگست 2006 نو‏‏ں ، اعلان کيتا گیا کہ امریکی محکمہ خزانہ تے آئی آر ایس کوئی کم نئيں کريں گا۔ ہن ٹیکس جمع کرن۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cnet.com/news/telecom-tax-imposed-in-1898-finally-ends/|title=Telecom tax imposed in 1898 finally ends|last=Reardon|first=Marguerite|publisher=CNET Networks|date=August 2, 2006|accessdate=July 23, 2019}}&lt;/ref&gt;

=== پورٹو ریکو وچ امریکی جنگ دے بعد د‏‏ی سرمایہ کاری ===

پورٹو ریکو د‏‏ی خودمختاری وچ تبدیلی ، کیوبا دے قبضے د‏‏ی طرح ، انسولر تے امریکی دونے معیشتاں وچ وڈی تبدیلیاں لائے۔ 1898 تو‏ں پہلے پورٹو ریکو وچ شوگر د‏‏ی صنعت تقریبا نصف صدی تو‏ں زوال دا شکار سی ۔ انیہويں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ ، تکنیکی ترقی نے چینی د‏‏ی صنعت وچ مسابقتی رہنے دے لئی سرمایہ د‏‏ی ضروریات وچ اضافہ کيتا۔ زراعت نے کافی د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی طرف جانا شروع کيتا ، جس دے لئی کم سرمائے تے زمین د‏‏ی جمع د‏‏ی ضرورت سی۔ اُتے ، ایہ رجحانات امریکی تسلط دے نال پلٹ گئے۔ ابتدائی امریکی مالیا‏تی تے قانونی پالیسیاں نے مقامی کاشتکاراں دے لئی کاروائیاں جاری رکھنا تے امریکی کاروباراں دے لئی زمیناں جمع کرنا آسان بنانا مشکل بنا دتا۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Bergad|1978}}.&lt;/ref&gt; اس دے نال نال ، امریکی کاروباری ادارےآں دے وڈے ذخائر دے نال ، وڈے امریکی ملکیت زرعی صنعتی کمپلیکساں د‏‏ی شکل وچ پورٹو ریکن گری دار میوے تے شوگر د‏‏ی صنعت وچ پنرجیویت پیدا ہوئی۔

اسی وقت ، پورٹو ریکو نو‏‏ں کسٹم ایریا دے طور اُتے امریکی محصولات دے نظام وچ شامل کرنے ، اندرونی یا بیرونی تجارت دے حوالے تو‏ں پورٹو ریکو نو‏‏ں اک ریاست دے طور اُتے مؤثر طریقے تو‏ں برتاؤ کرنے تو‏ں ، اندرونی تے سرزمین د‏‏ی معیشتاں دے توازن وچ اضافہ ہويا تے چینی د‏‏ی برآمدات نو‏‏ں ٹیرف دے نال فائدہ ہويا۔ تحفظ 1897 وچ امریکا نے پورٹو ریکو د‏‏ی 19.5 فیصد برآمدات خریداں جدو‏ں کہ اس د‏ی درآمدات وچ 18.5 فیصد د‏‏ی فراہمی سی۔ 1905 تک ایہ اعدادوشمار بالترتیب 84 فیصد تے 85 فیصد ہوگئے۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Bergad|1978}}.&lt;/ref&gt; اُتے ، کافی محفوظ نئيں سی ، کیونجے ایہ سرزمین د‏‏ی پیداوا‏‏ر نئيں سی۔ اک ہی وقت وچ ، کیوبا تے اسپین ، روايتی طور اُتے پورٹو ریکن کافی دے سب تو‏ں وڈے درآمد کنندہ ، نے ہن پورٹو ریکو نو‏‏ں پہلے تو‏ں موجود درآمدی نرخاں دے تابع کردتا۔ ایہ دونے اثرات کافی انڈسٹری وچ زوال دا باعث بنے۔ 1897 تو‏ں 1901 تک برآمدات 65.8 فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے 19.6 فیصد ہوگئی جدو‏ں کہ چینی 21.6 فیصد تو‏ں 55 فیصد ہوگئی۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Bergad|1978}}.&lt;/ref&gt; ٹیرف نظام نے پورٹو ریکن تمباکو د‏‏ی برآمدات دے لئی اک محفوظ بازار د‏‏ی جگہ وی مہیا کيتی۔ تمباکو د‏‏ی صنعت پورٹو ریکو وچ تقریبا موجود نئيں سی تے ملک دے زرعی شعبے دے اک وڈے حصے وچ چلا گیا سی ۔

== فلم تے ٹیلی ویژن وچ  ==

ہسپانوی – امریکی جنگ امریکا د‏‏ی پہلی جنگ سی جس وچ موشن پکچر کیمرے نے اپنا کردار ادا کيتا سی۔ [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|لائبریری آف کانگریس]] آرکائیو وچ جنگ تو‏ں بہت ساری فلماں تے فلمی کلپس شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ، جنگ دے بارے وچ کچھ فیچر فلماں وی بنی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ شامل نيں

* 1927 وچ خاموش فلم ، ''روف رائڈرس''
* ''گارسیا نو‏‏ں اک پیغام'' ، 1936
* &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwBEE&quot;&gt;راف رائڈرس&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ، 1997 وچ ٹیلیویژن د‏‏ی وزارت خانہ جنہاں د‏‏ی جان ملیئس نے ہدایت کاری کيت‏ی سی ، تے اس وچ ٹام بیرنجر (تھیوڈور روزویلٹ) ، گیری بوسی ( جوزف وہیلر ) ، سیم ایلیٹ ( بکی او نیل ) ، ڈیل ڈائی ( لیونارڈ ووڈ ) ، برائن کیتھ (ولیم میک کنلی) سن ۔ ، جارج ہیملٹن (ولیم رینڈولف ہارسٹ) ، تے آر لی ارمی ( جان ہی )
* ''ہسپانوی امریکی جنگ: پہلی مداخلت'' ، [[ہسٹری (امریکی ٹی وی نیٹ ورک)|دی ہسٹری چینل دا]] 2007 دا ڈوڈرما
* ''بیلر'' ، 2008 وچ بیلیر دے محاصرے تو‏ں متعلق فلم
* ''لاس الٹیموس ڈی فیلیپیناس'' (&quot;فلپائن دے آخری دھاگے&quot;) ، 1945 د‏‏ی ہسپانوی جیونی فلم انتونیو رومین د‏‏ی ہدایت کاری وچ بنائی گئی سی۔
* ''امیگو'' ، 2010
* ''1898 ، فلپائن وچ ساڈے آخری مرد'' ، بالر دے محاصرے دے بارے وچ اک 2016 وچ مشہور فلم تھی

== فوجی سجاوٹ ==
[[File:Spainc.gif|thumb| یو ایس آرمی &quot;اسپین دے نال جنگ&quot; مہم دا اسٹریمیر]]

=== ریاستہائے متحدہ ===

ریاستہائے متحدہ امریکا دے ہسپانوی امریکی جنگ دے ایوارڈز تے سجاوٹ کچھ اس طرح سن۔

==== جنگ وقت د‏‏ی خدمت تے اعزاز ====

* عزت دا تمغہ
* خصوصی طور اُتے میرٹیرائز سروس میڈل
* ہسپانوی مہم تمغہ - انہاں امریکی فوج دے ممبراں نو‏‏ں پہچاننے دے لئی جس وچ سلور کیٹیشن اسٹار شامل کيتا جاسکدا اے جنہاں نے انفرادی طور اُتے بہادری دا مظاہرہ کيتا سی۔
* ویسٹ انڈیز کیمپین میڈل
* ایڈمرل ولیم ٹی سمپسن دے ماتحت سمپسن میڈل ، ویسٹ انڈیز سروس
* ڈوی میڈل ، ایڈمرل جارج ڈیوی دے ماتحت منیلا بے د‏‏ی لڑائی دے دوران خدمات انجام دے رہے نيں
* ہسپانوی جنگ سروس میڈل ، امریکی فوج د‏‏ی آبائی وطن د‏‏ی خدمت

==== جنگ دے بعد قبضہ د‏‏ی خدمت ====

* پورٹو ریکن قبضے د‏‏ی فوج دا تمغہ
* کیوبا دے قبضے د‏‏ی فوج دا تغمہ

[[فائل:Crossofmerit.jpg|thumb|305x305px| کیوبا وچ کامبیٹ دے لئی کراس آف ملٹری میرٹ]]

=== اسپین ===

* آرمی کراس آف ملٹری میرٹ / کروس ڈیل میریٹو ملیٹر۔ اسپین نے ملٹری میرٹ د‏‏ی دو کراسس جاری کيتیاں جنہاں وچ اک سرخ بیج والے تے اک سفید رنگ د‏‏ی پٹی والے سرخ ربن دے جنگجوواں دے لئی ، تے اک سفید بیج والے نان فائٹرز دے لئی تے اک سفید ربن دے نال اک سرخ پٹی جنگجوواں دے لئی سرخ نشان دے نال سلور کراس آف ملٹری میرٹ د‏‏ی مثال 18 جولائ‏ی 1898 نو‏‏ں 11 مئی نو‏‏ں ایل فارو دے قلعے تے پیئلو ڈی جاگوا دے دفاع وچ اچھ behaviorے برتاؤ دے لئی 11 مئی نو‏‏ں جاری کيتی گئی سی۔
* آرمی آپریشن میڈل / میڈالہ پیرا ایجیریٹو ڈی آپریسیونز ، کیوبا &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=En Guerra Con Estados Unidos, CUBA 1898|last=Carrasco Garcia|first=Antonio|publisher=Almena Ediciones|year=1998|isbn=84-922644-2-X|location=|pages=DOCUMENTO GRÁFICO section}}&lt;/ref&gt;
* رضاکاراں دے لئی تمغہ / میڈلہ پیرا لاس لاسونٹریوس ، کیوبا مہم ، 1895–1898
* Vaolr، نظم و ضبط تے وفاداری، فلپائن، 1896 نو‏‏ں آرمی آپریشنز میڈل - 1898
* رضاکاراں دے لئےآرمی میڈل / میڈلا پیرا لاس لاسینٹریس ، فلپائن ، لوزون مہم ، 1896–1897

=== دوسرے ملکاں ===
اسپین تے کیوبا د‏‏ی حکومتاں نے تنازعہ وچ خدمات انجام دینے والے ہسپانوی ، کیوبا تے فلپائنی فوجیاں دے اعزاز دے لئی مختلف قسم دے فوجی ایوارڈز جاری کیتے۔

== ہور ویکھو ==
{{portal|Spain|United States|War}}

* [[ہسپانوی – امریکی جنگ کيت‏ی لڑائیاں]]
* بولٹن ہال (کارکن) نے جنگ کيت‏ی مخالفت کيتی
* دولت مشترکہ
* پہلا وکھ بریگیڈ (فلپائن مہم)
* [[شاہی جرمن دا ریاستہائے متحدہ امریکا اُتے حملے دا منصوبہ]]
* ہسپانوی – امریکی جنگ دے ہتھیاراں د‏‏ی لسٹ
* [[نہر پاناما علاقہ|پانامہ کینال زون]]
* سپین - ریاستہائے متحدہ امریکا دے تعلقات
* ہسپانوی – امریکی جنگ کيت‏ی ٹائم لائن
* ''وائٹ مین دا بجھ'' ، کیپلنگ (1899)

== نوٹ ==

=== فوٹ نوٹ ===
{{notelist}}

== حوالے ==
{{حوالے}}
{{refbegin|30em}}
* {{citation|last=American Peace Society|url=https://books.google.com/books?id=wtsBAAAAYAAJ&amp;pg=PA36|accessdate=January 22, 2008|title=The Advocate of Peace|year=1898|ref=harv|publisher=American Peace Society}}.
* {{citation|last=Bailey|first=Thomas Andrew|url=https://books.google.com/books?id=dnRGAAAAMAAJ|title=The American Pageant: A History of the Republic|year=1961|publisher=Heath|ref=harv}}.
* {{citation|last1=Baycroft|first1=Timothy|last2=Hewitson|first2=Mark|title=What is a nation?: Europe 1789–1914|url=https://books.google.com/books?id=0RuPcvc2F4YC|year=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-929575-3}}.
* {{citation|editor-last=Beede|editor-first=Benjamin R.|title=The War of 1898 and US Interventions, 1898–1934|publisher=Taylor &amp; Francis|year=1994|url=https://books.google.com/books?id=48g116X9IIwC|isbn=978-0-8240-5624-7|ref=harv}}. An encyclopedia.
* {{cite journal
|last=Bergad
|first=Laird W.
|title=Agrarian History of Puerto Rico, 1870–1930
|url=https://archive.org/details/sim_latin-american-research-review_1978_13_3/page/63
|journal=Latin American Research Review
|volume=13
|issue=3
|year=1978
|pages=63–94
|ref=harv
}}.
* {{citation|last=Botero|first=Rodrigo|title=Ambivalent embrace: America's troubled relations with Spain from the Revolutionary War to the Cold War|volume=78|work=Contributions to the study of world history|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2001|isbn=978-0-313-31570-1|url=https://books.google.com/books?id=y0A1q6_aEEoC}}.
* {{citation |last1=Brune |first1=Lester H. |last2=Burns |first2=Richard Dean |title=Chronological History of US Foreign Relations: 1607–1932 |work=Volume 1 of Chronological History of US Foreign Relations, Richard Dean Burns |edition=2 |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0-415-93914-0 |url=https://books.google.com/books?id=Xux-LSxSY6cC |ref=harv}}.
* {{citation|last=Campbell|first=W. Joseph|url=https://books.google.com/books?id=1u4ZBA-P1IQC|title=Yellow Journalism: Puncturing the Myths, Defining the Legacies|year=2001|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-96686-7|ref=harv}}.
* {{citation|last=Carr|first=Raymond|url=https://books.google.com/books?id=NXpgQgAACAAJ&amp;dq=carr,+raymond+spain+1808&amp;cd=6|title=Spain, 1808–1975|year=1982|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-822128-9|ref=harv}}.
* {{citation|last1=Carreras|first1=Albert|last2=Tafunell|first2=Xavier|title=Historia económica de la España Contemporánea|publisher=Crítica|year=2004 |isbn=978-84-8432-502-4|ref=harv}}.
* Cervera Y Topete, Pascual. ''Office of Naval Intelligence War Notes No. VII: Information From Abroad: The Spanish–American War: A Collection of Documents Relative to the Squadron Operations in the West Indies, Translated From the Spanish''. Washington, D.C.: Government Printing Office, 1899.
* {{cite book |last=Clodfelter |first=M. |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 |publisher=McFarland |year=2017 |edition=4th |isbn=978-0-7864-7470-7 |ref=harv}}
* {{citation|last=Cooling|first=Benjamin Franklin|title=USS Olympia: Herald of Empire|url=https://books.google.com/books?id=t1BfxsjQ6nAC|year=2007|publisher=Naval Institute Press|isbn=978-1-59114-126-6}}.
* {{citation|last1=Dupuy|first1=Trevor Nevitt|last2=Johnson|first2=Curt|last3=Bongard|first3=David L.|title=The Harper encyclopedia of military biography|url=https://books.google.com/books?id=6Y4UAQAAIAAJ|year=1992|isbn=978-0-06-270015-5}}
* {{citation |last1=Dyal |first1=Donald H |first2=Brian B. |last2=Carpenter |first3=Mark A. |last3=Thomas |title=Historical Dictionary of the Spanish American War |publisher=Greenwood Press |year=1996 |isbn=978-0-313-28852-4 |url=https://books.google.com/books?id=PvxFKPI6q_oC |ref=harv}}.
* {{cite book|last=Foreman|first=John (F.R.G.S.)|title=The Philippine Islands: A Political, Geographical, Ethnographical, Social and Commercial History of the Philippine Archipelago, Embracing the Whole Period of Spanish Rule, with an Account of the Succeeding American Insular Government|url=https://archive.org/details/philippineislan04foregoog|year=1906|publisher=C. Scribner's sons|ref=harv}} (full text available [https://www.gutenberg.org/files/22815/22815-h/22815-h.htm here])
* {{citation|last= Gatewood|first=Willard B.|title=Black Americans and the White Man's Burden, 1898–1903|publisher=University of Illinois Press|year=1975|isbn=978-0-252-00475-9|ref=harv}}
* {{citation|last=Gaudreault|first=André|title=American cinema, 1890–1909: themes and variations|publisher=Rutgers University Press|year=2009|isbn=978-0-8135-4443-4|url=https://books.google.com/books?id=3h9RrEokcrwC}}.
* {{citation|last=Hendrickson|first=Kenneth E., Jr.|title=The Spanish–American War|publisher=Greenwood|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=Jk53AAAAMAAJ|isbn=978-0-313-31662-3|ref=harv}}. short summary
* {{citation|last=Karnow|first=Stanley|title=In Our Image|url=https://books.google.com/books?id=G8DcOwAACAAJ|year=1990|publisher=Century|isbn=978-0-7126-3732-9}}
* {{cite book |last=Keenan |first=Jerry |title=Encyclopedia of the Spanish–American &amp; Philippine–American Wars |url=https://archive.org/details/encyclopediaofsp00keen |url-access=registration |publisher=ABC-CLIO |year=2001 |ref=harv}}
* {{citation |last=Lacsamana |first=Leodivico Cruz |title=Philippine history and government |publisher=Phoenix Pub. House |year=2006 |isbn=978-971-06-1894-1 |url=https://books.google.com/books?id=Wb53AAAACAAJ |ref=harv}}.
* {{citation|last1=Levy|first1=Jack S.|last2=Thompson|first2=William R.|title=Causes of War|url=https://books.google.com/books?id=6puH_395tUYC|year=2010|publisher=John Wiley and Sons|isbn=978-1-4051-7559-3}}
* {{citation|last=Millis|first=Walter|title=The martial spirit|url=https://books.google.com/books?id=e_QlhpIsrXgC|year=1979|publisher=Ayer Publishing|isbn=978-0-405-11866-1}}
* {{citation|last=Montoya|first=Arthur|title=America's Original Sin: Absolution &amp; Penance|url=https://books.google.com/books?id=ro77t2oCXhEC|year=2011|publisher=Xlibris Corporation|isbn=978-1-4628-4434-0}}{{Self-published inline|certain=yes|date=December 2017}}
* {{citation|last=Negrón-Muntaner|first=Frances|title=Boricua Pop: Puerto Ricans and the Latinization of American Culture|publisher=NYU Press|year=2004|isbn=978-0-8147-5818-2|ref=harv|url-access=registration|url=https://archive.org/details/boricuapop00fran}}.
* [[Albert Nofi|Nofi, Albert A.]] ''The Spanish–American War, 1898''. Conshohocken, Pennsylvania: Combined Books, Inc., 1996. {{ISBN|0-938289-57-8}}.
* {{citation|last=Offner|first=John L. |title=An Unwanted War: the Diplomacy of the United States and Spain over Cuba, 1895–1898 |year=1992}}.
* {{citation|last=Offner |first=John L. |title=McKinley and the Spanish–American War |journal=Presidential Studies Quarterly |year=2004
| volume = 34 |issue=1 |pages=50–61 |issn=0360-4918|ref=harv|doi=10.1111/j.1741-5705.2004.00034.x}}.
* {{citation|last=Parker|first=John H.|title=The Gatlings at Santiago|publisher=Indypublish.com|year=2003|isbn=978-1-4043-8137-7|url=http://authorama.com/gatlings-at-santiago-1.html|ref=harv}}
* Pérez, Louis A. Cuba and the United States: Ties of Singular Intimacy. Athens: University of Georgia Press, 2003. Print.
* {{citation|last=Pérez|first=Louis A.|title=Cuba in the American Imagination: Metaphor and the Imperial Ethos|year=2008|publisher=UNC Press Books}}.
* {{citation|last=Pérez|first=Louis A.|title=The war of 1898: the United States and Cuba in history and historiography|url=https://books.google.com/books?id=OVFV4qclY-YC|year=1998|publisher=UNC Press Books|isbn=978-0-8078-4742-8|ref=harv}}
* {{citation|last=Rogers|first=Robert F.|title=Destiny's Landfall: A History of Guam|edition=illustrated|publisher=University of Hawaii Press|year=1995|url=https://books.google.com/books?id=AEn9J3tXFS8C|isbn=978-0-8248-1678-0|ref=harv}}.
* {{citation|last=Roosevelt|first=Theodore|url=http://bartleby.com/br/51.html|chapter=I. RAISING THE REGIMENT|chapter-url=http://bartleby.com/51/1.html|title=The Rough Riders|location=New York|publisher=[[Charles Scribner's Sons]]|year=1899|ref=harv|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2009-02-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090206204834/http://bartleby.com/br/51.html|url-status=dead}}.
* {{citation|last=Smithsonian Institution|title=The Price of Freedom: Americans at War – Spanish American War|publisher=National Museum of American History (US)|year=2005|isbn=978-0-9744202-3-3|ref=harv}}.
* Santamarina, Juan C. &quot;The Cuba Company and the Expansion of American Business in Cuba, 1898–1915&quot;. The Business History Review 74.01 (Spring 2000): 41–83. Print
* {{citation|last1=Saravia|first1=José Roca de Togores y|last2=Garcia|first2=Remigio|title=Blockade and Siege of Manila in 1898|url=https://books.google.com/books?id=lhZ3AAAAMAAJ|year=2003|publisher=National Historical Institute|isbn=978-971-538-167-3}}
* Smith, Mark. &quot;The Political Economy of Sugar Production and the Environment of Eastern Cuba, 1898–1923&quot;. Environmental History Review 19.04 (Winter 1995): 31–48. Print
* {{citation|last=Smythe|first=Ted Curtis|title=The Gilded Age press, 1865–1900|url=https://books.google.com/books?id=iIhZAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Praeger|isbn=978-0-313-30080-6}}.
* Tone, John Lawrence. ''War and Genocide in Cuba 1895–1898'' (2006) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=14509 online review]
* {{citation|last=Trask|first=David F.|title=The war with Spain in 1898|url=https://books.google.com/books?id=2f0Gf0DQfmUC|year=1996|publisher=U of Nebraska Press|isbn=978-0-8032-9429-5}}.
* {{citation|last=Tucker|first=Spencer|title=The Encyclopedia of the Spanish–American and Philippine–American Wars: A Political, Social, and Military History|url=https://books.google.com/books?id=8V3vZxOmHssC|year=2009|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-951-1}}
* {{citation
| last = Wionzek
| first = Karl-Heinz
| title = Germany, the Philippines, and the Spanish–American War: four accounts by officers of the Imperial German Navy
| url = https://books.google.com/books?id=F-RxAAAAMAAJ
| year = 2000
| publisher = National Historical Institute
| isbn = 9789715381406
| ref = harv }}.
* {{citation
|last=Wolff
|first=Leon
|title=Little Brown Brother: How the United States Purchased and Pacified the Philippine Islands at the Century's Turn
|url=https://books.google.com/books?id=hHzvx94oiUgC
|year=1961
|publisher=Wolff Productions
|isbn=978-1-58288-209-3
}}.
{{refend}}

== ہور پڑھیاں ==
{{Library resources box}}
{{refbegin|2}}
* {{Cite journal|jstor=2507259|title=The Propaganda Activities of the Cuban Junta in Precipitating the Spanish-American War, 1895–1898|url=https://archive.org/details/hispanic-american-historical-review_1939-08_19_3/page/286|journal=The Hispanic American Historical Review|volume=19|issue=3|pages=286–305|last1=Auxier|first1=George W.|year=1939|doi=10.2307/2507259}}
* Auxier, George W. &quot;The Cuban question as reflected in the editorial columns of Middle Western newspapers (1895–1898)&quot; (PhD dissertation, Ohio State University, 1938) [https://etd.ohiolink.edu/!etd.send_file?accession=osu148527637822284&amp;disposition=inline complete text online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180430181845/https://etd.ohiolink.edu/!etd.send_file?accession=osu148527637822284&amp;disposition=inline |date=2018-04-30 }}
* Barnes, Mar. ''The Spanish–American War and Philippine Insurrection, 1898–1902: An Annotated Bibliography'' (Routledge Research Guides to American Military Studies) (2010)
* Benton, Elbert Jay. ''Internationa l law and diplomacy of the Spanish–American war'' (Johns Hopkins UP, 1908) [https://archive.org/details/cu31924020399808 online free]
* Berner, Brad K. ''The Spanish–American War: A Historical Dictionary'' (Scarecrow Press, 1998).
* Berner, Brad K., ed. ''The Spanish–American War: A Documentary History with Commentaries'' (2016), 289pp; includes primary sources
* Bradford, James C. ed., ''Crucible of Empire: The Spanish–American War and Its Aftermath'' (1993), essays on diplomacy, naval and military operations, and historiography.
* Cirillo, Vincent J. ''Bullets and Bacilli: The Spanish–American War and Military Medicine'' (2004)
* {{Cite journal|jstor=2510074|title=Cuban Revisionist Interpretations of Cuba's Struggle for Independence|url=https://archive.org/details/sim_hispanic-american-historical-review_1963-08_43_3/page/395|journal=The Hispanic American Historical Review|volume=43|issue=3|pages=395–404|last1=Corbitt|first1=Duvon C.|year=1963|doi=10.2307/2510074}}
* Cosmas, Graham A. ''An Army for Empire: The United States Army and the Spanish–American War'' (1971), organizational issues
* Crapol, Edward P. &quot;Coming to Terms with Empire: The Historiography of Late-Nineteenth-Century American Foreign Relations,&quot; ''Diplomatic History'' 16 (Fall 1992): 573–97;
* Cull, N. J., Culbert, D., Welch, D. ''Propaganda and Mass Persuasion: A Historical Encyclopedia, 1500 to the Present.'' &quot;Spanish–American War&quot;. (2003). 378–379.
* {{citation|last=Daley|first=L.|contribution=Canosa in the Cuba of 1898|title=Los últimos días del comienzo: Ensayos sobre la guerra|editor1-first=B. E.|editor-last=Aguirre|editor2-first=E.|editor2-last=Espina|publisher=RiL Editores|year=2000|location=Santiago de Chile|isbn=978-956-284-115-3}}
* DeSantis, Hugh. &quot;The Imperialist Impulse and American Innocence, 1865–1900,&quot; in Gerald K. Haines and J. Samuel Walker, eds., ''American Foreign Relations: A Historiographical Review'' (1981), pp.&amp;nbsp;65–90
* {{cite web | author = Dirks, Tim | url = http://www.filmsite.org/warfilms.html | title = War and Anti-War Films | work = The Greatest Films | accessdate = November 9, 2005 }}
* Dobson, John M. ''Reticent Expansionism: The Foreign Policy of William McKinley.'' (1988).
* Feuer, A. B. ''The Spanish–American War at Sea: Naval Action in the Atlantic'' (1995) [https://www.questia.com/read/6830920?title=The%20Spanish-American%20War%20at%20Sea%3a%20Naval%20Action%20in%20the%20Atlantic online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525173444/https://www.questia.com/read/6830920?title=The%20Spanish-American%20War%20at%20Sea%3a%20Naval%20Action%20in%20the%20Atlantic |date=2012-05-25 }}
* {{Cite journal|jstor=1861842|title=American Imperialism: The Worst Chapter in Almost Any Book|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1978-06_83_3/page/644|journal=The American Historical Review|volume=83|issue=3|pages=644–668|last1=Field|first1=James A.|year=1978|doi=10.2307/1861842}}
* Flack, H.E. ''Spanish–American diplomatic relations preceding the war of 1898'' (Johns Hopkins UP, 1906) [https://archive.org/details/spanishamerican00flacgoog online free]
* [[Philip Foner|Foner, Philip]], ''The Spanish–Cuban–American War and the Birth of American Imperialism, 1895–1902'' (1972), A Marxist interpretation
* Freidel, Frank. ''The Splendid Little War'' (1958), well illustrated narrative by scholar {{ISBN|0-7394-2342-8}}
* Fry, Joseph A. &quot;From Open Door to World Systems: Economic Interpretations of Late-Nineteenth-Century American Foreign Relations,&quot; ''Pacific Historical Review'' 65 (May 1996): 277–303
* Fry, Joseph A. &quot;William McKinley and the Coming of the Spanish–American War: A Study of the Besmirching and Redemption of an Historical Image,&quot; ''Diplomatic History'' 3 (Winter 1979): 77–97
* Funston, Frederick. ''Memoirs of Two Wars, Cuba and Philippine Experiences''. New York: Charles Scribner's Sons, 1911 [https://archive.org/details/cu31924023511375 &lt;!-- quote=inauthor:funston. --&gt; online edition]
* Gould, Lewis. ''The Spanish–American War and President McKinley'' (1980) [https://www.amazon.com/dp/0700602275 excerpt and text search]
* Grenville, John A. S. and George Berkeley Young. ''Politics, Strategy, and American Diplomacy: Studies in Foreign Policy, 1873–1917'' (1966) pp 239–66 on &quot;The breakdown of neutrality: McKinley goes to war with Spain&quot;
* Hamilton, Richard. ''President McKinley, War, and Empire'' (2006).
* {{cite book|last=Hard|first=Curtis V.|editor-last=Ferrell|editor-first=Robert H.|editor-link=Robert Hugh Ferrell|title=Banners in the Air: The Eighth Ohio Volunteers and the Spanish–American War|url=https://archive.org/details/bannersinair00hard|year=1988|publisher=Kent State University Press|lccn=88012033|isbn=978-0-87338-367-7}}
* Harrington, Peter, and Frederic A. Sharf. &quot;A Splendid Little War.&quot; The Spanish–American War, 1898. The Artists' Perspective. London: Greenhill, 1998.
* {{Cite journal|jstor=1898467|title=The Anti-Imperialist Movement in the United States, 1898–1900|journal=The Mississippi Valley Historical Review|volume=22|issue=2|pages=211–230|last1=Harrington|first1=Fred H.|year=1935|doi=10.2307/1898467}}
* Herring, George C. ''From Colony to Superpower: US Foreign Relations Since 1776'' (2008), the latest survey
* Hoganson, Kristin. ''Fighting For American Manhood: How Gender Politics Provoked the Spanish–American and Philippine–American Wars'' (1998)
* {{citation | last1 = Holbo | first1 = Paul S. | year = 1967 | title = Presidential Leadership in Foreign Affairs: William McKinley and the Turpie-Foraker Amendment | journal = The American Historical Review | volume = 72 | issue = 4| pages = 1321–1335 | jstor = 1847795 | doi = 10.2307/1847795 | postscript = .}}
* Keller, Allan. ''The Spanish–American War: A Compact History'' (1969)
* Killblane, Richard E., &quot;Assault on San Juan Hill,&quot; ''Military History'', June 1998, Vol. 15, Issue 2.
* [[Walter LaFeber|LaFeber, Walter]], ''The New Empire: An Interpretation of American Expansion, 1865–1898'' (1963)
* Leeke, Jim. ''Manila and Santiago: The New Steel Navy in the Spanish–American War'' (2009)
* Linderman, Gerald F. ''The Mirror of War: American Society and the Spanish–American War'' (1974), domestic aspects
* Maass, Matthias. &quot;When Communication Fails: Spanish–American Crisis Diplomacy 1898,&quot; ''Amerikastudien,'' 2007, Vol. 52 Issue 4, pp 481–493
* May, Ernest. ''Imperial Democracy: The Emergence of America as a Great Power'' (1961)
* McCartney, Paul T. ''American National Identity, the War of 1898, and the Rise of American Imperialism'' (2006)
* {{citation|last=McCook|first=Henry Christopher|title=The Martial Graves of Our Fallen Heroes in Santiago de Cuba|publisher=G. W. Jacobs &amp; Co.|year=1899}}
* Mellander, Gustavo A.(1971) The United States in Panamanian Politics: The Intriguing Formative Years. Daville, Ill.: Interstate Publishers. {{OCLC|138568}}.
* Mellander, Gustavo A.; Nelly Maldonado Mellander (1999). Charles Edward Magoon: The Panama Years. Río Piedras, Puerto Rico: Editorial Plaza Mayor. {{ISBN|1-56328-155-4}}. {{OCLC|42970390}}.
* {{cite book|last=Miles|first=Nelson Appleton|title=Harper's Pictorial History of the War with Spain;|url=https://books.google.com/books?id=iJ85uAAACAAJ|year=2012|publisher=HardPress|isbn=978-1-290-02902-5}}
* Miller, Richard H. ed., American Imperialism in 1898: The Quest for National Fulfillment (1970)
* Millis, Walter. ''The Martial Spirit: A Study of Our War with Spain'' (1931)
* Morgan, H. Wayne., ''America's Road to Empire: The War with Spain and Overseas Expansion'' (1965)
* Muller y Tejeiro, Jose. Combates y Capitulacion de Santiago de Cuba. Marques, Madrid:1898. 208 p. English translation by US Navy Dept.
* O'Toole, G. J. A. ''The Spanish War: An American Epic—1898'' (1984)
* {{Cite journal|jstor=494551|title=United States Intervention in Cuba, 1898: Interpretations of the Spanish-American-Cuban-Filipino War|url=https://archive.org/details/sim_history-teacher_1996-05_29_3/page/341|journal=The History Teacher|volume=29|issue=3|pages=341–361|last1=Paterson|first1=Thomas G.|year=1996|doi=10.2307/494551}}
* {{citation | last1 = Pérez | first1 = Jr. Louis A. | year = 1989 | title = The Meaning of the Maine: Causation and the Historiography of the Spanish–American War | url = | journal = The Pacific Historical Review | volume = 58 | issue = 3 | pages = 293–322 | postscript = . | doi = 10.2307/3640268 | jstor = 3640268}}
* Pérez Jr. Louis A. ''The War of 1898: The United States and Cuba in History and Historiography'' University of North Carolina Press, 1998
* Smith, Ephraim K. &quot;William McKinley's Enduring Legacy: The Historiographical Debate on the Taking of the Philippine Islands,&quot; in James C. Bradford, ed., ''Crucible of Empire: The Spanish–American War and Its Aftermath'' (1993), pp.&amp;nbsp;205–49
* {{cite journal|jstor=2506353|title=American Business and the Spanish–American War|url=https://archive.org/details/hispanic-american-historical-review_1934-05_14_2/page/163|last=Pratt|first=Julius W.|journal=The Hispanic American Historical Review|volume=14|issue=2| date=May 1934 |pages=163–201|publisher=Duke University Press|doi=10.2307/2506353|ref=harv}}
* Pratt, Julius W. ''The Expansionists of 1898'' (1936)
* Schoonover, Thomas. ''Uncle Sam's War of 1898 and the Origins of Globalization.'' (2003)
* Smith, Joseph. ''The Spanish–American War: Conflict in the Caribbean and the Pacific'' (1994)
* Stewart, Richard W. [http://www.history.army.mil/books/AMH-V1/ch15.htm &quot;Emergence to World Power 1898–1902&quot; Ch. 15] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100608041121/http://www.history.army.mil/books/AMH-V1/ch15.htm |date=2010-06-08 }}, in [http://www.history.army.mil/books/AMH-V1/ &quot;American Military History, Volume I: The United States Army and the Forging of a Nation, 1775–1917&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111227060017/http://www.history.army.mil/books/AMH-V1/ |date=2011-12-27 }}, Center of Military History, United States Army. (2004), official US Army textbook
* Tone, John Lawrence. ''War and Genocide in Cuba, 1895–1898'' (2006)
* US War Dept. ''Military Notes on Cuba''. 2 vols. Washington, DC: GPO, 1898. [https://archive.org/details/bub_gb_S8V1mebWwUwC &lt;!-- quote=intitle:Military intitle:Notes intitle:on intitle:Cuba. --&gt; online edition]
* US Army Center for Military History, [[s:American Volunteer Forces in The War With Spain|Adjutant General's Office Statistical Exhibit of Strength of Volunteer Forces Called into Service During the War With Spain]]; with Losses From All Causes. US Army Center for Military History, Washington: Government Printing Office, 1899.
* Wheeler, Joseph. ''The Santiago Campaign, 1898.'' (1898). [https://archive.org/details/santiagocampaig00wheegoog &lt;!-- quote=intitle:Santiago intitle:Campaign intitle:1898. --&gt; online edition]
* [[Fareed Zakaria|Zakaria, Fareed]], ''From Wealth to Power: The Unusual Origins of America's World Role'' (1998)
{{refend}}

== باہرلے جوڑ ==

* [http://edsitement.neh.gov/lesson-plan/spanish-american-war EDSITEment تو‏ں ہسپانوی امریکی جنگ دا سبق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216083623/http://edsitement.neh.gov/lesson-plan/spanish-american-war |date=2014-12-16 }}
* [https://web.archive.org/web/20100206001545/http://www.forloveofliberty.net/wars/spanish-american-war امریکا دے سیاہ محب وطن۔ ہسپانوی امریکی جنگ]
* [http://www.spanamwar.com/ ہسپانوی - امریکی جنگ صد سالہ]
* [http://www.taiwanadvice.com/csovtrust.htm کیوبا سوال تے کیوبا د‏‏ی خودمختاری اُتے الجھن دے نکات]
* ہسپانوی -امریکی جنگ وچ ریاست دے انفرادی کردار: [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/history-archaeology/spanish-american-war-georgia جارجیا] ، [https://web.archive.org/web/20050121101741/http://www.sos.state.il.us/departments/archives/spanam.html الینوائے] ، [https://web.archive.org/web/20110226021741/http://www.paspanishamericanwar.com/ پنسلوانیا]
* [https://web.archive.org/web/20130722111519/http://ssawv.org/ بیٹے ہسپانوی امریکی جنگ دے سابق فوجیاں]
* [http://www.strategypage.com/articles/default.asp?target=spaniard/spaniard.htm 'ڈاگوس' تو‏ں 'نروی اسپینارڈز' تک ، 'امریکی سپاہی' اپنے مخالفین دے خیالات ، 1898 دے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501194159/http://www.strategypage.com/articles/default.asp?target=spaniard%2Fspaniard.htm |date=2011-05-01 }} ذریعے البرٹ نوفی
* [http://americanhistory.si.edu/ امریکی تریخ دے قومی عجائب گھر دے] [http://americanhistory.si.edu/militaryhistory/printable/section.asp?id=7 اقتباست] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20090530113246/http://americanhistory.si.edu/militaryhistory/printable/section.asp?id=7 |date=2009-05-30 }} ۔
* {{یوٹیوب|mBfh7lop880|Reenactment of Spanish–American War (video)}}
* [http://www.spanamwar.com/reenct.htm ہسپانوی – امریکی جنگ کيت‏ی تنظیم نو دے گروپ]
* [https://web.archive.org/web/20061015214308/http://de.geocities.com/hispanofilipino/Articles/Estadisticas03.htm دتی امریکن خطر - ہسپانوی امریکی جنگ تے ڈین کارلن دے ذریعہ فلپائنی بغاوت دا اک امتحان]

=== میڈیا ===

* [https://www.loc.gov/exhibits/treasures/trm121.html ولیم گیلکنز لائبریری آف کانگریس اُتے پرنٹس دیندی نيں]
* Images of Florida and the War for Cuban Independence, 1898 فلوریڈا دے سرکاری دستاویزات تو‏ں ( [https://web.archive.org/web/20040617205348/http://www.floridamemory.com/OnlineClassroom/PhotoAlbum/s-a_war.cfm اصل] تو‏ں 2010-05-01 نو‏‏ں محفوظ شدہ دستاویزات)
* [http://www.history.army.mil/documents/spanam/WS-ANC.htm جنگ وچ آرمی نرس کور د‏‏ی تصاویر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101116042952/http://www.history.army.mil/documents/spanam/WS-ANC.htm |date=2010-11-16 }}
* ریاستہائے متحدہ امریکا دے آرمی سینٹر آف ملٹری ہسٹری وچ [http://www.history.army.mil/documents/spanam/ws-art.htm اسپین دے نال جنگ تو‏ں متعلق فن تے تصاویر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105032555/http://www.history.army.mil/documents/spanam/ws-art.htm |date=2010-11-05 }}
* کیلیفیریا ، کیلیفورنیا ڈیجیٹل لائبریری دے ذریعہ [http://www.calisphere.universityofcalifornia.edu/browse/keyword/%22Spanish-American+war%22 ہسپانوی – امریکی جنگ دے فوٹو گرافی دا مجموعہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100924233906/http://www.calisphere.universityofcalifornia.edu/browse/keyword/%22Spanish-American+war%22 |date=2010-09-24 }}
* [http://memory.loc.gov/ammem/sawhtml/sawhome.html موشن پکچرز وچ ہسپانوی – امریکی جنگ — امریکی لائبریری آف کانگریس]
* [https://web.archive.org/web/20160202014921/http://www.lib.usf.edu/ یونیورسٹی آف ساؤتھ فلوریڈا] [https://web.archive.org/web/20160202014921/http://www.lib.usf.edu/ وچ ہسپانوی – امریکی جنگ کيت‏ی تصاویر دے ویہمن مجموعہ]
* [https://web.archive.org/web/20160202014921/http://www.lib.usf.edu/ جنوبی فلوریڈا یونیورسٹی] وچ [http://digital.lib.usf.edu/?e6 برادران اسپیشین – امریکی جنگ کيت‏ی تصاویر]

=== حوالہ مواد ===

* [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/FRUS.FRUS1898 ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ خارجہ ، ریاستہائے متحدہ ''کے خارجہ تعلقات تو‏ں متعلق کاغذات ، صدر دے سالانہ پیغام دے نال 5 دسمبر 1898 نو‏‏ں کانگریس نو‏‏ں منتقل کيتا گیا''] ۔ &amp;nbsp; 558–1085۔
* [http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn85054468/1898-04-19/ed-1/seq-1/ 19 اپریل 1898 وچ کانگریس د‏‏ی مشترکہ قرارداد قرارداد ، نقطہ 4 ٹیلر ترمیم اے ]
* [http://atlantic-cable.com/Cables/1888Santiago-Guantanamo/index.htm امریکی سگنل کارپس کیوبا تو‏ں آسیہ ٹیلی گراف د‏‏ی کیبلز نو‏‏ں کٹنے تے موڑنے دا آپریشن]
* [https://www.loc.gov/rr/program/bib/spanishwar/ ہسپانوی امریکی جنگ دے ل Congress لائبریری کانگریس]
* [http://www.history.army.mil/books/AMH/AMH-15.htm ورلڈ پاور، 1898–1902 دے لئی خروج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100812101905/http://www.history.army.mil/books/AMH/AMH-15.htm |date=2010-08-12 }} (Matloff د‏‏ی امریکی فوجی تریخ د‏‏ی اشاعت تو‏ں اک اقتباس ملٹری ہسٹری دے امریکی فوج سینٹر )
* [http://www.history.army.mil/documents/spanam/BSSJH/BS-SJH.htm سان جوآن ہل پہ بھینس سولجر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100803014319/http://www.history.army.mil/documents/spanam/BSSJH/BS-SJH.htm |date=2010-08-03 }}
* چارلس ہینڈرکس دے ذریعہ [http://www.history.army.mil/documents/spanam/WS-SpARmy.htm ہسپانوی فوج اُتے اثرات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612073046/http://www.history.army.mil/documents/spanam/WS-SpARmy.htm |date=2010-06-12 }}
* [http://www.history.army.mil/documents/spanam/WS-Prshg.htm کیوبا وچ بلیک جیک۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100812072213/http://www.history.army.mil/documents/spanam/WS-Prshg.htm |date=2010-08-12 }} کیون ہیمل کیذریعہ ہسپانوی War امریکی جنگ وچ جنرل جان جے پرشینگ د‏‏ی خدمات
* [https://www.loc.gov/rr/hispanic/1898/index.html 1898 د‏‏ی دنیا: ہسپانوی – امریکی جنگ Congress لائبریری آف کانگریس ھسپانوی ڈویژن]
* لنکن کشنگ [http://www.zpub.com/cpp/saw.html کیذریعہ ہسپانوی – امریکی جنگ 1898–1998 دا صد سالہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011006181638/http://www.zpub.com/cpp/saw.html |date=2001-10-06 }}
* ایڈورسٹ اگسٹس جانسٹن دے ذریعہ [https://archive.is/20121205093426/http://texashistory.unt.edu/permalink/meta-pth-14388 ''، ہسپانوی امریکی جنگ وچ نیگرو فوجیاں د‏‏ی دلچسپی تے ہور دلچسپ اشیا کی''] [http://texashistory.unt.edu/ تریخ] ، 1899 وچ شائع ہوئی ، جس د‏‏ی میزبانی [http://texashistory.unt.edu/ پورٹل ٹو ٹیکساس ہسٹری وچ دتی گئی سی۔]
* [http://forum.stirpes.net/modern-contemporary-history/2576-memoriam-heroes-cuba-phillipines.html 98 د‏‏ی جنگ (ہسپانوی – امریکی جنگ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081102013535/http://forum.stirpes.net/modern-contemporary-history/2576-memoriam-heroes-cuba-phillipines.html |date=2008-11-02 }} ہسپانوی نژاد امریکی بولی (انگریزی وچ )۔
* [http://www.dmna.state.ny.us/historic/reghist/spanAm/spanAm_indexToNY.htm ہسپانوی War امریکی جنگ 1898 وچ نیویارک تو‏ں ناں انڈیکس]
* [http://www.kbismarck.com/1898.html 1898: ایل اوکاسو ڈی انہاں امپیریو] - ہسپانوی امریکی جنگ دے دوران بحری آپریشناں دے بارے وچ ہسپانوی وچ مضمون۔
* [https://web.archive.org/web/20180626192332/http://sos.ga.gov/archives/ جارجیہ آرکائیوز] تو‏ں [https://web.archive.org/web/20110511153444/http://content.sos.state.ga.us/cdm4/swc.php ہسپانوی – امریکی جنگ کيت‏ی خدمت دے خلاصے والے کارڈز] ۔
* [https://web.archive.org/web/20130120065532/http://cdm16635.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p16635coll16/id/3444 ہسپانوی – امریکی جنگ دے سابق فوجیاں دے سروے] ، امریکی فوج دے ہیریٹیج اینڈ ایجوکیشن سینٹر ، کارلس ، پنسلوانیا وچ رکھی امدادی تصاویر ، ڈائریاں ، ذا‏تی دستاویزات د‏‏ی لسٹ د‏‏ی تلاش

=== اخبارات ===

* [https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0424.html#article &quot;اسپین وچ نجی استعمال کرنے والےآں دا استعمال؛ اک سرکاری فرمان نے اعلان کيتا اے کہ اوہ اس حق نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی پرعزم نيں&quot;] (ہیڈ لائن ، ''[[نیو یارک ٹائمز|دی نیویارک ٹائمز]]'' ، 24 اپریل 1898)
{{Navboxes|list={{American conflicts}}
{{Spanish Empire}}
{{Great power diplomacy}}
{{Philippines topics}}
{{Conflicts in the Philippines}}
{{Cuba topics}}
{{United States intervention in Latin America}}
{{Rough Riders}}
{{US history}}
{{United States topics}}
}}

{{Authority control}}

[[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:فلپائن دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:ہانگ کانگ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:کیوبا دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:ہسپانوی غرب الہند]]
[[گٹھ:ہسپانوی شرق الہند]]
[[گٹھ:ہسپانیہ ریاستہائے متحدہ تعلقات]]
[[گٹھ:فلپائن ریاستہائے متحدہ تعلقات]]
[[گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی عسکری تریخ]]
[[گٹھ:ہسپانیہ د‏‏ی عسکری تریخ]]
[[گٹھ:تریخ ریاستہائے متحدہ (1865–1918)]]
[[گٹھ:کیوبا ریاستہائے متحدہ تعلقات]]
[[گٹھ:1898ء دے تنازعات]]
[[گٹھ:انیہويں صدی دے تنازعات]]
[[گٹھ:ہسپانیہ وچ 1898ء]]
[[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1890ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:ہسپانوی امریکی جنگ]]
[[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]]</text>
      <sha1>sntljv4b6yo88uzsb10fa2hyciplfjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لسٹ نسل کشی بلحاظ اموات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90648</id>
    <revision>
      <id>712786</id>
      <parentid>710842</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="215451" sha1="4fsnv6ok2j9zusoo5vhwyf0aqvsjwgb" xml:space="preserve">'''لسٹ نسل کشی بلحاظ اموات''' {{ہور نام|انگریزی=List of genocides by death toll}} وچ اوہ تمام اموات دے تخمینے شامل نيں جو [[نسل کشی]] د‏‏ی وجہ بنے۔ اس وچ دوسرے کئی طرح دے قتل عام جداں جنگی جرائم مثلاً [[سرخ دہشت]]، [[جاپانی جنگی جرائم]]، [[ تیہہ سالہ جنگ]]، [[اگے د‏‏ی جانب اک عظیم پھلانگ]] تے [[عظيم دہشت]] شامل نئيں ني‏‏‏‏ں۔

== نسل کُشیاں د‏‏ی لسٹ ==

{|class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+
|- style=&quot;background:#CCCC;&quot;
! style=&quot;width:20%;&quot; | ایونٹ
! مقام
! style=&quot;width:7%;&quot; |&lt;small&gt;سے(فرام)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:7%;&quot; |&lt;small&gt;تک (ٹو)&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:12%;&quot; |&lt;small&gt;کم تو‏ں کم&lt;br /&gt;تخمینہ&lt;/small&gt;
! styleLatdth:12%;&quot; |&lt;small&gt;زیادہ تو‏ں زیادہ&lt;br /&gt;تخمینہ&lt;/small&gt;
! ہلاک ہونے والے گروپ دا تناسب
|-
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[مرگ انبوہ]]{{Refn|name=Wannsee|group=N|'Initially it was carried out in German-occupied Eastern Europe by paramilitary death squads ([[Einsatzgruppen]]) by shooting or, less frequently, using ad hoc built [[Nazi gas van|gassing vans]], and later in [[extermination camp]] by gassing.{{R|HoloList}}&lt;br /&gt;By extending its definition the Holocaust may also refer to the other victims of German war crimes during the rule of [[نازیت]], such as the [[Porajmos|Romani genocide]]'s victims, [[Nazi crimes against the Polish nation|Poles]] and other [[سلاو]] and [[German mistreatment of Soviet prisoners of war|POWs]], victims of [[Action T4|Germany's eugenics program]], political opponents, [[Persecution of homosexuals in Nazi Germany and the Holocaust|homosexuals]], [[Persecution of Jehovah's Witnesses in Nazi Germany|Jehovah's Witnesses]], and civil hostages and [[Resistance during World War II|resisters]] from all over Europe during [[دوسری جنگ عظیم]].}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Flagicon image|Flag of Nazi Germany.svg}} [[جرمن مقبوضہ یورپ]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | 1941
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | 1945
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|5750000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;rosenfeld&quot;&gt;{{cite book |last=Rosenfeld|first=Alvin H. |authorlink=Alvin Hirsch Rosenfeld |editor1-last=Moore |editor1-first=Deborah D. |editor1-link=Deborah Dash Moore|year=2008 |title=American Jewish Identity Politics |url=https://archive.org/details/americanjewishid0000unse|location=Ann Arbor |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-02464-3 |chapter=The Americanization of the Holocaust |ref=harv}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|6000000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Encyclopedia&quot; /&gt;
|{{Ntsh|25}}Around 2/3 of the [[History of the Jews in Europe|Jewish population of Europe]].&lt;ref name=&quot;Berenbaum&quot;&gt;{{cite book| last = Berenbaum | first = Michael | year =2006 | title = The World Must Know: The History of the Holocaust as Told in the United States Holocaust Memorial Museum | url = https://archive.org/details/worldmustknowhis0000bere_l6k0 | edition = 2nd | location = Washington, DC | publisher = [[United States Holocaust Memorial Museum]] | isbn = 978-0-8018-8358-3}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Generalplan Ost]]{{Refn|name=Wannsee|group=N}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|4,500,000}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2013/0559/analit01.php|title=The Extent of human losses USSR in the Great Patriotic War|last=Zemskov|first=Viktor N.|date=2013|website=|access-date=}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|13,700,000}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Human losses of the Soviet Union during the second World War|last=|first=|publisher=Russian Academy of Sciences|year=1995|isbn=978-5-86789-023-0|location=St. Petersburg|pages=}}&lt;/ref&gt;
|[[دوسری جنگ عظیم وچ ہلاکتاں]] The Third Reich planned to artificially decrease Baltic and Slavic populations by tens of millions, mostly by starvation, during and after the war.
Deaths include 1.3&amp;nbsp;million Jews, which are included in the deaths of 6&amp;nbsp;million Jews during the Holocaust,&lt;ref name=&quot;Encyclopedia&quot;&gt;{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution|title=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution|website=Holocaust Encyclopedia|language=en|access-date=2018-12-06}}&lt;/ref&gt; as well as the deaths of more than 3&amp;nbsp;million Soviet POWs.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia&quot; /&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Holodomor]] (Голодомор){{Refn|group=N|name=NUkraina|In 2003 '''Holodomor''', the man-made famine in [[یوکرین]], was recognized by the [[اقوام متحدہ]] as the result of actions and policies of the [[Government of the Soviet Union|Soviet government]] of [[جوزف استالن]] that caused millions of deaths,{{R|ONU2003}} and in 2008 by the [[یورپی پارلیمان]] as a crime against the Ukrainian people, and [[Crimes against humanity|against humanity]].{{R|EuroParliament}} Holodomor is considered a genocide in Ukraine,{{R|InfoUkes2009}}, Australia,&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.aph.gov.au/senate/work/journals/2003/jnlp_114.pdf|title=Foreign Affairs: Ukrainian Famine (No. 680)|journal=Journals of the Senate|series=114|pages=2652–53|date=30 October 2003|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041229204050/http://www.aph.gov.au/SENATE/work/journals/2003/jnlp_114.pdf|archivedate=29 December 2004}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824112844/http://www.aph.gov.au/senate/work/journals/2003/jnlp_114.pdf |date=24 August 2006 }}&lt;/ref&gt; Canada,&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://sencanada.ca/content/sen/Chamber/372/Journals/PDF/072jr_2003-06-19.pdf|title=Journals of the Senate No.72, 2nd Session, 37th Parliament|pages=994–995|date=19 June 2003|accessdate=24 July 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009051554/https://sencanada.ca/content/sen/Chamber/372/Journals/PDF/072jr_2003-06-19.pdf |date=9 October 2020 }}&lt;/ref&gt; Colombia,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://helsinki.org.ua/en/index.php?id=1198597096|title=Columbia declares Holodomor an act of genocide|work=Ukrainian Helsinki Human Rights Union|date=25 December 2007|accessdate=26 March 2008|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090219095656/http://helsinki.org.ua/en/index.php?id=1198597096|archivedate=19 February 2009}}&lt;/ref&gt; Ecuador,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.congreso.gov.ec/noticias/contenido.aspx?codigo_bol=5542&amp;sitio=noticias|title=Aprueba resolución: Congreso se solidariza con pueblo Ucraniano|trans-title=Resolution passed: Congress is in solidarity with Ukrainian people|language=es|work=National Congress of Ecuador|date=30 October 2007|accessdate=31 October 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071102145045/http://www.congreso.gov.ec/noticias/contenido.aspx?codigo_bol=5542&amp;sitio=noticias|archivedate=2 November 2007}}&lt;/ref&gt; Estonia,&lt;ref name=&quot;Hldmoredu.org&quot; /&gt; Georgia,&lt;ref name=&quot;Hldmoredu.org&quot; /&gt; Hungary,&lt;ref name=&quot;Hldmoredu.org&quot; /&gt; Latvia,&lt;ref name=&quot;Hldmoredu.org&quot; /&gt; Lithuania,&lt;ref name=&quot;Hldmoredu.org&quot; /&gt; Mexico,&lt;ref name=&quot;Hldmoredu.org&quot; /&gt; Paraguay,&lt;ref name=&quot;Hldmoredu.org&quot; /&gt; Peru,&lt;ref name=&quot;Hldmoredu.org&quot; /&gt; Poland,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ww2.senat.pl/K6/dok/dr/050/a/090s.pdf|title=Sprawozdanie{{Spaced ndash}} Komisji Ustawodawczej oraz Komisji Spraw Zagranicznych{{Spaced ndash}} o projekcie uchwały w sprawie rocznicy Wielkiego Głodu na Ukrainie|trans-title=Report of the Legislative Committee and Foreign Affairs Committee{{Spaced ndash}} on the project resolution concerning the anniversary of the Great Famine in Ukraine|language=pl|work=Senate of the Republic of Poland|date=14 March 2006|accessdate=24 July 2016}}&lt;/ref&gt; and Vatican City,&lt;ref name=&quot;Hldmoredu.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.holodomoreducation.org/news.php/news/4 |title=International Recognition of the Holodomor|publisher=Holodomoreducation.org|date=28 November 2006|accessdate=24 July 2016}}&lt;/ref&gt; while the [[روس]] views it as part of the wider Soviet famine of 1932–33.{{R|RussianLawmakers}} Scholars are divided and their debate is inconclusive on whether the Holodomor falls under the definition of [[Genocide Convention|genocide]].{{R|ExpressNews2005}}}}&lt;br /&gt;(Ukrainian genocide which is part of greater [[Soviet famine of 1932–33]])
|{{پرچم|Soviet Union|1924}} ({{Flagicon image|Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1929–1937).svg}} [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]])
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1932
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1933
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1800000}}&lt;br /&gt;{{R|Wheatcroft2001}}{{R|MesléVallinEtAll2003}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|7500000}}&lt;br /&gt;{{R|Rosefielde1983}}{{R|Marples2007}}
|{{Ntsh|12}} [[نسل کشی]] of [[یوکرینی]] through artificial starvation by the Soviet regime.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Living in &quot;survival mode:&quot; Intergenerational transmission of trauma from the Holodomor genocide of 1932–1933 in Ukraine|author1=Brent Bezo|author2=Stefania Maggi|doi=10.1016/j.socscimed.2015.04.009|pmid=25931287|journal=[[Social Science &amp; Medicine]]|volume=134|pages=87–94|year=2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raphael Lemkin Papers, The New York Public Library, Manuscripts and Archives Division, Astor, Lenox and Tilden Foundation, Raphael Lemkin ZL-273. Reel 3. Published in L.Y. Luciuk (ed), Holodomor: Reflections on the Great Famine of 1932–1933 in Soviet Ukraine (Kingston: The Kashtan Press, 2008). Available [http://www.uccla.ca/SOVIET_GENOCIDE_IN_THE_UKRAINE.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302234607/http://www.uccla.ca/SOVIET_GENOCIDE_IN_THE_UKRAINE.pdf |date=2012-03-02}}&lt;/ref&gt; Its characterization as a genocide is debated amongst historians.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Davies|first1=Robert|authorlink1=Robert William Davies|last2=Wheatcroft|first2=Stephen|authorlink2=Stephen G. Wheatcroft|title=The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger: Soviet Agriculture 1931–1933|url=https://books.google.com/?id=4s1lCwAAQBAJ&amp;pg=PR14|year=2004|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-0-230-27397-9|page=xiv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Tauger|first=Mark B.|url=https://carlbeckpapers.pitt.edu/ojs/index.php/cbp/article/download/89/90|title=Natural Disaster and Human Actions in the Soviet Famine of 1931–1933|journal=The Carl Beck Papers in Russian and East European Studies|issue=1506|year=2001|pages=1–65|issn=2163-839X|doi=10.5195/CBP.2001.89|doi-access=free}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612213128/https://carlbeckpapers.pitt.edu/ojs/index.php/cbp/article/download/89/90 |date=2017-06-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1= Ghodsee|first1=Kristen R.|volume = 4| issue = 2|pages=115–142|title = A Tale of &quot;Two Totalitarianisms&quot;: The Crisis of Capitalism and the Historical Memory of Communism| journal = History of the Present| date = 2014|url=http://scholar.harvard.edu/files/kristenghodsee/files/history_of_the_present_galleys.pdf | jstor = 10.5406/historypresent.4.2.0115|doi=10.5406/historypresent.4.2.0115|author-link=Kristen R. Ghodsee}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Nazi crimes against the Polish nation|Nazi genocide of Poles]]{{Refn|name=Wannsee|group=N}}
|{{Flagicon image|Flag of Nazi Germany.svg}} [[جرمن مقبوضہ یورپ]]
|style=&quot;text-align: center;&quot; | 1939
|style=&quot;text-align: center;&quot; | 1945
|style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1800000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Encyclopedia&quot; /&gt;
|style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|3000000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;globalsecurity&quot;&gt;{{Cite web |url= https://www.globalsecurity.org/military/world/war/ww2/poland-genocide.htm |title=Genocide of Poles During World War II | website=www.globalsecurity.org |access-date=2018-12-06}}&lt;/ref&gt;
|[[دوسری جنگ عظیم وچ ہلاکتاں]]
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Mongol conquest of Western Xia]]{{Refn|group=N|name=NXia|The '''Mongol conquest of Western Xia''' was a series of conflicts between the [[منگول سلطنت]] and the [[مغربی شیا]] (Xi Xia) dynasty, also known as the [[Tangut people|Tangut]] Empire. Hoping to gain both plunder and a powerful [[vassal state]], Mongol leader [[چنگیز خان]] commanded some initial raids against Western Xia before launching a full-scale invasion in 1209. This marked both the first major invasion conducted by Genghis and the beginning of the [[Mongol invasion of China]]. Despite a major set-back during a nearly year-long siege of the capital, [[ینچوان]], when the diverted river accidentally flooded their camp, the Mongols convinced Emperor [[Li Anquan]] to surrender in January 1210. For nearly a decade the Western Xia served the Mongols as vassals and aided them in the [[Mongol–Jin War]], but when Genghis [[Mongol invasion of Khwarezmia and Eastern Iran|invaded]] the Islamic [[Khwarazmian dynasty]] in 1219, Western Xia attempted to break away from the Empire and ally with the [[جن خاندان (1115–1234)]] and [[سونگ خاندان]]. Angered by this betrayal, in 1225 Genghis Khan sent a second, [[punitive expedition]] into Western Xia. Genghis intended to annihilate the entire Western Xia culture, and his campaign systematically destroyed Western Xia cities and the countryside, culminating in the siege of the capital in 1227 along with forays into Jin territory. Near the end of the siege, in August 1227, Genghis Khan died from an uncertain cause, though some accounts say he was killed in action against Western Xia. After his death, Yinchuan fell to the Mongols and most of its population was massacred. The destruction of Western Xia during the second campaign was near total. According to [[John Man (author)|John Man]], Western Xia is little known to anyone other than experts in the field precisely because of Genghis Khan's policy calling for their complete eradication. He states that &quot;There is a case to be made that this was the first ever recorded example of attempted [[نسل کشی]]. It was certainly very successful ''[[ethnocide]]''.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Man|first=John|authorlink=John Man (author)|title=Genghis Khan: Life, Death, and Resurrection|year=2004|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|isbn=978-0-312-36624-7|url=https://books.google.com/?id=OXTv9a0HZakC|pages=116–117}}&lt;/ref&gt; However, some members of the Western Xia royal clan emigrated to western [[سیچوان]], northern [[تبت]], even possibly [[شمال مشرقی بھارت]], in some instances becoming local rulers.&lt;ref&gt;[[Herbert Franke (sinologist)|Franke, Herbert]] and [[Denis C. Twitchett|Twitchett, Denis]], ed. (1995). The Cambridge History of China: Vol. VI: Alien Regimes &amp; Border States, 907–1368. Cambridge: Cambridge University Press. pg. 214.&lt;/ref&gt; A small Western Xia state was established in Tibet along the upper reaches of the [[Yalong River]] while other Western Xia populations settled in what are now the modern provinces of [[ہینان]] and [[ہیبئی]].&lt;ref name=&quot;Mote 256&quot;&gt;Mote 1999, pg. 256&lt;/ref&gt; In China, remnants of the Western Xia persisted into the middle of the [[منگ خاندان]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mote|first=Frederick W.|authorlink=Frederick W. Mote|title=Imperial China: 900-1800|year=1999|publisher=[[Harvard University Press]]|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=0-674-01212-7|pages=[https://archive.org/details/imperialchina9000000mote/page/256 256]–257|title-link=Imperial China: 900-1800}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mote2003&quot;&gt;{{cite book|author=Frederick W. Mote|title=Imperial China 900-1800|url=https://books.google.com/?id=SQWW7QgUH4gC&amp;pg=PA256|year=2003|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01212-7|pages=256–7}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Flagicon image|Mn emp.jpg}} Mongol-dominated [[مغربی شیا]]
|style=&quot;text-align: center;&quot; |1205
|style=&quot;text-align: center;&quot; |1227
|style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1,500,000}}
|style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1,500,000}}
|1,500,000 killed in the [[نسل کشی]] after the conquest (Half&lt;ref&gt;{{cite book | chapter-url= https://books.google.com/books?id=NQ2_byGXWFUC&amp;pg=PA100&amp;dq=killed+half+the+mongolian+population&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjU4KrdwtbRAhUdS48KHYl7AJEQ6AEIGDAA#v=onepage&amp;q=killed%20half%20the%20mongolian%20population&amp;f=false | title=Chinggis Qan and the Conquest of Eurasia: A Biography |chapter=Doeke Eisma | page=100}}&lt;/ref&gt; the [[مغربی شیا]]&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kuhn |first1=Dieter |title=The Age of Confucian Rule: The Song Transformation of China |pages=50 |url=https://books.google.com/?id=FnCbDwAAQBAJ&amp;pg=PA50&amp;lpg=PA50&amp;dq=western+xia+three+million#v=onepage|isbn=978-0-674-06202-3 |date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bowman |first1=Rocco |title=Bounded Empires: Ecological and Geographic Implications in Sino- Tangut Relations, 960- 1127 |journal=The Undergraduate Historical Journal at UC Merced |date=2014 |volume=2 |pages=11 |url=https://escholarship.org/content/qt96h3q8fx/qt96h3q8fx.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=McGrath |first1=Michael C |title=Frustrated Empires: The Song-Tangut Xia War of 1038–44 |publisher=In Wyatt |pages=153 |edition=150-190.}}&lt;/ref&gt; was exterminated)
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Cambodian genocide]]{{Refn|group=N|name=NCambodia|The '''Cambodian genocide''' was carried out by the [[Khmer Rouge rule of Cambodia|Khmer Rouge]] led by [[Pol Pot]]{{R|Frey2009}} who, planning to create a form of [[agrarian socialism]] founded on an extremist ideology coupled with ethnic hostility, forced the urban population to relocate savagely to the countryside, among torture, mass executions, [[forced labor]], and starvation.&lt;br /&gt;{{R|YaleUniv}}{{R|Terry2002}}{{R|Heuveline2001}} The genocide ended in 1979 with the [[Vietnamese invasion of Cambodia|Cambodian invasion]] by the Vietnamese army.{{R|Mayersan2013}} Up to 20,000 mass graves, the infamous [[Killing Fields]], were uncovered,{{R|DeMello2013}} where at least 1,386,734 murdered victims found their final resting place.{{R|MapCambo}} On 7 August 2014, two top leaders, [[Nuon Chea]] and [[Khieu Samphan]], received life sentences for [[crimes against humanity]].{{R|CNN_Aug2014}}}}
|{{Flagicon image|Flag of Democratic Kampuchea.svg}} [[Democratic Kampuchea]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1975
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1979
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1386734}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.d.dccam.org/Projects/Maps/Mapping.htm|title=Documentation Center of Cambodia (DC-Cam)|website=www.d.dccam.org|access-date=2020-10-04|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818215719/http://www.d.dccam.org/Projects/Maps/Mapping.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gsp.yale.edu/|title=Welcome &amp;#124; Genocide Studies Program|website=gsp.yale.edu}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|3000000}}&lt;br /&gt;{{R|Heuveline2001}}{{R|Shawcross1985}}
|15–33% of total population of Cambodia killed{{R|Etcheson2005|Heuveline1998}} including:
99% of [[Vietnamese Cambodians|Cambodian Viets]] &lt;br /&gt;50% of [[Chinese Cambodian|Cambodian Chinese]] and [[Chams|Cham]]&lt;br /&gt;40% of Cambodian Lao and Thai &lt;br /&gt;25% of Urban [[Khmer people|Khmer]] &lt;br /&gt; 16% of Rural Khmer
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Kazakhstan famine of 1932–1933|Kazakh genocide]] during the [[Soviet famine of 1932–33]]{{Refn|group=N|name=NKazakh|
 '''[[نسل کشی]] of [[Kazakhs]]''' through artificial starvation by the USSR.}}&lt;br /&gt;
|{{پرچم|Soviet Union|1924}} ({{Flagicon image|Kazak 1920.jpg}} [[قازق خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]])
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1931
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1933
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1300000}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Snyder|first=Timothy|title=Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin|publisher=Hachette UK|year=2012|isbn=978-0-465-03297-6|page=[https://archive.org/details/deadlyinnocentsp0000gard/page/90 90]|url=https://archive.org/details/deadlyinnocentsp0000gard/page/90}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1750000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Getty and Manning&quot;&gt;{{cite book|title=Stalinist Terror: New Perspectives|editor=John Arch Getty, Roberta Thompson Manning|publisher=Cambridge University Press|year=1993|isbn=978-0-521-44670-9|page=265}}&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|12}}Some historians conclude that 42% of the entire [[Kazakhs|Kazakh]] population died in the famine.&lt;ref name=&quot;Getty and Manning&quot; /&gt; The two Soviet census show that the number of the Kazakhs in Kazakhstan dropped from 3,637,612 in 1926 to 2,181,520 in 1937.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Central Asia on Display: Proceedings of the VIIth Conference of the European Society for Central Asian Studies|author=European Society for Central Asian Studies|editor=Gabriele Rasuly-Paleczek, Julia Katschnig|publisher=LIT Verlag Münster|year=2004|isbn=978-3-8258-8309-6|page=236}}&lt;/ref&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[1971 Genocide in Bangladesh|Genocide in Bangladesh]]{{Refn|group=N|name=Bangla|'''Genocide in Bangladesh'''. Massacres, killings, rape, arson and systematic elimination of religious minorities (particularly Hindus), political dissidents and the members of the liberation forces of Bangladesh were conducted by the [[پاک فوج]] with support from paramilitary militias—the [[مشرقی پاکستان]], Al-Badr and Al-Shams—formed by the radical Islamist [[جماعت اسلامی بنگلہ دیش]] party.{{R|RahmanRep0}}}} by Pakistan &lt;br /&gt;
|{{Flagicon image|Flag of Pakistan.svg}} [[مشرقی پاکستان]] (territories of present-day {{پرچم|Bangladesh}})
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | 1971
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|300,000}} &lt;br /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Dummett|first=Mark|date=2011-12-16|title=How one newspaper report changed world history|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-16207201|access-date=2020-08-04}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|3000000}} &lt;br /&gt;{{R|BBC0310|BDdeathcount}}
|{{Ntsh|3}}2%&lt;ref name=&quot;prokid&quot; /&gt; to 4%&lt;ref name=&quot;bangarch&quot;&gt;Quoting from {{cite web |title=Bangladesh Genocide Archive |url=http://www.genocidebangladesh.org |access-date=2016-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308004522/http://www.genocidebangladesh.org/ |archive-date=2010-03-08 |url-status=dead}}:{{Better source|date=September 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | author = R.J. Rummel| title = Death By Government | page = 331 |isbn = 1-56000-927-6 |publisher = Routledge | quote = The human death toll over only 267 days was incredible. Just to give for five out of the eighteen districts some incomplete statistics published in Bangladesh newspapers or by an Inquiry Committee, the Pakistani army killed 100,000 Bengalis in Dacca, 150,000 in Khulna, 75,000 in Jessore, 95,000 in Comilla, and 100,000 in Chittagong. For eighteen districts the total is 1,247,000 killed. This was an incomplete toll, and to this day no one really knows the final toll. Some estimates of the democide (i.e. Rummel's 'death by government') are much lower—one is of 300,000 dead—but most range from 1 million to 3 million. … The Pakistani army and allied paramilitary groups killed about one out of every sixty-one people in Pakistan overall; one out of every twenty-five Bengalis, Hindus, and others in East Pakistan. If the rate of killing for all of Pakistan is annualized over the years the Yahya martial law regime was in power (March 1969 to December 1971), then this one regime was more lethal than that of the Soviet Union, China under the communists, or Japan under the military (even through World War II).| date = January 1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;1 in 25 is equal to 4% of Bangladesh's total population killed&lt;/ref&gt; Over 20% of [[بنگلہ دیش وچ ہندومت]] killed&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Koenraad Elst | title = Was There an Islamic &quot;Genocide of Hindus?&quot;| quote = 2 million deaths out of 9.5 million Hindus}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(Using 1 to 3&amp;nbsp;million deaths figures)
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[ارمنی قتل عام]] Մեծ Եղեռն (Medz Yeghern, &quot;Great Crime&quot;){{Refn|group=N|name=NArmenia|The '''extermination of the Armenians''', carried out by the [[نوجوانان ترک]], led to the coining of the word &quot;[[نسل کشی]]&quot;. It included massacres, forced deportations involving [[death marches]], mass starvation, and occurred concurrently with the Assyrian and Greek genocides. The State of Turkey [[Armenian Genocide denial|denies]] a genocide ever occurred.}}
|{{Flagicon image|Flag of the Ottoman Empire.svg}} [[سلطنت عثمانیہ]]&lt;br /&gt;(territories of present-day [[ترکی]], [[شام]] and [[عراق]])
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1915
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1922
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|700000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Family Politics: Domestic Life, Devastation and Survival, 1900-1950&quot;&gt;{{cite book|title=Family Politics: Domestic Life, Devastation and Survival, 1900–1950|url=https://archive.org/details/familypoliticsdo0000gins|last=Ginsborg |first=Paul |isbn=978-0-300-21105-4 |year=2014 |publisher=Yale University Press|page=[https://archive.org/details/familypoliticsdo0000gins/page/100 100]}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1800000}}&lt;br /&gt;{{R|RAdalian}}
| At least 50% of [[Armenians]] in Turkey killed&lt;ref name=&quot;Family Politics: Domestic Life, Devastation and Survival, 1900-1950&quot; /&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Indonesian genocide]]{{Refn|group=N|name=NPKI|&lt;ref&gt;{{cite book  | author = Robert Cribb | year = 2004 | url = https://books.google.com/?id=LoQo50YPzTUC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA133#v=onepage | title = The Indonesian Genocide of 1965–1966 | editor = [[Samuel Totten]]  | work = Teaching about Genocide: Approaches, and Resources | publisher = [[Information Age Publishing]] | pages = 133–143 | isbn = 1-59311-074-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Melvin&gt;{{cite journal |last1=Melvin |first1=Jess |year=2017 |title=Mechanics of Mass Murder: A Case for Understanding the Indonesian Killings as Genocide |journal=[[Journal of Genocide Research]] |volume=19 |issue=4 |pages=487–511 |doi=10.1080/14623528.2017.1393942 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Robinson2018&quot; /&gt;{{Rp|4}} '''Indonesian Communist Purge''', '''Indonesian politicide''',&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Roosa |first1=John |title=The 1965–66 Politicide in Indonesia: Toward Knowing Who Did What to Whom and Why |url=http://aparc.fsi.stanford.edu/southeastasia/events/1965-66-politicide-indonesia-toward-knowing-who-did-what-whom-and-why |website=Stanford |access-date=2020-10-04 |archive-date=2018-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214002350/https://aparc.fsi.stanford.edu/southeastasia/events/1965-66-politicide-indonesia-toward-knowing-who-did-what-whom-and-why |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Indonesian Politicide of 1965–66: How Could it Have Happened? |url=https://www.maastrichtuniversity.nl/events/indonesian-politicide-1965-66-how-could-it-have-happened |publisher=Maastricht University}}&lt;/ref&gt; (or the '''1965 Tragedy''') were large-scale killings and [[civil unrest]] that occurred in [[انڈونیشیا]] over several months, targeting communist sympathizers, [[Chinese Indonesians|ethnic Chinese]] and alleged leftists, often at the instigation of the armed forces and government. It began as an [[anti-communist]] [[purge]] following a controversial attempted ''[[مسلح بغاوت]]'' by the [[30 September Movement]] in Indonesia. The most widely published estimates were that 500,000 to more than one million people were killed,&lt;ref name=&quot;Robinson2018&quot;&gt;{{cite book |last=Robinson |first=Geoffrey B. |date=2018 |title=The Killing Season: A History of the Indonesian Massacres, 1965–66 |url=https://press.princeton.edu/titles/11135.html |location= |publisher=[[مطبع یونیورسٹی پرنسٹن]] |page= |isbn=978-1-4008-8886-3 |author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=jesme&gt;{{cite book |last=Melvin |first=Jess |date=2018 |title=The Army and the Indonesian Genocide: Mechanics of Mass Murder |url=https://www.routledge.com/The-Army-and-the-Indonesian-Genocide-Mechanics-of-Mass-Murder/Melvin/p/book/9781138574694 |location= |publisher=[[روٹلیج]] |page=1 |isbn=978-1-138-57469-4 |author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Blumenthal80&quot;&gt;{{cite book | author =  Mark Aarons | year = 2007 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=dg0hWswKgTIC&amp;lpg=PA80&amp;pg=PA69#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title = Justice Betrayed: Post-1945 Responses to Genocide | editor1 = David A. Blumenthal | editor2 = Timothy L. H. McCormack | layurl= http://www.brill.com/legacy-nuremberg-civilising-influence-or-institutionalised-vengeance | work = The Legacy of Nuremberg: Civilising Influence or Institutionalised Vengeance? | chapter = International Humanitarian Law  | publisher =  [[Martinus Nijhoff Publishers]] | isbn = 978-9004156913 | page =  80}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;indoholo&quot;&gt;{{cite journal | url = http://time.com/4055185/indonesia-anticommunist-massacre-holocaust-killings-1965 | title = The Memory of Savage Anticommunist Killings Still Haunts Indonesia, 50 Years On | journal = Time | first = YENNI | last = KWOK | date = 2015-09-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201002194804/https://time.com/4055185/indonesia-anticommunist-massacre-holocaust-killings-1965/ |date=2020-10-02 }}&lt;/ref&gt; with some more recent estimates going as high as two to three million.&lt;ref name=&quot;Indonesia's killing fields&quot;&gt;{{cite news | url = http://www.aljazeera.com/programmes/101east/2012/12/2012121874846805636.html | title = Indonesia's killing fields | work = [[الجزیرہ]] | date = 2012-12-21 | accessdate = 2016-01-24 | archivedate = 2015-02-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150214005113/http://www.aljazeera.com/programmes/101east/2012/12/2012121874846805636.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Gellat&gt;{{cite book |last1=Gellately |first1=Robert |author-link1=Robert Gellately |last2=Kiernan |first2=Ben | author-link2 = Ben Kiernan |date=July 2003 | title = The Specter of Genocide: Mass Murder in Historical Perspective | url = http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-regional-history/specter-genocide-mass-murder-historical-perspective |location= |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=[https://books.google.com/books?id=k9Ro7b0tWz4C&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA290#v=onepage&amp;q&amp;f=false 290–291] |isbn=978-0-521-52750-7 |access-date=19 October 2015}}&lt;/ref&gt; The purge was a pivotal event in the [[Transition to the New Order|transition to the &quot;New Order&quot;]] and the elimination of the [[Communist Party of Indonesia|Indonesian Communist Party]] (PKI) as a political force, with impacts on the global [[سرد جنگ]].{{citation needed|date=May 2019}} The upheavals led to the fall of [[President of Indonesia|President]] [[Sukarno]] and the commencement of [[سہارتو]]'s three-decade [[authoritarian]] presidency.}}
|{{Flagicon image|Flag of Indonesia.svg}} [[انڈونیشیا]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1965
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1966
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|500000}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Robinson |first=Geoffrey B. |date=2018 |title=The Killing Season: A History of the Indonesian Massacres, 1965–66 |url=https://press.princeton.edu/titles/11135.html |location= |publisher=[[مطبع یونیورسٹی پرنسٹن]] |page=3 |isbn=978-1-4008-8886-3 |author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Blumenthal80&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;indoholo&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|3000000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Indonesia's killing fields&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gellat&quot; /&gt;
| Some scholars now argue that the Indonesian massacres constitute genocide by the legal definition.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Robinson|first=Geoffrey B.|date= 2018|title=The Killing Season: A History of the Indonesian Massacres, 1965–66|url=https://press.princeton.edu/titles/11135.html|location= |publisher=[[مطبع یونیورسٹی پرنسٹن]] |page=4 |isbn=978-1-4008-8886-3|quote=And while there is still no consensus on the matter, some scholars have described the Indonesian violence as genocide.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Melvin /&gt;&lt;ref name=&quot;jesme&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=McGregor |editor1-first=Katharine |editor1-link= |editor2-last=Melvin |editor2-first=Jess |editor2-link= |editor3-last=Pohlman |editor3-first=Annie |editor3-link= |date=2018 |title=The Indonesian Genocide of 1965: Causes, Dynamics and Legacies (Palgrave Studies in the History of Genocide) |url=https://www.palgrave.com/de/book/9783319714547 |location= |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-3-319-71454-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kwok |first=Yenni |date=20 July 2016 |title=Indonesia's Mass Killings of 1965 Were Crimes Against Humanity, International Judges Say |url=http://time.com/4414438/indonesia-crimes-against-humanity-1965/ |work=[[ٹائم (رسالہ)]] |access-date=25 December 2018 |quote=The tribunal concludes that those acts were intended to annihilate a section of the population and could be categorized as genocide. |accessdate=4 October 2020 |archivedate=6 June 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606222750/http://time.com/4414438/indonesia-crimes-against-humanity-1965/ }}&lt;/ref&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[روانڈیائی نسل کشی]]{{Refn|group=N|name=NRwanda|Some 50 perpetrators of the '''Rwandan genocide''' have been found guilty by the [[International Criminal Tribunal for Rwanda]], but most others have not been charged due to lack of witness accounts. Another 120,000 were arrested by Rwanda; of these, 60,000 were tried and convicted in the [[Gacaca court]] system. Perpetrators who fled into Zaire ([[جمہوری جمہوریہ کانگو]]) were used as a justification when Rwanda and [[یوگنڈا]] invaded Zaire ([[First Congo War|First]] and [[Second Congo War]]). It is recognized by the international community as a genocide.}}
|{{Flagicon image|Flag of Rwanda (1961–2001).svg}} [[روانڈا]]
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | 1994
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|500000}}&lt;br /&gt;{{R}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1071000}}&lt;br /&gt;{{R|RwandaNews}}
|{{Ntsh|40}}70% of [[Tutsi]] in Rwanda killed and 30% of [[Twa]] in Rwanda killed&lt;br /&gt;20% of Rwanda's total population killed
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Greek genocide]] including the Pontic genocide{{Refn|group=N|name=NGreece|For the '''Greek genocide''' other sources give 500,000-1,200,000 casualties between [[Pontic Greeks|Pontic]], [[Cappadocian Greeks|Cappadocian]] and [[Ionia]]ns Greeks. The genocide, instigated by the Ottoman government, included massacres, forced deportations involving [[death marches]], summary expulsions, arbitrary executions, and destruction of [[یونانی راسخ الاعتقاد کلیسیا]] cultural, historical and religious monuments.}}
|{{Flagicon image|Flag of the Ottoman Empire.svg}} [[سلطنت عثمانیہ]]&lt;br /&gt;(territories of present-day [[ترکی]])
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1914
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1922
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|500000}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Bierstadt | first = Edward Hale |year = 1924 | title = The Great Betrayal; A Survey of the Near East Problem | location = New York |publisher = RM McBride &amp; Co.| page = 67 |isbn = 0-89241-650-5}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|900000}}&lt;br /&gt; {{Sfn|Jones |2010|p=166 |loc= An estimate of the Pontian Greek death toll at all stages of the anti-Christian genocide is about 350,000; for all the Greeks of the Ottoman realm taken together, the toll surely exceeded half a million, and may approach the 900,000 killed that a team of US researchers found in the early postwar period. Most surviving Greeks were expelled to Greece as part of the tumultuous 'population exchanges' that set the seal on a heavily 'Turkified' state.&quot;{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}}}}
|At least 25% of [[Ottoman Greeks|Greeks]] in Anatolia (Turkey) killed
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Zunghar genocide]] 准噶尔灭族 in the [[Zunghar Khanate]]{{Refn|group=N|name=NZunghar|'''Zunghar genocide'''. The [[مانچو قوم]] [[چی این لونگ]] of [[چنگ خاندان]] issued his orders for his [[Eight Banners|Manchu Bannermen]] to carry out the genocide and eradication of the Zunghar nation, ordering the massacre of all the Zunghar men and enslaving Zunghar women and children.{{R|Millward2007}} The Qianlong Emperor moved the remaining [[Zunghar]] people to the mainland and ordered the generals to kill all the men in [[بارکول قازاق خود مختار کاؤنٹی]] or [[Suzhou District|Suzhou]], and divided their wives and children to Qing soldiers.{{R|Sino1|Sino2}} The Qing soldiers who massacred the Zunghars were Manchu Bannermen and Khalkha Mongols. In an account of the war, Wei Yuan wrote that about 40% of the Zunghar households were killed by [[چیچک]], 20% fled to [[روس]] or the [[خانیت قازاق]], and 30% were killed by the army, leaving no [[yurt]] in an area of several thousands of [[لی]] except those of the surrendered.{{R|Zungar2}}{{R|Sino3}}{{R|Latti1950}} Clarke wrote 80%, or between 480,000 and 600,000 people, were killed between 1755 and 1758 in what &quot;amounted to the complete destruction of not only the Zunghar state but of the Zunghars as a people.&quot;{{R|Zungar2|Zungar1}} Historian [[Peter Perdue]] has shown that the decimation of the Dzungars was the result of an explicit policy of extermination launched by the Qianlong Emperor.{{R|Zungar2}} Although this &quot;deliberate use of massacre&quot; has been largely ignored by modern scholars,{{R|Zungar2}} Mark Levene, a historian whose recent research interests focus on genocide, has stated that the extermination of the Dzungars was &quot;arguably the eighteenth century genocide par excellence&quot;.{{R|Moses2008}}}}
|[[چنگ خاندان]] ([[Dzungaria]])
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1755
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1758
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|480000}}&lt;br /&gt;{{R|Zungar2}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|600000}}&lt;br /&gt;{{R|Zungar2}}
|{{Ntsh|80}}80% of 600,000 Zungharian [[Oirats]] killed
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[چیرکسی نسل کشی]]{{Refn|group=N|name=NCircassian|The '''Circassian genocide''' refers to the ethnic cleansing, massive annihilation, [[Forced migration|displacement]],&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://justicefornorthcaucasus.info/?p=1251662239 | title = Coverage of The tragedy public Thought (later half of the 19th century) |author =  Niko Javakhishvili | publisher = Tbilisi State University| date = 2012-12-20 | accessdate = 2015-06-01}}&lt;/ref&gt; destruction and [[ملک بدری]] of the &lt;nowiki/&gt;majority of the [[indigenous peoples|indigenous]] [[ادیگی قوم]] from historical [[چیرکاسیا]], which roughly encompassed the major part of the [[شمالی قفقاز]] and the northeast shore of the [[بحیرہ اسود]]. This occurred in the aftermath of the [[جنگ قفقاز]] in the last quarter of the 19th century.&lt;ref&gt;{{cite book| author = Galina Yemelianova | title = Islam nationalism and state in the Muslim Caucasus | date = April 2014 | page = 3 | isbn =}}&lt;/ref&gt; The displaced people moved primarily to the [[سلطنت عثمانیہ]].
Former [[صدر روس]] [[بورس یلسن]]'s May 1994 statement admitted that [[مجاہد آزادی]] to the [[tsarist]] forces was legitimate, but he did not recognize &quot;the guilt of the tsarist government for the [[نسل کشی]].&quot;&lt;ref name=RFE&gt;{{cite news| author =Paul Goble | url = http://www.rferl.org/content/article/1341730.html | title = Circassians demand Russian apology for 19th century genocide | work = [[Radio Free Europe]] | publisher = [[Radio Liberty]] | date = 2005-07-15 | volume = 8 | issue = 23}}&lt;/ref&gt; In 1997 and 1998, the leaders of [[کباردینو-بالکار جمہوریہ]] and of [[ادیگیا]] sent appeals to the [[Duma]] to reconsider the situation and to issue the needed apology; to date, there has been no response from [[ماسکو]]. In October 2006, the Adygeyan public organizations of Russia, [[ترکی]], Israel, [[اردن]], [[شام]], the United States, Belgium, Canada and Germany have sent the president of the [[یورپی پارلیمان]] a letter with the request to recognize the genocide against Adygean (Circassian) people.&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.unpo.org/article.php?id=5634| title = Circassia: Adygs Ask European Parliament to Recognize Genocide| work = unpo.org| accessdate = 2018-04-16| archive-date = 2007-09-27| archive-url = https://web.archive.org/web/20070927213916/http://www.unpo.org/article.php?id=5634| dead-url = yes}}&lt;/ref&gt;
On May 21, 2011, the [[Parliament of Georgia]] passed a resolution, stating that &quot;pre-planned&quot; mass killings of Circassians by Imperial Russia, accompanied by &quot;deliberate famine and epidemics&quot;, should be recognized as &quot;genocide&quot; and those deported during those events from their homeland, should be recognized as &quot;refugees&quot;. Georgia, which has [[Georgia–Russia relations|poor relations with Russia]], has made outreach efforts to North Caucasian ethnic groups since the 2008 [[روسی-جارجیائی جنگ]].&lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt; Following a [[Hidden Nations, Enduring Crimes conference|consultation with academics, human rights activists and Circassian diaspora groups]] and parliamentary discussions in Tbilisi in 2010 and 2011, Georgia became the first country to use the word &quot;genocide&quot; to refer to the events.&lt;ref name=&quot;nyt&quot;&gt;{{cite news| title = Georgia Says Russia Committed Genocide in 19th Century | url = https://www.nytimes.com/2011/05/21/world/europe/21georgia.html | work  = [[نیو یارک ٹائمز]] | date=  May 21, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2012/08/09/f-sochi-olympics-russia-circassians.html|title=Russia's Sochi Olympics awakens Circassian anger|first=Amber|last=Hildebrandt|publisher=[[CBC News]]|date=2012-08-14|accessdate=2012-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title = Georgia Recognizes 'Circassian Genocide'  | url = http://civil.ge/eng/article.php?id=23472  | archive-url = https://web.archive.org/web/20120918012511/http://civil.ge/eng/article.php?id=23472  | url-status = dead  | archive-date = 2012-09-18  |accessdate=2012-09-18 | work = [[Civil Georgia]] | date = 2011-05-20}}&lt;/ref&gt; On 20 May 2011 the parliament of the Republic of Georgia declared in its resolution&lt;ref name=len&gt;{{cite news| url = http://lenta.ru/news/2011/05/20/cherkesy | title = Грузия признала геноцид черкесов в царской России // Сайт &quot;Лента.Ру&quot; | language =ru |work = lenta.ru |date =2011-05-20}}&lt;/ref&gt; that the mass annihilation of the Cherkess (Adyghe) people during the Russian-Caucasian war and thereafter constituted [[نسل کشی]] as defined in the Hague Convention of 1907 and the UN Convention of 1948.
}}
|{{Flagicon image|Circassian flag.svg}} [[چیرکاسیا]], [[قفقاز]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1864
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1867
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|400000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Euromaiden&quot;&gt;{{cite web|title=Russians won't admit expulsion of Circassians was genocide — but Ukrainians should|url=http://euromaidanpress.com/2016/05/21/russians-wont-admit-expulsion-of-circassians-was-genocide-but-ukrainians-should/#arvlbdata|website=Euromaiden Press|date=2016-05-21}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1500000}}&lt;br /&gt;.&lt;ref name=&quot;Shenfield&quot;&gt;{{cite book | author = Shenfield, Stephen D. | date = 1999 | title = The Circassians: A Forgotten Genocide | editor = Levine, Mark D | editor2 = Penny Roberts | work = Massacres in History | page = 154 | quote = The number who died in the Circassian catastrophe of the 1860s could hardly, therefore, be less than one million, and may well have been closer to one-and-a-half million | isbn =}}&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|45}}90% to 97% of total [[ادیگی قوم]] population perished or deported by the Russian forces.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS104971+22-May-2009+PRN20090522|title=145th Anniversary of the Circassian Genocide and the Sochi Olympics Issue|date=May 22, 2009|work=Reuters|accessdate=November 28, 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120702174523/https://www.reuters.com/article/2009/05/22/idUS104971%2B22-May-2009%2BPRN20090522|archivedate=July 2, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/05/21/world/europe/21georgia.html|title=Georgia Says Russia Committed Genocide in 19th Century|author=Ellen Barry|date=May 20, 2011|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Richmond&quot;&gt;{{cite book | last = Richmond | first = Walter | title = The Circassian Genocide| page = 132 | quote = If we assume that Berzhe's middle figure of 50,000 was close to the number who survived to settle in the lowlands, then between 95 percent and 97 percent of all Circassians were killed outright, died during Evdokimov's campaign, or were deported.}}&lt;/ref&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[The Holocaust in the Independent State of Croatia|Genocide by the Ustaše]] including the [[Persecution of Serbs in the Independent State of Croatia|Serbian genocide]]{{Refn|group=N|name=Ustase|'''Genocide by the Ustaše''' including the '''Serbian Genocide'''. The government of the Independent State of Croatia murdered Serbs, Jews, Romani, and some dissident Croats and Bosniaks inside its borders, many in concentration camps, most notably [[Jasenovac concentration camp|Jasenovac camp]]. [[Ante Pavelić]], the leader of the [[Ustaše]], enacted racial laws similar to those of Nazi Germany, declaring Jews, Romani, and Serbs &quot;enemies of the people of Croatia&quot;. He escaped to [[ہسپانیہ]] after the war with the assistance of the [[کاتھولک کلیسیا]] and fatally injured there some years later in an assassination attempt.{{R|Fischer2007}}}}
|{{Flagicon image|Flag of Croatia (1941–1945).svg}} [[Independent State of Croatia]] (territories of present-day [[کرویئشا]], [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] and [[سریم ضلع]])
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1941
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1945
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|320000}}&lt;br /&gt;{{R|Exclude|AxisYugo}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|600000}}&lt;br /&gt;{{R|Exclude|AxisYugo|OtherSources}}
|{{Ntsh|19}}13% to 21% of the [[Serbians|Serbian]] population within the [[Independent State of Croatia|NDH]] was killed.&lt;ref name=prokid&gt;{{cite web | url = https://passiontounderstand.blogspot.com/2011/02/genocides-from-1915-to-2006.html?m=1 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190414160920/https://passiontounderstand.blogspot.com/2011/02/genocides-from-1915-to-2006.html?m=1 | url-status = dead | archive-date = 2019-04-14 | title = GENOCIDES from 1915 to 2006}}&lt;/ref&gt;
|-
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Pacification of Algeria]]{{Refn|group=N|name=NAlgeria|Over the course of the [[French conquest of Algeria]] (especially the '''Pacification of Algeria''') there where a series of '''demographic catastrophes in Algeria''' due to a variety of factors. The demographic crisis was such that, in a more than 300 page demographic study, Dr. René Ricoux, head of demographic and medical statistics at the statistical office of the General Government of Algeria, foresaw the simple disappearance of Algerian &quot;natives as a whole.&quot;&lt;ref name=&quot;Masson&quot;&gt;{{cite book | title = The figurative demography of Algeria | location = Paris | publisher = Masson | year = 1880}}&lt;/ref&gt; Algerian demographic change can be divided into three phases: an almost constant decline during the conquest period, up until its most heavy drop from an estimated 2.7 million in 1861 to a brutal fall to 2.1 million in 1871, and finally moving into a gradual arising&lt;ref name=&quot;Kateb&quot;&gt;{{cite book | first = Kamel | last = Kateb | title = Europeans Indigenes&quot; and Jews in Algeria (1830–1962) | location = Paris |publisher = Ined / Puf | date = 2001}}&lt;/ref&gt; to a level of three million inhabitants by 1890. Causes range from a series of famines, diseases, emigration;&lt;ref name=&quot;Taithe&quot;&gt;{{cite journal |trans-title = The 1866–1868 Famine in Algeria: Construction and Media Coverage Of a Disaster |url =  https://journals.openedition.org/rh19/4051 | title = La famine de 1866–1868 : anatomie d'une catastrophe et construction médiatique d'un événement |journal = Revue d'Histoire du Xixe Siècle. Société d'Histoire de la Révolution de 1848 et des Révolutions du Xixe Siècle |issue = 41 | pages = 113–127 | author = Bertrand Taithe|doi = 10.4000/rh19.4051 |date = 2010-12-15}}&lt;/ref&gt; to the violent methods used by the French army during their [[Pacification of Algeria]] which [[ترکی]]&lt;ref name=genoci2&gt;{{cite news|last1=Chrisafis|first1=Angelique|title=Turkey accuses France of genocide in Algeria|url=https://www.theguardian.com/world/2011/dec/23/turkey-accuses-france-genocide-algeria|agency=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=genoci3&gt;{{cite news|title=Turkey accuses France of genocide in colonial Algeria|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-16314373|agency=BBC News}}&lt;/ref&gt; and some historians&lt;ref name=genoci1&gt;{{cite book|last1=Kiernan|first1=Ben|title=Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur|page=374|url=https://books.google.com/?id=XR91bs70jukC&amp;q=374#v=snippet&amp;q=374&amp;f=false|isbn=978-0-300-10098-3|year=2007}}&lt;/ref&gt; argue to constitute acts of [[نسل کشی]]; however, other sources contest this.&lt;ref name=notgeno&gt;{{Cite web|url=https://www.scienceshumaines.com/pour-en-finir-avec-la-repentance-coloniale_fr_15086.html|title=Pour en finir avec la repentance coloniale|first=Nicolas|last=Journet|website=Sciences Humaines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=contest1&gt;{{cite web | title = To put an end to colonial repentance | url =  https://www.herodote.net/Le_passe_colonial_revisite-article-169.php}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg}} [[فرانسیسی الجزائر]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
1830
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
1871
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
{{Number table sorting|300000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=Abder&gt;{{cite book | date = 2014 | last2 = Abderahman | first2 = Bouchène | first = Jean-Pierre | last = Peyroulou  | first3 = Ouanassa Siari | last3 = Tengour  | first4 = Sylvie | last4 = Thenault | title = Histoire de l'Algérie à la période coloniale, 1830–1962 | trans-title = History of Algeria during the colonial period, from 1830 to 1962 | url = https://books.google.com/?id=wATMAgAAQBAJ&amp;pg=PT73&amp;dq=famine+algérie+300,000#v=onepage | isbn = 9782707182319}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
{{Number table sorting|1000000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=ki&gt;{{cite book | last = Kiernan | first =Ben | title= Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur | pages = 364–365 |url= https://books.google.com/?id=XR91bs70jukC&amp;q=374#v=snippet&amp;q=374&amp;f=false|isbn=978-0-300-10098-3|year=2007}}&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|15}}10%&lt;ref name=tenper&gt;{{cite book | first = Jean-Baptiste  | last = Rivoire | title= The crime of Tibhirine: Revelations about those responsible  | url =  https://books.google.com/?id=M77_DtT7LBsC&amp;pg=PT27&amp;dq=conquete+algérie+200,000+morts#v=onepage| isbn = 9782707170729 | date = 2011-12-08}}&lt;/ref&gt; to 1/3&lt;ref name=thirki&gt;{{cite book | title = Colonize Exterminate. On War and the Colonial State | location = Paris, Fayard | date = 2005}} See also {{cite book | author =  Benjamin Claude Brower | title = A Desert named Peace. The Violence of France's Empire in the Algerian Sahara, 1844–1902 | location = New York | publisher = Columbia University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ki&quot; /&gt; of Algeria's population died during the period
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|-
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|Genocide of Nestorian christians ([[کلیسیائے مشرق]]) by [[امیر تیمور]]
|{{Flagicon image|Timurid.svg}} Timurid-controlled [[مشرق وسطی]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
1370
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
1405
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
{{Number table sorting|Tens of thousands}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
{{Number table sorting|Hundreds of thousands}}
|Tamerlane's rule was characterized by numerous massacres, including against other Muslims, but the only community he systematically targeted for elimination was the local Christians.
|-
|[[Genocide of indigenous peoples in Brazil]]{{Refn|group=N|name=Brazi|The process that has been described as the '''genocide of indigenous peoples in Brazil''' began with the [[Portuguese colonization of the Americas]], when [[پیڈرو ایلواریس کیبرل]] made landfall in what is now the country of Brazil in 1500. This started the process that led to the depopulation of the [[indigenous peoples in Brazil]], because of disease and violent treatment by European settlers, and their gradual replacement with colonists from Europe and Africa. Over eighty indigenous tribes were destroyed between 1900 and 1957, and the overall indigenous population declined by over eighty percent, from over one million to around two hundred thousand. The [[آئین]] recognises indigenous peoples' right to pursue their traditional ways of life and to the permanent and exclusive possession of their &quot;traditional lands&quot;, which are demarcated as [[Indigenous territory (Brazil)|Indigenous Territories]].&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite book | title= Federal Constitution of Brazil | chapter-url = http://www.v-brazil.com/government/laws/titleVIII.html |chapter = VII |volume =Article 231}}&lt;/ref&gt; In practice, however, Brazil's indigenous people still face a number of external threats and challenges to their continued existence and cultural heritage.&lt;ref name=&quot;US DoS&quot;&gt;{{cite web|title=2008 Human Rights Report: Brazil|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/wha/119150.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226174902/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/wha/119150.htm|url-status=dead|archive-date=26 February 2009|publisher=United States Department of State: Bureau for Democracy, Human Rights and Labor|accessdate=24 March 2011|date=25 February 2009}}&lt;/ref&gt; The process of demarcation is slow—often involving protracted legal battles—and [[Fundação Nacional do Índio|FUNAI]] do not have sufficient resources to enforce the legal protection on indigenous land.&lt;ref name=&quot;ISA Intro&quot;&gt;{{cite web|title=Indigenous Lands{{Spaced ndash}} Introduction{{Spaced ndash}} About Lands|url=http://pib.socioambiental.org/en/c/terras-indigenas/introducao/o-que-sao-terras-indigenas|work=Povos Indígenas no Brasil|publisher=Instituo Socioambiental (ISA)|accessdate=24 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110127162647/http://pib.socioambiental.org/en/c/terras-indigenas/introducao/o-que-sao-terras-indigenas|archive-date=27 January 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;US DoS&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Borges|first=Beto|last2=Combrisson|first2=Gilles|title=Indigenous Rights in Brazil: Stagnation to Political Impasse|url=http://saiic.nativeweb.org/brazil.html|publisher=South and Meso American Indian Rights Center|accessdate=24 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Schwartzman|first=Stephan|last2=Valéria Araújo|first2=Ana|last3=Pankararú|first3=Paulo|title=Brazil: The Legal Battle Over Indigenous Land Rights|journal=NACLA Report on the Americas|year=1996|volume=29|issue=5|pages=36–43|url=https://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=95702149|accessdate=24 March 2011|doi=10.1080/10714839.1996.11725759}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420055859/http://www.questia.com/PM.qst?a=o |date=20 April 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Brazilian Indians 'win land case'|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/7774895.stm|accessdate=24 March 2011|newspaper=BBC News|date=11 December 2008}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of Brazil.svg}} [[برازیل]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
1900
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
1985
| style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Number table sorting|235000}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;[[Rudolph Rummel]] estimates the following Indian deaths:{{where|date=October 2019}}
* Under republic (1900–30): 50,000 democides
* Under Vargas (1930–45): 60,000
* Under Dutra/Vargas (1945–64): 50,000
* Under military (1964–85): 75,000

TOTAL: 235,000&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Number table sorting|800000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=Brazdi&gt;{{cite book | author = Robert Hitchcock  | author2 = Tara Twedt  | quote =  Indian population of Brazil declined from 1.0M to 0.2M between 1900 and 1957, a net loss of 800,000  | title =  Century of Genocide  | editor =  Samuel Totten  | year =  1997 | isbn =0-415-99085-8}}&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|80}}87 out of 230 Brazilian tribes went extinct during the period&lt;ref name=&quot;Darcy&quot;&gt;{{cite book|last=Ribeiro | first = Darcy | title = Indigenous Cultures and Languages in Brazil | work = in Indians of Brazil in the Twentieth Century | editor = Janice Hopper | year = 196 | quote = 87 Indian tribes in Brazil went extinct between 1900 and 1957 (Out of an original 230)}}&lt;/ref&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Albigensian Crusade]]&lt;br /&gt;(Cathar genocide){{Refn|group=N|name=Ncathar|The '''Albigensian Crusade''' was a 20-year military campaign initiated by [[Pope Innocent III]] to eliminate [[Catharism]], a [[مسیحیت]] sect, in [[لانگویڈوک]], in southern [[فرانس]]. The [[کاتھولک کلیسیا]] considered them [[بدعت]] and ordered that they should be completely eradicated. [[Raphael Lemkin]] referred to the Albigensian Crusade as &quot;one of the most conclusive cases of genocide in religious history&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lemkin|first=Raphael|editor-last=Jacobs|editor-first=Steven Leonard|date=2012|title=Lemkin on Genocide|url=https://books.google.com/?id=Z9pkney_zw8C&amp;pg=PA71|location=Lanham, Maryland|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-0-7391-4526-5|author-link=Raphael Lemkin|page=71}}&lt;/ref&gt; Kurt Jonassohn and Karin Solveig Björnson describe it as &quot;the first ideological genocide.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Jonassohn|first1=Kurt|last2=Björnson|first2=Karin Solveig|date=1998|title=Genocide and Gross Human Rights Violations: In Comparative Perspective|url=https://books.google.com/?id=jIxCUXI38zcC&amp;pg=PA50|location=Piscataway, New Jersey|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-2445-3|page=50}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of France (XII-XIII).svg}} [[لانگویڈوک]], [[قرون وسطی وچ فرانس]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1209
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1229
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|200,000}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Tatz|first1=Colin Martin|author-link1=Colin Tatz|last2=Higgins|first2=Winton|date=2016|title=The Magnitude of Genocide|url=https://books.google.com/?id=N1WaCwAAQBAJ&amp;pg=PA214|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-4408-3161-4|page=214}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1,000,000}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Robertson|first=John M.|date=1902|title=A Short History of Christianity|url=https://books.google.com/?id=bAQ_AAAAIAAJ|location=London, UK|publisher=Watts &amp; Co.|page=254}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Assyrian genocide]] ܣܝܦܐ (Seyfo, &quot;Sword&quot;){{Refn|group=N|name=NAssyria|The '''Assyrian genocide''' is commonly known as &quot;Seyfo&quot; (which means sword in Assyrian). It occurred concurrently with the Armenian and Greek genocides.}}
|{{Flagicon image|Flag of the Ottoman Empire.svg}} [[سلطنت عثمانیہ]]
territories of present-day [[ترکی]], [[شام]] and [[عراق]])
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1915
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1923
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|200,000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;travis&quot;&gt;{{cite book|last=Travis | first = Hannibal | title = Native Christians Massacred': The Ottoman Genocide of the Assyrians During World War I | work = Genocide Studies and Prevention | volume  = 1 | issue =3 | date = December 2006 | pages = 327–371}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|750000}}&lt;br /&gt;{{R|LookLex}}
|{{Ntsh|75}}
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Cromwellian conquest of Ireland|Irish genocide]]{{Refn|group=N|name=Irish|The '''Cromwellian conquest of Ireland''' or '''Cromwellian war in Ireland''' (1649–53) refers to the conquest of [[جزیرہ آئرلینڈ]] by the forces of the [[English Parliament]], led by [[اولیور کرامویل]], during the [[Wars of the Three Kingdoms]]. Cromwell invaded Ireland with his [[New Model Army]] on behalf of [[انگلستان]]'s [[Rump Parliament]] in August 1649. Following the [[Irish Rebellion of 1641]], most of Ireland came under the control of the [[Confederate Ireland|Irish Catholic Confederation]]. In early 1649, the Confederates allied with the English [[Cavalier|Royalists]], who had been defeated by the [[Roundhead|Parliamentarians]] in the [[انگریزی خانہ جنگی]]. By May 1652, Cromwell's Parliamentarian army had defeated the Confederate and Royalist coalition in Ireland and occupied the country—bringing to an end the [[Irish Confederate Wars]] (or Eleven Years' War). However, [[گوریلا جنگ]] continued for a further year. Cromwell passed a series of [[Penal Laws (Ireland)|Penal Laws]] against [[کاتھولک کلیسیا]] (the vast majority of the population) and [[Act for the Settlement of Ireland 1652|confiscated large amounts of their land]]. During the [[Interregnum (England)|Interregnum]] (1651–1660), this policy was enhanced with the passing of the [[Act for the Settlement of Ireland 1652|Act of Settlement of Ireland]] in 1652. Its goal was a further transfer of land from Irish to English hands.{{citation needed|date=May 2019}} The immediate war aims and the longer term policies of the English Parliamentarians resulted in an attempt by the English to transfer the native population to the western fringes to make way for Protestant settlers. This policy was reflected in a phrase attributed to Cromwell: &quot;To Hell or to Connaught&quot; and has been described by historians as genocide.&lt;ref name=&quot;near-genocidal&quot;&gt;genocidal or near-genocidal:
* {{cite book|editor=Albert Breton|booktitle=Nationalism and Rationality|url=https://books.google.com/?id=slwrBIPU7W8C|date=24 November 1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-48098-7|title=Regulating nations and ethnic communities |first1=Brendam |last1=O'Leary |first2=John |last2=McGarry |page=248 |quote=&quot;Oliver Cromwell offered the Irish Catholics a choice between genocide and forced mass population transfer. They could go 'To Hell or to Connaught!'&quot;}}
* {{cite book|author=Tim Pat Coogan|title=The Troubles: Ireland's Ordeal and the Search for Peace|url=https://books.google.com/?id=33sWKhmPl3UC|date=5 January 2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-312-29418-2|page=6 |quote=The massacres by Catholics of Protestants, which occurred in the religious wars of the 1640s, were magnified for propagandist purposes to justify Cromwell's subsequent genocide.}}
* {{cite book|author=Peter Berresford Ellis|title=Eyewitness to Irish History|url=https://books.google.com/?id=oVaUkHKOyLAC|date=9 February 2007|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-0-470-05312-6}} &quot;It was to be the justification for Cromwell's genocidal campaign and settlement.&quot;
* {{Harvard citation no brackets|Levene|2005}} &quot;[The Act of Settlement of Ireland], and the parliamentary legislation which succeeded it the following year, is the nearest thing on paper in the English, and more broadly British, domestic record, to a programme of state-sanctioned and systematic ethnic cleansing of another people. The fact that it did not include 'total' genocide in its remit, or that it failed to put into practice the vast majority of its proposed expulsions, ultimately, however, says less about the lethal determination of its makers and more about the political, structural and financial weakness of the early modern English state.&quot;&lt;/ref&gt;
The [[عبرانی بائبل]] account of [[یوشع بن نون]] and the [[Battle of Jericho]] was used by [[اولیور کرامویل]] to justify [[نسل کشی]] against Catholics.&lt;ref name=&quot;chirot&quot;&gt;{{Cite book |title=Why Some Wars Become Genocidal and Others Don't |author=Daniel Chirot |publisher=Jackson School of International Studies, University of Washington |url=http://jsis.artsci.washington.edu/jsis/Chirot-War.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080817014618/http://jsis.artsci.washington.edu/jsis/Chirot-War.pdf |archivedate=August 17, 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080817014618/http://jsis.artsci.washington.edu/jsis/Chirot-War.pdf |date=August 17, 2008 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|3}}&lt;ref&gt;{{cite book|page=337|url=https://books.google.com/?id=Rqd1zRZp-kMC&amp;pg=RA1-PA337&amp;lpg=RA1-PA337&amp;dq=oliver+cromwell+joshua+ireland#v=onepage|title=The Bible: Authorized King James Version with Apocrypha|author1=Robert Carrol|author2=Stephen Prickett|publisher=Oxford University Press|year=1997|isbn=978-0-19-283525-3}}&lt;/ref&gt;
}}
|{{Flagicon image|Flag of The Commonwealth.svg}} [[جزیرہ آئرلینڈ]], [[انگلستان د‏‏ی دولت مشترکہ]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1649
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1653
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|200000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=sioch&gt;{{cite news | author =Mícheál Ó Siochrú | work = RTÉ ONE | title = Cromwell in Ireland Part 2 | date = 2008-09-16}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|618000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=kenyon98&gt;{{Harvard citation no brackets|Kenyon|Ohlmeyer|1998|p=278}}. Scott Wheeler, Cromwell in Ireland.&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|30}}20–40% of the population of Ireland perished during the Cromwellian conquest&lt;ref name=sioch /&gt;&lt;ref name=kenyon98 /&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Wei–Jie war|Wu Hu genocide]]{{Refn|group=N|name=Wuhu|When he heard of the Jie revolt against him, Ran Min issued his famous '''&quot;[[نسل کشی]]&quot;, in which he called on the Chinese to kill all the Wu Hu'''. The Wu Hu had conquered Ran Wei half a century earlier. The effect of Ran Min's order was immense; some 200,000 Jie were killed in Yecheng (the Wei capital) in a few days, and brutal fighting broke out between Chinese and Wu Hu throughout North China.{{Sfn| Li and Zheng | 2003 | pp=402}} {{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}}}}
|[[شمالی تے جنوبی چین]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 350
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 351
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|200000}}&lt;br /&gt;{{Sfn| Li and Zheng | 2003 | pp=402{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}}}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|200000}}
|{{Ntsh|25}}
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Massacres of Hutus during the First Congo War]]{{Refn|group=N|name=Hutus|During the [[First Congo War]], troops of the Rwanda-backed [[Alliance des Forces Démocratiques pour la Libération du Congo-Zaïre]] (AFDL) attacked refugee camps in Eastern DRC, home to 527,000 and 718,000 Hutu refugees in South-Kivu and North-Kivu respectively.&lt;ref name=&quot;mapping&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/CD/DRC_MAPPING_REPORT_FINAL_EN.pdf|title=Report of the Mapping Exercise Documenting the Most Serious Violations of Human Rights and International Humanitarian Law Committed Within the Territory of the Democratic Republic of the Congo Between March 1993 and June 2003|last=|first=|date=2010|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|issue=|doi=|volume=|pmid=|access-date=}}&lt;/ref&gt; Elements of the AFDL and, more so, of the Rwandan Patriotic Army (RPA) systematically shelled numerous camps and committed massacres with light weapons. These early attacks cost the lives of 6,800-8,000 refugees and forced the repatriation of 500,000 – 700,000 refugees back to Rwanda.&lt;ref name=&quot;ezemet&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ezimet |first1=Kisangani |title=The Massacre of Refugees in Congo: A Case of UN Peacekeeping Failure and International Law |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-african-studies_2000-06_38_2/page/163 |journal=The Journal of Modern African Studies |date=2000 |volume=38 |issue=2 |pages=163–202 |publisher=Cambridge University Press|jstor=161648 |doi=10.1017/S0022278X0000330X}}&lt;/ref&gt;
As survivors fled westward of the DRC, the AFDL units hunted them down and attacked their makeshift camps, killing thousands more.&lt;ref name=&quot;reyntjens2009&quot;&gt;{{cite book |last1=Reyntjens |first1=Filip |title=The Great African War : Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 |date=2009 |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/CD/DRC_MAPPING_REPORT_FINAL_EN.pdf |publisher=Cambridge University Press |location=New York}}&lt;/ref&gt; These attacks and killings continued to intensify as refugees moved westward as far as 1,800&amp;nbsp;km away. The report of the [[اقوام متحدہ]] Joint Commission reported 134 sites where such atrocities were committed. On 8 July 1997, the acting UN High Commissioner for Human Rights stated that &quot;about 200,000 Hutu refugees could well have been massacred&quot;.&lt;ref name=&quot;reyntjens2009&quot; /&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of Zaire.svg}} [[زائر]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1996
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1997
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 200,000&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;reyntjens2009&quot;&gt;{{cite book |last1=Reyntjens |first1=Filip |title=The Great African War : Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 |date=2009 |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/CD/DRC_MAPPING_REPORT_FINAL_EN.pdf |publisher=Cambridge University Press |location=New York}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 232,000&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;emizet&quot;&gt;{{cite journal |last1=F. Emizet |first1=Kisangani N. |title=The Massacre of Refugees in Congo: A Case of UN Peacekeeping Failure and International Law |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-african-studies_2000-06_38_2/page/163 |journal=The Journal of Modern African Studies |date=July 2000 |volume=38 |issue=2 |pages=163–202 |jstor=161648 |doi=10.1017/S0022278X0000330X}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[حمیدیہ قتل عام]]{{Refn|group=N|name=Hamid|The '''Hamidian massacres''' ({{Lang-hy|Համիդյան ջարդեր}}, {{Lang-tr|Hamidiye Katliamı}}, {{Lang-fr|Massacres hamidiens}}), also referred to as the '''Armenian Massacres of 1894–1896'''&lt;ref name=&quot;Adalian&quot;&gt;{{Citation| last = Adalian | first = Rouben Paul | year = 2010 | title = Historical Dictionary of Armenia | edition = 2nd | place = Lanham, MD | publisher = Scarecrow | page = 154}}.&lt;/ref&gt; and '''Armenian genocide''',&lt;ref name=&quot;Adalian&quot; /&gt; were massacres of [[Armenians]] in the [[سلطنت عثمانیہ]] that took place in the mid-1890s. It was estimated casualties ranged from 80,000 to 300,000,&lt;ref name=Akcam&gt;[[Taner Akçam|Akçam, Taner]] (2006) ''[[A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility]]'' p. 42, Metropolitan Books, New York {{آئی ایس بی این|978-0-8050-7932-6}}&lt;/ref&gt; resulting in 50,000 [[orphan]]ed children.&lt;ref&gt;{{Citation| quote = The number of Armenian children under twelve years of age made orphans by the massacres of 1895 is estimated by the missionaries at 50.000 | date = December 18, 1896 | url = https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30A1FF63B5F1B738DDDA10994DA415B8685F0D3 | title = Fifty Thousand Orphans made So by the 80,kish Massacres of Armenians | newspaper = [[نیو یارک ٹائمز]]}}.&lt;/ref&gt; The massacres are named after [[سلطان]] [[عبدالحمید ثانی]], who, in his efforts to maintain the imperial domain of the collapsing Ottoman Empire, reasserted [[اتحاد اسلامیت]] as a state ideology.{{Sfn| Akçam | 2006 | p = 44}} Although the massacres were aimed mainly at the Armenians, they turned into indiscriminate anti-Christian pogroms in some cases, such as the [[دیار باقر قتل عام (1895)]], where, at least according to one contemporary source, up to 25,000 [[آشوری قوم]] were also killed.&lt;ref name= angold2006&gt;{{Citation|last= Angold|first= Michael | editor-last =O'Mahony| editor-first =Anthony|title=Cambridge History of Christianity | volume = 5. Eastern Christianity|url = https://books.google.com/books?id=vBy7CTYVBeMC |page=512| year = 2006 |publisher=Cambridge University Press|isbn= 978-0-521-81113-2}}.&lt;/ref&gt;

The [[massacre]] began in the Ottoman interior in 1894, before becoming more widespread in the following years. Between 1894 and 1896 was when the majority of the murders took place. The massacres began tapering off in 1897, following international condemnation of Abdul Hamid. The harshest measures were directed against the long persecuted Armenian community as calls for civil reform and better treatment from the government went ignored. The Ottomans made no allowances for the victims' age or gender, and massacred all with brutal force.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Cleveland | first = William L. | title = A History of the Modern Middle East | edition = 2nd | location = Boulder, CO | publisher = Westview | year = 2000 | isbn = 0-8133-3489-6 | page = [https://archive.org/details/historyofmodernm00clev/page/119 119] | url = https://archive.org/details/historyofmodernm00clev/page/119}}&lt;/ref&gt; This occurred at a time when the [[ٹیلی گرافی]] could spread news around the world, and the massacres received extensive coverage in the media of Western Europe and North America.}}
|{{Flagicon image|Flag of the Ottoman Empire.svg}} [[سلطنت عثمانیہ]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1894
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1896
| style=&quot;text-align: center;&quot; |200,000&lt;br /&gt;&lt;ref name=Akçam /&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 300,000&lt;br /&gt;&lt;ref name=Akçam /&gt;
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| [[Tencteri#Tencteri and Usipetes in the time of Julius Caesar|Genocide of the Tencteri and Usipetes]]{{Refn|group=N|name=Tectupiu|In his ''[[Commentarii de Bello Gallico]]'', Caesar describes how two tribes, the Tencteri and Usipetes, had been driven from their traditional lands by the Germanic [[سوئبی]], whose military dominance had led to constant warfare and neglect of agriculture. This original homeland of the two tribes is not clear but by the time of Caesar the Suebi had settled in a very large wooded area to the east of the [[Ubii]], who at this time lived on the east bank of the [[دریائے رائن]], on the opposite bank from where Cologne is today. It has been argued that the Tencteri and Usipetes specifically may have come from the area of the [[Weser river]] to the east of the [[Sigambri]], because it is near to where the two tribes appeared on the Rhine, and Caesar reports the Suevi in this area. It would also explain the apparently friendly relations of the Tencteri and Usipetes with the Sigambri, who might have been their traditional neighbours.&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/?id=6HCeJU_7SFwC&amp;pg=PA61 | title=Palaeohistoria 51/52 (2009/2010)| isbn=9789077922736| last1=Attema| first1=P. A. J.| last2=Bolhuis| first2=E.| date=December 2010}}&lt;/ref&gt; (In later Roman times this area inhabited by Caesar's Suebi was inhabited by the [[Chatti]].&lt;ref&gt;{{Citation|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0062:entry=catti-harpers&amp;highlight=chatti| last= Peck| title=Harpers Dictionary of Classical Antiquities |year=1898}}&lt;/ref&gt;) Caesar, fearing how the Gauls on the left bank might react, hurried to deal with this threat to his command of the region. He discovered that a number of Gaulish tribes had attempted to pay these Germani generously to leave, but the Tencteri and Usipetes had ranged further, coming to the frontiers of the [[Condrusi]] and [[Eburones]], who were both under the protection of the [[Treveri]] to their south. Caesar convened a meeting of the Gaulish chiefs, and, pretending he did not know of their attempts at bribery, demanded cavalry and provisions for war against the Tencteri and Usipetes. The Germanic cavalry, although outnumbered by Caesar's Gallic horsemen, made the first attack, forcing the Romans to retreat. Caesar describes a characteristic battle-tactic they used, where a horsemen would leap down to their feet and stab enemy horses in the belly. Accusing them of violating the truce, Caesar refused to accept any more ambassadors, arresting some who came requesting a further truce, and led his full force against the Germanic camp. The Usipetes and Tencteri were thrown into disarray and forced to flee, pursued by Caesar's cavalry, to the confluence of the Rhine and Meuse. Many were killed attempting to cross the rivers.&lt;ref&gt;[[جولیس سیزر]], ''[[Commentarii de Bello Gallico]]'' [[s:Commentaries on the Gallic War/Book 4#1|4.1-15]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lee, K.H. &quot;Caesar's Encounter with the Usipetes and the Tencteri.&quot; ''Greece &amp; Rome'' 2nd vol. 2 (1969): 100-103.&lt;/ref&gt; They found refuge on the other side of the Rhine amongst the [[Sicambri]]. Caesar's campaign against the [[Tencteri]] and [[Usipetes]] have been characterized a [[نسل کشی]].&lt;ref name=tecup&gt;{{cite news | url = https://www.theguardian.com/world/2015/dec/11/julius-caesar-battlefield-unearthed-southern-netherlands-dutch-archaeologists | title = Julius Caesar battlefield unearthed in southern Netherlands | work = [[دی گارڈین]] | date = 11 December 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=uptec&gt;{{cite book | first = Ben |last = Kiernan | url = https://books.google.com/?id=XR91bs70jukC&amp;pg=PA58 | title = Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur| publisher = Yale University Press | year = 2007|isbn = 978-0-300-10098-3}}&lt;/ref&gt; }}
|[[Germania]]
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Tri1|-55|55 BC}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|150000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=tecup&gt;{{cite news | url = https://www.theguardian.com/world/2015/dec/11/julius-caesar-battlefield-unearthed-southern-netherlands-dutch-archaeologists | title = Julius Caesar battlefield unearthed in southern Netherlands | work = [[دی گارڈین]] | date = 11 December 2015}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|430000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=uptec&gt;{{cite book | first = Ben |last = Kiernan | url = https://books.google.com/?id=XR91bs70jukC&amp;pg=PA58 | title = Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur| publisher = Yale University Press | year = 2007|isbn = 978-0-300-10098-3}}&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|25}}
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Battle of Carthage (c. 149 BC)|Battle of Carthage&lt;br /&gt;(Punic genocide)]]{{Refn|group=N|name=NCarthage| The massacre of Carthaginians ([[Punics]]) during their defeat by the Roman Republic is considered a genocide by many scholars.&lt;ref name=&quot;Kiernan 27–39&quot;&gt;{{Cite journal|last=Kiernan|first=Ben|date=2004-08-01|title=The First Genocide: Carthage, 146 BC|journal=Diogenes|language=en|volume=51|issue=3|pages=27–39|doi=10.1177/0392192104043648|issn=0392-1921|url=https://semanticscholar.org/paper/cd2f91b9f91c690ed2adc5e071d8313e2ead8a6c}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Leavesley|first=Jordana|title=Melos and Carthage: Genocide in the Ancient World|url=https://www.academia.edu/31572631|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=nHIABAAAQBAJ&amp;pg=PA25&amp;lpg=PA25|title=Genocide|last=Rubinstein|first=William D.|date=2014-07-10|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-86996-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=cGHGPgj1_tIC&amp;pg=PA34&amp;lpg=PA34|title=The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing|last=Mann|first=Michael|date=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-53854-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|title=Carthage: The Roman Holocaust (TV Movie 2004)|url=https://www.imdb.com/title/tt0409797|accessdate=2017-08-13}}&lt;/ref&gt;}}
|[[قرطاجنہ]] (territories of present-day [[تونس شہر]], [[تونس]])
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Tri1|-146|146 BC}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|150,000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;necrometrics.com&quot;&gt;{{Cite web|url=http://necrometrics.com/romestat.htm|title=Atrocity statistics from the Roman Era|website=necrometrics.com|access-date=2017-08-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kiernan 27–39&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|150,000}}
| Population reduced from 500,000 to 55,000. 150,000 died in the fall of Carthage.&lt;ref name=&quot;necrometrics.com&quot; /&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Romani genocide]]{{Refn|group=N|name=Porajmos|'''Porajmos''' (&lt;small&gt;[[Romani language|Romani]] pronunciation:&lt;/small&gt; {{IPA-xx|pʰoɽajˈmos}}), or '''Samudaripen''' (&quot;Mass killing&quot;), the Romani genocide or Romani Holocaust, was the planned and attempted effort by the government of [[نازی جرمنی]] and its allies to exterminate part of the [[رومینی]] people of [[یورپ]]. On 26 November 1935, a supplementary decree to the [[Nuremberg Laws]] stripping Jews of their German citizenship expanded the category &quot;enemies of the race-based state&quot; to include Romani, the same category as the Jews, and in some ways they had similar fates.{{R|Milton1992}}{{R|USHMM2}} In 1982, [[مغربی جرمنی]] formally recognized that genocide had been committed against the Romani.{{R|teleg012011}} In 2011, the [[پولستان]] Government passed a resolution for the official recognition of [[2 اگست]] as a day of commemoration of the genocide.{{R|OsceR}}}}
|{{Flagicon image|Flag of Nazi Germany.svg}} [[جرمن مقبوضہ یورپ]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1935&lt;ref name=&quot;König&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1945
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|130000}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Niewyk|first1=Donald L.|last2=Nicosia|first2=Francis R.|title=The Columbia Guide to the Holocaust|url=https://books.google.com/?id=_QQ7AAAAQBAJ&amp;pg=PA47|accessdate=5 July 2016|year=2000|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-50590-1|page=47}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|500000}}&lt;br /&gt;{{R|alJaz102012}}{{R|EstPlus}}
|{{Ntsh|25}}25% of [[رومینی]] in Europe killed
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Polish Operation of the NKVD]] (Polish genocide){{Refn|group=N|nameN=Poles|The '''Polish Operation of the NKVD''' was a mass murder specifically aimed at the Polish ethnic group in the USSR by the orders of Soviet leader [[جوزف استالن]]. Historian [[Michael Ellman]] asserts that the 'national operations', particularly the 'Polish operation', may constitute [[نسل کشی]] as defined by the UN convention.&lt;ref name=&quot;paulbogdanor&quot;&gt;{{cite journal | first = Michael |last = Ellman | journal = Europe-Asia Studies | volume = 59 | issue = 4 | date = June 2007 | pages = 663–693 | layurl = http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1933.pdf | title = Stalin and the Soviet Famine of 1932–33 Revisited| url = https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_2007-06_59_4/page/663 |jstor = 20451381 |doi = 10.1080/09668130701291899}}&lt;/ref&gt; His opinion is shared by [[Simon Sebag Montefiore]], who calls the Polish operation of the NKVD 'a mini-genocide.'&lt;ref name=&quot;Montefiore&quot;&gt;{{cite book|last=Sebag Montefiore | first = Simon | title = Stalin. The Court of the Red Tsar |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba_s9j1 | page = [https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba_s9j1/page/229 229] | publisher = Vintage Books | location = New York | year = 2003 | isbn = 1-4000-7678-1}}&lt;/ref&gt; Polish writer and commentator, Dr [[Tomasz Sommer]], also refers to the operation as a genocide, along with Prof. [[Marek Jan Chodakiewicz]] among others.&lt;ref name=&quot;rp.pl&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.rp.pl/artykul/594183.html|title=Nieopłakane ludobójstwo (Genocide Not Mourned)|publisher=[[Rzeczpospolita]]|date=2011-01-15|accessdate=April 28, 2011|author=Prof. [[Marek Jan Chodakiewicz]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004125909/http://www.rp.pl/artykul/594183.html |date=2012-10-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;se.pl&quot;&gt;{{cite web|url=http://m.se.pl/wydarzenia/opinie/zbrodnia-wieksza-niz-katyn_157172.html|title=Tomasz Sommer: Ludobójstwo Polaków z lat 1937–38 to zbrodnia większa niż Katyń (Genocide of Poles in the years 1937–38, a Crime Greater than Katyn)|publisher=[[Super Express (newspaper)|Super Express]]|accessdate=April 28, 2011|author=Franciszek Tyszka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;historyton.pl&quot;&gt;{{cite web|url=http://historyton.pl/catalog/product_info.php?products_id=11729|title=Rozstrzelać Polaków. Ludobójstwo Polaków w Związku Sowieckim (To Execute the Poles. Genocide of Poles in the Soviet Union)|publisher=Historyton|accessdate=April 28, 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111003143755/http://historyton.pl/catalog/product_info.php?products_id=11729|archivedate=October 3, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiara.pl&quot;&gt;{{cite web|url=http://info.wiara.pl/doc/578542.Publikacja-na-temat-eksterminacji-Polakow-w-ZSRR-w-latach-30|title=Publikacja na temat eksterminacji Polaków w ZSRR w latach 30 (Publication on the Subject of Extermination of Poles in the Soviet Union during the 1930s)|author=Andrzej Macura, [[Polska Agencja Prasowa]]|publisher=Portal Wiara.pl|date=2010-06-24|accessdate=April 28, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;polishclub.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.polishclub.org/2011/03/22/prof-iwo-cyprian-pogonowski-rozkaz-n-k-w-d-no-00485-z-dnia-11-viii-1937-a-polacy|title=Rozkaz N.K.W.D.: No. 00485 z dnia 11-VIII-1937, a Polacy|publisher=Polish Club Online|date=22 March 2011|accessdate=April 28, 2011|author=Prof [[Iwo Cyprian Pogonowski]]|quote=See also, Tomasz Sommer: Ludobójstwo Polaków w Związku Sowieckim (Genocide of Poles in the Soviet Union), article published by The Polish Review vol. LV, No. 4, 2010.|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818055339/https://www.polishclub.org/2011/03/22/prof-iwo-cyprian-pogonowski-rozkaz-n-k-w-d-no-00485-z-dnia-11-viii-1937-a-polacy/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;naukowa.pl&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.naukowa.pl/Historia,7kt/Rozstrzelac-Polakow.-Ludobojstwo-Polakow-w-Zwiazku-Sowieckim-w-latach-1937-1938.-Dokumenty-z-Central,328396ks|title=Sommer, Tomasz. Book description (Opis)|publisher=Księgarnia Prawnicza, [[لوبلین]]|work=Rozstrzelać Polaków. Ludobójstwo Polaków w Związku Sowieckim w latach 1937–1938. Dokumenty z Centrali |trans-title = Genocide of Poles in the Soviet Union | language = pl |accessdate=2011-04-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;global364&quot;&gt;{{cite web|url=http://globalizacja.org/node/364|title=Konferencja &quot;Rozstrzelać Polaków{{Spaced ndash}} Ludobójstwo Polaków w Związku Sowieckim&quot;|trans-title=Conference on Genocide of Poles in the Soviet Union, Warsaw|publisher=Instytut Globalizacji oraz Press Club Polska in cooperation with Memorial Society|language=pl|accessdate=2011-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182939/http://globalizacja.org/node/364|archive-date=2016-03-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg}} [[سوویت اتحاد]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1937
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1938
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|111091}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| last = Goldman | first = Wendy Z. | year = 2011 | url = https://books.google.com/?id=D0_HYK8R-8IC&amp;lpg=PA217&amp;pg=PA217#v=onepage | title = Inventing the Enemy: Denunciation and Terror in Stalin's Russia | location = New York | publisher = Cambridge University Press |  isbn = 978-0-521-19196-8 | page = 217}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|250,000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;arlindo-correia&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.arlindo-correia.org/040111.html | title=The Devils' Playground | work=[[نیو یارک ٹائمز]] | accessdate=2011-04-26 | author=Joshua Rubenstein | quote=Rubenstein is the Northeast regional director of [[Amnesty International USA]] and a co-editor of ''The Unknown Black Book: The Holocaust in the German-Occupied Soviet Territories.''}}&lt;br /&gt;''Almost all victims of the NKVD shootings were men, wrote Michał Jasiński, most with families. Their wives and children were dealt with by the [[NKVD Order No.&amp;nbsp;00486]]. The women were generally sentenced to deportation to Kazakhstan for an average of 5 to 10 years. Orphaned children without relatives willing to take them were put in orphanages to be brought up as Soviet, with no knowledge of their origins. All possessions of the accused were confiscated. The parents of the executed men{{Spaced ndash}} as well as their in-laws{{Spaced ndash}} were left with nothing to live on, which usually sealed their fate as well. Statistical extrapolation, wrote Jasiński, increases the number of Polish victims in 1937–1938 to around 200–250,000 depending on size of their families.''&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|13}}22% of the [[Poles|Polish]] population of the USSR was &quot;sentenced&quot; by the operation (140,000 people)&lt;ref name=&quot;ellm&quot;&gt;Michael Ellman, [http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1933.pdf Stalin and the Soviet Famine of 1932–33 Revisited] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014232729/http://www1.fee.uva.nl/pp/mjellman/ |date=2007-10-14 }} [[پی ڈی ایف]] file page 686&lt;/ref&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[چیچن تے انگوشےآں د‏‏ی جلاوطنی]]{{Refn|group=N|name=Chech|'''Aardakh''' also known as '''Operation Lentil''' ({{Lang-ru|Чечевица}}, ''Chechevitsa''; {{Lang-ce|'''Вайнах махкахбахар'''}} ''Vaynax Maxkaxbaxar'') was the [[سوویت اتحاد وچ آبادی د‏‏ی مہاجرت]] of the whole of the [[Nakh peoples|Vainakh]] ([[چیچن قوم]] and [[انگش قوم]]) populations of the [[شمالی قفقاز]] to [[وسط ایشیا]] during [[دوسری جنگ عظیم]]. The expulsion, preceded by the [[1940–1944 insurgency in Chechnya]], was ordered on 23 February 1944 by [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت]] chief [[Lavrentiy Beria]] after approval by [[Premier of the Soviet Union|Soviet Premier]] [[جوزف استالن]], as a part of [[Forced settlements in the Soviet Union|Soviet forced settlement program]] and [[سوویت اتحاد وچ آبادی د‏‏ی مہاجرت]] that affected several million members of non-Russian Soviet ethnic minorities between the 1930s and the 1950s.&lt;br /&gt;The deportation encompassed their entire nations, well over 500,000 people, as well as the complete liquidation of the [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]]. Hundreds of thousands&lt;ref name=&quot;Nekrich&quot;&gt;{{cite book | author = Nekrich, Aleksandr | title = The Punished Peoples| year = 1978 | url = https://archive.org/details/punishedpeoplesd0000nekr_w1n5 }}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=May 2019}}&lt;ref name=Dunlop /&gt;&lt;ref name=&quot;Gammera&quot;&gt;{{cite book | author =Moshe Gammer | title = Lone Wolf and the Bear | url =https://archive.org/details/lonewolfbearthre0000gamm | pages = [https://archive.org/details/lonewolfbearthre0000gamm/page/166 166]–171 | isbn = 0-8229-5898-8 | publisher = University of Pittsburgh Press | year = 2006}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Rummel /&gt; of Chechens and Ingushes died or were killed during the round-ups and transportation, and during their early years in exile. The survivors would not return to their native lands until 1957. Many in Chechnya and Ingushetia classify it as an act of [[نسل کشی]], as did the [[یورپی پارلیمان]] in 2004.&lt;ref name=Europarl&gt;{{Cite web|url=https://unpo.org/article/438|title=UNPO: Chechnya: European Parliament recognises the genocide of the Chechen People in 1944|website=unpo.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=chenday&gt;{{cite web | title = Press-Release: February 23, World Chechnya Day | work = Save Chechnya Campaign | url = http://savechechnya.org/archives/410 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130227054740/http://savechechnya.org/archives/410 | url-status = dead | archive-date = 2013-02-27 |accessdate=2013-02-27}}&lt;/ref&gt;}}&lt;br /&gt; (Soviet deportation of Chechens and other Vainakh populations)
|{{Flagicon image|Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg}} [[سوویت اتحاد]] ([[شمالی قفقاز]])
| style=&quot;text-align: center;&quot; |1944
| style=&quot;text-align: center;&quot; |1948
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|100000}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;Wong, Tom K. (2015). Rights, Deportation, and Detention in the Age of Immigration Control. Stanford University Press. p. 68. {{آئی ایس بی این|9780804794572}}. LCCN 2014038930. page 68&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|400000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=kazbek&gt;{{cite news |last1=Chanturiya |first1=Kazbek |title=After 73 years, the memory of Stalin's deportation of Chechens and Ingush still haunts the survivors |url=https://oc-media.org/after-73-years-the-memory-of-stalins-deportation-of-chechens-and-ingush-still-haunts-the-survivors/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127234921/https://oc-media.org/after-73-years-the-memory-of-stalins-deportation-of-chechens-and-ingush-still-haunts-the-survivors/ |url-status=dead |archive-date=27 November 2019 |accessdate=27 November 2019 |agency=OC Media |date=23 February 2017}}&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|35}}23.5% to almost 50% of total [[چیچن قوم]] population killed&lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;{{cite book | last = Wood | first = Tony | title = Chechnya: the Case for Independence | pages = 37–38}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Nekrich&quot; /&gt;{{Page needed|date=May 2019}}&lt;ref name=&quot;Dunlop&quot;&gt;{{cite book | author = Dunlop | title = Russia Confronts Chechnya | pages = 62–70}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gammera&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SovietRates&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/USSR.TAB1B.GIF|title=Soviet Transit, Camp, and Deportation Death Rates|website=hawaii.edu|access-date=2019-05-29}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|Genocide of [[Acholi people|Acholi]] and [[Lango people]] under [[عیدی امین]]{{Refn|group=N|name=Acholi|After [[عیدی امین]] overthrow the regime of [[Milton Obote]] in 1971, he declared the Acholi and Lango tribes enemies, as Obote was a Lango and he saw the fact that they dominated the army as a threat.&lt;ref name=Israel&gt;https://combatgenocide.org/?page_id=91&lt;/ref&gt;
In January 1972, Amin issued an order to the Ugandan army ordering that they assemble and kill all Acholi or Lango soldiers, and then commanded that all Acholi and Lango be rounded up and confined within army barracks, where they were either slaughtered by the soldiers or killed when the Ugandan air force bombed the barracks.&lt;ref name=Israel/&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of Uganda.svg}} [[یوگنڈا]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1972
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1978
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 100,000&lt;br /&gt;&lt;ref name=Israel&gt;https://combatgenocide.org/?page_id=91&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 300,000&lt;br /&gt;&lt;ref name=Israel/&gt;
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Darfur genocide]]{{Refn|group=N|name=Darfur|The '''Darfur genocide''' refer to the [[جنگی جرائم]] and [[crimes against humanity]] such as massacre and [[Rape during the Darfur genocide|genocidal rape]] that occurred within the [[دارفور]] region during the [[دارفور وچ جنگ]] perpetrated by [[Janjaweed]] militias and the Sudanese government. These atrocities have been
called the first genocide of the 21st century.{{Sfn|Williams|2012|p=192}} Sudan's president [[عمر البشیر]] has been indicted for his role in the genocide by the [[اقوام متحدہ]].{{Sfn|Elhag|2014|p=210}} }}
|{{Flagicon image|Flag of Sudan.svg}} [[دارفور]], [[سوڈان]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
2003
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
{{Tri1|{{#time: Y | now}}|Present}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|98,000}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url =  https://dial.uclouvain.be/pr/boreal/object/boreal:179717| title =  Darfur: counting the deaths (2). What are the trends?| year =  2005| last =  Guha-Sapir| first =  Debarati| last2 =  Degomme| first2 =  Olivier| journal =  Centre for Research on the Epidemiology of Disasters}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008014629/https://dial.uclouvain.be/pr/boreal/object/boreal:179717 |date=2020-10-08 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|500,000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Reeves&quot;&gt;{{cite journal| title = Quantifying Genocide in Darfur | first = Eric | last = Reeves | date = 2006-04-28}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Destruction of Kurdish villages during the Iraqi Arabization campaign|Kurdish genocide]]{{Refn|group=N|name=Arabization|[[صدام حسین]]'s campaign against the Kurds including the [[Al-Anfal campaign]] and the [[Persecution of Feyli Kurds under Saddam Hussein|Feyli Kurds operations]] have been recognized as genocides: On 5 December 2012, Sweden's parliament, the [[رکسداگ]], adopted a resolution by the Green party to officially recognize Anfal as genocide. The resolution was passed by all 349 members of parliament.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pravdareport.com/world/123118-swedish_neutrality/|title=Is Swedish neutrality over?|date=11 December 2012|work=Pravda|accessdate=24 April 2019|archive-date=18 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218064533/https://www.pravdareport.com/world/123118-swedish_neutrality/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;{{disputed inline|date=April 2019}} On 28 February 2013, the [[British House of Commons]] formally recognized the Anfal as genocide following a campaign led by Conservative MP [[Nadhim Zahawi]], who is of Kurdish descent.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/gary-kent/parliamentary-recognition-of-the-kurdish-genocide_b_2789300.html|title=Historic Debate Secures Parliamentary Recognition of the Kurdish Genocide|date=|publisher=Huffingtonpost.co.uk|accessdate=31 August 2013}}&lt;/ref&gt; [[جنوبی کوریا]] recognized the Anfal as [[نسل کشی]] on June 13 of 2013.&lt;ref&gt;{{cite news|title=South Korea recognizes Kurdish genocide |url=https://www.peyamner.com/english/PNAnews.aspx?ID=314434 |accessdate=26 April 2015 |date=13 June 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20150426233519/http://www.peyamner.com/english/PNAnews.aspx?ID=314434 |archivedate=26 April 2015}}&lt;/ref&gt; In 2011, the Iraqi Parliament voted to recognize the 1980 massacre of Feyli Kurds under the regime of Saddam Hussein as genocide.&lt;ref name=presrecog&gt;{{cite news|title=Genocide Against the Kurds in Iraq: Iraq and International Recognition Over Time |url=http://uk.gov.krd/genocide/pages/page.aspx?lngnr=12&amp;smap=140000&amp;pnr=42|accessdate=23 May 2017|work=uk.gov.krd}}&lt;/ref&gt; The '''destruction of Kurdish villages during the Iraqi Arabization campaign''' refers to villages razed by the [[Ba'athist Iraq]]i government during its &quot;[[Ba'athist Arabization campaigns in North Iraq|Arabization campaign]]&quot; of areas, excluded from [[کردستان]] under the [[Iraqi–Kurdish Autonomy Agreement of 1970]]. 1.5 to 2 million Kurds were forcibly displaced by Arabization campaigns in Iraq between 1963 and 1987;&lt;ref name=rumm&gt;{{cite web |last1=Rummel |first1=Rudolph J. |title=Chapter 14 The Horde of Centi-kilo Murderers Estimates, Calculations, and Sources |url=https://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1C.GIF |website=Statistics of Democide |at=Rows 1313, 1314}}&lt;/ref&gt; resulting in 10,000 to 100,000 deaths during the displacements;&lt;ref name=rumm /&gt;[[Destruction of Kurdish villages during the Iraqi Arabization campaign#Major population damaging events|87,500 to 388,100 Kurds]] were killed in the [[destruction of Kurdish villages during the Iraqi Arabization campaign]] including: 2,500&lt;ref name=&quot;noriracasua&quot;&gt;''Routine calculations do not count as original research, provided there is consensus among editors that the result of the calculation is obvious, correct, and a meaningful reflection of the sources. Basic arithmetic, such as adding numbers, converting units, or calculating a person's age are some examples of routine calculations. See also Category:Conversion templates.''&lt;br /&gt;
https://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1C.GIF row 1313 and 1314
&lt;br /&gt;1,000,000 and 10,000 to 2,000,000 and 100,000 Kurds were displaced and killed respectively between 1963 and 1987; 250,000 of them in 1977 and 1978. If deaths are proportional to the displacement then 2,500 to 12,500 Kurds would have died during this period depending on the scale of overall displacement and deaths used.&lt;/ref&gt; to 12,500&lt;ref name=noriracasua /&gt; in the [[Ba'athist Arabization campaigns in North Iraq]], 10,000&lt;ref name=chestnut&gt;{{cite book |last1=Chestnut Greitens |first1=Sheena |title=Dictators and their Secret Police: Coercive Institutions and State Violence |pages=289 |url=https://books.google.com/?id=NgfFDAAAQBAJ&amp;pg=PA289&amp;lpg=PA289&amp;dq=feyli+kurds+disappeared+12,000#v=onepage|isbn=978-1-316-71256-6 |date=2016-08-16}}&lt;/ref&gt; to 25,000&lt;ref name=&quot;alkur&quot;&gt;{{cite book|last1=Jaffar Al-Faylee|first1=Zaki|title=Tareekh Al-Kurd Al-Faylyoon|date=2010|location=Beirut|pages=485, 499–501}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;heksih&quot;&gt;{{cite book|last1=Al-Hakeem|first1=Dr. Sahib|title=Untold stories of more than 4000 women raped killed and tortured in Iraq, the country of mass graves|date=2003|pages=489–492}}&lt;/ref&gt;{{Clarify|is this a supplied title because it cannot be traced by title or author|date=December 2017}} were killed during the [[Persecution of Feyli Kurds under Saddam Hussein|Feyli Kurds operation]], 5,000&lt;ref name=&quot;bazmem&quot;&gt;{{cite web |title=The Tragedy of the Missing Barzanis |url=https://kurdistanmemoryprogramme.com/the-tragedy-of-the-missing-barzanis/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191119065607/https://kurdistanmemoryprogramme.com/the-tragedy-of-the-missing-barzanis/ |archivedate=2019-11-19 |website=Kurdistan Memory Programme}}&lt;/ref&gt; to 8,000&lt;ref name=&quot;pbs.org&quot;&gt;{{cite web |last1=Jones |first1=Dave |title=The Crimes of Saddam Hussein &lt;br /&gt;1983 The Missing Barzanis |url=https://www.pbs.org/frontlineworld/stories/iraq501/events_barzanis.html |website=Frontline World |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt; Kurds disappeared in the
[[Kurdish rebellion of 1983|1983 Barzani killings]], 50,000&lt;ref name=&quot;hrw&quot;&gt;[https://hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ GENOCIDE IN IRAQ] Human Rights Watch, 1993&lt;/ref&gt; to 100,000&lt;ref name=&quot;hrw&quot; /&gt; (although Kurdish sources have cited a higher figure of 182,000&lt;ref name=&quot;Frontline&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.org/frontlineworld/stories/iraq501/events_anfal.html |title=The Crimes of Saddam Hussein – 1988 The Anfal Campaign |publisher=PBS Frontline |date=January 24, 2006 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060206034420/https://www.pbs.org/frontlineworld/stories/iraq501/events_anfal.html |archivedate=February 6, 2006 |accessdate=November 15, 2019}}&lt;/ref&gt;) more Kurds were massacred in the [[Anfal genocide]], and at least 20,000&lt;ref name=&quot;upris&quot;&gt;{{cite web |last1=Zenko |first1=Micah |title=Remembering the Iraqi Uprising Twenty-Five Years Ago |url=https://www.cfr.org/blog/remembering-iraqi-uprising-twenty-five-years-ago |website=Council on Foreign Relations}}&lt;/ref&gt; were killed during the [[1991 Iraqi uprising]] notwithstanding an additional 48,400&lt;ref name=&quot;kurdrefugees&quot;&gt;1,000 deaths per day in April, May and June along Turkish border
''a -'' &quot;Iraqi Deaths from the Gulf War as of April 1992,&quot; Greenpeace, Washington, D.C. See also &quot;Aftermath of War: The Persian Gulf War Refugee Crisis,&quot; Staff Report to the Senate Judiciary Committee's Subcommittee on Immigration and Refugee Affairs, May 20, 1991. The figure of nearly 1,000 deaths per day is also given in &quot;Kurdistan in the Time of Saddam Hussein,&quot; Staff Report to the U.S. Senate Committee on Foreign Relations, November 1991, p.14.
&quot;hundreds&quot; (100 to 900?) died per day along Iranian border
''b -'' [http://www.apnewsarchive.com/1991/Kurdish-Refugees-Straggle-Into-Iran-Followed-By-Tragedy/id-2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy], Associated Press, Apr 13, 1991
1,100 to 1,900 (''a '' + ''b'') deaths per day from at least April 13th (''b'') up to between May 1st and May 31st (''a ''); which suggests 44 to 74 days:
1,100(44)=  48,400
1,900(74)= 140,600
'''Routine calculations'''
''Routine calculations do not count as original research, provided there is consensus among editors that the result of the calculation is obvious, correct, and a meaningful reflection of the sources. Basic arithmetic, such as adding numbers, converting units, or calculating a person's age are some examples of routine calculations. See also Category:Conversion templates.''&lt;/ref&gt; to 140,600&lt;ref name=kurdrefugees /&gt; Kurdish refugees that starved to death along the Iranian and Turkish borders.}}
|{{Flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991); Flag of Syria (1963–1972).svg}} [[Ba'athist Iraq|Iraq]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1977
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1991
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|87500}} &lt;br /&gt; {{citation needed|date=July 2020}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|388100}}&lt;br /&gt; {{citation needed|date=July 2020}}
|{{Ntsh|8}}
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[East Timor genocide]]{{Refn|group=N|name=timor|The '''East Timor genocide''' refers to the &quot;pacification campaigns&quot; of state sponsored terror by the [[Indonesian occupation of East Timor|Indonesian government during their occupation of East Timor]]. Oxford University held an academic consensus calling the Indonesian Occupation of '''East Timor [[نسل کشی]]''' and Yale university teaches it as part of their &quot;Genocide Studies&quot; program.&lt;ref name=Payaslian&gt;{{cite web|last=Payaslian|first=Simon|title=20th Century Genocides|url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199743292/obo-9780199743292-0105.xml|publisher=Oxford bibliographies|ref= {{SfnRef|Payaslian}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gsp.yale.edu&quot;&gt;{{cite web|title=Genocide Studies Program: East Timor|url=http://gsp.yale.edu/case-studies/east-timor|website=Yale.edu}}&lt;/ref&gt; Precise estimates of the death toll are difficult to determine. The 2005 report of the UN's [[Commission for Reception, Truth and Reconciliation in East Timor]] (CAVR) reports an estimated minimum number of conflict-related deaths of 102,800 (+/− 12,000). Of these, the report says that approximately 18,600 (+/− 1,000) were either killed or disappeared, and that approximately 84,000 (+/− 11,000) died from hunger or illness in excess of what would have been expected due to peacetime mortality. These figures represent a minimum conservative estimate that CAVR says is its scientifically-based principal finding. The report did not provide an upper bound, however, CAVR speculated that the total number of deaths due to conflict-related hunger and illness could have been as high as 183,000.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cavr-timorleste.org/updateFiles/english/CONFLICT-RELATED%20DEATHS.pdf|title=Conflict-related Deaths in Timor Leste, 1954–1999. The Findings of the CAVR Report ''Chega!''}}&lt;/ref&gt; The truth commission held Indonesian forces responsible for about 70% of the violent killings.&lt;ref name=CAVR&gt;{{Cite web|url=http://www.cavr-timorleste.org/en/Brief.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513220045/http://www.cavr-timorleste.org/en/Brief.htm|url-status=dead|title=Chega! The CAVR Report|archivedate=May 13, 2012}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of Indonesia.svg}} [[East Timor (Indonesian province)|East Timor]], [[انڈونیشیا]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1975
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1999
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|85320}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;Precise estimates of the death toll are difficult to determine. The 2005 report of the UN's [[Commission for Reception, Truth and Reconciliation in East Timor]] (CAVR) reports an estimated minimum number of conflict-related deaths of 102,800 (+/− 12,000). Of these, the report says that approximately 18,600 (+/− 1,000) were either killed or disappeared, and that approximately 84,000 (+/− 11,000) died from hunger or illness in excess of what would have been expected due to peacetime mortality. These figures represent a minimum conservative estimate that CAVR says is its scientifically-based principal finding. The report did not provide an upper bound, however, CAVR speculated that the total number of deaths due to conflict-related hunger and illness could have been as high as 183,000. The truth commission held Indonesian forces responsible for about 70% of the violent killings.&lt;br /&gt; *This estimates comes from taking the minimum killed violently applying the 70% violent death responsibility given to Indonesian military combined with the minimum starved. &lt;br /&gt;
{{cite web | url = http://www.cavr-timorleste.org/updateFiles/english/CONFLICT-RELATED%20DEATHS.pdf | title = Conflict-related Deaths in Timor Leste, 1954–1999. The Findings of the CAVR Report}} &lt;br /&gt;
{{cite web | url = http://www.cavr-timorleste.org/en/Brief.htm  | archive-url = https://web.archive.org/web/20120513220045/http://www.cavr-timorleste.org/en/Brief.htm  | url-status = dead | title = The CAVR Report | archive-date = 2012-05-13}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|196720}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;Precise estimates of the death toll are difficult to determine. The 2005 report of the UN's [[Commission for Reception, Truth and Reconciliation in East Timor]] (CAVR) reports an estimated minimum number of conflict-related deaths of 102,800 (+/− 12,000). Of these, the report says that approximately 18,600 (+/− 1,000) were either killed or disappeared, and that approximately 84,000 (+/− 11,000) died from hunger or illness in excess of what would have been expected due to peacetime mortality. These figures represent a minimum conservative estimate that CAVR says is its scientifically-based principal finding. The report did not provide an upper bound, however, CAVR speculated that the total number of deaths due to conflict-related hunger and illness could have been as high as 183,000. The truth commission held Indonesian forces responsible for about 70% of the violent killings:*This estimates comes from taking the maximum killed violently applying the 70% violent death responsibility given to Indonesian military combined with the maximum starved.&lt;br /&gt; {{cite web | url =   http://www.cavr-timorleste.org/en/Brief.htm | archive-url =   https://web.archive.org/web/20120513220045/http://www.cavr-timorleste.org/en/Brief.htm | url-status =   dead | archive-date =   May 13, 2012 | title = Conflict-related Deaths in Timor Leste, 1954–1999. The Findings of the CAVR Report | work = cavr-timorleste.org | accessdate =  April 16, 2018}}&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|20}}13% to 44% of [[مشرقی تیمور]]'s total population killed&lt;br /&gt;(See [[East Timor genocide#Number of deaths|death toll of East Timor genocide]])
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Ikiza]]{{Refn|group=N|name=Burundi|'''Burundian genocide'''. In the long sequence of civil fights that occurred between [[Tutsi]] and [[Hutu]] since [[برونڈی]]'s independence in 1962, the 1972 mass killings of Hutu by the Tutsi and the 1993 mass killings of Tutsis by the majority-Hutu populace are both described as genocide in the final report of the ''International Commission of Inquiry for Burundi'' presented to the United Nations Security Council in 1996.}}
|{{Flagicon image|Flag of Burundi (1967–1982).svg}} [[برونڈی]]
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | 1972
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|80000}}&lt;br /&gt;{{R|BurWhite|ICIBFR02_85}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|300000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=burundik /&gt;
|{{Ntsh|5}} As much as 10% to 15% of the [[Hutu]] population of Burundi killed&lt;ref name=burundik&gt;{{cite book |title=Krueger, Robert; Krueger, Kathleen Tobin (2007). From Bloodshed to Hope in Burundi : Our Embassy Years During Genocide (PDF). University of Texas Press. ISBN 978-0-292-71486-1. |pages=29 |url=https://www.sahistory.org.za/sites/default/files/archive-files3/ambassador_robert_krueger_kathleen_tobin_kruegerbook4you.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Pacification of Libya|Libyan genocide]]{{Refn|group=N|name=Libya|
The '''Pacification of Libya''',&lt;ref name=&quot;Cardoza, 109&quot;&gt;{{Cite book|first=Anthony L.|last=Cardoza|title=Benito Mussolini: the first fascist|url=https://archive.org/details/benitomussolinif0000card|publisher=Pearson Longman|year=2006|isbn=|ref=harv|page=[https://archive.org/details/benitomussolinif0000card/page/109 109]}}&lt;/ref&gt; also known as the '''Libyan Genocide'''&lt;ref name= Mann309&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=cGHGPgj1_tIC&amp;pg=PA309|title=The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing|last=Mann|first=Michael|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-521-53854-1|location=|page=309}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=gSg0lQkyJoIC&amp;pg=PA146|title=Making of Modern Libya, The: State Formation, Colonization, and Resistance, Second Edition|last=Ahmida|first=Ali Abdullatif|date=23 March 2011|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-2893-2|location=|pages=146|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=otttensamul&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=rgGA91skoP4C&amp;pg=PA259|title=Dictionary of Genocide: A-L|last=Totten|first=Samuel|last2=Bartrop|first2=Paul Robert|authorlink1=Samuel Totten|authorlink2=Paul R. Bartrop|date=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-34642-2|location=|pages=259|language=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Duggan497&quot;&gt;{{Cite book|first=Christopher|last=Duggan|title=The Force of Destiny: A History of Italy Since 1796|url=https://archive.org/details/forceofdestinyhi00dugg|location=New York|publisher=Houghton Mifflin|year=2007|isbn=|ref=harv|page=[https://archive.org/details/forceofdestinyhi00dugg/page/497 497]}}&lt;/ref&gt; or '''Second Italo-Senussi War''',&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=aVbdCQAAQBAJ&amp;pg=PA5|title=Libyan Air Wars: Part 1: 1973–1985|last=Cooper|first=Tom|last2=Grandolini|first2=Albert|date=January 19, 2015|publisher=Helion and Company|isbn=978-1-910777-51-0|location=|page=5}}&lt;/ref&gt; was a prolonged conflict in [[اطالوی لیبیا]] between Italian military forces and indigenous rebels associated with the [[سنوسی تحریک]] that lasted from 1923 until 1932,&lt;ref name=ninaconsuelo&gt;{{cite book | author = Nina Consuelo Epton | title = Oasis Kingdom: The Libyan Story | location = New York | publisher = Roy Publishers | year = 1953 | page = 126 | isbn = | author-link = Nina Consuelo Epton}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=http://www.shadowsgovernment.com/shadows-library/Unknown/The%20Cambridge%20History%20of%20Africa,%20Volume%20(1658)/The%20Cambridge%20History%20of%20Africa,%20Volume%20-%20Unknown.pdf|first=C.C.|last=Stewart|chapter=Islam|title=The Cambridge History of Africa, Volume 7: c. 1905 – c. 1940|location=Cambridge, United Kingdom|publisher=Cambridge University Press|date=1986|p=196}}&lt;/ref&gt; when the principal Senussi leader, [[عمر مختار]], was captured and executed.&lt;ref name=refioseercito&gt;{{cite web|url=http://www.regioesercito.it/reparti/mvsn/mvsnlib23.htm|title=Detailed description of some fights|publisher=Regioesercito|language=Italian|access-date=2020-10-04|archive-date=2018-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180520185400/http://www.regioesercito.it/reparti/mvsn/mvsnlib23.htm}}&lt;/ref&gt; The pacification resulted in mass deaths of the indigenous people in [[برقہ]]—one quarter of Cyrenaica's population of 225,000 people died during the conflict.&lt;ref name=Mann309 /&gt; Italy committed major [[جنگی جرائم]] during the conflict; including the use of [[chemical weapon]], episodes of [[Take no prisoners|refusing to take prisoners of war]] and instead executing surrendering combatants, and mass executions of civilians.&lt;ref name=&quot;Duggan497&quot; /&gt; Italian authorities committed [[ethnic cleansing]] by forcibly expelling 100,000 [[بدو]] Cyrenaicans, half the population of Cyrenaica, from their settlements that were slated to be given to Italian settlers.&lt;ref name=&quot;Cardoza, 109&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham, Moses, 358&quot;&gt;{{Cite book|first=Donald|last=Bloxham|first2=A. Dirk|last2=Moses|title=The Oxford Handbook of Genocide Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=|ref=harv|page=358}}&lt;/ref&gt; Italy apologized in 2008 for its killing, destruction and repression of the Libyan people during the period of colonial rule, and went on to say that this was a &quot;complete and moral acknowledgement of the damage inflicted on Libya by Italy during the colonial era.&quot;&lt;ref name=thelibyareport&gt;{{Cite book|title=The Report: Libya 2008|author=Oxford Business Group|year=2008|page=17}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg}} [[اطالوی لیبیا]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1923
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1932
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|80000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Duggan497&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|125000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Wright&quot;&gt;{{Cite book|title=A History of Modern Libya | last = Wright | first = John | year = 1982 | url = http://necrometrics.com/20c100k.htm#Libya}}&lt;/ref&gt;
|{{Number table sorting|25}}% of [[برقہ]] population killed&lt;ref name=&quot;Duggan497&quot; /&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Effacer le tableau|Bambuti genocide]]{{Refn|group=N|name=Bambu|'''''Effacer le tableau''''' (&quot;erasing the board&quot;) is the operational name given to the '''[[نسل کشی]] of the [[Mbuti people|Bambuti pygmies]]''' by rebel forces in the [[جمہوری جمہوریہ کانگو]] (DRC). The primary objective of ''Effacer le tableau'' was the territorial conquest of the [[شمالی کیوو]] province of the DRC and [[ethnic cleansing]] of Pygmies from the Congo's eastern region whose population numbered 90,000 by 2004.&lt;ref name=exter&gt;{{cite news |last1=Penketh |first1=Anne |title=Extermination of the pygmies |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/extermination-of-the-pygmies-552332.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221123504/https://www.independent.co.uk/news/world/africa/extermination-of-the-pygmies-552332.html |url-status=dead |archive-date=2018-12-21 |accessdate=2018-12-21 |agency=The Independent |date=2004-07-07}}&lt;/ref&gt; {{Sfn|Penketh|2004}} }}
|{{Flagicon image|Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997-2003).svg}} [[شمالی کیوو]], [[جمہوری جمہوریہ کانگو]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2002
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2003
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|60,000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=SeshadriICE1&gt;&quot;Between October 2002 and January 2003, two the rebel groups, the MLC and RCD-N in the East of the Congo launched a premeditated, systematic genocide against the local tribes and Pygmies nicknamed operation &quot;Effacer le Tableau&quot; (&quot;erase the board&quot;). During their offensive against the civilian population of the Ituri region, the rebel groups left more than 60,000 dead and over 100,000 displaced. The rebels even engaged in slavery and cannibalism. Human Rights Reports state that this was due to the fact that rebel groups, often far away from their bases of supply and desperate for food, enslaved the Pygmies on captured farms to grow provisions for their militias or when times get really tough simply slaughter them like animals and devour their flesh which some believe gives them magical powers.

11. Fatality Level of Dispute (military and civilian fatalities): 70,000 estimated&quot;
see:
{{cite web |url=http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025741/http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |title=Pygmies in the Congo Basin and Conflict |author=Raja Seshadri |date=7 November 2005 |work=Case Study 163 |publisher=The Inventory of Conflict &amp; Environment, [[American University]] |accessdate=21 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=exter /&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|70,000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=SeshadriICE1 /&gt;
|{{Ntsh|40}}40% of the Eastern Congo's [[Pygmy peoples|Pygmy]] population killed{{Refn|name=Pygm|group=N|Eastern Pygmy population was reduced to 90,000 after a campaign that killed 60,000&lt;ref name=SeshadriICE1 /&gt; implying a 40% decline}}
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Massacres of Poles in Volhynia and Eastern Galicia]]{{Refn|group=N|'''Massacres of Poles in Volhynia and Eastern Galicia''' was a genocide carried out in Nazi German-occupied Poland by the Ukrainian Insurgent Army (the UPA) against Poles in the area of Volhynia, Eastern Galicia, parts of Polesia and Lublin region, beginning in 1943 and lasting up to 1945. On 22 July 2016, the Parliament of Poland passed a resolution recognizing the massacres as Genocide&lt;ref name=&quot;Volhynia&quot;&gt;{{cite news | title = Senate recognizes Volhynia massacre to be genocide | url = http://tass.ru/en/world/887135}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Radio Poland&quot;&gt;{{cite news  | work = Radio Poland  | title = Polish MPs adopt resolution calling 1940s massacre genocide  | url = http://www.thenews.pl/1/10/Artykul/263005,Polish-MPs-adopt-resolution-calling-1940s-massacre-genocide  | accessdate = 2020-10-04  | archivedate = 2020-11-19  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20201119172309/http://archiwum.thenews.pl/1/10/Artykul/263005  }}&lt;/ref&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of Nazi Germany.svg}} [[German-occupied Poland]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1943
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1945
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|50000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Magocsi&quot;&gt;{{cite book | title = A History of Ukraine | page =681 | author = Paul Robert Magocsi | date = 1996 | isbn =0-8020-7820-6}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|300000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Terles&quot;&gt;{{cite book | author = Mikolaj Terles | title = Ethnic cleansing of Poles in Volhynia and Eastern Galicia, 1942–1946 (ZZWRP) | url = https://archive.org/details/ethniccleansingo0000terl | page = [https://archive.org/details/ethniccleansingo0000terl/page/61 61] | date = 1993 | isbn = 0-9698020-0-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Partacz&quot;&gt;{{cite book | language = pl| trans-title = Historical truth is political truth in scientific research. An example of the genocide of South Eastern Poland in 1939–1946  | author = Czesław Partacz | title = Prawda historyczna na prawda polityczna w badaniach naukowych. Przykład ludobójstwa na Kresach Południowo-Wschodniej Polski w latach 1939–1946| author-link = :pl:Czesław Partacz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kulińska&quot;&gt;{{cite book | author =Lucyna Kulińska | title = Dzieci Kresów III | language = pl | location = Kraków | year = 2009| page = 467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turowski&quot;&gt;{{cite book | author =Józef Turowski  | author2 = Władysław Siemaszko   | title =   Zbrodnie nacjonalistów ukraińskich dokonane na ludności polskiej na Wołyniu 1939–1945 | quote = Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce{{Spaced ndash}} Instytut Pamięci Narodowej, Środowisko Żołnierzy 27 Wołyńskiej Dywizji Armii Krajowej w Warszawie | date = 1990}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Siemaszko&quot;&gt;{{cite book | author = Władysław Siemaszko | author2 = Ewa Siemaszko | title = Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistoẃ ukraińskich na ludności polskiej Wołynia, 1939–1945 | language = pl| date = 2000| isbn = 83-87689-34-3 |  volume = 2 | page = 1056 | trans-title = Genocide by Ukrainian nationalists against the Polish population of Volhynia, 1939–1945}}&lt;/ref&gt;
|4% to 20% of the pre-war (1931) [[Second Polish Republic]]'s total Polish population of Voivodeships: [[Stanisławów Voivodeship|stanisławowskie]], [[Tarnopol Voivodeship|tarnopolskie]] and [[Wołyń Voivodeship (1921–1939)|wołyńskie]]&lt;ref name=&quot;Hryciuk&quot;&gt;{{cite book | author =  Grzegorz Hryciuk | language = pl | title = Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948  | publisher = Toruń  | year = 2005 | author2 = Wyd. Adam Marszałek | isbn = 83-7441-121-X | page = 139}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Potocki&quot;&gt;{{cite book | author = Robert Potocki | title = Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930–1939 | year = 2003 | isbn = 83-917615-4-1 | pages = 47–50 | trans-title = The policy of the Polish state towards the Ukrainian issue in 1930–1939}}&lt;/ref&gt; where killed.
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Genocide of Isaaqs]]{{Refn|group=N|name=Isaaq|The '''Genocide of Isaaqs''' or '''&quot;Hargeisa Holocaust&quot;'''&lt;ref name=journalafrican&gt;{{Cite journal|last=Ingiriis|first=Mohamed Haji|date=2016-07-02|title=&quot;We Swallowed the State as the State Swallowed Us&quot;: The Genesis, Genealogies, and Geographies of Genocides in Somalia|journal=African Security|volume=9|issue=3|pages=237–58|doi=10.1080/19392206.2016.1208475|issn=1939-2206}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aviewfoothills&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=Dd5ngjjVZb8C&amp;pg=PA504&amp;lpg=PA504|title=A View From The Foothills: The Diaries of Chris Mullin|last=Mullin|first=Chris|date=2010-10-01|publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-186-0}}&lt;/ref&gt; was the systematic, state-sponsored massacre of [[Isaaq]] civilians between 1988 and 1991 by the [[صومالی جمہوری جمہوریہ]] under the dictatorship of [[محمد سیاد بری]].&lt;ref name=&quot;Mburu&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=7w8VAQAAIAAJ|title=Past human rights abuses in Somalia: report of a preliminary study conducted for the United Nations (OHCHR/UNDP-Somalia)|last=Mburu|first=Chris|last2=Rights|first2=United Nations Office of the High Commissioner for Human|last3=Office|first3=United Nations Development Programme Somalia Country|date=2002-01-01}}&lt;/ref&gt; The number of civilian deaths in this massacre is estimated to be between 50,000–100,000 according to various sources,&lt;ref name=&quot;Peifer1&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=tOgOwSXB164C&amp;pg=PA23&amp;lpg=PA23|title=Stopping Mass Killings in Africa: Genocide, Airpower, and Intervention|last=Peifer|first=Douglas C.|date=2009-05-01|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-1281-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Dynamics&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=mKWiBwAAQBAJ&amp;pg=PT149|title=Making and Unmaking Nations: The Origins and Dynamics of Genocide in Contemporary Africa|last=Straus|first=Scott|date=2015-03-24|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-5567-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jones&quot;&gt;{{Cite book| url= https://books.google.com/?id=ZybbAAAAMAAJ | title= Genocide, war crimes and the West: history and complicity|last=Jones|first=Adam|date=2017-01-22|publisher=Zed Books|isbn=978-1-84277-191-4}}&lt;/ref&gt; while local reports estimate the total civilian deaths to be upwards of 200,000 Isaaq civilians.&lt;ref name=Somalilanded&gt;{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/02/investigating-genocide-somaliland-20142310820367509.html|title=Investigating genocide in Somaliland|date=February 2014|publisher=Al Jazeera|access-date=2018-04-16}}&lt;/ref&gt; This included the leveling and complete destruction of the second and third largest cities in Somalia, [[هرجيسا]] (90 per cent destroyed)&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Somaliland: Time for African Union Leadership |publisher=International Crisis Group |year=2006 |isbn= |url=https://d2071andvip0wj.cloudfront.net/somaliland-time-for-african-union-leadership.pdf |page=5 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202071223/https://d2071andvip0wj.cloudfront.net/somaliland-time-for-african-union-leadership.pdf |date=2017-02-02 }}&lt;/ref&gt; and [[Burao]] (70 per cent destroyed) respectively,&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=xbQTEF0rd7wC&amp;pg=PA152|title=Eritrea and Ethiopia: From Conflict to Cooperation|last=Tekle|first=Amare|date=1994-01-01|publisher=The Red Sea Press|isbn=978-0-932415-97-4}}&lt;/ref&gt; and had caused 400,000&lt;ref&gt;{{Cite journal|year=|title=Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics|url=https://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf|page=10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;robertpress&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=-s0VcsSW2rAC&amp;pg=PA154|title=The New Africa: Dispatches from a Changing Continent|last=Press|first=Robert M.|date=1999-01-01|publisher=University Press of Florida|isbn=978-0-8130-1704-4}}&lt;/ref&gt; Somalis (primarily of the Isaaq clan) to flee their land and cross the border to Hartasheikh in Ethiopia as refugees, creating the world's largest refugee camp then (1988),&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=WV0TAgAAQBAJ&amp;pg=PA57&amp;lpg=PA57|title=The Early Morning Phonecall: Somali Refugees' Remittances|last=Lindley|first=Anna|date=2013-01-15|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-78238-328-4|language=en}}&lt;/ref&gt; with another 400,000 being internally displaced.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Gajraj|first1=Priya|title=Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics|date=2005|publisher=World Bank|page=10|url=https://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=52m9OsGODRUC&amp;pg=PA227|title=Racism and Ethnicity: Global Debates, Dilemmas, Directions|last=Law|first=Ian|date=2010-01-01|publisher=Longman|isbn=978-1-4058-5912-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Africa Watch|journal=Volume 5|date=1993|page=4}}&lt;/ref&gt; In 2001, the [[اقوام متحدہ]] commissioned an investigation on past human rights violations in Somalia,&lt;ref name=&quot;Mburu&quot; /&gt; specifically to find out if &quot;crimes of international jurisdiction (i.e. war crimes, crimes against humanity or genocide) had been perpetrated during the country's civil war&quot;. The investigation was commissioned jointly by the [[اقوام متحدہ]] Co-ordination Unit (UNCU) and the [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے انسانی حقوق]]. The investigation concluded with a report confirming the crime of genocide to have taken place against the Isaaqs in Somalia.&lt;ref name=&quot;Mburu&quot; /&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of Somalia.svg}} [[صومالی جمہوری جمہوریہ]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |1988
| style=&quot;text-align: center;&quot; |1991
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|50000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Dynamicsa&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=mKWiBwAAQBAJ&amp;pg=PT149|title=Making and Unmaking Nations: The Origins and Dynamics of Genocide in Contemporary Africa|last=Straus|first=Scott|date=2015-03-24|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-5567-4|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jones&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|200000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Somalilandeda&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/02/investigating-genocide-somaliland-20142310820367509.html|title=Investigating genocide in Somaliland|access-date=April 16, 2018}}&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|4}}
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Chetnik war crimes in World War II#Genocidal crimes|Genocidal crimes against Bosniaks and Croats by the Chetniks]]{{Refn|group=N|name=chet|Massacres of ethnic [[Croats]] and [[بوسنیائی مسلم]] by Serbian [[Chetniks]] across large areas of the [[Independent State of Croatia]] (modern-day [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]], [[کرویئشا]] and [[Sandžak]]) during [[دوسری جنگ عظیم]]. Genocidal characteristics of the massacres can be seen through the [[Stevan Moljević|Moljević plan]] (&quot;On Our State and Its Borders&quot;) and the 1941 [[Draža Mihailović#Bosnia|'Instructions']] issued by Chetnik leader, [[Draža Mihailović]], concerning the cleansing of non-Serbs on the basis of creating a post-war [[Greater Serbia]].{{Sfn|Tomasevich|1975|p=170}}{{Sfn|Lerner|1994|p=105}}{{Sfn|Mulaj|2008|p=42}} Death toll by ethnicity is estimated to be between 18,000-32,000 Croats and between 29,000-33,000 Muslims.&lt;ref name=&quot;Geiger&quot;&gt;{{cite journal| author = Vladimir Geiger | title=Human Losses of the Croats in World War II and the Immediate Post-War Period Caused by the Chetniks (Yugoslav Army in the Fatherland) and the Partisans (People's Liberation Army and the Partisan Detachments of Yugoslavia/Yugoslav Army) and the Communist Authorities: Numerical Indicators|journal=Revue für Kroatische Geschichte = Revue d'Histoire Croate|volume=VIII|issue=1|pages=77–121|url=http://hrcak.srce.hr/103223?lang=en|year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=TtWycwryensC&amp;pg=PA430&amp;lpg=PA430&amp;dq=chetnik+genocide#v=onepage|isbn=978-0-203-89043-1|title=Century of genocide: critical essays and eyewitness accounts|page=430|author1=Samuel Totten|author2=William S. Parsons|year=1997|publisher=Routledge|accessdate=11 January 2011}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Geiger|2012|pp=103, 117}}&lt;ref&gt;{{cite book|last=Redžić|first=Enver|title=Bosnia and Herzegovina in the Second World War|year=2005|publisher=Tylor and Francis|location=New York|isbn=978-0-7146-5625-0|page=84|url=https://books.google.com/?id=pVCx3jerQmYC&amp;pg=PA146&amp;lpg=PA146&amp;dq=Chetniks+extermination#v=onepage}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of Croatia (1941–1945).svg}} [[Independent State of Croatia]] (territories of present-day [[کرویئشا]], [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]],&lt;nowiki/&gt;and [[Sandžak]])
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1941
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1945
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|47,000}} &lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Geiger&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|65,000}} &lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Geiger&quot; /&gt;
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Tamil Genocide]]{{Refn|group=N|name=Tamil|Massacres of ethnic Tamils across Sri Lanka, but especially in the North-East of the island, claimed as the Tamil homeland, have occurred repeatedly since 1956. Tens of thousands of Tamils were killed over the years. Tamils have made allegations of genocide since the 80s and in 2015 the Northern Provincial Council passed a resolution on the Tamil Genocide, seeking a UN inquiry. The Canadian Parliament in 2019 also called for an investigation into genocide allegations. Sri Lanka has strongly denied the accusations of genocide.}}
|{{Flagicon image|Tamil Eelam Flag.svg}} [[Tamil Eelam]], [[سری لنکا]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1956
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2009
| style=&quot;text-align: center;&quot; |40,000&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2012-02-27|title=Sri Lanka’s dead and missing: the need for an accounting|url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/sri-lanka/sri-lankas-dead-and-missing-need-accounting|access-date=2020-06-09|website=Crisis Group|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Petrie, Charles|date=2012|title=Report of the Secretary-General's Internal Review Panel on United Nations Action in Sri Lanka|url=https://digitallibrary.un.org/record/737299?ln=en|journal=United Nations Digital Library System|language=en}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Number table sorting|140,000+}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2012-02-27|title=Sri Lanka’s dead and missing: the need for an accounting|url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/sri-lanka/sri-lankas-dead-and-missing-need-accounting|access-date=2020-06-09|website=Crisis Group|language=en}}&lt;/ref&gt;
|Between 10% and 35% of the [[Eelam Tamil]] population living in the de facto state of [[Tamil Eelam]], controlled by the [[تامل ٹائیگرز]].&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-08-15|title=Emerging Voices: Sri Lanka’s Tamils Need Genocide Recognition and Innovative Justice Mechanisms|url=http://opiniojuris.org/2019/08/15/emerging-voices-sri-lankas-tamils-need-genocide-recognition-and-innovative-justice-mechanisms/|access-date=2020-06-09|website=Opinio Juris|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری]]{{Refn|group=N|name=Tatar|The '''deportation of the Crimean Tatars''' (Crimean Tatar Qırımtatar halqınıñ sürgünligi; Ukrainian Депортація кримських татар; Russian Депортация крымских татар) was the ethnic cleansing of at least 191,044 Crimean Tatars or, according to the other sources, 423,100 of them (89,2 % were women, children and elderly people) in 18–20 May 1944; one of the crimes of the Soviet totalitarian regime. It was carried out by Lavrentiy Beria, head of the Soviet state security and secret police, acting on behalf of Joseph Stalin. Within three days, Beria's NKVD used cattle trains to deport women, children, the elderly, even Communists and members of the Red Army, to the Soviet Republic of Uzbekistan, several thousand kilometres away. They were one of the ten ethnicities who were encompassed by Stalin's policy of population transfer in the Soviet Union. The deportation is [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری]]; as well as various scholars. Professor Lyman H. Legters argued that the Soviet penal system, combined with its resettlement policies, should count as genocidal since the sentences were borne most heavily specifically on certain ethnic groups, and that a relocation of these ethnic groups, whose survivial depends on ties to its particular homeland, &quot;had a genocidal effect remediable only by restoration of the group to its homeland&quot;.{{Sfn|Legters|1992|p=104}} Soviet dissidents Ilya Gabay{{Sfn|Fisher|2014|p=150}} and [[Pyotr Grigorenko]]{{Sfn|Allworth|1998|p=216}} both classified the event as a genocide. Historian Timothy Snyder included it in a list of Soviet policies that &quot;meet the standard of genocide.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2010/oct/05/holocaust-secondworldwar|title=The fatal fact of the Nazi-Soviet pact|last=Snyder|first=Timothy|date=2010-10-05|website=the Guardian|access-date=2018-08-06}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg}} [[سوویت اتحاد]] ({{Flagicon image|Flag of the Crimean ASSR (1939).svg}} [[کریمیائی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]])
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1944
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1948
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|34000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;buc&quot;&gt;{{cite book | author = Buckley, Cynthia J. | author2 = Ruble, Blair A. | author3 = Hofmann, Erin Trouth | year = 2008 | title = Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia | url = https://archive.org/details/migrationhomelan0000unse | location = Washington, D.C. | publisher = Woodrow Wilson Center Press | isbn = 978-0-8018-9075-8 | page = [https://archive.org/details/migrationhomelan0000unse/page/207 207]}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|195471}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Allworth&quot;&gt;{{cite book | last = Allworth | first = Edward | date = 1998 | title = The Tatars of Crimea: Return to the Homeland: Studies and Documents | location = Durham | publisher = Duke University Press | isbn = 978-0-8223-1994-8 | lccn = 97019110 | oclc = 610947243 | page = [https://archive.org/details/tatarsofcrimeare0000unse/page/6 6] | url = https://archive.org/details/tatarsofcrimeare0000unse/page/6}}&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|32}}The deportation and following exile reduced the [[کریمیائی تاتار]] population by between 18%&lt;ref name=&quot;buc&quot; /&gt; and 46%.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=page |first1=34 |title=&quot;Punished Peoples&quot; of the Soviet Union: The Continuing Legacy of Stalin's Deportations |url=https://www.hrw.org/reports/pdfs/u/ussr/ussr.919/usssr919full.pdf |website=Human Rights Watch 1991}}&lt;/ref&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Genocide in German South West Africa]]{{Refn|group=N|name=Herero|The '''Genocide in German South West Africa''' was the campaign to exterminate the Herero and Nama people that the [[جرمن سلطنت]] undertook in German South-West Africa (modern-day Namibia). It is considered one of the first genocides of the 20th century.}}
|{{Flagicon image|Reichskolonialflagge.svg}} [[جرمن جنوب مغربی افریقہ]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1904
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1908
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|34000}}&lt;br /&gt;{{R|Nuhn89}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|110000}}&lt;br /&gt;{{R|WhitakerRep|HereroBiblio}}
|{{Ntsh|70}}60% (24,000 out of 40,000{{R|Nuhn89}}) to 81.25% (65,000&lt;ref name=&quot;germanyadmits&quot;&gt;{{cite news|title=Germany admits Namibia genocide|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3565938.stm|accessdate=20 February 2016|agency=BBC|date=August 14, 2004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;germanminister&quot;&gt;{{cite news|title=German minister says sorry for genocide in Namibia|url=https://www.theguardian.com/world/2004/aug/16/germany.andrewmeldrum|accessdate=20 February 2016|agency=The Guardian|date=August 16, 2004}}&lt;/ref&gt; out of 80,000&lt;ref name=&quot;preventgeno&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/prevent/UNdocs/whitaker/section5.htm|title=UN Whitaker Report on Genocide, 1985|quote=paragraphs 14 to 24, pages 5 to 10|publisher= Prevent Genocide International}}&lt;/ref&gt;) of total [[Herero people|Herero]] and 50%{{R|Nuhn89}} of [[Nama people|Nama]] population killed.
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Guatemalan genocide]]{{Refn|group=N|name=Maya|'''Guatemalan genocide'''. The government forces of Guatemala and allied paramilitary groups have been condemned by the Historical Clarification Commission for committing genocide against the Maya population{{R|UN0399}}{{R|CEH1999}} and for widespread human rights violations against civilians during the civil war fought against various leftist rebel groups. At least an estimated 200,000 persons lost their lives by arbitrary executions, forced disappearances and other human rights violations.{{Sfn|CEH|1999|p=20}} A quarter of the direct victims of human rights violations and acts of violence were women.{{Sfn|CEH|1999|p=23}}}}
|{{Flagicon image|Flag of Guatemala.svg}} [[گواتیمالا]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1962
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1996
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|32632}}&lt;br /&gt;{{R|MayaMin}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|166000}}&lt;br /&gt;{{R|MayaMax}}
|{{Ntsh|40}}40% of the [[Maya peoples|Maya]] population (24,000 people) of Guatemala's [[Ixil Community|Ixil]] and [[Rabinal]] regions where killed&lt;ref name=&quot;prokid&quot; /&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[White Terror (Russia)#White Terror in Southern and Western Russia|Jewish genocide during the Russian White Terror]]{{Refn|group=N|name=Jews|The Whitaker Report of the United Nations used the massacre of 100,000 to 250,000 Jews in more than 2,000 '''[[پوگروم]] during the [[White Terror (Russia)|White Terror]]''' in Russia as an example of [[نسل کشی]].&lt;ref name=whitjew&gt;{{cite web |title=UN Whitaker Report on Genocide, 1985, paragraphs 14 to 24 pages 5 to 10» . |url=http://www.preventgenocide.org/prevent/UNdocs/whitaker/section5.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190613150627/http://www.preventgenocide.org/prevent/UNdocs/whitaker/section5.htm |url-status=dead |archive-date=2019-06-13 |website=preventgenocideinternational}}&lt;/ref&gt; During the [[روسی خانہ جنگی]], between 1918 and 1921 a total of 1,236 violent incidents against Jews occurred in 524 towns in [[یوکرین]]. The estimates of the number of killed range between 30,000 and 60,000.&lt;ref name=&quot;HCJU-2008&quot;&gt;&quot;History and Culture of Jews in Ukraine (&quot;«Нариси з історії та культури євреїв України»)«Дух і літера» publ., Kyiv, 2008, с. 128{{Spaced ndash}} 135&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vital-1987-359&quot;&gt;D. Vital. ''Zionism: the crucial phase''. Oxford University Press. 1987. p. 359&lt;/ref&gt; Of the recorded 1,236 pogroms and excesses, 493 were carried out by [[Ukrainian People's Republic]] soldiers under command of [[Symon Petliura]], 307 by independent Ukrainian warlords, 213 by [[Denikin]]'s army, 106 by the [[سرخ فوج]] and 32 by the [[Polish Army]].&lt;ref&gt;R. Pipes. ''A Concise History of the Russian Revolution''. Vintage Books. 1996. p. 262.&lt;/ref&gt;}}
| what is now [[یوکرین]] and [[روس]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1918
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1923
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|30000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;HCJU-2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Vital-1987-359&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|250000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=whitjew&gt;{{cite web |title=UN Whitaker Report on Genocide, 1985, paragraphs 14 to 24 pages 5 to 10» . |url=http://www.preventgenocide.org/prevent/UNdocs/whitaker/section5.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190613150627/http://www.preventgenocide.org/prevent/UNdocs/whitaker/section5.htm |url-status=dead |archive-date=2019-06-13 |website=preventgenocideinternational}}&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|2}}
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Burundian genocides#Genocidal massacre of Tutsis in '93|1993 Genocide of Burundian Tutsis]]{{Refn|group=N|name=Burundi|'''Burundian genocide'''. In the long sequence of civil fights that occurred between [[Tutsi]] and [[Hutu]] since [[برونڈی]]'s independence in 1962, the 1972 mass killings of Hutu by the Tutsi and the 1993 mass killings of Tutsis by the majority-Hutu populace are both described as genocide in the final report of the ''International Commission of Inquiry for Burundi'' presented to the United Nations Security Council in 1996.}}
|{{Flagicon image|Flag of Burundi.svg}} [[برونڈی]]
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | 1993
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|25000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=totten2&gt;{{cite book| title = Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts | publisher = Psychology Press | year = 2004 | page = 331 | url = https://books.google.com/?id=5Ef8Hrx8Cd0C&amp;pg=PA346&amp;lpg=PT347#PPA403,M1 | first = Samuel   | last = Totten | first2 = William S.   | last2 = Parsons| first3 = Israel W.  | last3 = Charny| isbn = 978-0-415-94430-4}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|50000}}&lt;br /&gt;{{R|Totten2004}}
|
|-

|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Khmelnytsky Uprising#Jews|Genocide of Jews in the Polish–Lithuanian Commonwealth by Cossack insurgents]]{{Refn|group=N|name=Lithjew|During the [[Khmelnytsky Uprising]] genocidal massacres were perpetrated against [[یہود]] communities in the [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ]] by Ukrainian [[کازاک]] and [[کریمیائی تاتار]].&lt;ref name=&quot;Totten&quot;&gt;{{cite book | quote = A series of massacres perpetrated by the Ukrainian Cossacks under the leadership of Bogdan Chmielnicki saw the death of up to 100,000 Jews and the destruction of perhaps 700 communities between 1648 and 1654 … | author = Samuel Totten  | title = Teaching About Genocide: Issues, Approaches, and Resources | url = https://archive.org/details/isbn_9781593110741 | publisher = Information Age Publishing | year = 2004 | isbn = 1-59311-074-X | page = [https://archive.org/details/isbn_9781593110741/page/25 25]}}
.&lt;/ref&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of the Cossack Hetmanate.svg}} [[Zaporozhian Cossacks]] insurgents on territory of [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ]], [[یوکرین]] and [[بیلاروس]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1648
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1657
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|18000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Stampfer&quot;&gt;{{cite journal | last = Stampfer | first = Shaul| journal = Jewish History | volume = 17 | issue = 2 | title = What Actually Happened to the Jews of Ukraine in 1648? | pages  = 165–178 | year = 2003 | doi = 10.1023/A:1022308423637}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|100000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Flannery&quot;&gt;{{cite book | author = Edward H. Flannery | title = The Anguish of the Jews: Twenty-Three Centuries of Antisemitism | publisher = Paulist Press| date = 2004| isbn = 0-8091-4324-0| page = 158 | quote =  footnote 33, p. 327| author-link = Edward H. Flannery}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dimont&quot;&gt;{{cite book | author = Max I. Dimont  | title = Jews, God, and History | url = https://archive.org/details/jewsgodhistory0000dimo_l0b3  | publisher = Signet Classic | year = 2004 | isbn = 0-451-52940-5 | page = [https://archive.org/details/jewsgodhistory0000dimo_l0b3/page/247 247]| author-link = Max Dimont}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GilbertAtlas&quot;&gt;{{cite book | author = Martin Gilbert  | title = Jewish History Atlas  | url = https://archive.org/details/B-001-001-163  | location = London  | year = 1976  | page = 530  | quote = cited in Herbert Arthur Strauss. ''Hostages of modernization: Studies on Modern Antisemitism 1870–1933/39'', Walter de Gruyter, 1993, p. 1013   | isbn = 3-11-013715-1| author-link = Martin Gilbert}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;otheresitmates&quot;&gt;Other 1960s–1980s estimates of Jews killed:
* {{cite news | quote = In 1648, under the leadership of Chmielnicki, they ravaged the land with fire and sword. Their hatred of the Jews was boundless and they rarely attempted to persuade the unfortunate to convert. These persecutions were characterized by hitherto-unknown atrocities. Children were torn apart or thrown into the fire before the eyes of their mothers, women were burned alive, men were skinned and mutilated. People must have thought hell had let loose all the tormenting monsters that medieval painters had portrayed dragging the condemned to eternal punishment. The roads were choked with thousands of refugees trying to escape the murderous hordes. The famous rabbis of the Talmud schools died by the hundreds as martyrs for their faith. The total number of the dead was estimated at about one hundred thousand. | author =  Hannah Vogt | title = The Jews: A Chronicle for Christian Conscience | url = https://archive.org/details/jewschroniclefor0000hann | work = Association Press | year = 1967 | page = [https://archive.org/details/jewschroniclefor0000hann/page/72 72]| author-link = Hannah Vogt}}
* {{cite book | quote = In their revolt, the Ukrainians slaughtered over one hundred thousand Jews. | author =  Richard L. Rubenstein  | title = Power Struggle: An Autobiographical Confession | url = https://archive.org/details/powerstruggle0000rube | publisher=   Scribner | year=  1974 | page =  [https://archive.org/details/powerstruggle0000rube/page/95 95]| author-link = Richard L. Rubenstein}}
* {{cite book | quote = Thus, when in 1648, the Ukrainians under Chmielnicki rose against Polish dominion the Jews were to bear the main brunt of their fury. Within eighteen months over three hundred Jewish townships were destroyed and over one hundred thousand Jews—about a fifth of Polish Jewry—perished. It was the greatest calamity the Jews were to experience until the rise of Hitler.  | author =  Chaim Bermant | title =  The Jews | publisher=  Redwood Burn| year = 1978| isbn =0-297-77419-0 | page =12| author-link = Chaim Bermant}}
* {{cite book | quote = Under the leadership of the barbaric Bogdan Chmielnitski, they exploded in a revolt of terrible violence in which their anger at their Polish lords also turned against Jewish 'infidels,' some of whom had been used by the Poles as tax collectors... In the ten years between 1648 and 1658 no fewer than 100,000 Jews were killed| author = David Bamberger| title = My People: Abba Eban's History of the Jews| url = https://archive.org/details/mypeopleabbaeban02bamb| url-access = registration| publisher = Behrman House | year = 1978| isbn = 0-87441-263-3| pages = [https://archive.org/details/mypeopleabbaeban02bamb/page/184 184–185]}}
* {{cite book | quote = … set off bloody massacres, led by Bogdan Chmielnicki (1593–1657), in which nearly 300,000 Eastern European Jews were killed or uprooted| author =Gertrude Hirschler| title = Ashkenaz: The German Jewish Heritage| url = https://archive.org/details/ashkenazgermanje0000unse| work =Yeshiva University Museum| year =1988 | page = [https://archive.org/details/ashkenazgermanje0000unse/page/64 64]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sources estimating 100,000 Jews killed:
* {{cite web | url = http://www.cbsnews.com/htdocs/religion/judaism/timeline.html | title = Judaism Timeline 1618–1770 | work = [[CBS News]] | accessdate = 2007-05-13 | quote = Bogdan Chmelnitzki leads Cossack uprising against Polish rule; 100,000 Jews are killed and hundreds of Jewish communities are destroyed.}}
* {{cite book | title = The Jews in Colonial America | url = https://archive.org/details/jewsincolonialam0000reis | author = Oscar Reiss | publisher = McFarland &amp; Company | year = 2004 | isbn =0-7864-1730-7 | pages = [https://archive.org/details/jewsincolonialam0000reis/page/98 98]–99 | quote = The peasants of Ukraine rose up in 1648 under a petty aristocrat Bogdan Chmielnicki. … It is estimated that 100,000 Jews were massacred and 300 of their communities destroyed}}
* {{cite book | title = The Killing Trap: genocide in the twentieth century | url = https://archive.org/details/killingtrapgenoc0000midl | author = Manus I. Midlarsky |  publisher = Cambridge University Press | date = 2005 | isbn = 0-521-81545-2 | page = [https://archive.org/details/killingtrapgenoc0000midl/page/352 352] | quote = Moreover, Poles must have been keenly aware of the massacre of Jews in 1768 and even more so as the result of the much more widespread massacres (approximately 100,000 dead) of the earlier Chmielnicki pogroms during the preceding century}}
* {{cite book | title = Holocaust Journey: Traveling in Search of the Past | author = Martin Gilbert |  publisher = Columbia University Press |  year= 1999 |  isbn = 0-231-10965-2 |  page = 219  |  quote =  … as many as 100,000 Jews were murdered throughout the Ukraine by Bogdan Chmielnicki's Cossack soldiers on the rampage| author-link = Martin Gilbert}}
* {{cite book | title = Teaching About Genocide: Issues, Approaches, and Resources | url = https://archive.org/details/isbn_9781593110741 | author = Samuel Totten | publisher  = Information Age Publishing | year = 2004 | isbn = 1-59311-074-X | page = [https://archive.org/details/isbn_9781593110741/page/25 25] | quote =  A series of massacres perpetrated by the Ukrainian Cossacks under the leadership of Bogdan Chmielnicki saw the death of up to 100,000 Jews and the destruction of perhaps 700 communities between 1648 and 1654 …}}
* {{cite book | author = Cara Camcastle     | title = The More Moderate Side of Joseph De Maistre: Views on Political Liberty And Political Economy  | publisher = McGill-Queen's Press | date = 2005 | isbn = 0-7735-2976-4  | page = 26 | quote = In response to Poland having taken control of much of the Ukraine in the early seventeenth century, Ukrainian peasants mobilized as groups of cavalry, and these &quot;cossacks&quot; in the Chmielnicki uprising of 1648 killed an estimated 100,000 Jews}}
* {{cite book | author = Colin Martin Tatz  | title = With Intent to Destroy: Reflections on Genocide  | url = https://archive.org/details/withintenttodest0000tatz  | publisher = Verso | date = 2003 | isbn = 1-85984-550-9 | page = [https://archive.org/details/withintenttodest0000tatz/page/146 146]  | quote = Is there not a difference in nature between Hitler's extermination of three million Polish Jews between 1939 and 1945 because he wanted every Jew dead and the mass murder 1648–49 of 100,000 Polish Jews by General Bogdan Chmielnicki because he wanted to end Polish rule in the Ukraine and was prepared to use Cossack terrorism to kill Jews in the process?}}
* {{cite book | author = Mosheh Weiss       | title = A Brief History of the Jewish People | publisher = Rowman &amp; Littlefield | date = 2004  | isbn = 0-7425-4402-8 | page = 193  | quote = … massacring an estimated one hundred thousand Jews as the Ukrainian Bogdan Chmielnicki had done nearly three centuries earlier.}}&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|50}}45–50% of the Jewish population of [[یوکرین]] was killed.&lt;ref name=&quot;Stampfer&quot; /&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Latvian Operation of the NKVD]]&lt;br /&gt;(Latvian genocide){{Refn|group=N|name=Latvia|The '''Latvian Operation''' refers to mass arrest and execution of Latvians during the Stalinist [[عظيم دہشت]].}}
|{{Flagicon image|Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg}} [[سوویت اتحاد]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1937
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1938
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|16,573}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Werth2010&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/nkvd-mass-secret-national-operations-august-1937-november-1938|title=The NKVD Mass Secret National Operations (August 1937 – November 1938)|publisher=MassViolence.org|encyclopedia=Online Encyclopedia of Mass Violence|date=20 May 2010|accessdate=11 December 2017|author=Werth, Nicolas|pages=4 of 10|format=PDF|issn=1961-9898}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|16,573}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Werth2010a&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/nkvd-mass-secret-national-operations-august-1937-november-1938|title=The NKVD Mass Secret National Operations (August 1937 – November 1938)|publisher=MassViolence.org|encyclopedia=Online Encyclopedia of Mass Violence|date=2010-05-20|accessdate=  2017-12-11 | author= Werth, Nicolas| pages=4 of 10|format=PDF|issn=1961-9898}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[1984ء دے سکھ مخالف فسادات]] &amp; [[Operation Woodrose]]{{Refn|group=N|name=sikhs|The '''Persecution of Sikhs by India''' has been characterized as [[نسل کشی]]. Many Indians of different religions made significant efforts to hide and help Sikh families during the rioting.&lt;ref name=&quot;KSingh&quot;&gt;K. Singh: &quot;Congress (I) is the Most Communal Party&quot;, Publik Asia, 16 November 1989.&lt;/ref&gt; The Sikh [[Jathedar of Akal Takht]] declared the events following the death of Indira Gandhi a Sikh &quot;genocide&quot;, replacing &quot;anti-Sikh riots&quot; widely used by the Indian government, the media and writers, on 15 July 2010.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-16/india/28284593_1_sikhs-justice | work=The Times of India | first1=Yudhvir | last1=Rana | title=Sikh clergy: 1984 riots 'genocide' | date=16 July 2010 | accessdate=4 November 2010 | archivedate=11 August 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811084010/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-16/india/28284593_1_sikhs-justice }}&lt;/ref&gt; The decision came soon after a similar motion was raised in the Canadian Parliament by a Sikh MP.{{citation needed|date=August 2017}} Although several political parties and governments have promised compensation for the families of riot victims, compensation has not yet been paid.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/AAP-govt-to-pay-Rs-120cr-to-kin-of-1984-riot-victims/articleshow/48459637.cms| title=AAP govt to pay Rs 120cr to kin of 1984 riot victims}}&lt;/ref&gt; On 16 April 2015, Assembly Concurrent Resolution 34 (ACR 34) was passed by the [[California State Assembly]]. Co-authored by Sacramento-area assembly members Jim Cooper, Kevin McCarty, Jim Gallagher and Ken Cooley, the resolution criticized the Government of participating in and failure to prevent the killings. The assembly called the killings a &quot;genocide&quot;, as it &quot;resulted in the intentional destruction of many Sikh families, communities, homes and businesses.&quot;&lt;ref name=&quot;indiatimes.com&quot;&gt;{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/California-assembly-describes-1984-riots-as-genocide/articleshow/47011681.cms|title=California assembly describes 1984 riots as 'genocide'|date=22 April 2015|author=PTI|newspaper=The Times of India|accessdate=10 March 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ca.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/billTextClient.xhtml;jsessionid=f2b94bb85b29eb4c706d647133cf?bill_id=201520160ACR34|title=Bill Text|publisher=ca.gov}}&lt;/ref&gt; In April 2017, the [[Legislative Assembly of Ontario|Ontario Legislature]] passed a motion condemning the anti-Sikh riots as &quot;genocide&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Canadians have a right to be 'concerned' about 1984 Sikh massacre, Harjit Sajjan says|url=http://www.cbc.ca/news/politics/sajjan-india-massacre-1.4076467}}&lt;/ref&gt; The Indian government lobbied against the motion and condemned it upon its adoption.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ontario's resolution on '84 riots 'unreal', says Jaitley|url=http://www.hindustantimes.com/world-news/ontario-passes-motion-describing-1984-anti-sikh-riots-as-genocide/story-1YPs2tiMkvtW2Tp7UDyydK.html}}&lt;/ref&gt; In February 2018, American state of Connecticut, passed a bill stating, 30 November of each year to be &quot;Sikh Genocide&quot; Remembrance Day to remember the lives lost on 30 November 1984, during the Sikh Genocide.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.cga.ct.gov/2018/TOB/s/2018SB-00489-R00-SB.htm | title=An Act Designating Various Days and Weeks}}&lt;/ref&gt; The [[اکال تخت]], [[سکھ مت]]'s governing body, considers the killings [[نسل کشی]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/1984-riots-were-Sikh-genocide-Akal-Takht/Article1-572372.aspx|title=1984 riots were 'Sikh genocide': Akal Takht – Hindustan Times|date=14 July 2010|work=Hindustan Times|accessdate=17 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100717030351/http://www.hindustantimes.com/1984-riots-were-Sikh-genocide-Akal-Takht/Article1-572372.aspx|archivedate=17 July 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Operation Woodrose]]; a military operation carried out by the [[اندرا گاندھی]]-led [[حکومت ہند]] in the months after [[آپریشن بلیو اسٹار]] to &quot;prevent the outbreak of widespread public protest&quot; in the state of [[پنجاب، بھارت]]&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite book|last=Deol|first=Harnik|title=Religion and nationalism in India: the case of the Punjab|url=https://books.google.com/?id=wKRP1-H8T8AC|accessdate=22 July 2011|year=2000|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-20108-7|pages=108–109}}&lt;/ref&gt; has also been characterized as a [[نسل کشی]].&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Politics of genocide : Punjab, 1984–1998|last=Jaijee, Inderjit Singh, 1931-|date=1999|publisher=Ajanta Publications|oclc=606518497}}&lt;/ref&gt; The government arrested all prominent members of the largest Sikh political party, the [[شرومنی اکالی دل]], and banned the [[All India Sikh Students Federation]], a large students' union.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; In addition, the Indian Army conducted operations in the countryside during which thousands of Sikhs, overwhelmingly young men, were detained for interrogation and subsequently tortured.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; }}
|{{Flagicon image|Flag of India.svg}} [[پنجاب، بھارت]], [[بھارت]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1984
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1990
| style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Number table sorting|15,350}}&lt;br /&gt;{{Refn|group=N|name=sikhdeathss|
* [[1984ء دے سکھ مخالف فسادات]] 3,350&lt;ref name=&quot;sikk&quot;&gt;{{cite web |last1=Bhatnagar |first1=Gaurav Vivek |title=What Delhi HC Order On 1984 Anti-Sikh Pogrom Says About 2002 Gujarat Riots |url=https://thewire.in/communalism/what-delhi-hc-order-on-1984-anti-sikh-pogrom-says-about-2002-gujarat-riots |website=The Wire}}&lt;/ref&gt; to 17,000&lt;ref name=sikl&gt;Joseph, Paul (11 October 2016). The SAGE Encyclopedia of War: Social Science Perspectives. SAGE. p. 433. ISBN 978-1-4833-5988-5.&lt;/ref&gt;
* [[Operation Woodrose]] 12,000&lt;ref name=woodrose&gt;[http://www.oneindia.com/india/punjab-militancy-there-have-been-12-000-civilian-deaths-1818756.html Punjab militancy: There have been 12,000 deaths]. ''One India''.&lt;/ref&gt; }}
| style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Number table sorting|29,000}}&lt;br /&gt;{{Refn|group=N|name=sikhdeathss}}
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Parsley massacre]]{{Refn|group=N|name=Haitian|The '''Parsley massacre''' was the 1937 mass killing of Haitians in the [[جمہوریہ ڈومینیکن]] on the direct orders of President [[Rafael Trujillo]] in order to cleanse Dominica of Haitian migration. After reports of Haitians stealing crops from Dominican residents along the Northern border, Trujillo gave the order to his troops to exterminate all Haitians living in the country's Northern region. The Dominican army then interrogated thousands of civilians demanding that each victim say the word &quot;parsley&quot;. If the accused could not pronounce the word to the interrogators satisfaction, they were deemed to be Haitians and shot.&lt;ref name=&quot;Alan_Cambeira&quot;&gt;{{cite book | last = Cambeira| first = Alan | authorlink = | title = Quisqueya la bella | url = https://archive.org/details/quisqueyalabella0000camb| year = 1997 |edition= 1996 | page= [https://archive.org/details/quisqueyalabella0000camb/page/182 182] | publisher = M.E. Sharpe | isbn= 1-56324-936-7}}&lt;br /&gt;''anyone of African descent found incapable of pronouncing correctly, that is, to the complete satisfaction of the sadistic examiners, became a condemned individual. This holocaust is recorded as having a death toll reaching thirty thousand innocent souls, Haitians as well as Dominicans.''&lt;/ref&gt;These armed forces killed Haitians with rifles, machetes, shovels, knives, and bayonets. Haitian children were reportedly thrown in the air and caught by soldiers' bayonets, then thrown on their mothers' corpses.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Dividing Hispaniola: The Dominican Republic's Border Campaign against Haiti, 1930–1961|url=https://books.google.com/books?id=PI2oCwAAQBAJ&amp;pg=PT218&amp;lpg=PT218&amp;dq=#v=onepage|isbn=978-0-8229-8103-9|last1=Paulino|first1=Edward|date=2016-02-16}}&lt;/ref&gt;Some died while trying to flee to [[ہیٹی]] across the [[Artibonite River]], which has often been the site of bloody conflict between the two nations.&lt;ref name=&quot;Turtis, 590&quot;&gt;Turtis, 590.&lt;/ref&gt; Survivors who managed to cross the border and return to Haiti told stories of family members being hacked with machetes and strangled by the soldiers, and children bashed against rocks and tree trunks.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Galván|first1=Javier A.|title=Latin American Dictators of the 20th Century: The Lives and Regimes of 15 Rulers|url=https://archive.org/details/latinamericandic0000galv|date=2012|publisher=McFarland|page=[https://archive.org/details/latinamericandic0000galv/page/53 53]}}&lt;/ref&gt; The use of military units from outside the region was not always enough to expedite soldiers' killings of Haitians. U.S. legation informants reported that many soldiers &quot;confessed that in order to perform such ghastly slaughter they had to get 'blind' drunk.&quot;&lt;ref name=Turits /&gt;{{Rp|page=167}} Several months later, a barrage of killings and repatriations of Haitians occurred in the southern frontier.}}
|{{Flagicon image|Flag of the Dominican Republic.svg}} [[جمہوریہ ڈومینیکن]]
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | 1937
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 12,168&lt;br /&gt;&lt;ref name=Wucker&gt;{{cite book|title= Why the Cocks Fight: Dominicans, Haitians, and the Struggle for Hispaniola|url= https://books.google.com/books?id=tFToAgAAQBAJ&amp;pg=PA51&amp;lpg=#v=onepage|isbn= 978-1-4668-6788-8|last1= Wucker|first1= Michele|date= 2014-04-08}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 35,000&lt;br /&gt;&lt;ref name=Wucker/&gt;
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[California Genocide]]{{Refn|group=N|name=NCalifor|The '''California genocide'''&lt;ref name=Benmad&gt;Benjamin Madley&lt;br /&gt;An American Genocide: The United States and the California Indian Catastrophe,1846–1873&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pbs&gt;{{Cite web | url= http://www.pbs.org/indiancountry/history/calif.html | archive-url= https://web.archive.org/web/20070708120515/http://www.pbs.org/indiancountry/history/calif.html | url-status= dead | archive-date= 2007-07-08 | accessdate = 2007-01-08 | title=California Genocide | work = PBS}}&lt;/ref&gt; refers to the destruction of individual tribes like the [[Yuki people]] during the [[Round Valley Settler Massacres of 1856–1859]],&lt;ref name=&quot;Kiernan&quot;&gt;{{Cite book |title= Blood and Soil A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur|chapter = 8 |work =Genocide in the United States  | author= Ben Kiernan | pages = 310–363|author-link = Ben Kiernan}}&lt;/ref&gt; [[List of Indian massacres#1830–1911|general massacres perpetrated by settlers chasing the gold rush against Indians]] like the [[Bloody Island Massacre]], or Klamath River &quot;War of Extermination&quot;&lt;ref name=&quot;Heizer&quot;&gt;{{Cite book | author = Heizer  | date = 1993 | title = Crescent City Herald | quote = quoted in Sacramento newspaper|  pages = 35–36}}&lt;/ref&gt; along with the overall decline of the Indian population of [[کیلیفورنیا]] due to disease and starvation exacerbated by the massacres.}}
|{{Flagicon image|Flag of the United States (1846–1847).svg}} [[کیلیفورنیا]], [[ریاست ہائے متحدہ]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
1846
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
1873
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
{{Number table sorting|9,492}}–16,094&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Benmad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pbs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Only the range of deaths caused by massacred&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
{{Number table sorting|120,000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;pbs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;The total population decline of the period overall&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|80}}[[سرخ ہندی]] population in California declined by 80% during the period
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Australian frontier wars#Queensland|Queensland Aboriginal genocide]]{{Refn|group=N|name=Queensland|Queensland represents the single bloodiest colonial frontier in Australia. Thus the records of Queensland document the most frequent reports of shootings and massacres of indigenous people, the three deadliest massacres on white settlers, the most disreputable frontier police force, and the highest number of white victims to frontier violence on record in any Australian colony.{{Sfnp|Ørsted-Jensen|2011}} Thus some sources have characterized these events as a '''Queensland Aboriginal genocide.'''&lt;ref&gt;{{cite journal | url = https://www.academia.edu/12016000 | title = The Partial Case for Queensland Genocide | author = Ray Gibbons}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Queensland&quot;&gt;{{cite journal | url = https://lr.law.qut.edu.au/article/view/583/564 | title = Queensland's Frontier Killing Times{{Spaced ndash}} Facing Up to Genocide | author = Hannah Baldry | author2 = Alisa McKeon | author3 = Scott McDougal | journal = QUT Law Review | issn = 2201-7275 | volume = 15 | issue = 1 | pages = 92–113 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231228031650/https://lr.law.qut.edu.au/article/view/583/564 |date=2023-12-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal  | title = Colonial and modern genocide: explanations and categories| journal = Ethnic and Racial Studies | volume = 21 | pages = 89–115 | author = Alison Palmer | doi = 10.1080/014198798330115 | year = 1998}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=queteen&gt;{{cite journal  | title = Confronting Australian Genocide | last = Tatz  | first = Colin | date  =2006  | editor = Roger Maaka | editor2= Chris Andersen | journal =The Indigenous Experience: Global Perspectives | volume = 25 | pages = 16–36 | publisher =Canadian Scholars Press | pmid = 19514155 | isbn= 978-1-55130-300-0}}&lt;/ref&gt;
}}
|{{Flagicon image|Flag of Queensland (1870–1876).svg}} [[Colony of Queensland|Queensland]], [[آسٹریلیا]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
1840
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
1897
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|10000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;queteen&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|65180}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceAQueens&quot;&gt;{{cite journal | last = Evans | first = Raymond | last2 = Ørsted–Jensen |first2 = Robert | title = I Cannot Say the Numbers that Were Killed': Assessing Violent Mortality on the Queensland Frontier | date = 2014-07-09 | type = paper| journal = AHA | location = University of Queensland |  publisher = Social Science Research Network | ssrn = 2467836}}&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|30}}3.3% to over 50% of the aboriginal population was killed&lt;br /&gt;(10,000&lt;ref name=&quot;queteen&quot; /&gt; to 65,180&lt;ref name=&quot;ReferenceAQueens&quot; /&gt; killed out of 125,600){{Clarify|date=February 2020 |reason=See internal comment}}
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Rohingya genocide]]{{Refn|group=N|name=NRohingya|''' The Rohingya genocide'''&lt;ref name=ECONOMIST&gt;{{cite journal |url=https://www.economist.com/open-future/2018/05/23/the-rohingya-crisis-bears-all-the-hallmarks-of-a-genocide |title=The Rohingya crisis bears all the hallmarks of a genocide |journal=The Economist |author=R.C. |date=23 May 2018 |access-date=25 August 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CFR&gt;{{cite web |url=https://www.cfr.org/interview/rohingya-crisis-and-meaning-genocide |title=The Rohingya Crisis and the Meaning of Genocide |author=Camilla Siazon |date=8 May 2018 |publisher=Council on Foreign Relations |access-date=25 August 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AP&gt;{{cite web |url=https://www.apnews.com/187143b5b0f94011b886bc6f8979afc0/UN-official-says-Rohingya-crisis-has-%27hallmarks-of-genocide%27 |title=UN official says Rohingya crisis has 'hallmarks of genocide' |agency=Associated Press |date=1 February 2018 |publisher=Associated Press |access-date=25 August 2018 |archive-date=13 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613235449/https://apnews.com/187143b5b0f94011b886bc6f8979afc0/UN-official-says-Rohingya-crisis-has-%27hallmarks-of-genocide%27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CNNROH&gt;{{cite web |url=https://www.cnn.com/2017/10/23/opinions/myanmar-rohingya-genocide/index.html |title=There's only one conclusion on the Rohingya in Myanmar: It's genocide |author=Azeem Ibrahim |date=23 October 2017 |publisher=Cable News Network |access-date=25 August 2018}}&lt;/ref&gt; against the [[روہنگیا]] ethnic minority in Myanmar (Burma) by the Myanmar military and Buddhist extremists. The violence began on 25 August 2017 and has continued since, reaching its peak during the months of August and September in 2017. The Rohingya people are a largely Muslim ethnic minority in Myanmar who have faced widespread persecution and discrimination for several decades. They are denied citizenship under the [[Myanmar nationality law|1982 Myanmar nationality law]], and are falsely regarded as Bengali immigrants by much of Myanmar's [[Bamar people|Bamar]] majority, to the extent that the government refuses to acknowledge the Rohingya's existence as a valid ethnic group.&lt;ref name=BBC&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41566561 |title=Myanmar Rohingya: What you need to know about the crisis |author=BBC |date=24 April 2018 |publisher=BBC |access-date=25 August 2018}}&lt;/ref&gt; The [[Arakan Rohingya Salvation Army]] (ARSA) is a Rohingya insurgent group that was founded in 2013 to &quot;liberate [the Rohingya] people from dehumanising oppression&quot;.&lt;ref name=CNN&gt;{{cite web |url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/rohingya-bangladesh-08232017154833.html |title=Southeast Asia's Newest Rebel Group Calls Bangladesh 'Great Neighbor' |author=BenarNews |date=23 August 2017 |publisher=Radio Free Asia |access-date=25 August 2018}}&lt;/ref&gt; On 25 August 2017, ARSA claimed responsibility for coordinated attacks on police posts that reportedly killed twelve security forces. Myanmar's military forces immediately launched a series of retaliatory attacks against Rohingya civilians, and were joined by local Buddhist extremists. Together they burnt down hundreds of Rohingya villages, killed thousands of Rohingya men, women, and children, tortured countless others, and sexually assaulted countless Rohingya women and girls. Several Rohingya refugees say they were forced to witness soldiers throwing their babies into burning houses to die in the fire. Numerous Rohingya refugee women and girls have provided accounts of being brutally gang raped. The violence has resulted in a refugee crisis, with an estimated 693,000 Rohingya fleeing to overcrowded refugee camps in the neighboring country of Bangladesh.}}
|{{Flagicon image|Flag of Myanmar.svg}} [[میانمار]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
2017
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
{{Tri1|{{#time: Y | now}}|Present}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
{{Number table sorting|9,000}}–13,700&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;ABC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/2017-12-14/rohingya-death-toll-in-the-thousands-says-msf/9260552 |title=Rohingya death toll likely above 10,000, MSF says amid exodus |author=James Bennett |date=14 December 2017 |publisher=ABC |access-date=25 August 2018}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
{{Number table sorting|43,000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;TIME&quot;&gt;{{cite magazine |url=http://time.com/5187292/rohingya-crisis-missing-parents-refugees-bangladesh/ |title=More Than 43,000 Rohingya Parents May Be Missing. Experts Fear They Are Dead |author=Laignee Barron |date=8 March 2018 |magazine=Time |access-date=25 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Decossackization]]{{Refn|group=N|name=Decossackization|'''Decossackization''' ([[روسی زبان]]: Расказачивание, ''Raskazachivaniye'') was the [[بالشویک پارٹی]] policy of systematic repressions against [[کازاک]] of the Russian Empire, especially of the [[Don Cossacks|Don]] and the [[Kuban Cossacks|Kuban]], between 1917 and 1933 aimed at the elimination of the Cossacks as a separate ethnic, political, and economic entity.&lt;ref name =&quot;Black 98&quot;&gt;{{cite book | first = Nicolas | last = Werth | first2 = Karel  | last2 = Bartošek | first3 = Jean-Louis  | last3 = Panné | first4 = Jean-Louis  | last4 = Margolin | first5 = Andrzej  | last5 = Paczkowski | author6 =  Stéphane Courtois | author6-link = Stéphane Courtois | title = The Black Book of Communism: Crimes, Terror, Repression | url = https://archive.org/details/blackbookofcommu0000unse | publisher = [[Harvard University Press]] | year = 1999 | isbn = 0-674-07608-7 | page = [https://archive.org/details/blackbookofcommu0000unse/page/98 98]}}&lt;/ref&gt; This was the first example of [[سوویت اتحاد]] leaders deciding to &quot;eliminate, [[نسل کشی]], and [[ملک بدری]] the population of a whole territory,&quot; which they had taken to calling the &quot;Soviet [[War in the Vendée|Vendée]]&quot;&lt;ref name =&quot;Black 98&quot; /&gt; Most authors{{کون|date=July 2018}} characterize decossackization as a [[نسل کشی]] of the Cossacks,&lt;ref name=&quot;Figes&quot;&gt;{{cite book | author = Orlando Figes | title = A People's Tragedy: The Russian Revolution: 1891–1924  | url = https://archive.org/details/peoplestragedyru0000fige | publisher =  [[پینگوئن (ادارہ)]] | year= 1998 | isbn= 0-14-024364-X| author-link = Orlando Figes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rayfield&quot;&gt;{{cite book | author = Donald Rayfield | title = Stalin and His Hangmen: The Tyrant and Those Who Killed for Him | publisher = Random House | year = 2004 | isbn = 0-375-50632-2 | author-link = Donald Rayfield | url-access = registration | url = https://archive.org/details/stalinhishangmen00dona}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Utopia&quot;&gt;{{cite book | author = Mikhail Heller | author2 = Aleksandr Nekrich | title = Utopia in Power: The History of the Soviet Union from 1917 to the Present| url = https://archive.org/details/utopiainpowerhis00gel_evg | url-access = registration | author2-link = Alexander Nekrich | year = 1986}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rummel&quot;&gt;{{cite book|author=R. J. Rummel | url = http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE4.HTM |title=  Lethal Politics: Soviet Genocide and Mass Murder Since 1917 |publisher=[[Transaction Publishers]]| date=1990| isbn=1-56000-887-3|accessdate=2014-03-01|author-link=R. J. Rummel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Extermination order&quot;&gt;{{cite web |  title = Soviet order to exterminate Cossacks is unearthed |  url = http://www.york.ac.uk/admin/presspr/pressreleases/cossacks.htm |  archive-url = https://web.archive.org/web/20091210025518/http://www.york.ac.uk/admin/presspr/pressreleases/cossacks.htm |  url-status = dead |  archive-date = 10 December 2009 |accessdate  =December 10, 2009 | publisher =  [[یونیورسٹی آف یورک]]  | date = 21 January 2003}}&lt;/ref&gt; a process described by scholar Peter Holquist as part of a &quot;ruthless&quot; and &quot;radical attempt to eliminate undesirable social groups&quot; that showed the Soviet regime's &quot;dedication to [[social engineering (political science)|social engineering]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book | url = https://books.google.com/?id=Hvz80NWkMuUC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=peter+holquist#v=onepage |title=Making War, Forging Revolution: Russia's Continuum of Crisis, 1914–1921 – Peter Holquist – Google Boeken |date=1917-03-08 |accessdate=2014-03-01|isbn=978-0-674-00907-3 |last1=Holquist |first1=Peter}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mass terror&quot;&gt;{{cite book | url = http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/cmr_1252-6576_1997_num_38_1_2486 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091204190025/http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/cmr_1252-6576_1997_num_38_1_2486 | url-status = dead | archive-date = 2009-12-04 | first = Peter | last = Holquist | title = Conduct merciless mass terror&quot;: decossackization on the Don, 1919}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg}} [[سوویت اتحاد]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
1917
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
1933
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
{{Ntsh|10000}}thousands–10,000+&lt;br /&gt;&lt;ref name=trholl&gt;{{cite journal |last1=Holquist |first1=Peter |title=&quot;Conduct merciless mass terror&quot;: decossackization on the Don, 1919 |journal=Cahiers du Monde Russe : Russie, Empire Russe, Union Soviétique, États Indépendants |volume=38 |pages=138 |doi=10.3406/cmr.1997.2486 |year=1997}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
{{Number table sorting|1000000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Reshetnikov&quot;&gt;{{cite book | author = Reshetnikov L.P.  | title = Return to Russia. The third way, or dead ends of hopelessness | work = M .: FIV | year = 2014 | page = 119}}&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|4}}
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Bosnian genocide]]{{Refn|group=N|name=Bosnia|The '''Bosnian genocide''' comprises localized, in time and place, massacres like in [[سریبرینیتسا قتل عام]]{{R|IWPR1212}} and in [[زیپا]] committed by [[سرپسکیا]] forces in 1995, as well as the scattered [[Ethnic cleansing in Bosnia|ethnic cleansing campaign]] throughout areas controlled by the [[جمہوریہ سرپسکیا فوج]]{{R|Gutman1993}} during the 1992–95 [[بوسنیائی جنگ]].{{R|Thackrah08}} Srebrenica marked the most recent act of genocide committed in Europe and was the only theater of that war that fulfilled the definition of genocide as set by the [[بین الاقوامی فوجداری ایوان عدل برائے سابقہ یوگوسلاویہ]] (ICTY). On 31 March 2010, the [[National Assembly (Serbia)|Serbian Parliament]] passed a resolution condemning the Srebrenica massacre and apologizing to the families of Srebrenica for the deaths of Bosniaks (&quot;Bosnian Muslims&quot;).{{R|BBC310310}}}}
|{{Flagicon image|Flag of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1992
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1995
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|8373}}&lt;br /&gt;{{R|BosniaLow}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Number table sorting|31,107}}–{{Number table sorting|39,199}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;RDC 2012&quot;&gt;{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=IDMhDgCJCe0C&amp;lpg=PA140|title=Confronting the Yugoslav Controversies: A Scholars' Initiative|chapter=Ethnic Cleansing and War Crimes, 1991–1995|first=Marie–Janine|last=Calic|publisher=Purdue University Press|location=West Lafayette, IN|year=2012|editor-first1=Charles W.|editor-last1=Ingrao|editor-first2=Thomas A.|editor-last2=Emmert|pages=139–40|isbn=978-1-55753-617-4}} ''Footnotes in source identify numbers as June 2012''.&lt;/ref&gt;{{R|BosniaHigh}}
|{{Ntsh|3}}More than 3% of the [[بوسنیائی مسلم]] population of [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] perished during the [[بوسنیائی جنگ]].&lt;ref&gt;{{cite journal | url =  http://www.icty.org/x/file/About/OTP/War_Demographics/en/bih_casualty_undercount_conf_paper_100201.pdf | title = The 1992–95 War in Bosnia and Herzegovina: Census-Based Multiple System Estimation of Casualties' Undercount | first = Jan  | last = Zwierzchowski | first2 = Ewa  | last2= Tabeau | date = 1 February 2010| journal =  Conference Paper for the International Research Workshop on 'The Global Costs of Conflict' | publisher  =The Households in Conflict Network (HiCN) and The German Institute for Economic Research (DIW Berlin) 1–2 February 2010, Berlin | page=  15}}&lt;/ref&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[1966 anti-Igbo pogrom|Persecution of the Igbo by the Nigerian army]]{{Refn|group=N|name=Igbo|After the [[1966 Nigerian counter-coup]] during which [[Johnson Aguiyi-Ironsi]] and [[یعقوب گوون]] seized power, Aguiyi-Ironsi issued a unitary decree abolishing the regionalisation of Nigeria, leading to a series of massacres against the [[اگبو قوم]] tribe, who were believed to have conspired to create this decree in order to establish dominion over Nigeria. These massacres were hypothesized to have been organized beforehand,&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Akinyemi|first1=A.B.|date=October 1972|title=The British Press and the Nigerian Civil War|journal=African Affairs|volume=71|issue=285|pages=408–426|doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a096282|jstor=720847}}&lt;/ref&gt; and the Nigerian leadership later began to intentionally promote the extermination of the Igbo. The slaughter lead to the deaths of 8,000 to 30,000 Igbo, and resulted in the secession of Eastern Nigeria into the State of [[بيافرا]] and the [[Nigerian Civil War]].}}
|{{Flagicon image|Flag of Nigeria.svg}} [[نائیجیریا]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1966
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1966
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|8000}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://countrystudies.us/nigeria/23.htm |title=Civil War |author= |date=1991 |website=countrystudies.us |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date= November 21, 2019|quote=The estimated number of deaths ranged as high as 30,000, although the figure was probably closer to 8,000 to 10,000.}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|30,000}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://countrystudies.us/nigeria/23.htm |title=Civil War |author= |date=1991 |website=countrystudies.us |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date= November 21, 2019|quote=The estimated number of deaths ranged as high as 30,000, although the figure was probably closer to 8,000 to 10,000.}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|The ''[[Sook Ching]]''{{Refn|group=N|name=Hainan|During the [[دوسری جنگ عظیم]], the '''''Sook Ching''''', a systematic purge during the [[Japanese occupation of Singapore]] and [[Japanese occupation of Malaya|Malaya]], was enacted by [[سلطنت جاپان]] to remove hostile elements from the region. Although it mostly targeted those seen as politically dangerous, the ''Sook Ching'' also intended to eliminate [[Hainan people]] and Chinese-born residents&lt;ref&gt;[http://www.yale.edu/gsp/publications/WaiKeng.doc WaiKeng Essay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201161449/http://www.yale.edu/gsp/publications/WaiKeng.doc |date=2015-02-01 }} 'Justice Done? Criminal and Moral Responsibility Issues in the Chinese Massacres Trial Singapore, 1947'&lt;br /&gt;Genocide Studies Program. Working Paper No. 18, 2001. Wai Keng Kwok, Branford College/ Yale university&lt;/ref&gt; and thus can be considered an act of genocide.}}
|{{Flagicon image|Flag of Singapore.svg}} [[سنگاپور]] and {{Flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[British Malaya]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1942
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1942
| style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Number table sorting|5000}}&lt;br /&gt;{{citation needed|date=May 2020}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Number table sorting|25,000}}&lt;br /&gt;{{citation needed|date=May 2020}}
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Chittagong Hill Tracts conflict#Human rights abuses against the Jumma|Chittagong Hill Tracts genocide]]{{Refn|group=N|name=Jumma|In [[بنگلہ دیش]], the '''persecution of the indigenous tribes of the [[Chittagong Hill Tracts]]''' such as the [[Chakma people|Chakma]], Marma, Tripura, [[Jumma people]] and others who are mainly [[بدھ مت]], [[ہندو]], [[مسیحی]], and [[روحیت]], has been described as genocidal, with Chackmas reportedly the worst affected.{{Sfn|Gray|1994}}{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}} {{Sfn|O'Brien|2004}}{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}} {{Sfn|Mey|1984}}{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}} {{Sfn|Moshin|2003}}{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}} {{Sfn|Roy|2000}}{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}} The Chittagong Hill Tracts are located bordering India, Myanmar and the Bay of Bengal, and is the home to 500,000 indigenous people. The perpetrators were the Bangladeshi military and the [[Bengali people]] of the Chittagong division, who together have burned down Chackma homes, killed many Chakmas, and there were some reports of rape of the indigenous women. There are also accusations of Chakmas being forced to convert to [[اسلام]]. The conflict started soon after Bangladeshi independence, in 1972 when the Constitution imposed Bengali as the sole official language of the country. Subsequently, the government encouraged and sponsored massive settlement by Bangladeshis in the region, which changed the demographics from 98 percent indigenous in 1972 to fifty percent by 1997. The government allocated a full third of the Bangladeshi military to the region to support Bengali settlers, sparking a protracted guerrilla war between Hill tribes and the military.{{Sfn|O'Brien|2004}} During this conflict, which officially ended in 1997, a large number of human rights violations against the indigenous peoples have been reported.{{Sfn|Chakma|Hill|2013}} Amnesty International estimates that up to 90,000 indigenous families were displaced.&lt;ref name=&quot;amnesty.org&quot;&gt;{{Cite web | url= https://www.amnesty.org/en/latest/news/2013/06/bangladesh-indigenous-peoples-engulfed-chittagong-hill-tracts-land-conflict |title= Bangladesh: Indigenous Peoples engulfed in Chittagong Hill Tracts land conflict |website=www.amnesty.org|language=en|access-date=2018-10-04}}&lt;/ref&gt; Following the [[Chittagong Hill Tracts Peace Accord]] in 1997, though no further violence have been reported, promised land reforms have only at best been partially fulfilled despite repeated promises by the Bangladeshi government reported [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]] in 2013.&lt;ref name=&quot;amnesty.org&quot; /&gt; Chakmas also live in India's Tripura state where a Tripuri separatist movement is going on.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.firstpost.com/politics/tipraland-movement-autonomy-is-core-to-tripuras-tribal-politics-but-gaining-power-in-state-assembly-would-be-wiser-3822603.html | title=Tipraland movement: Autonomy is core to Tripura's tribal politics, but gaining power in state Assembly would be wiser}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of Bangladesh.svg}} [[Chittagong Hill Tracts]], [[بنگلہ دیش]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1977
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1997
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|4406}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;angelfire&quot;&gt;{{cite web |title=Massacres in the CHT |url=http://www.angelfire.com/ab/jumma/massacre.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101035341/http://www.angelfire.com/ab/jumma/massacre.html |url-status=dead |archive-date=2019-11-01 |website=Angelfire |publisher=The sum of all dead listed in each massacre of the article&quot;hundreds&quot; or &quot;thousands&quot; will be assumed to equal anywhere from 100 to 900 or 1,000 to 9,000}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|13206}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;angelfire&quot;/&gt;
|{{Ntsh|2}}
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[1804 Haiti massacre]]{{Refn|name=Creoles|group=N|The '''1804 Haiti massacre''' is considered to be a genocide by many scholars&lt;ref&gt;Girard, &quot;Caribbean genocide: racial war in Haiti, 1802–4,&quot; p. ???.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robins, Nicholas A. and Adam Jones. &quot;Introduction: Subaltern Genocide in Theory and Practice.&quot; In: Robins, Nicholas A. and Adam Jones (editors). ''Genocides by the Oppressed: Subaltern Genocide in Theory and Practice''. [[Indiana University Press]], 2009. {{آئی ایس بی این|0253220777}}, 9780253220776. p. [https://books.google.com/books?id=AX3UCk_PdEwC&amp;pg=PA3 3]: &quot;The Great Rebellion and the Haitian slave uprising are two examples of what we refer to as &quot;subaltern genocide&quot;: cases in which subaltern actors—those objectively oppressed and disempowered—adopt genocidal strategies to vanquish their[…]&quot; -- Also stated in Jones, Adam. Chapter 11: &quot;Subaltern genocide: Genocides by the oppressed.&quot; In: ''The Scourge of Genocide: Essays and Reflections''. Routledge, June 26, 2013. {{آئی ایس بی این|1135047154}}, 9781135047153. p. [https://books.google.com/books?id=INwyX-ZKsVsC&amp;pg=PA169 169].&lt;/ref&gt;, as it was intended to destroy the Franco-Haitian population following the [[Haitian Revolution]]. The massacre was ordered by King [[Jean-Jacques Dessalines]] to remove the remainder of the white population from Haiti, and lasted from January to 22 April 1804. During the massacre, entire families were [[ایذا رسانی]] and killed, and by the end of it, Haiti's white population was virtually non-existent.}}
|{{Flagicon image|Flag of Haiti.svg}} [[ہیٹی]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1804
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1804
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|3000}}{{Sfn|Girard|2011|pp=319–322}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|5000}}{{Sfn|Girard|2011|pp=319–322}}
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Selknam genocide|Selk'nam genocide]]{{Refn|name=Ona|group=N}}
|{{Flagicon image|Flag of Chile.svg}} [[چلی]], [[Tierra del Fuego]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Tri1|1999|Late 19th century}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Tri1|2000|Early 20th century}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|2500}}&lt;br /&gt;{{R|Chapman}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|3900}}&lt;br /&gt;{{R|Gardini}}
|{{Ntsh|84}}84%&lt;br /&gt;The genocide reduced their numbers from around 3,000 to about 500 people. (Now pure [[Selk'nam people|Selk'nam]] are considered extinct.){{R|Gardini}}{{R|Ray2007}}
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Genocide of Yazidis by ISIL]]{{Refn|group=N|name=Yazidis|The '''Genocide of Yazidis''' ' by [[داعش]] includes mass killing, rape and enslavement of girls and women, forced abduction, indoctrination and recruitment of Yazidis boys (aged 7 to 15) to be used in armed conflicts, forced conversion to Islam and expulsion from their ancestral land. [[Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic|The United Nations' Commission of Inquiry on Syria]] officially declared in its report that ISIS is committing genocide against the [[یزیدی]] population.{{R|UNnews0616}} It is difficult to assess a precise figure for the killings{{R|HRC15616}} but it is known that some thousand of Yazidis men and boys are still unaccounted for and ISIS genocidal actions against Yazidis people are still ongoing, as stated by the International Commission in June 2016.}}
|{{Flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[داعش]]-controlled territory in northern [[عراق]] and [[شام]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Tri1|{{#time: Y | now}}|2019}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|2,100}}–4,400&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11160906/Isil-carried-out-massacres-and-mass-sexual-enslavement-of-Yazidis-UN-confirms.html|title=Isil carried out massacres and mass sexual enslavement of Yazidis, UN confirms|journal=Daily Telegraph|last=Spencer|first=Richard|date=2014-10-14|access-date=2019-10-13|language=en-GB|issn=0307-1235}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|10,000}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/press-release/four-years-after-daeshs-attacks-on-the-sinjar-region-of-iraq-survivors-of-sexual-violence-still-await-justice/|title=Four years after Da'esh's attacks on the Sinjar region of Iraq, survivors of sexual violence still await justice{{Spaced ndash}} United Nations Office of the Special Representative of the Secretary-General on Sexual Violence in Conflict|last=Boezio|first=Geraldine|language=en-US|access-date=2019-10-13}}&lt;/ref&gt;
|See also: [[2007 Yazidi communities bombings]]
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Genocide of Shia muslims by ISIL]], including [[نصیریہ]] and [[دروز]]
|{{Flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[داعش]]-controlled territory in northern [[عراق]] and [[شام]] and in [[افغانستان]] against the [[ہزارہ لوک]] people.
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2003 (as [[Jama'at al-Tawhid wal-Jihad]] and successor organizations including [[داعش]])
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Tri1|{{#time: Y | now}}|Present (as sleeper cells)}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|Several tens of thousands}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|100,000+}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
|The ''[[Gukurahundi]]''{{Refn|name=Ndebele|group=N|The '''Gukurahundi''', the systematic massacre of the [[Northern Ndebele people|Ndebele people]] by [[رابرٹ موگابے]]'s [[Zimbabwe African National Union|ZANU-PF]] party, is classified as a genocide by the [[International Association of Genocide Scholars]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2015/may/19/mugabe-zimbabwe-gukurahundi-massacre-matabeleland|title=Zimbabwe: new documents claim to prove Mugabe ordered Gukurahundi killings|first=Stuart|last=Doran|date=19 May 2015|publisher=|via=www.theguardian.com}}&lt;/ref&gt; The Gukurahundi was initiated because the [[Zimbabwe African People's Union|ZAPU]] party, the main Zimbabwean opposition party, found the majority of its support among the Ndebele people, leading Mugabe to conclude that they must be exterminated in order to eliminate support for the ZAPU. The Gukurahundi was initiated in 1983, and continued until the signing of the 1987 Unity Accords, during which time about 20,000 Ndebele where killed and sent to [[concentration camps|re-education camps]].}}
|{{Flagicon image|Flag of Zimbabwe.svg}} [[زمبابوے]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1983
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1987
| style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Number table sorting|2000}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;Catholic Commission for Justice and Peace in Zimbabwe, ed. (1997). Breaking the Silence, Building True Peace: Report on the 1980s Disturbances in Matabeleland and the Midlands. Harare, Zimbabwe: Catholic Commission for Justice and Peace in Zimbabwe and the Legal Resources Foundation (Zimbabwe). OCLC 40480429. Archived from the original on 1 November 2013. Retrieved 22 March 2020.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Number table sorting|30,000}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
|title=The Battle for Zimbabwe: The Final Countdown
|url=https://archive.org/details/battleforzimbabw0000hill
|last=Hill
|first=Geoff
|location=Johannesburg
|publisher=Struik Publishers
|year=2005|origyear=2003
|isbn=978-1-86872-652-3
|page=[https://archive.org/details/battleforzimbabw0000hill/page/77 77]}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[St. Bartholomew's Day massacre|1572 massacres of French Huguenots]]{{Refn|group=N|name=Huguenot|The '''St. Bartholomew's Day massacre''' ({{Lang-fr|Massacre de la Saint-Barthélemy}}) in 1572 was a targeted group of [[سیاسی قتل]] and a wave of [[کاتھولک کلیسیا]] [[بلوہ]], directed against the [[Huguenots]] (French [[کالوینیت]] [[پروٹسٹنٹ مسیحیت]]) during the [[فرانسیسی مذہبی جنگاں]]. Traditionally believed to have been instigated by Queen [[Catherine de' Medici]], the mother of King [[Charles IX of France|Charles IX]], the [[massacre]] took place a few days after the wedding day (18 August) of the king's sister [[Margaret of Valois|Margaret]] to the Protestant [[Henry III of Navarre]] (the future Henry IV of France). Many of the most wealthy and prominent Huguenots had gathered in largely Catholic [[پیرس]] to attend the wedding.

The massacre began in the night of 23–24 August 1572 (the eve of the feast of [[برتلمائی]]), two days after the attempted assassination of Admiral [[Gaspard II de Coligny|Gaspard de Coligny]], the military and political leader of the Huguenots. King Charles IX ordered the killing of a group of Huguenot leaders, including Coligny, and the slaughter spread throughout Paris. Lasting several weeks, the massacre expanded outward to other urban centres and the countryside. Modern estimates for the number of dead across France vary widely, from 5,000 to 30,000.

The massacre also marked a turning point in the [[فرانسیسی مذہبی جنگاں]]. The Huguenot movement was crippled by the loss of many of its prominent aristocratic leaders, as well as many re-conversions by the rank and file. Those who remained were increasingly radicalized. Though by no means unique, it &quot;was the worst of the century's religious massacres&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Koenigsburger|first1=H. G.|last2=Mosse|first2=George|last3=Bowler|first3=G. Q.|authorlink2=George L. Mosse|title=Europe in the sixteenth century|date=1999|publisher=Longman|isbn=978-0-582-41863-9|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; Throughout Europe, it &quot;printed on Protestant minds the indelible conviction that Catholicism was a bloody and treacherous religion&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Chadwick|first1=Henry|last2=Evans|first2=G. R.|authorlink1=Henry Chadwick (theologian)|title=Atlas of the Christian church|url=https://archive.org/details/atlasofchristian0000unse_t2l6|date=1987|publisher=Macmillan|location=London|isbn=978-0-333-44157-2|page=[https://archive.org/details/atlasofchristian0000unse_t2l6/page/113 113]}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Flagicon image|Flag of France.svg}} [[فرانس]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1572
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1572
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 2,000&lt;br /&gt;{{citation needed|date=June 2020}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 70,000&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;''Saint Bartholomew's Day, Massacre of'' (2008) Encyclopædia Britannica Deluxe Edition, Chicago; [[Hardouin de Péréfixe de Beaumont]], Catholic [[Archbishop of Paris]] a century later, put the number at 100,000, but &quot;This last number is probably exaggerated, if we reckon only those who perished by a violent death. But if we add those who died from wretchedness, hunger, sorrow, abandoned old men, women without shelter, children without bread,—all the miserable whose life was shortened by this great catastrophe, we shall see that the estimate of Péréfixe is still below the reality.&quot; G. D. Félice (1851). [https://books.google.com/books?id=ywIQAAAAIAAJ&amp;pg=PA217 ''History of the Protestants of France'']. New York: Edward Walker, p. 217.&lt;/ref&gt;
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Moriori people#Invasion by Taranaki Māori|Genocide of the Moriori]]{{Refn|group=N|name=Moriori|The genocide of the Moriori began in the fall of 1835. The invasions of the Chatham Islands left the Moriori people and their culture to die off. Those who survived were either kept as slaves or eaten and Moriori were not sanctioned to marry other Moriori or have children within their race. This caused their people and their language to be endangered. There were only 101 Moriori people left out of 2000 who had survived in 1863.&lt;ref name=&quot;The Genocide&quot;&gt;{{Cite web|url=https://moriorigenocides.weebly.com/the-genocide.html|title=The Genocide|website=Moriori Genocide|access-date=2018-10-19}}&lt;/ref&gt;}}
|{{Flagicon image|Government Ensign of the United Kingdom.svg}} [[جزائر چیٹم علاقہ]], [[نیوزی لینڈ]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1835
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1863
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1900}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Kopel1&quot;&gt;{{cite journal | first = Dave | last = Kopel | first2 = Paul  | last2 = Gallant | first3 = Joanne D.  | last3 = Eisen  | url = http://www.nationalreview.com/article/206572/moriori-lesson-paul-gallant | title = A Moriori Lesson: a brief history of pacifism | journal = National Review | date = 2003-04-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tommy Solomon&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.education-resources.co.nz/t-solomon.htm | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160123025254/http://www.education-resources.co.nz/t-solomon.htm|url-status=dead | title=Tommy Solomon| archivedate=2016-01-23}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1900}}
|{{Ntsh|95}}95% of the [[Moriori]] population was eradicated by the [[Moriori people#Invasion by Taranaki Māori|invasion from Taranaki]], a group of [[Ngāti Mutunga]] and [[Ngāti Tama]] people from the [[Maori people|Māori tribe]].&lt;ref name=&quot;King&quot;&gt;{{cite book | last = King | first = Michael | isbn = 978-1-4596-2301-9 | title = The Silence Beyond | publisher = Penguin | year = 2011 | page = 190}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TeAra4&quot;&gt;{{cite encyclopedia | author=Denise Davis | author2=Māui Solomon | title=Moriori: The impact of new arrivals | encyclopedia=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] | date=28 Oct 2008 | publisher=NZ Ministry for Culture and Heritage | url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/Moriori/4/en | accessdate=2009-02-07 | تاريخ-الأرشيف=2009-01-03 | مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090103172100/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/Moriori/4/en | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; All were enslaved and many were [[آدم خوری]].&lt;ref&gt;{{cite book | first = Michael | last =  King |year = 2000 | title = Moriori: a People Rediscovered; revised ed | publisher  = Viking | isbn = 0-14-010391-0 | quote = Original edition 1989 | pages = 57–58}}&lt;/ref&gt; They were not permitted to mix with their race.&lt;ref name=&quot;Murihiku&quot;&gt;{{cite web | url  = http://www.murihiku.com/TimeLine.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20120210004503/http://www.murihiku.com/TimeLine.htm | url-status = dead | archive-date = 2012-02-10 | title = Historical Timeline of the Auckland Islands}}&lt;/ref&gt; The [[Moriori language]] is now extinct.&lt;ref name=&quot;The Genocide&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;King2&quot;&gt;{{Cite journal | last=King| first=Michael | title=Moriori: A People Rediscovered | publisher=Viking| location =[[آکلینڈ]] | year=1989 | page=136}}&lt;/ref&gt; There are no Moriori of unmixed ancestry left.&lt;ref name=&quot;Tommy Solomon&quot; /&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Conquest of the Desert]] and [[Mapuche#Incorporation into Chile and Argentina|Mapuche decline]]{{Refn|group=N|name=Mapu|The '''Conquest of the Desert''' ({{Lang-es|Conquista del desierto}}) was a military campaign directed mainly by General [[Julio Argentino Roca]] in the 1870s with the intent to establish [[ارجنٹائن]] dominance over [[پیٹاگونیا]], which was inhabited by [[Indigenous peoples in Argentina|indigenous peoples]]. Under General Roca, the Conquest of the Desert extended Argentine power into Patagonia and ended the possibility of [[چلی]]an expansion there. The Conquest is highly controversial. Apologists have described the Conquest as [[Civilising mission|bringing civilisation]], while revisionists have labelled it a [[نسل کشی]].}}
|{{Flagicon image|Flag of Argentina.svg}} [[پیٹاگونیا]], modern day [[ارجنٹائن]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
{{Tri1|1870|1870s}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
1884
| style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Number table sorting|1313}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | title = The Argentine Military and the Boundary Dispute With Chile, 1870–1902  | author = George V. Rauch | page =47 | publisher =Greenwood Publishing Group | year = 1999}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|225000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=Mapu&gt;{{cite book | author = Ward Churchill | title =  A Little Matter of Genocide | page = 109}}&lt;/ref&gt;
|{{Ntsh|90}}[[Mapuche]] population reduced from 250,000 to 25,000.&lt;ref name=&quot;Mapu&quot; /&gt;
|-
|[[Genocide of Christians by ISIL]]
|{{Flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[داعش]]-controlled territory in [[عراق]], [[لیبیا]] and [[شام]]
|2003 (as [[Jama'at al-Tawhid wal-Jihad]] and successor organizations including [[داعش]]
|Present (elsewhere in the world, as ISIL has lost all territory)
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1000+
| style=&quot;text-align: center;&quot; | Thousands
|More than 2,000 native Christians killed in the territories controlled by ISIL or with sleeper cells, including the [[2010 Baghdad church massacre]], [[2015 kidnapping and beheading of Copts in Libya]], the [[2017 Palm Sunday church bombings]], the [[2019 Jolo Cathedral bombings]] and the [[سری لنکا دھماکے، 2019ء]], among others. See also: Boko Haram insurgency
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Genocide of indigenous peoples in Paraguay#Destruction of the Ache tribe|Destruction of the Aché]]{{Refn|group=N|name=Aché|The suppression of the Paraguayan [[Aché]] tribe during the military rule of [[Alfredo Stroessner]] was called a genocide by observers &lt;ref&gt;Melia, B a, L. Miraglia, M. Munzel, and C. Munzel. (1973) ''La Agonía de los Aché Guayaki: Historia y Cantos''. Centro de Estudios Antropológicos, Universidad Católica: Asunción.&lt;/ref&gt; During Stroessner's rule, the Aché's territory was requisitioned by the state, which destroyed their villages and killed all those who resisted. Many Aché were hacked to death with machetes, and around 85% of the Aché were destroyed.}}
|{{Flagicon image|Flag of Paraguay.svg}} [[پیراگوئے]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1956
| style=&quot;text-align: center;&quot; | Early 1970s
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 900&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.1023.4008&amp;rep=rep1&amp;type=pdf
Victims of State:Genocide, Politicides and Group Repression Since 1945
Page 26
Babara Haff &amp; Ted Robert Gurr&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Number table sorting|4000}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2014/04/140408_ultnot_paraguay_ache_indigenas_justicia_irm.shtml&lt;/ref&gt;
|85% of the [[Aché]] were wiped out (Today Aché are considered extinct).
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Black War]]&lt;br /&gt;(Genocide of [[Aboriginal Tasmanians]]){{Refn|group=N|name=Tasm|The extinction of [[Aboriginal Tasmanians]] was called an archetypal case of [[نسل کشی]] by [[Rafael Lemkin]]&lt;ref&gt;{{cite book | first = Henry  | last =Reynolds | title = Genocide in Tasmania? | editor = A. Dirk Moses  | work = Genocide and settler society:frontier violence and stolen indigenous children in Australian History | publisher  = Berghan Books | year = 2004 | page = 128}}&lt;/ref&gt; (coiner of the word genocide) among other historians, a view supported by more recent [[نسل کشی]] scholars like [[Ben Kiernan]] who covered it in his book [[Blood and Soil (book)|Blood and Soil: A History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur]]. This extinction also includes the '''Black War''', which would make the war an act of genocide.&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Clements|2014|p=4}}{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}}&lt;/ref&gt; Historians like [[Keith Windschuttle]] among other historians disagree with this interpretation in discourse known as the [[History wars]].}}
|{{Flagicon image|Van Diemen's Land Unofficial Merchant Ensign before 1875.svg}} [[Van Diemen's Land]], [[آسٹریلیا]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Tri1|1825|Mid 1820s}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 1832
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|400}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Clements 2013 329–331&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Clements|2013|pp=329–331}}{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1000}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Clements 2013 329–331&quot; /&gt;
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Uyghur genocide]]&lt;br /&gt;(Genocide of [[اویغور]])
|{{پرچم تصویر|China}} [[سنکیانگ]], [[چین]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Tri1|2014|2014}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; | Present
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|386}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1500000}}
|
|-
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|[[Missing and murdered Indigenous women]]
(Widespread murders of [[Indigenous peoples in Canada]])
|{{پرچم تصویر|Canada}} [[کینیڈا]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; | {{Tri1|1980|1980s}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; | Present
| style=&quot;text-align: center;&quot; |{{Number table sorting|1,200+}}
|
|
|}

== نگارخانہ ==
{{نگارخانہ
|align=center
|width=180 |lines=4
|File:Pyotr Nikolayevich Gruzinsky - The mountaineers leave the aul.jpg|[[چیرکسی نسل کشی]]
|File:Zwłoki dzieci getto warszawskie 05.jpg|[[مرگ انبوہ]]
|File:GolodomorKharkiv.jpg|[[Holodomor]] دے فاقہ زدہ شکار
|File:Choeungek2.JPG|[[Cambodian genocide]] دے مقتولین د‏‏ی کھوپڑیاں
|File:Morgenthau336.jpg|[[ارمنی قتل عام]] دے شکار
||[[1971 Bangladesh genocide]] دے شکار
|File:Human Remains and War Materiel from 1971 Genocide - Liberation War Museum - Dhaka - Bangladesh (12826731774).jpg|[[1971 Bangladesh genocide|1971 Genocide]][[Liberation War Museum]] [[ڈھاکہ]]
|File:Nyamata Memorial Site 13.jpg|[[روانڈیائی نسل کشی]] دے ڈھانچے
|File:Smyrna-vict-families-1922.jpg|[[Greek genocide]] دے شکار
|File:Executed prisoners in Jasenovac.jpg|[[The Holocaust in the Independent State of Croatia]] دے شکار
|File:Exhumation in San Juan Comalapa Guatemala 03.jpg|[[Guatemalan genocide]] دے شکار
|File:Srebrenica 2005 burial.jpg|[[Bosnian genocide]] د‏‏ی لاشاں
|File:Popper en caceria.jpg|[[Julius Popper]] carrying out [[Selk'nam genocide]]
|File:Halabja cemetery.jpg|[[Anfal genocide]] قبراں
|File:Sebastião Gomes grave.jpg|[[East Timor genocide]]قبراں
|File:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|[[Dzungar genocide]]تصویراں
|File:cathars expelled.JPG|[[Albigensian Crusade|Cathar genocide]] تصویراں
|File:Darfur report - Page 6 Image 1.jpg|[[Darfur genocide]] دے دوران ماں اپنے بیمار بچے دے نال
|File:Exhumed remains of victims Isaaq genocide 2.jpg|2014ء وچ [[Isaaq genocide]] د‏‏ی قبراں / لاشاں
|File:Ericksen Hottentotte 7 Shark Island p. 142.jpg|[[Herero and Namaqua genocide]] دے دوران طبی تجربات دے لئی سر
|File:Al-Magroon Concentration Camp.jpg|[[Libyan Genocide]] وچ اک مرکز
|File:Kutupalong Refugee Camp (John Owens-VOA).jpg|میانمار وچ [[2017 Rohingya persecution in Myanmar|Rohingya genocide]] روہنگیا مسلما‏ن اک مہاجر کیمپ وچ ۔}}

== ہور ویکھو ==
* [[Casualty recording]]
* [[Genocidal massacre]]
* [[Genocide of indigenous peoples]]
* [[تریخ وچ نسل کشی]]
* [[Hamoodur Rahman Commission]]
* [[جاری تنازعات د‏‏ی لسٹ]]
* [[List of anthropogenic disasters and atrocities by death toll]]
* [[اموات دے لحاظ تو‏ں جنگاں د‏‏ی لسٹ]]

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:تریخ تو‏ں متعلقہ فہرستاں]]
[[گٹھ:سیاسی فہرستاں]]
[[گٹھ:نسل کشیاں]]
[[گٹھ:لسٹاں]]</text>
      <sha1>4fsnv6ok2j9zusoo5vhwyf0aqvsjwgb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قومی تے ریاستی لائبریریاں دی لسٹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90917</id>
    <revision>
      <id>712787</id>
      <parentid>712097</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:42:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78107" sha1="06og3vc7evwlpptuq1qxyngk1u388gg" xml:space="preserve">[[فائل:LOC - Jefferson building.jpg|thumbnail|کھبے|250px|[[ریاستہائے متحدہ امریکا]] [[ک‏‏تب خانہ کانگریس]]، جیفرسن بلڈنگ]]

کوئی وی [[قومی ک‏‏تب خانہ]] اپنے ملک دا خزانہ ہُندا اے جتھ‏ے متعلقہ ملک د‏‏ی جملہ معلومات یکجا کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ اس طرز دے کت‏ب خانے [[عوامی ک‏‏تب خانہ]] تو‏ں مختلف ہُندے نيں، ایتھ‏ے تو‏ں کتاباں تے ہور اشیاء مستعار حاصل نئيں کيت‏‏ی جاسکتاں۔ انہاں کتاباں خاناں وچ انتہائی نادر ونایاب کتاباں و تصنیفات وی موجود ہُندیاں نيں، اس وجہ تو‏ں دنیا بھر دے قومی کت‏ب خانے انتہائی اہمیت دے حامل سمجھ‏‏ے جاندے نيں، حکومتاں انہاں نو‏‏ں قائم کرنے تے انہاں نو‏ں باقی رکھنے دے لئی انتہائی حساس ہُندی ني‏‏‏‏ں۔&lt;br /&gt;
ذیل وچ دنیا بھر وچ موجود جملہ '''قومی و ریاستی کتاباں خاناں د‏‏ی لسٹ''' درج ا‏‏ے۔

{{TOC limit|limit=2}}

== قومی کت‏ب خانے ==
{{Compact ToC|side=yes|x=}}

=== ا ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
| style=&quot;width:5%&quot; |{{flagicon|Abkhazia}}
|''[[ابخازيا]]''
|{{arrow}} ویکھو ''[[#ہور ریاستاں|ہور ریاستاں]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Afghanistan}}
|[[افغانستان]]
|[[یونیورسٹی کابل#ک‏‏تب خانہ|قومی ک‏‏تب خانہ افغانستان]]
|[[کابل]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Åland Islands}}
|''[[جزائر ایلانڈ]]''
|{{arrow}} ویکھو ''[[#ف|فن لینڈ]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Albania}}
|[[البانیا]]
|[[قومی ک‏‏تب خانہ البانیا]] (''Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë'')
|[[تیرانا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bksh.al/]
|-
|{{flagicon|Algeria}}
|[[الجزائر]]
|[[قومی ک‏‏تب خانہ الجزائر]] (''Bibliothèque nationale d'Algérie''
&lt;br /&gt; المكتبة الوطنية الجزائرية)
|[[الجزائر شہر]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.biblionat.dz/fr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120110206/http://www.biblionat.dz/fr/ |date=2025-01-20 }}
|-
|{{flagicon|Andorra}}
|[[انڈورا]]
|[[قومی ک‏‏تب خانہ انڈورا]] (''Biblioteca Nacional d'Andorra'')
|[[انڈورا لا ویلا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bibliotecanacional.ad/]
|-
|{{flagicon|Angola}}
|[[انگولہ]]
|[[انگولہ قومی ک‏‏تب خانہ]] (''Biblioteca Nacional de Angola'')
|[[لواندا]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Antigua and Barbuda}}
|[[اینٹیگوا و باربوڈا]]
|[[National Library of Antigua and Barbuda]]
|[[سینٹ جونز (اینٹیگوا و باربوڈا)|St. John's]]
|
|
|-
|{{flagicon|Argentina}}
|[[ارجنٹائن]]
|[[National Library of the Argentine Republic]] (''Biblioteca Nacional de la República Argentina'')
|[[بیونس آئرس]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bn.gov.ar/]
|-
|{{flagicon|Armenia}}
|[[آرمینیا]]
|[[قومی ک‏‏تب خانہ آرمینیا]] (Հայաստանի ազգային գրադարան)
|[[یریوان]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nla.am/]
|-
|{{flagicon|Aruba}}
|''[[اروبا]]''
|{{arrow}} ویکھو ''[[#ن|نیدرلینڈز]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Australia}}
|[[آسٹریلیا]]
|[[National Library of Australia]]
|[[کینبرا]]
|Yes&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/ca1968133/s201.html |title=COPYRIGHT ACT 1968 – SECT 201 Delivery of library material to the National Library |work=austlii.edu.au |year=2012 |accessdate=4 مارچ 2012}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nla.gov.au/]
|-
|{{flagicon|Austria}}
|[[آسٹریا]]
|[[Austrian National Library]] (''Österreichische Nationalbibliothek'')
|[[ویانا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.onb.ac.at/]
|-
|{{flagicon|Azerbaijan}}
|[[آذربائیجان]]
|[[قومی ک‏‏تب خانہ آذربائیجان]] (''Axundov adına Azərbaycan Milli Kitabxanası'')
|[[باکو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.anl.az/index_e.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061201091704/http://www.anl.az/index_e.php |date=2006-12-01 }}
|}

=== B ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Bahamas}}
|[[بہاماس]]
|[[College of The Bahamas Library]] &lt;small&gt;''([[درحقیقت]])''&lt;/small&gt;
|[[نساؤ|Nassau]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.cob.edu.bs/Library/index.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080628191234/http://www.cob.edu.bs/Library/index.php |date=2008-06-28 }}
|-
|{{flagicon|Bahrain}}
|[[بحرین]]
|[[Shaikh Isa bin Salman Al Khalifa National Library]]
|[[جفیر]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.icc.gov.bh/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090127061450/http://www.icc.gov.bh/ |date=2009-01-27 }}
|-
|{{flagicon|Bangladesh}}
|[[بنگلہ دیش]]
|[[National Library of Bangladesh]]
|[[ڈھاکہ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nanl.gov.bd/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018172306/http://www.nanl.gov.bd/ |date=2005-10-18 }}
|-
|{{flagicon|Barbados}}
|[[بارباڈوس]]
|[[National Library Service of Barbados]]
|[[برج ٹاؤن]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.gov.bb/portal/page/portal/BIG_National_Library_Service]
|-
|{{flagicon|Belarus}}
|[[بیلاروس]]
|[[The National Library of Belarus]] (Нацыянальная бібліятэка Беларусі)
|[[منسک]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlb.by/portal/page/portal/index?lang=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920195119/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index?lang=en |date=2010-09-20 }}
|-
|{{flagicon|Belgium}}
|[[بلجئیم]]
|[[Royal Library of Belgium]] (''Koninklijke Bibliotheek van België'' = ''Bibliothèque royale de Belgique'')
|[[برسلز]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.kbr.be/]
|-
|{{flagicon|Belize}}
|[[بیلیز]]
|[[National Library Service of Belize]]
|[[بیلیز شہر]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlsbze.bz/]
|-
|{{flagicon|Benin}}
|[[بینن]]
|[[National Library of Benin]] (''Bibliothèque nationale du Bénin'')
|[[پورٹو نووو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bj.refer.org/benin_ct/tur/bnb/Pagetitre.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210134326/http://www.bj.refer.org/benin_ct/tur/bnb/Pagetitre.htm |date=2008-02-10 }}
|-
|{{flagicon|Bermuda}}
|''[[برمودا]]''
|{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Bhutan}}
|[[بھوٹان]]
|[[National Library of Bhutan]]
|[[تھمپو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.library.gov.bt/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020604072544/http://www.library.gov.bt/ |date=2002-06-04 }}
|-
|{{flagicon|Bolivia}}
|[[بولیویا]]
|[[National Archive and Library of Bolivia]] (''Archivo y Biblioteca Nacional de Bolivia'')
|[[سکرے]]
|
|
|-
|{{flagicon|Bosnia and Herzegovina}}
|[[بوسنیا تے ہرزیگووینا]]
|[[National and University Library of Bosnia and Herzegovina]] (''Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine'')
|[[سرائیوو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nub.ba/]
|-
|{{flagicon|Republika_Srpska}}
|[[سرپسکیا]]
|[[National and University Library of the Republic of Srpska]] (''Народна и универзитетска библиотека Републике Српске'')
|[[بانیا لوکا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nub.rs/]
|-
|{{flagicon|Botswana}}
|[[بوٹسوانا]]
|[[National Library Service of Botswana]]
|[[گبرون]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.gov.bw/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=154&amp;Itemid=1]
|-
|{{flagicon|Brazil}}
|[[برازیل]]
|[[National Library of Brazil]] (''Fundação Biblioteca Nacional'')
|[[ریو دے جینیرو]]
|Yes&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lexml.gov.br/urn/urn:lex:br:federal:lei:2004-12-14;10994 |title=Lei nº 10.994, de 14 de Dezembro de 2004 – 10994/04 :: Legislação::Lei 10994/2004 (Federal – Brasil) |work=lexml.gov.br |year=2012 |accessdate=4 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023047/https://www.lexml.gov.br/urn/urn:lex:br:federal:lei:2004-12-14;10994%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bn.br/portal/]
|-
|
|''[[برطانوی ورجن جزیرے]]''
|{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Brunei}}
|[[برونائی دار السلام]]
|[[Dewan Bahasa dan Pustaka Library]] (Dewan Bahasa and Pustaka Brunei Library)
|[[بندر سری بگاوان]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.dewanbahasadanpustakalibrary.org/]
|-
|{{flagicon|Bulgaria}}
|[[بلغاریہ]]
|[[SS. Cyril and Methodius National Library]] (Народна Библиотека Св. Св. Кирил и Методий)
|[[صوفیہ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nationallibrary.bg/]
|-
|{{flagicon|Burkina Faso}}
|[[برکینا فاسو]]
|[[National Library of Burkina Faso]] (''Bibliothèque nationale du Burkina Faso'')
|[[اواگادوگو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.culture.gov.bf/Site_Ministere/textes/ministere/ministere_sr_bn.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517182815/http://www.culture.gov.bf/Site_Ministere/textes/ministere/ministere_sr_bn.htm |date=2008-05-17 }}
|-
|{{flagicon|Myanmar}}
|[[میانمار]] ([[میانمار]])
|[[National Library of Myanmar]]
|[[یانگون]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.myanmar.com/Ministry/culture/text/P001.htm]
|-
|{{flagicon|Burundi}}
|[[برونڈی]]
|[[National Library of Burundi]] (''Bibliothèque nationale du Burundi'')
|[[بوجومبرا]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|}

=== C ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Cambodia}}
|[[کمبوڈیا]]
|[[National Library of Cambodia]]
|[[پنوم پن]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bibliotheque-nationale-cambodge.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110625154230/http://www.bibliotheque-nationale-cambodge.org/ |date=2011-06-25 }}
|-
|{{flagicon|Cameroon}}
|[[کیمرون]]
|[[National Library of Cameroun]] (''Bibliothèque nationale du Cameroun'')
|[[یاؤندے]]
|
|align=&quot;right&quot;|[https://web.archive.org/web/20120630023212/http://www.uneca.org/library/library_associations.htm]
|-
|rowspan=&quot;2&quot; | {{flagicon|Canada}}
|rowspan=&quot;2&quot; | [[کینیڈا]]
|[[Library and Archives Canada]] (''Bibliothèque et Archives Canada'')
|[[اوٹاوا]]
|Yes&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/L-7.7/index.html |title=An Act to establish the Library and Archives of Canada, to amend the Copyright Act and to amend certain Acts in consequence |work=laws-lois.justice.gc.ca |year=2012 |accessdate=4 March 2012}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlc-bnc.ca/index-e.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040402081950/http://www.nlc-bnc.ca/index-e.html |date=2004-04-02 }}
|-
| Canada Institute for Scientific and Technical Information (''Institut canadien de l'information scientifique et technique'')
|[[اوٹاوا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://cisti-icist.nrc-cnrc.gc.ca/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040322050504/http://cisti-icist.nrc-cnrc.gc.ca/ |date=2004-03-22 }}
|-
| {{flagicon|Quebec}}
| ♦ [[کیوبیک]]
|[[Bibliothèque et Archives nationales du Québec|National Library and Archives of Quebec]] (''Bibliothèque et Archives nationales du Québec'')
|[[مانٹریال]]
|Yes&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www2.publicationsduquebec.gouv.qc.ca/dynamicSearch/telecharge.php?type=2&amp;file=//B_1_2/B1_2.htm |title=ALOI SUR BIBLIOTHÈQUE ET ARCHIVES NATIONALES DU QUÉBEC |work=laws-lois.justice.gc.ca |year=2012 |accessdate=4 March 2012}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;right&quot;|[http://www.banq.qc.ca/]
|-
|{{flagicon|Cape Verde}}
|[[کیپ ورڈی]]
|[[National Library of Cape Verde]] (''Biblioteca Nacional de Cabo Verde'')
|
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bn.cv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180227125555/http://www.bn.cv/ |date=2018-02-27 }}
|-
|{{flagicon|Catalonia}}
|''[[کاتالونیا]]''
|{{arrow}} see under ''[[#S|Spain]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Central African Republic}}
|[[وسطی افریقی جمہوریہ]]
|[national library created in legislation but does not exist yet]
|[[بانگوئی]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Chad}}
|[[چاڈ]]
|[[National Library of Chad]] (''Bibliothèque nationale du Tchad'')
|[[اینجامینا]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Chile}}
|[[چلی]]
|[[National Library of Chile]] (''Biblioteca Nacional de Chile'')
|[[سینٹیاگو، چلی|Santiago]]
| Yes&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bibliotecanacional.cl/Vistas_Publicas/publicContenido/contenidoPublicDetalle.aspx?folio=3846 |title=Ley de Depósito Legal |author=[[National Library of Chile]] |language=Spanish |accessdate=31 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226022959/http://www.bibliotecanacional.cl/Vistas_Publicas/publicContenido/contenidoPublicDetalle.aspx?folio=3846%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;right&quot;|[http://www.dibam.cl/biblioteca_nacional/]
|-
|{{flagicon|People's Republic of China}}
|[[چین|People's Republic of China]]
|[[National Library of China]] (中国国家图书馆)
|[[بیجنگ]]
| Yes&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.fdi.gov.cn/1800000121_39_2227_0_7.html | title=Regulations on the Administration of Publication | at=Article 23 | publisher=''The State Council'' | date=December 25, 2001 | accessdate=7 September 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023036/http://www.fdi.gov.cn/default.aspx?aspxerrorpath=%2F1800000121_39_2227_0_7.html | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlc.gov.cn]
|-
|{{flagicon|Hong Kong}}
| ♦ [[ہانگ کانگ]]
|[[Hong Kong Central Library]] (香港中央圖書館)
|[[ہانگ کانگ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.hkpl.gov.hk/english/aboutus/aboutus_hkcl/aboutus_hkcl_intro/aboutus_hkcl_intro.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705134213/http://www.hkpl.gov.hk/english/aboutus/aboutus_hkcl/aboutus_hkcl_intro/aboutus_hkcl_intro.html |date=2008-07-05 }}
|-
|{{flagicon|Macau}}
| ♦ [[مکاؤ]]
|[[Macau Central Library]] (''Biblioteca Central de Macau'', 澳門中央圖書館)
|[[مکاؤ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.library.gov.mo/]
|-
|
|''[[جمہوریۂ چین|Republic of China (Taiwan)]]''
|{{arrow}} see under ''[[#Other States|Other States]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Colombia}}
|[[کولمبیا]]
|[[National Library of Colombia]] (''Biblioteca Nacional de Colombia'')
|[[بوگوندا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bibliotecanacional.gov.co]
|-
|{{flagicon|Comoros}}
|[[اتحاد القمری]]
|[[National Centre for Documentation and Scientific Research]] (''Centre National de Documentation et de Recherche Scientifique'')
|[[مورونی|Moroni]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.cndrs-comores.org/bibliotheque.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705125858/http://www.cndrs-comores.org/bibliotheque.htm |date=2008-07-05 }}
|-
|{{flagicon|Republic of the Congo}}
|[[جمہوریہ کانگو]]
|[[People's National Library of Congo|People's National Library]] (''Bibliothèque nationale populaire'')
|[[برازاویل]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}}
|[[جمہوری جمہوریہ کانگو]]
|[[National Library of the Democratic Republic of Congo]] (''Bibliothèque nationale de la République démocratique du Congo'')
|[[کنشاسا]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Cook Islands}}
|''[[کک جزیرے]]''
|{{arrow}} see under ''[[#N|New Zealand]]''
|
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot; |{{flagicon|Costa Rica}}
|rowspan=&quot;2&quot; |[[کوسٹاریکا]]
|[[National Library &quot;Miguel Obregon Lizano&quot; of Costa Rica]] (''Biblioteca nacional &quot;Miguel Obregón Lizano&quot; de Costa Rica'')
|[[سان ہوزے, کوسٹاریکا|San José]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.abinia.org/costarica/]
|-
|[[National Library of Health and Social Security]] (''Biblioteca Nacional de Salud y Seguridad Social'')
|[[سان ہوزے, کوسٹاریکا|San José]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.binasss.sa.cr/bina4.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025144238/http://www.binasss.sa.cr/bina4.htm |date=2005-10-25 }}
|-
|{{flagicon|Côte d'Ivoire}}
|[[آئیوری کوسٹ]]
|[[National Library of Côte d'Ivoire]] (''Bibliothèque nationale de Côte d'Ivoire'')
|[[آبدجان]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Croatia}}
|[[کرویئشا]]
|[[National and University Library Zagreb]] (''Nacionalna i sveučilišna knjižnica'')
|[[زغرب]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nsk.hr/]
|-
|{{flagicon|Cuba}}
|[[کیوبا]]
|[[National Library of Cuba|National Library José Martí]] (''Biblioteca Nacional José Martí'')&lt;ref name=stam2001&gt;{{cite book |title=International Dictionary of Library Histories |url=https://archive.org/details/internationaldic0002unse_w1k5 |editor=David H. Stam |publisher=Fitzroy Dearborn |year= 2001 |ISBN=1-57958-244-3}}&lt;/ref&gt;
|[[ہوانا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bnjm.cu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626120555/http://www.bnjm.cu/ |date=2015-06-26 }}
|-
|{{flagicon|Cyprus}}
|[[قبرص]]
|[[Cyprus Library]] (Κυπριακή Βιβλιοθήκη)
|[[نیکوسیا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.cypruslibrary.gov.cy/moec/cl/cl.nsf/DMLindex_en/DMLindex_en?opendocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212060436/http://www.cypruslibrary.gov.cy/moec/cl/cl.nsf/DMLindex_en/DMLindex_en?opendocument |date=2007-12-12 }}
|-
|{{flagicon|Northern Cyprus}}
|''[[ترک جمہوریہ شمالی قبرص]]''
|{{arrow}} see under ''[[#Other States|Other States]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Czech Republic}}
|[[چیک جمہوریہ]]
|[[Clementinum|National Library of the Czech Republic]] (''Národní knihovna České republiky'')
|[[پراگ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nkp.cz/]
|}

=== D ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;; rowspan=2|{{flagicon|Denmark}}
|rowspan=2|[[ڈنمارک]]
|[[Danish Royal Library]], The National Library of Denmark and Copenhagen University Library (''Det Kongelige Bibliotek'')
|[[کوپن ہیگن]]
|Yes&lt;ref name=&quot;Pligtaflevering.dk&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pligtaflevering.dk/hvaderpligtaflevering/index.htm |title=Pligtaflevering.dk |work=pligtaflevering.dk |year=2008 |accessdate=4 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023040/http://www.pligtaflevering.dk/hvaderpligtaflevering/index.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;right&quot;|[http://www.kb.dk/en/index.html]
|-
|[[State and University Library]] (''Statsbiblioteket'')
|[[آرہس]]
|Yes&lt;ref name=&quot;Pligtaflevering.dk&quot; /&gt;
|align=&quot;right&quot;|[http://www.statsbiblioteket.dk/]
|-
|{{flagicon|Faroe Islands}}
|♦ [[فارو جزیرے]]
|[[National Library of the Faroe Islands]] (''Føroya landsbókasavn'')
|[[تورشھاون]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.flb.fo/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915084806/http://www.flb.fo/ |date=2008-09-15 }}
|-
|{{flagicon|Greenland}}
|♦ [[گرین لینڈ]]
|[[Public and National Library of Greenland]] (''Det Grønlandske Landsbibliotek'' = ''Nunatta Atuagaateqarfia'')
|[[نوک]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.katak.gl/]
|-
|{{flagicon|Djibouti}}
|[[جبوندی]]
|[[National Documentation Centre of Djibouti]] (''Centre national de documentation de Djibouti'')
|[[جبوندی علاقہ|Djibouti]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Dominica}}
|[[ڈومینیکا]]
|[[Public Library, Roseau|Public Library]]
|[[روسو (شہر)]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Dominican Republic}}
|[[جمہوریہ ڈومینیکن]]
|[[National Library Pedro Henríquez Ureña]] (''Biblioteca Nacional Pedro Henríquez Ureña'')
|[[سانتو دومنگو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bnrd.gov.do/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430134933/http://www.bnrd.gov.do/ |date=2008-04-30 }}
|}

=== E ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|East_Timor}}
|[[مشرقی تیمور]]
|
|
|
|
|-
|{{flagicon|Ecuador}}
|[[ایکواڈور]]
|[[National Library of Ecuador]] (''Biblioteca Nacional del Ecuador'')
|[[کیٹو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://cce.org.ec/ccenew/index.php?action=areas&amp;seleccion=49&amp;tituloareas=Biblioteca]
|-
|rowspan=2|{{flagicon|Egypt}}
|rowspan=2|[[مصر]]
|[[Egyptian National Library and Archives]]
|[[قاہرہ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[https://web.archive.org/web/20010713134354/http://www.darelkotob.org/English/html/ABOUT.HTM]
|-
|[[Egyptian National Agricultural Library]]
|[[گیزہ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://nile.enal.sci.eg/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051102014252/http://nile.enal.sci.eg/ |date=2005-11-02 }}
|-
|{{flagicon|El Salvador}}
|[[ایل سیلواڈور]]
|[[National Library of El Salvador]] (''Biblioteca Nacional [[Francisco Gavidia]]'')
|[[سان سلواڈور]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.cultura.gob.sv/biblioteca.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100212050727/http://www.cultura.gob.sv/biblioteca.php |date=2010-02-12 }}
|-
|{{flagicon|Equatorial Guinea}}
|[[استوائی گنی]]
|[[National Library of Equatorial Guinea]] (''Biblioteca Nacional de Guinea Ecuatorial'')
|[[ملابو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bibliotecanacionalge.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822121129/http://www.bibliotecanacionalge.org/ |date=2009-08-22 }}
|-
|{{flagicon|Eritrea}}
|[[اریتریا]]
|[[Research and Documentation Center of Eritrea]]
|[[اسماریا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.eritreanarchives.org/]
|-
|{{flagicon|Estonia}}
|[[استونیا]]
|[[National Library of Estonia]] (''Eesti Rahvusraamatukogu'')
|[[ٹالن]]
|Yes&lt;ref name=nlib&gt;{{cite web|title=Deposit copies|url=http://www.nlib.ee/deposit-copy|publisher=[[Estonian National Library]]|accessdate=30 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023029/https://www.nlib.ee/deposit-copy|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlib.ee/]
|-
|{{flagicon|Ethiopia}}
|[[ایتھوپیا]]
|[[National Archives and Library of Ethiopia]]
|[[ادیس ابابا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nale.gov.et/national_library.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190318110321/http://www.nale.gov.et/national_library.html |date=2019-03-18 }}
|}

=== F ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Faroe Islands}}
|''[[فارو جزیرے]]''
|{{arrow}} see under ''[[#D|Denmark]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Fiji}}
|[[فجی]]
|[[Library Service of Fiji]]
|[[سووا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.education.gov.fj/core_7.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123190729/http://www.education.gov.fj/core_7.aspx |date=2010-01-23 }}
|-
|{{flagicon|Finland}}
|[[فن لینڈ]]
|[[National Library of Finland]] (''Kansalliskirjasto'' = ''Nationalbibliotek'')
|[[ہلسنکی]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.lib.helsinki.fi/english/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025044810/http://www.lib.helsinki.fi/english/index.htm |date=2005-10-25 }}
|-
|{{flagicon|Åland_Islands}}
| ♦ [[جزائر ایلانڈ]]
|[[Mariehamn's Library]] (''Mariehamns stadsbibliotek'')
|[[ماریہامن]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.mhbibl.aland.fi/eng/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080722051743/http://www.mhbibl.aland.fi/eng/index.html |date=2008-07-22 }}
|-
|{{flagicon|France}}
|[[فرانس]]
|[[Bibliothèque nationale de France]] [National Library of France]
|[[پیرس]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/version_anglaise.htm?ancre=english.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051016135133/http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/version_anglaise.htm?ancre=english.htm |date=2005-10-16 }}
|}

=== G ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Gabon}}
|[[گیبون]]
|[[Gabon National Library]] (''Direction générale des Archives nationales, de la Bibliothèque nationale et de la Documentation gabonaise, DGABD'')
|[[لبریویل]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Gambia}}
|[[گیمبیا]]
|[[National Library of The Gambia]]
|[[بانجول]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.loc.gov/rr/international/amed/gambia/resources/gambia-libraries.html]
|-
|{{flagicon|Georgia}}
|[[جارجیا|Georgia]]
|[[National Parliamentary Library of Georgia]]
|[[تبلیسی]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nplg.gov.ge/]
|-
|rowspan=5|{{flagicon|Germany}}
|rowspan=5|[[جرمنی]]
|[[German National Library]] (''Deutsche Nationalbibliothek'')
|[[فرینکفرٹ]] and [[لائپزش]]
|Yes
|align=&quot;right&quot;|[http://www.d-nb.de/eng/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204224723/http://www.d-nb.de/eng/index.htm |date=2012-02-04 }}
|-
|[[German National Library of Economics]] (''Deutsche Zentralbibliothek für Wirtschaftswissenschaften'')
|[[Kiel]] and [[ہامبرگ]]
|
|align=&quot;right&quot;| [http://www.zbw.eu/index-e.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209095603/http://www.zbw.eu/index-e.html |date=2014-02-09 }}
|-
|[[German National Library of Medicine]] (''Deutsche Zentralbibliothek für Medizin'')
|[[کولون (علاقہ)]] and [[بون]]
|
|align=&quot;right&quot;| [http://www.zbmed.de/en/home.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513010952/http://www.zbmed.de/en/home.html |date=2012-05-13 }}
|-
|[[German National Library of Science and Technology]] (''Technische Informationsbibliothek'')
|[[ہینور]]
|Yes&lt;ref name = TIBlegal&gt;[http://www.tib-hannover.de/en/special-collections/reports-germany/ TIB Legal Depository for German Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222064451/http://www.tib-hannover.de/en/special-collections/reports-germany/ |date=2012-02-22 }} retrieved 25-May-2012&lt;/ref&gt;
|align=&quot;right&quot;| [http://www.tib-hannover.de/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116185212/http://www.tib-hannover.de/en/ |date=2009-01-16 }}
|-
|[[Berlin State Library]] (''Staatsbibliothek zu Berlin'')
|[[برلن]]
|Yes{{Citation needed|date=November 2013}}
|align=&quot;right&quot;| [http://www.tib-hannover.de/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116185212/http://www.tib-hannover.de/en/ |date=2009-01-16 }}
|-
|{{flagicon|Ghana}}
|[[گھانا]]
|[[George Padmore Research Library]] (division of [[Ghana Library Board]])
|[[اکرا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.ghanalibraryboard.com/glb_iSelect_detail.cfm?tblNewsCatID=11&amp;tblNewsID=29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301125356/http://www.ghanalibraryboard.com/glb_iSelect_detail.cfm?tblNewsCatID=11&amp;tblNewsID=29 |date=2012-03-01 }}
|-
|{{flagicon|Greece}}
|[[یونان]]
|[[National Library of Greece]] (Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος)
|[[ایتھنز]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlg.gr/english/default.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051127043727/http://www.nlg.gr/english/default.htm |date=2005-11-27 }}
|-
|{{flagicon|Greenland}}
|''[[گرین لینڈ]]''
|{{arrow}} see under ''[[#D|Denmark]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Grenada}}
|[[گریناڈا]]
|[[Grenada Public Library]]
|[[سینٹ جارجز|St. George's]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Guatemala}}
|[[گواتیمالا]]
|[[National Library of Guatemala]] (''Biblioteca Nacional de Guatemala &quot;Luis Cardoza y Aragón&quot;'')
|[[گوئٹے مالا شہر]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.mcd.gob.gt/MICUDE/centros_referencia/biblioteca_nacional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051026084338/http://www.mcd.gob.gt/MICUDE/centros_referencia/biblioteca_nacional |date=2005-10-26 }}
|-
|{{flagicon|Guinea}}
|[[جمہوریہ گنی]]
|[[National Library of Guinea]] (''Bibliothèque nationale de Guinée'')
|[[کوناکری]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.documentarium.info/rub_obc/resultat2.php?langueNav=IT&amp;id=1586] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928010620/http://www.documentarium.info/rub_obc/resultat2.php?langueNav=IT&amp;id=1586 |date=2007-09-28 }}
|-
|{{flagicon|Guinea-Bissau}}
|[[گنی بساؤ]]
|[[National Institute for Studies and Research]] (''Instituto Nacional de Estudos e Pesquisa, INEP'')
|[[بساؤ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.inep-bissau.org/]
|-
|{{flagicon|Guyana}}
|[[گیانا]]
|[[National Library of Guyana]]
|[[جارج ٹاؤن، گیانا|Georgetown]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.natlib.gov.gy/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025110550/http://www.natlib.gov.gy/ |date=2005-10-25 }}
|}

=== H ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Haiti}}
|[[ہیٹی]]
|[[National Library of Haiti]] (''Bibliothèque nationale d'Haïti'')
|[[پورٹ او پرنس]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.mcc.gouv.ht/dossiers/dossiers.php?id_dossier=48] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301125715/http://www.mcc.gouv.ht/dossiers/dossiers.php?id_dossier=48 |date=2012-03-01 }}
|-
|{{flagicon|Honduras}}
|[[ہونڈوراس]]
|[[National Library of Honduras]] (''Biblioteca Nacional de Honduras'')
|[[ٹیگوسیگلپا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.binah.gob.hn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426214325/http://www.binah.gob.hn/ |date=2006-04-26 }}
|-
|{{flagicon|Hong Kong}}
|''[[ہانگ کانگ]]''
|{{arrow}} see under ''[[#C|People's Republic of China]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Hungary}}
|[[ہنگری]]
|[[National Széchényi Library]] (''Országos Széchényi Könyvtár'')
|[[بوداپست]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://regi.oszk.hu/index_en.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213043244/http://regi.oszk.hu/index_en.htm |date=2015-02-13 }}
|}

=== I ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Iceland}}
|[[آئس لینڈ]]
|[[National and University Library of Iceland]] (''Landsbókasafn Íslands Háskólabókasafn'')
|[[ریکیاوک]]
| Yes
|align=&quot;right&quot;|[http://www.landsbokasafn.is/]
|-
|rowspan=3|{{flagicon|India}}
|rowspan=3|[[بھارت]]
|[[قومی لائبریری، بھارت]]
|[[کولکاتہ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nationallibrary.gov.in]
|-
|[[National Science Library of India]]
|[[نويں دہلی]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.niscair.res.in/InformationResources/info.asp?a=topframe.htm&amp;b=leftcon.asp&amp;c=nsl/nsl.htm&amp;d=test]
|-
| National Institute of Science Communication and Information Resources (NISCAIR)
|[[نويں دہلی]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://niscair.res.in/]
|-
|{{flagicon|Indonesia}}
|[[انڈونیشیا]]
|[[National Library of Indonesia]] (''Perpustakaan Nasional Republik Indonesia'')
|[[Central Jakarta]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.pnri.go.id/en/default.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213052533/http://www.pnri.go.id/en/default.aspx |date=2009-12-13 }}
|-
|rowspan=2|{{flagicon|Iran}}
|rowspan=2|[[ایران]]
|[[National Library of Iran]] (''Ketabkeneh -e- Melli -e- Iran'')
|[[تہران]]
|Yes
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlai.ir/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713210526/http://www.nlai.ir/en |date=2018-07-13 }}
|-
|[[Malek National Library]] (''Ketabkeneh -e- Melli -e- Malek'')
|[[تہران]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.caroun.com/Museums/IranMuseum/TehranMuseum/Malek.htm]
|-
|{{flagicon|Iraq}}
|[[عراق]]
|[[Iraq National Library and Archive]]
|[[بغداد]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.iraqnla.org/wpeng/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916191150/http://www.iraqnla.org/wpeng/ |date=2009-09-16 }}
|-
|{{flagicon|Republic of Ireland}}
|[[آئرلینڈ|Ireland]]
|[[National Library of Ireland]] = ''Leabharlann Náisiúnta na hÉireann''
|[[ڈبلن]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nli.ie/]
|-
|{{flagicon|Isle of Man}}
|''[[آئل آف مین]]''
|{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Israel}}
|[[اسرائیل]]
|[[National Library of Israel]] (הספרייה הלאומית)
|[[یروشلم]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://nli.org.il/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211227202309/https://www.nli.org.il/ |date=2021-12-27 }}
|-
|rowspan=3|{{flagicon|Italy}}
|rowspan=3|[[اطالیہ]]
|[[National Central Library (Florence)]] (''Biblioteca Nazionale Centrale Firenze'')
|[[فلورنس]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bncf.firenze.sbn.it/]
|-
|[[National Central Library (Rome)]] (''Biblioteca Nazionale Centrale di Roma'')
|[[روم]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bncrm.librari.beniculturali.it/index.php?en/1/home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415141542/http://www.bncrm.librari.beniculturali.it/index.php?en/1/home |date=2009-04-15 }}
|-
|[[Biblioteca Nazionale Vittorio Emanuele III|Vittorio Emanuele III National Library]] (''Biblioteca Nazionale &quot;Vittorio Emanuele III&quot; di Napoli'')
|[[ناپولی]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bnnonline.it/traduzio/eng/engfirst.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060714220110/http://www.bnnonline.it/traduzio/eng/engfirst.htm |date=2006-07-14 }}
|}

=== J ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Jamaica}}
|[[جمیکا]]
|[[National Library of Jamaica]]
|[[کنگسٹن، جمیکا|Kingston]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlj.org.jm/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040113000815/http://www.nlj.org.jm/ |date=2004-01-13 }}
|-
|{{flagicon|Japan}}
|[[جاپان]]
|[[National Diet Library]]
|[[توکیو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.ndl.go.jp/en/index.html]
|-
|{{flagicon|Jersey}}
|''[[جرزی]]''
|{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Jordan}}
|[[اردن]]
|[[National Library of Jordan]]
|[[عمان (شہر)]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nl.gov.jo/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113233542/http://www.nl.gov.jo/ |date=2011-01-13 }}
|}

=== K ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Kazakhstan}}
|[[قازقستان]]
|[[National Library of Kazakhstan]] (Қазақстан Республикасының Ұлттық Кітапханасы = Национальная библиотека Республики Казахстан)
|[[الماندی]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlrk.kz/page.php?lang=3]
|-
|{{flagicon|Kenya}}
|[[کینیا]]
|[[National Library Service of Kenya]]
|[[نیروبی]]
|Yes&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.knls.ac.ke/national-library | year = 2014 | accessdate = 3 June 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226023007/https://www.knls.ac.ke/national-library | archivedate = 2018-12-26 | title = آرکائیو کاپی | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.knls.ac.ke/]
|-
|{{flagicon|Kiribati}}
|[[کیریباندی]]
|[[National Library and Archives of Kiribati]]
|[[South Tarawa|Bairiki]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nla.gov.au/initiatives/internat/rcp2000-2001.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223190801/http://www.nla.gov.au/initiatives/internat/rcp2000-2001.html |date=2007-02-23 }}
|-
|{{flagicon|North Korea}}
|[[شمالی کوریا]]
|[[Grand People's Study House]]
|[[پیانگ یانگ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DEPOLIB/0,,contentMDK:64018714~menuPK:50015251~nHighlightIndex:4~pagePK:64032996~piPK:50014957~theSitePK:285317,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140822053309/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DEPOLIB/0,,contentMDK:64018714~menuPK:50015251~nHighlightIndex:4~pagePK:64032996~piPK:50014957~theSitePK:285317,00.html |date=2014-08-22 }}
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|{{flagicon|South Korea}}
|rowspan=&quot;3&quot;|[[جنوبی کوریا]]
|[[National Library of Korea]] (국립중앙도서관)
|rowspan=&quot;3&quot;|[[سیول]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nl.go.kr/nlmulti/index.php?lang_mode=e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060625103410/http://www.nl.go.kr/nlmulti/index.php?lang_mode=e |date=2006-06-25 }}
|-
|[[National Digital Library of Korea]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.dlibrary.go.kr/NEL_ENG/Index.jsp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726141339/http://www.dlibrary.go.kr/NEL_ENG/Index.jsp |date=2012-07-26 }}
|-
|[[National Library for Children and Young Adults]] (국립어린이청소년도서관)
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlcy.go.kr/english/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823185536/http://www.nlcy.go.kr/english/ |date=2013-08-23 }}
|-
|{{flagicon|Kosovo}}
|''[[کوسووہ]]
|{{arrow}} see under [[#Other States|Other States]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Kuwait}}
|[[کویت]]
|[[National Library of Kuwait]]
|[[کویت]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlk.gov.kw/]
|-
|{{flagicon|Kyrgyzstan}}
|[[کرغیزستان]]
|[[National Library of the Kyrgyz Republic]] (Кыргыз Республикасынын Улуттук Китепканасы)
|[[بشکیک]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlkr.gov.kg/eng/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060212182146/http://nlkr.gov.kg/eng/index.htm |date=2006-02-12 }}
|}

=== L ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Laos}}
|[[لاؤس]]
|[[National Library of Laos]]
|[[وینتیان]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nationallibraryoflaos.org/]
|-
|{{flagicon|Latvia}}
|[[لٹویا]]
|[[National Library of Latvia]] (''Latvijas Nacionālā bibliotēka'')
|[[ریگا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.lnb.lv]
|-
|{{flagicon|Lebanon}}
|[[لبنان]]
|[[Lebanon National Library]] (المكتبة الو طنية = ''Bibliothèque Nationale du Liban'')
|[[بیروت]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.culture.gov.lb/Sections/main.ASP?page=LivreEtLitterature]
|-
|{{flagicon|Lesotho}}
|[[لیسوتھو]]
|[[Lesotho National Library Services]]
|[[ماسیرو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.lnls.gov.ls/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130809093325/http://www.lnls.gov.ls/ |date=2013-08-09 }}
|-
|{{flagicon|Liberia}}
|[[لائبیریا]]
|[[National Library of Liberia]]
|[[مونروویا]]
|
|
|-
|{{flagicon|Libya}}
|[[لیبیا]]
|[[National Library of Libya]]
|[[بنغازی]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Liechtenstein}}
|[[لیختینستائن]]
|[[Liechtenstein State Library]] (''Liechtensteinische Landesbibliothek'')
|[[فادوتس]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.lbfl.li]
|-
|{{flagicon|Lithuania}}
|[[لتھووینیا]]
|[[Martynas Mažvydas National Library of Lithuania]] (''Lietuvos Nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka'')
|[[ولنیس]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.lnb.lt/]
|-
|{{flagicon|Luxembourg}}
|[[لکسمبرگ]]
|[[National Library of Luxembourg]] (''Bibliothèque nationale de Luxembourg'' = ''Lëtzebuerger Nationalbibliothéik'' = ''Nationalbibliothek Luxemburg'')
|[[لکسمبرگ (شہر)|Luxembourg]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bnl.lu/]
|}

=== M ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Macau}}
|''[[مکاؤ]]''
|{{arrow}} see under ''[[#C|People's Republic of China]]''
|
|
|
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Macedonia}}
|[[جمہوریہ مقدونیہ]]
|[[National and University Library &quot;St. Kliment of Ohrid&quot;]] (Национална и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски&quot;)
|[[اسکوپیہ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nubsk.edu.mk]
|-
|{{flagicon|Madagascar}}
|[[مڈغاسکر]]
|[[National Library of Madagascar]] (''Bibliothèque nationale de Madagascar'')
|[[اینٹانانیریو]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Malawi}}
|[[ملاوی]]
|[[National Library Service of Malawi]]
|[[لیلونگوے]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlsmw.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013125030/http://www.nlsmw.org/ |date=2017-10-13 }}
|-
|{{flagicon|Malaysia}}
|[[ملائیشیا]]
|[[National Library of Malaysia]] (''Perpustakaan Negara Malaysia'')
|[[کوالالمپور]]
|Yes&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pnm.gov.my/about/annual_report/bi/Annual%20Report%202002.pdf |format=pdf |title=2002 Annual Report |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023014/http://www.pnm.gov.my/about/annual_report/bi/Annual%20Report%202002.pdf%20 |archivedate=2018-12-26 |access-date=2015-03-07 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;right&quot;|[http://www.pnm.gov.my/pnmv3/index.php?id=76] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028035333/http://www.pnm.gov.my/pnmv3/index.php?id=76 |date=2009-10-28 }}
|-
|{{flagicon|Maldives}}
|[[مالدیپ]]
|[[National Library of the Maldives]]
|[[مالے|Galolhu Malé]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlm.gov.mv/]
|-
|{{flagicon|Mali}}
|[[مالی]]
|[[National Library of Mali]] (''Direction nationale des Bibliothèques et de la Documentation'')
|[[بماکو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.maliculture.net/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=86&amp;Itemid=120] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023024217/http://www.maliculture.net/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=86&amp;Itemid=120 |date=2012-10-23 }}
|-
|{{flagicon|Malta}}
|[[مالٹا]]
|[[National Library of Malta]]
|[[والیٹا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.libraries-archives.gov.mt/nlm/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025170404/http://www.libraries-archives.gov.mt/nlm/index.htm |date=2005-10-25 }}
|-
|{{flagicon|Marshall Islands}}
|[[مارشل جزیرے]]
|[[Alele Museum, Library and National Archives]]
|[[ماجورو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://members.tripod.com/~alelemuseum/Index.html]
|-
|{{flagicon|Mauritania}}
|[[موریتانیہ]]
|[[National Library of Mauritania]] (''Bibliothèque nationale de Mauritanie'')
|[[نواکشوط]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.mauritania.mr/fr/index.php?service=5&amp;id=2668]
|-
|{{flagicon|Mauritius}}
|[[موریشس]]
|[[National Library of Mauritius]]
|[[پورٹ لوئس]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.gov.mu/portal/sites/ncb/mac/nlibrary/index.html]
|-
|rowspan=2|{{flagicon|Mexico}}
|rowspan=2|[[میکسیکو]]
|[[National Library of Mexico]] (''Biblioteca Nacional de México'')
|rowspan=2|[[میکسیکو شہر]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://bnm.unam.mx/]
|-
|[[National Newspaper and Periodicals Library of Mexico]] (''Hemeroteca Nacional de México'')
|
|align=&quot;right&quot;|[http://biblional.bibliog.unam.mx/hem/hemeroteca.html]
|-
|{{flagicon|Federated States of Micronesia}}
|[[ریاستہائے وفاقیہ مائکرونیشیا]]
|
|
|
|
|-
|{{flagicon|Moldova}}
|[[مالدووا]]
|[[National Library of Moldova]] (''Biblioteca Naţională a Republicii Moldova'')
|[[کیشیناو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bnrm.md/]
|-
|{{flagicon|Monaco}}
|[[موناکو]]
|[[Louis Notari Library]] (''Bibliothèque Louis Notari'')
|[[موناکو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.monaco-mairie.mc/06_culture/mediat/mediat_bs.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030511104836/http://www.monaco-mairie.mc/06_culture/mediat/mediat_bs.php |date=2003-05-11 }}
|-
|{{flagicon|Mongolia}}
|[[منگولیا]]
|[[National Library of Mongolia]]
|[[اولان باتور]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.mongoliacenter.org/library/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=33&amp;Itemid=61] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722071543/http://www.mongoliacenter.org/library/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=33&amp;Itemid=61 |date=2011-07-22 }}
|-
|{{flagicon|Montenegro}}
|[[مونٹینیگرو]]
|[[National Library of Montenegro &quot;Djurdje Crnojevic&quot;]] (''Национална библиотека Црне Горе &quot;Ђурђе Црнојевић&quot;'')
|[[سیتینیے]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.cnb.me/]
|-
|{{flagicon|Morocco}}
|[[مراکش]]
|[[General Library and Archives]] (''Bibliothèque Générale et Archives'' &lt;br /&gt;= المكتبة الوطنية للمملكة المغربية)&lt;!-- without the manual &lt;br /&gt;, the word order is mixed up by an automatic carriage return--&gt;
|[[رباط (شہر)]] and [[تطوان]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.minculture.gov.ma/fr/Biblioth%E8que%20G%E9n%E9rale%20et%20Archives%20de%20Rabat.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614130047/http://www.minculture.gov.ma/fr/Biblioth%E8que%20G%E9n%E9rale%20et%20Archives%20de%20Rabat.htm |date=2009-06-14 }}
|-
|{{flagicon|Mozambique}}
|[[موزمبیق]]
|[[National Library of Mozambique]] (''Biblioteca Nacional de Moçambique'')
|[[ماپوتو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.mec.gov.mz/dep.php?sub_id=94] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060519084228/http://www.mec.gov.mz/dep.php?sub_id=94 |date=2006-05-19 }}
|}

=== N ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Namibia}}
|[[نمیبیا]]
|[[National Library of Namibia]]
|[[ونڈہوک]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nln.gov.na/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100423063128/http://www.nln.gov.na/ |date=2010-04-23 }}
|-
|{{flagicon|Nauru}}
|[[ناورو]]
|
|
|
|
|-
|{{flagicon|Nepal}}
|[[نیپال]]
|[[Nepal National Library]]
|[[Pulchowk]], [[للتپور ضلع، نیپال|Lalitpur]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nnl.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124025616/http://nnl.gov.np/ |date=2010-01-24 }}
|-
|{{flagicon|Netherlands}}
|[[نیدرلینڈز]]
|[[Koninklijke Bibliotheek, National Library of the Netherlands|Koninklijke Bibliotheek]] [National Library of the Netherlands ''or'' Dutch Royal Library]
|[[ہیگ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.kb.nl/index-en.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105065056/http://www.kb.nl/index-en.html |date=2007-01-05 }}
|-
|{{flagicon|Aruba}}
|♦ [[اروبا]]
|[[Aruba National Library]] (''Biblioteca Nacional Aruba'')
|[[اورنجسٹیڈ، اروبا|Oranjestad]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bibliotecanacional.aw/]({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302085005/http://www.bibliotecanacional.aw/ |date=2015-03-02 }})
|-
|{{flagicon|New Zealand}}
|[[نیوزی لینڈ]]
|[[National Library of New Zealand]] = ''Te Puna Mātauranga o Aotearoa''
|[[ویلنگٹن]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.natlib.govt.nz/]
|-
|{{flagicon|Cook Islands}}
|♦ [[کک جزیرے]]
|[[National Library of the Cook Islands]]&lt;br /&gt;[[Cook Islands Library and Museum Society]]
|[[Rarotonga]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.mocd.gov.ck/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=23&amp;Itemid=87] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208062209/http://www.mocd.gov.ck/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=23&amp;Itemid=87 |date=2011-12-08 }}
|-
|rowspan=2|{{flagicon|Nicaragua}}
|rowspan=2|[[نکاراگوا]]
|[[National Library of Nicaragua Rubén Darío]] (''Biblioteca Nacional de Nicaragua Rubén Darío'')
|[[ماناگوا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bnrd.gob.ni/]
|-
|[[National Health Library]] (''Biblioteca Nacional de Salud'')
|[[ماناگوا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.minsa.gob.ni/bns/indexbns.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114161407/http://www.minsa.gob.ni/bns/indexbns.php |date=2006-11-14 }}
|-
|{{flagicon|Niger}}
|[[نائجر]]
|[[Direction of the National Archives of Niger]] (''Direction des Archives nationales du Niger'')
|[[نیامی]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Nigeria}}
|[[نائجیریا]]
|[[National Library of Nigeria]]
|[[لاگوس]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlbn.org/index.html]
|-
|
|''[[شمال]]...''
|{{arrow}} see under the second word
|
|
|
|-
|{{flagicon|Norway}}
|[[ناروے]]
|[[National Library of Norway]] (''Nasjonalbiblioteket'')
|[[اوسلو]] and [[Mo i Rana]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nb.no/]
|}

=== O ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Oman}}
|[[سلطنت عمان]]
|[[Sultan Qaboos University Library]]
|[[مسقط|Muscat]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.squ.edu.om/mainlibrary/tabid/1337/Default.aspx]
|}

=== P ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Pakistan}}
|[[پاکستان]]
|[[قومی ک‏‏تب خانہ پاکستان]]
|[[اسلام آباد]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlp.gov.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151215044747/http://www.nlp.gov.pk/ |date=2015-12-15 }}
|-
|{{flagicon|Palau}}
|[[پلاؤ]]
|[[Palau Community College Library]]
|[[کورور]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.palau.edu/library.htm/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805212352/http://www.palau.edu/library.htm/ |date=2013-08-05 }}
|-
|{{flagicon|Panama}}
|[[پاناما]]
|[[National Library of Panama]] (''Biblioteca Nacional de Panamá'')
|[[پاناما شہر]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.binal.ac.pa/]
|-
|{{flagicon|Papua New Guinea}}
|[[پاپوا نیو گنی]]
|[[National Library of Papua New Guinea]]
|[[بوروکو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.dg.com.pg/~ola] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021127174311/http://www.dg.com.pg/~ola |date=2002-11-27 }}
|-
|rowspan=2|{{flagicon|Paraguay}}
|rowspan=2|[[پیراگوئے]]
|[[National Library of Paraguay]] (''Biblioteca Nacional del Paraguay'')
|[[اسونسیون]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bibliotecanacional.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217010751/http://www.bibliotecanacional.org/ |date=2014-12-17 }}
|-
|[[National Library of Agriculture (Paraguay)]] (''Biblioteca nacional de Agricultura'')
|[[اسونسیون]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Peru}}
|[[پیرو]]
|[[Biblioteca Nacional del Perú]] [National Library of Peru ''or'' Peruvian National Library]
|[[لیما]]
||Yes&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bnp.gob.pe/portalbnp/pdf/ley26905.pdf |format=pdf |title=Ley de Depósito Legal en la Biblioteca Nacional del Perú |accessdate=9 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023021/https://www.bnp.gob.pe/portalbnp/pdf/ley26905.pdf |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;right&quot;|[http://bvirtual.bnp.gob.pe/]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214110350/http://bvirtual.bnp.gob.pe/ |date=2021-02-14 }}
|-
|{{flagicon|Philippines}}
|[[فلپائن]]
|[[National Library of the Philippines]] (''Pambansang Aklatan ng Pilipinas'')
|[[منیلا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://web.nlp.gov.ph]
|-
|rowspan=2|{{flagicon|Poland}}
|rowspan=2|[[پولینڈ]]
|[[National Library of Poland]] [''Biblioteka Narodowa'']
|[[وارسا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bn.org.pl]
|-
|[[Jagiellonian Library]] [''Biblioteka Jagiellońska'']
|[[کراکوف]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bj.uj.edu.pl/index_en.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203021846/http://www.bj.uj.edu.pl/index_en.php |date=2010-02-03 }}
|-
|{{flagicon|Portugal}}
|[[پرتگال]]
|[[Biblioteca Nacional de Portugal]] [National Library of Portugal ''or'' Portuguese National Library]
|[[لزبن]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bn.pt/]
|}

=== Q ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Qatar}}
|[[قطر]]
|[[Qatar National Library]]
|[[دوحہ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.qnl.qa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211226121059/https://qnl.qa/ |date=2021-12-26 }}
|-
|{{flagicon|Quebec}}
|''[[کیوبیک]]''
|{{arrow}} see under ''[[#C|Canada]]''
|
|
|
|}

=== R ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Romania}}
|[[رومانیہ]]
|[[National Library of Romania]] (''Biblioteca Naţională a României'')
|[[بخارسٹ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bibnat.ro]
|-
|rowspan=3|{{flagicon|Russia}}
|rowspan=3|[[روس]]
|[[Russian State Library]] (Российская Государственная Библиотека)
|[[ماسکو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.rsl.ru]
|-
|[[قومی لائبریری، روس]] (Российская Национальная Библиотека)
|[[سینٹ پیٹرز برگ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlr.ru]
|-
|[[Boris Yeltsin Presidential Library]] (Президентская библиотека имени Б.Н.Ельцина)
|[[سینٹ پیٹرز برگ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.prlib.ru/en-us/]
|-
|{{flagicon|Tatarstan}}
|♦ [[تاتارستان]]
|[[National Library of the Republic of Tatarstan]] (Татарстан Республикасы Милли китапханәсендә = Национальная Библиотека Республики Татарстан)
|[[قازان]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://kitaphane.tatr.ru/eng/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002829/http://kitaphane.tatr.ru/eng/ |date=2016-03-04 }}
|-
|{{flagicon|Rwanda}}
|[[روانڈا]]
|[[National Library of Rwanda]] (''Bibliothèque nationale du Rwanda'')
|[[کیگالی]]
|
|align=&quot;right&quot;|[https://web.archive.org/web/20040922025752/http://www.ebad.ucad.sn/sites_heberges/manifestations/colloque_BN_2003/tableau%201%20identification.doc]
|}

=== S ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Saint Kitts and Nevis}}
|[[سینٹ کیٹز و ناویس]]
|[[Charles A. Halbert Public Library]]
|[[باسیتیر]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Saint Lucia}}
|[[سینٹ لوسیا]]
|[[Central Library of Saint Lucia]]
|[[کاستریس]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://157.150.195.47/Depts/dhl/deplib/countries/luci.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030607080013/http://157.150.195.47/Depts/dhl/deplib/countries/luci.htm |date=2003-06-07 }}
|-
|{{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}
|[[سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز]]
|[[Kingstown Public Library]]
|[[کنگز ٹاؤن]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.education.gov.vc/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=36&amp;Itemid=45] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130421185533/http://www.education.gov.vc/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=36&amp;Itemid=45 |date=2013-04-21 }}
|-
|{{flagicon|Samoa}}
|[[سامووا]]
|[[Nelson Memorial Public Library]]
|[[آپیا]]
|
|
|-
|{{flagicon|San Marino}}
|[[سان مارینو]]
|[[National Library and Book Patrimony]] (''Biblioteca di Stato e Beni Librari'')
|[[سان مارینو]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|São Tomé and Príncipe}}
|[[ساؤ ٹومے و پرنسپے]]
|[[Library of the National Assembly]] (''Assembleia Nacional Biblioteca'')
|[[ساؤ ٹومے]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Saudi Arabia}}
|[[سعودی عرب]]
|[[King Fahad National Library]] (مكٺبة الملك فهد الوطنية)
|[[ریاض]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.kfnl.gov.sa/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070109051855/http://www.kfnl.gov.sa/ |date=2007-01-09 }}
|-
|{{flagicon|Scotland}}
|''[[اسکاٹ لینڈ]]''
|{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Senegal}}
|[[سینیگال]]
|[[National Library of Senegal]] (''Bibliothèque nationale du Sénégal, Bibliothèque des Archives nationales du Sénégal'')
|[[ڈاکار]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.archivesdusenegal.gouv.sn/biblio.html]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901172440/http://www.archivesdusenegal.gouv.sn/biblio.html |date=2012-09-01 }}
|-
|rowspan=2|{{flagicon|Serbia}}
|rowspan=2|[[سربیا]]
|[[National Library of Serbia]] (Народна библиотека Србије)
|[[بلغراد]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nb.rs/index.php?change_lang=en]
|-
|Library of [[Matica srpska]] (''Biblioteka Matice srpske'')
|[[نووی ساد]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bms.ns.ac.rs/bmseng101.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200802211008/http://www.bms.ns.ac.rs/bmseng101.htm |date=2020-08-02 }}
|-
|{{flagicon|Seychelles}}
|[[سیچیلیس]]
|[[National Library of the Seychelles]]
|[[ماہے|Mahé]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.national-library.edu.sc/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826085645/http://www.national-library.edu.sc/ |date=2009-08-26 }}
|-
|{{flagicon|Sierra Leone}}
|[[سیرالیون]]
|[[Sierra Leone Library Board]]
|[[فری ٹاؤن]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.encompassculture.com/readinggroups/africa@21/africa@21partners/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050728115954/http://www.encompassculture.com/readinggroups/africa@21/africa@21partners/ |date=2005-07-28 }}
|-
|{{flagicon|Singapore}}
|[[سنگاپور]]
|[[National Library, Singapore]]
|[[سنگاپور]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nl.sg/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820011359/http://www.nl.sg/ |date=2011-08-20 }}
|-
|{{flagicon|Slovakia}}
|[[سلوواکیہ]]
|[[Slovak National Library]] (''Slovenská národná knižnica'')
|[[مارٹن، سلوواکیہ|Martin]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.snk.sk/]
|-
|{{flagicon|Slovenia}}
|[[سلووینیا]]
|[[Narodna in univerzitetna knjižnica]] [National and University Library]
|[[لیوبلیانا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nuk.uni-lj.si]
|-
|{{flagicon|Solomon Islands}}
|[[سولومن جزیرے]]
|[[National Library Service of the Solomon Islands]]
|[[ہونیارا]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Somalia}}
|[[صومالیہ]]
|[[National Library of Somalia]]
|[[موغادیشو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[https://web.archive.org/web/20120630023212/http://www.uneca.org/library/library_associations.htm]
|-
|
|''[[جنوب]]...''
|{{arrow}} see under the second word, with the two exceptions below
|
|
|
|-
|{{flagicon|South Africa}}
|[[جنوبی افریقا]]
|[[National Library of South Africa]] = ''Nasionale Biblioteek van Suid Afrika''
|[[پریٹوریا]] and [[کیپ ٹاؤن]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlsa.ac.za/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061101190133/http://www.nlsa.ac.za/ |date=2006-11-01 }}
|-
|{{flagicon|South Sudan}}
|[[جنوبی سوڈان]]
|
|
|
|
|-
|{{flagicon|Spain}}
|[[ہسپانیہ]]
|[[Biblioteca Nacional de España]]
|[[میدرد]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bne.es/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221011303/http://www.bne.es/ |date=2009-02-21 }}
|-
|{{flagicon|Catalonia}}
|♦ [[کاتالونیا]]
|[[National Library of Catalonia]] (''Biblioteca de Catalunya'')
|[[برشلونہ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bnc.cat/]
|-
|{{flagicon|Sri Lanka}}
|[[سری لنکا]]
|[[National Library of Sri Lanka]]
|[[کولمبو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.natlib.lk/]
|-
|{{flagicon|Republika Srpska}}
|''[[سرپسکیا]]''
|{{arrow}} see under ''[[#B|Bosnia and Herzegovina]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Sudan}}
|[[سوڈان]]
|[[Sudan Library]]
|[[خرطوم]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.uofk.edu/index.php?id=37] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406080805/http://www.uofk.edu/index.php?id=37 |date=2010-04-06 }}
|-
|{{flagicon|Suriname}}
|[[سرینام]]
|[No national library, but database available]
|
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nationallibrary.sr/website/home.asp?menuid=96] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061030135838/http://www.nationallibrary.sr/website/home.asp?menuid=96 |date=2006-10-30 }}
|-
|{{flagicon|Swaziland}}
|[[سوازی لینڈ]]
|[[Swaziland National Library Service]]
|[[مبابنے]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.gov.sz/home.asp?pid=763]
|-
|{{flagicon|Sweden}}
|[[سویڈن]]
|[[National Library of Sweden]] (''Kungliga biblioteket'')
|[[اسٹاک ہوم]]
|Yes
|align=&quot;right&quot;|[http://www.kb.se/hjalp/english/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518124938/http://www.kb.se/hjalp/english/ |date=2008-05-18 }}
|-
|{{flagicon|Switzerland}}
|[[سویٹزرلینڈ]]
|[[Swiss National Library]] (''Schweizerische Nationalbibliothek'' = ''Bibliothèque nationale suisse'' = ''Biblioteca nazionale svizzera'' = ''Biblioteca naziunala svizra'')
|[[برن]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nb.admin.ch/index.html?lang=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150323132912/http://www.nb.admin.ch/index.html?lang=en |date=2015-03-23 }}
|-
|{{flagicon|Syria}}
|[[شام]]
|[[Al-Assad National Library]] (مكتبة الأسد الوطنية)
|[[دمشق]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.alassad-library.gov.sy/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516072038/http://www.alassad-library.gov.sy/ |date=2008-05-16 }}
|}

=== T ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Taiwan}}
|''[[جمہوریۂ چین|Republic of China (Taiwan)]]''
|{{arrow}} see under ''[[#Other States|Other States]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Tajikistan}}
|[[تاجکستان]]
|[[National Firdoussi Library]] (Национальная Библиотека Республики Таджикистан имени Абулькасыма Фирдавси)
|[[دوشنبہ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlrt.tj/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710011715/http://www.nlrt.tj/ |date=2009-07-10 }}
|-
|{{flagicon|Tanzania}}
|[[تنزانیہ]]
|[[National Central Library (Dar es Salaam)|National Central Library]] / [[Tanzania Library Services Board]] = ''Bodi Ya Huduma Za Maktaba Tanzania''
|[[دارالسلام]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.tlsb.or.tz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124163659/http://www.tlsb.or.tz/ |date=2021-01-24 }}
|-
|{{flagicon|Tatarstan}}
|''[[تاتارستان]]''
|{{arrow}} see under ''[[#R|Russia]]''
|
|
|
|-
|{{flagicon|Thailand}}
|[[تھائی لینڈ]]
|[[National Library of Thailand]] (หอสมุดแห่งชาติ)
|[[بینکاک]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlt.go.th/]
|-
|{{flagicon|Togo}}
|[[ٹوگو]]
|[[National Library of Togo]] (''Bibliothèque nationale du Togo'')
|[[لومے]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DEPOLIB/0,,contentMDK:64018535~menuPK:50015209~nHighlightIndex:2~pagePK:64032996~piPK:64027952~theSitePK:285317,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416162338/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DEPOLIB/0,,contentMDK:64018535~menuPK:50015209~nHighlightIndex:2~pagePK:64032996~piPK:64027952~theSitePK:285317,00.html |date=2009-04-16 }}
|-
|{{flagicon|Tonga}}
|[[ٹونگا]]
|
|
|
|
|-
|{{flagicon|Trinidad and Tobago}}
|[[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]]
|[[National Library and Information System]]
|[[پورٹ آف اسپین]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nalis.gov.tt/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906131804/http://www.nalis.gov.tt/ |date=2008-09-06 }}
|-
|{{flagicon|Tunisia}}
|[[تونس]]
|[[National Library of Tunisia]] (''Bibliothèque nationale de Tunisie'' = المكتبة الوطنية التونسية)
|[[تونس شہر]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bibliotheque.nat.tn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024023417/http://www.bibliotheque.nat.tn/ |date=2005-10-24 }}
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|{{flagicon|Turkey}}
|rowspan=&quot;2&quot;|[[ترکی]]
|[[National Library of Turkey]] (''Milli Kütüphane'')
|[[انقرہ]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.mkutup.gov.tr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103193035/http://www.mkutup.gov.tr/ |date=2007-01-03 }}
|-
|[[National Library of İzmir]] (''İzmir Milli Kütüphanesi'')
|[[ازمیر]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Turkmenistan}}
|[[ترکمانستان]]
|[[National Library of Turkmenistan]]
|[[اشک آباد]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Tuvalu}}
|[[تووالو]]
|[[National Library and Archives of Tuvalu]]
|[[فونافوندی]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|}

=== U ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Uganda}}
| [[یوگنڈا]]
|[[National Library of Uganda]]
|[[کمپالیا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlu.go.ug/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201161123/http://www.nlu.go.ug/ |date=2009-12-01 }}
|-
|{{flagicon|Ukraine}}
| [[یوکرین]]
|[[Vernadsky National Library of Ukraine]] (Національна бібліотека України імені В.І. Вернадського)
|[[کیف]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nbuv.gov.ua/]
|-
|{{flagicon|United Arab Emirates}}
| [[متحدہ عرب امارات]]
|[[Cultural Foundation National Library]]
|[[ابوظہبی (شہر)]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.adach.ae/en/default.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310082313/http://www.adach.ae/en/default.aspx |date=2011-03-10 }}
|-
| rowspan=7|{{flagicon|United Kingdom}}
|[[برطانیہ]]
|[[British Library]]
|[[لندن]] and [[Boston Spa]] ([[Wetherby]])
|Yes
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bl.uk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326213518/http://www.bl.uk/ |date=2012-03-26 }}
|-
||{{flagicon|Scotland}}[[اسکاٹ لینڈ]]
|[[National Library of Scotland]]
|[[ایڈنبرا]]
|Yes
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nls.uk/]
|-
||{{flagicon|Wales}}[[ویلز]]
|[[National Library of Wales]] (''Llyfrgell Genedlaethol Cymru'')
|[[ایبرسٹویتھ]]
|Yes
|align=&quot;right&quot;|[http://www.llgc.org.uk/]
|-
||{{flagicon|Bermuda}}[[برمودا]]
|[[Bermuda National Library]]
|[[ہیملٹن (برمودا)|Hamilton]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bermudanationallibrary.bm/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215204632/http://www.bermudanationallibrary.bm/ |date=2008-02-15 }}
|-
||{{flagicon|British Virgin Islands}}|[[برطانوی ورجن جزیرے|Virgin Islands, British]]
||[[Library Services Department]]
|[[روڈ ٹاون]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bvi.gov.vg/products.asp?iProd=31&amp;iCat=12&amp;hierarchy=0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070507200947/http://www.bvi.gov.vg/products.asp?iProd=31&amp;iCat=12&amp;hierarchy=0 |date=2007-05-07 }}
|-
||{{flagicon|Isle of Man}}[[آئل آف مین]]
|[[National Library and Archives]] ([[Manx National Heritage]])
|[[ڈگلس، آئل آف مین|ڈگلس]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.gov.im/mnh/heritage/library/nationalLibrary.xml]
|-
||{{flagicon|Jersey}}[[جرزی]]
|[[Jersey Library]]
|[[سینٹ ہیلیر]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.gov.je/ESC/Lifelong+Learning/Libraries/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516202108/http://www.gov.je/ESC/Lifelong+Learning/Libraries/ |date=2008-05-16 }}
|-
|rowspan=5|{{flagicon|United States}}
|rowspan=5|[[ریاستہائے متحدہ امریکا]]
|[[ک‏‏تب خانہ کانگریس]] (''[[درحقیقت]]'')
|[[واشنگٹن ڈی سی]]
|Yes
|align=&quot;right&quot;|[http://www.loc.gov/]
|-
||[[National Library of Medicine]]
|[[بیتھسڈا، میری لینڈ|Bethesda]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlm.nih.gov/]
|-
||[[National Agricultural Library]]
|[[Beltsville, Maryland|Beltsville]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nal.usda.gov/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612005150/http://www.nal.usda.gov/ |date=2010-06-12 }}
|-
||[[National Library of Education (United States)|National Library of Education]]
|[[واشنگٹن ڈی سی]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://ies.ed.gov/ncee/projects/nat_ed_library.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915124642/http://ies.ed.gov/ncee/projects/nat_ed_library.asp |date=2008-09-15 }}
|-
||[[National Transportation Library]]
|[[واشنگٹن ڈی سی]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://ntl.bts.gov/]
|-
|{{flagicon|Uruguay}}
|[[یوراگوئے]]
|[[National Library of Uruguay]] (''Biblioteca Nacional del Uruguay'')
|[[مونٹیویڈیو]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bibna.gub.uy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707160758/http://www.bibna.gub.uy/ |date=2007-07-07 }}
|-
|{{flagicon|Uzbekistan}}
|[[ازبکستان]]
|[[National Library of Uzbekistan]]
|[[تاشقند]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.natlib.uz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116193809/http://www.natlib.uz/ |date=2007-11-16 }}
|}

=== V ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Vanuatu}}
|[[وانواتو]]
|[[National Library of Vanuatu]]
|[[پورٹ ولا]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.vanuatuculture.org/site-bm2/library/index.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091123201942/http://www.vanuatuculture.org/site-bm2/library/index.shtml |date=2009-11-23 }}
|-
|{{flagicon|Vatican City}}
|[[ویٹیکن سٹی]]
|[[Vatican Library]] (''Biblioteca Apostolica Vaticana'')
|[[ویٹیکن سٹی]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.vaticanlibrary.va/home.php?ling=eng]
|-
|{{flagicon|Venezuela}}
|[[وینیزویلا]]
|[[National Library of Venezuela]] (''Biblioteca Nacional de Venezuela'')
|[[کراکس]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.bnv.gob.ve/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090118083824/http://www.bnv.gob.ve/ |date=2009-01-18 }}
|-
|{{flagicon|Vietnam}}
|[[ویتنام]]
|[[National Library of Vietnam]] (Thư Viện Quốc Gia Việt Nam)
|[[ہنوئی]]
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.nlv.gov.vn/]
|}

=== W ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Wales}}
|''[[ویلز]]''
|{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]''
|
|
|
|}

=== Y ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Yemen}}
|[[یمن]]
|[[National Library of Yemen]]
|[[عدن]]
|
|
|}

=== Z ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]]
! style=&quot;width:12%&quot; | ماخذ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Zambia}}
|[[زیمبیا]]
|[[Zambia Library Service]]
|[[لوساکا]]
|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|{{flagicon|Zimbabwe}}
|[[زمبابوے]]
|[[National Archives of Zimbabwe Library]]
|[[ہرارے]]?
|
|align=&quot;right&quot;|[http://www.moha.gov.zw/index.php?link=naz_library]
|}

=== ہور حیثیت ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|- bgcolor=87ceeb
! colspan=2 style=&quot;width:25%&quot; | ملک
! style=&quot;width:45%&quot; | ک‏‏تب خانہ
! style=&quot;width:18%&quot; | شہر
! style=&quot;width:12%&quot; | ویب سائٹ
|-
|style=&quot;width:5%&quot;|{{flagicon|Abkhazia}}
|[[ابخازيا]]
|[[I.G. Papaskir National Library of Abkhazia]]
|[[سخومی]]
|
|-
|{{flagicon|Kosovo}}
|[[کوسووہ]]
|[[National and University Library of Kosovo]] (''Biblioteka Kombëtare dhe Universitare e Kosovës'')
|[[پریسٹینا]]
|align=&quot;right&quot;|[http://www.biblioteka-ks.org/index.php]
|-
|{{flagicon|Northern_Cyprus}}
|[[ترک جمہوریہ شمالی قبرص]]
|[[National Library of Northern Cyprus]] (''Milli Kütüphane'')
|[[نیکوسیا]]
|align=&quot;right&quot;|[http://mkutup.mebnet.net/]
|-
|{{flagicon|Republic of China}}
|[[جمہوریۂ چین|Republic of China (Taiwan)]]
|Bureau of International Exchange of Publications (also known as the [[National Central Library]], 國家圖書館)
|[[تائپے]]
|align=&quot;right&quot;|[http://www.ncl.edu.tw/mp.asp?mp=5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513163836/http://www.ncl.edu.tw/mp.asp?mp=5 |date=2013-05-13 }}
|}

== ریاستی کت‏ب خانے ==
A state library is established by a [[وفاقی ریاست|state]] to serve as the preeminent repository of information for that region.

=== [[آسٹریلیا]] ===
* ''[[ACT Heritage Library]]''
* ''[[Northern Territory Library]]''
* [[State Library of New South Wales]]
* [[State Library of Queensland]]
* [[State Library of South Australia]]
* [[State Library of Tasmania]]
* [[State Library of Victoria]]
* [[State Library of Western Australia]]

=== [[جرمنی]] ===
{{Main|State libraries of Germany}}
* [[Bavarian State Library]], [[میونخ]]
* [[Central and Regional Library of Berlin]], [[برلن]]
* [[Göttingen State and University Library]], [[Göttingen]]
* [[Hessian State Library]], [[Wiesbaden]]
* [[Saxon State Library]], [[ڈریسڈن]]
* [[Württemberg State Library]], [[شٹوٹگارٹ]]

=== [[بھارت]] ===
* [[Asafia State Library]]
* [[North Bengal State Library]]
* [[State Central Library, Kerala]]

=== [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] ===
{{Main|List of U.S. state libraries and archives}}

== ہور ویکھو ==
* [[کتب خانےآں د‏‏ی لسٹ]]
* [[List of libraries by country]]
* [[قومی دستاویزات مراکز د‏‏ی لسٹ]]
* [[Staatsbibliothek]]
* [[The European Library]]

== حوالے ==
{{حوالے|2}}

== باہرلے جوڑ ==
* {{cite web| url=http://www.ifla.org/national-libraries| title=National Libraries Section| publisher=International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA)| accessdate=2014-04-01| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023011/https://www.ifla.org/national-libraries%20| archivedate=2018-12-26| url-status=live}}
* {{cite web | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218060204/http://www.ifla.org/VI/2/p2/national-libraries.htm | title=National Libraries of the World: Address List| publisher= International Federation of Library Associations and Institutions| url=http://www.ifla.org/VI/2/p2/national-libraries.htm |archivedate=2008-12-18}} Note: the IFLA now links to the Wikipedia list above (partly edited by IFLA members) instead of maintaining its own list, see also the [http://www.ifla.org/files/assets/national-libraries/annual-report/2009.pdf Annual Report 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034655/http://www.ifla.org/files/assets/national-libraries/annual-report/2009.pdf |date=2015-09-24 }} of the National Libraries Section.
* {{cite web | url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/access-to-knowledge/libraries/ | title=UNESCO Libraries portal | publisher=[[یونیسکو]] | accessdate=2014-02-01}}

[[گٹھ:تنظیماں د‏‏ی فہارست]]
[[گٹھ:قومی کت‏ب خانے]]
[[گٹھ:کتب خانےآں د‏‏ی فہارست]]</text>
      <sha1>06og3vc7evwlpptuq1qxyngk1u388gg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ییل یونیورسٹی دیاں شخصیتاں</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91023</id>
    <revision>
      <id>712767</id>
      <parentid>561185</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9155" sha1="jccdgy9xibba6qw0kkz3smqtwbbd6qt" xml:space="preserve">ایہ [[ییل یونیورسٹی]] تو‏ں وابستہ افراد د‏‏ی لسٹ اے، عام طور اُتے سابق طلبہ، موجودہ تے سابق فیکلٹی ممبران، طلبہ، تے ہور افراد شامل ني‏‏‏‏ں۔ قابل ذکر یلیز د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔
[[فائل:Yale University Shield 1.svg|left|263x263px]]

== فضلا ==
ییل لا اسکول دے قابل ذکر طلبہ د‏‏ی لسٹ دے ل، ییل لا اسکول دے فضلا د‏‏ی لسٹ دیکھو۔

== انعام وصول کنندگان ==
[[فائل:Paul Krugman-press conference Dec 07th, 2008-8.jpg|کھبے|thumb|185x185پک|[[پاول کرگمین|پال کروگ مین]]]]
[[فائل:Sinclair Lewis 1930.jpg|کھبے|thumb|212x212پک|[[سنکئیرلیس|سنکلیئر لیوس]]]]

=== نوبل انعام یافتہ ===
[[فائل:Applebaum Anne.jpg|کھبے|thumb|175x175پک|این ایپلبام]]
[[فائل:McCullough I.jpg|کھبے|thumb|200x200پک|ڈیوڈ میک کلو]]
[[فائل:Thornton Wilder Yale graduation photo 1920.jpg|کھبے|thumb|229x229پک|تھورنٹن وائلڈر (ییل گریجویشن تصویر)]]
[[فائل:DIG13846-168.jpg|کھبے|thumb|225x225پک|باب ووڈورڈ]]
* [[جارج اکرلوف]] (بی اے 1962)، معاشیات، 2001&lt;ref&gt;[http://www.berkeley.edu/news/features/2001/nobel/index.html &quot;George Akerlof Wins Nobel Prize in معاشیات&quot;] Campus News at the University of California, Berkeley 10/10/01&lt;/ref&gt;
* [[رئیمنڈ ڈیوس جے آر]] (پی ایچ ڈی 1942)، &lt;ref&gt;[http://www.bnl.gov/bnlweb/pubaf/pr/PR_display.asp?prID=06-69 &quot;Nobel Laureate Raymond Davis Dies&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813171529/http://www.bnl.gov/bnlweb/pubaf/pr/PR_display.asp?prID=06-69 |date=2006-08-13}} Brookhaven National Laboratory press release, جون 1, 2006&lt;/ref&gt; فزکس، 2002
* [[پیٹر ڈائمنڈ]] (بی اے 1960)، معاشیات، 2010&lt;ref&gt;[http://web.mit.edu/newsoffice/2010/nobel-diamond.html &quot;Economist Peter Diamond wins Nobel Prize&quot;۔] MIT press release, اکتوبر 11, 2010&lt;/ref&gt;
* [[جان فرینکلن اینڈرز]] (بی اے 1920)، &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1954/enders-bio.html |title=Nobel Prize biography of Enders |publisher=Nobelprize.org |date=ستمبر 8, 1985 |accessdate=جنوری 24, 2011}}&lt;/ref&gt; فعلیات تے طب، 1954
* [[جان فین (کیمیا دان)]] (پی ایچ ڈی 1940)، &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.eng.yale.edu/content/HistoricFenn.asp |title=Yale Engineering profile of Fenn |publisher=Eng.yale.edu |accessdate=جنوری 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215152937/http://www.eng.yale.edu/content/HistoricFenn.asp |archive-date=2009-02-15 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nih.gov/news/pr/oct2002/od-09.htm |title=National Institutes of Health press release on Fenn |publisher=Nih.gov |date=اکتوبر 9, 2002 |accessdate=جنوری 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101220194149/http://www.nih.gov/news/pr/oct2002/od-09.htm |archive-date=2010-12-20 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; کیمیا، 2002
* [[ماری گیل مین]] (B.S. 1948)، &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1969/gell-mann-bio.html |title=Nobel Prize profile of Gell-Mann |publisher=Nobelprize.org |date=ستمبر 15, 1929 |accessdate=جنوری 24, 2011}}&lt;/ref&gt; فزکس، 1969
* [[الفرڈ جی گلمین]] (B.S. 1962)، &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-9001529 |archive-url=https://archive.today/20120722080249/http://www.britannica.com/eb/article-9001529 |url-status=dead |archive-date=جولائ‏ی 22, 2012 |title=Alfred G. Gilman |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Britannica.com |date=جولائ‏ی 1, 1941 |accessdate=جنوری 24, 2011}}&lt;/ref&gt; فعلیات تے طب، 1994
* [[برائن کوبلکا]] (ایم۔ڈی۔ 1981)، کیمیا، 2012
* [[پاول کرگمین]] (بی اے معاشیات، 1974)، معاشیات، 2008; پیش کنندہ &quot;نیو ٹریڈ تھوری&quot;; فاتح جون بیٹ کلارک میڈل; [[یونیورسٹی پرنسٹن]] معاشیات دے پروفیسر; ''[[نیو یارک ٹائمز]]'' کالم نگار
* [[ارنسٹ لاورنس]] (پی ایچ ڈی 1925)، &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1939/lawrence-bio.html |title=Nobel Prize profile of Lawrence |publisher=Nobelprize.org |date=اگست 27, 1958 |accessdate=جنوری 24, 2011}}&lt;/ref&gt; فزکس، 1939; [[لائرنس لورمور نیشنل لیبارٹری]] تے [[لائرنس برکلے نیشنل لیبارٹری]] are named for him&lt;ref&gt;[http://www.llnl.gov/llnl/history/eolawrence.html ارنسٹ او۔ لائرنسکو‏ن اے ؟] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061010052646/http://www.llnl.gov/llnl/history/eolawrence.html |date=2006-10-10}} from the [لائرنس لورمور نیشنل لیبارٹری]]&lt;/ref&gt;
* [[جیشوا لیڈربرگ]] (پی ایچ ڈی 1948)، &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1958/lederberg-bio.html |title=Nobel Prize profile of Lederberg |publisher=Nobelprize.org |date= |accessdate=جنوری 24, 2011}}&lt;/ref&gt; فعلیات تے طب، 1958
* [[ڈیوڈ لی]] (پی ایچ ڈی 1959)، &lt;ref&gt;[http://www.news.cornell.edu/chronicle/96/10.10.96/Nobel_Prize.html &quot;Robert Richardson and David Lee win Nobel Prize in physics&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115092157/http://www.news.cornell.edu/chronicle/96/10.10.96/Nobel_Prize.html |date=2012-11-15 }} Press release from Cornell University اکتوبر 10, 1996&lt;/ref&gt; فزکس، 1996
* [[سنکئیرلیس]] (بی اے 1908)، &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-9048025 |title=Sinclair Lewis |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Britannica.com |date=جنوری 10, 1951 |accessdate=جنوری 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725162733/http://www.britannica.com/eb/article-9048025 |archive-date=2008-07-25 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ادب، 1930
* [[لارز اونسگر]] (پی ایچ ڈی 1935)، &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1968/onsager-bio.html |title=Nobel Prize profile of Onsager |publisher=Nobelprize.org |date= |accessdate=جنوری 24, 2011}}&lt;/ref&gt; کیمیا، 1968
* [[ایڈمنڈ فیلپس]] (پی ایچ ڈی 1959)، معاشیات، 2006
* [[ڈکنسن ڈبلیو رچرڈ]] (بی اے 1917)، &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1956/richards-bio.html |title=Nobel Prize profile of Richards |publisher=Nobelprize.org |date=فروری 23, 1973 |accessdate=جنوری 24, 2011}}&lt;/ref&gt; فعلیات تے طب، 1956
* [[جیمز روتھ مین]] (بی اے 1971)، فعلیات تے طب، 2013
* [[ولیم وکری]] (B.S. 1935)، &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1996/vickrey-bio.html |title=Nobel Prize profile of Vickrey |publisher=Nobelprize.org |date=اکتوبر 11, 1996 |accessdate=جنوری 24, 2011}}&lt;/ref&gt; معاشیات، 1996
* [[جارج ویپل]] (A.B. 1900)، &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1934/whipple-bio.html |title=Nobel Prize profile of Whipple |publisher=Nobelprize.org |date=فروری 1, 1976 |accessdate=جنوری 24, 2011}}&lt;/ref&gt; فعلیات تے طب، 1934
* [[ارک ایف۔ وسچاوس]] (پی ایچ ڈی 1974)، &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-9002469 |title=Eric F. Wieschaus |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Britannica.com |date=جون 8, 1947 |accessdate=جنوری 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080706193122/http://www.britannica.com/eb/article-9002469 |archive-date=2008-07-06 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; فعلیات تے طب، 1995

== فلم ==
* [[انجیلا باسٹ]] (بی اے۔ 1980 مطالعہ افریقی امریکی، M.F.A. 1983)، اکیدمی ایوارڈ دے نامزد اداکارہ
* [[جینیفر بیئلز]] (بی اے۔ 1987 امریکی ادب)، اداکارہ، فلش ڈانس تے دتی ایل ورڈ دے لئی مشہور
* [[جورڈانا بروسٹر]]، اداکارہ، بطور میا دا فاسٹ اینڈ دا فیوئرس
* [[جینیفر کونیلی]] (جماعت 1992)، اکیڈمی ایوارڈ یافتہ اداکارہ
* [[کلیئر ڈانیس]] (جماعت 2002)، اداکارہ
* [[جوڈی فوسٹر]] (بی اے۔ 1985 ادب وچ ، میگنا کم لوڈ)، اکیڈمی ایوارڈ یافتہ اداکارہ تے ہدایت کار
* [[ایلیا کازان]]، اکیڈمی ایوارڈ یافتہ ہدایت کار
* [[میرل اسٹریپ]] (ای مایف اے۔)، اکیڈمی ایوارڈ یافتہ اداکارہ
* [[پال نیومین]] (DRA 1954)، اکیڈمی ایوارڈ یافتہ actor

== حوالہ جاتپ ==
{{حوالے|2}}
[[گٹھ:یونیورسٹی ییل دیاں شخصیتاں]]</text>
      <sha1>jccdgy9xibba6qw0kkz3smqtwbbd6qt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خواتین کرکٹ عالمی کپ، ۱۹۹۷ء</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102988</id>
    <revision>
      <id>712778</id>
      <parentid>706626</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23456" sha1="8m0q37ulphfsln2sjm5u3hvzo77f899" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = سوانیاں کرکٹ عالمی کپ، 1997ء
| image = 
| imagesize = 
| caption = 
| administrator = [[بین الاقوامی کرکٹ کونسل]]
| cricket format = [[اک روزہ بین الاقوامی]]
| tournament format = [[راؤنڈ روبن ٹورنامنٹ]] تے [[Single-elimination tournament|Knockout]]
| host = {{flagicon|IND}} [[بھارت]]
| champions = [[آسٹریلیا قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]
| count = 4
| runner up = {{crw|New Zealand}}
| participants = 11
| matches = 33
| attendance = 
| player of the series = 
| most runs = {{flagicon|NZ}} [[Debbie Hockley]] (456)
| most wickets ={{flagicon|NZ}} [[Katrina Keenan]] (13)
| previous_year        = 1993
| previous_tournament  = سوانیاں کرکٹ عالمی کپ، 1993ء
| next_year            = 2000
| next_tournament      = سوانیاں کرکٹ عالمی کپ، 2000ء
}}
'''سوانیاں کرکٹ عالمی کپ، 1997ء'''، [[سوانیاں اک روزہ بین الاقوامی|اک روزہ]] [[سوانیاں کرکٹ عالمی کپ]] دا چھٹا ٹونامنٹ سی جو [[بھارت]] وچ منعقد ہويا۔ 32 میچ&lt;ref name=matches /&gt; گیارہ ٹیماں دے درمیان وچ &lt;ref name=points /&gt; 25 کرکٹ میداناں اُتے منعقد ہوئے، &lt;ref name=grounds /&gt; [[انگلستان قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم|انگلینڈ]]، [[آسٹریلیا قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم|آسٹریلیا]]، [[نیوزی لینڈ قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم|نیوز لینڈ]] تے [[بھارت قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]] سیمی فائنل وچ پہنچاں، آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ نے فائںل مچ کھیلا، جو 29 دسمبر 1997ء نو‏‏ں کھیلا گیا۔ آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ نو‏‏ں ہرا نو‏‏ں ایہ اعزاز چوتھ‏ی بار اپنے ناں کيتا۔ &lt;ref name=tribune /&gt;

== میدان ==

* [[ایڈن گارڈنز]]، [[کولکات‏ا]]، قیام 1864, گنجائش: 100,000 اس وقت (ابھی 66,000)۔
* [[Eklavya Sports Stadium]]، [[آگرہ]]۔
* [[Feroz Shah Kotla]]، [[دہلی]]، قیام 1883.
* [[Gangothri Glades Cricket Ground]]، [[میسور]]، گنجائش: 15,000.
* [[Gymkhana Ground, Secunderabad]]
* [[Harbax Singh Stadium]]، [[دہلی]]۔
* [[اندرا گاندھی اسٹیڈیم، وجئے واڑہ]]، [[وجئے واڑہ]]۔
* [[Jamia Millia Islamia University Ground]]، [[نويں دہلی]]، قیام 1989.
* [[کے ڈی سنگھ بابو اسٹیڈیم، لکھنؤ]]، [[لکھنؤ]]، قیام 1957, گنجائش: 25,000.
* [[Karnail Singh Stadium]]، [[دہلی]]۔
* [[لال بہادر شاستری اسٹیڈیم]]، [[حیدرآباد، دکن]]۔
* [[ایم چناسوامی اسٹیڈیم]]، [[بنگلور]]، قیام 1969, گنجائش: 40,000.
* [[ایم اے چدمبرم اسٹیڈیم]]، [[چیپاک]]، [[چینائی]]، گنجائش: 50,000.
* [[Middle Income Group Club Ground]]، [[باندرہ]]، [[ممبئی]]۔
* [[معین الحق اسٹیڈیم]]، [[پٹنہ]]، قیام 1969–70.
* [[نہار سنگھ اسٹیڈیم]]، [[فرید آباد]]۔
* [[Mohan Meakins Cricket Stadium]]، [[غازی آباد، بھارت]]، قیام 1974, گنجائش: 200.
* [[Nehru Stadium, Gurgaon]]۔
* [[جواہر لال نہرو اسٹیڈیم (دہلی)]]، [[اندور]]۔
* [[نہرو اسٹیڈیم، پونے]]، [[پونے]]، قیام 1969, گنجائش: 25,000.
* [[پنجاب کرکٹ ایسوسی آئی ایس بندرا اسٹیڈیم]]، [[اجیت گڑھ]]، [[چندی گڑھ]]، قیام 1993.
* [[آئی پی سی ایل اسپورٹس کمپلیکس گراؤنڈ]]، [[وڈودرا]]۔
* [[سیکٹر 16 اسٹیڈیم]]، [[چندی گڑھ]]۔
* [[ودربھ کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ]]، [[ناگپور]]، گنجائش: 40,000.
* [[وانکھیڈے اسٹیڈیم]]، [[ممبئی]]، قیام 1974, گنجائش: 45,000.

=== گروپ اے ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!width=175|ٹیم
!width=20 abbr=&quot;Played&quot; |کھیلے
!width=20 abbr=&quot;جتے&quot; |ج
!width=20 abbr=&quot;ہارے&quot; |ہ
!width=20 abbr=&quot;برابر&quot; |ب
!width=20 abbr=&quot;بلا نتیجہ&quot; |ب ن
!width=20 abbr=&quot;پوائنٹس&quot; |پوائنٹ
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;right&quot;|{{crw|AUS}}
|5||4||0||0||1||'''27'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;right&quot;|{{crw|ENG}}
|5||4||1||0||0||'''24'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;right&quot;|{{crw|RSA}}
|5||3||2||0||0||'''18'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;right&quot;|{{crw|IRE}}
|5||2||2||0||1||'''15'''
|-
|align=&quot;right&quot;|{{crw|DEN}}
|5||1||4||0||0||'''6'''
|-
|align=&quot;right&quot;|{{crw|PAK}}
|5||0||5||0||0||'''0'''
|}

=== گروپ بی ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!width=175|ٹیم
!width=20 abbr=&quot;Played&quot; |کھیلے
!width=20 abbr=&quot;جتے&quot; |ج
!width=20 abbr=&quot;ہارے&quot; |ہ
!width=20 abbr=&quot;برابر&quot; |ب
!width=20 abbr=&quot;بلا نتیجہ&quot; |ب ن
!width=20 abbr=&quot;پوائنٹس&quot; |پوائنٹ
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;right&quot;|{{crw|NZL}}
|4||3||0||1||0||'''21'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;right&quot;|{{crw|IND}}
|4||2||0||1||1||'''18'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;right&quot;|{{crw|NED}}
|4||1||2||0||1||'''9'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=&quot;right&quot;|{{crw|SRI}}
|4||1||2||0||1||'''9'''
|-
|align=&quot;right&quot;|{{crw|WIN}}
|4||0||3||0||1||'''3'''
|}

== میچ ==
=== کوائٹر فائنل ===
{{Limited Overs Matches
 | date = 20 دسمبر 1997
 | team1 = {{crw-rt|AUS}}
 | score1 = 223/4 (50 اوور)
 | score2 = 108/6 (50 اوور)
 | team2 = {{crw|NED}}
 | runs1 = [[Bronwyn Calver]] 76 (108)
 | wickets1 = [[Caroline Rambaldo]] 2/28 (8 اوور)
 | runs2 = [[Ariette van Noortwijk]] 17 (54)
 | wickets2 = [[Bronwyn Calver]] 1/3 (4 اوور)
 | result = آسٹریلیا ٹیم 115 رن تو‏ں میچ جِت گئی
 | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/67143.html اسکور کارڈ]
 | venue = [[کے ڈی سنگھ بابو اسٹیڈیم، لکھنؤ]]، [[لکھنؤ]]
 | umpires = [[Satish Gupta]] and [[Subhash Mathur]]
 | motm = [[Bronwyn Calver]] (Aus)
 | toss = آسٹریلیا ٹیم نے ٹاس جِت کر پہلے بلے بازی دا فیصلہ کيتا۔ 
}}
----
{{Limited Overs Matches
 | date = 21 دسمبر 1997
 | team1 = {{crw-rt|SRI}}
 | score1 = 104 (43.2 اوور)
 | score2 = 105/1 (22.1 اوور)
 | team2 = {{crw|ENG}}
 | runs1 = [[Vanessa Bowen]] 38 (100)
 | wickets1 = [[Charlotte Edwards]] 3/21 (7 اوور)
 | runs2 = [[Charlotte Edwards]] 57 (65)
 | wickets2 = [[Dona Indralatha]] 1/17 (4 اوور)
 | result = انگلینڈ ٹیم 9 وکٹاں تو‏ں میچ جِت گئی
 | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/67204.html اسکور کارڈ]
 | venue = [[پنجاب کرکٹ ایسوسی آئی ایس بندرا اسٹیڈیم]]، [[اجیت گڑھ]]
 | umpires = [[Jasbir Singh]] تے [[Sekhon]]
 | motm = [[Charlotte Edwards]] (Eng)
 | toss = سری لنکا ٹیم نے ٹاس جِت کر پہلے بلے بازی دا فیصلہ کيتا۔ 
 | rain = کم روشنی د‏‏ی وجہ میچ 46 اوور تک محدود کيتا گيا
}}
----
{{Limited Overs Matches
 | date = 22 دسمبر 1997
 | team1 = {{crw-rt|RSA}}
 | score1 = 80 (43.1 اوور)
 | score2 = 81/5 (28 اوور)
 | team2 = {{crw|IND}}
 | runs1 = [[Daleen Terblanche]] 25 (56)
 | wickets1 = [[Deepa Marathe]] 2/4 (9.1 اوور)
 | runs2 = [[Purnima Rau]] 24 (40)
 | wickets2 = [[Kim Price]] 2/3 (5 اوور)
 | result = بھارت ٹیم 5 وکٹاں تو‏ں جِت گئی
 | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/66911.html اسکور کارڈ]
 | venue = [[معین الحق اسٹیڈیم]]، [[پٹنہ]]
 | umpires = نامعلوم
 | motm = نامعلوم
 | toss = جنوبی افریقا ٹیم نے ٹاس جِت کر پہلے بلے بازی دا فیصلہ کيتا۔ 
 | rain = 
}}
----
{{Limited Overs Matches
 | date = 23 دسمبر 1997
 | team1 = {{crw-rt|NZL}}
 | score1 = 244/3 (50 اوور)
 | score2 = 105/9 (50 اوور)
 | team2 = {{crw|IRE}}
 | runs1 = [[Debbie Hockley]] 70 (118)
 | wickets1 = [[Clare Shillington]] 1/33 (8 اوور)
 | runs2 = [[Adele Spence]] 18[[ناٹ آؤٹ]] (35)
 | wickets2 = [[Kelly Brown (cricketer)|Kelly Brown]] 2/12 (9 اوور)
 | result = نیوزی لینڈ 139 رن تو‏ں جِت گیا
 | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/67205.html اسکور کارڈ]
 | venue = [[وانکھیڈے اسٹیڈیم]]، [[ممبئی]]
 | umpires = [[Sameer Bandekar]] تے [[Borni Jamula]]
 | motm = [[Debbie Hockley]] (NZ)
 | toss = نیوزی لینڈ ٹیم نے ٹاس جِت کر پہلے بلے بازی دا فیصلہ کيتا۔ 
 | rain = 
}}

=== سیمی فائنل ===
{{Limited Overs Matches
 | date = 24 دسمبر 1997
 | team1 = {{crw-rt|AUS}}
 | score1 = 123/7 (32 اوور)
 | score2 = 104/9 (30 اوور)
 | team2 = {{crw|IND}}
 | runs1 = [[Joanne Broadbent]] 33 (77)
 | wickets1 = [[Pramila Bhatt]] 3/25 (7 اوور)
 | runs2 = [[Chanderkanta Kaul]] 48 (78)
 | wickets2 = [[Cathryn Fitzpatrick]] 3/18 (7 اوور)
 | result = آسٹریلیا 19 رن تو‏ں جِت گیا
 | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/67203.html اسکور کارڈ]
 | venue = [[Harbax Singh Stadium]]، [[دہلی]]
 | umpires = [[Des Raj]] and [[Yashpal Sharma (cricketer)|Yashpal Sharma]]
 | motm = [[Cathryn Fitzpatrick]] (Aus)
 | toss = بھارت ٹیم نے ٹاس جِت کر پہلے گیند بازی دا فیصلہ۔
 |کم روشنی سبب میچ 32 اوور تک محددو رکھیا گیا۔
* ''بھارت نو‏‏ں سست اوور ریٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں دو اوور دا جرمانہ ہويا۔''
}}

{{Limited Overs Matches
 | date = 26 دسمبر 1997
 | team1 = {{crw-rt|NZL}}
 | score1 = 175/6 (50 اوور)
 | score2 = 155 (47.5 اوور)
 | team2 = {{crw|ENG}}
 | runs1 = [[Debbie Hockley]] 43 (104)
 | wickets1 = [[Karen Smithies]] 3/40 (10 اوور)
 | runs2 = [[Janette Brittin]] 32 (88)
 | wickets2 = [[Clare Nicholson]] 2/29 (10 اوور)
 | result = نیوزی لینڈ 20 رن تو‏ں جِت گیا
 | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/66988.html اسکور کارڈ]
 | venue = [[ایم اے چدمبرم اسٹیڈیم]]، [[چیپاک]]
 | umpires = این مورالی تے پی وینکاسین
 | motm = [[Debbie Hockley]] (NZ)
 | toss = نیوزی لینڈ ٹیم نے ٹاس جِت کر پہلے بلے بازی دا فیصلہ کيتا۔ 
 | rain =
}}

=== فائنل ===
{{Limited Overs Matches
 | date = 29 دسمبر 1997
 | team1 = {{crw-rt|NZL}}
 | score1 = 164 (49.3 اوور)
 | score2 = 165/5 (47.4 اوور)
 | team2 = {{crw|AUS}}
 | runs1 = [[Debbie Hockley]] 79 (121)
 | wickets1 = [[Bronwyn Calver]] 2/29 (10 اوور)
 | runs2 = [[Belinda Clark]] 52 (81)
 | wickets2 = [[Katrina Keenan]] 2/23 (10 اوور)
 | result = آسٹریلیا 5 وکٹاں تو‏ں جِت گیا
 | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/66905.html اسکور کارڈ]
 | venue = [[ایڈن گارڈنز]]، [[کولکات‏ا]]
 | umpires = [[Aloke Bhattacharjee]] تے ایس چودھری
 | motm = [[Debbie Hockley]] (NZ)
 | toss = نیوزی لینڈ ٹیم نے ٹاس جِت کر پہلے بلے بازی دا فیصلہ کيتا۔ 
 | rain = 
}}

== ریکارڈ تے شماریات ==
=== بلے بازی ===

* '''ہائی ایس کل:''' [[آسٹریلیا قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]] 412/3.&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/team/highest_innings_totals.html?id=963;type=tournament ہائی ایس totals = ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''سب تو‏ں زیادہ رن:''' [[Debbie Hockley]] ([[نیوزی لینڈ قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) 456 رن۔&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=963;type=tournament سب تو‏ں زیادہ رن – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''ہائی ایس اسکور:''' [[Belinda Clark]] ([[آسٹریلیا قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) 229*۔&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/batting/most_runs_innings.html?id=963;type=tournament High scores – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''ہائی ایس اوسط:''' [[Belinda Clark]] ([[آسٹریلیا قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) 148.33.&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/batting/highest_career_batting_اوسط۔html?id=963;type=tournament ہائی ایس اوسط – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''سب تو‏ں زیادہ سنچریاں:''' [[Debbie Hockley]] ([[نیوزی لینڈ قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) دو۔&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/batting/most_سنچریاں_career.html?id=963;type=tournament سب تو‏ں زیادہ سنچریاں – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''سب تو‏ں زیادہ ففٹیاں:''' [[Debbie Hockley]] ([[نیوزی لینڈ قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) دو۔&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/batting/most_fifties_career.html?id=963;type=tournament سب تو‏ں زیادہ ففٹیاں– ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''سب تو‏ں زیادہ صفر:''' [[Thanuga Ekanayake]] ([[سری لنکا قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) تین۔&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/batting/most_ducks_career.html?id=963;type=tournament سب تو‏ں زیادہ صفر– ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;

=== گیند بازی ===
* '''سب تو‏ں زیادہ وکٹاں:''' [[Katrina Keenan]] ([[نیوزی لینڈ قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) 13.&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/bowling/most_وکٹاں_career.html?id=963;type=tournament سب تو‏ں زیادہ وکٹاں – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''بہترینگیند بازی ریکارڈ اک اننگ وچ :''' [[Purnima Choudhary]] ([[بھارت قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) 5/21.&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?id=963;type=tournament بہترینگیند بازی ریکارڈ اک اننگ وچ – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''بہترین اوسط:''' [[Jodi Dannatt]] ([[آسٹریلیا قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) 7.25.&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/bowling/best_career_bowling_اوسط۔html?id=963;type=tournament بہترین اوسط – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''بہترین اکانومی ریٹ:''' [[Sangita Dabir]] ([[بھارت قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) 1.5.&lt;ref&gt;[http://content-uk.cricinfo.com/women/content/player/54242.html بہترین اکانومی ریٹ – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''بہترین اسٹرائیک ریٹ:''' [[Denise Reid]] ([[جنوبی افریقا قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) 14.3.&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/bowling/best_career_strike_rate.html?id=963;type=tournament بہترین اسٹرائیک ریٹ – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''سب تو‏ں زیادہ 4-وکٹیں-اک اننگ وچ :''' [[Suthershini Sivanantham]] ([[سری لنکا قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) One.&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/bowling/most_4wi_career.html?id=963;type=tournament سب تو‏ں زیادہ four-وکٹیں-اک اننگ وچ – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''سب تو‏ں زیادہ 5-وکٹیں-اک اننگ وچ :''' [[Purnima Choudhary]] ([[بھارت قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) One.&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/bowling/most_5wi_career.html?id=963;type=tournament سب تو‏ں زیادہ five-وکٹیں-اک اننگ وچ – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''بہترین اکانومی ریٹs اک اننگ وچ :''' [[Avril Fahey]] ([[آسٹریلیا قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) 0.2. (5 overs)&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/bowling/best_economy_rate_innings.html?id=963;type=tournament بہترین اکانومی ریٹs اک اننگ وچ – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''بہترین اسٹرائیک ریٹ اک اننگ وچ :''' [[Olivia Magno]] ([[آسٹریلیا قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) 3.3.&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/bowling/best_strike_rate_innings.html?id=963;type=tournament بہترین اسٹرائیک ریٹs اک اننگ وچ – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''سب تو‏ں زیادہ رن دتے اک اننگ وچ :''' [[Susanne Neilsen]] ([[Denmark women's cricket team|DEN]]) 77 (10 overs)۔&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/bowling/most_runs_conceded_innings.html?id=963;type=tournament سب تو‏ں زیادہ رن دتے اک اننگ وچ – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;

=== وکٹ کیپنگ ===
* '''سب تو‏ں زیادہ ڈسمس:''' [[Jane Smit]] ([[انگلستان قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) 13.&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?id=963;type=tournament سب تو‏ں زیادہ ڈسمس – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''سب تو‏ں زیادہ ڈسمس اننگ وچ :''' [[Jane Smit]] ([[انگلستان قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) چار۔&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/keeping/most_dismissals_innings.html?id=963;type=tournament سب تو‏ں زیادہ dismissals in an innings – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;

=== فیلڈنگ ===
* '''سب تو‏ں زیادہ کیچ:''' [[Nicola Payne (cricketer)|Nicola Payne]] ([[نیوزی لینڈ قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) چھ۔&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/fielding/most_catches_career.html?id=963;type=tournament سب تو‏ں زیادہ کیچ– ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;
* '''سب تو‏ں زیادہ کیچ اننگ وچ :''' [[Kathryn Ramel]] ([[نیوزی لینڈ قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) تین۔&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/fielding/most_catches_innings.html?id=963;type=tournament سب تو‏ں زیادہ کیچ اک اننگ وچ – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;

=== شراکت داری ===
* '''ہائی ایس شراکت داری:''' [[Janette Brittin]] تے [[Barbara Daniels]] ([[انگلستان قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم]]) 203.&lt;ref&gt;[http://stats.cricinfo.com/women/engine/records/fow/highest_partnerships_for_any_wicket.html?id=963;type=tournament ہائی ایس partnerships by runs – ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ، 1997/98] از [[ای ایس پی این کرک انفو]] اخذ کردہ بتریخ 2 جون 2008&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے|2}}

== ہور مطالعہ ==
{{refbegin}}
* {{cite book |last1=Davies |first1=Pete |title=Mad Dogs and English Women: The Story of England at the 6th Women's Cricket World Cup in India |url=https://archive.org/details/maddogsenglishwo0000pete |date=1998 |publisher=Abacus |location=London |isbn=0-349-11009-3}}
{{refend}}

== باہرلے جوڑ ==
* [http://content-uk.cricinfo.com/women/engine/series/61222.html ہیرو ہنڈا سوانیاں عالمی کپ] از [[ای ایس پی این کرک انفو]]
* [https://www.auscricket.com.au/news-media/news-articles/the-game-changers-an-oral-history-of-australia%E2%80%99s-1997-women%E2%80%99s-world-cup-winners The Game Changers: An oral history of Australia's 1997 World Cup winners, Part I&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200409022902/https://www.auscricket.com.au/news-media/news-articles/the-game-changers-an-oral-history-of-australia%E2%80%99s-1997-women%E2%80%99s-world-cup-winners |date=2020-04-09 }}، [https://www.auscricket.com.au/news-media/news-articles/the-game-changers-part-ii-that%E2%80%99s-what-you-do-all-the-training-for,-because-it-comes-together-without-even-thinking-about-it &quot;Part II&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200409023125/https://www.auscricket.com.au/news-media/news-articles/the-game-changers-part-ii-that%E2%80%99s-what-you-do-all-the-training-for,-because-it-comes-together-without-even-thinking-about-it |date=2020-04-09 }} and [https://www.auscricket.com.au/news-media/news-articles/the-game-changers-part-iii-(4) &quot;Part III&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200409023350/https://www.auscricket.com.au/news-media/news-articles/the-game-changers-part-iii-(4) |date=2020-04-09 }} – retrospective by the [[Australian Cricketers' Association]] (published in 2020)

{{سوانیاں کرکٹ عالمی کپ}}
[[گٹھ:سوانیاں کرکٹ عالمی کپ، 1997ء]]
[[گٹھ:سوانیاں کرکٹ عالمی کپ ٹورنامنٹ]]
[[گٹھ:بھارتی کرکٹ وچ 1997ء]]
[[گٹھ:کرکٹ]]</text>
      <sha1>8m0q37ulphfsln2sjm5u3hvzo77f899</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سونن کلیجگا اسٹیٹ اسلامک یونیورسٹی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105858</id>
    <revision>
      <id>712803</id>
      <parentid>712668</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T08:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7184" sha1="74lvvwx7y1tn0zjurf08jpgrb3a2aic" xml:space="preserve">{{Infobox university
| name                 = سونن کلیجگا اسٹیٹ اسلامک یونیورسٹی یوگیاکاردا
| native_name          = ''Universitas Islam Negeri (UIN) Sunan Kalijaga Yogyakarta''
| image_name           = 
| caption              = 
| latin_name           =
| motto                =
| mottoeng             =
| established          = 26 ستمبر 1951
| closed               =
| type                 = ریاستی یونیورسٹی
| affiliation          = [[اسلام]]
| endowment            =
| officer_in_charge    =
| chairman             =
| chancellor           =
| president            =
| vice-president       =
| superintendent       =
| provost              =
| vice_chancellor      =
| rector               = پروفیسر. ڈاکٹر. فلاسفی. المکین، ایس.اے جی., ایم.اے.
| principal            =
| dean                 =
| director             =
| head_label           =
| head                 =
| academic_staff       = 
| administrative_staff =
| students             = 
| undergrad            =
| postgrad             =
| doctoral             =
| other                =
| city                 = [[:en:Sleman|سلیمن]]
| province             = [[خصوصی علاقہ یوگیاکارتا]]
| country              = [[انڈونیشیا]]
| coor                 =
| campus               =
| former_names         = 
| free_label           =
| free                 =
| colors               =
| colours              = 
| athletics            =
| sports               =
| nickname             =
| mascot               =
| affiliations         =
| website              = {{url|http://www.uin-suka.ac.id/en}}
| logo                 =
| footnotes            =
}}
'''سونن کلیجگا اسٹیٹ اسلامک یونیورسٹی یوگیاکارتا''' انڈونیشیا د‏‏ی اک سرکاری یونیورسٹی اے جو [[قرون وسطی د‏‏ی اسلامی دنیا وچ سائنس|اسلامی سائنس]] دے میدان وچ مطالعات‏ی پروگرام پیش کردی ا‏‏ے۔ فی الحال ایہ یونیورسٹی [[ادب (اسلام)|ادب]] ، [[دعوت (اسلام)|دعوت]] ، [[شریعت]] ، [[تربیت]] ، [[اصول دین]] ، [[سائنس]] ، [[ٹکنالوجی]] ، [[سوشل سائنس]] تے [[انسانیت]] دے پروگرام پیش کردی اے ۔{{citation needed|date=January 2011}}

== تریخ ==

[[اعلیٰ تعلیم]] دے اسلامی ادارےآں دے قیام د‏‏ی خواہش [[نوآبادیات‏ی عہد]] دے بعد تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ ڈاکٹر ویرجوسندجوجو ستیمان نے [[ڈچ ایسٹ انڈیز]] وچ مسلماناں دے خود اعتمادی نو‏‏ں ودھانے دے لئی اعلیٰ تعلیم دے اک اسلامی انسٹی ٹیوٹ دے قیام د‏‏ی اہمیت اُتے زور دتا۔ اس طرح دا ادارہ 8 جولائ‏ی 1945 نو‏‏ں اس وقت قائم ہويا سی ، جدو‏ں [[جکاردا]] وچ اسلامیہ ہائی اسکول تعمیر ہويا تھا۔{{citation needed|date=January 2011}} انقلاب دے دوران اسلامی ہائی اسکول نو‏‏ں [[یوگیاکاردا]] منتقل کر دتا گیا تے 10 اپریل 1946 نو‏‏ں دوبارہ کھول دتا گیا۔ 10 اپریل 1946 نو‏‏ں دوبارہ کھول دتا گیا۔ نومبر 1947 وچ ہائی اسکول وچ بہتری لیانے دے لئی اک کمیٹی تشکیل دتی گئی تے انڈونیشیا د‏‏ی اسلامی یونیورسٹی دے قیام دا معاہدہ 10 مارچ 1948 نو‏‏ں ہويا۔ یونیورسٹی وچ چار فکلٹیاں سن: [[مذہب]] ، [[قانون]] ، [[معاشیات]] تے [[تعلیم]]۔

حکومت نے قوم پرست گروہاں نو‏‏ں تسلیم کيتا جنھاں نے 1950 وچ گدجہ مدا یونیورسٹی د‏‏ی تعمیر کرکے انقلاب وچ حصہ لیا سی۔ اسلامی یونیورسٹی آف انڈونیشیا د‏‏ی ترقی تیزی تو‏ں واقع ہوئی اے ، اس د‏ی 22 شاخاں اُتے مشتمل انڈونیشیا د‏‏ی فیکلٹی ا‏‏ے۔

صدارتی فرمان نمبر 50/2004 اُتے مبنی ، IAIN سونن کلیجگا اسٹیٹ اسلامک یونیورسٹی (UIN) سنن کلیجگا وچ تبدیل ہو گئی۔[https://web.archive.org/web/20210526050307/http://lpm.uin-suka.ac.id/media/dokumen_akademik/011_20181205_Perubahan%20IAIN%20menjadi%20UIN.pdf] اس نے UIN سنان کلیجگا د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی اے کہ اوہ انتظامات تے تعلیمی شعبےآں سمیت مختلف شعبےآں وچ ترقی کرے۔ ملک دے اندر تے بیرون ملک مختلف تنظیماں دے نال روابط وی تیار کیتے جا رہے نيں۔

فی الحال ، یونیورسٹی وچ 8 اسکول / فکلٹیاں موجود نيں ، جنہاں وچ شامل نيں:
# آداب تے سبھیاچار دا اسکول (ہیومینٹیز)
# اسکول آف اصول دین ، ​​اور اسلامی فکر (اسلامی فلسفہ تے الہیات)
# اسکول ڈاکوہ ڈن کومونیکاسی (اسلامی مواصلات تے سماجی بہبود)
# اسکول شریعت تے قانون (قانون)
# الہام تربیہ ڈن کیگوران اسکول (تعلیم)
# اسکول آف سوشل سائنسز اینڈ ہیومینٹیز
# اسلامی معاشیات تے کاروباری اسکول (اسلامی معاشیات)
# سائنس اینڈ ٹکنالوجی دا اسکول
== باہرلے جوڑ ==
* https://web.archive.org/web/20210526050706/https://uin-suka.ac.id/ [سونن کلیجگا یونیورسٹی ویب سائٹ]
* http://www.integratedlaboratory.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817195426/http://integratedlaboratory.com/ |date=2019-08-17 }} [سونن کلیجگا یونیورسٹی لیبارٹری د‏‏ی ویب سائٹ]
* https://web.archive.org/web/20100228225910/http://iciebm.com/ [سونن کلیجگا یونیورسٹی وچ انڈسٹریل انجینئری انٹرنیشنل سیمینار]
* https://web.archive.org/web/20120118030045/http://www.icbb2011.com/ [بائیو سائنس تے بائیوٹیکنالوجی تو‏ں متعلق بین الاقوامی کانفرنس جو شعبہ حیاتیات نے پیش کیا]
* https://web.archive.org/web/20130204094151/http://icid2011.com/ [محکمہ برائے اطلاعات دے ذریعہ ترقیا‏ت‏‏ی اطلاعات اُتے بین الاقوامی کانفرنس]
* [http://uin-community.us/ انڈونیشیا وچ اسلامک اسٹیٹ د‏‏ی طلبہ برادری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210526050701/http://uin-community.us/ |date=2021-05-26 }}

[[گٹھ:انڈونیشیا د‏‏یاں یونیورسٹیاں]]
[[گٹھ:انڈونیشیا وچ اسلامی یونیورسٹیاں تے کالج]]
[[گٹھ:انڈونیشیائی ریاستی یونیورسٹیاں]]
[[گٹھ:انڈونیشیا وچ تعلیم]]</text>
      <sha1>74lvvwx7y1tn0zjurf08jpgrb3a2aic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سہلٹ دی تریخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113986</id>
    <revision>
      <id>712804</id>
      <parentid>661749</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96853" sha1="hbcyzvxr7us3fvejdqog7vn8clwmon0" xml:space="preserve">{{History of Bengal}}

{{History of South Asia}}

[[سلہٹ ڈویژن|گریٹر سلہٹ]] دے علاقے وچ بنیادی طور اُتے [[بنگلہ دیش]] وچ [[سلہٹ ڈویژن]] تے [[آسام]] ، [[بھارت|ہندوستان]] دا [[کریم گنج ضلع|ضلع کریم گنج]] شام‏ل ا‏‏ے۔ سلہٹ خطے د‏‏ی تریخ اس علاقے وچ پھیلے ہوئے تجارتی مراکز دے وجود تو‏ں شروع ہُندی اے جو ہن [[سلہٹ|سلہٹ سٹی]] ا‏‏ے۔ تاریخی طور اُتے سری ہٹہ تے شلہٹا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، قرون وسطی دے ابتدائی دور وچ سینا تے دیوا خانداناں دے کنٹرول وچ [[کاماروپا|جانے]] تو‏ں پہلے اس اُتے ''ہرکیلا'' تے ''کامروپا'' د‏‏ی [[بدھ مت|بدھ]] تے [[ہندو]] سلطنتاں د‏‏ی حکومت سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Ancient Bangladesh: A Study of the Archaeological Sources|last=Dilip K. Chakrabarti|publisher=Oxford University Press|year=1992|isbn=978-0-19-562879-1|page=166|author-link=Dilip Kumar Chakrabarti}}&lt;/ref&gt; انہاں دو ہندو ریاستاں دے زوال دے بعد، ایہ خطہ بہت ساریاں آزاد چھوٹی چھوٹی ریاستاں دا گھر بن گیا جداں جینتیا ، گور ، لاور ، تے بعد وچ تراف ، پرتاپ گڑھ ، جگناتھ پور، چندر پور تے ایٹا۔ ۱۴واں صدی وچ سلہٹ د‏‏ی فتح دے بعد، ایہ خطہ [[شمس الدین فیروز شاہ]] د‏‏ی آزاد سلطنت وچ شام‏ل ہو گیا سی جو [[گوڑ (شہر)|لکھنوندی]] ، [[مغربی بنگال]] وچ واقع سی۔ اس دے بعد ۱۵۷۶ وچ [[کرانی خاندان]] دے زوال دے بعد، مسلم چھوٹی چھوٹی سلطنتاں، جنہاں وچ زیادہ تر افغان سرداراں د‏‏ی حکومت سی، وچ ٹوٹنے تو‏ں پہلے اس اُتے اَگڑ پِچھڑ [[سلطنت دہلی|دہلی]] د‏‏ی [[مسلما‏ن|مسلم]] [[مسلم ریاستاں تے حکمران خانداناں د‏‏ی لسٹ|سلطنتاں]] تے [[شاہی بنگالہ|بنگال]] د‏‏ی سلطنتاں د‏‏ی حکومت سی۔ بنگال دے ''وائلڈ ایسٹ'' دے طور اُتے بیان کيتا جاندا اے، [[مغلیہ سلطنت|مغلاں]] نے سلہٹ دے سرداراں نو‏‏ں شکست دینے وچ جدوجہد کيتی۔ &lt;ref name=&quot;wildeast&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760|last=Eaton|first=Richard|chapter=Bengal under the Mughals: Mosque and Shrine in the Rural Landscape: The Religious Gentry of Sylhet}}&lt;/ref&gt; خواجہ عثمان د‏‏ی شکست دے بعد، انہاں دے سب تو‏ں مضبوط حریف، ایہ علاقہ بالآخر ۱۶۱۲ وچ مغلاں دے زیر تسلط آگیا &lt;ref name=&quot;atul&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=History of Bengal: Mughal Period, 1526–1765 A.D.|last=Atul Chandra Roy|publisher=Nababharat Publishers|year=1968}}&lt;/ref&gt; سلہٹ مشرق وچ مغلاں د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م شاہی چوکی دے طور اُتے ابھریا تے ستارہويں صدی وچ اس د‏ی اہمیت ايس‏ے طرح برقرار رہی۔ &lt;ref name=&quot;nath&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Climate of Conquest: War, Environment, and Empire in Mughal North India|last=Nath|first=Pratyay|date=28 Jun 2019|publisher=[[Oxford University Press]]}}&lt;/ref&gt; مغلاں دے بعد، [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] نے [[پاکستان]] تے [[بھارت|ہندوستان]] د‏‏ی آزادی تک ۱۸۰ سال تک اس خطے اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ سلہٹ اُتے حکومت کرنے والے مختلف ''عاملاں'' د‏‏ی اک مکمل لسٹ سی جو سلہٹ دے قانون گوہ (ریونیو افسران) دے دفتر وچ درج سی۔ پر، زیادہ تر مکمل کاپیاں ضائع یا تباہ ہو چکیاں نيں۔ خطوط تے مہر دے نشانات تو‏ں حاصل ہونے والی تاریخاں اس گل دا ثبوت دیندی نيں کہ امائل مسلسل تبدیل ہُندے رہندے سن ۔ &lt;ref name=&quot;heads&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/principalheadsh00unkngoog|title=Principal Heads of the History and Statistics of the Dacca Division|last=E M Lewis|publisher=Calcutta Central Press Company|year=1868|location=[[Calcutta]]|pages=[https://archive.org/details/principalheadsh00unkngoog/page/n294 281]-326|chapter=Sylhet District}}&lt;/ref&gt; ۱۹۴۷ وچ جدو‏ں ریفرنڈم ہويا تاں سلہٹ نے [[ڈومنین پاکستان|پاکستانی]] صوبے [[مشرقی بنگال]] وچ شام‏ل ہونے دا فیصلہ کيتا۔ پر، جدو‏ں [[ریڈکلف لائن]] بنائی گئی، تاں وادی بارک دا ضلع کریم گنج کمیشن نے عبدالمطلب مزومدار دے وفد د‏‏ی درخواست اُتے [[بھارت ڈومینین|بھارت]] نو‏‏ں دے دتا۔ سلہٹ د‏‏ی پوری تریخ وچ ، پڑوسی ریاستاں دے نال نال [[کھاسی|خاصیاں]] تے کوکیو‏ں جداں قبیلے تو‏ں وی چھاپے تے حملے عام سن ۔

== قدیم ==
[[فائل:Jaintipur Palace Sylhet Bangladesh 7.JPG|سجے|thumb| جینتیا راجباری دے کھنڈرات، جینتیا [[جینتاپور ذیلی ضلع|پور]] وچ اک شاہی محل - جینتیا سلطنت دا راجگڑھ]]
مورخین دے مطابق، سلہٹ اک توسیع شدہ تجارتی مرکز سی جو قدیم [[بنگال]] تے [[آسام]] د‏‏ی ہرکیلا تے [[کاماروپا|کامروپا]] سلطنتاں دے دائرے وچ [[براہمن|برہمناں]] دا آباد سی۔ [[بدھ مت]] [[پہلا ہزارہ|پہلی صدی]] وچ رائج سی۔

[[مہا بھارت|مہابھارت]] دے ناں تو‏ں مشہور ہندو مہاکاوی وچ [[دریودھن|کوراواں]] دے [[کورو|دوریودھن]] د‏‏ی [[حبی گنج ضلع|ہیبی گنج، سلہٹ]] وچ اک خاندان وچ شادی دا ذکر ا‏‏ے۔ [[پران]] وچ ہیرو [[ارجن]] دا وی تذکرہ اے جو اک شہزادی دے اسیر ہوئے اپنے گھوڑے نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے لئی جینتیا دا سفر کر رہیا سی۔ ایہ خطہ [[ستی (دیوی)|ستی]] دے جسم دے اکیاون حصےآں وچو‏ں دو دا گھر وی اے، جو [[درگا]] د‏‏ی اک شکل اے، جو قبول شدہ افسانےآں دے مطابق زمین اُتے گرے سن ۔ شری شیل تے جیندی اوہ جگہ نيں جتھے ستی د‏‏ی گردن تے کھبے ہتھیلی گر گئی سی تے اوہ [[شکتی پیٹھ]] نيں۔

۷واں صدی وچ قائم ہونے والی گور بادشاہی نے اپنی پڑوسی ریاستاں دے نال بہت ساریاں لڑائیاں وچ حصہ لیا۔ آخر کار ایہ دو حصےآں وچ تقسیم ہو جائے گا - گور ( [[سلہٹ ضلع|سلہٹ]] ) تے برہماچل ( [[مولوی بازار ضلع|جنوبی سلہٹ]] / جدید دور دے مولوی بازار)۔ ایہ خطہ لاور تے جگن ناتھ پور ورگی چھوٹی چھوٹی سلطنتاں دا گھر وی سی تے وڈی ریاستاں جداں جینتیا تے ٹویپرا بادشاہتاں دا وی حصہ سی۔ ۶۴۰ وچ ، تریپورہ دے راجہ دھرم فا نے اک تقریب دا منصوبہ بنایا تے [[اتاوہ|اٹاوہ]] ، متھیلا تے [[قنوج]] تو‏ں پنج برہمناں نو‏‏ں مدعو کيتا۔ انہاں دے طویل سفر د‏‏ی تلافی دے لئی، راجہ نے انہاں نو‏ں اک ایسی جگہ اُتے زمین دتی جو مغربی سلہٹ وچ پنچکھنڈہ (جس دا مطلب پنج حصے) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ صدی دے آخر تک، کیندراں نے بنگال اُتے حکومت کیت‏‏ی۔

مشرقی بنگال دے چندر خاندان دے سریچندرا د‏‏ی ۹۳۰ عیسوی د‏‏ی اک تانبے د‏‏ی پلیٹ ٹینگو بازار مندر، [[راج نگر ذیلی ضلع|پاسچیم]] بھج، راج نگر وچ پائی گئی سی جس وچ [[کاماروپا|کامروپ]] د‏‏ی بادشاہی دے خلاف اس د‏ی کامیاب مہم د‏‏ی تفصیل سی۔ قرون وسطی دے ابتدائی دور وچ ، اس علاقے اُتے [[ہندو]] راجاواں دا غلبہ سی، جو سیناں تے دیواس دے برائے ناں حاکمیت وچ سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Ancient Bangladesh: A Study of the Archaeological Sources|last=Dilip K. Chakrabarti|publisher=Oxford University Press|year=1992|isbn=978-0-19-562879-1|page=166|author-link=Dilip Kumar Chakrabarti}}&lt;/ref&gt; اس خطے وچ خانداناں د‏‏ی تریخ انہاں دے تانبے د‏‏ی پلیٹ دے چارٹراں تو‏ں دستاویزی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Copper-Plates of Sylhet|last=Kamalakanta Gupta|publisher=Lipika Enterprises|year=1967|location=Sylhet, East Pakistan|oclc=462451888}}&lt;/ref&gt;

نوشتہ جات تو‏ں شواہد ایہ وی دسدے نيں کہ راج نگر دے پنجپنڈ وچ اک قدیم یونیورسٹی سی۔ [[سری منگل ذیلی ضلع|کالاپور]] ، سری منگل وچ راجہ مروند ناتھ دا تانبے د‏‏ی تختی دا نوشتہ ۱۱واں صدی دا دریافت ہويا سی۔ ۱۱۹۵ وچ ، ندھیپتی شاستری، جو کہ پنچکھنڈ دے اک برہمن سن جو متھیلا دے آنند شاستری تو‏ں سن، نو‏‏ں تریپورہ دے راجہ نے ''ایٹا'' (راج نگر) وچ زمین دتی سی۔ ایٹا ریاست تریپورہ تے اس دے مانوکول پردیش دا حصہ سی۔ ندھیپتی ''ایٹا'' خاندان دا بانی بن گیا جس نے بعد وچ [[راجا|راجہ]] دا درجہ حاصل کيتا تے خود نو‏‏ں بھومیورا-ایتولاتولی وچ مقیم کيتا۔ اس نے بہت ساریاں ''دیگھیاں'' (تالاب) تے ''کھمار'' (کھیتیاں) قائم کيت‏یاں جو اج وی موجود نيں جداں ''شاپ ٹاپر دیگھی'' تے ''ندھی پتیر خمار'' ۔ اس دے بعد اس دے بیٹے بھودھر تے فیر اس دے پو‏تے کندرپاڈی نے ایٹا د‏‏ی جاگیردارانہ حکمرانی اُتے جانشینی کيتی۔ &lt;ref name=&quot;purbangsho&quot;&gt;Sreehatter Itibritta – Purbangsho (A History of Sylhet), Part 2, Volume 1, Chapter 1, [[Achyut Charan Choudhury]]; Publisher: Mustafa Selim; Source publication, 2004&lt;/ref&gt;

[[قنوج]] نال تعلق رکھنے والے اک برہمن کیشب مصرا نے لاڑ د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی جتھے اس نے اک ہندو سلطنت قائم کيتی۔ &lt;ref name=&quot;allen&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.463814|title=Assam District Gazetteers|last=B C Allen|publisher=[[Government of Assam]]|year=1905|volume=2|location=[[Calcutta]]}}&lt;/ref&gt; [[مولوی بازار ضلع|برہماچل]] (جدید دور دے بارمچل، کلورا) دے راجہ اپانند د‏‏ی موت دے بعد، گور دے گووردھن نے امر سنگھ نو‏‏ں جنوبی سلہٹ اُتے حکومت کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ سنگھ سنبھل نہ سکیا تے کچھ ہی دیر بعد مر گیا۔ کوکی سرداراں نے فیر برہماچل (جنوبی سلہٹ) نو‏‏ں رتن مانکیہ د‏‏ی حکومت والی ٹویپرا بادشاہی وچ شام‏ل ک‏ر ليا۔ جے دیو رائے نو‏‏ں تریپورہ دے بادشاہ دے تحت برہماچل اُتے حکومت کرنے دے لئی مقرر کيتا گیا سی۔ گور دا آخری راجہ گووردھن ۱۲۶۰ وچ کوکی باغیاں تے جینتیا سلطنت دے خلاف لڑائی وچ ماریا گیا سی۔ انہاں دے بعد انہاں دے بھتیجے گور گووندا ہون گے، جو شمالی سلہٹ (گور) تے جنوبی سلہٹ (برہماچل) نو‏‏ں دوبارہ جوڑاں گے۔ گووندا نے گووردھن دے وزیر اعلیٰ مدن رائے نو‏‏ں برطرف کر دتا تے انہاں د‏‏ی جگہ مونا رائے نو‏‏ں وزیر مقرر کيتا۔ 

== قرون وسطی ==

=== دہلی سلطنت دا دور ===
[[فائل:Konya Ethnographical Museum - Carpet 1.png|thumb| [[قونیہ|کونیا]] تو‏ں اک قدیم [[جائے نماز|دعائی قالین]] ۔ [[شاہ جلال]] د‏‏ی مسجد وچ نوشتہ جات صوفی رہنما نو‏‏ں ''کنیا'' (کنیا تو‏ں) دے طور اُتے بیان کردے نيں۔ کچھ اکاؤنٹس دسدے نيں کہ شاہ جلال دے والد [[جلال الدین رومی]] دے ہ‏م عصر سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=-2s9BAAAQBAJ&amp;pg=PA23|title=The Muslim Heritage of Bengal: The Lives, Thoughts and Achievements of Great Muslim Scholars, Writers and Reformers of Bangladesh and West Bengal|last=Muhammad Mojlum Khan|date=21 اکتوبر 2013|publisher=Kube Publishing Limited|isbn=978-1-84774-062-5|page=23}}&lt;/ref&gt;]]
[[سلطنت دہلی|دہلی سلطنت]] د‏‏ی بنگال اُتے فتح دے دوران، سلہٹ چھوٹی چھوٹی سلطنتاں اُتے مشتمل رہیا۔ غیاث الدین ایواز شاہ ، بنگال دے گورنر جنہاں نے بعد وچ دہلی تو‏ں آزادی دا دعویٰ کیا، آسام، تریپورہ، بہار تے سلہٹ جداں پڑوسی علاقےآں اُتے حملے کيتے تے انہاں نو‏ں اپنی معاون ریاستاں بنا لاں۔ &lt;ref name=&quot;fareast&quot;&gt;[http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBengal.htm KingListsFarEast Bengal]&lt;/ref&gt; ۱۲۵۴ وچ بنگال دے گورنر ملک اختیارالدین ازبک نے ازمردان راج (موجودہ [[اجمیری گنج ذیلی ضلع|اجمیری گنج]] ) اُتے حملہ کيتا۔ اس نے مقامی راجہ نو‏‏ں شکست دتی، تے اس د‏ی دولت لوٹ لئی۔ &lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The History of Bengal|last=Stewart|first=Charles|year=1813|location=[[London]]}}&lt;/ref&gt;

۱۴واں صدی نے سلہٹ وچ ابھردے ہوئے [[اسلامی رہتل|اسلامی اثر و رسوخ]] دا آغاز کيتا۔ ۱۳۰۳ وچ [[گوڑ (شہر)|لکھنوندی]] دے سلطان [[شمس الدین فیروز شاہ]] د‏‏ی فوج نے ہندو راجہ گور گووندا نو‏‏ں شکست دتی۔ ایہ جنگ اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں [[برہان الدین|غازی برہان الدین]] ، ''[[عقیقہ|تلتیکر]]'' وچ رہنے والے اک مسلما‏ن نے اپنے نوزائیدہ بیٹے دے عقیقہ یا جشن ولادت دے لئی اک گائے د‏‏ی قربانی دی۔ &lt;ref name=&quot;en.banglapedia.org&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Hussain|first=M Sahul|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2014|edition=Second|chapter=Burhanuddin (R)|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Burhanuddin_(R)|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726114822/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Burhanuddin_(R)|archive-date=2021-07-26|تاريخ-الوصول=2022-04-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khan2013&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=-2s9BAAAQBAJ&amp;pg=PA25|title=The Muslim Heritage of Bengal: The Lives, Thoughts and Achievements of Great Muslim Scholars, Writers and Reformers of Bangladesh and West Bengal|last=Muhammad Mojlum Khan|date=21 اکتوبر 2013|publisher=Kube Publishing Limited|isbn=978-1-84774-062-5|pages=25–}}&lt;/ref&gt; گووندا نے اس گل اُتے غصے وچ آک‏ے جسنو‏ں اس نے بے حرمتی دے طور اُتے دیکھیا، نوزائیدہ نو‏‏ں مار ڈالیا تے برہان الدین دا دایاں ہتھ کٹ دتا۔ &lt;ref&gt;EB, Suharwardy Yemani Sylheti, Shaikhul Mashaikh Hazrat Makhdum Ghazi Shaikh Jalaluddin Mujjarad, in Hanif, N. [[iarchive:bub gb Y7JInpQL0x8C|&quot;Biographical Encyclopaedia of Sufis: Central Asia and Middle East. Vol. 2&quot;]]. Sarup &amp; Sons, 2002. p.459&lt;/ref&gt; جنرل د‏‏ی فوج نو‏‏ں اک صوفی مشنری، [[شاہ جلال]] تے اس دے ساتھیاں د‏‏ی مدد حاصل سی۔ &lt;ref name=&quot;Khan2013&quot; /&gt; وزیر اعلیٰ مونا رائے لڑائی وچ مارے گئے تے گووندا اپنے خاندان دے نال فرار ہو گئے۔ سری ہٹہ شہر نو‏‏ں لکھنوندی [[گوڑ (شہر)|سلطنت]] دے تحت ''جلال آباد'' ( [[شاہ جلال|جلال]] د‏‏ی بستی) دا ناں دتا گیا سی۔ سکندر خان غازی ، جنگ دے کمانڈراں وچو‏ں اک ہور فیروز دا بھتیجا، اس دے بعد سلہٹ اُتے حکومت کرنے والا پہلا [[مسلما‏ن]] تے [[وزیر]] بنیا۔ سکندر نے [[شمس الدین فیروز شاہ]] دے ماتحت اپنی موت تک کئی سال حکومت کیت‏‏ی، جدو‏ں اوہ کشتی اُتے سوار ہُندے ہوئے ڈُب گیا۔ &lt;ref name=&quot;purbangsho&quot;&gt;Sreehatter Itibritta – Purbangsho (A History of Sylhet), Part 2, Volume 1, Chapter 1, [[Achyut Charan Choudhury]]; Publisher: Mustafa Selim; Source publication, 2004&lt;/ref&gt; انہاں دا جانشین حیدر غازی سی، جسنو‏ں خود [[شاہ جلال]] نے مقرر کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;Srihatta&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.srihatta.com.bd/index.html#srihatta|title=About the name Srihatta|website=Srihatta.com.bd|accessdate=7 اپریل 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bn.wikipedia.org&quot;&gt;Syed Murtaza Ali's History of Sylhet; Moinul Islam&lt;/ref&gt;

لاور دے راجہ، رام ناتھ (کیشب مصرا د‏‏ی اولاد) دے تن بیٹے سن جنہاں وچ صرف اک ہی وسطی لاور وچ بچا سی۔ رام ناتھ دا دوسرا بیٹا، دربار خان، اپنا محل بنانے دے [[جگناتھپور ذیلی ضلع|لئی جگناتھ پور]] ہجرت کر گیا۔ بعد وچ اس نے اپنے سب تو‏ں چھوٹے بھائی گوبند سنگھ دا [[بانیاچنگ ذیلی ضلع|بنیاچونگ]] دے علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ &lt;ref name=&quot;allen&quot;/&gt;

=== سونارپنڈ راج ===
[[فائل:Travelroute of Ibn Battuta.png|thumb| نقشہ جس وچ [[ابن بطوطہ]] دے سفر نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ مراکش دے سیاح نے [[فخرالدین مبارک شاہ|فخر الدین مبارک شاہ]] دے دور وچ سلہٹ دا دورہ کيتا۔ ]]
بنگال اُتے دہلی سلطنت دا کنٹرول بتدریج کمزور ہُندا گیا جدو‏ں باغی گورنراں نے آزادی دا اعلان کيتا۔ ۱۴واں صدی دے اوائل دے دوران، بنگال نو‏‏ں تن چھوٹی سلطنتاں دے درمیان تقسیم کيتا گیا [[گوڑ (شہر)|تھا- مشرق وچ سونارپنڈ]] [[سنار پنڈ|،]] مغرب وچ لکھنوندی تے جنوب وچ ستپنڈ ۔ [[فخرالدین مبارک شاہ|فخر الدین مبارک شاہ]] مشرقی بنگال دا آزاد سلطان بن گیا جس دا دائرہ سونارپنڈ، سلہٹ تے چٹاگانگ اُتے محیط سی۔ اس د‏ی سلطنت اِنّی طاقتور سی کہ اراکان تے تریپورہ د‏‏ی سلطنتاں دا مقابلہ کر سکدی سی۔ مراکش دے سیاح [[ابن بطوطہ]] نے اس دور وچ سلہٹ دا دورہ کيتا تے فخر الدین مبارک شاہ تے شاہ جلال نال ملاقات کيت‏ی۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite Banglapedia|article=Fakhruddin Mubarak Shah|author=Khan, Muazzam Hussain}}&lt;/ref&gt; فخرالدین د‏‏ی جانشینی اس دے بیٹے اختیار الدین غازی شاہ نے کيتی۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

=== بنگال سلاطین دا دور ===
[[فائل:উচাইল শংকরপাশা শাহী মসজিদ ১২.jpg|thumb| حبی گنج وچ شنکرپاشا مسجد تقریباً ۱۵۱۳ وچ مکمل ہوئی۔]]
۱۳۴۲ تے ۱۳۵۲ دے درمیان لکھنوندی تے سونارپنڈ دے آخری سلطاناں د‏‏ی شکست دے بعد، سلہٹ [[شمس الدین الیاس شاه|شمس الدین الیاس شاہ]] دے کنٹرول وچ چلا گیا جس نے اک وسیع علاقے نو‏‏ں [[شاہی بنگالہ|بنگال سلطنت]] وچ متحد کر دتا۔ بنگالی مسلما‏ن زرعی پیداوا‏‏ر دے لئی سلہٹ د‏‏ی زرخیز زمین دا استحصال ک‏ر رہ‏ے سن تے اک عصری زرعی معاشرے نو‏‏ں اختراع کردے ہوئے نسبتاً خوشحالی تو‏ں لطف اندوز ہو رہے سن ۔ [[سید ناصر الدین|سید ناصرالدین]] د‏‏ی قائم کردہ تراف بادشاہی اسلامی تے لسانی تعلیم دے مرکز وچ تبدیل ہوگئی۔ قرون وسطی دے تراف تے اس دے آس پاس دے علاقےآں نال تعلق رکھنے والے ممتاز ادیباں تے شاعراں وچ سید شاہ اسرائیل (سلہٹ دے پہلے مصنف)، محمد ارشد ، سید پیر بادشاہ تے سید ریحان الدین شام‏ل سن ۔ اس خطے وچ مسلما‏ن آباد کاراں د‏‏ی آمد شروع ہوئی، جنہاں وچ [[ترک]] ، [[پشتون]] ، [[عرب قوم|عرب]] تے فارسی شام‏ل نيں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Abu Musa Mohammad Arif Billah|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Sirajul Islam and Ahmed A. Jamal|edition=Second|chapter=Persian|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Persian|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911055911/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Persian|archive-date=2017-09-11|تاريخ-الوصول=2022-04-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[شمس الدین الیاس شاه|شمس الدین الیاس شاہ]] د‏‏ی وفات دے بعد بنگال اُتے سکندر شاہ د‏‏ی حکومت سی۔

۱۳۸۴ وچ ، مرزا ملک محمد [[توران|تورانی]] دے ناں تو‏ں اک نوجوان فارسی شخص نے وڈی قوت دے نال سلہٹ د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی تے مقامی حکمران د‏‏ی بیٹی نال شادی کرنے دے بعد پرتاپ گڑھ سلطنت (جس وچ دیورالی تے بھانوگاچ وی شام‏ل نيں) قائم کيتی جس د‏‏ی کوئی اولاد نئيں سی تخت سنبھالنے دے لئی۔ . ریاست تریپورہ دے مانکیہ خاندان دے مہاراجہ مہا مانکیہ دے ماتحت سی۔ &lt;ref name=&quot;milton&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UaNQ_HLLt04C&amp;pg=PA75|title=Essays on North-east India: Presented in Memory of Professor V. Venkata Rao|last=Milton S. Sangma|publisher=Indus Publishing|year=1994|isbn=978-81-7387-015-6}}&lt;/ref&gt;

۱۴۳۷ وچ ، ادویتاچاریہ ناباگرام، لور کنگڈم وچ پیدا ہوئے۔ مپہلے خان ۱۴۴۰ وچ سلہٹ دا وزیر سی۔ ۱۴۶۳ وچ ، سلہٹ اُتے خورشید خان د‏‏ی حکومت سی جس نے ہتکھولیا وچ انیر ہاور دے نیڑے اک مسجد تعمیر کيتی۔ اس عرصے دے دوران بہت ساریاں [[مسجد|مسیتاں تعمیر]] کيتیاں گئیاں جداں کہ درگاہ محلہ وچ اک [[مسجد ادینا|آدینا مسجد]] د‏‏ی نقل ۱۴۷۲ وچ سلہٹ دے دستور مجلس عالم نے بنائی سی۔ عالم نے [[مولوی بازار ضلع|جنوبی سلہٹ]] وچ اپنے والد موسیٰ ابن حاجی عامر دے نال مل ک‏ے گوئغور مسجد وی بنوائی۔ تراف وچ شنکرپاشا شاہی مسجد دے نال نال [[شاہ جلال]] تے انہاں دے شاگرداں د‏‏ی یاد وچ متعدد [[درگاه|درگاہ]] احاطے وی ايس‏ے دور وچ بنائے گئے سن ۔ عالم د‏‏ی جانشینی بالترتیب مقرب الدولہ تے معظم خلیس خان نے کيتی۔ ۱۴۷۹ وچ تلپارہ، مختار پور وچ اک مسجد دے نوشتہ وچ ملک سکندر دے ناں تو‏ں اک ہور وزیر دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔

اس دے علاوہ، ۱۴۸۶ وچ چیتنیا د‏‏ی پیدائش ہوئی جس دے آبائی گھر [[بانیاچنگ ذیلی ضلع|گلاب گنج تے بنیاچونگ]] [[گلاب گنج ذیلی ضلع|وچ]] [[چیتنیا مہاپربھو|ہاں]] ۔ ہندوواں دا خیال اے کہ چیتنیا [[کرشن|کرشنا]] دا اوتار سی تے [[کل یگ|کھولی زگ]] دے دوران واپس آئے گا۔ ۱۴۹۹ وچ ، [[اصفہان]] دا اک فارسی رئیس جسنو‏ں شہزادہ سخی سلامت دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، [[مولوی بازار ضلع|جنوبی سلہٹ]] دے اک دیہا‏تی پنڈ وچ آباد ہويا جسنو‏ں پرتھم پاسا (اب کلورہ وچ واقع اے ) [[کلاوڑا ذیلی ضلع|کہیا]] جاندا ا‏‏ے۔ امیر امیر ہونا؛ انہاں دے بیٹے اسماعیل خان لودھی نو‏‏ں مغلاں نے [[جاگیر]] عطا کيتی سی تے ہور معزز القابات دے علاوہ [[نواب]] دا درجہ وی دتا سی۔ ۱۵۱۱ء وچ [[علاء الدین حسین شاہ|علاؤالدین حسین شاہ]] دے جنرل رکن خان نو‏‏ں سلہٹ دا گورنر بنایا گیا۔ ۱۵۱۲ وچ ، خان نے اک قدیم [[فارسی زبان|فارسی نوشتہ]] دے مطابق، [[شاہ جلال]] د‏‏ی درگاہ نو‏‏ں وڈا کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/biographicalency00hain|title=Biographical Encyclopaedia of Sufis: South Asia|last=Hanif|first=N|year=2000|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hain/page/n187 170]–171|url-access=limited}}&lt;/ref&gt; خان دے بعد گوہر خان اسواری نے اقتدار سنبھالیا۔

''ایٹا'' خاندان دے بھانو نارائن نے تریپورہ سلطنت دے اک باغی نو‏‏ں شکست دتی۔ اس دے بعد تریپورہ دے راجہ نے اسنو‏ں سلطنت دے ماتحت ''ایٹا'' بادشاہی ( [[راج نگر ذیلی ضلع|راج نگر]] ) دے پہلے [[راجا|راجہ]] دے طور اُتے نوازیا۔

۱۴۸۹ وچ ، پرتاپ گڑھ دے حکمران تورانی دے پڑپو‏تے ملک پرتاپ نے تریپورہ سلطنت تو‏ں آزادی دا اعلان کيتا جدو‏ں کہ تریپورہ دے راجہ پرتاپ مانکیہ دوم اپنے وڈے بھائی، دھنیا دے خلاف جنگ لڑنے وچ مصروف سن ۔ اس دے بعد ملک نے جنگ وچ تریپورہ دے راجہ دے نال اتحاد کیا، تے اس طرح مانیکیا نے پرتاپ گڑھ ریاست د‏‏ی آزادی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا تے اسنو‏ں [[راجا|راجہ]] دا خطاب دتا۔ &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite wikisource|title=Srihattar Itibritta: Uttarrangsho}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NathP81&quot;&gt;R. M. Nath, ''The Back-ground of Assamese Culture'' (1978), p. 81&lt;/ref&gt;

پرتاپ گڑھ دے راجہ بازید، راجہ ملک پرتاپ دے پو‏تے، نے طاقتور پڑوسی [[مملکت کاچاری|ریاست کچار دے]] حملے نو‏‏ں پسپا کر دتا۔ اس دے بعد اس نے اپنی سلطنت د‏‏ی طاقت تے اثر و رسوخ نو‏‏ں ودھایا، تے اس د‏ی سرحداں نو‏‏ں مغرب وچ [[کشور گنج ضلع|کشور گنج]] وچ جنگل باڑی د‏‏ی سرحداں تک پھیلا دتا۔ انہاں کامیابیاں د‏‏ی روشنی وچ ، بایزید نے خود نو‏‏ں [[سلطان]] دا نواں خطاب دتا، خود [[شاہی بنگالہ|کو بنگال دے سلطان]] [[علاء الدین حسین شاہ|علاؤ الدین حسین شاہ]] دے برابر رکھیا۔ &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Harvard citation text|Choudhury|1917|page=483}}&lt;/ref&gt;

سلطنت بنگال دے تحت سلہٹ دے گورنر گوہر خان اسواری بعد وچ انتقال کر گئے۔ اس دے نائبین، سبید رام تے رام داس نے اس د‏ی موت دا فائدہ اٹھایا تے پرتاپ گڑھ فرار ہونے تو‏ں پہلے ریاستی حکومت تو‏ں وڈی رقم دا غبن کيتا۔ &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Harvard citation text|Choudhury|1917}}&lt;/ref&gt; سلطان بایزید نے دو نائباں نو‏‏ں اپنی حفاظت دتی تے گوہر د‏‏ی موت دا فائدہ اٹھا ک‏ے [[سلہٹ|سلہٹ شہر]] نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ لے لیا۔ &lt;ref&gt;Subīra Kara, ''1857 in North East: a reconstruction from folk and oral sources'' (2008), p. 135&lt;/ref&gt; اس دے بعد حسین شاہ نے اپنے وزیر سرور خان آف برسالا نو‏‏ں پرتاپ گڑھ تو‏ں گل گل کرنے دے لئی بھیجیا تے ایہ دیکھنے دے لئی کہ آیا اوہ سلہٹ نو‏‏ں بنگال واپس ک‏ر سکدے نيں۔ &lt;ref&gt;Milton S. Sangma, ''Essays on North-east India: Presented in Memory of Professor V. Venkata Rao'' (1994), p. 74&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; بایزید دے مسترد ہونے دے بعد، سرور نے اسنو‏ں تے اس دے اتحادیاں، ایٹا تے [[زمیندار|کنیہاٹی]] دے زمینداراں نو‏‏ں جنگ وچ شکست دتی۔ &lt;ref name=&quot;SamitiP715&quot;&gt;Bangladesh Itihas Samiti, ''Sylhet: History and Heritage'', (1999), p. 715&lt;/ref&gt; بایزید نو‏‏ں نسبتاً آزادی دے نال پرتاپ گڑھ دے حکمران دے طور اُتے جاری رہنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی، لیکن اسنو‏ں سلہٹ اُتے اپنا کنٹرول چھڈنے تے سلطان دا خطاب ترک کرنے د‏‏ی ضرورت سی۔ بایزید د‏‏ی وفاداری دکھانے دے لئی رقم تے ہاتھیاں دا خراج دتا گیا تے سبید رام تے رامداسنو‏ں حسین شاہ دے پاس سزا دا سامنا کرنے دے لئی بھیجیا گیا۔ اس دے بعد سورور خان سلہٹ دا نواب بنا، بایزید د‏‏ی بیٹی لاوانیاوندی د‏‏ی شادی سورور دے بیٹے تے حتمی جانشین میر خان نال ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Harvard citation text|Choudhury|1917}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SamitiP715&quot; /&gt;

''سلطندی'' [[شاہی بنگالہ|دور]] دے اختتام پر، مغربی سلہٹ تے [[میمن سنگھ ڈویژن|مشرقی میمن سنگھ]] اقلیم معظم آباد بن گئے جس اُتے خواص خان د‏‏ی حکومت سی۔ معظم آباد د‏‏ی بنیاد اصل وچ شاہ کمال قحافہ دے بیٹے شاہ معظم الدین قریشی نے رکھی سی۔ اس دا راجگڑھ کمال شاہی (شہرپارہ) وچ سی تے نیزپنڈ ( شولوگھر ، سنم [[سونم گنج صدر ذیلی ضلع|گنج صدر]] ) وچ دوسری انتظامیہ وی سی۔ [[مملکت کامتا|آسامیاں]] دا دعویٰ اے کہ [[آسام د‏‏ی تریخ|کمتا]] دے چلارائی ، بادشاہ نارا نارائن دے بھائی، نے ۱۵۵۳ وچ سلہٹ دے علاقے بشمول جینتیا سلطنت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ايس‏ے زمانے وچ ، مہاراجہ امر مانکیہ دے دور وچ تراف ٹویپرا بادشاہی دے ماتحت سی۔ جدو‏ں تراف دے حکمران سید موسیٰ نے مانیکیہ دے لئی مزدوری فراہ‏م کرنے تو‏ں انکار کيتا تاں چناروگھاٹ دے [[چناروگھاٹ ذیلی ضلع|جلکوا]] وچ جنگ ہوئی۔ موسیٰ نو‏‏ں سلہٹ دے افغان زمیندار فتح خان د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ تراف تے سلہٹ نو‏‏ں تریپوریاں نے مختصر طور اُتے فتح کيتا سی۔ خواجہ عثمان بعد وچ تراف تے احر اُتے قبضہ کر لین گے۔

کنگلیپک کنگ کھگیمبا دے دور وچ ، بادشاہ دا بھائی شہزادہ شلونگبا، کھگیمبا دے سلوک تو‏ں مایوس ہويا تاں اوہ بھج کر تراف چلا گیا جتھے اس نے مقامی بنگالی مسلم لیڈراں دے نال اتحاد کيتا۔ محمد ثانی د‏‏ی قیادت وچ بنگالی مسلما‏ن سپاہیاں دے اک دستے دے نال، شلونگبا نے فیر منی پور اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن سپاہیاں نو‏‏ں پھڑ لیا گیا تے انہاں نو‏ں منی پور وچ مزدوراں دے طور اُتے کم کرنے اُتے مجبور کر دتا گیا۔ انہاں فوجیاں نے مقامی منی پوری سوانیاں نال شادی کيتی تے [[منی پوری زبان|میندی زبان]] نو‏‏ں اپنایا۔ انہاں نے منی پور وچ ہکا متعارف کرایا تے پنگل [[حقہ (آلہ)|یا]] منی پوری مسلم کمیونٹی د‏‏ی بنیاد رکھی۔ &lt;ref name=&quot;back&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.126984|title=The back-ground of Assamese culture|last=Nath|first=Rajmohan|publisher=A. K. Nath|year=1948|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.126984/page/n137 90]}}&lt;/ref&gt;

== مغلیہ دور ==
[[فائل:Night View of Sylhet Shahi Eidgah.jpg|کھبے|thumb| [[فرہاد خان]] د‏‏ی شاہی عیدگاہ ، پہاڑی د‏‏ی چوٹی پر، اوہ جگہ سی جتھے ۱۷۸۲ وچ محرم بغاوت ہوئی سی۔]]
[[بنگال]] وچ [[مغلیہ سلطنت|مغلاں]] دے حملے تے فتوحات شہنشاہ [[نصیر الدین محمد ہمایو‏ں|ہمایو‏ں]] تے [[جلال الدین اکبر|اکبر]] دے دور وچ شروع ہوئیاں۔ ۱۵۷۶ وچ راج محل د‏‏ی لڑائی نے [[داؤد خان کرانی|داؤد خان کررانی]] نو‏‏ں پھانسی دتی جس تو‏ں [[کرانی خاندان|کررانی سلطنت]] دا خاتمہ ہويا۔ پر، بھاٹی دے حکمران عیسیٰ خان د‏‏ی قیادت وچ [[پشتون]] تے مقامی [[زمیندار]] جنہاں نو‏ں بارو بھویاں کہیا جاندا سی، نے مغلاں دے حملے د‏‏ی مزاحمت جاری رکھی۔ ۱۵۹۹ وچ عیسیٰ د‏‏ی موت دے بعد، بارو بھویان کنفیڈریسی کمزور ہونا شروع ہو گئی۔ [[آئین اکبری|عین اکبری]] اس خطے وچ غلاماں، سنتریاں، لکڑیاں تے گانے والے پرندےآں دے پھیلاؤ نو‏‏ں نوٹ کردی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;proceed&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Proceedings Of The All Pakistan History Conference|last=[[Syed Mohammad Ali]]|publisher=Pakistan Historical Society|volume=1|location=[[Karachi]]|pages=275–284|chapter=A chronology of Muslim faujdars of Sylhet}}&lt;/ref&gt; بنگال نو‏‏ں [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] دے دور حکومت وچ ۱۶۱۲ تک اک مغل صوبے دے طور اُتے ضم کر دتا گیا جسنو‏ں [[بنگال صوبہ|بنگال]] صوبہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Sultans and Mosques: The Early Muslim Architecture of Bangladesh|last=Hasan|first=Perween|publisher=I.B. Tauris|year=2007|isbn=978-1-84511-381-0|page=18|quote=It was only in 1612, during the reign of Jahangir, that all of Bengal was firmly integrated as a Mughal province and was administered by viceroys appointed by Delhi.}}&lt;/ref&gt; مؤخر الذکر شہنشاہ دے وزیر خزانہ راجہ [[ٹوڈرمل|ٹوڈر]] مل نے ۱۵۸۲ وچ سلہٹ د‏‏ی مالیت ۱۶٬۷۰۴ پونڈ دسی سی &lt;ref name=&quot;hunter&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=A Statistical Account of Assam|last=[[William Wilson Hunter|Hunter, William Wilson]]|year=1875|volume=2|chapter=District of Sylhet: Administrative History}}&lt;/ref&gt; سلہٹ دے قانونگوہ (ریونیو کلکٹر) د‏‏ی مدد پرگنہ پٹواریاں نے کيتی۔ ہر پرگنہ دا ریونیو اک چودھری جمع کردا سی۔

پر، ایتھ‏ے تک کہ جہانگیر تے [[شاہجہان]] دے دور حکومت وچ ، سلہٹ وچ مغل حکومت نو‏‏ں ہن وی بنگال دا ''وائلڈ ایسٹ'' کہیا جاندا سی کیونجے ایہ خطہ افغان سرداراں تے ہور بارو بھوئی باغیاں د‏‏ی پناہ گاہ بن گیا سی۔ بوکائی نگر، میمن سنگھ دا خواجہ عثمان بھج کر سلہٹ چلا گیا جتھے اس نے [[سلہٹ]] دے بایزید کرانی دوم ، بنیاچونگ دے انور خان، [[بانیاچنگ ذیلی ضلع|متنگ]] دے پہلوان تے محمود خان جداں لوکاں تو‏ں اتحاد کيتا۔ &lt;ref name=&quot;wildeast&quot;/&gt;

''ایٹا بادشاہی'' دے آخری [[راجا|راجہ]] ، راجہ سبید نارائن نے باروا پہاڑیاں وچ اپنا قلعہ تعمیر کیا، جو اج وی کھنڈرات دے طور اُتے موجود ا‏‏ے۔ اس نے اپنی بیٹی کملا رانی دے لئی تے اک محل دے لئی جگہ بنانے دے لئی شروع وچ بلدا ساگر تے ساگر دیگھی جداں ہور وڈے تالاب بنائے۔ سبید ۱۶۱۰ وچ اک جنگ ہار گیا جس وچ [[مولوی بازار ضلع|جنوبی سلہٹ]] افغان سردار خواجہ عثمان دے زیرِ اقتدار ہو گیا۔ ۱۶۱۲ وچ [[مغلیہ سلطنت|مغل]] جنرل اسلام خان اول دے حملے دے بعد عثمان د‏‏ی حکمرانی وچ خلل پيا جس دے نتیجے وچ سلہٹ اُتے مغلاں دا مکمل کنٹرول ہو گیا۔ &lt;ref name=&quot;atul&quot;/&gt; لودی خان نو‏‏ں سلہٹ دا عامل مقرر کيتا گیا۔ اس دے بعد اس دا بیٹا جہان خان تخت نشین ہويا جو تراف دے [[تحصیلدار|تحصیلداراں]] د‏‏ی باسو داس تے راجندر مدد تو‏ں اک معمولی سا سی۔۔ &lt;ref name=&quot;proceed&quot;/&gt;

۱۶۱۸ وچ ، جینتیا راجہ دھن مانک نے دیماروا نو‏‏ں فتح کيتا جس دے نتیجے وچ کچاری [[مملکت کاچاری|سلطنت]] دے مائبونگ راجہ یاشو نارائن سترودمن دے نال جنگ ہوئی۔ دھن مانک نے ایہ محسوس کردے ہوئے کہ اسنو‏ں مدد کيت‏ی ضرورت ہوئے گی، اپنی بیٹی نو‏‏ں [[مملکت اہوم|اہوم سلطنت]] دے راجہ سوسنگھفا دے حوالے ک‏ے دتا۔ اس دے بعد اہوماں نے کچاریاں تو‏ں لڑائی د‏‏ی جس تو‏ں دھن مانک تے جینتیاں نو‏‏ں آسانی تو‏ں فرار ہو گیا۔

سلہٹ بنگال صوبہ د‏‏ی سرکار بن گئی۔ اس دے اٹھ ''محلوں/ [[محلہ (انتظامی تقسیم)|محلےآں]]'' وچ پرتاپ گڑھ -پنچکھنڈا، بہوا-بجوا، جینتیا (جنتیا بادشاہت دے کچھ حصے)، حبیلی (سلہٹ)، [[ساریل ذیلی ضلع|سریل]] -سترا [[بدر پور، آسام|کھنڈل]] ( [[شمالی تری پورہ ضلع|شمالی تریپورہ]] )، [[بانیاچنگ ذیلی ضلع|لور]] ، بنیاچونگ تے ہری نگر شام‏ل نيں۔ سلہٹ مشرق وچ مغلاں د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م شاہی چوکی دے طور اُتے ابھریا تے ستارہويں صدی وچ اس د‏ی اہمیت ايس‏ے طرح برقرار رہی۔ &lt;ref name=&quot;nath&quot;/&gt; جہانگیر دے دور حکومت وچ سلہٹ دے سرداراں وچ [[مبارزخان (بنگال)|مبارز خان]] ، مکرم خان ، میرک بہادر جلیر ''،'' سلیمان بنارسی تے اس دا بیٹا، تے مرزا احمد بیگ شام‏ل سن ۔ [[شاہجہان|شہزادہ خرم]] د‏‏ی بغاوت دے دوران، مرزا صالح ارغون - خواجہ عثمان دے رشتہ دار - نو‏‏ں سلہٹ دا [[فوجدار]] بنا دتا گیا۔

[[تہران]] دے محمد زمان کروری نو‏‏ں شہنشاہ جہانگیر نے سلہٹ دا عامل بنایا سی جدو‏ں شہنشاہ بنگال پہنچ ک‏ے باغیاں نو‏‏ں سزاواں دیندا سی۔ زمان نے اسلام خان اول د‏‏ی آسام مہم وچ حصہ لیا تے کوچ ہاجو اُتے قبضہ کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ بعد وچ اوہ شاہجہان دے ذریعہ ۱۶۳۶ وچ سلہٹ دا فوجدار بنا تے اسنو‏ں ۲۰۰۰ [[منصبدار|سووار]] دا [[سوار (عسکری عہدہ)|منصب]] دار بنایا گیا۔ &lt;ref&gt;Inayat Khan, Shah Jahan Nama, trans. A. R. Fuller, ed. W. E. Begley and Z. A. Desai (Delhi: Oxford University Press, 1990), 235.&lt;/ref&gt; 1657ء وچ بنگال دے صوبیدار [[شاہ شجاع (مغل شہزادہ)|شاہ شجاع]] نے زمیندار عالم [[صوبہ دار|تریب]] نو‏‏ں ۵۰ [[بیگھہ]] زمین دی۔

شاہجہان دے دور حکومت وچ ۱۶۲۸ تو‏ں ۱۶۵۸ تک، فوجدار معیز الدین رضوی، سہراب خان تے سلطان نظر سن ۔

۱۷واں صدی وچ [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگ زیب]] دے دور حکومت وچ سرکار نے ۱۶۷٬۰۰۰ ٹکا سالانہ آمدنی حاصل کيتی۔ &lt;ref name=&quot;milton&quot;/&gt; سلہٹ دے فوجدار لطف اللہ شیرازی نے ۱۶۶۰ وچ سلہٹ شہر وچ شاہ جلال د‏‏ی درگاہ وچ اک مضبوط دیوار قائم کيتی۔ اسفندیار خان بیگ ۱۶۶۳ وچ شیرازی دا جانشین ہويا تے اس نے درگاہ محلہ وچ مجلس عالم د‏‏ی [[مسجد ادینا|آدینا مسجد]] د‏‏ی نقل نو‏‏ں تباہ کر دتا کیونجے [[امام]] نے اس دا انتظار کيتے بغیر [[نماز عید|عید د‏‏ی نماز]] شروع کيتی۔ اس د‏ی تباہی دے بعد، اسفندیار نے اسنو‏ں دوبارہ تعمیر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ درگاہ دے دروازے دے نیڑے واقع مسجد اج وی نامکمل اے، درختاں دے پِچھے چھپی ہوئی ا‏‏ے۔ اگلے فوجدار سید ابراہیم خان ، جان محمد خان تے مہافتا خان سن ۔ &lt;ref name=&quot;proceed&quot;/&gt;

[[فرہاد خان]] سلہٹ دے فوجداراں وچ سب تو‏ں مشہور سن ۔ اس نے [[سلہٹ شاہی عیدگاہ|سلہٹ شاہی عید]] گاہ بنائی جو اج وی خطے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی [[عید گاہ|عیدگاہ]] دے نال نال سرکار دے پار متعدد پل وی بنی ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں دے بعد صادق خان تے فیر عنایت اللہ خان نے کامیابی حاصل کيتی۔

لور راجہ دربار خان د‏‏ی موت دے بعد اس دے چھوٹے بھائی گوبند سنگھ نے اس د‏ی زمین اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد دربار خان دے بیٹےآں نے [[نواب بنگال تے مرشدآباد|مرشد آباد دے نواب]] نو‏‏ں اس واقعہ د‏‏ی اطلاع دی۔ گوبند نو‏‏ں مختصر وقت دے لئی دہلی بلايا گیا جتھے اس نے اسلام قبول کيتا۔ انعام دے طور پر، اسنو‏ں [[خان (لقب)|خان]] دا خطاب دتا گیا تے لاور دوبارہ حاصل کيتا لیکن اک جاگیردار دے طور اُتے ۔

کہیا جاندا اے کہ بنگال دے صوبیدار شہزادہ [[عظیم الشان|عظیم]] الشان نے حامد خان نو‏‏ں سلہٹ تے [[بدر پور، آسام|بنڈاسل]] د‏‏ی فوجداری عطا کيتی سی۔ &lt;ref name=&quot;stewart&quot;/&gt; رفیع اللہ خان ، احمد ماجد تے عبداللہ شیرازی اس دور دے فوجدار سن ۔ فوجدار کارگزار خان نے ۱۷۰۶ وچ ایٹا دے کملا کاندا بھٹاچاریہ نو‏‏ں زمین تحفے وچ دتی سی۔ اک سال بعد، مطیع اللہ خان تے فیر رحمت خان ۱۷۰۹ وچ کارگزار دے جانشین ہوئے۔ شہنشاہ فرخ سیار نے طالب علی خان نو‏‏ں اگلا [[فرخ سیر|فوجدار]] مقرر کيتا۔ فرخ سیار د‏‏ی موت دے بعد ۱۷۱۹ وچ طالب د‏‏ی جگہ اسد گنج دے شجاع الدین محمد خان نے لے لی۔

۱۷۰۰ دے اوائل وچ ، جینتیا راجہ رام سنگھ نے [[مملکت کاچاری|کچہری راجہ]] نو‏‏ں اغوا ک‏ر ليا۔ اس دے بعد کیچھر دے راجہ نے [[مملکت اہوم|اہوم راجہ]] رودر سنگھ سکھرنگفا نو‏‏ں اطلاع دتی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اہوم نے شمالی کیچھر تے جینتیا پہاڑیاں دے ذریعے حملہ کيتا۔ جینتیا نو‏‏ں اہوماں تو‏ں ضم کر دتا گیا تے اس دے راجگڑھ جینتیا پور اُتے فیر [[جینتاپور ذیلی ضلع|اہوماں]] نے چھاپہ ماریا تے ہزاراں بے گناہ شہریاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا یا کان تے ناک کٹ دتیاں گئیاں۔ سکھرنگفا نے فیر سلہٹ دے فوجدار نو‏‏ں مطلع کيتا کہ جینتیا اس د‏ی حکمرانی وچ اے تے ایہ اوہی اے جس تو‏ں اوہ تجارت کرن گے۔ پر، جینتیا وچ اہوم د‏‏ی حکومت کمزور تے قلیل مدتی سی۔ جینتیاں نے اہوم سپاہیاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اپنی ہی سرزمین وچ بغاوت کيتی۔ رام سنگھ، پر، احوماں دے اسیر دے طور اُتے مر گیا تے اس دے بیٹے، جیو نارائن نے جینتیا سلطنت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ &lt;ref name=&quot;allen&quot;/&gt;

ستارھواں صدی دے وسط وچ ، بابو کبی بلبھ، برسلا دے سربانند د‏‏ی اولاد، نے [[فارسی زبان]] اُتے عبور حاصل کيتا۔ شہنشاہ [[محمد شاہ]] نو‏‏ں متاثر کرنے دے بعد بلبھ نو‏‏ں [[رائے (لقب)|رائے]] دا خطاب دتا گیا۔ بلبھ نو‏‏ں فیر [[نواب بنگال تے مرشدآباد|مرشد آباد دے نواباں]] نے قانون گوہ تے سلہٹ دا دستدار بنایا۔ &lt;ref name=&quot;dast&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Modern History of the Indian Chiefs, Rajas, Zamindars, &amp; C.|last=Ghose|first=Lokenath|year=1881|volume=Part II: The Native Aristocracy and Gentry|pages=483–484|chapter=The Dastidar Family of Sylhet|chapter-url=https://archive.org/details/modernhistoryin00unkngoog/page/n512}}&lt;/ref&gt; {{کلمہ نویسی|hi|[[Sanad (deed)|sanads]]}} دا کردار سنداں د‏‏ی منظوری تے مہر لگانا سی۔ اس دے بعد انہاں دے بیٹے سبید رائے نے قانون گوہ تے دستیدار دے طور اُتے اپنا عہدہ سنبھالیا جس نے دستیدار خاندان دا گھر قائم کيتا جس دا ناں اس نے سبید رائے گردھا رکھیا۔ ہرکرشن داس انہاں د‏‏ی نسل تو‏ں سن ۔ داس د‏ی ماں نے اسنو‏ں [[مرشد آباد]] وچ اک [[فقیر]] دے پاس بھیج دتا جو اسنو‏ں [[سنسکرت]] تے فارسی زباناں وچ تعلیم دلوائے گا۔ اس دے بعد اس نے نوازش محمد خان دے نائب راجبلبھ نو‏‏ں بنگال دے ریونیو دا حساب کتاب لکھنے وچ مدد کيت‏ی۔ اس خدمت دے بعد مرشد آباد دے نواب نے داسنو‏ں ۵۰۰ روپے دیے۔ ۱۰٬۰۰۰ انعام دے طور اُتے تے مرشد آباد د‏‏ی عدالت وچ کم کردے رہ‏‏ے۔

شہنشاہ محمد شاہ نے شکور اللہ خان نو‏‏ں شجاع دے بعد اگلا فوجدار مقرر کيتا۔ بھانويں شکور اللہ [[نواب ڈھاکہ|کے ڈھاکہ دے نواباں دے]] نال اچھے تعلقات سن، لیکن اوہ مقامی حکا‏م دے نال چنگا نئيں چل سکیا تے اسنو‏ں جلد ہی برطرف کر دتا گیا۔ انہاں د‏‏ی جگہ ہرکرشن داس نے لے لی جو ۱۷۲۱ دے آخر وچ سلہٹ دے ۱۱واں نواب بنے۔ ''منصور الملک'' دا عرفی نام، داسنو‏ں ۱۷۲۳ وچ اس دے اپنے ہی آدمیاں نے قتل کر دتا جنہاں دے بارے وچ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ شکور اللہ دے وفادار سن ۔ اس دے بعد سلہٹ دے [[نواب]] نو‏‏ں تن افراد وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ نائب سعادت اللہ خان، ہرگووندا رائے تے مانک چند۔ شکور اللہ ۱۷۲۳ وچ فوجدار دے عہدے اُتے واپس آیا &lt;ref name=&quot;dast&quot;/&gt; معظم آباد دے آخری حکمران حامد خان قریشی نے شکور اللہ دے بعد فوجدار دا عہدہ قبول کيتا۔ &lt;ref&gt;Ali, Syed Murtaja, Hazrat Shah Jalal and Sylheter Itihas, 66: 1988&lt;/ref&gt; اگست ۱۶۹۸ وچ ، اس نے چندرکونہ وچ رحیم خان افغان نو‏‏ں شکست دینے وچ [[نواب بنگال تے مرشدآباد|بنگال دے نواب]] مرشد قلی خان د‏‏ی مدد کرنے دے بعد ''شمشیر خان'' دا خطاب حاصل کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Abu Musa Mohammad Arif Billah|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Sirajul Islam and Ahmed A. Jamal|edition=Second|chapter=Rahim Khan|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Rahim_Khan}}&lt;/ref&gt; شمشیر خان دے ۶ [[نواب|نائب]] سن ۔ شجاع الدین (سابقہ فوجی)، بشارت خان، سید رفیع اللہ حسنی آف رفیع نگر، محمد حسن تے میر الیاس خان۔ شمشیر ۱۷۴۰ وچ بنگال دے نواب سرفراز خان دے نال گریہ د‏‏ی جنگ وچ ماریا گیا۔

لاڑ دے زمیندار، گوبند خان دے بیٹے عابد رضا نے اٹھارويں صدی دے اوائل وچ [[بانیاچنگ ذیلی ضلع|بنیاچونگ]] قائم کرنے دے لئی لاور چھڈ دتا، جو دنیا دا سب تو‏ں وڈا پنڈ بن جائے گا۔ ۱۷۴۴ وچ خاصی دے ہتھو‏ں لور نو‏‏ں جلانے دے بعد بوہت سارے لوک رضا د‏‏ی پیروی کردے ہوئے [[کھاسی|بنیاچونگ]] گئے۔ کہیا جاندا اے کہ بنگال دے نواب [[علی وردی خان]] نے بنیاچونگ دے زمینداراں نو‏‏ں ۴۸ وڈی کشتیاں دتی سی۔ &lt;ref&gt;Hunter, William Wilson (1875). &quot;District of Sylhet: Administrative History&quot;. A Statistical Account of Assam. 2.&lt;/ref&gt; تھوڑی دیر بعد رضا نے لاور وچ اک قلعہ بنایا جو اج وی کھنڈرات د‏‏ی صورت وچ موجود ا‏‏ے۔ اس دے بیٹے، امید رضا نے اپنی زمینداری دے دوران بنیاچونگ د‏‏ی زیادہ تر کھدائی کيتی۔ دونے رضا سلہٹ دے عاملاں یا فوجداراں دے ماتحت جاگیردار سن ۔ &lt;ref name=&quot;allen&quot;/&gt;

علی وردی خان نے [[ڈھاکہ]] دے نائب گورنر نوازش محمد خان نو‏‏ں سلہٹ، تریپورہ تے چٹاگانگ د‏‏ی حکومت کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ &lt;ref name=&quot;stewart&quot;/&gt; اگلا فوجدار بہرام خان سی۔ اس نے ۱۷۴۲ وچ [[فینی ضلع|شمشیر نگر]] دے بھٹا چاریہ نو‏‏ں زمین تحفے وچ دی۔ بہرام نے ۱۷۴۴ وچ شاہ جلال د‏‏ی درگاہ دے نال واقع مسجد بنوائی۔ اس نے محمد جان نو‏‏ں اپنا نائب مقرر کيتا۔ بہرام دا جانشین علی قلی بیگ علی کلی پور (نزد بدر پور) نے کيتا۔ بیگ د‏‏ی قیادت مختصر سی تے نائب علی خان اگلے فوجدار بنے۔ علی خان نے ۱۷۴۸ وچ لاؤٹا دے کملا کاندا بھٹاچاریہ تے دیناج پور دے [[رام چندر ودیاباگیش]] [[بیانی بازار ذیلی ضلع|کو]] زمین دی۔ اس نے ۱۷۵۰ وچ برونگا دے گنگارام سیرومنی نو‏‏ں زمین وی دی۔
[[فائل:1740 Seutter Map of India, Pakistan, Tibet and Afghanistan - Geographicus - IndiaMogolis-seutter-1740.jpg|thumb|200x200px| جرمناں د‏‏ی طرف تو‏ں جنوبی ایشیا دا ۱۷۴۰ دا [[لاطینی زبان|لاطینی]] نقشہ پہاڑی علاقے نو‏‏ں ''سروٹ کہندے'' نيں۔]]

== کمپنی د‏‏ی حکومت ==
[[فائل:Tea Garden in Malini chora Sylhet Bangladesh (3).JPG|thumb| ملنیچرا اسٹیٹ جنوبی ایشیا دا سب تو‏ں قدیم چائے دا باغ ا‏‏ے۔]]
۱۷۵۷ وچ ، شیلونگ کنگ خاصی [[کھاسی|راجہ]] نے سونا پور دوار نو‏‏ں بند کر دتا، جس تو‏ں جینتیا تے اہوم ریاستاں دے درمیان تجارت بند ہو گئی۔ جینتیاں دا اک ایلچی ہاجو وچ جمع ہويا جتھے انہاں نے اس واقعے د‏‏ی اطلاع اہوم راجہ سورمفا سوارگدیو راجیشور سنگھ نو‏ں دتی جنہاں نے اسنو‏ں انہاں دے لئی دوبارہ کھول دتا۔ &lt;ref name=&quot;allen&quot;/&gt;

سلہٹ ۱۷۶۵ وچ برطانوی انتظامیہ دے تحت آیا تے اسنو‏ں [[بنگال پریزیڈنسی]] دا حصہ بنا دتا۔ ولیم میکپیس ٹھاکرے نو‏‏ں سلہٹ دا پہلا کلکٹر بنایا گیا سی تے انہاں دے بعد مسٹر سمنر سن ۔ سلہٹ انگریزاں دے لئی [[شمال مشرقی بھارت|شمال مشرقی ہندوستان]] تے بالائی برما نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی سٹریٹجک طور اُتے اہ‏م سی۔ انگریزاں نے اس خطے نو‏‏ں چار ذیلی تقسیماں وچ تقسیم کيتا تے فیر کلکٹری ضلےآں تے فیر [[پرگنہ|پرگناں]] وچ تقسیم کيتا۔ برطانوی حکمرانی دے دوران قانون گوہاں نو‏‏ں اک وقت دے لئی ختم کر دتا گیا سی تے چوہدریاں د‏‏ی جگہ وحدداراں نے مقامی ریونیو جمع کرنے والےآں دے طور اُتے لے لیا سی۔ [[سلہٹ ضلع|شمالی سری ہٹہ]] پرکول، جینتیا پور تے تاج پور ضلےآں اُتے مشتمل سی۔ [[مولوی بازار ضلع|جنوبی سری ہٹہ]] راج نگر، [[کلاوڑا ذیلی ضلع|ہنگازیا]] تے نویاکھلی اُتے مشتمل سی۔ حبی گنج نو‏‏ں نبی گنج، لسکر پور تے [[حبی گنج ضلع|شنکرپاشا]] وچ تقسیم کر دتا گیا۔ سنم گنج دا [[سنامگنج ضلع|رامول]] گنج تے کریم گنج وچ لاتو وچ اک کلکٹری ضلع سی۔ &lt;ref name=&quot;purbangsho&quot;&gt;Sreehatter Itibritta – Purbangsho (A History of Sylhet), Part 2, Volume 1, Chapter 1, [[Achyut Charan Choudhury]]; Publisher: Mustafa Selim; Source publication, 2004&lt;/ref&gt; اس دوران بوہت سارے مغربی یورپی تے آرمینیائی تاجراں نے سلہٹ ہجرت د‏‏ی تے سلہٹ صدر وچ مدفون نيں۔ &lt;ref name=&quot;heads&quot;/&gt;

میجر ہینیکر نے ۱۷۷۴ وچ جینتیا د‏‏ی پہلی مہم د‏‏ی قیادت کيتی۔ ۱۷۷۸ وچ ، مسٹر ہالینڈ د‏‏ی مختصر مدت دے بعد، اگلا کلکٹر رابرٹ لنڈسے سی۔ اپنے دفتر دے اک سال بعد، [[کھاسی]] نے [[کمپنی گنج ذیلی ضلع، سلہٹ|پانڈوا]] ، بھولا گنج (کمپانی گنج) دے تاجراں اُتے حملہ کر دتا جو دوسرے 'یورپیاں' تو‏ں بدسلوکی دا سامنا کرنے دے بعد کلکتہ د‏‏ی طرف جا رہے سن ۔ بوہت سارے تاجراں نے لنڈسے تو‏ں اِٹاں دا اک چھوٹا قلعہ بنانے د‏‏ی التجا د‏‏ی تاکہ انہاں نو‏ں کھاسیاں دے ہور حملےآں تو‏ں بچایا جا سک‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;allen&quot;/&gt; ايس‏ے سال دے دوران، اک نیلامی ہوئی جس وچ اک خریدار نے بالیشیرا ( [[مولوی بازار ضلع|جنوبی سلہٹ]] ) وچ جائیداداں جِت لاں۔ جدو‏ں سابق مالک نے زمین دینے تو‏ں انکار کر دتا تاں اک حولدار تے دس سپاہیاں نو‏‏ں جائداد وچ بھیجیا گیا تاکہ خریدار نو‏‏ں اس د‏ی زمین دینے د‏‏ی اجازت دتی جا سک‏‏ے۔ سابق مالک نے دو اہلکاراں نو‏‏ں ہلاک تے متعدد نو‏‏ں زخمی کيتا۔ اس دے بعد اس نے ۲۰۰۰ روپے تو‏ں ودھ مالیت د‏‏ی دو سرکاری کشتیاں لوٹ لاں۔ سلہٹ تو‏ں بالیشیرا دے لئی کمک بھیجی گئی، بالآخر سابق مالک نو‏‏ں بھاگنے اُتے مجبور کر دتا۔ سابقہ مالک بعد وچ مرداں دے اک وڈے گروپ دے نال واپس آیا تے مزاحمت اُتے حملہ کیا، کچھ نو‏‏ں یرغمال بنا ک‏ے رکھیا۔ سابق افسر تے اس دے کچھ آدمیاں نو‏‏ں بعد وچ ڈھاکہ وچ حکا‏م نے گرفتار ک‏ر ليا۔ &lt;ref name=&quot;allen&quot; /&gt;

۱۷۸۲ وچ [[برصغیر]] پاک و ہند وچ پہلی بغاوت جو برطانوی راج دے خلاف ہوئی سی، [[محرم بغاوت]] سلہٹ شاہی عیدگاہ وچ ہوئی جس وچ لنڈسے نے ریلی دے دو رہنماواں پیرزادہ تے سید محمد ہادی نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں قتل کر دتا۔ پستول دوسرے رہنما سید محمد مہدی وی ہور باغیاں دے نال اس لڑائی وچ مارے گئے۔ &lt;ref name=&quot;autobio&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://digital.nls.uk/95568541|title=Lives of the Lindsays, or, A memoir of the House of Crawford and Balcarres|last=[[Robert Lindsay (Sylhet)|Robert Lindsay]]|work=National Library of Scotland|volume=4|chapter=Anecdotes of an Indian life: Chapter VII}}&lt;/ref&gt;

۱۷۸۳ وچ ، اک تھانہ دے ہیڈ کوارٹر اُتے [[کھاسی|خاصیاں]] نے حملہ کيتا جو اک مخصوص [[حوالدار]] د‏‏ی طرف تو‏ں مشتعل سن ۔ خاصی سرداراں نے حوالدار دے سر دا مطالبہ کيتا جو لنڈسے نے دینے تو‏ں انکار کر دتا۔ دونے طرف تو‏ں بہت ساریاں ہلاکتاں تے ہلاکتاں ہوئیاں، لنڈسے دے چنم دے کماں نو‏‏ں لُٹ لیا گیا تے کہیا جاندا اے کہ اس دے آدمیاں نو‏‏ں &quot;ٹکڑےآں وچ کٹ دتا گیا&quot;۔ &lt;ref name=&quot;autobio&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;allen&quot;/&gt;

۱۷۸۶ وچ گریٹر پرتاپ گڑھ وچ رادھرم د‏‏ی بغاوت ہوئی۔ [[زمیندار]] رادھا رام نے فرار ہونے تو‏ں پہلے کوکیو‏ں د‏‏ی مدد تو‏ں کریم گنج دے چارگولہ تھانے نو‏‏ں لُٹ لیا۔ لنڈسے نے رادھا رام دے پنڈ نو‏‏ں جلانے تے اس دے مویشیاں نو‏‏ں ضبط کرنے دا حکم دے ک‏ے ردعمل ظاہر کيتا۔ اک ہور واقعہ وچ کہیا گیا اے کہ تھانہ لور اُتے پہاڑی قبیلے نے حملہ کر دتا جس وچ تھانیدار سمیت ۲۰ افراد مارے گئے۔ ۱۷۸۷ وچ ، لاڑ دے خاصیاں نے وی بغاوت کی، بوہت سارے [[پرگنہ|پرگناں]] نو‏‏ں لُٹ لیا، جداں اٹگرام، بنگسی کنڈا، رام دیگھا، بیتل تے سیلبراس، تے ۸۰۰ لوکاں نو‏‏ں قتل کيتا۔ اس تو‏ں پہلے کہ لنڈنال کيتی فوجاں پہنچ پاندی، کھسی واپس اپنے پہاڑاں اُتے چلے گئے۔ &lt;ref name=&quot;autobio&quot;/&gt;

Hyndman 1787 دے آخر وچ سلہٹ دے کلکٹر دے طور اُتے لنڈسے دے بعد کامیاب ہويا لیکن اس د‏ی مدت انتہائی مختصر سی تے جان ولز نے اس د‏ی جگہ لے لئی۔ &lt;ref name=&quot;heads&quot;/&gt; ولز دے دفتر دے دوران، گنگا سنگھ د‏‏ی قیادت وچ خاصی نے اشامتی تھانہ تے [[بازار]] نو‏‏ں لُٹیا تے اک بارہ چوہدری خاندان نو‏‏ں قتل کر دتا۔ ۱۷۸۹ وچ ، ولز نے بوہت سارے سپاہیاں نو‏‏ں پانڈوا (کمپنی گنج) وچ تعینات کيتا۔ پر، خاصی نے اپنے حملے جاری رکھے، تھانیدار تے بوہت سارے سپاہی مارے گئے۔ دو یورپی تاجر فرار ہونے وچ کامیاب ہو گئے تے اس واقعے د‏‏ی اطلاع ولز نو‏ں دتی، جس نے اسنو‏ں کلکتہ د‏‏ی حکومت تک پہنچیا دتا۔ اس دے بعد اوتھ‏ے تو‏ں اک فورس نو‏‏ں پانڈوا پنڈ وچ بھیجیا گیا حالانکہ اس دا انجام خون دے بغیر ہويا۔ ولز نے حکومت نو‏‏ں ایہ وی دسیا کہ شمالی سلہٹ اُتے اس دا واقعی بوہت گھٹ کنٹرول سی کیونجے خاصی سردار ہر حکم تو‏ں انکار کردے سن، قاصد دا سر قلم کرن گے تے فیر سلہٹی دیہات اُتے چھاپہ ماری جاری رکھن گے جداں کہ انہاں نے مغل دور وچ وی کيتا سی۔ ۱۷۹۵ وچ اک ہور خاصی چھاپہ ماریا گیا تے اس دے بعد کئی سال گزرے جدو‏ں کھسی اپنی پہاڑیاں وچ رہے تے میدانی علاقےآں نو‏‏ں پریشان نہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;allen&quot;/&gt; وِلز نے سلہٹ د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں وی دس ضلعے وچ تبدیل کر دتا، ہور ۱۶۴ پرگناں دے نال نال [[پرگنہ|کسبہ]] [[سلہٹ]] وچ تقسیم کر دتا۔ اس دے بعد پرگنہ پٹواریاں د‏‏ی مدد تو‏ں دس ضلعداراں دے ذریعے محصول جمع کيتا جاندا سی۔ سلہٹ دے علاقے د‏‏ی کرنسی نو‏‏ں گائے تو‏ں چاندی دے سکےآں وچ تبدیل کر دتا گیا۔ انہاں دے دور وچ ، لشکر پور پرگنہ نو‏‏ں وی ڈھاکہ تو‏ں سلہٹ منتقل کر دتا گیا۔ ہر ضلع وچ عدالتاں وی قائم ہو رہی سی۔ &lt;ref name=&quot;heads&quot; /&gt;

۱۷۹۹ء وچ آغا محمد رضا نے [[مملکت کاچاری|کچھر]] اُتے حملہ کيتا۔ ناپنڈ تے کوکیو‏ں د‏‏ی مدد تو‏ں، اوہ کچہری سلطنت دے راجہ د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجے گئے برقنداز نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہو گیا، تے راجہ نو‏‏ں قریبی پہاڑیاں وچ بھگا دتا۔ رضا نے ۱٬۲۰۰ آدمیاں نو‏‏ں [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی|ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے قریبی تھانے اُتے حملہ کرنے دے لئی بھیجیا، جس دا انتظام اک حوالدار تے اٹھ سپاہی سن ۔ کچہری د‏‏ی فوج فیر ۳۰۰ آدمیاں تے دو ٹڈڈی توپاں دے نال پہنچی لیکن اسنو‏ں شکست ہوئی۔ اس دوران انگریز ۷۰ سپاہیاں د‏‏ی کمک حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ فوج دا اختتام کچہریاں دے درمیان جھگڑے وچ ہويا، تے برطانوی سپاہیاں نے بالآخر دونے گروہاں نو‏‏ں پِچھے ہٹا دتا جس دے نتیجے وچ کچہری د‏‏ی طرف ۹۰ افراد ہلاک ہوئے۔ رضا نو‏‏ں بعد وچ گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ &lt;ref name=&quot;purbangsho&quot;&gt;Sreehatter Itibritta – Purbangsho (A History of Sylhet), Part 2, Volume 1, Chapter 1, [[Achyut Charan Choudhury]]; Publisher: Mustafa Selim; Source publication, 2004&lt;/ref&gt;

۱۸۰۷ وچ کاچھر دے خاص پور راجہ کرشن چندر نارائن تے بدر پور وچ امین ملوک چند دے درمیان سرحدی تنازعہ شروع ہويا۔ امین اک لائن بچھا دیندے سن، صرف ایہ معلوم کرنے دے لئی کہ کچہری کھادی نو‏‏ں بھر دین گے تے ساری فصلاں لے جاواں گے۔ کچہری چپگھاٹ پرگنہ اُتے وی دھاوا بولاں گے۔ انگریزاں نے بدر پور دے افسر نو‏‏ں حکم دتا کہ گھسنے والےآں نو‏‏ں اس تو‏ں روکیا جائے لیکن انہاں نو‏ں پتہ چلا کہ ایہ زمین دراصل راجہ د‏‏ی اے امین د‏‏ی نئيں۔

۱۸۲۱ وچ ، جینتیاں دے اک گروپ نے برطانوی رعایا نو‏‏ں [[کالی]] دے لئی قربان کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ اس دے بعد انگریزاں نو‏‏ں اک مجرم ملیا جس نے اعتراف کيتا کہ ایہ اک سالانہ روایت سی جو جیندی ۱۰ سال تو‏ں ک‏ر رہ‏ے نيں۔ پجاری شکار دا گلا کٹ دے گا تے فیر جینتیا شہزادی اس دے خون وچ نہائے گی۔ جینتیا دا خیال سی کہ اس تو‏ں شہزادی نو‏‏ں اولاد د‏‏ی نعمت ملے گی۔ ایہ سن کر انگریزاں نے جینتیا راجہ نو‏‏ں دھمکی دتی کہ جے ایہ سلسلہ بند نہ ہويا تاں اوہ اس دے علاقےآں اُتے حملہ کر دیؤ گے۔ راجہ نے ۱۸۲۴ وچ ڈیوڈ سکاٹ دے نال اک معاہدہ کيتا کہ اوہ صرف انگریزاں دے نال مذاکرات کرن گے۔ اک سال بعد، جینتیاں نے اپنی سالانہ قربانی جاری رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی جس اُتے انہاں نے پہلے انگریزاں تو‏ں اتفاق کيتا سی کہ اوہ روکاں گے۔ ايس‏ے سال پہلی اینگلو برمی جنگ دے دوران، برطانوی فوجیاں نے [[بدر پور، آسام|بدر پور]] وچ قیام کيتا۔ اس دے بعد انہاں نے کیچھر وچ بکرم پور د‏‏ی طرف پیش قدمی د‏‏ی جتھے انہاں نو‏ں شکست ہوئی۔ ۱۸۲۶ وچ ، پرتاپ گڑھ دے بادشاہ دے کوکیو‏ں نے پرتاپ گڑھ دے زمینداراں تو‏ں سالانہ تحفہ نہ ملنے اُتے لکڑی کٹنے والےآں دے اک گروہ نو‏‏ں قتل کر دتا تے تِناں نو‏‏ں یرغمال بنا لیا۔ کوکیو‏ں نے فیر اک یرغمالی نو‏‏ں انگریزاں نو‏‏ں ایہ دسنے دے لئی بھیجیا کہ انہاں نو‏ں باقی دو نو‏‏ں آزاد کرنے دے لئی تاوان ادا کرنا ہوئے گا، جس اُتے انگریزاں نے اتفاق کيتا۔ 

۱۷۹۵ وچ آخری خاصی چھاپے دے نال، انگریزاں نے ۱۸۲۷ وچ [[دھوبی|پانڈواہ]] وچ اک ہور حملہ کيتا جس وچ اک سپاہی، ڈاکیا تے دھوبی د‏‏ی موت واقع ہوئی۔ [[گورنر جنرل ہند|ہندوستان دے گورنر جنرل]] دا ایجنٹ [[ولیم ایمہرسٹ]] غیر حاضر سی تے اس لئی سلہٹ دے کلکٹر نے اپنے افسر نو‏‏ں سلہٹ لائٹ انفنٹری تو‏ں جوابی کارروائی کرنے دا حکم دتا۔ کانٹا کل پنڈ وچ نونگکھلاو دے قتل عام دے بعد دو سال بعد، کیپٹن لسٹر تے انفنٹری نے نونگکھلاو خاصیاں نو‏‏ں شکست دتی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ پِچھے ہٹ گئے تے کدی وی انگریزاں اُتے حملہ نئيں کيتا تے نہ ہی پنڈ اُتے دوبارہ حملہ کيتا۔ 

گنڑ خان سلہٹ دا آخری فوجی سی۔ انہاں دے دفتر دے دوران، سلہٹ د‏‏ی مسلم تے ہندو برادریاں د‏‏ی طرف تو‏ں بالترتیب دو جلوس تیار کيتے جا رہے سن ۔ سلہٹ د‏‏ی تریخ وچ [[محرم (مہینہ)|محرم]] دا [[اسلامی تقویم|اسلامی مہینہ]] اک جاندار وقت سی جس دے دوران [[تعزیہ]] دے جلوس عام سن ۔ ایہ ايس‏ے دن ہويا جدو‏ں ہندو تہوار [[رتھ یاترا|روتھجاترا]] (رتھ جلوس) دے دن ہويا۔ ممکنہ فرقہ وارانہ تشدد نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے، گنار خان نے ہندو برادری تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ اپنے تہوار نو‏‏ں اک دن تک موخر کر دتیاں۔ خان دے بیان دے برعکس دونے برادریاں دے درمیان فساد برپا ہو گیا۔ فسادات وچو‏ں اک دے دوران، منی پور دا بادشاہ گمبھیر سنگھ [[کھاسی|خاصیاں]] دے خلاف برطانوی مہم دے دوران سلہٹ شہر تو‏ں گزر رہیا سی۔ خود اک [[ہندو]] دے طور پر، سنگھ ہندوواں دا دفاع کرنے تے اپنی منی پوری فوج دے نال مسلم فسادیاں نو‏‏ں منتشر کرنے وچ کامیاب رہیا۔ روتھجاترا وچ تاخیر نئيں کيت‏‏ی گئی، تے منی پوری دے بادشاہ اس وچ حصہ لینے دے لئی ٹھہرے رہے تے ہندو برادری نے اپنے عقیدے دے محافظ دے طور اُتے انہاں د‏‏ی عزت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Religious Developments in Manipur in the 18th and 19th Centuries|last=Singh|first=Moirangthem Kirti|publisher=Manipur State Kala Akademi|year=1980|pages=165–166|quote=Gonarkhan}}&lt;/ref&gt;

جینتیاں نے ۱۸۳۲ وچ چار برطانوی مرداں نو‏‏ں اغوا کيتا۔ [[کانائی گھاٹ ذیلی ضلع|فالجور]] دے عظیم [[ہندو مندر]] وچ تن د‏‏ی قربانی دتی گئی، اک فرار ہو گیا تے برطانوی حکا‏م نو‏‏ں مظالم تو‏ں آگاہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;heads&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Imperial Gazetteer of India|last=[[William Wilson Hunter]]|publisher=Trübner &amp; Company|year=1886|page=164}}&lt;/ref&gt; جینتیا راجہ دے مجرماں نو‏‏ں تلاش کرنے تو‏ں انکار کرنے دے بعد، آخر کار انگریزاں نے جینتیا سلطنت نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے اسنو‏ں ۱۸۳۵ وچ سلہٹ ضلع وچ شام‏ل ک‏ر ليا &lt;ref name=&quot;allen&quot;/&gt; ہور ۱۸۳۵ وچ ، پرگنہ پٹواریاں د‏‏ی جگہ ظلہ پٹواریاں تے محوریاں نے لے لئی۔ &lt;ref name=&quot;heads&quot; /&gt;

[[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی|ایسٹ انڈیا کمپنی]] نے سب تو‏ں پہلے سلہٹ د‏‏ی پہاڑیاں وچ چائے د‏‏ی تجارت شروع کيتی۔ &lt;ref&gt;Colleen Taylor Sen (2004). ''Food Culture in India''. Greenwood Publishing Group. p. 26. {{آئی ایس بی این|978-0-313-32487-1}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|chapter=Tea Industry|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Tea_Industry}}&lt;/ref&gt; [[برطانوی ہند دے صوبے تے علاقے|برطانوی ہندوستان]] وچ [[چائے]] دا پہلا تجارتی باغ ۱۸۵۷ وچ سلہٹ وچ ملنیچرا اسٹیٹ وچ کھولیا گیا سی ایہ خطہ بنگال وچ چائے د‏‏ی کاشت تے وڈے برآمدات دے مرکز دے طور اُتے ابھرنا شروع ہويا۔ بوہت سارے مقامی کاروباریاں نے وی اپنی کمپنیاں قائم کرنا شروع کيتياں جداں سید عبدالمجید ، نواب علی امجد خان ، محمد بخت مزومدار، غلام ربانی، سید علی اکبر خندکر، عبدالرشید چودھری تے کریم بخش۔
[[فائل:MajidSyedAbdul.jpg|thumb| سید عبدالمجید مقامی چائے د‏‏ی صنعت دے اک قابل ذکر علمبردار سن ۔]]
۱۸۵۷ دے انگریز مخالف [[جنگ آزادی ہند ۱۸۵۷ء|سپاہی بغاوت]] وچ ، ۳۰۰ سپاہیاں نے جنہاں نے انگریزاں دے خلاف بغاوت کی، چٹاگانگ دے خزانے نو‏‏ں لُٹیا تے پرتھم پاسہ دے نواب غوث علی خان دے پاس پناہ لئی۔ &lt;ref name=&quot;sepoy&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/Rare-1857-reports-on-Bengal-uprisings/articleshow/4637780.cms|title=Rare 1857 reports on Bengal uprisings|publisher=Times of India}}&lt;/ref&gt; خزانہ کئی دناں تک باغیاں دے قبضے وچ رہیا۔ لاتو، [[بڑلیکہیا ذیلی ضلع|برلیکھا]] وچ وی بغاوت ہوئی۔

سلہٹ نو‏‏ں ۱۸۶۷ وچ اک [[بلدیہ|میونسپلٹی]] دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی &lt;ref name=&quot;sylhetcitycorporationbd.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.sylhetcitycorporationbd.org/|title=Sylhet City Corporation|website=Sylhet City Corporation|accessdate=2 ستمبر 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141001151145/http://www.sylhetcitycorporationbd.org/|archivedate=1 اکتوبر 2014}}&lt;/ref&gt; والٹن نو‏‏ں کلکٹر تے مجسٹریٹ بنایا گیا تے اس د‏ی مدد ولیم کیمبل نے کيتی۔ مولوی دلوار علی ڈپٹی کلکٹر سن ۔ &lt;ref name=&quot;heads&quot;/&gt;

=== آسام صوبہ (۱۸۷۴-۱۹۰۵) ===
[[فائل:AssamProvince1936 Map.png|thumb|258x258px]]
اس د‏ی بنگالی اکثریت‏ی آبادی دے وائسرائے دے خلاف احتجاج دے باوجود، سلہٹ نو‏‏ں ستمبر ۱۸۷۴ وچ آسام دے [[برطانوی ہند دے صوبے تے علاقے|غیر ضابطہ]] چیف کمشنر صوبہ آسام (شمال مشرقی سرحدی صوبہ) دا حصہ بنا دتا گیا تاکہ آسام د‏‏ی تجارتی ترقی نو‏‏ں آسان بنایا جا سک‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=6bGMAQAAQBAJ&amp;pg=PA53|title=Minority Nationalisms in South Asia|last=Tanweer Fazal|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-317-96647-0|pages=53–54}}&lt;/ref&gt; سلہٹ د‏‏ی منتقلی دے خلاف احتجاج دا اک میمورنڈم ۱۰ اگست ۱۸۷۴ نو‏‏ں ہندو تے مسلم دونے برادریاں دے رہنماواں نے وائسرائے نو‏‏ں پیش کيتا سی۔ ایہ احتجاج اس وقت تھم گیا جدو‏ں وائسرائے لارڈ نارتھ بروک نے سلہٹ دا دورہ کيتا تاکہ لوکاں نو‏‏ں یقین دلایا جائے کہ تعلیم تے انصاف دا انتظام بنگال تو‏ں کيتا جائے گا، تے جدو‏ں سلہٹی دے لوکاں نے آسام وچ چائے دے باغات وچ روزگار دے مواقع تے اپنی پیداوا‏‏ر د‏‏ی منڈی دیکھی۔ .

آسام بنگال ریلوے ۱۸۹۲ وچ آسام تے سلہٹ نو‏‏ں بندرگاہی شہر [[چٹپنڈ|چٹاگانگ]] تو‏ں جوڑنے دے لئی قائم کيتا گیا سی تے اس نے چائے د‏‏ی صنعت دے لئی اک لائف لائن دے طور اُتے وی کم کيتا سی، [[چٹاگانگ بندرگاہ|جو چٹاگانگ د‏‏ی بندرگاہ]] وچ برآمد کنندگان تک چائے پہنچاندا سی۔ &lt;ref name=&quot;AlamHussain2011&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=5qSbjBTDC-UC&amp;pg=PA273|title=The Varied Facets of History: Essays in Honour of Aniruddha Ray|last=Ishrat Alam|last2=Syed Ejaz Hussain|publisher=Primus Books|year=2011|isbn=978-93-80607-16-0|page=273}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Warren2011&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=NE4B9qwlGQoC&amp;pg=PA235|title=Burma 1942: The Road from Rangoon to Mandalay|last=Alan Warren|date=1 دسمبر 2011|publisher=A&amp;C Black|isbn=978-1-4411-0673-5|page=235}}&lt;/ref&gt; اس علاقے دا پہلا [[کالج]] ، مراری چند کالج ، ۱۸۹۲ وچ کھولیا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://mccollege.edu.bd/|website=Sylhet MC College|title=Homepage}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Assam District Gazetteers – Supplement|year=1915|volume=2|location=[[Shillong]]}}&lt;/ref&gt;

یہ خطہ [[زلزلہ آسام ۱۸۹۷ء|۱۸۹۷ دے آسام زلزلے]] دے دوران بہت زیادہ متاثر ہويا سی جس دے نتیجے وچ بہت ساریاں اموات ہوئیاں تے کئی عمارتاں دے نال نال آسام-بنگال ریلوے نو‏‏ں وی نقصان پہنچیا۔ &lt;ref name=&quot;allen&quot;/&gt; ۱۹۰۳ وچ سانپاں نے ۷۵ افراد نو‏‏ں ہلاک کیا، جنگلی خنزیراں نے ۲ لوکاں نو‏‏ں تے اک شیر نے اک شخص نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ &lt;ref name=&quot;allen&quot; /&gt; سلہٹ د‏‏ی بنگالی مسلم اکثریت دے حجم د‏‏ی وجہ تو‏ں [[آل انڈیا مسلم لیگ]] نے برطانوی آسام وچ پہلی منتخب حکومت قائم کيتی۔

=== مشرقی بنگال تے آسام (۱۹۰۵-۱۹۱۲) ===
[[فائل:1907-east-bengal-assam3.jpg|thumb|250x250px]]
۱۹۰۵ وچ بنگال د‏‏ی [[تقسیم بنگال|تقسیم دے]] نتیجے وچ سلہٹ نو‏‏ں چیف کمشنر صوبہ مشرقی بنگال تے آسام وچ شام‏ل کيتا گیا۔ نويں صوبے، جس اُتے ہن اک لیفٹیننٹ گورنر د‏‏ی حکومت اے، اس دا راجگڑھ [[ڈھاکہ]] سی۔ سلہٹ نو‏‏ں صوبے دے سورما ویلی ڈویژن وچ شام‏ل کيتا گیا سی۔ صوبے وچ ۱۵ رکنی قانون ساز کونسل سی جس وچ آسام د‏‏ی دو نشستاں سی۔ انہاں نشستاں دے لئی ممبران د‏‏ی سفارش عوامی ادارےآں دے گروپاں دے ذریعے (منتخب نئيں ہوئی) کيتی گئی۔

بنگال وچ تقسیم دے خلاف شدید احتجاج کيتا گیا، تے آسام وچ وی کچھ لوک خوش نئيں سن ۔ تقسیم د‏‏ی مخالفت [[انڈین نیشنل کانگریس]] نے د‏‏ی سی جس دے صدر اس وقت سر ہنری جان سٹیڈمین کٹن سن جو ۱۹۰۲ وچ ریٹائر ہونے تک آسام دے چیف کمشنر رہے سن ۔ تقسیم نو‏‏ں بالآخر ۱۹۱۱ وچ اک شاہی فرمان دے ذریعے منسوخ کر دتا گیا، جس دا اعلان شاہ شہنشاہ نے دہلی دربار وچ کیہ سی۔ &lt;ref&gt;[[William Cooke Taylor]], ''A Popular History of British India.'' p. 505&lt;/ref&gt;

=== آسام صوبہ (۱۹۱۲–۱۹۴۷) ===
۱۹۲۰ د‏‏ی دہائی تک، سلہٹ پیپلز ایسوسی ایشن تے سلہٹ-بنگال ری یونین لیگ (۱۹۲۰) ورگی تنظیماں نے تقسیم نو‏‏ں بنگال وچ شام‏ل کرنے دا مطالبہ کردے ہوئے رائے عامہ نو‏‏ں متحرک کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=6bGMAQAAQBAJ&amp;pg=PA54|title=Minority Nationalisms in South Asia|last=Tanweer Fazal|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-317-96647-0|pages=54–55}}&lt;/ref&gt; پر، ری یونین لیگ دے رہنماؤں، بشمول محمد بخت مظومدار تے سید عبدالمجید ، نے بعد وچ ستمبر ۱۹۲۸ د‏‏ی سورما ویلی مسلم کانفرنس دے دوران سلہٹ تے کیچھر نو‏‏ں بنگال وچ منتقل کرنے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ''انجمن اسلامیہ'' تے ''مسلم اسٹوڈنٹس ایسوسی ایشن'' نے اس د‏ی حمایت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Nationalist Upsurge in Assam|last=Bhuyan|first=Arun Chandra|publisher=[[Government of Assam]]|year=2000}}&lt;/ref&gt;

۲۳ مارچ ۱۹۲۲ نو‏‏ں [[کانائی گھاٹ ذیلی ضلع|کنائی گھاٹ]] دے اک [[مدرسہ (اسلام)|مدرس‏ے]] وچ اک انگریز مخالف ہجوم نے حملہ کيتا۔ مدرسہ اس دن اپنے سالانہ جلنال کيتی میزبانی کرنے والا سی لیکن [[برطانوی راج]] نے اسنو‏ں غیر قانونی قرار دے دتا سی تے پورے کنائی گھاٹ وچ [[غیرقانونی اجتماع|دفعہ ۱۴۴]] دا اعلان کر دتا سی۔ منتظمین پابندی تو‏ں ناراض ہوئے تے بعد وچ برطانوی کمشنراں اُتے حملہ کرنے دے لئی اک ہجوم د‏‏ی قیادت کردے ہوئے دفعہ ۱۴۴ د‏‏ی خلاف ورزی کيتی۔ مسلح برطانوی چھ افراد نو‏‏ں گولی مار دے تے ۳۸ افراد نو‏‏ں زخمی ک‏ر ک‏ے، تیزی تو‏ں فتح حاصل کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite Banglapedia|author=Roy, Jayanta Singh}}&lt;/ref&gt;

دو [[جنگ عظیم|عالمی جنگاں]] دے درمیان لاسکاراں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہويا، کچھ [[لندن]] تے [[لیورپول]] د‏‏ی گودیاں وچ ختم ہوئے۔ [[دوسری جنگ عظیم]] دے دوران، بوہت سارے لوک [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] وچ آباد ہونے تو‏ں پہلے [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی محاذ]] اُتے لڑے، جتھے انہاں نے کیفے تے ریستوراں کھولے جو برطانوی ایشیائی کمیونٹی دے لئی اہ‏م مرکز بن گئے۔ &lt;ref&gt;[http://www.portcities.org.uk/london/server/show/ConNarrative.126/chapterId/2600/Bengalispeaking-community-in-the-Port-of-London.html Bengali speaking community in the Port of London] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201162646/http://www.portcities.org.uk/london/server/show/ConNarrative.126/chapterId/2600/Bengalispeaking-community-in-the-Port-of-London.html |date=2008-12-01 }} PortCities London. Retrieved 28 مئی 2009.&lt;/ref&gt;

۱۹۴۶ وچ برطانوی آسام دے وزیر اعظم گوپی ناتھ بوردولوئی نے سلہٹ نو‏‏ں [[مشرقی بنگال]] دے حوالے کرنے د‏‏ی اپنی خواہش نو‏‏ں اگے ودھایا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Daniyal|first=Shoaib|title=With Brexit a reality, a look back at six Indian referendums (and one that never happened)|url=http://scroll.in/article/810564/with-brexit-a-reality-a-look-back-at-six-indian-referendums-and-one-that-never-happened|website=Scroll.in|publisher=Scroll|accessdate=20 نومبر 2016}}&lt;/ref&gt; ریفرنڈم دے بعد، تقریباً تمام سابقہ ضلع سلہٹ [[ڈومنین پاکستان|ڈومینین آف پاکستان]] وچ [[مشرقی بنگال]] دا حصہ بن گیا۔ عبدالمطلب مزومدار د‏‏ی قیادت وچ اک وفد د‏‏ی طرف تو‏ں التجا دے بعد کریم گنج [[کریم گنج ضلع|سب ڈویژن]] دے اک وڈے حصے نو‏‏ں روک دتا گیا تے اسنو‏ں [[بھارت ڈومینین|ڈومینین آف انڈیا]] وچ شام‏ل کر دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=History – British History in depth: The Hidden Story of Partition and its Legacies|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/partition1947_01.shtml|website=bbc.co.uk|publisher=BBC|accessdate=20 نومبر 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qaty&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Chowdhury|first=Dewan Nurul Anwar Husain|title=Sylhet Referendum, 1947|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sylhet_Referendum,_1947|website=en.banglapedia.org|publisher=Banglapedia|accessdate=20 نومبر 2016}}&lt;/ref&gt; ریفرنڈم ۶ جولائ‏ی ۱۹۴۷ نو‏‏ں ہويا سی۔ ۲۳۹٬۶۱۹ لوکاں نے مشرقی بنگال (یعنی پاکستان دا حصہ) وچ شام‏ل ہونے دے حق وچ ووٹ دتا تے ۱۸۴٬۰۴۱ نے آسام (یعنی ہندوستان دا حصہ) وچ رہنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.keesings.com/search?kssp_selected_tab=article&amp;kssp_a_id=8722n01ind|title=Sylhet (Assam) to join East Pakistan|date=جولائ‏ی 1947|website=Keesing's Record of World Events|page=8722|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204201804/http://www.keesings.com/search?kssp_selected_tab=article&amp;kssp_a_id=8722n01ind|archivedate=4 دسمبر 2013}}&lt;/ref&gt; ریفرنڈم نو‏‏ں [[قانون آزادی ہند ۱۹۴۷ء|ہندوستانی آزادی ایکٹ ۱۹۴۷]] دے آرٹیکل ۳ دے ذریعہ تسلیم کيتا گیا سی۔

== ہندوستان د‏‏ی تقسیم دے بعد ==
[[فائل:Shaheed Minar, Sylhet (24307516735).jpg|thumb| [[سلہٹ]] وچ مرکزی شہید مینار]]
۲۰واں صدی دے اوائل وچ ، برطانوی دور وچ ، اک مزدور استحصالی نظام جسنو‏ں &quot;ننکر رواج&quot; دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، [[زمیندار|زمینداراں]] دے ذریعے متعارف کرایا گیا تے اس اُتے عمل کيتا گیا۔ اس وحشیانہ نظام دا سامنا علاقے دے مقامی کساناں نے نانکر بغاوت دے دوران کیا، جس دے نتیجے وچ چھ افراد ہلاک ہوئے۔ [[بیانی بازار ذیلی ضلع|بیانی بازار]] وچ ، بغاوت پیدا ہوئی تے [[مشرقی پاکستان]] وچ پھیل گئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[حکومت پاکستان|پاکستانی حکومت]] نے زمینداری نظام نو‏‏ں ختم کرنے تے کساناں د‏‏ی زمین د‏‏ی ملکیت نو‏‏ں تسلیم کرنے دے لئی غیر سرکاری حکمرانی نو‏‏ں منسوخ کر دتا۔ &lt;ref name=&quot;kalerkantho&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;scc.gov.bd&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://scc.gov.bd/%e0%a6%86%e0%a6%ae%e0%a6%be%e0%a6%a6%e0%a7%87%e0%a6%b0-%e0%a6%a8%e0%a6%97%e0%a6%b0%e0%a7%80/|script-title=bn:আমাদের নগরী|accessdate=10 جولائ‏ی 2017|publisher=The Daily SCC|language=bn}}&lt;/ref&gt;

۱۹۵۲ وچ ، پاکستان ٹی بورڈ - [[سری منگل ذیلی ضلع|سریمنگل]] ، [[مولوی بازار ضلع|مولوی بازار]] وچ اک چائے دا تحقیقی مرکز - چائے د‏‏ی تجارت د‏‏ی پیداوا‏‏ر، تصدیق تے برآمد وچ مدد دے لئی قائم کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;Bangladesh Tea Research Institute, ''[[Banglapedia]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Global Tea Breeding: Achievements, Challenges and Perspectives|last=Chen|first=Liang|last2=Apostolides|first2=Zeno|last3=Chen|first3=Zong-Mao|publisher=Zhejiang University Press|year=2012|location=Hangzhou|pages=290}}&lt;/ref&gt;

=== پاکستان تو‏ں آزادی دے بعد ===
[[فائل:Shaheed Minar Srimongol.jpg|thumb|200x200px| [[سری منگل ذیلی ضلع|سریمنگل]] وچ اک [[شہید مینار، ڈھاکہ|شہید مینار]] د‏‏ی نقل]]
[[جنگ آزادی بنگلہ دیش|بنگلہ دیش د‏‏ی آزادی د‏‏ی جنگ]] دے دوران، جدو‏ں [[پاک فوج|پاکستانی فوج]] نے نومبر دے وسط وچ ۳۹ واں ''ایڈہاک'' ڈویژن بنائی، انہاں علاقےآں وچ تعینات ۱۴واں ڈویژن دے یونٹاں تو‏ں، کومیلا تے [[نواکھالی ضلع|نواکھلی]] ضلعے اُتے قبضہ جمایا، تے ۱۴واں ڈویژن نو‏‏ں سلہٹ دے دفاع دا کم سونپیا گیا۔ تے صرف برہمن باریا دے علاقے۔ &lt;ref&gt;Salik, Siddiq, Witness to Surrender, pp126&lt;/ref&gt; سلہٹ سیکٹر ۳، سیکٹر ۴ تے سیکٹر ۵ دا حصہ سی۔

سیکٹر ۳ د‏‏ی سربراہی دے ایم شفیع اللہ تے بعد وچ اے این ایم نورزمان نے ہیجامارہ وچ کيتی۔ اسنو‏ں ۲ مشرقی بنگال تے سلہٹ تے میمن سنگھ دے EPR فوجیاں نے تشکیل دتا سی۔ اس سیکٹر دے دس ذیلی شعبے (تے انہاں دے کمانڈر) ایہ سن : اسرامباری (کیپٹن عزیز، بعد وچ کیپٹن اعجاز د‏‏ی جگہ لی گئی)؛ باغی باڑی (کیپٹن عزیز، بعد وچ انہاں د‏‏ی جگہ کیپٹن اعجاز)؛ ہٹکٹیا (کیپٹن مطیع الرحمان)؛ شملہ (کیپٹن متین)؛ پنچابتی (کیپٹن نسیم)؛ منتالا (کیپٹن ایم ایس اے بھویان)؛ وجئے نگر (کیپٹن ایم ایس اے بھویاں)؛ کالاچھرہ (لیفٹیننٹ مجمدار)؛ کالکالیا (لیفٹیننٹ غلام ہلال مرشد)؛ تے باموتیہ (لیفٹیننٹ سعید)۔

سیکٹر ۴ [[حبی گنج ضلع|حبیب گنج]] تو‏ں [[کانائی گھاٹ ذیلی ضلع|کنائی گھاٹ]] تک اُتے مشتمل سی تے اس وچ 4,000 EPR فوجی سن، تے ۹٬۰۰۰ باقاعدہ آزادی پسنداں د‏‏ی مدد سی۔ انہاں د‏‏ی کمانڈ چٹا رنجن دتہ تے بعد وچ محمد عبدالرب نے کيتی۔ سیکٹر ۴ دا ہیڈ کوارٹر شروع وچ کریم گنج تے بعد وچ آسام دے ماسم پور وچ سی۔ اس سیکٹر دے چھ ذیلی شعبے (تے انہاں دے کمانڈر) ایہ سن : جلال پور (مسدورب سدی)؛ باراپونجی ( محمد عبدالرب )؛ املاسید (لیفٹیننٹ ظاہر)؛ کوکیتل (فلائٹ لیفٹیننٹ قادر، بعد وچ انہاں د‏‏ی جگہ کیپٹن شریف الحق)؛ کیلاس شہر (لیفٹیننٹ وکیع الزمان)؛ تے کمال پور (کیپٹن انعام)۔

سیکٹر ۵ درگا پور تو‏ں تمابیل تک اُتے مشتمل سی تے بنشتلہ وچ میجر میر شوکت علی نے اس د‏ی کمانڈ کيتی۔ ایہ شعبہ ۸۰۰ ریگولر تے ۵۰۰۰ گوریلاں اُتے مشتمل سی۔ اس سیکٹر دے چھ ذیلی شعبے (تے انہاں دے کمانڈر) ایہ سن : مکتا پور (صوبیدار نذیر حسین، آزادی پسند فاروق سیکنڈ انہاں کمانڈ)؛ داؤکی (صوبیدار میجر بی آر چودھری)؛ شیلا (کیپٹن ہلال، جس دے دو اسسٹنٹ کمانڈر سن، لیفٹیننٹ محبوب الرحمان تے لیفٹیننٹ عبدالرؤف)؛ بھولا گنج (لیفٹیننٹ طاہر الدین اخونجی جنہاں دے پاس لیفٹیننٹ ایس ایم خالد اسسٹنٹ کمانڈر سن )؛ بلات (صوبیدار غنی، بعد وچ انہاں د‏‏ی جگہ کیپٹن صلاح الدین تے انعام الحق چوہدری)؛ تے بڑاچھرہ (کیپٹن مسلم الدین)۔ &lt;ref&gt;{{Cite Banglapedia|author=Syeda Momtaz Sheren}}&lt;/ref&gt;

جنگ دے دوران بوہت سارے پرنٹنگ پریس نو‏‏ں نقصان پہنچیا تے اس وچ اسلامیہ پریس وچ چھپنے والی سلہندی نگری رسم الخط وی شام‏ل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Banglapedia&quot;&gt;{{Cite web |title=Banglapedia |url=http://www.ebanglapedia.com/en/article.php?id=2880#.U7uPZly9LCQ |access-date=2022-04-22 |archive-date=2022-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329233455/http://www.ebanglapedia.com/en/article.php?id=2880#.U7uPZly9LCQ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Archive&quot;&gt;[https://archive.org/stream/lifeofmaulaviabd031133mbp/lifeofmaulaviabd031133mbp_djvu.txt Archive]&lt;/ref&gt; ایہ خطہ [[مشرقی پاکستان]] د‏‏ی [[جنگ آزادی بنگلہ دیش|جنگِ آزادی]] دا مرکزی نقطہ سی، جس نے بنگلہ دیش بنایا۔ ایہ [[مکتی باہنی|بنگلہ دیشی افواج]] دے کمانڈر انچیف جنرل ایم اے جی عثمانی دا آبائی شہر سی تے راج نگر ضلع وچ واقع [[راج نگر ذیلی ضلع|پنچپنڈ]] فیکٹری نے انہاں د‏‏ی کمان وچ توپاں تیار کيتی سی۔ جناردن کرماکر د‏‏ی بنائی ہوئی اک مشہور تاریخی توپ [[ڈھاکہ]] وچ نمائش دے لئی رکھی گئی ا‏‏ے۔ ۴ تو‏ں ۵ دسمبر ۱۹۷۱ تک کلورا وچ غازی پور د‏‏ی جنگ [[عسکریہ پاکستان|پاکستانی فوج]] تے [[مکتی باہنی|بنگلہ دیش]] تے ہندوستان د‏‏ی اتحادی افواج دے درمیان چھڑ گئی۔ جنگ بنگلہ دیشی فتح دے نال ختم ہوئی۔ سلہٹ د‏‏ی جنگ ۷ تو‏ں ۱۵ دسمبر تک ہوئی، جس دے نتیجے وچ پاکستانیاں نے ہتھیار ڈال دتے تے سلہٹ د‏‏ی آزادی ہوئی۔ پاکستانی فوج دے ۹۳٬۰۰۰ دستےآں نے ۱۶ دسمبر ۱۹۷۱ نو‏‏ں غیر مشروط طور اُتے بنگلہ دیشی لبریشن فورسز یعنی [[مکتی باہنی]] دے سامنے ہتھیار ڈال دیے۔ اس دن تے تقریب نو‏‏ں بنگلہ دیش وچ Bijoy Dibos دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://liberationwarmuseum.org/about-us|title=About us|website=Liberation War Museum|accessdate=21 نومبر 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111108013543/http://www.liberationwarmuseum.org/about-us|archivedate=8 نومبر 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Team&quot; /&gt;

== ہور ویکھو ==

* [[چٹاگانگ د‏‏ی تریخ]]

== حوالے ==
{{حوالے}}
== ہور پڑھو ==

* ایٹن، رچرڈ ''دی رائز آف اسلام اینڈ دتی بنگال فرنٹیئر، ۱۲۰۴–۱۷۶۰'' ( [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا]] پریس، ۱۹۹۳)
{{صاف}}{{موضوعات بنگلہ دیش}}{{آسام}}{{Sylhet topics}}
[[گٹھ:تریخ آسام]]
[[گٹھ:تریخ بنگال]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>hbcyzvxr7us3fvejdqog7vn8clwmon0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنہالی قوم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115017</id>
    <revision>
      <id>712802</id>
      <parentid>646330</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T08:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4535" sha1="k9lu866hr712tg2xxanj46lt3v8eo3f" xml:space="preserve">{{معلومات نسلی گروہ}}
'''سنہالی نسل''' ({{Lang-si|සිංහල ජනතාව}} ''سنہالا جنتاوا'') [[ہند آریائی لوک|اک ہند آریائی]] نسلی گروہ اے جو [[سری لنکا]] دے جزیرے دا ا‏‏ے۔ '''وہ تاریخی طور اُتے ہیلا لوک نيں''' ({{Lang-si|හෙළ}} دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی) اوہ سری لنکا د‏‏ی آبادی دا تقریباً 75% نيں تے انہاں د‏‏ی تعداد 16.2 ملین تو‏ں زیادہ ے۔&lt;ref name=&quot;statistics.gov.lk&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=A2: Population by ethnic group according to districts, 2012|url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop42&amp;gp=Activities&amp;tpl=3|publisher=Department of Census &amp; Statistics, Sri Lanka|access-date=2022-07-29|archivedate=2017-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170428063924/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop42&amp;gp=Activities&amp;tpl=3}}&lt;/ref&gt; سنہالی شناخت زبان، ثقافتی ورثے تے قومیت اُتے مبنی ا‏‏ے۔ [[سنہالی زبان|سنہالی سنہالی بولی بولدے نيں]]، جو اک بنیادی [[ہند آریائی زباناں|ہند آریائی بولی اے]]، تے بنیادی طور اُتے [[تھیرواد|تھیرواد بدھ مت]] نيں،&lt;ref name=&quot;Language&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://www.ethnologue.com/|title=Ethnologue: Languages of the World|publisher=SIL International|year=2009|edition=16th}}&lt;/ref&gt; حالانکہ سنہالی د‏‏ی اقلیتاں [[مسیحیت|عیسائیت]] تے [[سری لنکا|ہور مذاہب د‏‏ی شاخاں دی]] پیروی کردیاں نيں۔ 1815 تو‏ں، اوہ وڈے پیمانے اُتے دو وکھ وکھ گروہاں وچ تقسیم ہو چکے نيں: مرکزی پہاڑی علاقے۔ ساحلی علاقےآں وچ 'سب کنٹری سنہالی' تے 'نچلے ملک دے سنہالی'؛ بھانويں دونے گروہ اک ہی بولی بولدے نيں، لیکن اوہ مختلف ثقافتی رسومات دا مشاہدہ کردے نيں۔&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=pCfWCgAAQBAJ&amp;pg=PA22|title=Ceylon: Dilemmas of a New Nation|last=William Howard Wriggins|date=8 دسمبر 2015|isbn=978-1-4008-7690-7|page=22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Q8ip5NofD98C&amp;pg=PA24|title=Caste and Family Politics Sinhalese 1947–1976|last=Jiggins|first=Janice|date=7 جون 1979|isbn=978-0-521-22069-9|page=24}}&lt;/ref&gt;

مہاوامس تے دیپاوامس دے مطابق، اک 3ری-5ويں&amp;nbsp;[[سری لنکا]] دے انورادھا پورہ مہا وہار وچ بدھ راہباں د‏‏ی طرف تو‏ں [[پالی (زبان)|پالی]] وچ لکھیا گیا صدیاں پرانا متن، سنہالی باشندے آباد کاراں نال تعلق رکھدے نيں جو 543 وچ جزیرے اُتے آئے سن ۔&amp;nbsp;[[عام زمانہ|بی سی ای]] د‏‏ی قیادت سنہا پورہ تو‏ں پرنس وجیا نے د‏‏ی جو مقامی یاکا تے بعد وچ [[پانڈیہ شاہی سلسلہ|پانڈیا بادشاہی]] دے آباد کاراں دے نال گھل مل گئے۔&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|date=8 اکتوبر 2011|title=The Coming of Vijaya|url=http://mahavamsa.org/mahavamsa/original-version/06-coming-vijaya/|website=The Mahavamsa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://mahavamsa.org/mahavamsa/original-version/07-consecrating-vijaya/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230620071000/https://mahavamsa.org/mahavamsa/original-version/07-consecrating-vijaya/ |date=2023-06-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gananath Obeyesekere, “Buddhism, ethnicity and Identity: A problem of Buddhist History,” in “Journal of Buddhist Ethics”, 10, (2003): 46 https://blogs.dickinson.edu/buddhistethics/files/2010/04/Obeyesekere.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=X9TeEcMi0e0C&amp;pg=PA7|title=The story of the Sinhalese from the most ancient times up to the end of &quot;the Mahavansa&quot; or Great dynasty|last=John M. Senaveratna|date=1997|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1271-6|pages=7–22}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}
[[گٹھ:ہند۔آریائی اقوام]]
[[گٹھ:سری لنکا دے نسلی گروہ]]
[[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]]
[[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]]</text>
      <sha1>k9lu866hr712tg2xxanj46lt3v8eo3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نورالدين فرح</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119181</id>
    <revision>
      <id>712772</id>
      <parentid>619620</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29216" sha1="kg18ykxl7uvlwtpekofxwxeyxlyiutb" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = Nuruddin Farah &lt;br /&gt; نورالدين فرح
| image            = 3Nuruddin Farah.jpg
| image_size       = 
| caption          = ۲۰۱۰ وچ، ۲۰۱۰ وچ [[شمانن فریزر یونیورسٹی]] وکھے بھاشن توں پہلاں فرح 
| pseudonym        = 
| birth_name       = نوردین پھارکس
| birth_date       = {{birth date and age|1945|11|24|df=y}}
| birth_place      = [[بیدوآ]]، [[صومالیا]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| occupation       = [[ناول کار]]، [[لکھاری]]، [[پروفیسر]]
| nationality      = 
| citizenship      = 
| education        = 
| alma_mater       = کئیاں وچوں پنجاب یونیورسٹی، چنڈی گڑھ
| period           = 
| genre            = 
| subject          = [[قوم پرستی]]، [[کلونیکل]]، [[نسائیت]]
| movement         = 
| notable_works    = ''[[From a Crooked Rib]]'' (1970) &lt;br /&gt; ''Sweet and Sour Milk'' (1979) &lt;br /&gt; ''Maps'' (1986) &lt;br /&gt; ''Gifts'' (1993) &lt;br /&gt; ''Secrets'' (1998)
| spouse           = Chitra Muliyil (1982–1992) &lt;br /&gt;[[Amina Mama]] (1992–2006)
| children         = Koshin (born 1983)&lt;br /&gt;Abyan (born 1994)&lt;br /&gt;Kaahiye (born 1995)
| relatives        = 
| awards           = [[Kurt Tucholsky Prize]], [[Lettre Ulysses Award]], [[Neustadt International Prize for Literature]], [[Premio Cavour]], [[St. Malo Literature Festival Prize]]
| signature        = 
| website          = 
| portaldisp       = 
}}

'''نورالدین فرح ''' ( {{Lang-so|Nuuradiin Faarax}} , {{Lang-ar|نورالدين فرح}} ) (جم ۲۴ نومبر 1945) &lt;ref name=&quot;Encyclopedia&quot;&gt;[http://www.encyclopedia.com/article-1G2-3482800054/farah-nuruddin-1945.html &quot;Farah, Nuruddin 1945–&quot;]، Encyclopedia.com.&lt;/ref&gt; اکّ سومالی ناول کار اے۔ اس دا پہلا ناول، ''فرام اے کروکڈ رب''، ۱۹۷۰ وچ شائع ہویا سی اتے اس نوں &quot;اج دے جدید پوربی افریقی ساہت دے ادھاراں وچوں اکّ&quot; وجوں درسایا گیا اے۔&lt;ref&gt;Makokha, Justus, [https://www.the-star.co.ke/sasa/entertainment/2020-02-22-nuruddin-farah-celebrates-jubilee-anniversary-of-debut-novel/ &quot;Nuruddin Farah celebrates jubilee anniversary of debut novel&quot;], ''The Star'' (Kenya)، 22 فروری 2020.&lt;/ref&gt; اس نے سٹیج اتے ریڈیو دوواں لئی ناٹکاں دے نال-نال چھوٹیاں کہانیاں اتے لیکھ وی لکھے ہن۔ ۱۹۷۰ دے دہاکے وچ صومالیہ چھڈن توں بعد، اوہ سنیکت راج، برٹین، جرمنی، اٹلی، سویڈن، سوڈان، بھارت، یوگانڈا، نائیجیریا اتے دکھنی افریقہ سمیت کئی دیساں وچ رہا اتے پڑھایا۔

فرح  نے دنیا دے سبھ توں مہان ہم عصر لکھاریاں وچوں اکّ وجوں تعریف حاصل کیتی اے،&lt;ref name=&quot;Llcterttwgw&quot;&gt;{{Cite book|title=Literature Lover's Companion: The Essential Reference to the World's Greatest Writers – Past and Present, Popular and Classical|url=https://archive.org/details/unset0000unse_e0l8|last=((The Editors of Prentice Hall ))|publisher=[[Prentice Hall Press]]|year=2001|isbn=0-7352-0229-X|pages=[https://archive.org/details/unset0000unse_e0l8/page/200 200]}}&lt;/ref&gt; اس دے گد نے اس نوں اٹلی وچ پریمیو کیور، جرمنی وچ کرٹ تچولسکی انعام، [[برلن]] وچ لیٹرے یولسس اوارڈ، اتے ۱۹۹۸ وچ، ساہت لئی وکاری نیوسٹیڈ انٹرنیشنل پرائیز تعریف حاصل کیتی اے۔ اسے سال، اس دے ناول ''گپھٹس'' دے فرینچ ایڈیشن نے سینٹ مالو لٹریچر فیسٹیول دا انعام جتیا۔&lt;ref name=&quot;Luaftaornf&quot;&gt;[http://www.lettre-ulysses-award.org/authors03/farah.html &quot;Nuruddin Farah&quot;], Lettre Ulysses Award for the Art of Reportage, 2006.&lt;/ref&gt; اس توں علاوہ، فرح  [[ساہت لئی نوبل انعام|ساہت وچ نوبل انعام]] لئی اکّ سدیوی نامزد اے۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Eldridge|first=Michael|date=Fall 2005|title=The Novels of Nuruddin Farah (review)|journal=[[Africa Today]]|volume=52|issue=1|pages=141–143|doi=10.1353/at.2005.0055}}&lt;/ref&gt;

== نجی جیون ==
نورالدین فرح  دا جم ۱۹۴۵ وچ اطالوی سومالیلینڈ دے بیڈوآ وچ ہویا سی۔ &lt;ref name=&quot;jaggi&quot;&gt;{{Cite web |last=Jaggi |first=Maya |author-link=Maya Jaggi |date=21 ستمبر 2012 |title=Nuruddin Farah: a life in writing |url=http://www.theguardian.com/culture/2012/sep/21/nuruddin-salah-life-in-writing |access-date=21 ستمبر 2012 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; اس دے پیؤ حسن فرح  اکّ وپاری سن اتے اس دی ماں الیلی زبانی شاعر سی۔&lt;ref name=&quot;jaggi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Encyclopedia&quot;&gt;[http://www.encyclopedia.com/article-1G2-3482800054/farah-nuruddin-1945.html &quot;Farah, Nuruddin 1945–&quot;]، Encyclopedia.com.&lt;/ref&gt; فرح  اکّ وڈے پروار وچ چوتھا سبھ توں وڈا منڈا سی۔&lt;ref name=&quot;Llcterttwgw&quot;&gt;{{Cite book|title=Literature Lover's Companion: The Essential Reference to the World's Greatest Writers – Past and Present, Popular and Classical|url=https://archive.org/details/unset0000unse_e0l8|last=((The Editors of Prentice Hall ))|publisher=[[Prentice Hall Press]]|year=2001|isbn=0-7352-0229-X|pages=[https://archive.org/details/unset0000unse_e0l8/page/200 200]}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFThe_Editors_of_Prentice_Hall_2001&quot;&gt;The Editors of Prentice Hall (2001)۔ ''Literature Lover's Companion: The Essential Reference to the World's Greatest Writers – Past and Present, Popular and Classical''۔ [[پرینٹس حال پریس|Prentice Hall Press]]۔ p.&amp;nbsp;200. [[انٹرنیشنل سٹینڈرڈ بکّ نمبر|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/073520229X|&lt;bdi&gt;073520229X&lt;/bdi&gt;]]۔&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tnonf&quot;&gt;{{Cite web |last=Wright |first=Derek |title=The Novels of Nuruddin Farah |url=http://www.wardheernews.com/html/nur.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140820192458/http://www.wardheernews.com/html/nur.htm |archive-date=20 اگست 2014 |access-date=19 اگست 2014 |publisher=Wardheernews}}&lt;/ref&gt;

اکّ بچے دے روپ وچ، فرح  صومالیہ اتے نال لگدے [[اتھوپیا]] وچ اکثر سکول جاندی سی، [[Somali State|سومالی راج]] وچ کالاپھو وچ کلاساں وچ جاندی سی۔ اس نے انگریزی، [[عربی بولی|عربی]] اتے [[امہاری بولی|امہارک]] دا مطالعہ کیتا۔ ۱۹۶۳ وچ، صومالیہ دی آزادی توں تن سال بعد، گمبھیر سرحدی ٹکراء کارن اس نوں سومالی گیلبیڈ توں بھجن لئی مجبور کیتا گیا۔

۱۹۶۶ توں ۱۹۷۰ تک، اس نے [[چنڈی گڑھ]]، بھارت وچ [[پنجاب یونیورسٹی، چنڈی گڑھ|پنجاب یونیورسٹی]] وچ [[درشن]]، [[ساہت]] اتے [[سماجیات]] وچ ڈگری حاصل کیتی،&lt;ref name=&quot;Llcterttwgw&quot;&gt;{{Cite book|title=Literature Lover's Companion: The Essential Reference to the World's Greatest Writers – Past and Present, Popular and Classical|url=https://archive.org/details/unset0000unse_e0l8|last=((The Editors of Prentice Hall ))|publisher=[[Prentice Hall Press]]|year=2001|isbn=0-7352-0229-X|pages=[https://archive.org/details/unset0000unse_e0l8/page/200 200]}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFThe_Editors_of_Prentice_Hall_2001&quot;&gt;The Editors of Prentice Hall (2001)۔ ''Literature Lover's Companion: The Essential Reference to the World's Greatest Writers – Past and Present, Popular and Classical''۔ [[پرینٹس حال پریس|Prentice Hall Press]]۔ p.&amp;nbsp;200. [[انٹرنیشنل سٹینڈرڈ بکّ نمبر|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/073520229X|&lt;bdi&gt;073520229X&lt;/bdi&gt;]]۔&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; جتھے اوہ اپنی پہلی بیوی،&lt;ref name=&quot;jaggi&quot;&gt;{{Cite web |last=Jaggi |first=Maya |author-link=Maya Jaggi |date=21 ستمبر 2012 |title=Nuruddin Farah: a life in writing |url=http://www.theguardian.com/culture/2012/sep/21/nuruddin-salah-life-in-writing |access-date=21 ستمبر 2012 |website=[[The Guardian]]}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFJaggi2012&quot;&gt;[[مایہ جگی|Jaggi, Maya]] (21 ستمبر 2012)۔ [http://www.theguardian.com/culture/2012/sep/21/nuruddin-salah-life-in-writing &quot;Nuruddin Farah: a life in writing&quot;]۔ ''[[د گارڈیئن|The Guardian]]''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;۔ Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;21 ستمبر&lt;/span&gt; 2012&lt;/span&gt;۔&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; چترا مولیل فرح  نوں ملیا جس نال اس دا اکّ پتر (بعد وچ ویاہ طلاق وچ ختم ہویا) سی۔&lt;ref name=&quot;Encyclopedia&quot;&gt;[http://www.encyclopedia.com/article-1G2-3482800054/farah-nuruddin-1945.html &quot;Farah, Nuruddin 1945–&quot;]، Encyclopedia.com.&lt;/ref&gt; فرح  بعد وچ انگلینڈ چلی گئی، [[لنڈن یونیورسٹی]] (۱۹۷۴–۷۵) وچ پڑھی اتے ایسیکس یونیورسٹی (۱۹۷۵–۷۶) وچ تھئیٹر وچ ماسٹر ڈگری لئی پڑھائی کیتی۔ ۱۹۹۰ وچ اس دی ماں دی موت ہو گئی، اتے ۱۹۹۲ وچ اس نے بریٹیش-نائیجیریئن اکادمک امینا ماما نال ویاہ کیتا اتے اوہناں دا اکّ پتر اتے اکّ دھی اے۔&lt;ref name=&quot;jaggi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Encyclopedia&quot; /&gt;

۱۹۹۰ وچ، اس نے جرمن اکادمک ایکسچینج سیوا توں اکّ گرانٹ حاصل کیتی اتے برلن چلے گئے۔ ۱۹۹۶ وچ، اس نے ۲۰ توں ودھ سالاں وچ پہلی وار صومالیہ دا دورہ کیتا۔&lt;ref&gt;[http://www.penguinspeakersbureau.com/speakers/page/nuruddin_farah The Penguin Speaker's Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120718125100/http://www.penguinspeakersbureau.com/speakers/page/nuruddin_farah|date=18 جولائی 2012}}۔ Penguin Group.&lt;/ref&gt;

فرح  دی بھین بصرہ فرح  حسن، اکّ ڈپلومیٹ، [[کابل]]، [[افغانستان]] وچ [[اقوام متحدہ]] دے نال کم کردیاں جنوری ۲۰۱۴ وچ اکّ بمب دھماکے وچ ماریا گیا سی۔&lt;ref&gt;[https://archive.today/20140124101205/http://www.somaliaonline.com/community/topic/basra-farah-sister-of-nuruddin-farah-among-casualties-of-kabul-attack/ &quot;Basra Farah, sister of Nuruddin Farah, among casualties of Kabul attack&quot;], Somalia Online, 18 جنوری 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles, Ron, [https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/nuruddin-farah-lost-a-sister-to-terrorism-his-new-novel-shows-the-pain-left-behind/2018/12/17/5f4306f8-021c-11e9-b5df-5d3874f1ac36_story.html &quot;Nuruddin Farah lost a sister to terrorism. His new novel shows the pain left behind&quot;], ''[[The Washington Post]]''، 18 دسمبر 2018.&lt;/ref&gt;

فرح  اس ویلے منیاپولس، [[منیسوٹا]]، اتے [[کیپ ٹاؤن|کیپ ٹاؤن]]، دکھنی افریقہ وچ رہندی اے۔&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.allenandunwin.com/default.aspx?page=94&amp;book=9781847086099|title=Crossbones|last=Farah|first=Nuruddin|date=2012|publisher=[[Granta Books]]|isbn=978-1-84708-609-9|access-date=26 جون 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140910195659/http://www.allenandunwin.com/default.aspx?page=94&amp;book=9781847086099|archive-date=10 ستمبر 2014}}&lt;/ref&gt;

== ساہتی کریئر ==
[[تصویر:Nuruddin_Farah.jpg|left|thumb| منٹوآ، ستمبر ۲۰۰۸ وچ پھیسٹیولیٹراٹورا وکھے فرح ۔]]
اپنی مول سومالی بولی وچ اکّ شروعاتی چھوٹی کہانی جاری کرن توں بعد، فرح  نے بھارت وچ یونیورسٹی وچ پڑھدیاں انگریزی وچ لکھنا شروع کر دتا۔ اس دیاں کتاباں دا ۱۷ بولیاں وچ ترجمہ ہو چکیا اے۔&lt;ref name=&quot;Luaftaornf&quot;&gt;[http://www.lettre-ulysses-award.org/authors03/farah.html &quot;Nuruddin Farah&quot;], Lettre Ulysses Award for the Art of Reportage, 2006.&lt;/ref&gt;

اس دا پہلا ناول، ''فرام اے کروکڈ رب'' (۱۹۷۰)، نے اکّ [[خانہ بالزام]] کڑی دی کہانی دسی جو اکّ بہت وڈی عمر دے آدمی نال [[ویونتبدھّ ویاہ|ویاہ]] توں بھجّ جاندی اے۔ ہینمین ایجوکیشنل بکس (HEB) ولوں اوہناں دی افریکی لکھاریاں دی لسٹ وچ شائع، ناول نے اس نوں ہلکی پر قومانتری تعریف حاصل کیتی۔ ''اے نیکڈ نیڈل'' (HEB, 1976) دے اشاعتاں توں بعد یورپ دے دورے اُتے، فرح  نوں چیتاونی دتی گئی سی کہ سومالی سرکار نے اس نوں اس دی سامان دے کارن گرفتار کرن دی سکیم بنائی اے۔ واپسی اتے قید دا ساہمنا کرن دی بجائے، فرح  نے اکّ سوے-لاگوُ کیتا جلاوطن شروع کیتا جو ۲۲ سالاں تک رہے گا، جس دوران اس نے سنیکت راج، جرمنی، اٹلی، سویڈن، سڈان، بھارت اتے نائیجیریا وچ پڑھایا۔

== چنندا انعام اتے اعزاز ==

* ۱۹۷۴–۷۶: [[یونیسکو]] فیلوشپ
* ۱۹۸۰: انگلش-سپیکنگ یونین لٹریری اوارڈ ( ''مٹھے اتے کھٹے ددھ'' لئی)
* ۱۹۹۰: کورمن آرٹسٹس پھیلوشپ{{حوالہ لوڑیندا|date=اگست 2022}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (August 2022)&quot;&gt;حوالے دی لوڑ ہے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* 1991: کرٹ تچولسکی انعام، سٹاکہوم، سویڈن &lt;ref name=&quot;Wright719&quot;&gt;Wright, Derek (ed.)، [https://books.google.co.uk/books?id=7IEDpL41t3oC&amp;pg=PA719&amp;lpg=PA719&amp;dq=nuruddin+farah+Premio+Cavour+Italy&amp;source=bl&amp;ots=vyLhB4EXAT&amp;sig=Dbiq3BDeFUNbAQceicdT56v9ZXw&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwimp_3ckazLAhWHaRQKHQ97CvoQ6AEIQDAG#v=onepage&amp;q=nuruddin%20farah%20Premio%20Cavour%20Italy&amp;f=false &quot;Chronology&quot;]، in ''Emerging Perspectives on Nuruddin Farah'', Africa World Press, 2002 (pp. 717–20)، p. 719.&lt;/ref&gt;
* ۱۹۹۳: سرووتم ناول انعام، زمبابوے ( ''تحفے'' لئی) &lt;ref name=&quot;Wright719&quot; /&gt;
* ۱۹۹۴: پریمیو کیوور، اٹلی ( ''کلوز سیسیم'' دے اطالوی ترجمہ لئی) &lt;ref&gt;Wright, &quot;Chronology&quot;, ''Emerging Perspectives'' (2002)، p. 718.&lt;/ref&gt;
* ۱۹۹۸: ساہت لئی نیوسٹیڈ انٹرنیشنل پرائیز &lt;ref name=&quot;Wright719&quot; /&gt;
* ۱۹۹۸: سینٹ مالو لٹریری فیسٹیول اوارڈ ( ''تحفیاں'' دے فرینچ ایڈیشن لئی) &lt;ref name=&quot;Wright719&quot; /&gt;

== پستک-لسٹ ==
&lt;div class=&quot;div-col &quot;&gt;

=== Novels ===

* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1970&quot;&gt;— (۱۹۷۰)۔ ''From a Crooked Rib''۔ African Writers; 80. London: Heinemann Educational Books.&lt;/cite&gt;
* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1976&quot;&gt;— (۱۹۷۶)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1976&quot;&gt;''A Naked Needle''۔ African Writers; 184. London: Heinemann Educational.&lt;/cite&gt;
* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2000&quot;&gt;— (۲۰۰۰)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2000&quot;&gt;''Territoires''۔ Paris: Serpent à Plumes.&lt;/cite&gt;
* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2003&quot;&gt;— (۲۰۰۳)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2003&quot;&gt;''From a Crooked Rib''۔ Reprint. Introduction by Richard Dowden. London: Penguin.&lt;/cite&gt;
* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2014&quot;&gt;— (۲۰۱۴)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2014&quot;&gt;''Hiding in Plain Sight''۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2014&quot;&gt;New York: Riverhead Books.&lt;/cite&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2015&quot;&gt;— (۲۰۱۵)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2015&quot;&gt;''Hiding in Plain Sight''۔ 1st UK edition. London: Oneworld Publications.&lt;/cite&gt;
* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2018&quot;&gt;— (۲۰۱۸)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2018&quot;&gt;''North of Dawn''۔ Riverhead Books. [[انٹرنیشنل سٹینڈرڈ بکّ نمبر|ISBN]]&amp;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;bdi&gt;978-0735214231&lt;/bdi&gt;&lt;/nowiki&gt;۔&lt;/cite&gt;

; ''Variations on the Theme of an African Dictatorship'' trilogy

* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1979&quot;&gt;— (۱۹۷۹)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1979&quot;&gt;''Sweet and Sour Milk''۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1979&quot;&gt;London: Allison &amp;amp;amp; Busby.&lt;/cite&gt; Reprints: Heinemann (African Writers Series 226)، 1980; Graywolf Press, ۱۹۹۲.
* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1981&quot;&gt;— (۱۹۸۱)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1981&quot;&gt;''Sardines''۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1981&quot;&gt;London: Allison &amp; Busby.&lt;/cite&gt; Reprints: Heinemann (African Writers Series 252)، 1982; Graywolf Press, ۱۹۹۲.
* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1983&quot;&gt;— (۱۹۸۳)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1983&quot;&gt;''Close Sesame''۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1983&quot;&gt;London: Allison &amp; Busby.&lt;/cite&gt; Reprints: Graywolf Press, 1992.

; ''Blood in the Sun'' trilogy

* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1986&quot;&gt;— (۱۹۸۶)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1986&quot;&gt;''Maps''۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1986&quot;&gt;London: Pan.&lt;/cite&gt; Reprints: Arcade, 1999.
* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1993&quot;&gt;— (۱۹۹۳)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1993&quot;&gt;''Gifts''۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1993&quot;&gt;London: Serif.&lt;/cite&gt; Reprints: Arcade, 1999; Kwela Books, 2001.
* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1998&quot;&gt;— (۱۹۹۸)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1998&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cs1-lock-registration&quot; title=&quot;Free registration required&quot;&gt;''[[iarchive:secrets00fara|Secrets]]''&lt;/span&gt;۔ New York: Arcade. [[انٹرنیشنل سٹینڈرڈ بکّ نمبر|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9781559704274|&lt;bdi&gt;9781559704274&lt;/bdi&gt;]]۔&lt;/cite&gt;

; ''Past Imperfect'' trilogy

* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2003&quot;&gt;— (۲۰۰۳)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2003&quot;&gt;''Links''۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2003&quot;&gt;Cape Town: Kwela Books.&lt;/cite&gt; Reprints: Riverhead Books, 2004; Duckworth, 2005.
* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2007&quot;&gt;— (۲۰۰۷)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2007&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cs1-lock-registration&quot; title=&quot;Free registration required&quot;&gt;''[[iarchive:knots00fara|Knots]]''&lt;/span&gt;۔ New York: Riverhead Books. [[انٹرنیشنل سٹینڈرڈ بکّ نمبر|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9781594489242|&lt;bdi&gt;9781594489242&lt;/bdi&gt;]]۔&lt;/cite&gt;
* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2011&quot;&gt;— (۲۰۱۱)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2011&quot;&gt;''Crossbones''۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2011&quot;&gt;New York: Riverhead Books.&lt;/cite&gt; Reprints: Granta Books, 2012.

=== Short fiction ===

* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1965&quot;&gt;— (۱۹۶۵)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1965&quot;&gt;''Why Die So Soon?''&lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1965&quot;&gt;۔&lt;/cite&gt; Novella
* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2014&quot;&gt;— (۲۲–۲۹ دسمبر ۲۰۱۴)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2014&quot;&gt;&quot;The start of the affair&quot;۔ ''The New Yorker''۔ '''90''' (41): 130–139.&lt;/cite&gt;

=== Plays ===

* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1965&quot;&gt;— (۱۹۶۵)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin1965&quot;&gt;''A Dagger in Vacuum''۔&lt;/cite&gt;
* ̶̶̶̶̶̶̶̶̶̶̶̶̶̶̶̶-̶̶̶̶̶̶̶̶̶ -̶̶̶̶̶̶̶̶̶ The Offering. ''Lotus'' (Afro-Asian Writings) vol. 30, no. 4, 1976, pp.&amp;nbsp;77–93.

=== Non-fiction ===

* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2000&quot;&gt;— (۲۰۰۰)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2000&quot;&gt;''Yesterday, Tomorrow: Voices from the Somali Diaspora''۔ London: Cassell.&lt;/cite&gt;
* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation magazine cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2013&quot;&gt;— (۱۶ دسمبر ۲۰۱۳)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation magazine cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2013&quot;&gt;[http://www.newyorker.com/magazine/2013/12/16/nelson-mandela-3 &quot;Nelson Mandela&quot;]۔ The Talk of the Town. Postscript. ''The New Yorker''۔ Vol.&amp;nbsp;89, no.&amp;nbsp;41. pp.&amp;nbsp;26–27.&lt;/cite&gt;
* &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2017&quot;&gt;— (۱۲ اگست ۲۰۱۷)۔ &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2017&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2017/08/12/opinion/sunday/this-is-what-hunger-looks-like-again.html &quot;This Is What Hunger Looks Like — Again&quot;]۔ Sunday Review. &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; id=&quot;CITEREFFarah,_Nuruddin2017&quot;&gt;''The New York Times''۔&lt;/cite&gt;&lt;span class=&quot;cs1-maint citation-comment&quot;&gt;&lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[فرما:Cite web|cite web]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;: CS1 maint: url-status (link)&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;

=== لیکھ ===

; سوے-جیونی اتے ساہتی لیکھ

* &quot;Celebrating Differences: The 1998 Neustadt Lecture&quot;, ''Emerging Perspectives on Nuruddin Farah'', edited by Derek Wright, Africa World Press, 2002, pp.&amp;nbsp;15–24.
* &quot;Childhood of My Schizophrenia&quot;, ''The Times Literary Supplement''، ۲۳–۲۹ نومبر 1990, p.&amp;nbsp;۱۲۶۴.
* &quot;A Country in Exile&quot;, ''World Literature Today'', vol. 72, no. 4, 1998, pp.&amp;nbsp;713–5. DOI: https://doi.org/10.2307/40154257.
* &quot;The Creative Writer and the Politician&quot;۔ ''The Classic'', vol. 3, no. 1, 1984, pp.&amp;nbsp;27–30.
* &quot;Do Fences Have Sides?&quot;، ''The Commonwealth in Canada: Proceedings of the Second Triennial Conference of CACLALS, Part 2''، edited by Uma Parameswaran, Writers' Workshop, 1983, pp.&amp;nbsp;174–82.
* &quot;Do You Speak German?!&quot;، ''Okike: An African Journal of New Writing'', vol. 22, 1982, pp.&amp;nbsp;33–8.
* &quot;Germany—And All That Jazz&quot;, ''Okike: An African Journal of New Writing'', vol. 18, 1981, pp.&amp;nbsp;8–12.
* &quot;Ibsen, In Other Words&quot;, ''Nordlit'', vol. 34, 2015, pp.&amp;nbsp;15–22. DOI: https://doi.org/10.7557/13.3350.
* &quot;In Praise of Exile&quot;, ''Literature in Exile'', edited by John Glad, Duke University Press, 1990, pp.&amp;nbsp;64–77.
* &quot;Savaging the Soul of a Nation&quot;, ''The Writer in Politics'', edited by William Glass and Lorin Cuoco. Southern Illinois University Press, 1996, pp.&amp;nbsp;110–5.
* &quot;Why I Write&quot;۔ ''Emerging Perspectives on Nuruddin Farah'', edited by Derek Wright. Africa World Press, 2002

; سماجی اتے سیاسی لیکھ

* &quot;Bastards of Empire&quot;, ''Transition'', vol. 65, 1995, pp.&amp;nbsp;26–35.
* &quot;Centuries-long War for Somali Peninsula&quot;, ''WardheerNews''، ۱۲ اپریل ۲۰۱۸.
* &quot;Country Cousins&quot;, ''London Review of Books''، ۳ ستمبر 1998, pp.&amp;nbsp;۱۹–۲۰.
* &quot;False Accounting&quot;, ''Granta'', vol. 49, 1994, pp.&amp;nbsp;171–81.
* &quot;My Life as a Diplomat&quot;، ''[[نیویارک ٹائیمز|The New York Times]]''۔ ۲۶ مئی ۲۰۰۷.
* &quot;Of Tamarind and Cosmopolitanism&quot;, ''African Cities Reader'', edited by Ntone Edjabe and Edgar Pieterse. Chimurenga, 2010, pp.&amp;nbsp;178–81.
* &quot;People of a Half-Way House&quot;, ''London Review of Books''، ۲۱ مارچ 1996, pp.&amp;nbsp;۱۹–۲۰.
* &quot;Praise the Marines? I Suppose So&quot;, ''The New York Times''، ۲۸ دسمبر 1992, pp.&amp;nbsp;۱۴–۱۷.
* &quot;The Family House&quot;۔ ''Transition'', vol. 99, 2008, pp.&amp;nbsp;6–15.
* &quot;The Women of Kismayo&quot;, ''The Times Literary Supplement''۔ ۱۵ نومبر 1996, p.&amp;nbsp;۱۸.
* &quot;Which way to the Sea, Please?&quot; ''Horn of Africa'', vol. 1, no. 4, 1978, pp.&amp;nbsp;31–6. Republished by WardheerNews, 4 مارچ ۲۰۱۵.

== حوالے ==
{{حوالے|30em}}

== ہور پڑھو ==

* Alden, Patricia, and Louis Tremain. ''Nuruddin Farah''۔ Twayne's World Authors Series v. 876. New York: Twayne Publishers, 1999.
* Jaggi, Maya, [https://web.archive.org/web/20160306233724/http://docsfiles.com/pdf_a_betrayed_nation.html &quot;Bitter crumbs and sour milk – a nation betrayed&quot;] (profile of Nuruddin Farah), ''The Guardian''، ۱۸ اپریل 1993. Accessed ۲۷ جون ۲۰۱۲.
* {{Cite book|title=The Disorder of Things: A Foucauldian Approach to the Work of Nuruddin Farah|last=Masterston|first=John|date=2013|publisher=Wits University Press|isbn=978-1-86814-570-6|location=Johannesburg|oclc=940629153}}
* Moolla, Fatima Fiona, [https://web.archive.org/web/20150122071832/http://uctscholar.uct.ac.za/PDF/4783_Moolla_FF.pdf &quot;Individualism in the Novels of Nuruddin Farah&quot;], PhD. thesis, Department of English, University of Cape Town, اگست ۲۰۰۹.
* Moolla, F. Fiona, [https://books.google.co.uk/books?id=88zCAwAAQBAJ&amp;dq=%22Bitter+crumbs+and+sour+milk+--+a+nation+betrayed%22&amp;source=gbs_navlinks_s ''Reading Nuruddin Farah: The Individual, the Novel &amp; the Idea of Home''], James Currey, 2014.
* Wright, Derek. ''The Novels of Nuruddin Farah''۔ Bayreuth African Studies Vol. 32, 2nd edition, Bayreuth: 2004.

== باہری لنک ==

* Petri Liukkonen. &quot;Nuruddin Farah&quot;۔ Books and Writers
* [http://www.lettre-ulysses-award.org/authors03/farah.html &quot;Nuruddin Farah&quot;], Lettre Ulysses Award for the Art of Reportage, 2006.
* Geetha Ganga, [http://afrikansarvi.fi/issue5/52-artikkeli/142-somalia-in-the-fiction-of-nuruddin-farah &quot;Somalia in the fiction of Nuruddin Farah&quot;], Afrikan Sarvi.
* [https://www.nytimes.com/2014/11/16/books/review/nuruddin-farah-by-the-book.html?_r=0 &quot;Nuruddin Farah: By the Book&quot;], ''The New York Times''، ۱۳ نومبر ۲۰۱۴.
* [https://www.npr.org/2014/10/25/358322551/novelist-nuruddin-farah-facing-a-blank-page-is-bravest-thing-a-writer-does &quot;Novelist Nuruddin Farah: Facing A Blank Page Is 'Bravest Thing' A Writer Does&quot;] (interview), NPR, 25 اکتوبر ۲۰۱۴.
* Brittany Vickers, [http://www.ebony.com/entertainment-culture/somali-author-nuruddin-farah-speaks-truth-to-power-333 &quot;Somali Author Nuruddin Farah Speaks Truth to Power&quot;] (interview), ''Ebony''، ۱۴ جنوری ۲۰۱۵.
* Lebohang Mojapelo, [https://johannesburgreviewofbooks.com/2020/04/10/the-majority-of-writers-in-africa-of-us-confine-ourselves-rather-than-having-great-ambition-an-interview-with-nuruddin-farah-by-lebohang-mojapelo/ &quot;'The majority of writers in Africa, of us, confine ourselves, rather than having great ambition'—An interview with Nuruddin Farah&quot;], ''Johannesburg Review of Books''، ۱۰ اپریل ۲۰۲۰.
[[گٹھ:۲۰ویں صدی دے ناول کار]]
[[گٹھ:زندہ لوک]]
[[گٹھ:جم ۱۹۴۵]]

[[گٹھ:20ویں صدی دے ناول کار]]
[[گٹھ:زندہ لوک]]
[[گٹھ:جم 1945]]</text>
      <sha1>kg18ykxl7uvlwtpekofxwxeyxlyiutb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چندر تال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122857</id>
    <revision>
      <id>712790</id>
      <parentid>710907</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10614" sha1="qzdeueq58oklpqg5r82d5c2eyb30rcq" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = چندر تال
| image              = Chandratal 1.JPG
| alt                = چندر تال جھیل دا نظارہ
| caption            = چندر تال جھیل دا نظارہ
| image_bathymetry   = 
| caption_bathymetry = 
| location           = دکھنی-مغربی [[ہمالیہ]]، [[سپیتی وادی]]، [[ہماچل پردیش]]
| coordinates        = {{coord|32.47518|N|77.61706|E|region:IN_type:waterbody|display=inline,title}}
| type               = مٹھے پانی والی جھیل
| inflow             = 
| outflow            = 
| catchment          = 
| basin_countries    = بھارت
| length             = {{convert|1|km|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;hplahaulspiti&quot;/&gt;
| width              = {{convert|0.5|km|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;hplahaulspiti&quot;/&gt;
| area               = 
| depth              = 
| max-depth          = 
| volume             = 
| residence_time     = 
| shore              = 
| elevation          = {{convert|4250|m|abbr=on}}
| frozen             = 
| islands            = ۱
| cities             = 
}}
[[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]]

'''تسو چگما''' جاں '''چندر تال''' (مطلب ''چندرما دی جھیل'' ) [[بھارت]] دے [[ہماچل پردیش]] دے [[لاحول اتے سپیتی ضلع|لاحول اتے سپیتی]] ضلعے دے [[سپیتی وادی|سپیتی]] حصے دی اکّ جھیل اے۔&lt;ref name=&quot;hplahaulspiti2&quot;&gt;{{cite web |title=Official Website of Lahaul &amp; Spiti District, Himachal Pradesh, India |url=http://himachal.nic.in/index1.php?lang=1&amp;dpt_id=215&amp;level=2&amp;sublinkid=9382&amp;lid=9762#Chandrataal |access-date=28 March 2017 |publisher=Deputy Commissioner, Lahaul and Spiti}}&lt;/ref&gt; چندر تال [[جھناں ندی|چندر ندی]] دے سروت دے نیڑے اے۔ رکھے اتے غیر-زرخیز ماحول دے باو جود، اتھے گرمیاں وچ کجھ پھلاں اتے جنگلی جیو مل جاندے ہن۔ ایہہ سیلانیاں اتے وڈیاں-اچائیاں والے ٹریکراں لئی اکّ پسندیدہ تھاں اے۔ ایہہ عام طور 'تے سپیتی نال جوڑکے ہی جانیا جاندا اے، حالانکہ جغرافیائی طور 'تے ایہہ سپیتی توں وکھ اے۔ کنزم لا، لاحول اتے سپیتی وادیاں نوں وکھ کردا اے۔

== ذکر ==
چندر تال جھیل ''سمندر تاپو'' پٹھار 'تے اے، جو چندر ندی ([[جھناں ندی|جھناں]] دی سروت ندی) دے سروت کول اے۔ جھیل دا نام اس دے چندرما ورگے سائز توں پیا اے۔ ایہہ [[ہمالیہ]] وچ لگبھگ {{Convert|4300|m}} دی اچائی اتے اے ۔&lt;ref name=&quot;hplahaulspiti&quot;&gt;{{Cite web |title=Official Website of Lahaul &amp; Spiti District, Himachal Pradesh, India |url=http://himachal.nic.in/index1.php?lang=1&amp;dpt_id=215&amp;level=2&amp;sublinkid=9382&amp;lid=9762#Chandrataal |access-date=28 March 2017 |publisher=Deputy Commissioner, Lahaul and Spiti}}&lt;/ref&gt; جھیل دے اکّ پاسے ٹٹے ہوئے پتھراں (scree) دے پہاڑ نظر آؤندے ہن، اتے دوجے پاسے ہمگہور (cirque) اس نوں گھیردا اے۔

== پہنچ ==
[[تصویر:Approaching_Chandrataal.jpg|left|thumb| چندر تال لئی پیدل رستہ، اگست ۲۰۱۶]]
چندر تال ٹریکراں اتے کینپنگ کرن والیاں لئی سیر-سپاٹہ دا اکّ تھاں اے۔ ایہہ جھیل بٹال توں سڑک ولوں اتے کنزم پاس توں سڑک ولوں جاں پیدل، مئی دے اخیر توں اکتوبر دے شروع تک پہنچیوگ ہندا اے۔ چندر تال نوں جان والی سڑک NH-505 توں بٹال توں لگبھگ {{Convert|2.9|km|mi}} دی دوری اتے مڑدی اتے کنزم پاس توں لگبھگ {{Convert|8|km|mi|abbr=on}} دی دوری اتے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Route from NH-505 to Chandra Taal |url=https://www.openstreetmap.org/directions?engine=graphhopper_car&amp;route=32.37336%2C77.61564%3B32.46748%2C77.61583#map=12/32.4245/77.6265&amp;layers=C |access-date=2020-09-26 |website=OpenStreetMap.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ایہہ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} موٹر روڈ پارکنگ لاٹ تک چلدی اے جتھوں جھیل صرف {{Convert|1|km|mi}} دی دوری اتے اے۔ آخری ۱ کلومیٹر پیدل چلنا پیندا اے۔ کنزم پاس توں چندر تال تک لگبھگ دو گھنٹے لگدے ہن۔ سورج تال توں وی چندر تال پہنچیوگ اے اتے اسدی دوری {{Convert|30|km|abbr=on}} اے۔

'''چندرتال جھیل''' [[ہماچل پردیش]] دے [[ضلع لاہول سپتی|لاہول سپتی ضلعے]] وچ وگدی اک خوبصورت جھیل اے۔ جو [[بھارت]] دیاں سبھ توں اُچیاں جھیلاں وچوں اک اے۔چندرتال جھیل سمندری پدھر توں تقریباً 14,000 فٹّ دی اُچائی تے اے۔ انی اچائی کرکے ہی اتھے جون مہینے وچّ وی رات دا درجہ حرارت منفی رہندا اے۔ منیا جاندا اے کہ چندر(چند) اتے تال(جھیل) توں چندرتال نام پیا اے جسدا مطلب اے چند ورگی جھیل۔ ایہہ جھیل برفیلے پہاڑاں وچکار گھری ہوئی اے۔ خوبصورت قدرتی نظارے پاروں چندرتال جھیل قدرت پریمیاں دے کھچّ دا مرکز اے۔

== پہنچن دے رستے ==
چندرتال پہنچن دا پہلا رستہ منالی توں روہتانگ ہو کے جاندا اے۔ ایہہ رستہ گرانپھو، چھترو تے باتل ہندے ہوئے چندرتال پہنچدا اے۔چھترو توں اگے 48 کلومیٹر دا رستہ زیادہ خطرناک اے۔ دوجا رستہ کنور - کازا  ہو کے جاندا اے۔ اس رستے 4590 میٹر اچے کنزم درے نوں پار کرنا پیندا اے۔ اس درے توں دس کلومیٹر پیدل تر کے وی پہنچیا جا سکدا اے پر سادھن تے رستے باتل توں ہی جایا جاندا اے۔ تیراں کلومیٹر دا ایہہ سفر خطرناک موڑاں تے منموہنے نظارےآں  والا اے۔ اس رستے جا کے وی چندرتال توں اک کلومیٹر پہلاں ہی گڈیاں رک جاندیاں  ہن تے اگے پیدل ہی جانا پیندا اے۔

 
== جیو-جنتو اتے بنسپتی ==
[[تصویر:Beauty_of_Chandratal_Lake_03.jpg|left|thumb| جھیل کولوں لنگھ رہا بھیڈاں دا جھنڈ، جولائی ۲۰۱۶]]
جھیل دے کنڈھے وڈا میدان ہن۔ بسنت رتّ دوران، ایہہ میدان فوجیڑے قسماں دے جنگلی پھلاں نال بھر جاندے ہن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-06-20 |title=Photographs of Chandratal Lake, Lahaul &amp; Spiti Himalayas |url=https://www.darter.in/chandratal-lake-photographs/ |access-date=2019-08-27 |website=Darter Photography |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ۱۸۷۱ وچ، کلو دے معاون کمیشنر، ہارکورٹ نے لکھیا کہ چندر تال دے اتر وچ چنگی گھاہ دا میدان سی، جتھے کلو اتے کانگڑا توں چرواہے اپنے ڈنگر چراؤن لئی وڈے جھنڈ لیاؤندے سن۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Himalayan Districts of Kooloo, Lahoul and Spiti|url=https://archive.org/details/himalayandistri02harcgoog|last=Harcourt|first=A.F.P.|publisher=W.H. Allen &amp; Sons|year=1871|location=London|pages=[https://archive.org/details/himalayandistri02harcgoog/page/n31 16]-21}}&lt;/ref&gt; ڈنگر زیادہ چراؤن کارن، ہن میدان دے گھاہ دی حالت خراب ہو گئی اے۔[https://pa.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&amp;to=pa&amp;campaign=interlanguagelink&amp;page=Chandra+Taal# &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;] 
[[تصویر:Ruddy_Shelduck_Chandratal_Spiti_Himachal_Jun18_D72_7911.jpg|right|thumb| سرخاب، جون ۲۰۱۸]]
چندر تال وچ کجھ پرجاتیاں ملدیاں ہن جویں کہ سنو لیؤپارڈ، سنو کاک، چکور، بلیک رنگ سٹلٹ، کیسٹرل، گولڈن ایگل، چوگ، ریڈّ فوکس، ہمالیئن آئیبیکس، اتے بلو شیپ۔ ویلے دے نال،ایہناں پرجاتیاں نے خاص جسمانی خاصیتاں ترقی یافتہ کر لئیاں ہن ٹھنڈے جہناں کرکے ایہہ سکے موسم، تیبر ریڈیئیشن، اتے آکسیجن دی کمی وچ وی جیوندیاں رہندیاں ہن۔ گرمیاں وچ اتھے [[سرخاب|سرخاب]] ورگیاں پرواسی پرجاتیاں پائیاں جاندیاں ہن۔ &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Book of Indian Birds|url=https://archive.org/details/apu.pmb.598.2954.ali.g10779|last=Ali|first=Salim|collaboration=Bombay Natural History Society|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=0195665236|edition=13th|pages=83}}&lt;/ref&gt;

== ہور ویروے ==
ایہہ جھیل بھارت دیاں دو وڈی-اچائی والیاں جھیلاں وچوں اکّ اے، جیہناں نوں رامسر تھاں دا رتبہ دتا گیا اے۔ سیر-سپاٹے دا اس پرانے لکویں فردوس اتے ماڑا اثر ویکھن نوں ملدا اے۔[https://pa.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&amp;to=pa&amp;campaign=interlanguagelink&amp;page=Chandra+Taal# &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;] 

ٹینٹ دی رہائش جھیل توں {{Convert|5|km|mi}} دی دوری اتے موجود اے۔ 

== گیلری ==
&lt;gallery heights=&quot;160px&quot; widths=&quot;180px&quot; mode=&quot;nolines&quot;&gt;
File:Chander_Taal_Wildlife_Sanctuary_sign._Lahul_&amp;_Spiti.jpg|چندر تال وائیلڈلائیپھ سینکچوری سائین [[:en:Lahaul_&amp;_Spiti|Lahaul &amp; Spiti]].
File:Chandratal.JPG|چندر تال دا درش، ۲۰۰۸
File:Chandrataal-splendour.jpg|چندر تال
File:Chandrtaal_Sunset.JPG|شام ویلے چندر تال
File:Chandratal_July_2017.jpg|جھیل دے نیڑے پیدل راہ، جولائی ۲۰۱۷
File:ChandraTaal_Ruddy_Shelduck_Wildflowers_Jun18_D72_7932.jpg|سرخاب اتے جنگلی پھل، جون ۲۰۱۸
File:ChandraTaal_Wildflowers_Jun18_D72_7961.jpg|جنگلی پھل، جون ۲۰۱۸
File:ChandraTaal_Grass_Flowers_Jun18_D72_7973.jpg|جھیل نیڑے گھاہ دے پھل، جون ۲۰۱۸
&lt;/gallery&gt;

==حوالے==
{{حوالے}}
[[گٹھ:جھیلاں]][[گٹھ:بھارت دیاں جھیلاں]]
[[گٹھ:ہماچل پردیش دیاں جھیلاں]]
[[گٹھ:جھیلاں]]</text>
      <sha1>qzdeueq58oklpqg5r82d5c2eyb30rcq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>درگاہ میاں میر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124398</id>
    <revision>
      <id>712789</id>
      <parentid>629517</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10065" sha1="izzv7pybt6ldo3usashid4hk11g8gvs" xml:space="preserve">{{معلومات-مذہبی-عمارت}}'''میاں میر دی درگاہ'''   [[لاہور]]، [[پاکستان]] وچ ۱۷ویں صدی دی درگاہ اے. ایہہ [[تصوف|صوفی]] فقیر [[میاں میر]] نوں وقف اے. ایہہ درگاہ لاہور وچ سبھ توں ودھ منے جان والے ستھاناں وچوں اکّ اے، اتے تریخی طور 'تے مسلماناں اتے [[سکھ|سکھاں]] دوواں لئی اہم اے.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SuSwCgAAQBAJ&amp;q=mian+mir+shrine&amp;pg=PA89|title=Sufi Saints of Indus Valley|last=Arbab|first=Munawar|date=2014|publisher=Lulu|isbn=978-1-329-58088-6|access-date=8 September 2017}}&lt;/ref&gt;

== ٹکانا ==
ایہہ مقبرہ [[اندرون لاہور]] توں لگبھگ ۳ کلومیٹر مغرب ول، دھرمپرا میونسپلٹی دے عالم گنج علاقے وچ واقع اے.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=New Imperial Press}}&lt;/ref&gt;

== اتہاس ==
میاں میر اپنے دوست سعید محمد نتھا شاہ گلانی دے کول دفنایا جانا چاہندا سی.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=History of the Qadiri Order in India: 16th-18th Century|last=Bilgrami|first=Fatima Zehra|date=2005|publisher=Idarah-i Adabiyat-i Delli}}&lt;/ref&gt; مقبرہ [[دارا شکوہ]] دے حکماں 'تے بنایا گیا سی، اتے ۱۶۴۰ وچ مکمل ہویا سی&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Leadless decorative tiles, faience, and mosaic|last=Furnival|first=William James|publisher=Рипол Классик|isbn=978-1-176-32563-0}}&lt;/ref&gt;

دارا شکوہ نے پہلاں ''ملا شاہ'' دی درگاہ بنائی سی، پر میاں میر دی درگاہ نوں ہور وی شاندار بناؤن دا ارادہ سی.&lt;ref name=&quot;a&quot;/&gt; دارا شکوہ دی موت توں بعد، مغل بادشاہ [[اورنگزیب|اورنگزیب نے]] میاں میر دے مقبرے دی اساری لئی دارا شکوہ دی اکتر کیتی بہت ساری سامان دی ورتوں نہیں کیتی اتے اس دی بجائے لاہور دی [[بادشاہی مسجد]] دی اساری وچ اس سامان دی ورتوں کیتی.&lt;ref name=&quot;a&quot;/&gt;

اس استھان نوں قیمتی پتھراں دی ورتوں کرکے سجایا گیا سی، جو سارے ہٹا دتے گئے سن. رنجیت سنگھ نے کلاکاراں توں درگاہ دے اندرلے حصے پھلاں دے نمونے بنوائے سی.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh|url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ|last=Murray|first=John|date=1883}}&lt;/ref&gt; رنجیت سنگھ درگاہ دا عقیدت مند سی.

== آرکیٹیکچر ==
[[فائل:MianMiMazar.jpg|thumb| ایہہ درگاہ عقیدت منداں وچ مشہور اے.]]
مقبرہ اکّ آئتاکار بنتر اے جس دے سکھر اتے سلیٹی [[گرینائیٹ]] دا بنیا اکّ گمبد اتے ''چھجا'' بنیا ہویا اے.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mian Mir's Shrine and Mosque |url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_mian_mir.html |access-date=8 September 2017 |website=Lahore Sites of Interest}}{{مردہ کڑی|date=اپریل 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; سارا مقبرہ چٹے سنگمرمر دے بنے اکّ اچے چورس چبوترے 'تے بنایا گیا اے جس دا ہر کنارہ ۵۴ فٹ ماپ دا اے.&lt;ref name=&quot;e&quot;/&gt; مقبرہ لال ریتلے پتھر دے بنے ویہڑے نال گھریا ہویا اے. سفید سنگمرمر دیاں بنیاں پوڑیاں نال ویہڑے توں قبر تک جایا جا سکدا اے.&lt;ref name=&quot;a&quot;/&gt;

ایہہ مقبرہ ہر پاسے ۲۰۰ فٹ ماپ والی مستطیل دے مرکز وچ واقع اے.&lt;ref name=&quot;e&quot;/&gt; مستطیل اچیاں کندھاں نال ولی ہوئی اے جس وچ بہت سارے چھوٹے سیل ہن جو کمپلیکس دے دکھنی اتے مشرقی پاسے مقبرے دے آلے دوآلے اکّ راہ داری بناؤندے ہن جس نوں درویش اتے عقیدت مند ورتدے سن.&lt;ref name=&quot;a&quot;&gt;{{Cite book|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=New Imperial Press}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFLatif1892&quot;&gt;Latif, Syad Muhammad (1892). ''Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c''. New Imperial Press.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; کمپلیکس دے مغربی حصے ول گلابی ریتلے پتھر دی بنی مسجد اے، جسدے اپر پنج چھوٹے گمبد ہن.&lt;ref name=&quot;c&quot;&gt;{{Cite web |title=Mian Mir's Shrine and Mosque |url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_mian_mir.html |access-date=8 September 2017 |website=Lahore Sites of Interest}}{{مردہ کڑی|date=اپریل 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_mian_mir.html &quot;Mian Mir's Shrine and Mosque&quot;]{{مردہ کڑی|date=اپریل 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}. ''Lahore Sites of Interest''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;8 September&lt;/span&gt; 2017&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; اکّ گلابی ریتلے پتھر دا دروازہ درگاہ ول جاندا اے، جس وچ داخلہ دوار اتے [[فارسی بولی|فارسی]] وچ اکّ دوہڑا لکھیا ہویا اے:
{{Quote|text=''Mian Mir, the title [[Page (servant)|page of devotees]], the earth of whose door is as luminous as the Philosopher's stone, took his way to [[Jannah|the eternal city]] when he was weary of this abode of sorrow. ''}}

=== متعلق درگاہاں ===
مقبرے دے نال لگدے میاں میر دے بھتیجے [[محمد شریف]] دی قبر اے، جسنے پہلے ''صاحب زادہ نشین''، جاں درگاہ دے خاندانی دیکھ بھال کیتی سی.&lt;ref name=&quot;a&quot;/&gt; اکّ ہور مقبرہ، [[حاجی محمد سالیہ]] دی، وی کمپلیکس دے اندر واقع اے.

ایہہ درگاہ مغل شہزادہ [[دارا شکوہ]] دی بیوی نادرہ بیگم دے مقبرے دے نال مغرب ول واقع اے. اس درگاہ دے نیڑے ''ملا شاہ'' دی درگاہ وی بنی ہوئی سی.&lt;ref name=&quot;a&quot;/&gt;

== عرص تہوار ==
[[فائل:Mian-Mir-Mausoleum.jpg|thumb| درگاہ نوں سالانہ ''عرس'' اتے مذہبی چھٹیاں دوران پرکاشمان کیتا جاندا اے.]]
اسدی برسی، جسنوں ''عرص'' وجوں جانیا جاندا اے، ہر سال اس دے عقیدت منداں مناؤندے ہن.&lt;ref&gt;[http://nation.com.pk/picture-gallery/20-Dec-2015/urs-of-mian-mir-sahib Death anniversary of Mian Mir observed in Lahore], The Nation newspaper, Published 20 December 2015, Retrieved 17 June 2017&lt;/ref&gt;

== اثر ==
[[فائل:Threads_for_'mannat'.JPG|thumb| عقیدت مند اکثر دعا وجوں دھاگے بنھدے ہن.]]
نیڑلی لاہور چھاؤنی دا نام اصل وچ سنت دی درگاہ دے حوالے نال «میاں میر چھاؤنی» رکھیا گیا سی.&lt;ref name=&quot;c&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;e&quot;&gt;{{Cite book|title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh|url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ|last=Murray|first=John|date=1883}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFMurray1883&quot;&gt;Murray, John (1883). ''Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh''.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; مقبرہ مسلماناں اتے سکھاں دی ایکتا لئی مرکز نقطہ وجوں ورتیا گیا اے. &lt;re&gt;{{Cite book|title=Devotional Islam in Contemporary South Asia: Shrines, Journeys and Wanderers|last=Boivin|first=Michel|date=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-37999-7}}&lt;/ref&gt; اس درگاہ نوں [[امرتسر]] دے [[ہرمندر صاحب]] دا نمونہ بناؤن دا سجھاء دتا گیا اے.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Golden Temple: history, art, and architecture|last=Arshi|first=Pardeep Singh|date=1989|publisher=Harman Pub. House|isbn=9788185151250}}&lt;/ref&gt;

== درگاہ دا پربندھ ==
درگاہ دا پربندھن اکّ ''اؤکاف'' کمیٹی ولوں کیتا جاندا اے جس وچ بااثر انسان ہندے ہن، جویں کہ ججّ اتے سیاستدان.&lt;ref name=&quot;d&quot;&gt;{{Cite book|title=Devotional Islam in Contemporary South Asia: Shrines, Journeys and Wanderers|last=Boivin|first=Michel|date=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-37999-7}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFBoivin2015&quot;&gt;Boivin, Michel (2015). ''Devotional Islam in Contemporary South Asia: Shrines, Journeys and Wanderers''. Routledge. [[انٹرنیشنل سٹینڈرڈ بکّ نمبر|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9781317379997|&lt;bdi&gt;9781317379997&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; کمیٹی نے اکّ سکھ ادارہ گرو نانک جی مشن نوں وی کمیٹی دیاں سرگرمیاں وچ شامل کیتا اے.&lt;ref name=&quot;d&quot;/&gt;

== گیلری ==
&lt;gallery&gt;
File:'Diya'.JPG|alt=Numerous small cubicles are used for burning of oil lamps| تیل دے دیوے بالن لئی بہت سارے چھوٹے آلے ورتے جاندے ہن
File:Mian-mir-tomb-ceiling.JPG|alt=The underside of the shrine's dome is decorated with mirror work known as ayina kari| گردوارے دے گمبد دے ہیٹھلے حصے نوں شیشے دے کم نال سجایا گیا ہے جس نوں ''آئنا کاری'' کیہا جاندا ہے
&lt;/gallery&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}
[[گٹھ:لاہور دی تریخ]]
[[گٹھ:لاہور]]</text>
      <sha1>izzv7pybt6ldo3usashid4hk11g8gvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انور بدخشانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135606</id>
    <revision>
      <id>712770</id>
      <parentid>670409</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>712770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1601" sha1="2fllta7rr81bd0mwzqz6wq2adb2ly87" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شخصیت}}

'''مولا‏نا انور بدخشانی''' اک پاکستانی اسلامی اسکالر سن تے [[جامعہ بنوریہ]], [[بنوری ٹاون]] کراچی وچ حدیث دے استاد سن ۔&lt;ref name=&quot;banuri&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.banuri.edu.pk/en/page/the-academic-council|publisher=banuri.edu.pk|author=|title=The Academic Council|date=|access-date=3 اگست 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240519054838/https://www.banuri.edu.pk/en/page/the-academic-council|archivedate=2024-05-19|accessdate=2024-08-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alert&quot;&gt;{{cite news|url=https://alert.com.pk/archives/8033|publisher=alert.com.pk|author=|title=مولا‏نا انور بدخشانی سیکورٹی کیو‏ں نہیں‌ رکھدے ؟|date=23 مارچ 2020|access-date=3 اگست 2020}}{{مردہ ربط|date=دسمبر 2022 |bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;

وہ [[عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت]] دے وی رہنما سن ۔&lt;ref name=&quot;dawn&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/89325/karachi-ulema-call-for-jihad-against-us|publisher=dawn.com|author=|title=KARACHI: Ulema call for jihad against US|date=25 مارچ 2003|access-date=3 اگست 2020}}&lt;/ref&gt;

انہاں دا انتقال 13 اگست 2024 نو‏‏ں ہسپتال وچ علالت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا۔&lt;ref&gt;https://urdu.arynews.tv/maulana-muhammad-anwar-badakhshani-passed-away-1/&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}

{{عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت}}

[[گٹھ:دیوبندی شخصیتاں]]
[[گٹھ:زندہ شخصیتاں]]</text>
      <sha1>2fllta7rr81bd0mwzqz6wq2adb2ly87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سکندر اعظم دی ہندوستانی مہم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140652</id>
    <revision>
      <id>712774</id>
      <parentid>710330</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56439" sha1="0ovgygdzx9222mrlto95tyklxrumu0k" xml:space="preserve">{{Infobox Military Conflict|conflict=سکندر دی ہندوستانی مہم|partof=[[سکندر اعظم دیاں لڑائیاں]]|image=AlexanderConquestsInIndia.jpg|caption=[[قدیم مقدونیہ دی فوج|مقدونیہ دی فوج]] ولوں [[سندھ طاس|سندھ گھاٹی]] وچ لئے گئے رستے|date=327–325 ق م|result=|place=[[سندھ طاس|سندھ گھاٹی]]|combatant1={{Plain list|
* [[مقدونیہ سلطنت]]
* [[لیگ آف کرنتھ|ہیلینک لیگ]]
* [[گندھارا (بادشاہت)|گندھارا]]
}}|combatant2={{Plain list|
* [[اسواکا]]
* [[کوفن مہم|گورایاں]]
* [[پوراوا]]
* [[مالی لوک|مالیاں]]
* [[مالی مہم|آکسیڈریشنز]]
* اموستھا
}}|commander1={{Plain list|
*''''[[سکندر اعظم]]''''
* [[بطلیموس اول سوٹر|ٹولیمی]]
* [[پیتھون]]
* [[کریٹرس]]
* [[کوئینس (جنرل)|کوئینس]]
* [[ٹیکسائل]]
}}|commander2={{Plain list|
* [[پورس]]
* [[کلیوفس]]
}}|territory=مقدونیہ نے شمال مغربی ہندوستان نوں الحاق کر لیا|strength1=|strength2=|casualties1=|casualties2=}}{{Campaignbox Alexander's Indian campaign}} 
'''سکندر اعظم دی ہندستانی مہم''' 327 وچ شروع ہوئی قبل مسیح تے 325 تک جاری رہیا بی سی۔ [[ہخامنشی سلطنت|ہخامنشی فارسی سلطنت نوں]] فتح کرن دے بعد مقدونیہ دی فوج نے شمال مغربی [[برصغیر پاک و ہند|ہند برصغیر]] دی [[انڈس طاس|وادی سندھ]] وچ اک مہم چلائی ۔ دو سالاں دے اندر اندر، [[سکندر|سکندر نے]] [[مقدونیا (قدیم مملکت)|مقدونیہ دی سلطنت نوں]] ودھایا، اک بادشاہی جو وسیع یونانی دنیا نال نیڑے توں جڑی ہوئی سی، جس وچ گندھارا تے [[پنجاب]] تے [[سندھ]] (ہن [[بھارت|ہندوستان]] تے [[پاکستان]] وچ) دی وادی سندھ نوں شامل کیتا گیا سی، فارسی ہخامنشی فتح دے ذریعہ قائم کردہ پہلے سرحداں نوں پار کیتا۔

مقدونیہ دے [[گندھارا]] (اک سابقہ [[ساتراپی|فارسی ساتراپی]] ) دے جذب دے بعد ، بشمول [[ٹیکسلا، پنجاب|ٹیکسلا]] شہر ، سکندر تے اس دے فوجاں نے پنجاب وچ پیش قدمی کيتی ، جتھ ے انہاں دا سامنا علاقائی ہندوستانی بادشاہ [[پورس]] تو‏ں ہويا۔ 326 ق م وچ ، سکندر نے [[جنگ جہلم|ہائیڈسپس د‏‏ی لڑائی]] دے دوران پورس تے [[پوراوا|پورواس نو]] ‏‏ں شکست دتی ،   لیکن اوہ مصروفیت ممکنہ طور اُتے مقدونیہ دے لوکاں د‏‏ی سب تو‏ں مہنگی لڑائی سی۔ 

سکندر دا مسلسل مشرق دی طرف مارچ اس دی فوج نو [[مگدھ مہاجنپد|مگدھ]] چ قائم [[نندا سلطنت]] دے نال محاذ آرائی چ لے جا رہیا سی۔ یونانی ذرائع دے مطابق نندا فوج مقدونیہ د‏‏ی فوج تو‏ں پنج گنا زیادہ سی ؛ &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bongard-Levin|first=G.|title=A History of India|year=1979|publisher=Progress Publishers|location=Moscow|pages=264}}&lt;/ref&gt; سکندر دے فوجی - تیزی نال تھکے ہوئے، گھر دی یاد آون آلے تے پورے [[انڈس تے گنگ دا میدان|ہند گنگا دے میدان]] چ وڈیاں ہندوستانی فوجاں دا سامنا کرن دے امکانات توں پریشان - [[بیاس ندی|ہائفیسس دریا]] تے بغاوت کر دتی، مشرق ول اپنے دھکے نوں اگے ودھان توں انکار کر دتا۔ اپنے فوج دے جرنیل کوئنس دے نال اک ملاقات دے بعد، جس دے دوران اس نوں اپنے فوجیاں دے نوحے توں آگاہ کیتا گیا، سکندر نے اس یقین دے تحت ہار من لئی کہ واپس آنا بہتر اے۔ اس دے بعد اوہ جنوب د‏‏ی طرف مڑ گیا ، جنوبی پنجاب دے نال نال سندھ دے ذریعے اگے ودھدا ہويا ، جتھ‏ے اس نے [[دریائے انڈس|دریائے سندھ]] دے نچلے علاقےآں دے نال ہور قبائل نو‏‏ں فتح کيتا ، آخر کار مقدونیہ تک پہنچنے دے لئی مغرب د‏‏ی طرف مڑنے تو‏ں پہلے۔ 

== پچھوکڑ ==

=== ذرائع ===
سکندر دے نال ہندوستان جان آلیاں چوں، ارسطو ، اونیسکریٹس تے نیارکس نے ہندوستانی مہم دے بارے چ لکھیا۔ {{Sfn|R. K. Mookerji|1966}} سکندر دی ہندوستانی مہم دا واحد زندہ عصری بیان بحری کمانڈر نیارکس دے سفر دی رپورٹ اے، {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}} جس نوں دریائے سندھ تے [[خلیج فارس|خلیج فارس دے]] وچکار ساحل دی کھوج دا کم دتا گیا سی۔ {{Sfn|R. K. Mookerji|1966}} ایہ رپورٹ اریئن دے ''اناباسیس'' ( c. وچ محفوظ اے۔ ). ارین نے سکندر دے ساتھیاں تے درباریاں د‏‏ی تحریراں د‏‏ی بنیاد اُتے سکندر د‏‏ی مہمات دا تفصیلی بیان دتا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}}

ارین دے بیان نو‏‏ں دوسرے مصنفین د‏‏ی تحریراں تو‏ں مکمل کيتا گیا اے ، جنہاں د‏‏ی تصنیفات وی سکندر دے ساتھیاں دے بیانات اُتے مبنی نيں: انہاں مصنفین وچ ڈیوڈورس ( ت. 21 قبل مسیح )، سٹرابو ( ت. 23 عیسوی )، تے [[پلو ٹارک|پلوٹارک]] ( c. 119 عیسوی ). {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}}

=== ہندوستان دے سماجی سیاسی حالات ===
سکندر دا ہندوستان وچ حملہ بنیادی طور اُتے [[دریائے انڈس|دریائے سندھ دے]] طاس دے علاقے وچ ہويا ، جو کئی چھوٹی ریاستاں وچ تقسیم ہويا سی ۔ ایہ ریاستاں خاص قبائل دے تسلط اُتے مبنی نظر آندیاں نيں ، کیونجے یونانی مصنفین نے مالوئی جداں قبائل دے نال نال بادشاہاں دا وی ذکر کیتا اے جنہاں دے ناں قبائلی عہدےآں دے طور اُتے نظر آندے ني ں۔ پچھلے دہاکیاں چ فارس دی [[ہخامنشی سلطنت|ہخامنشی سلطنت نے]] وادی سندھ تے تسلط رکھی سی پر جدوں سکندر دی فوج اس علاقے چ پہنچی تے دریائے سندھ توں پرے ہخامنشی حکومت دا کوئی نشان نئیں سی ۔ {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}} سٹرابو ، پہلے لکھاری [[ایراتوستھینز]] توں اپنی معلومات حاصل کردے ہوئے، بیان کردا اے کہ ہخامنشی بادشاہ نے سندھ دے مغرب دے علاقے تے قابو پایا سی۔ {{Sfn|H. C. Raychaudhuri|1988}} ایہ علاقہ (جس وچ کاپیسا - [[گندھارا|گندھارا دا]] علاقہ وی شامل اے ) غالباً ہندوستانیاں دا علاقہ سی ، جو یونانی بیانات دے مطابق ، [[اربیلا دی لڑائی|گوگامیلا د‏‏ی جنگ]] وچ اپنے سردار دارا سوم دے نال لڑے سن ۔ {{Sfn|H. C. Raychaudhuri|1988}}

یونانی لکھتاں دے نال نال آثار قدیمہ دی کھدائی وی سندھ طاس وچ کھیتی باڑی اتے وپار اتے انحصار کرن والی اک شہری معیشت دی ہوند دا اشارہ کردی اے۔ یونانیاں نے [[ٹیکسلا، پنجاب|ٹیکسلا]] ورگے شہراں تے قلعہ بند قصبیاں دے وجود دا ذکر کیتا اے ۔ ارین نے ذکر کیتا اے کہ پورس نو شکست دین دے بعد، سکندر نے [[دریائے چناب]] دی طرف مشرق دی طرف مارچ کیتا، تے 37 شہراں تے قبضہ کر لیا: انہاں شہراں چوں سب توں نکے شہراں چ 5,000 یا اس توں زیادہ باشندے سن۔ {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}} [[دریائے سوات|وادی سوات]] وچ، سکندر دے بارے وچ آکھیا جاندا اے کہ اس نے 230,000 بیل (ممکنہ طور تے [[زیبو]] ) ضبط کیتے سن، جس دا ارادہ اوہناں نوں زمین [[ہݪ|ہلان]] لئی مقدونیہ بھیجن دا سی۔ {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}} ارسطو نے دھان دے کھیتاں وچ چاول اگائے جاندے ویکھیا، اونیسیکریٹس نے بوسمورن (ممکنہ طور تے موتی باجرا ) نامی فصل دے وجود دی اطلاع دتی، تے نیارکس نے &quot;شہد پیدا کرن آلے سرکنڈے&quot; (قیاس کیتا جاندا اے کہ [[گنا|گنے]] ) دے بارے وچ لکھیا۔ {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}} نیارچس نے ایہ وی ذکر کیتا اے کہ ہندوستانی [[کپاہ]] دے کپڑے پاندے سن ۔ چٹان دا نمک [[لوݨا پہاڑی دھارا|سالٹ رینج]] توں کڈیا جاندا سی، تے ہندوستان دے دوجے حصیاں چ فراہم کیتا جاندا سی۔ {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}} کجھ قدیم برادریاں برصغیر دے جنگلات، صحرا تے ساحلی علاقیاں چ موجود سن۔ مثال دے طور تے، نیارچس نے ذکر کیتا اے کہ ٹومیروس دریا ( [[دریائے ہنگول|ہنگول]] ) دے آسے پاسے دے لوک مچھی پھڑن تے گزارا کردے سن، تے لوہے دے اوزاراں دی بجائے پتھر دے اوزار استعمال کردے سن۔ {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}}

یونانی لیکھکاں نے [[برہمن|براہمناں]] دے پجاری طبقے دا ذکر کیتا اے (&quot;براچمن&quot; دے طور تے)، جنہاں نوں بھارتی فلسفے دے استاداں دے روپ وچ بیان کیتا گیا اے۔ {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}} اوہ ہندوستان وچ کسی وی مذہبی مندر یا بت دے وجود دا حوالہ نئيں دیندے نيں ، حالانکہ اس طرح دے حوالے عام طور اُتے انہاں دے مصر ، بین النہرین تے ایران وچ سکندر د‏‏ی مہمات دے بیانات وچ ملدے ني‏‏‏‏ں۔ یونانی کھاتیاں چ ننگیاں سنیاسیاں دا ذکر کیتا گیا اے جہناں نو جمنوسوفسٹ آکھیا جاندا اے۔ کالانوس نامی اک فلسفی (شاید ہندوستانی ناں &quot;کلیانا&quot; دا یونانی نقل) سکندر دے نال [[تخت جمشید|پرسیپولس]] گیا، جتھے اس نے اک عوامی جنازے تے خودکشی کر لئی: اوہ شاید اک جین یا [[آجیویک|اجیوکا]] راہب سی۔ یونانی بیاناں وچ [[بدھ مت]] دا کوئی حوالہ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}}

براہمناں دے ذکر دے علاوہ، سکندر دے حملے دے بارے وچ یونانی داستاناں وچ [[بھارت وچ ذات پات|ذات پات دے نظام دا]] براہ راست ذکر نئيں کیتا گیا ا ے۔ بعض براہمن مقامی شہزادےآں دے مشیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے سن: سکندر نے موجودہ [[سندھ]] وچ حکمران میوزیکانس تے سامبوس نو‏‏ں اپنے خلاف بغاوت کرنے دے لئی اکسانے دے الزام وچ برہمناں دے گروہاں نو‏‏ں پھانسی دے دتی۔ یونانی تحریراں گھٹ توں گھٹ دو تھانواں تے غلامی دے ہوند دی گواہی دیندیاں نیں: اونیسکریٹس نے میوزیکانوس دے زیر حکومت علاقے چ غلامی دا بیان کیتا اے تے ارسطوبلس نے ٹیکسلا چ غریب لوکاں دا ذکر کیتا اے جہڑے اپنیاں دھیاں نوں عوامی طور تے ویچدے سن۔ ارسطو نے ٹیکسلا وچ [[ستی (رسم)|ستی دا]] وی مشاہدہ کیتا، جو کہ بیوہ عورتاں دے اپنے شوہراں دے چتا تے اپنے آپ نوں قربان کرن دی رواج سی۔ لاشاں نو گدھاں دے سامنڑے ظاہر کرن دا رواج، [[دخمہ|ٹاور آف سائلنس]] دے مجوسی رواج دی طرح، ٹیکسلا چ وی رائج سی۔ {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}}

نیرکس نے ذکر کیتا اے کہ ہندوستانی لوکاں نے نیڑے توں بنے ہوئے کپڑے تے خطوط لکھے؛ ایہ ممکن اے کہ ایہ [[خروشتی]] رسم الخط دے پیش خیمہ دا حوالہ اے ، جو ہخامنشی حکومت دے دوران [[آرامی لپی|آرامی حروف تہجی]] تو‏ں تیار ہويا ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}} موجودہ [[بلوچستان (خطہ)|بلوچستان]] دے ساحل اُتے اک قبیلے نو‏‏ں بیان کردے ہوئے ، نیارکس نے ذکر کیتا اے کہ اوہ &quot;اپنی بولی تے رسم و رواج&quot; وچ ہندوستانیاں تو‏ں مختلف سن ، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ انہاں نے اک خاص بولی نو‏‏ں ہندوستانیاں دے نال جوڑیا۔ {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}} اس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ ہندوستانی اک ہی بولی بولدے سن: جس بولی نو‏‏ں نیرکس نے ہندوستان تو‏ں جوڑیا اوہ سرکاری تے تجارتی مقاصد دے لئی استعمال ہونے والی [[لنگوا فرانکا|بولی]] ہوسکدی ا‏‏ے۔ ایہ بولی غالباً [[گندھاری|گندھاری پراکرت]] سی، کیونکہ ہندوستانی لوکاں تے تھاواں لئی یونانی ناں (مثال دے طور تے &quot;تکسلا&quot; تے &quot; [[چندر گپت موریا|سنڈروکوٹس]] &quot;) [[سنسکرت]] (مثال دے طور تے &quot;تکششلا&quot; تے &quot;چندرگپت&quot;) دی بجائے اس بولی (مثال دے طور تے &quot;تکھاسیلا&quot; تے &quot;چنڈگت&quot;) توں ماخوذ لگدے ہن۔ {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}}

نیارچس ہندوستان وچ [[طب|طبی سائنس]] دے وجود دی تصدیق کردا اے: اوہ ذکر کردا اے کہ جدوں یونانی حکیم [[سکندر]] نوں سپاں دے کاٹنے دے علاج فراہم کرن وچ ناکام رہے، تے بادشاہ نے ہندوستانی معالج اکٹھے کیتے جو دوجیاں بیماریاں تے تکلیف دہ حالات دا وی علاج کرن دے قابل سن۔ یونانی کھاتیاں وچ اجوکے بھارت دے ہور کسے وگیان دا ذکر نہیں ملدا۔ {{Sfn|Irfan Habib|Vivekanand Jha|2004}}

=== سکندر دی تیاری ===
[[فائل:Indian_warriors_(Sattagydian,_Gandharan,_Hindush)_circa_480_BCE_in_the_Naqsh-e_Roastam_reliefs_of_Xerxes_I.jpg|thumb| [[بھارت دی تریخ|قدیم ہندوستانی]] جنگجو (کھبے توں سجے: ستگیڈین ، [[گندھارا|گندھارن]] ، ہندوش ) ت. 480 قبل مسیح ۔ [[نقش رستم]] [[خشیارشا اول|زرکسس اول]] دے ریلیفز۔]]
سپیتامینس دی موت تے 326ء چ [[روکسانا]] ( [[ایرانی بولیاں|پرانے ایرانی]] چ راوکسنا ) نال اوہدی شادی دے بعد بی سی اپنے نویں وسطی ایشیائی ساتراپیاں دے نال اپنے تعلقات نو مضبوط کرن دے لی، سکندر آخر کار [[بھارت|ہندوستان]] ول اپنی توجہ موڑن دے لیی آزاد ہو گیا۔ سکندر لئی، ہندوستان تے حملہ [[ہخامنشی سلطنت]] دے ماتحت ہون دا اک قدرتی نتیجہ سی، کیونکہ [[دریائے انڈس|سندھ وادی]] دے علاقے طویل عرصے توں ہخامنشی کنٹرول چ سن، سندھ وادی چ ہخامنشی فتح دے بعد توں ت. 515 قبل مسیح ۔  سکندر صرف انہاں علاقےآں اُتے قبضہ کر رہیا سی جو اس نے ہخامنشیاں تو‏ں حاصل کیتے سن ، تے ہن اسنو‏ں بجا طور اُتے اپنا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;RE&quot; /&gt;

سکندر نے [[گندھارا|گندھار]] دے سابقہ ساتراپی دے سارے سرداراں نو اپنے کول آن تے اپنے اختیار دے ماتحت ہون دی دعوت دتی۔ [[آمبھی|امبھی]] (یونانی: Omphis)، [[ٹیکسلا، پنجاب|ٹیکسلا]] دا حکمران، جس دی بادشاہت [[دریائے انڈس|سندھ]] توں [[دریائے جہلم|جہلم]] (یونانی: Hydaspes) تک پھیلی ہوئی سی، نے تعمیل کیتی۔ 327 ق م دے موسم بہار دے آخر وچ ، سکندر نے اپنی ہندوستانی مہم شروع کيتی جس وچ امینتاس نو ں 3،500 گھوڑےآں تے 10،000 پیدل فوجیاں دے نال [[باختر|باختراں]] د ی سرزمین اُتے قبضہ کرنے دے لئی چھڈ دتا گیا۔ {{Sfn|H. C. Raychaudhuri|1988}}

== کوفن مہم ==
 
سکندر نے ذاتی طور تے ڈھال بردار محافظاں، پیدل ساتھیاں، تیراندازاں، ایگریانیئناں تے گھوڑے-بیچھے-آدمیاں دی کمان سنبھالی تے اوہناں نوں قبیلیاں دے خلاف اگوائی کیتی – کنر [[وادی|وادیاں]] دے اسپاسیوئی ، گورایئس ( [[پنجکوڑہ دریا|پنجکوڑا]] ) وادی دے گورایئن، تے [[دریائے سوات|سوات]] تے [[ضلع بونیر|بونیر]] وادیاں دے آساکینوئی ۔  

سکندر نوں ایلاستینیانا (جسنوں آستانینوئی جاں آستانینوئی کیہا جاندا اے) قبیلے دے سردار ہیسٹین (جاں استینوئی) ولوں مزاحمت دا ساہمنا کرنا پیا، جسدا راجگڑھ پشکلاوتی جاں پیوکلاوٹس سی۔ {{Sfn|R. K. Mookerji|1966}} بعد چ اس نے اسویاناں تے اسوکایاناں نوں شکست دتی تے اوہناں دے 40,000 جوان تے 230,000 بیل پھڑ لئے۔ ماسگا دے اسواکیانا نے اپنی ملکہ کلیوفس دی کمانڈ ہیٹھ 30,000 گھڑسوار فوج، 38,000 پیدل فوج، 30 ہاتھیاں تے 7,000 کرائے دے فوجیاں دے نال اس نال لڑائی لڑی۔ سکندر نال لڑن آلے دوجے علاقے ابھیسارا، اورنوس ، [[بریکوٹ|بزیرا]] تے اورا یا ڈیرٹا سن۔ {{Sfn|R. K. Mookerji|1966}} {{Sfn|Ian Worthington|2003}} &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Narain, A. K.|title=Alexander the Great: Greece and Rome&amp;nbsp;– 12|year=1965|pages=155–165}}&lt;/ref&gt;

اسپاسیوئی دے نال اک سخت مقابلہ ہویا، جس دے دوران سکندر خود اک تیر نال موڈھے تے زخمی ہو گیا، لیکن آخر کار اسپاسیوئی لڑائی ہار گیا؛ ایہناں چوں 40,000 نوں غلام بنایا گیا۔ اساکنوئی نے 30,000 گھڑسوار فوج، 38,000 پیدل فوج تے 30 ہاتھیاں دی فوج دے نال سکندر دا سامنا کیتا۔  اوہناں نے بہادری نال لڑائی لڑی سی تے اپنے کئی گڑھاں جویں کہ اورا، [[بریکوٹ|بزیرا]] تے ماسگا دے شہراں وچ حملہ آور دے خلاف ضدی مزاحمت دی پیشکش کیتی سی۔ ماساگا دا قلعہ کئی دناں د‏‏ی خونی لڑائی دے بعد ہی کم ہوسکیا جس وچ سکندر خود ٹخنے وچ شدید زخمی ہويا سی۔ جدوں ماساگا دا سردار جنگ چ ڈگ گیا، تے فوج دی اعلیٰ کمانڈ اوہدی بڈھی ماں، کلیوفس دے کول گئی، جہڑی وی اپنی ماں دھرتی دا آخری حد تک دفاع کرن لئی پرعزم سی۔ کلیوفس دی فوج دی اعلیٰ کمانڈ سنبھالن دی مثال نے وی علاقے دیاں عورتاں دی پوری آبادی نوں لڑائی وچ لیایا۔   سکندر صرف سیاسی چالاں تے دھوکہ دہی دے اعمال دا سہارا لے کے ماساگا نو گھٹ کرن دے قابل سی۔ کرٹیئس دے مطابق: &quot;نہ صرف الیگزینڈر نے ماساگا دی پوری آبادی نو ذبح کیتا، بلکہ اس نے اس دیاں عمارتاں نو وی ملبے چ تبدیل کر دتا۔&quot;  اس دے بعد اسی طرح دا قتل عام اورا وچ ہويا ، جو اساکینوئی دا اک ہور گڑھ سی۔

=== اورنوس دا محاصرہ ===
[[فائل:AlexanderIndiaMap.jpg|left|thumb| اورنوس [[پاکستان]] دے [[ٹیکسلا، پنجاب|شہر ٹیکسلا]] دے شمال چ واقع اے ۔]]
ماساگا تے اورا چ سکندر ولوں کیتے گئے عام [[قتل عام|ذبح]] تے اگ لگان دے بعد، بے شمار آسکینیئن اورنوس نامی اک اُچے قلعے ول فرار ہو گئے (یقینی طور تے شناخت نئیں کیتی گئی پر [[ضلع سوات|سوات]] چ شانگلا تے شمالی پاکستان چ [[ضلع کوہستان|کوہستان دے]] علاقے دے وچکار کدرے)۔ سکندر نے اوہناں دے پچھے-پچھے پچھے-پچھے چل کے اسٹریٹجک پہاڑی قلعے دا محاصرہ کر لیا۔ رابن لین فاکس دے مطابق ، ایورنوس دا محاصرہ سکندر دا آخری محاصرہ سی ، &quot;تاریخ دے سب تو‏ں وڈے محاصرہ کرنے والے دے طور اُتے سکندر دے کیریئر دا عروج&quot;۔ {{Sfn|Robin Lane Fox|1973}} ایہ محاصرہ اپریل 326ء چ ہویا بی سی۔ {{Sfn|H. C. Raychaudhuri|1988}} اس نے سکندر دی سپلائی لائن لئی آخری خطرہ پیش کیتا، جہڑی کہ [[ہندو کش|ہندوکش دے]] اتے واپس [[بلخ]] تک پھیلی ہوئی سی، خطرناک طور تے کمزور سی، حالانکہ ایرین نے سکندر دی اپنے رشتہ دار ہیراکلس نوں پچھے چھڈن دی بہادری دی خواہش دا سہرا دتا، جس نے مبینہ طور تے اس جگہ نوں پیر-سار لین وچ اسمرتھ ثابت کیتا سی، جس نوں یونانیاں نے اورنس کیہا سی۔ ایہہ تھاں [[اٹک]] دے اتر وچّ واقع ہے جو ہن [[پنجاب، پاکستان|پاکستانی پنجاب]] ہے ، جو اپرلے [[دریائے انڈس|سندھ]] دے اک موڑ وچّ تنگ گھاٹیاں دے اپر اک مضبوط مضبوط پہاڑی سپور اتے ہے ۔ گوانڈھی قبائلیاں نے جنہاں نے سکندر دے سامنے ہتھیار سُٹ دتے سن، نے اس نوں رسائی دے بہترین مقام تک لے جان دی پیشکش کیتی۔  

قلعے دی طرف جانے والے کمزور شمالی حصے وچ ، سکندر تے اس دے منجنیقاں نو‏‏ں اک گہری کھائی نے روک دتا سی۔ محاصرے دے انجناں نو پہنچ دے اندر لیان دے لی، کھائی نو پُل کرن دے لیی اک زمینی کم دا ٹیلا تعمیر کیتا گیا۔ پیر-سار دے سبھ توں نیڑے دے سرے نال جڑی اک نیویں پہاڑی چھیتی ہی پہنچ دے اندر آ گئی اتے اسنوں لے لیا گیا۔ سکندر دیاں فوجاں نوں پہلاں اپروں لڑھکے ہوئے چٹاناں نے دھکہ دتا ۔ تن دن دی ڈھول دی تھاپ نے محافظاں دے ابتدائی پسپائی دے جشن نو نشان زد کیتا، جس دے بعد اک حیرت انگیز پسپائی ہوئی۔ اپنے آپ نو رسی تے آخری چٹان دے چہرے تے کھچدے ہوئے، الیگزینڈر نے چوٹی نو صاف کیتا، کجھ مفروراں نو مار دتا – اریئن نے اک قتل عام تک پھُلا دتا  – تے [[اتھینا|ایتھنا نائکی]] ، ایتھنا آف وکٹری لئی قربان گاہاں کھڑیاں کیتیاں، جہناں دے نشان سٹین نے شناخت کیتے۔ ''سسیکوٹوس'' ، یا ساسگپتا ، جس نے اس مہم وچ سکندر دی مدد کیتی سی، نو ایورنوس دا گورنر بنایا گیا۔ 

== پنجاب ==
 
اورنوس نو گھٹ کرن دے بعد، سکندر نے [[پنجاب|پنجاب دے علاقے]] چ مہم شروع کرن دے لیی سندھ پار کیتا۔ 

=== ہائیڈاسپس دریا دی لڑائی ===
 
[[فائل:Le_Brun,_Alexander_and_Porus.jpg|center|thumb|800x800px|{{center|[[چارلس لی برون]] دی اک پینٹنگ جہدے وچ [[ہائیڈاسپس دی لڑائی]] دے دوران الیگزینڈر تے پورس (پورو) نوں دکھایا گیا اے۔}}]]
[[جنگ جہلم|ہائیڈسپس دریا دی لڑائی]] سکندر نے جولائی 326 نوں لڑی سی۔ قبل مسیح بادشاہ [[پورس]] (ممکنہ طور تے، [[پوراوا|پورووا]] ) دے خلاف [[پنجاب]] چ [[دریائے جہلم|ہائیڈسپس]] دریا ( [[دریائے جہلم|جہلم دریا]] ) تے، [[بھیرا|بھیرا دے]] نیڑے۔ ہائیڈاسپس سکندر دی آخری وڈی لڑائی سی ۔  مین ٹرین [[درہ خیبر|خیبر درے]] دے ذریعے ہن دے جدید پاکستان وچ گئی، لیکن سکندر دی ذاتی کمان ہیٹھ اک چھوٹی فوج شمالی راستے دے ذریعے گئی، جس دے نتیجے وچ رستے وچ ایورنوس دا محاصرہ ہویا۔ اگلے سال دے موسم بہار دے شروع چ، اس نے اپنی افواج نو اکٹھا کیتا تے [[ٹیکسلا، پنجاب|ٹیکسلا]] دے بادشاہ [[آمبھی|ٹیکسیلس]] (امبھی وی) دے نال اتحاد کیتا، اپنے گوانڈھی، [[دریائے جہلم|ہائیڈاسپس]] دے بادشاہ دے خلاف۔
[[فائل:Porus_awaits_the_attack_of_Alexander_july_326_B.C..jpg|right|thumb| پورس سکندر دے حملے دا انتظار کر رہیا اے، جولائی، 326 قبل مسیح]]
پورس ہندوستان دا اک علاقائی بادشاہ سی ۔ اریئن پورس دے بارے چ اپنے لفظاں چ لکھدا اے:
 
{{quote|پورس نامی ہندوستانی بادشاہاں چوں اک، اپنی ذاتی طاقت تے عظیم جرات لئی قابل ذکر بندہ، سکندر دے بارے چ رپورٹ سن کے، ناگزیر دی تیاری کرن لگ پیا۔ اس دے مطابق ، جدو‏ں دشمنی شروع ہوئی تاں ، اس نے اپنی فوج نو‏‏ں مقدونیہ اُتے حملہ کرنے دا حکم دتا جنہاں تو‏ں اس نے انہاں دے بادشاہ دا مطالبہ کيتا ، جداں کہ اوہ اس دا نجی دشمن ا‏‏ے۔ سکندر نے لڑائی چ شامل ہون چ کوئی ویلہ نئیں گوایا، لیکن اوہدا گھوڑا پہلے حملے چ زخمی ہو گیا، اوہ سر توں زمین تے ڈگ پیا، تے اوہدے نوکراں نے اوہنوں بچا لیا جہناں نے اوہدی مدد لئی جلدی کیتی۔}}

پورس دریائے جہلم دے جنوبی کنارے اُتے تیار ہويا ، تے کسی وی پار کرنے نو‏‏ں دفع کرنے دے لئی تیار سی۔ جہلم دریا اینا گہرا تے تیز سی کہ کوئی وی مخالف پار کرن نال غالباً پوری حملہ آور فوج برباد ہو جائے گی۔ سکندر نوں پتہ سی کہ سدھی کراسنگ ناکام ہو جاوے گی، اس لئی اسنے اک ڈھکواں کراسنگ لبھّ لیا، لگبھگ {{Convert|27|km|mi}} اوہدے کیمپ دے اپ سٹریم۔ اس جگہ دا ناں &quot;کدی&quot; اے ۔ سکندر نے اپنے جرنیل کریٹرس نوں زیادہ تر فوج دے نال پچھے چھڈ دتا جدوں کہ اوہ اک مضبوط دستے دے نال دریا دے اپرلے حصے نوں پار کردا سی۔ پورس نے اپنے بیٹے دے ماتحت اک چھوٹی سی گھڑسوار فوج تے رتھ د‏‏ی فوج نو‏‏ں پار کرنے دے لئی بھیجیا۔

وسیلیاں دے مطابق  ، سکندر نے پہلے ای پورس دے پتر نال سامنا کیتا سی، اس لیی دوویں بندے اجنبی نئیں سن۔ پورس دے پتر نے اک وار نال سکندر دے گھوڑے نوں مار دتا تے سکندر زمین تے ڈگ پیا۔ اس مقابلے دے بارے چ لکھدے ہوئے، ارین نے ہور آکھیا،
  {{quote|دوسرے مصنفین بیان کردے نيں کہ اصل لینڈنگ اُتے سکندر د‏‏ی گھڑسوار فوج تے پورس دے بیٹے د‏‏ی کمانڈ وچ ہندوستانیاں د‏‏ی اک فوج دے وچکار لڑائی ہوئی سی ، جو اوتھ‏ے اعلیٰ تعداد دے نال انہاں دا مقابلہ کرنے دے لئی تیار سی ، تے ایہ کہ لڑائی دے دوران اس نے ( پورس دے بیٹے) نے سکندر نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں زخمی کیتا تے اس وار نو‏‏ں ماریا جس تو‏ں اس دے گھوڑےآں (الکساندر بُلکا) نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا۔}}
[[File:Alexander victory coin Babylon silver c 322 BCE.jpg|thumb|سکندر اعظم دا &quot;فتح دا سکہ&quot; ، جو [[بابل]] {{circa|322 قبل مسیح}} وچ ٹکسال کیتا گیا سی ، جو برصغیر ہند وچ اپنی مہمات دے بعد سی۔ ''اوبورس'': الیگزینڈر نوں [[نائکی (متھولوجی)|نائکی]] ولوں تاج پہنایا جا رہیا اے۔ ''الٹا'': سکندر اپنے ہاتھی تے بادشاہ [[پورس]] تے حملہ کردا اے۔ سلور۔ [[برٹش میوزیم]]۔]]

اس فوج نو‏‏ں آسانی تو‏ں شکست دتی گئی ، تے ایرین دے مطابق ، پورس دا بیٹا مار دتا گیا۔ پورس نے ہن ویکھیا کہ پار کرن آلی فوج اوہدی توقع توں زیادہ وڈی سی، تے اپنی فوج دے وڈے حصے دے نال اس دا سامنا کرن دا فیصلہ کیتا۔ پورس دی فوج دونواں طرفاں تے گھڑسوار فوج دے نال تیار سی، سامنے جنگی ہاتھی تے پیدل فوج ہاتھیاں دے پچھے سی۔ ایہ جنگی ہاتھی سکندر دے لئی اک خاص طور اُتے مشکل صورتحال پیش کردے سن ، کیونجے انہاں نے مقدونیہ دے گھوڑےآں نو‏‏ں خوفزدہ کيتا سی۔

سکندر نے پورس دے کھبے گھڑسواراں دے ونگ نوں شاور کرن لئی گھوڑسوار تیر اندازاں نوں بھیج کے لڑائی شروع کیتی اتے پھر پورس دے گھوڑسواراں نوں تباہ کرن لئی اپنی گھوڑسواراں دی ورتوں کیتی۔ ایس دوران، مقدونیہ دے فالانکس جنگی ہاتھیاں دے چارج نال مشغول ہون لئی دریا پار کر چکے سن۔ آخر کار مقدونیاں نے پورس د‏‏ی فوج نو‏‏ں گھیر لیا۔

ڈیوڈورس نے جنگی ہاتھیاں دے جنگی حربےآں دے بارے وچ لکھیا اے:
 {{quote|اس تے ہاتھیاں نے، اپنے زبردست سائز تے طاقت نو چنگے استعمال لئی لاگو کردے ہوئے، دشمناں چوں کجھ نو اوہناں دے پیراں دے تھلے لتاڑ کے، تے اوہناں دے بکتر تے ہڈیاں نو کچل کے مار دتا، جد کہ دوجیاں تے اوہناں نے خوفناک موت دا سبب بنیا، کیونکہ اوہناں نے پہلے اوہناں نو اپنے تنے نال اُچا چُکیا، جہناں نو اوہناں نے اپنے جسماں دے گرد گھمایا تے فیر اوہناں نو زبردست تشدد دے نال زمین تے سٹ دتا۔ بہت سارے ہور لوکاں نو اوہناں نے زندگی دے اک لمحے چ اپنے دنداں نال اوہناں نو کھو کے محروم کر دتا۔}}
پورس دے سپاہیاں دے لڑن دے انداز نوں اریئن نے وستھار نال بیان کیتا سی:
 {{quote|پیدل فوجی اک کمان چکدے نیں جہڑا اوہنوں چُکن آلے بندے دے نال برابر لمبائی دا بنیا ہوندا اے۔ ایہہ اوہ زمین تے ٹکدے نیں، تے اپنے کھبے پیر نال ایس دے خلاف دباؤ نال تیر چھڈ جاندا اے، تار نوں بہت پچھے کھچ لیندے نیں کیونکہ اوہ جہڑا شافٹ استعمال کردے نیں اوہ تن گز لمبا اے، تے ہندوستانی تیرانداز دے گولی دا مقابلہ کرن لئی کجھ وی نئیں اے، نہ تے ڈھال تے نہ ای چھاتی دی پلیٹ، تے نہ ای کوئی مضبوط دفاع جے انج ہووے۔&lt;ref name=&quot;BriefLife120&quot; /&gt;}}

کرٹیئس کوئنٹس دے مطابق، سکندر نے دن دے آخر وچ پورس دے پاس چند سفیر بھیجے:{{quote|اس عظیم تے بہادر فوجی د‏‏ی جان بچانے دے لئی بے چین سکندر نے ٹیکسائل ہندوستانی نو‏‏ں اس دے پاس (پورس) دے پاس بھیج دتا۔ ٹیکسائل جتنا ہمت کر سکدا سی، سوار ہو گیا تے اس توں درخواست کیتی کہ اوہ اپنے ہاتھی نو روکے تے سنے کہ سکندر نے اس نوں کی سنیہا گھلیا اے، ہن فرار ممکن نئیں سی۔ لیکن ٹیکسائلز ہندوستانی بادشاہ دا اک پرانا دشمن سی، تے پورس نے اپنے ہاتھی نو موڑ دتا تے اس تے حملہ کیتا، تاکہ اس نو اپنے برچھی نال مار دتا جا سکے; تے اوہ واقعی اس نوں مار سکدا سی، جے اس نے اپنے گھوڑے نو ویلے دے نال راہ توں ہٹا نئیں دتا ہوندا۔ تاہم، سکندر نے اپنے قاصد دے ​​نال اس سلوک توں ناراض ہون توں دور، کئی ہور لوکاں نو بھیجیا، جنہاں چوں آخری میروس نامی ہندوستانی سی، اک اجہا بندہ جہدے بارے اوہنوں دسیا گیا سی کہ اوہ لمبے عرصے توں پورس دا دوست سی۔&lt;ref name=&quot;BriefLife120&quot; /&gt;}}
پلوٹارک نے ایہ وی لکھیا کہ ہائیڈاسپس د‏‏ی تلخ لڑائی نے سکندر دے آدمیاں نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی فتح جاری رکھنے وچ ہچکچاہٹ دا شکار بنا دتا ، اس گل اُتے غور کردے ہوئے کہ جے اوہ دریائے گنگا نو‏‏ں پار کردے نيں تاں انہاں نو‏‏ں ممکنہ طور اُتے پورس د‏‏ی فوجاں تو‏ں کدرے زیادہ وڈی فوجاں دا سامنا کرنا پڑے گا۔ 
{{quote|لڑائی اوس ویلے زیادہ مخلوط قسم دی سی; لیکن اتنی ضد دے نال برقرار رکھیا گیا، کہ اس دا فیصلہ دن دے اٹھویں گھنٹے تک نئیں کیتا گیا۔}}

پورس انہاں بوہت سارے مقامی بادشاہاں وچو‏ں اک سی جنہاں نے سکندر نو‏‏ں متاثر کيتا۔ اوہدے موڈھے چ زخمی، ۲ میٹر (۶ فٹ ۷ انچ) توں ودھ کھلوتا لمبا، لیکن فیر وی اپنڑے پیراں تے، اس توں سکندر نے پچھیا کہ اوہ کی چاہندا اے کہ اس دے نال سلوک کیتا جائے۔ پورس نے جواب دتا، &quot;میرے نال انج دا سلوک کرو، الیگزینڈر، جس طرح اک بادشاہ دوجے بادشاہ نال کردا اے۔&quot; دوجے اتہاسکار اس سارے واقعے دی درستگی اتے سوال اٹھاؤندے ہوئے ایہہ دلیل دندے ہوئے کہ پورس نے کدے وی ایہہ شبد نہیں کہے ہونگے۔ [۱] [ مشکوک – discuss ] فیلوسٹراٹس دی لائف آف اپولونیئس آف ٹیانا لکھدا اے کہ پورس دی فوج وچ اک ہاتھی سی جس نے سکندر دی فوج دے خلاف بہادری نال لڑائی لڑی سی تے سکندر نے اس نوں ہیلیوس (سورج) نوں وقف کیتا تے اس دا ناں ایجیکس رکھیا، کیونکہ اس دا خیال سی کہ اک اینا وڈا جانور اک عظیم ناں دا مستحق اے۔ ہاتھی دے دنداں دے گرد سونے دے انگوٹھے لگے ہوئے سن تے انہاں اُتے اک کتبہ سی جس اُتے یونانی بولی وچ لکھیا سی: &quot;زیوس دا بیٹا الیگزینڈر ایجیکس نو‏‏ں ہیلیوس دے لئی وقف کردا اے&quot; (ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Ο ΔΙΟΣ ΤΟΝ ΑΙΑΑΤΤΙ ΗΛΙΩΙ)۔  

سکندر نے اگے نہیں ودھایا، اس طرحاں دریاۓ سندھ دے سارے ہیڈواٹراں نوں فتح نہیں کیتا گیا ۔ بعد چ اس نے اپنی فتح دی یاد چ جنگ دے مقام تے واقع اسکندریہ نکایا (فتح) دی بنیاد رکھی۔ اس نے اپنے بہت پسندیدہ گھوڑے، [[بوسیفالس]] دی یاد چ دریا دے مخالف کنارے تے الیگزینڈریا بوسیفالس دی وی بنیاد رکھی، جس نے برصغیر پاک و ہند دی مہم دے دوران الیگزینڈر نوں لے کے گیا سی تے [[جنگ جہلم|ہائیڈاسپس چ اس جنگ]] دے دوران بہادری نال ہلاک ہو گیا سی۔

=== کیتھینز ===
[[دریائے چناب|دریائے چناب نو]] پار کرن دے بعد، سکندر نے ہاتھیاں تے 5,000 مقامی فوجیاں دے نال [[پورس]] دے نال رل کے، ساگالا دا محاصرہ کیتا ، جتھے ''کیتھیئنز'' ( کتھی  نال متعلق)   نے اپنے آپ نوں مضبوط کر لیا سی۔ شہر نوں مکا دتا گیا، تے ایہدے کئی وسنیک مارے گئے:

: &quot;کیتھیئنز... دے کول اک مضبوط شہر سی جس دے نیڑے اوہناں نے اپنا موقف بنان دی تجویز پیش کیتی، جس دا ناں ساگلا سی۔ (...) اگلے دن سکندر نے اپنیاں فوجاں نوں آرام دتا، تے تیجے دن سنگلا تے اگے ودھیا، جتھے کیتھیئن تے اوہناں دے گوانڈھی جیہڑے اوہناں نال رلتی ہوئے سن، شہر دے ساہمنے کھچے گئے سن۔ (...) ایس مقام تے وی، [[پورس|اسی پور]] پہنچے، اوہدے نال کجھ ہاتھی لے کے آئے۔ اس دے پنج ہزار فوج (...) سکندر سنگلا واپس آیا، شہر نوں زمین تک تباہ کر دتا، تے اس دے علاقے نوں الحاق کر لیا&quot;۔ ارین ، الیگزینڈر دا اناباسس ، وی 22-24

== میوزیکانس ==
'''میوزیکانس''' (  ,  بھارتی: موشکا{{حوالہ لوڑیندا|date=June 2019}} ) [[دریائے انڈس|سندھ]] دے سر اُتے اک ہندوستانی بادشاہ سی ، جس نے [[سکندر|سکندر اعظم]] دے خلاف بغاوت اٹھائی سی ت. 323 قبل مسیح ۔ پیتھن ، سکندر دے جرنیلاں چوں اک، بغاوت نو ختم کرن چ کامیاب ہو گیا:

: &quot;ایس دوران اس نوں دسیا گیا کہ میوزیکانس نے بغاوت کر دتی اے۔ اس نے نائب بادشاہ، پیتھون، ایجنور دے پتر نوں اپنے خلاف کافی فوج دے نال روانہ کیتا، جد کہ اوہ خود انہاں شہراں دے خلاف مارچ کردا سی جہڑے میوزیکانس دے راج وچ رکھے گئے سن۔ ایہناں وچوں کجھ نوں اس نے زمین تے ڈھا دتا، وسنیکاں نوں غلامی وچ گھٹا دتا تے کجھ نوں اس نے قلعےآں وچ متعارف کرایا تے بعد وچ قلعےآں لئی متعارف کرایا۔ اس کم نو پورا کرن دے بعد، اوہ کیمپ تے بیڑے چ واپس آ گیا اس ویلے تک میوزیکانس نو پیتھون نے پھڑ لیا سی، جہڑا اس نو الیگزینڈر دے کول لے کے آ رہیا سی۔&quot; – ارین اناباسیس 

=== پورٹیکنس ===
پاٹالا دا بادشاہ، پورٹیکنوس سکندر دے کول آیا تے ہتھیار سٹ دتا۔ سکندر نے اسنو‏ں اپنے تسلط اُتے قبضہ رکھنے دتا ، اس دے نال ہی فوج دے استقبال دے لئی جو کچھ وی درکار سی اوہ فراہ‏م کرنے د‏‏ی ہدایات دے نال۔ 

=== سیمبس ===
سامبوس تھلویں سندھ وادی چ اک ہور حکمران سی۔ ڈیوڈورس سیکولس دے مطابق، سکندر نے اس دی بادشاہی تے حملہ کیتا، اسی ہزار لوکاں نو مار دتا تے شہراں نو تباہ کر دتا۔ زیادہ تر آبادی نو‏‏ں غلامی وچ لے لیا گیا سی ، تے سیمبس خود 'تیس ہاتھیاں دے نال سندھ تو‏ں پار دے ملک وچ بھج گیا'۔

== سکندر دی فوج دی بغاوت ==
[[فائل:Asia_323bc.jpg|thumb| ایشیا 323 قبل مسیح وچ، [[سکندر]] دی سلطنت تے گوانڈھیاں دے سلسلے وچ [[بھارت دی تریخ|قدیم ہندوستان]] دے [[نندا سلطنت|نندا]] سلطنت تے گوانڈھی گنگریڈائی ۔]]
پورس دے بادشاہت دے مشرق وچ ، [[دریاۓ گنگا|دریائے گنگا دے]] نیڑے ( ہندوستانی ناں ''گنگا'' دا ہیلینک ورژن ) ، [[مگدھ مہاجنپد|مگدھ]] د‏‏ی طاقتور [[نندا سلطنت]] تے [[بنگال]] د‏‏ی گنگاریدائی سلطنت سی۔ دوسری طاقتور ہندوستانی فوجاں دا سامنا کرنے دے امکانات تو‏ں خوفزدہ تے سالاں د‏‏ی مہم تو‏ں تھکے ہوئے ، اس د‏ی فوج نے [[بیاس ندی|دریائے ہائفیسس]] (جدید [[بیاس ندی|دریائے بیاس]] ) اُتے بغاوت د‏‏ی ، ہور مشرق د‏‏ی طرف مارچ کرنے تو‏ں انکار کردے ہوئے۔ {{Sfn|Paul J. Kosmin|2014}}
[[فائل:Alexander_troops_beg_to_return_home_from_India.jpg|thumb| سکندر دیاں فوجاں نے پلیٹ وچ ہندوستان توں وطن پرتن دی منتاں کیتیاں فلورنس دے انتونیو ٹیمپسٹا ولوں 11 وچوں 3، 1608۔]]
{{quote|جتھ‏ے تک مقدونیہ دے لوکاں دا تعلق اے ، اُتے ، پورس دے نال انہاں د‏‏ی جدوجہد نے انہاں د‏‏ی ہمت نو‏‏ں ختم کردتا تے ہندوستان وچ انہاں د‏‏ی ہور پیش قدمی نو‏‏ں روک دتا۔ کیونکہ صرف ویہہ ہزار پیدل فوج تے دو ہزار گھوڑے اکٹھے کرن آلے دشمن نو پسپا کرن دے لیی اوہ سب کجھ کر سکدے سن، انہاں نے سکندر دی شدید مخالفت کیتی جدوں اس نے دریائے گنگا نو پار کرن تے وی اصرار کیتا، جس دی چوڑائی، جویں کہ اوہناں نے سکھیا، بتیس فرلانگ سی، اس دی گہرائی سو فٹ سی، جد کہ اس دے کنارے بہت سارے لوکاں نال ڈھکے ہوئے سن۔ ہتھیاراں آلے بندے تے گھوڑسوار تے ہاتھی۔ کیونکہ اوہناں نوں دسیا گیا سی کہ گنڈرائیٹس تے پریسی دے بادشاہ اسی ہزار گھوڑ سوار، دو لکھ پیدل، اٹھ ہزار رتھ تے چھ ہزار لڑن آلے ہاتھیاں دے نال اوہناں دی اُڈیک کر رئے سن۔|source=[[Plutarch's Lives]]&lt;ref&gt;Plutarch, [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:abo:tlg,0007,047:62 ''Alexander'', 62]&lt;/ref&gt;}}
[[فائل:Excavated_Brick_Structure_-_Khana-Mihir_Mound_-_South-eastward_View_-_Berachampa_-_North_24_Parganas_2015-04-11_7143.JPG|right|thumb|[[لہندا بنگال|ہندوستان دے مغربی بنگال]] چ چندرکیتو گڑھ نوں گنگریڈائی دا راجگڑھ منیا جاندا اے۔ گنگریدائی فوج اپنی 4000 ہاتھی فوج دے نال سکندر دے ہندوستان تو‏ں پِچھے ہٹنے د‏‏ی وجہ بن سکدی ا‏‏ے۔ {{Sfn|A. B. Bosworth|1996}}]]{{quote|گنگریڈائی، اک اجہی قوم جہدے کول سب توں وڈے ہاتھیاں دی اک وڈی فوج اے۔ ایس دی وجہ توں، اوہناں دا ملک کدی وی کسے غیر ملکی بادشاہ نے فتح نئیں کیتا: کیونکہ دوجیاں ساریاں قوماں ایہناں جانوراں دی بے پناہ تعداد تے طاقت توں ڈردیاں نیں۔ اس طرح سکندر مقدونیہ نے تمام ایشیا نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد ، گنگاریدائی تو‏ں جنگ نئيں کيت‏ی ، جداں کہ اس نے باقی سب تو‏ں لڑی سی ؛ کیونکہ جدوں اوہ اپنے سارے فوجاں دے نال گنگا دریا تے پہنچیا، تے اس نے گنگریڈائی دے حملے نو نا امید سمجھ کے چھڈ دتا جدوں اس نوں پتہ چلیا کہ اوہناں دے کول جنگ لئی چنگی طرحاں تربیت یافتہ تے لیس چار ہزار ہاتھی ہن۔|author=[[Megasthenes]]|source=[[Indica (Megasthenes)|Indika]]&lt;ref&gt;Megasthenes. Quoted from the Epitome of [[Megasthenes]], [[Indica (Megasthenes)|Indika]]. (Diodorus II, 35&amp;ndash;42), ''Ancient India as Described by Megasthenes and Arrian''. Translated and edited by J. W. McCrindle.&lt;/ref&gt;}}
سکندر نے یونانیاں دے غلط نقشیاں دا استعمال کردے ہوئے سوچیا کہ دنیا محض {{Convert|1000|km}} دور، ہندوستان دے کنارے تے۔ اس لئی اس نے اپنی فوج تو‏ں گل کيت‏ی تے انہاں نو‏‏ں ہندوستان وچ ہور مارچ کرنے اُتے آمادہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن کوئنس نے اسنو‏ں اپنا خیال تبدیل کرنے تے واپس آنے د‏‏ی درخواست کيتی ، ایہ کہندے ہوئے کہ اوہ مرد &quot;اپنے والدین ، اپنی بیویاں تے بچےآں ، اپنے وطن نو‏‏ں دوبارہ دیکھنے دے خواہش مند سن &quot;۔ سکندر اپنے بندیاں دی ناپسندیدگی ویکھ کے راضی ہو گیا تے واپس مڑ گیا ۔

== مالی مہم ==
رستے چ، اوہدی فوج نے ملّی قبیلیاں (اج دے [[ملتان]] چ) نوں فتح کر لیا۔ اک محاصرے دے دوران ، سکندر نے اپنے صرف دو محافظاں دے نال قلعہ بند شہر وچ چھال مار دتی تے مالی دے تیر تو‏ں شدید زخمی ہويا۔  اس دیاں فوجاں نے اپنے بادشاہ نوں مریا ہویا مندیاں ہویاں قلعے تے قبضہ کر لیا اتے ملی اتے اپنا غصہ چھڈّ دتا جس نے اس دے اندر پناہ لئی سی، اک قتل عام دا ارتکاب کیتا، کسے وی مرد، عورت جاں بچے نوں نہیں بچایا۔ &lt;ref&gt;{{Cite book|title=History of Ancient India|last=Tripathi, Rama Shankar|year=1967|publisher=Motilal Banarsidass Publ.}}&lt;/ref&gt; اُتے ، اپنے سرجن ، کریٹوڈیموس آف کوس د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ، سکندر اس چوٹ تو‏ں بچ گیا۔  اس دے بعد ، زندہ بچ جانے والے ملی نے سکندر د‏‏ی افواج دے سامنے ہتھیار ڈال دتے ، اس طرح اس د‏ی محاصرہ فوج نے اگے ودھ ک‏ے راستے وچ ہور ہندوستانی قبائل نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔
[[فائل:PtolemyCoinWithAlexanderWearingElephantScalp.jpg|left|thumb| بطلیموس دا سکہ جس چ سکندر نے ہاتھی دی کھوپڑی پائی ہوئی سی، جہڑی دکھنی ایشیا چ اس دیاں فتوحات دی علامت اے۔]]
[[فائل:The_army_crosses_the_Gedrosian_Desert_by_Andre_Castaigne_(1898-1899).jpg|right|thumb| فوج گیڈروسین صحرا پار کردی اے، آندرے کاسٹین (1898–1899) ولوں۔]]
==بعد دے نتیجے==
سکندر نے اپنی فوج دا بہتا حصہ اپنے جرنیل کریٹرس دے نال کارمانیا (جدید جنوبی ایران ) بھیجیا، تے اپنے ایڈمرل نیارکس دے تحت خلیج فارس دے ساحل دی کھوج کرن لئی اک بیڑا کمیشن دتا جدوں کہ اس نے اپنی باقی افواج نو گیدروسین صحرا (ہن جنوبی ایران دا حصہ) تے مکران ( پاکستان دا حصہ) دے ذریعے جنوبی راستے توں فارس واپس لے گیا۔ صحرا عبور کردے ہوئے ، سکندر د‏‏ی فوج نے بھکھ تے پیاس تو‏ں بے پناہ جانی نقصان اٹھایا ، لیکن کسی انسانی دشمن تو‏ں لڑیا نئيں گیا۔ اوہناں دا سامنا &quot;مچھی کھان آلے&quot;، یا Ichthyophagi ، قدیم لوک سن جہڑے بحیرہ عرب دے مکران ساحل تے رہندے سن، جنہاں دے جٹے ہوئے وال سن، کوئی اگ نئیں سی، کوئی دھات نئیں سی، کوئی کپڑا نئیں سی، اوہ وہیل دیاں ہڈیاں نال بنیاں جھونپڑیاں چ رہندے سن، تے بیچ کومبنگ دے ذریعے حاصل کردہ کچا سمندری غذا کھاندے سن۔ [۱] پار کرن دے دوران، سکندر نے اپنے آدمیاں دے دکھاں نوں سانجھا کرن اتے فوج دے حوصلے نوں ودھاؤن لئی زیادہ توں زیادہ پانی توں انکار کر دتا۔ &lt;ref&gt;Arrian, ''The Anabasis of Alexander'', [https://www.gutenberg.org/files/46976/46976-h/46976-h.htm#Page_358 6.26:]&lt;/ref&gt; 

[[دریائے انڈس|سندھ]] دے علاقے وچ ، سکندر نے اپنے افسر پیتھون نو ‏‏ں اک [[ساتراپی|ساتراپ]] دے طور اُتے نامزد کيتا ، ایہ عہدہ اوہ 316 قبل مسیح تک اگلے دس سال تک برقرار رہے گا ، تے [[پنجاب]] وچ اس نے یوڈیمس نو ‏‏ں فوج دے انچارج دے طور اُتے چھڈ دتا ، ساتراپ [[پورس]] تے [[آمبھی|ٹیکسلز]] دے نال۔ اوہناں دے مرن مگروں یوڈیمس پنجاب دے اک حصے دا حکمران بنیا ۔ دوویں حکمران اپنیاں فوجاں سمیت 316 ق م چ لہندے ول پرت گئے ۔ c. 322 قبل مسیح قبل مسیح ، [[مگدھ مہاجنپد|مگدھ]] دے [[چندر گپت موریا]] نے ہندوستان وچ [[موریا سلطنت|موریا سلطنت د]] ‏‏ی بنیاد رکھی تے سلوکی-موریہ جنگ (305–303) دے دوران مقدونیہ د‏‏ی ساتراپیاں نو‏‏ں فتح کيتا۔ بی سی)۔ 

=== حوالے ===
{{Reflist}}

=== ذرائع ===
{{ref begin}}
* {{cite book |author=A. B. Bosworth |title=Alexander and the East |url=https://archive.org/details/alexandereasttra00bosw_0 |url-access=registration |year=1996 |publisher=Clarendon |isbn=978-0-19-158945-4}}
* {{cite book |author=H. C. Raychaudhuri |author-link=Hem Chandra Raychaudhuri |chapter=India in the Age of the Nandas |editor=K. A. Nilakanta Sastri |editor-link=K. A. Nilakanta Sastri |title=Age of the Nandas and Mauryas |edition=Second |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YoAwor58utYC&amp;pg=PA11 |year=1988 |orig-year=1967 |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |isbn=978-81-208-0466-1 }}
* {{cite book |author1=Irfan Habib |author2=Vivekanand Jha |title=Mauryan India |series=A People's History of India |url=https://books.google.com/books?id=nUvGQgAACAAJ |year=2004 |publisher=Aligarh Historians Society / [[Tulika Books]] |isbn=978-81-85229-92-8 }}
* {{cite book |author=Arrian |author-link=Arrian |title=[[Anabasis Alexandri|The Campaigns of Alexander]] |others=trans. [[Aubrey de Sélincourt]] |year=1976 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=0-14-044253-7 |orig-year=140s AD}}
*{{cite book |author=Ian Worthington |title=Alexander the Great: Man And God |url=https://archive.org/details/alexandergreatma0000ianw |publisher=Pearson |isbn=978-1-4058-0162-1 |year=2004}}
*{{cite book |author=Ian Worthington |title=Alexander the Great |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-29187-9 |year=2003 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/alexandergreatre0001unse }}
*{{cite book |author=Mary Renault |author-link=Mary Renault |title=The Nature of Alexander |url=https://archive.org/details/natureofalexande00rena |year=1979 |publisher=[[Pantheon Books]] |isbn=0-394-73825-X}}
* {{cite book |author=Paul J. Kosmin |title=The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire |url=https://books.google.com/books?id=9UWdAwAAQBAJ |publisher=[[Harvard University Press]] |date=2014 |isbn=978-0-674-72882-0 }}
* {{cite book |author=Peter Green |author-link=Peter Green (historian) |title=Alexander of Macedon: 356–323 B.C. A Historical Biography |publisher=University of California Press |year=1992 |isbn=0-520-07166-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/alexanderofmaced0000gree }}
*{{cite book |author=Plutarch |author-link=Plutarch |title=Life of Alexander |year=2004 |isbn=0-8129-7133-7 |publisher=Modern Library |url=https://archive.org/details/lifeofalexanderg00plut }}
* {{cite book |author=R. K. Mookerji |author-link=Radha Kumud Mukherjee |title=Chandragupta Maurya and his times |url=https://books.google.com/books?id=i-y6ZUheQH8C |edition=4th |year=1966 |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0433-3 }}
* {{cite book |author=Robin Lane Fox |author-link=Robin Lane Fox |title=Alexander the Great |url=https://archive.org/details/alexandergreat0000lane |publisher=Allen Lane |year=1973 |isbn=0-86007-707-1 }}
* {{cite book |author=Robin Lane Fox |author-link=Robin Lane Fox |title=The Search for Alexander |publisher=Little Brown &amp; Co. Boston |year=1980 |isbn=0-316-29108-0 |url=https://archive.org/details/searchforalexand00lane }}
*{{cite book |author=Ulrich Wilcken |author-link=Ulrich Wilcken |orig-year=1932 |title=Alexander the Great |publisher=[[W. W. Norton &amp; Company]] |year=1997 |isbn=0-393-00381-7 |url=https://archive.org/details/alexandergreat00wilc }}
{{ref end}}

== ہور پڑھو ==
* {{cite journal |last1=Wickramasinghe |first1=Chandima S. M. |title=The Indian Invasion of Alexander and the Emergence of Hybrid Cultures |journal=Indian Historical Review |date=2021 |volume=48 |pages=69–91 |doi=10.1177/03769836211009651|s2cid=235463234 }}

[[گٹھ:پاکستان دی قدیم تریخ]]
[[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]]</text>
      <sha1>0ovgygdzx9222mrlto95tyklxrumu0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وولہینیا تے مشرقی گیلیشیا وچ پولاں دا قتل عام</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143918</id>
    <revision>
      <id>712782</id>
      <parentid>710271</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for  (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>712782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145328" sha1="8q0oibrsjjbxlkd3t4md3jlr803oh4i" xml:space="preserve">{{حرب}} 
  

'''وولہینیا تے مشرقی گیلیشیا وچ پولاں دے قتل عام''' {{Efn|Also referred to by several other names, which may reflect either full or partial territorial scope: the Volhynian massacre ({{langx|pl|rzeź wołyńska|lit=Volhynian slaughter}}), the Volhynian tragedy ({{langx|uk|Воли́нська траге́дія|translit=Volynsʹka trahediya}}), the Volhynian–Galician massacre, the Anti-Polish Operation ({{langx|pl|akcja antypolska}}; {{langx|uk|антипольська акція|translit=antypolʹsʹka aktsiya).}}}} [[یوکرینیائی باغی فوج]] (یو پی اے) دے ذریعہ جرمن مقبوضہ پولینڈ وچ 1943 توں 1943 تک وولہینیا ، [[مشرقی گیلیشیا]] ، نیفہ پولیشیا دے کجھ حصیاں تے [[صوبہ لبلن|لوبلن دے علاقے]] وچ پولش اقلیت دے خلاف مقامی یوکرینی آبادی دے کجھ حصیاں دی حمایت نال انجام دتے &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|title=What were the Volhynian Massacres?|last=[[Institute of National Remembrance]]}}&lt;/ref&gt; 100,000 پولش موتاں ہوئیاں۔  &lt;ref name=&quot;ahonen&quot;&gt;{{Cite book|last=Ahonen|first=Pertti|title=Peoples on the Move: Population Transfers and Ethnic Cleansing Policies During World War II and Its Aftermath|publisher=[[Bloomsbury Academic]]|year=2008|page=99}}&lt;/ref&gt; {{Sfn|Motyka|2011}}

قتل عام دا عروج جولائی تے اگست 1943 وچ ہویا۔ ایہ قتل غیر معمولی سفاکانہ سن، تے زیادہ تر متاثرین عورتاں تے بچے سن۔  {{Sfn|Kulińska|2010}} قتل عام دے ہور متاثرین وچ کئی سو آرمینیائی ، یہودی ، روسی ، چیک ، جارجیا تے یوکرینی شامل سن جو پولش خانداناں دا حصہ سن یا یو پی اے د‏‏ی مخالفت کردے سن تے پولش فرار ہونے والےآں نو‏‏ں چھپا کر قتل عام وچ رکاوٹ ڈالدے سن ۔ {{Sfn|Kulińska|2010}}

نسلی صفائی جنگ دے بعد دے پولش ریاست نو‏‏ں یوکرینی اکثریتی علاقےآں اُتے اپنی خود مختاری دا دعوی کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی اک یوکرینی کوشش سی جو جنگ تو‏ں پہلے پولش ریاست دا حصہ رہے سن ۔ {{Sfn|Snyder|2003b}} {{Sfn|Komański|Siekierka|2006}} {{Sfn|Kulińska|2010}} پولش آبادی نو انہاں علاقیاں نو چھڈن تے مجبور کرن دا فیصلہ جہناں نو یوکرینیائی قوم پرستاں دی تنظیم (OUN-B) دے بینڈرائیٹ دھڑے نے یوکرینی سمجھیا سی، 1942 دے موسم خزاں چ فوجی حوالہ جات دے اک اجلاس چ کیتا گیا سی، تے پولش کمیونٹی دے کسی وی رہنماواں تے پولش کمیونٹی دے لیڈراں نو لیکویڈ کرن دے منصوبے بنائے گئے سن جنہاں نے مزاحمت کیتی۔ {{Sfn|Motyka|2006}} وولینیا وچ مقامی یو پی اے کمانڈراں نے پولش آبادی اُتے حملہ کرنا شروع کيتا ، متعدد پنڈاں وچ قتل عام کيتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

مزاحمت دا سامنا کردے ہوئے ، وولہینیا وچ یو پی اے دے کمانڈر ، ڈیمیترو کلیچکوسکی (&quot;کلیم ساور&quot;) نے جون 1943 وچ &quot;پوری پولش آبادی دے عام جسمانی تصفیہ&quot; دے لئی اک حکم جاری کيتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} حملےآں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لہر جولائ‏ی تے اگست 1943 وچ ہوئی ، وولہینیا وچ حملے 1944 دے موسم بہار تک جاری رہے ، جدو‏ں ریڈ آرمی وولہینیا پہنچی تے پولینڈ دے زیر زمین ، جس نے پولینڈ دے خود دفاع نو‏‏ں منظم کيتا سی ، نے 27 واں اے کے انفنٹری ڈویژن تشکیل دتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} وولہینیا وچ قتل عام دے نتیجے وچ تقریبا 50،000–60،000 پولینڈ د‏‏ی موت ہوئی ، جدو‏ں کہ پولینڈ دے انتقامی کارروائیاں دے نتیجے وچ 2،000–3،000 تک یوکرینی ہلاک ہوئے۔ {{Sfn|Motyka|2006}} {{Sfn|Snyder|2003a}} &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Burds|first=Jeffrey|year=1999|title=Comments on Timothy Snyder's article, &quot;To Resolve the Ukrainian Question once and for All: The Ethnic Cleansing of Ukrainians in Poland, 1943–1947&quot;|url=http://www.fas.harvard.edu/~hpcws/comment13.htm|journal=[[Journal of Cold War Studies]]|volume=1|issue=2|at=(1) Chronology|quote=The more I study Galicia, the more I come to the conclusion that *the defining issue was not Soviet or German occupation and war, but rather the civil war between ethnic Ukrainians and ethnic Poles.}}&lt;/ref&gt;

اگست 1943 وچ تیسری او یو این کانگریس وچ ، مائکولا لیبڈ نے وولہینیا وچ یوکرینیائی باغی فوج دے اقدامات نو‏‏ں &quot;ڈاکو&quot; قرار دے ک‏ے تنقید کيتی۔ نمائندیاں دی اکثریت نے اس دے جائزے نال اتفاق نئیں کیتا، تے کانگریس نے اینٹی پولش آپریشن نو گیلیشیا وچ ودھاون دا فیصلہ کیتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} تاہم، اس نے اک مختلف راہ اختیار کیتا: 1943 دے آخر تک، ایہ پولش کمیونٹی دے رہنماواں نو مارن تے پولینڈ نو نسل کشی دے خطرے دے تحت مغرب ول فرار ہون دی ترغیب دین تک محدود سی۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

مارچ 1944 وچ ، یو پی اے کمانڈ ، جس د‏‏ی سربراہی رومن شکیویچ نے د‏‏ی ، نے پہلے انتباہ دے نال تے فیر پنڈاں اُتے چھاپے مار کر ، مرداں نو‏‏ں قتل کرکے تے عمارتاں نو‏‏ں ساڑ کر مشرقی گیلیشیا تو‏ں پولینڈ نو‏‏ں کڈنے دا حکم جاری کيتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} اسی طرح دا حکم مشرقی گیلیشیا وچ یو پی اے دے کمانڈر، واسیل سیڈور (&quot;شیلیسٹ&quot;) نے جاری کیتا سی۔ {{Sfn|Motyka|2006}} اس حکم دی اکثر نافرمانی کیتی جاندی سی تے پورے پنڈاں نوں ذبح کر دتا جاندا سی۔ {{Sfn|Motyka|2006}} مشرقی گیلیشیا وچ 1943 تے 1946 دے درمیان ، او یو این بی تے یو پی اے نے 20،000–25،000 پولینڈ نو‏‏ں قتل کيتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} 1,000–2,000 یوکرینیئن پولش انڈر گراؤنڈ دے ہتھوں مارے گئے ۔ {{Sfn|Motyka|2011}}

کجھ یوکرینیائی مذہبی حکام، اداریاں تے رہنماواں نے 1943-1944 دے واقعات دے دوران پولش شہریاں دے قتل تے احتجاج کیتا، لیکن کوئی اثر نئیں ہویا۔ {{Sfn|McBride|2016a}}

2008 وچ پولینڈ دی پارلیمنٹ نے اک قرارداد منظور کیتی جس وچ پولینڈ دے خلاف یو پی اے دے جرائم نو &quot;نسل کشی دے نشانات رکھن آلے جرائم&quot; قرار دتا گیا۔ 2013 وچ اس نے اک قرارداد منظور کيتی جس وچ انہاں نو‏‏ں &quot;نسل کشی د‏‏ی علامتاں دے نال نسلی صفائی&quot; کہیا گیا سی۔ 22 جولائ‏ی 2016 نو‏‏ں ، پولینڈ دے سیجم نے 11 جولائ‏ی نو‏‏ں دوسری پولش جمہوریہ دے شہریاں دے خلاف یوکرینی قوم پرستاں د‏‏ی طرف تو‏ں نسل کشی دے متاثرین د‏‏ی یادگار قومی دن دے طور اُتے قائم کيتا۔  اس خصوصیت نو یوکرین تے کجھ غیر پولش مورخین نے متصادم کیتا اے، جہڑے اس دی بجائے نسلی صفائی دے طور تے خصوصیات پیش کردے ہن۔ {{Sfn|McBride|2016a}}

== پچھوکڑ ==

=== دوجی پولش جمہوریہ چ جنگ دے وچکار دا دور ===
[[فائل:East_Galicia_and_Volhynia_1939.png|thumb|1939 وچ وولین (ولہینیا) تے [[مشرقی گیلیشیا]] دا نقشہ]]
دوبارہ تشکیل شدہ پولش ریاست نے یوکرینی باشندےآں دے آباد وڈے علاقےآں دا احاطہ کيتا ، جدو‏ں کہ یوکرینی تحریک آزادی حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہی۔ 1931ء دی پولش مردم شماری دے مطابق مشرقی گیلیشیا چ یوکرینی بولی 52٪ لوک بولدے سن ، پولش 40٪ تے یدش 7٪ لوک بولدے سن ۔ وولین (وولہینیا) چ یوکرینی بولی 68٪، پولش 17٪، یدش 10٪، جرمن 2٪، چیک 2٪ تے روسی 1٪ لوک بولدے سن۔ {{Sfn|Subtelny|1988}} &lt;ref name=&quot;Rudling2&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|first=Anders|last=Rudling|title=Theory and Practice. Historical representation of the wartime accounts of the activities of OUN-UPA (Organization of Ukrainian Nationalists-Ukrainian Insurgent Army)|journal=East European Jewish Affairs|volume=36}}&lt;/ref&gt;

==== یوکرینی بنیاد پرست قوم پرستی ====
1920 وچ، جلاوطن یوکرینیائی افسراں، زیادہ تر سابقہ سیچ رائفلمین تے پولش یوکرینیائی جنگ دے سابق فوجیاں، نے یوکرینیائی ملٹری آرگنائزیشن (یو وی او) دی بنیاد رکھی، جو اک زیر زمین فوجی تنظیم سی جس دا مقصد آزاد یوکرین لئی مسلح جدوجہد جاری رکھنا سی۔ {{Sfn|Motyka|2006}} 1922 دے دوسرے نصف وچ ہی ، یو وی او نے پولش عہدیداراں تے اعتدال پسند یوکرینیائی کارکناں اُتے تخریب کاری د ی کارروائیاں تے قتل د ی کوششاں د ی اک لہر دا اہتمام کيتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} 1929 وچ، [[آسٹریا|آسٹریا دے]] [[ویآنا|شہر ویانا]] وچ یوکرینی قوم پرستاں دی تنظیم (او یو این) تشکیل دتی گئی سی، تے ایہ یو وی او دے نال کئی بنیاد پرست قوم پرست تے انتہا پسند سجے پکھی تنظیماں دے وچکار اتحاد دا نتیجہ سی۔  تنظیم دے ارکان نے پولینڈ وچ دہشت گردی تے قتل دے کئی اعمال انجام دتے ، لیکن ایہ فیر وی اک فرنج تحریک سی ، جسنو ں یوکرینیائی یونانی کیتھولک چرچ دے سربراہ ، آندرے شیپٹیسکی جداں مرکزی دھارے دے یوکرینیائی معاشرے دے شخصیات نے اس دے تشدد د ی مذمت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Burds|first=Jeffrey|year=1999|title=Comments on Timothy Snyder's article, &quot;To Resolve the Ukrainian Question once and for All: The Ethnic Cleansing of Ukrainians in Poland, 1943–1947&quot;|url=http://www.fas.harvard.edu/~hpcws/comment13.htm|journal=[[Journal of Cold War Studies]]|volume=1|issue=2|at=(1) Chronology|quote=The more I study Galicia, the more I come to the conclusion that *the defining issue was not Soviet or German occupation and war, but rather the civil war between ethnic Ukrainians and ethnic Poles.}}&lt;/ref&gt; یوکرینیاں وچ سب تو‏ں زیادہ مقبول سیاسی جماعت حقیقت وچ یوکرینی نیشنل ڈیموکریٹک الائنس (UNDO) سی ، جو پولینڈ د‏‏ی حکومت دے خلاف سی لیکن پولینڈ تو‏ں آزادی حاصل کرنے دے لئی پرامن تے جمہوری ذرائع دا مطالبہ کردی سی۔

دوسری جنگ عظیم دے آغاز تک ، او یو این د‏‏ی رکنیت 20،000 فعال ممبراں تک پہنچ گئی سی ، تے حامیاں د‏‏ی تعداد کئی گنا زیادہ سی۔ {{Sfn|Subtelny|1988}}

==== یوکرینیائی اقلیت دے بارے چ پولش پالیسی ====
 
یوکرینی اقلیت دے سلسلے وچ پولینڈ دے حکام د‏‏ی پالیسی بین جنگ دے دور وچ تبدیل ہوجاندی سی ، جو ضم کرنے ، مفاہمت تے جبر د‏‏ی پالیسی د‏‏ی کوششاں دے وچکار مختلف سی۔

مثال دے طور تے، 1930 وچ گیلیشیائی دیہی علاقیاں وچ اک دہشت گردی مہم تے شہری بدامنی دے نتیجے وچ پولینڈ دی پولیس نے خطے نو &quot;امن&quot; کرن دی کوشش وچ مقامی یوکرینیاں تے اجتماعی ذمہ داری دی پالیسی قائم کیتی ۔ {{Sfn|Subtelny|2000}} یوکرینیائی پارلیمنٹرین نو‏‏ں انتخابات وچ حصہ لینے تو‏ں روکنے دے لئی گھر وچ نظر بند کر دتا گیا سی ، انہاں دے ووٹراں نو‏‏ں پولینڈ دے امیدواراں نو‏‏ں ووٹ دینے دے لئی دہشت گردی کيتی گئی سی۔ {{Sfn|Subtelny|2000}} 1937 وچ شروع ہوک‏ے ، وولہینیا وچ پولش حکومت نے مذہب نو‏‏ں [[پولشائزیشن|پولونائزیشن]] دے لئی اک آلے دے طور اُتے استعمال کرنے تے آرتھوڈوکس آبادی نو‏‏ں رومن کیتھولک مذہب وچ تبدیل کرنے دے لئی اک فعال مہم شروع کيتی۔ {{Sfn|Snyder|2005}} 190 تو‏ں زیادہ آرتھوڈوکس گرجا گھراں نو‏‏ں تباہ کردتا گیا تے 150 نو‏‏ں رومن کیتھولک گرجا گھراں وچ تبدیل کردتا گیا۔ {{Sfn|Subtelny|2000}}

دوجے پاسے [[پولینڈ اُتے سوویت حملہ|جنگ]] توں بالکل پہلے، وولہینیا &quot;مشرقی یورپ دی برداشت دی سب توں زیادہ مہتواکانکشی پالیسیاں چوں اک دی تھاں&quot; سی۔ {{Sfn|Snyder|2003b}} یوکرینی ثقافت تے مذہبی خود مختاری تے آرتھوڈوکس چرچ د‏‏ی یوکرینائزیشن د‏‏ی حمایت دے ذریعے ، ساناکا حکومت پولینڈ د‏‏ی ریاست دے لئی یوکرینی وفاداری حاصل کرنا چاہندی سی تے سرحدی خطے وچ سوویت اثر و رسوخ نو‏‏ں کم تو‏ں کم کرنا چاہندی سی۔ 1935 وچ جوزف پلسوڈسکی دی موت دے بعد ایہ نقطہ نظر آہستہ آہستہ ترک کر دتا گیا {{Sfn|Snyder|2003b}} {{Sfn|Snyder|2005}} عملی طور تے تمام سرکاری تے انتظامی عہدے، بشمول پولیس، پولینڈ نوں تفویض کیتے گئے۔ 

دوجے پولش جمہوریہ ولوں لاگو کیتیاں گئیاں سخت پالیسیاں اکثر OUN-B تشدد دا ردعمل سن، {{Sfn|Motyka|2006}} لیکن دو نسلی گروہاں دے وچکار تعلقات دی ہور خرابی وچ حصہ پایا۔ 1921ء تے 1938ء دے درمیان ، پولینڈ دے نوآبادیات‏ی باشندےآں تے جنگ دے سابق فوجیاں نو‏‏ں ولہینیئن تے گیلیشیائی دیہی علاقےآں وچ آباد ہونے د‏‏ی ترغیب دتی گئی؛ اوہناں دی گنتی 1939 تک 3,500 نویاں بستیاں وچ وولینیا وچ 17,700 تک پہنچ گئی۔  1934 تے 1938 دے وچکار، یوکرینیاں دے خلاف پرتشدد تے بعض اوقات مہلک  حملیاں دا اک سلسلہ پولینڈ دے دوجے حصیاں وچ کیتا گیا۔ {{Sfn|Burds|1999}}   وولہینیا تیزی نال تشدد دی تنازعات دی تھاں سی، جس دے اک پاسے پولش پولیس سی تے دوجے پاسے بہت سارے غیر مطمئن یوکرینیائی کساناں ولوں مغربی یوکرینیائی کمیونسٹاں دی حمایت کیتی گئی سی۔   کمیونسٹاں نے ہڑتالاں دا اہتمام کیتا ، 1935–1936 وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 31 مشتبہ پولیس مخبراں نو‏‏ں قتل کيتا ، تے پولینڈ د‏‏ی حکومت دے نال &quot;تعاون&quot; دے لئی مقامی یوکرینی عہدیداراں نو‏‏ں قتل کردتا۔ پولیس نے وڈے پیمانے تے گرفتاریاں کیتیاں، 1935 وچ 18 کمیونسٹاں دے قتل دی اطلاع دتی، تے 1936 وچ بندوقاں دی لڑائیاں تے گرفتاری دی کوششاں دے دوران گھٹ توں گھٹ 31 لوکاں نوں قتل کیتا

=== دوجی جنگ عظیم ===

==== ستمبر 1939 وچ یوکرینی ڈائیورژن ====
جرمنی دے خلاف دفاعی جنگ وچ پہلے پولش ناکامی دے بعد ، موڑنے دے اعمال ، پولش فوجیاں تے بنیادی طور اُتے مشرقی گیلیشیا دے علاقےآں وچ باشندےآں اُتے حملے ہوئے۔ پہلے حملے 12-13 ستمبر 1939 دی رات نوں سٹریج وچ ہوئے، اتے پھر مخلوط نسل دے ہر ضلعے وچ ہوئے۔ ڈائیورژن دی ایہ پہلی لہر وڈی نئیں سی تے پولش افواج نے جلدی، اکثر بے دردی نال، دبا دتی۔ {{Sfn|Motyka|2006}} ایہ صرف 17 ستمبر دے بعد سی کہ بہت وڈے پیمانے اُتے پولش مخالف واقعات ہوئے ، جنہاں دا اہتمام او یو این تے کمیونسٹاں نے کیتا ، جس وچ مشرقی گیلیشیا وچ تقریبا 2،000 پولینڈ تے وولہینیا وچ 1،000 مارے گئے۔ {{Sfn|Motyka|2006}} سب توں وڈے قتلام Sławentyn دے پنڈاں چ ہوئے ، کونیوچی تے پوٹوٹری۔ {{Sfn|Motyka|2006}} او یو این دے مطابق، انہاں نے ستمبر دے دوران 183 پنڈاں تے حملہ کیتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} مجموعی طور اُتے ، کئی ہزار لوکاں نے پولینڈ مخالف کارروائیاں وچ حصہ لیا۔ پولش دھر نے امن دے نال جواب دتا، جس وچ شاید کئی سو لوک مارے گئے۔ {{Sfn|Motyka|2011}}

==== وولینیا تے مشرقی گیلیشیا تے سوویت قبضہ ====
ستمبر 1939 وچ، پولینڈ تے [[نازی جرمنی]] تے [[پولینڈ اُتے سوویت حملہ|سوویت یونین]] نے حملہ کیتا۔ پولینڈ دے چڑھدے حصے نوں سوویت یونین نے اپنے نال ملا لیا؛ وولہینیا تے مشرقی گیلیشیا [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرینیائی ایس ایس آر]] نال منسلک سن۔ الحاق دے بعد ، سوویت [[داخلہ امور دی عوامی کمیساریت|این کے وی ڈی نے]] سماجی کارکناں تے فوجی رہنماواں سمیت بنیادی طور اُتے پولش درمیانے تے اعلیٰ طبقات نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيتا۔ 1939 تے 1941 دے درمیان، 200,000 پولش سائبیریا جلاوطن کیتے گئے۔ {{Sfn|Snyder|1999}} جلاوطنی تے قتلاں نے پولینڈ نو‏‏ں انہاں دے کمیونٹی لیڈراں تو‏ں محروم کردتا۔

جنگ دے دوران سوویت قبضے دے دوران ، مقامی انتظامیہ دے پولش ارکان د‏‏ی جگہ یوکرینی تے یہودیاں نے لے لی ، &lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;{{Cite book|first=Matthew J.|last=Gibney|title=Immigration and Asylum|page=204}}&lt;/ref&gt; تے سوویت این کے وی ڈی نے یوکرین د‏‏ی تحریک آزادی نو‏‏ں پلٹ دتا۔ یوکرین دیاں ساریاں مقامی سیاسی جماعتاں ختم کر دتیاں گئیاں۔ 20,000 توں 30,000 یوکرینیائی کارکن جرمنی دے زیر قبضہ علاقے ول نس گئے؛ اوہناں چوں بوہتے جیہڑے نئیں بچ سکے اوہناں نوں گرفتار کر لیا گیا۔ مثال دے طور تے، یو این ڈی او دے سربراہ دمیٹرو لیویٹسکی نوں اپنے کئی ساتھیاں دے نال گرفتار کر لیا گیا سی، تے فیر کدی وی اوہناں توں کوئی خبر نئیں ملی۔ [ 54 ] یوکرینیائی معاشرے دے اندر اعتدال پسند یا لبرل سیاسی رہنماواں دے سوویتاں دے خاتمے نے انتہا پسند زیر زمین او یو این نو مغربی یوکرینیاں وچ اک اہم تنظیمی موجودگی دے نال واحد زندہ بچن آلا گروپ بنن دی اجازت دتی۔ {{Sfn|Subtelny|1988}}

==== او یو این دیاں سرگرمیاں 1939–1941 ====
کراکوف وچ 10 فروری 1940 نو‏‏ں ، او یو این دا اک انقلابی دھڑا ابھریا ، جسنو‏ں او یو این-آر یا اس دے رہنما اسٹیپن بینڈیرا دے بعد ، او یو این-بی ( بینڈرائٹس ) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تنظیم دی موجودہ قیادت نے اس دی مخالفت کیتی، اس لیی ایہ تقسیم ہو گئی، تے پرانے گروپ نو رہنما آندری میلنک ( ملنکائٹس ) دے ناں تے OUN-M آکھیا گیا۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

22 جون 1941 نوں سوویت یونین تے جرمنی نے [[آپریشن باربروسا|حملہ کر دتا]] ؛ سوویتاں نے جلدی ای مشرق دی طرف واپس چلے گئے تے وولہینیا چھڈ دتا۔ او یو این نے جرمناں دی حمایت کیتی، تقریباً 213 پنڈاں تے قبضہ کر لیا تے ریڈ آرمی دے عقبی حصے چ ڈائیورژن دا اہتمام کیتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} او یو این-بی نے یوکرینیائی ملیشیا تشکیل دتی جس نے غیر معمولی ظلم دا مظاہرہ کردے ہوئے، یہودیاں دے یہود [[پوگروم|دشمنی]] تے قتل عام کیتے۔ یوکرینی قوم پرستاں ولوں کیتے گئے سب توں وڈے پوگروم لیوف چ ہوئے ، جس دے نتیجے چ 6,000 پولش یہودیاں دا قتل عام ہویا۔   او یو این بی دی شمولیت واضح نئیں اے، لیکن گھٹ توں گھٹ او یو این بی دے پروپیگنڈے نے یہود دشمنی نو فروغ دتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} بینڈرائٹس ولوں کیتے گئے پوگروماں دی وڈی اکثریت مشرقی گیلیشیا تے وولہینیا چ ہوئی۔ {{Sfn|Rossoliński-Liebe|2014}}  اس وقت یوکرینیائی قوم پرستاں دے ہتھو‏ں کئی سو پولینڈ وی مارے گئے سن ، تے لیوف وچ تقریبا سو پولش طلباء دے اک گروہ نو‏‏ں قتل کر دتا گیا سی۔ {{Sfn|Motyka|2011}}

جون 1941 نوں، او یو این بی نے [[لویو|لیوف]] چ یوکرینیائی ریاست دے قیام دا اعلان کیتا۔ اعلان دے جواب وچ، OUN-B دے رہنماواں تے ساتھیاں نو [[گسٹاپو|گیسٹاپو]] (تقریباً 1500 افراد) نے گرفتار تے قید کر دتا۔  OUN-M نے کھلے عام کم کرنا جاری رکھیا، جرمناں دے نال تعاون کیتا تے مقامی انتظامیہ سنبھال لئی، لیکن اس دے رہنماواں نو وی گرفتار کرنا شروع کر دتا گیا تے 1942 دے اوائل وچ جرمناں نے تنظیم دے اثر و رسوخ نو کم کر دتا۔ {{Sfn|Armstrong|1963}} اس دوران، OUN-B، کھلے عام مزاحمت کرن توں قاصر تے جرمن طریقہ کار دی تشکیل شروع کر دتی، پروپیگنڈا دے کم چ مشغول ہونا، تے ہتھیاراں دے ذخیرے بنانا۔ {{Sfn|Armstrong|1963}} اس نے مقامی باہمی تعاون پسند پولیس وچ گھسنے دا فیصلہ کیتا ، جس تو‏ں اس نے تربیت تے ہتھیار حاصل کیتے۔ معاون پولیس نے تقریباً 200,000 وولینین یہودیاں نو گولی مار کے قتل اچ جرمن [[شوتزشتافل|ایس ایس دی]] مدد کیتی، تے انہاں دے تجربے نے انہاں نو ایہ یقین دلایا کہ جرمن اگلے انہاں تے حملہ کرن گے تے انہاں نو نسل کشی دی تکنیکاں دا استعمال کرن دا طریقہ سکھایا۔ {{Sfn|Snyder|2003b}}

چلم دے علاقے وچ ، جرمن حکا‏م دے نال تعاون د‏‏ی بنیاد اُتے پولینڈ دے ہتھو‏ں 394 یوکرینی کمیونٹی دے رہنماواں نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Snyder|2003a}}

==== وولہینیا تے مشرقی گیلیشیا چ پولش انڈر گراؤنڈ ====
سوویت قبضے دے دوران ، مشرقی علاقےآں وچ پولش انڈر گراؤنڈ ختم ہوگئی۔ اُتے ، جرمناں دے اس علاقے اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، ہوم آرمی (اے کے) دے ڈھانچےآں نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا گیا۔ وولینیا وچ ، ہوم آرمی دا اک آزاد ضلع قائم کيتا گیا سی ، جدو‏ں کہ مشرقی گیلیشیا وچ ہوم آرمی دا لوؤ ایریا تشکیل دتا گیا سی۔ سابقہ 1943 دے آخر وچ تقریبا 8،000 حلف یافتہ فوجیاں د‏‏ی تعداد سی ، جدو‏ں کہ بعد وچ 1944 دے آغاز وچ تقریبا 27،000 سی {{Sfn|Motyka|2006}} جرمن فوج دے ٹوٹ جانے دے بعد پولش افواج جرمن مخالف بغاوت شروع کرنے د‏‏ی تیاری کررہی سن ۔ 1943 تو‏ں ، ریڈ آرمی دے آنے دے بعد لوو تے مغربی وولہینیا اُتے قبضہ کرنے اُتے توجہ مرکوز کرنے دا منصوبہ سی ، تے یوکرینیائی افواج دے خلاف وی لڑائی د‏‏ی توقع سی۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

نازیاں دے نال او یو این دے تعاون دی وجہ توں، مقامی پولینڈ نے عام طور تے سوچیا کہ مصالحت دا کوئی امکان نئیں اے تے جنگ دے بعد یوکرینیاں نو سوویت یوکرین جلاوطن کیتا جانا چاہیدا اے۔ اس طرح دا نظریہ مقامی ہوم آرمی کمانڈ نے وی سانجھا کیتا سی ، لیکن وارسا تے لندن وچ پولش حکام نے یوکرینیائی محدود خود مختاری دے امکان اُتے تبادلہ خیال کردے ہوئے زیادہ اعتدال پسند موقف اختیار کيتا۔ {{Sfn|Mick|2011}} {{Sfn|Mick|2015}}

==== پولش یوکرینی دشمنی ====
اک طرف پولینڈ دی حکومت تے زیر زمین ریاست ، تے دوجے پاسے یوکرینیائی او یو این بی، دوناں نے اس امکان تے غور کیتا کہ جرمنی تے سوویت یونین دے وچکار باہمی طور تے تھکا دین آلی کھچاؤ جنگ دی صورت وچ، ایہ خطہ پولینڈ تے یوکرینیاں دے وچکار تنازعہ دا منظر بن جائے گا۔ 1943 دے اوائل وچ ، پولش انڈر گراؤنڈ نے یوکرینیاں دے نال قربت دے امکان اُتے غور کيتا ، جو بے نتیجہ ثابت ہويا کیونجے کوئی وی فریق اپنے دعوےآں د‏‏ی قربانی دینے دے لئی تیار نئيں سی۔ {{Sfn|Mick|2011}}

مقابلہ دا میدان قبضے دی انتظامیہ سی۔ اک اصول دے طور تے، جرمناں نے یوکرینیاں نوں ترجیح دتی تے اوہناں نال انتظامی عہدے بھرے۔ تاہم، مناسب طور تے اہل لوکاں دی قلت نے جرمناں نو پولینڈ تک اپڑن تے مجبور کر دتا، جنہاں نے 1942 دے دوران نچلی سطح دی انتظامیہ چ برتری حاصل کرنا شروع کر دتی {{Sfn|Motyka|2006}} اس عمل نے یوکرینی انڈر گراؤنڈ چ بدامنی پیدا کر دتی۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

ایتھ‏ے تک کہ بین جنگ دے دور وچ وی ، او یو این نے اپنی مطلق العنان شکل وچ لازمی قوم پرستی دے تصورات اُتے عمل کيتا ، جس وچ ایہ شرط سی کہ اک یوکرینیائی ریاست نو‏‏ں نسلی طور اُتے یکساں ہونا چاہیے تے پولش دشمن نو‏‏ں شکست دینے دا واحد طریقہ یوکرینیائی علاقےآں تو‏ں پولینڈ دے خاتمے دے ذریعے سی۔ او یو این بی دے نقطہ نظر توں، یہودیاں نو پہلے ای ختم کر دتا گیا سی، تے روسی تے جرمن صرف عارضی طور تے یوکرین چ سن، لیکن پولینڈ نو زبردستی ہٹانا پیا۔ {{Sfn|Snyder|2003a}} او یو این-بی نے ایہ یقین کیتا کہ اسنو‏ں تیزی تو‏ں اگے ودھنا پڑے گا جدو‏ں کہ جرمناں نے حالے وی اس علاقے نو‏‏ں کنٹرول کيت‏‏ا سی تاکہ پولینڈ د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے دے لئی مستقب ل د‏‏ی پولینڈ د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں روکیا جاسک‏‏ے۔ نتیجہ ایہ نکلیا کہ وولہینیا تے گیلیشیا چ مقامی او یو این بی کمانڈراں، جے او یو این بی دی قیادت نے خود نئیں، نے فیصلہ کیتا کہ دہشت گردی تے قتل دے ذریعے پولینڈ دی نسلی صفائی ضروری اے۔ {{Sfn|Snyder|2003a}}

یوکرینیائی قوم پرستاں دا صرف اک دھڑا، مائیکولا لیبڈ تے فیر رومن شوخیویچ دے تحت او یو این بی، وولہینیا دی نسلی صفائی لئی پرعزم سی۔ یوکرینیائی عوامی انقلابی فوج دے بانی تاراس بلبا بوروویٹس نے اس خیال نو مسترد کر دتا تے جدوں پولینڈ دے خلاف قتل عام شروع ہوئے تے اوہناں دی مذمت کیتی۔ {{Sfn|Snyder|2003a}}  او یو این-ایم دی قیادت نوں یقین نئیں سی کہ 1943 وچ انج دا آپریشن فائدہ مند سی۔ {{Sfn|Snyder|2003a}}

== قتل عام ==

=== وولہینیا ===

==== یو پی اے دی تخلیق ====
1942 دے اخیر تک، وولہینیا وچ او یو این-بی جرمن حکام دے نال تنازعہ توں بچ رہیا سی تے اوہناں دے نال کم کر رہیا سی؛ اینٹی جرمن مزاحمت وولہینیا دے انتہائی شمالی کنارے تے سوویت جماعتاں تک محدود سی، او یو این-ایم جنگجوواں دے نکے بینڈ، تے گوریلا دے اک گروپ تک سی جہنوں یو پی اے یا پولیسین سیچ دے ناں توں جانیا جاندا سی، جہڑا او این بی نال غیر وابستہ سی تے جلاوطن [[یوکرین عوامی جمہوریہ|یوکرینی عوامی جمہوریہ]] دے تاراس بلبا-بورویٹس دی اگوائی چ سی۔ {{Sfn|Armstrong|1963}} سوویت جماعتاں نے رسد دی تلاش چ مقامی بستیاں تے چھاپے مارے۔ جلد ہی جرمناں نے سوویت جماعتاں دی حقیقی یا مبینہ حمایت دے بدلے وچ وولینیا دے پورے پنڈاں نو &quot;امن&quot; کرنا شروع کر دتا؛ چھاپے اکثر یوکرینیائی معاون پولیس یونٹاں ولوں جرمناں دی براہ راست نگرانی ہیٹھ کیتے جاندے سن۔  سب توں مشہور مثالاں چوں اک 13–14 نومبر 1942 نوں [[لوتسک|لٹسک]] کاؤنٹی دے اک پنڈ اوبورکی دی شانتی سی۔  

اکتوبر 1942 وچ ، او یو این - بی نے اپنے پارٹیسن بنانے دا فیصلہ کيتا ، جسنو‏ں او یو این ملٹری ڈٹاچمنٹس کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انفرادی یونٹاں نے فروری 1943 وچ فعال لڑائی وچ داخلہ لیا (پہلے 7 فروری نو ولوڈیمیرٹس وچ جرمن تھانے اُتے ہریہوری پیری ہینیاک دے حملے دا سوتنیا آیا)۔ {{Sfn|Motyka|2006}} تیسری OUN-B کانفرنس (17–23 فروری 1943) وچ ، [[رتی فوج|ریڈ آرمی]] د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے زیادہ تو‏ں زیادہ علاقے نو‏‏ں آزاد کرنے دے لئی اینٹی جرمن بغاوت شروع کرنے دا فیصلہ کيتا گیا سی۔ بغاوت سب توں پہلاں وولہینیا چ شروع ہونی سی; اس لئی ، یوکرینیائی لبریشن آرمی نامی اک جماعتی فوج د‏‏ی تشکیل اوتھ‏ے تو‏ں شروع ہوئی۔ {{Sfn|Motyka|2006}} بغاوت مارچ دے وسط وچ شروع ہوئی ، جس د‏‏ی قیادت دمیٹرو کلیاچکوفسکی تے واسیل ایواخیو نے د‏‏ی ، فیر اس سال مئی وچ ایواخیو د‏‏ی موت دے بعد کلیاچکوفسکی اکیلے سن ۔ ایہ اس وقت سی جدو‏ں یوکرینیائی لبریشن آرمی دا ناں وی ترک کردتا گیا سی تے یوکرینیائی باغی فوج دا ناں ، جو بلبا بوروویٹس تو‏ں اغوا کيتا گیا سی ، استعمال ہونا شروع ہويا ، اس طرح اس د‏ی نقل کيتی گئی۔ نويں فوج دا اڈا یوکرینی پولیس اہلکاراں اُتے مشتمل سی ، جنہاں وچو‏ں تقریبا 5،000 مارچ تے اپریل 1943 دے درمیان وڈے پیمانے اُتے ترک ہوئے گئے سن ، تے بلبا بوروویٹس تے او یو این ایم یونٹاں تو‏ں جذب ہوئے افراد سن ۔ جولائی 1943 تکّ یوپیئے کول ویہہ ہزار فوجی سن ۔ {{Sfn|Snyder|2003b}} ٹموتھی اسنائیڈر دے مطابق، تسلط لئی اپنی جدوجہد وچ، او یو این-بی فورسز میلنک یا بلبا-بوروویٹس دے مبینہ رابطیاں لئی دسیاں ہزاراں یوکرینیاں نوں مار دین گیاں۔ {{Sfn|Snyder|2003a}}

جرمن مخالف بغاوت شروع ہونے تو‏ں پہلے ہی ، او یو این بی یونٹاں نے پولینڈ دے پنڈاں اُتے حملہ کرنا شروع کردتا تے پولش نو‏‏ں قتل کرنا شروع کردتا۔ حملے جلد ہی اک مکمل پیمانے اُتے قتل عام مہم وچ تبدیل ہوئے گئے ، جس دا مقصد پولینڈ د ی آبادی نو ں انہاں علاقےآں تو ں مارنا یا کڈنا سی جنہاں نو ں او یو این بی نے یوکرینی سمجھیا سی۔ موسم بہار 1943 وچ غلبہ حاصل کرنے دے نال ، جدو‏ں یو پی اے نے جرمناں تو‏ں وولہین دیہی علاقےآں اُتے کنٹرول حاصل کرلیا سی ، یو پی اے نے پولینڈ د‏‏ی آبادی دے خلاف وڈے پیمانے اُتے کارروائیاں شروع کيتیاں۔ {{Sfn|Snyder|1999}} &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (January 2025)&quot;&gt;صفحہ&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;لوڑ اے&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; {{Sfn|Snyder|2003a}}

==== پہلے قتل عام ====
[[فائل:Dmytro_Klachkivsky.jpg|right|thumb|وولینیا چ یو پی اے یونٹاں دے کمانڈر، دمیٹرو کلاچکیوسکی ، جس نے خطے چ پولینڈ دی نسل کشی دا حکم دتا]]
1939 تے 1943 دے درمیان ، وولہینیا وچ پولش آبادی دا حصہ تقریبا 8٪ (تقریبا 200،000 باشندے) تک گر گیا سی۔ ولہینیئن پولس دیہی علاقےآں وچ منتشر سن ، سوویت ملک بدری نے انہاں نو‏‏ں انہاں دے کمیونٹی لیڈراں تو‏ں محروم کردتا ، تے انہاں دے پاس نہ تاں اپنی مقامی جماعتی فوج سی تے نہ ہی ریاستی طاقت (جرمن قابضین دے علاوہ) جس تو‏ں اوہ تحفظ دے لئی رجوع کرسکن۔ {{Sfn|Snyder|2003a}}

9 فروری 1943 نو‏‏ں ، اک یو پی اے گروپ ، جس د‏‏ی کمان ہریہوری پیری ہینیاک نے د‏‏ی سی ، نے سوویت حامی ہونے دا ڈرامہ کيتا تے سارنی کاؤنٹی وچ پاروسل بستی اُتے حملہ کيتا ۔ {{Sfn|Motyka|2006}} اسنو‏ں قتل عام د‏‏ی تمہید سمجھیا جاندا اے تے اسنو‏ں اس علاقے وچ یو پی اے دے ذریعہ کیتے گئے پہلے اجتماعی قتل دے طور اُتے تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Motyka|2006}} متاثرین دی تعداد دا تخمینہ 149  توں 173 تک اے۔ 

پورے وولہینیا وچ ، افراد ، اکثر انہاں دے اہل خانہ دے نال ، مارے جانے لگے ، جدو‏ں کہ وولہینیا دے شمال مشرقی حصے وچ کوسٹوپول تے سارنی کاؤنٹیاں وچ ، جتھ‏ے آئیون لیٹوینچک &quot;ڈوبووی&quot; د‏‏ی کمان وچ سی ، یو پی اے نے پولینڈ نو‏‏ں منظم طریقے تو‏ں قتل کرنے دا آغاز کيتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} انہاں نے درجناں پنڈاں اُتے حملہ کيتا ، جس وچو‏ں سب تو‏ں وڈا قتل عام لپنکی وچ ہويا ، جتھ‏ے پہلے پولش خود دفاع وچو‏ں اک قائم کيتا گیا سی ، لیکن 26–27 مارچ د‏‏ی رات حملے دے دوران مزاحمت دے باوجود ، &quot;ڈوبووی&quot; یونٹ نے 184 افراد نو‏‏ں قتل کيتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} 8 اپریل 1943 نو‏‏ں [[Massacre in Brzezina|برزینا]] وچ تقریبا 130 افراد نو‏‏ں قتل کيتا گیا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} اس دے بعد لہندے د‏‏ی طرف واقع کاؤنٹیاں وچ ، بنیادی طور اُتے لٹسک کاؤنٹی وچ قتل عام کرنا شروع ہويا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} تیمتھیس سنائیڈر دے مطابق ، مارچ دے آخر تے اپریل 1943 دے اوائل وچ ، یو پی اے افواج نے 7،000 پولش شہریاں نو‏‏ں قتل کيتا۔ {{Sfn|Snyder|2003b}}

==== 1943 دے مقدس ہفتے دے دوران قتل عام دی لہر ====
او یو این بی تے یو پی اے دی قیادت نے مقدس ہفتہ (18–26 اپریل) نو پولش آبادی تے منظم حملے دے عرصے دے طور تے منتخب کیتا، جس چ مغربی کاؤنٹیاں [[ریون|رونو]] تے کرزیمینک شامل ہونیاں سن، جتھے Petro Oilynyk [ uk ] &quot;اینی&quot; کمانڈ چ سی۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

کئی پنڈاں تے حملہ کیتا گیا، لیکن سب توں زیادہ خونی قتل عام 22–23 اپریل دی رات نوں جانووا ڈولینا چ ہویا، جتھے [[Ivan Lytwynchuk|آئیون لٹوینچک]] &quot;ڈوبووی&quot; دی کمانڈ چ یو پی اے یونٹ نے 600 لوکاں نوں قتل کیتا تے پورے پنڈ نوں ساڑ دتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} اک ہور قتل عام وچ ، یو پی اے د ی رپورٹاں دے مطابق ، زومسکی دے علاقے وچ کوٹی د ی پولش کالونیاں ، تے ویبسکی دے علاقے وچ [[Nowa Nowica|نووا نویکا نو ں]] گیسٹاپو تے ہور جرمن حکام دے نال تعاون دے لئی ختم کردتا گیا۔ {{Sfn|Snyder|2003a}} پولینڈ دے ذرائع دے مطابق ، کوٹی سیلف ڈیفنس یونٹ یو پی اے دے حملے نو‏‏ں دفع کرنے وچ کامیاب رہیا ، لیکن گھٹ تو‏ں گھٹ 53 پولش قتل ہوئے گئے۔ باقی دے وسنیکاں نے پنڈ نوں چھڈن دا فیصلہ کیتا اتے جرمناں ولوں اوہناں نوں اگّ دی چمک اتے بندوقاں دی آواز توں خبردار کیتا گیا جو کوٹی پہنچے۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

حملے پورے مشرقی وولہینیا وچ پھیل گئے ، تے کچھ مقامات وچ پولینڈ نے خود دفاعی یونٹاں نو‏‏ں منظم کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی جو یوکرینیائی باغی فوج دے حملےآں نو‏‏ں دفع کرنے دے قابل سن ، لیکن زیادہ تر معاملات وچ یو پی اے نے پولینڈ دے پنڈاں نو‏‏ں ذبح تے جلا دتا۔ مئی تے جون وچ ، صفائی پیٹرو اولیجنک دے ماتحت علاقےآں [[ریون]] تے کریمینٹس ضلعےآں تک پھیل گئی۔ {{Sfn|Motyka|2006}} یو پی اے دے کمانڈراں چوں اک، میکسم سکوروپسکی نے اپنی ڈائری چ لکھیا: &quot;کوٹی تے ساڈی کارروائی توں شروع ہو کے، سورج ڈبن دے بعد دن بہ دن، آسمان اگ دی چمک چ نہا رہیا سی۔ پولش پنڈ جل رہے سن&quot;۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

==== جنگ بندی لئی پولش تجاویز ====
مقامی ہوم آرمی کمانڈ، کرنل Kazimierz Bąbiński دے تحت &quot;لوبون&quot;، نے مقامی خود دفاع دا اہتمام کرکے حملےآں دا جواب دتا ، جنہاں وچو‏ں تقریبا 100 جولائ‏ی 1943 تک تشکیل دتے گئے سن ، تاکہ آبادی د‏‏ی حفاظت تے انہاں نو‏‏ں شہراں وچ فرار ہونے تو‏ں روکیا جاسک‏‏ے۔ اس نے یوکرینیائی باغی فوج (یو پی اے) تو‏ں لڑنے دا عزم کيتا گیا سی ، اس گل اُتے یقین نئيں سی کہ اس وچ کسی معاہدے دا کوئی امکان اے ، لیکن اس دے نال ہی اسنو‏ں جرمن مخالف جنرل بغاوت دے منصوبے نو‏‏ں انجام دینے دا پابند کيتا گیا سی ، جس نے اسنو‏ں سوویت جرمن محاذ د‏‏ی آمد تک اپنی افواج نو‏‏ں بچانے دا حکم دتا سی۔ {{Sfn|Motyka|2006}} مخالف طرف مقامی حکومت دا نمائندہ ، Kazimierz Banach [ pl ] &quot;جان لینوسکی&quot;، جہڑا ہلے وی اس منصوبے تے یقین رکھدا سی، نے ہیڈ کوارٹر تے ہوم آرمی دے کمانڈر جنرل روویکی دے نال یوکرینیاں دے نال اک معاہدے تے پہنچن تے اتفاق کیتا، جس نو اوہ 1942 توں نافذ کرن دی کوشش کر رئے سی۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

مقامی ہوم آرمی دے فوجیاں وچ، بنچ دی شہرت اک غدار دے طور تے سی۔ بنچ نے مقامی او یو این ایس بی کمانڈر شاباتورا دے ذریعے یوکرینیائی باغی فوج (یو پی اے) دے نال گل بات کرن دی کوشش کیتی۔ مڈھلی گل بات 7 جولائی نوں ہوئی۔ 10 جولائ‏ی نو‏‏ں دوسرے راؤنڈ دے لئی ، ضلعی وفد دے مکمل مطلق ، زیگمونٹ رومل &quot;کرزیسٹوف پوریبا&quot; ، تے اے کے کرزیسٹوف مارکیویچ &quot;چرٹ&quot; دے وولہینیا ضلع دے نمائندے ، کوچ مین وٹولڈ ڈوبروولسکی دے نال مل ک‏ے گئے۔ تناں نوں 10 جولائی 1943 نوں کوسٹیچے پنڈ وچّ بے دردی نال قتل کر دتا گیا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} اس واقعے نے بالآخر بنچ دے موقف نو بدنام کر دتا۔ ہوم آرمی کمانڈ وچ اک منصوبہ تیار کیتا گیا سی کہ یوکرینی باغی فوج (یو پی اے) دے خلاف اک فوجی کارروائی دا اہتمام کیتا جائے تاکہ نسل کشی دے حملےآں د ی اگلی لہر نو ں ناکام بنایا جاسک ے ، جو انٹیلی جنس معلومات دے مطابق ، 20 جولائ ی دے لئی منصوبہ بندی کيتی گئی سی۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

==== قتل عام دی جولائی دی لہر ====
سوویت فتوحات نے جولائ‏ی 1943 وچ قتل عام وچ اضافے دے لئی اک محرک دے طور اُتے کم کيتا ، جدو‏ں نسلی صفائی اپنے عروج اُتے پہنچ گئی۔ &lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;/&gt; 1990 دی دہائی چ، پولش مورخ ولادیسلاو فلار ولوں دمیٹرو کلیچکوسکی (یو پی اے-نارتھ دے ہیڈ کمانڈر) دے مبینہ &quot;خفیہ ہدایت&quot; توں اک حوالہ شائع کیتا گیا سی:&lt;blockquote&gt;سانوں پولش عنصر دے خاتمے دی اک وڈی کارروائی کرنی چاہیدی اے۔ جدوں جرمن فوجاں واپس آندیاں نیں، تے سانوں 16 توں 60 سال دی عمر چ پوری مرد آبادی نو ختم کرن دے لیی اس سوکھے لمحے توں فائدہ اٹھانا چاہیدا اے۔ اسی اس لڑائی نو نئیں ہار سکدے، تے پولینڈ دی افواج نو کمزور کرنا ہر قیمت تے ضروری اے۔ وڈے وڈے جنگلاں دے نال پئے پنڈ تے بستیاں، دھرتی دے چہرے توں غائب ہو جان۔  &lt;/blockquote&gt;
[[فائل:Костел._Вид_зсередини.jpg|thumb|کیسیلین قتل عام 11 جولائی 1943 نوں اتوار دے اک اجتماع دے دوران پولش عبادت کرن آلیاں دا قتل عام سی۔]]
&quot;خفیہ حکم&quot; دا مکمل متن کدی شائع نئيں ہويا تے اس د ی صداقت اُتے سوال اٹھایا جاندا ا ے۔ 

یو پی اے کمانڈ نے نسل کشی د‏‏ی کارروائی نو‏‏ں وولہینیا دے مغربی علاقےآں ، ہوروچوف ، کویل تے ولادیمیر دے ضلعےآں تک ودھانے دا فیصلہ کيتا ، جو اک ایسا علاقہ اے جتھ‏ے پولینڈ د‏‏ی زیادہ گھنی آبادی ا‏‏ے۔ حیرت دے عنصر نو زیادہ توں زیادہ استحصال کرن دے لیی کارروائی نو مربوط کیتا جانا سی۔ پولش ایلچیاں دے قتل دے اگلے دن ، 11 جولائی 1943 ، آپریشن دا آغاز سی تے اسنو‏ں قتل عام دا سب تو‏ں خونی دن سمجھیا جاندا اے ،  یو پی اے یونٹاں دے اک پنڈ تو‏ں دوسرے پنڈ مارچ کرنے تے پولش شہریاں نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی بہت ساریاں اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔  اس دن، یو پی اے یونٹاں نے 96 پولش پنڈاں تے بستیاں نو گھیر لیا تے اوہناں تے حملہ کیتا جہڑے کاؤنٹیاں ہوروچوف ، تے ولودزیمیرز وولینسکی چ واقع سن، تے کویل کاؤنٹی چ 3۔ پہلے دو کاؤنٹیاں دے پنجاہ پنڈاں تے اگلے دن حملہ کیتا گیا۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

پولینڈ دے گوروو دے پنڈ چ 480 وسنیکاں چوں صرف 70 ای بچ گئے؛ اورزیزین دی بستی وچ، یو پی اے نے 340 وچوں 306 پولینڈ نوں مار دتا؛ پنڈ سادووا چ 600 پولش وسنیکاں چوں صرف 20 بچ گئے۔  زگاجے چ 260 پولش مارے گئے۔ {{Sfn|Motyka|2006}} قتل عام دی لہر 16 جولائی تک پنج دن جاری رہی۔ یو پی اے نے نسلی صفائی جاری رکھی، خاص طور تے دیہی علاقیاں وچ، جدوں تک کہ زیادہ تر پولینڈ نوں ملک بدر نئیں کر دتا گیا، ماریا یا کڈ دتا گیا۔ مکمل طور تے منصوبہ بند کارروائیاں کئی یونٹاں ولوں کیتیاں گئیاں سن تے چنگی طرحاں مربوط سن۔  اگست 1943 وچ ، کوول دے نیڑے پولینڈ دے پنڈ گاج نو‏‏ں ساڑ دتا گیا تے تقریبا 600 افراد دا قتل عام کيتا گیا ، تے اوسٹروکی وچ 246 بچےآں سمیت 438 افراد ہلاک ہوئے گئے۔ جولائی 1943 وچ کل 520 پولینڈ دے پنڈاں اُتے حملہ کیتا گیا جس وچ 10،000–11،000 پولش مارے گئے۔ اس دے نال ہی، کاؤنٹی دے چڑھدے حصے وچّ قتل جاری رہے۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

==== قتل عام دی اگست دی لہر ====
پولش آبادی دے ذبح د‏‏ی اک ہور وڈی لہر 29 تے 30 اگست 1943 نو‏‏ں آئی ، اس بار لوبومل ضلع دا وی احاطہ کيتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} قتل ستمبر دے وسط تک جاری رہیا۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

اگست 30 دی رات دے دوران Ivan Klimchak [ uk ] &quot;لیسی&quot; یونٹ نے کاٹی دے پنڈ نو گھیر لیا، جتھے پولینڈ نو فارم در فارم قتل کیتا گیا، جس چ 180–213 لوک مارے گئے۔ {{Sfn|Motyka|2006}} پھر، 31 اگست نوں، یونٹ نے جانکووس پنڈ وچ 86–87 لوکاں نوں مار دتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} اسی دن انہاں نے اوسٹرویک پنڈ نو گھیر لیا۔ سکول تے گرجا گھر چ آبادی اکٹھی کیتی گئی، قیمتی شیواں کھوہ لئیاں گئیاں۔ پھر اوہناں آدمیاں نوں تنّ وکھ-وکھ تھاواں 'تے کھنڈے اوزاراں نال مار دتا گیا۔ باقی آبادی نوں قبرستان چ گولی مار دتی گئی۔ کل 476 توں 520 لوک مارے گئے ۔ {{Sfn|Motyka|2006}} اک ہور یونٹ 30 اگست دی سویر نوں وولا اوسٹروویکا دے پنڈ وچ داخل ہویا۔ بچےآں نو‏‏ں کینڈی دے نال علاج کيتا گیا ، تے آبادی دے سامنے اک تقریر کيتی گئی جس وچ جرمناں دے خلاف مشترکہ لڑائی دا مطالبہ کيتا گیا ، فیر اسکول وچ پوری آبادی اکٹھی کيتی گئی۔ مرداں نو باہر لے جایا گیا تے کلہاڑیاں تے کھردرے اوزاراں نال مار دتا گیا، فیر سکول، جہدے وچ عورتاں تے بچے سن، نوں اگ لا دتی گئی تے دستی بم سٹے گئے۔ {{Sfn|Motyka|2006}} مجموعی طور تے 572–520 لوک مارے گئے ۔ {{Sfn|Motyka|2006}} مجموعی طور اُتے ، اگست 1943 وچ کئی سو پولش پنڈاں اُتے حملہ کيتا گیا سی۔

وولہینیا دے مشرقی حصے وچ پولش آبادی دا ذبح جاری رہیا ، حملے عام طور اُتے مربوط نئيں سن ، یو پی اے یونٹاں نے انہاں پولش پنڈاں اُتے حملہ کيتا جو حالے تک زندہ سن ۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے سیلف ڈیفنس پوائنٹس وچ تبدیل ہوئے گئے سن ، لہذا قتل عام تو‏ں پہلے اکثر لڑائیاں ہُندیاں سن ، بعض اوقات محافظ یو پی اے یونٹاں نو‏‏ں پسپا کرنے وچ کامیاب ہوجاندے سن ۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

1943 دے گرمیاں چ، وولہینیا چ، ہر پولش تے پولش جڑاں آلا ہر بندہ یوکرینیائی قوم پرستاں دے ہتھوں موت دا سامنا کر رہیا سی۔ پولش جڑاں آلے یوکرینی وی مارے گئے، جویں کہ مخلوط خانداناں دے لوک وی مارے گئے۔ پولینڈ صرف خود دفاع دے اڈیاں تے وڈے شہراں وچ نسبتاً محفوظ محسوس کر سکدے سن۔ {{Sfn|Motyka|2006}} وولہینیا توں اک پولش پناہ گزین نے اوس ویلے لکھیا: &quot;چارے پاسے مردہ لاشاں تے ممکنہ متاثرین۔ ہن ہر قطب توں لاشاں دی بو آ رہی اے۔ اوتھے زندہ لاشاں گھم رئی اے۔&quot; {{Sfn|Motyka|2006}}

==== پولش خود دفاع تے انتقام ====
یو پی اے دے نال جنگ بندی دے اختتام د‏‏ی ناکا‏م کوششاں دے بعد ، پولش انڈر گراؤنڈ فعال دفاعی تے جارحانہ کارروائیاں د‏‏ی طرف منتقل ہوگئے۔ 20 جولائ‏ی 1943 نو‏‏ں ، 9 جماعتی یونٹ بنانے دے فیصلے کیتے گئے ، جنہاں وچ کل اک ہزار دے نیڑے سن ۔ {{Sfn|Motyka|2006}} انہاں دا کم پولش خود دفاع د‏‏ی حمایت کرنا تے یو پی اے دے اڈاں اُتے حملہ کرنا سی۔ پولینڈ دی آبادی چ یوکرینیاں دے خلاف جوابی کارروائی کرن دی خواہش ودھ رہی سی۔ اک اندازے دے مطابق یوکرینیائی پنڈاں تے پولینڈ دے حملیاں چ تقریباً 2000 لوک مارے گئے۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

==== 1943–1944 دے سردیاں چ وولہینیا چ قتل عام دی آخری لہر ====
یو پی اے د‏‏ی کمانڈ نے پولینڈ د‏‏ی آبادی دے خلاف حتمی پرسماپن د‏‏ی کارروائی شروع کرنے دے لئی آنے والی سوویت جارحیت تو‏ں فائدہ اٹھانے دا فیصلہ کيتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} انہاں پنڈاں اُتے حملہ کرنے دا فیصلہ کيتا گیا جتھ‏ے تو‏ں جرمن یا ہنگری دے یونٹ پہلے ہی واپس چلے چکے سن تے سوویت حالے تک داخل نئيں ہوئے سن ۔ {{Sfn|Motyka|2006}} بہت سارے جماعتی یونٹاں نے جرمناں دے خلاف جارحانہ اقدامات وی کیتے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے لئی شہری آبادی د‏‏ی حفاظت کرنا ناممکن ہو گیا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} حملےآں دا آغاز 7 دسمبر نو‏‏ں بڈکی بوروسکی ، ڈولہان تے اوکوپی دے پنڈاں اُتے حملےآں دے نال ہويا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} زیادہ تر حملے کرسمس توں بالکل پہلے ہوئے سن۔ ایہ حملے مارچ تک جاری رہے ۔ سب توں خونی قتل عام چوں اک فروری 1944 چ وشنیویک چ ہویا، جدوں او یو این ایس بی یونٹاں نے ڈسکالسڈ کارملائٹس دی خانقاہ تے قبضہ کرن چ کامیابی حاصل کیتی، جہدے تے 1943 دے دوران کئی وار حملہ کیتا گیا {{Sfn|Motyka|2006}} گوانڈھی وسنیوویچ سٹاری۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

==== ہوم آرمی دے 27ویں وولہینین انفنٹری ڈویژن دیاں کاروائیاں ====
جنوری 1944 وچ، اوسے ویلے جدوں یو پی اے پولش آبادی دے قتل عام دی آخری لہر نوں انجام دے رہیا سی، وولہینیا وچ ہوم آرمی دے یونٹاں نے آپریشن ٹیمپسٹ دے نفاذ تے قدم رکھیا، یعنی جرمن مخالف بغاوت۔ اس مقصد دے لی، ولہینیا دے پار توں اے کے یونٹاں نو مغربی ولہینیا چ جمع کرنا سی تاکہ 27واں وولہین انفنٹری ڈویژن تشکیل دتا جا سکے۔ اُتے ، کچھ یونٹاں ، خاص طور اُتے اوہ جو خود دفاع دا حصہ سن ، نے اس حکم اُتے عمل درآمد کرنے تو‏ں انکار کردتا ، کیونجے اوہ شہری آبادی نو‏‏ں یو پی اے دے رحم و کرم اُتے نئيں چھڈنا چاہندے سن ۔ {{Sfn|Motyka|2006}} اس دے باوجود، ڈویژن تشکیل دتا گیا سی تے کوویل تے وولودیمیر-وولنسکی دے وچکار وولہینیا دے اک حصے تے قبضہ کرن چ کامیاب ہو گیا سی۔ یوپیئے یونٹاں ولوں گھیر لین دے ڈر توں، ڈویزن نے اوہناں نال لڑائی شروع کر دتی۔ 11 جنوری تو‏ں 18 مارچ 1944 تک ، ڈویژن نے یوکرینیاں دے نال سولہ وڈے جھڑپاں لڑیاں ، جو زیادہ تر کامیاب رہیاں۔ {{Sfn|Motyka|2006}} یوکرینیائی آبادی نو‏‏ں سوینارین جنگل تے اس دے آس پاس دے علاقے وچ قبضہ شدہ پنڈاں تو‏ں کڈ دتا گیا۔ یوکرینیائی ذرائع دا کہنا اے کہ ڈویژن دے فوجیاں نے کجھ یوکرینیائی پنڈاں وچ ظلم و ستم کیتے، جنہاں وچوں سب توں وڈا جرم اوچنیوکا وچ ہووے گا، جتھے، یاروسلاو تساروک دے مطابق  ، 166 لوک مبینہ طور تے مارے گئے۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

یوکرینیائی باغی فوج دے نال لڑائیاں دے بعد ، ڈویژن نے تقریباً خصوصی طور اُتے جرمناں دے خلاف لڑائی لڑی ، جلد ہی وولہینیا تو‏ں لوبلن دے علاقے وچ واپس چلے گئے۔

==== دوجیاں یوکرینی تنظیماں دے رد عمل ====
ولودیمیر کوبیوویچ دے تحت یوکرینی مرکزی کمیٹی نے قتلاں دی مخالفت کیتی۔ جواب وچ، یو پی اے یونٹاں نے یوکرینیائی مرکزی کمیٹی دے نمائندیاں تے اک یوکرینیائی کیتھولک پادری نوں قتل کر دتا جس نے اپنے منبر توں یوکرینیائی مرکزی کمیٹی دی اپیل پڑھی سی۔ {{Sfn|Mick|2015}}

=== مشرقی گیلیشیا ===

==== مشرقی گیلیشیا وچ پولش یوکرینی کشیدگی ====
پولش انڈر گراؤنڈ نے جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی سرحداں د‏‏ی سالمیت اُتے مضبوطی تو‏ں قائم رہیا ، لیکن یوکرینیاں نو‏‏ں بعض مراعات دینے دے لئی تیار سی۔ اس دے نال ای، اس گل تے یقین سی کہ او یو این، یو ایس ایس آر یا پولینڈ نال تعلق رکھن آلے مغربی یوکرین دے وچکار انتخاب دا سامنا کر رہیا سی، بالآخر پولینڈ دا انتخاب کرے گا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} اُتے ، او یو این نے انہاں تجاویز نو‏‏ں مسترد کردتا ، تے پولینڈ د‏‏ی آبادی اُتے جرمناں تے سوویتاں دے نال تعاون دا الزام عائد کردے ہوئے بیانات جاری کیتے۔ اس ماحول وچ، تے وولہینیا وچ پولش آبادی دی جاری نسلی صفائی دے پس منظر دے خلاف، پولش انڈر گراؤنڈ تے او یو این سینٹرل پروویژن دے وچکار 1943 دے موسم گرما توں اک ممکنہ معاہدے تے گل بات ہو رئی سی۔ {{Sfn|Motyka|2006}} آخری ملاقات 8 مارچ 1944 نوں ہوئی سی {{Sfn|Motyka|2006}}

==== مشرقی گیلیشیا وچ پولینڈ دے خلاف کارروائی کرن دا فیصلہ ====
[[فائل:Roman_Josypovyč_Šuchevyč.jpg|thumb|رومن شوخیوچ ، 1943 دے وسط توں یو پی اے دے مرکزی کمانڈر، نے پولینڈ دی نسلی صفائی نو مشرقی گیلیشیا تک ودھاون دا حکم دتا۔]]
اگست 1943 وچ تیجی او یو این کانگریس وچ، مائیکولا لیبڈ تے Mykhailo Stepaniak [ یوکے ] نے وولینیا وچ یو پی اے دے اعمال نو &quot;ڈاکو&quot; دے طور تے تنقید کیتی۔ {{Sfn|Motyka|2006}} تاہم، نمائندیاں دی اکثریت نے اس دے جائزے دی مخالفت کیتی تے پولینڈ دے خلاف وولہینی کارروائیاں نو گیلیشیا منتقل کرن دا انتخاب کیتا۔ {{Sfn|Motyka|2006}} ایہ واضح نئيں اے کہ حتمی فیصلہ کب کيتا گیا سی ، ایہ غالباً شوچیویچ نے کیتا سی ، جو اس وقت پہلے ہی او یو این بی تے یو پی اے دا کمانڈر سی ، وولہینیا دا معائنہ کرنے تے خطے وچ کارروائی دے اثرات نو‏‏ں دیکھنے دے بعد۔ {{Sfn|Motyka|2006}}

1943 دے آخر تے 1944 دے اوائل وچ ، وولہینیا وچ زیادہ تر پولینڈ دے قتل ہونے دے بعد یا اس علاقے تو‏ں فرار ہونے دے بعد ، تنازعہ گوانڈھی صوبے گیلیشیا تک پھیل گیا ، جتھ‏ے زیادہ تر آبادی ہلے وی یوکرینی سی ، لیکن پولینڈ د‏‏ی موجودگی مضبوط سی۔ وولہینیا دے معاملے دے برعکس ، جتھ‏ے عام طور اُتے پولینڈ دے پنڈاں نو‏‏ں تباہ کردتا جاندا سی تے انہاں دے باشندےآں نو‏‏ں بغیر انتباہ دے قتل کردتا جاندا سی ، مشرقی گیلیشیا وچ ، پولینڈ نو‏‏ں بعض اوقات فرار ہونے یا مارے جانے دا انتخاب دتا جاندا سی۔ گیلیشیا چ اک یو پی اے کمانڈر دے اک حکم چ آکھیا گیا سی، &quot;اک واری فیر میں تہانوں یاد دلا رہیا واں: پہلے پولینڈ نوں اپنڑی زمین چھڈن لئی آکھو تے صرف بعد چ اوہناں نوں مائع کرو، دوجے پاسے نئیں&quot;۔ دوجے حربےآں دا انتخاب، بہتر پولش خود دفاع تے پولینڈ دے لئی زیادہ سازگار آبادی دے توازن دے نال مل ک ے، وولہینیا دے مقابلے وچ گیلیشیا وچ پولینڈ دے درمیان موت د ی تعداد نمایاں طور اُتے کم ہوئی۔ {{Sfn|Snyder|2003a}}

اس علاقے وچ یوکرینی قوم پرستاں ولوں ورتے گئے طریقے اوہی سن: پنڈاں دے سارے پولش وسنیکاں نوں گولی مار کے مار دتا تے پھر پنڈاں نوں لٹّ کے ساڑ دتا ۔  28 فروری 1944 نو‏‏ں ، کوروسیاٹین دے پنڈ وچ 135 پولش قتل ہوئے گئے ؛ {{Sfn|Motyka|2006}} متاثرین نو بعد چ اک مقامی رومن کیتھولک پادری، میچیسلاو کامینسکی نے شمار کیتا۔  جان زالسکی ( Tadeusz Isakowicz-Zaleski دے والد) جنہاں نے قتل عام دا مشاہدہ کیتا، نے اپنی ڈائری وچ لکھیا: &quot;قتل تقریباً ساری رات جاری رہیا۔ اسیں خوفناک رولا سنیا، مویشیاں دے زندہ جلان دی دہاڑ، گولی چلان دی آواز۔ انج لگدا سی کہ دجال نے خود اپنی سرگرمی شروع کر دتی!&quot;  کامینسکی نے دعوی کیتا کہ کوروپیک وچ، جتھے اصل وچ کوئی وی پولش قتل نئیں کیتا گیا سی، اک مقامی یونانی کیتھولک پادری، مخلوط پولش یوکرینیائی خانداناں دے حوالے نال، منبر توں اعلان کیتا: &quot;ماں، تسی اک دشمن نوں دودھ پی رئے او - اس دا گلا گھٹ دیو۔&quot;  پولش پنڈاں دے سکوراں وچ جنہاں دے باشندے قتل کیتے گئے سن تے تمام عمارتاں ساڑ دتیاں گئیاں سن، زباراز دے نیڑے بیریزوویکا ورگیاں جگہاں نیں؛ ایہرویکا، ٹرنوپیل دے نیڑے؛ پلوٹیچ، ٹرنوپیل دے نیڑے؛ پوڈکمین، بروڈی دے نیڑے؛ تے ہاناچیو تے ہاناچیوکا، پرزیمیسلانی دے نیڑے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Burds|first=Jeffrey|year=1999|title=Comments on Timothy Snyder's article, &quot;To Resolve the Ukrainian Question once and for All: The Ethnic Cleansing of Ukrainians in Poland, 1943–1947&quot;|url=http://www.fas.harvard.edu/~hpcws/comment13.htm|journal=[[Journal of Cold War Studies]]|volume=1|issue=2|at=(1) Chronology|quote=The more I study Galicia, the more I come to the conclusion that *the defining issue was not Soviet or German occupation and war, but rather the civil war between ethnic Ukrainians and ethnic Poles.}}&lt;/ref&gt;

یو پی اے دے اک کمانڈر رومن شوخویچ نے 25 فروری 1944 دے اپنے حکم وچ آکھیا: &quot;سوویت افواج دی کامیابی دے پیش نظر پولینڈ دے خاتمے نو تیز کرنا ضروری اے، انہاں نو مکمل طور تے ختم کر دینا چاہیدا اے، انہاں دے پنڈاں نو ساڑ دینا چاہیدا اے... صرف پولش آبادی نو تباہ کرنا چاہیدا اے&quot;۔ 
[[فائل:Podkamien.jpeg|right|thumb|پوڈکمین ایبی دے برج تے گولی دے نشان، جتھے بہت سارے پولاں نے پناہ لئی؛ ایبی تے 12 مارچ 1944 نوں یو پی اے نے حملہ کیتا سی۔]]
سب توں بدنام زمانہ قتل عام چوں اک 28 فروری 1944 نوں پولینڈ دے پنڈ ہٹا پینیاکا چ ہویا، جہدے چ 1000 توں ودھ لوک رہندے سن۔ اس پنڈ نے پولش یہودیاں &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; سمیت پناہ گزیناں دے لئی پناہ گاہ دے طور اُتے کم کیتا سی تے نال ہی پولش تے کمیونسٹ جماعتاں دے لئی اک بازیابی دے اڈے دے طور اُتے وی کم کیتا سی۔ اک اے کے یونٹ اوتھے سرگرم سی۔ 1944ء دے سردیاں وچ اک سوویت جماعتی یونٹ جس د‏‏ی تعداد 1000 سی ، دو ہفتےآں دے لئی پنڈ وچ تعینات سی۔  &lt;ref name=&quot;IPN2&quot;&gt;{{In lang|pl}}Bogusława Marcinkowska, Institute of National Remembrance, [https://web.archive.org/web/20090305124433/http://www.ipn.gov.pl/portal.php?serwis=pl&amp;dzial=24&amp;id=1304&amp;poz=4&amp;update=1 Ustalenia wynikające ze śledztwa w sprawie zbrodni ludobójstwa funkcjonariuszy SS &quot;GALIZIEN&quot; i nacjonalistów ukraińskich na Polakach w Hucie Pieniackiej 28 lutego 1944 roku.]&lt;/ref&gt;  ہٹا پینیاکا دے پنڈ دے لوکاں نے، اگرچہ غریب سن، اک چنگی طرحاں قلعہ بند تے مسلح خود دفاعی یونٹ دا اہتمام کیتا، جس نے 23 فروری 1944 نوں یوکرینی تے جرمن جاسوسی حملے دا مقابلہ کیتا  &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;The material near this tag may rely on an unreliable source. (December 2018)&quot;&gt;ناقابل اعتماد وسیلہ؟&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; ایس ایس گیلیشیا (پہلا یوکرینیئن) ڈویژن دے 14ویں وافن گریناڈیر ڈویژن دے دو فوجی وافین-ایس ایس دے ہتھوں مارے گئے تے اک زخمی ہو گیا۔ فروری نو‏‏ں ، بروڈی تو‏ں یوکرینیائی 14 واں ایس ایس ڈویژن دے عناصر 500–600 افراد دے نال واپس آئے ، جس د‏‏ی مدد سول قوم پرستاں دے اک گروپ نے کيتی۔ ایہہ قتل دا سلسلہ سارا دن جاری رہیا۔ پولینڈ دے سیلف ڈیفنس یونٹ دے کمانڈر کازیمیرز وجچوسکی نو پٹرول نال بھیگ دتا گیا تے مرکزی چوک تے زندہ ساڑ دتا گیا۔ پنڈ مکمل طور تے تباہ ہو گیا سی تے ایہدے سارے وسنیک مارے گئے سن۔ &lt;ref name=&quot;IPN2&quot; /&gt; شہریاں، جنہاں چ زیادہ تر عورتاں تے بچے سن، اک گرجا گھر چ گھیرے ہوئے سن، تقسیم کیتے گئے تے گوداماں چ بند کر دتے گئے، جنہاں نو اگ لا دتی گئی۔  ہٹا پینیاکا قتل عام وچ ہلاکتاں دے تخمینے مختلف ہن تے ایہناں وچ 500 (یوکرینی آرکائیوز)،  1,000 توں ودھ ( Tadeusz Piotrowski )،  تے 1,200 (سول لٹمین) شامل ہن۔  آئی پی این دی تحقیقات دے مطابق، ایہ جرم یوکرینیائی 14ویں ایس ایس ڈویژن دی چوتھی بٹالین [ 140 ] ولوں کیتا گیا سی جہنوں یوپیئے یونٹاں تے مقامی یوکرینیائی شہریاں نے حمایت دتی سی۔ 

یوکرینیائی 14ویں ایس ایس ڈویژن دے اک فوجی رسالے نے پولینڈ دے قتل دی مذمت کیتی ۔ 2 مارچ 1944ء دے یوکرینیائی نوجواناں تو‏ں مخاطب اک مضمون وچ ، جو فوجی رہنماواں نے لکھیا سی ، سوویت جماعتاں نو‏‏ں پولش تے یوکرینیائیاں دے قتل دا الزام عائد کيتا گیا سی ، تے مصنفین نے کہیا ، &quot;جے خدا نہ کرے ، انہاں لوکاں وچو‏ں جنہاں نے اس طرح د‏‏ی غیر انسانی کارروائیاں کيتیاں ، اک یوکرینی ہتھ پایا گیا تاں ، اسنو‏ں ہمیشہ دے لئی یوکرینی برادری تو‏ں خارج کردتا جائے گا&quot;۔  بعض مورخین اس قتل وچ یوکرینی 14 واں ایس ایس ڈویژن دے کردار تو‏ں انکار کردے نيں تے انہاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے جرمن یونٹاں تو‏ں منسوب کردے نيں ، لیکن دوسرے اس تو‏ں متفق نئيں ني‏‏‏‏ں۔  &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;The material near this tag needs to be fact-checked with the cited source(s). (July 2009)&quot;&gt;تصدیق دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; ییل دے مورخ تیمتھیس سنائیڈر دے مطابق، مغربی یوکرین توں پولینڈ دی نسلی صفائی وچ یوکرینی 14 ویں ایس ایس ڈویژن دا کردار معمولی سی۔ {{Sfn|Snyder|2003a}}

بروڈی دے نیڑے پڈکمین (Podkamień) دا پنڈ پولینڈ دے لوکاں لئی اک پناہ گاہ سی، جہڑے اوتھے ڈومینیکناں دی خانقاہ چ چھپے ہوئے سن۔ جدوں مارچ 1944 دے وسط وچ یو پی اے یونٹاں نے خانقاہ تے حملہ کیتا تے تقریباً 2000 لوک، جنہاں وچ زیادہ تر عورتاں تے بچے سن، اوتھے رہ رئے سی، جس تے پولش ہوم آرمی نے یوکرینیائی ایس ایس دے نال تعاون کرن دا الزام لایا سی۔ 250 توں ودھ پولش مارے گئے۔  نیڑے دے پنڈ پالیکروی چ 300 پولینڈ مارے گئے ، 20 مالنیسکا چ تے 16 چرنیٹسیا چ ۔ مسلح یوکرینی گروہاں نے خانقاہ نو‏‏ں تباہ کردتا تے تمام قیمتی سامان چوری کرلیا۔ جو کجھ بچیا اوہ مریم آف پڈکامین دی پینٹنگ سی، جہڑی ہن [[وروسلاو|وروکلاو]] دے سینٹ ووجیچ چرچ چ رکھی گئی اے۔ کیریچک دے مطابق ، پولینڈ اُتے پہلے حملے اگست 1943 وچ اوتھ‏ے ہوئے سن تے ایہ غالباً وولہینیا تو‏ں آنے والے یو پی اے یونٹاں دا کم سن ۔ بدلے چ، پولینڈ نے اہم یوکرینیاں نو قتل کر دتا، جنہاں چ لیوف دا اک یوکرینی ڈاکٹر، جس دا ناں لاسٹوویکی سی تے پرزیمیسل دا اک مشہور فٹ بال کھلاڑی، جس دا ناں واؤچیزین سی۔

گرمیاں دے آخر تک ، مشرقی گیلیشیا وچ پولینڈ دے مقصد تو‏ں دہشت گردی دے وڈے پیمانے اُتے کارروائیاں ہو رہیاں سن تاکہ پولینڈ نو‏‏ں دریائے سان دے مغربی کنارے اُتے &quot;سان دے پیچھے پول&quot; دے نعرے دے تحت آباد ہونے اُتے مجبور کیتا جاسک‏‏ے۔ اسنائیڈر دا اندازہ اے کہ صرف گیلیشیا وچ 25،000 پولش مارے گئے سن ، {{Sfn|Snyder|2003a}} تے گریگورز موٹیکا نے متاثرین د‏‏ی تعداد 30،000–40،000 لگائی۔ {{Sfn|Motyka|2011}}

[[رتی فوج|ریڈ آرمی دے]] علاقیاں وچ داخل ہون دے بعد وی قتل عام بند نئیں ہویا، 1945 وچ Czerwonogrod (یوکرینی: Irkiv) ورگے تھاواں تے قتل عام ہویا، جتھے 2 فروری 1945 نوں 60 پولینڈیاں نوں قتل کیتا گیا سی،   اک دن پہلے جدوں اوہ ریکوریڈ ریٹوریز لئی روانہ ہون گے۔

خزاں 1944 تک، پولش مخالف کارروائیاں بند ہو گئیاں، تے دہشت گردی صرف انہاں لوکاں دے خلاف استعمال کیتی گئی جنہاں نے این کے وی ڈی دے نال تعاون کیتا، لیکن 1944 دے آخر تے 1945 دے اوائل وچ، یو پی اے نے ٹرنوپیل دے علاقے وچ پولش مخالف آخری وڈے پیمانے اُتے کارروائی کيتی۔ {{Sfn|Motyka|2006}} 5–6 فروری 1945 دی رات نوں، یوکرینیائی گروہاں نے بوچچ دے نیڑے پولینڈ دے پنڈ باریسز تے حملہ کیتا؛ 126 پولینڈیاں دا قتل عام کیتا گیا ، جنہاں چ عورتاں تے بچے وی شامل سن ۔ کجھ دناں بعد، 12–13 فروری نوں، پیٹرو کھامچک دے ماتحت او یو این دے اک مقامی گروپ نے پولینڈ دی بستی [[Puźniki|پوزنیکی]] تے حملہ کیتا، تقریباً 100 لوکاں نوں مار دتا تے گھراں نوں ساڑ دتا۔ بچن آلے لوکاں چوں بوہتے پروڈنک ، سلیشیا دے نیڑے نیمیسلویچ چلے گئے۔ 

تقریبا 150  –366 یوکرینیائی تے پاولوکوما دے چند پولش باشندےآں نو‏‏ں 3 مارچ 1945 نو‏‏ں سابقہ پولش ہوم آرمی یونٹ نے مار دتا ، جس وچ قریبی پنڈاں دے پولش سیلف ڈیفنس گروپاں نے مدد حاصل کيتی۔ ایہ قتل عام سمجھیا جاندا اے کہ یو پی اے دے ذریعہ پاولوکوما وچ 9 یا 11 پولینڈ  دے پہلے مبینہ قتل تے گوانڈھی پنڈاں وچ یو پی اے دے ذریعہ مارے گئے پولینڈ د ی غیر متعین تعداد دے بدلے دا عمل سی۔

=== ظلم ===
وولہینیا تے مشرقی گیلیشیا چ قتل عام دے دوران پولینڈ تے حملے انتہائی غمگین تے وحشی پن دے نال نشان زد کیتے گئے۔ عصمت دری، تشدد تے اعضاء کٹنا عام سی، جس دے نتیجے وچ پورے پنڈ ختم ہو گئے۔ ڈنڈے نوں زندہ ساڑ دتا گیا، اوہناں دی کھال کڈھ دتی گئی، سولی تے چڑھا دتا گیا، مصلوب کیتا گیا، ہڈیاں نوں کڈھ دتا گیا، اوہناں دے انگ کٹ دتے گئے تے اوہناں دے سر کٹ دتے گئے۔ عورتاں دے نال اجتماعی زیادتی کیتی گئی تے اوہناں دے چھاتی کٹ دتے گئے، بچیاں نو کلہاڑیاں نال ٹکڑے ٹکڑے کر دتا گیا، بچیاں نو سنگیناں تے کانٹا تے لٹکا دتا گیا یا درختاں نال ماریا گیا۔ &lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book|last=Ferguson|first=Niall|title=The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West|url=https://archive.org/details/isbn_2900143112395|publisher=Penguin Publishing|year=2006}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Siemaszko|first=Ewa|title=The July 1943 genocidal operations of the OUN-UPA in Volhynia|page=3}}&lt;/ref&gt;

پولش انڈر گراؤنڈ دی اک دستاویز دے مطابق، جرائم بہت زیادہ سن: 
 {{blockquote|تمام پنڈاں، بستیاں تے کالونیاں وچ، بغیر کسی استثنا دے، یوکرینیاں نے راکشسی ظلم دے نال پولینڈ دے قتل دا آپریشن کیتا۔ عورتاں - ایتھوں تیکر کہ حاملہ وی - نو سنگیناں نال زمین تے کیلاں نال کٹ دتا جاندا سی، بچیاں نو اوہناں دیاں لتاں توں پاڑ دتا جاندا سی، دوجیاں نو کانٹے تے لٹکا دتا جاندا سی تے باڑاں دے اتے سُٹ دتا جاندا سی، دانشوراں دے ارکان نو خاردار تاراں نال بنھ کے کھوہاں چ سُٹ دتا جاندا سی، باہواں، لتاں تے سراں نو کلہاڑی نال وڈھ دتا جاندا سی، زباناں کٹیاں جاندیاں سن، نک کڈ دتے جاندے سن، اکھاں وڈھیاں جاندیاں سن، اکھاں وڈھیاں جاندیاں سن جننانگاں نو قتل کیتا گیا، ڈھڈاں نو پاڑ دتا گیا تے آندراں نو کڈ دتا گیا، سراں نو ہتھوڑیاں نال توڑ دتا گیا، زندہ بچیاں نو جلدے ہوئے گھراں دے اندر سُٹ دتا گیا۔ وحشیانہ جنون اس حد تک پہنچ گیا کہ لوکاں نو زندہ کٹ دتا گیا، عورتاں دے چھاتیاں کٹ دتیاں گئیاں; دوجیاں نوں سولی تے چڑھا دتا گیا یا ڈانگاں نال مار مار کے مار دتا گیا۔ بہت سارے لوکاں نو قتل کیتا گیا – موت دی سزا دے بعد – اوہناں دے ہتھ تے پیر وڈھ کے، تے صرف فیر اوہناں دے سر۔}}
عینی شاہد تاڈیوس پیوٹروسکی دے مطابق اپنے دوست دے ٹبر دی قسمت دے بارے چ: &lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;
 
 {{blockquote|سب توں پہلاں، اوہناں نے اوہدی بیوی نال زیادتی کیتی۔ فیر، اوہناں نے اس نوں نیڑے دے درخت نال بنھ کے تے اس دے چھاتیاں نوں وڈھ کے اس نوں پھانسی دتی۔ جدوں اوہ لٹکدی ہوئی خون وگ رئی سی، اوہناں نے اوہدے دو سالہ پتر نوں بار بار گھر دی کندھ نال سٹنا شروع کر دتا جدوں تیکر کہ اوہدی روح اوہدے جسم توں باہر نکل گئی۔ اخیر اوہناں نے اوہدیاں دو دھیاں نوں گولی مار دتی۔ جدوں اوہناں دیاں خونخوار کاروائیاں ہو گئیاں تے سارے ہی ختم ہو گئے تاں اوہناں نے لاشاں نوں گھر دے ساہمنے اک ڈونگھے کھوہ وچ سٹّ دتا۔ فیر، اوہناں نے گھر نوں اگ لا دتی۔}}
 
ایہہ ظلم بے دھڑک تے بناں روک-ٹوک دے کیتے گئے۔ متاثرین، اوہناں دی عمر یا جنس توں قطع نظر، معمول دے مطابق موت تک تشدد دا نشانہ بنایا جاندا سی۔ نارمن ڈیوس نے ''نو سمپل وکٹری'' وچ قتل عام دا اک مختصر لیکن چونکا دینے والا بیان دتا اے:
{{blockquote|پنڈاں نوں ساڑ دتا گیا۔ رومن کیتھولک پادریاں نو کلہاڑی یا مصلوب کیتا جاندا سی۔ گرجا گھراں نو اوہناں دے سارے پیرشیناں دے نال ساڑ دتا گیا۔ الگ تھلگ فارماں تے گینگاں نے حملہ کیتا جہناں نے پچ فورکس تے کچن چاقو لے کے آئے سن۔ گلے کٹے گئے۔ حاملہ عورتاں نوں سنگیناں نال ماریا جاندا سی۔ بچے دو حصیاں چ ونڈ دتے گئے۔ مرداں نو میدان چ گھات لا کے لے جایا گیا۔ مجرم صوبے دے بھوکھ دا تعین نہیں کر سکے ۔ لیکن گھٹ توں گھٹ اوہ ایہ طے کر سکدے سن کہ ایہ پولینڈ دے بغیر مستقبل ہووے گا۔&lt;ref name=&quot;no simple victory&quot;&gt;[[Norman Davies]], ''[[Europe at War 1939–1945: No Simple Victory]]'' Publisher: Pan Books, November 2007, 544 pp., {{ISBN|978-0-330-35212-3}}&lt;/ref&gt;}}
1944 دے شروع چ اک او یو این آرڈر چ آکھیا گیا سی:
{{blockquote|سارے پولش نشاناں نو ختم کرو۔ کیتھولک چرچ تے دوجے پولش دعائیہ گھراں دیاں ساریاں دیواراں نوں تباہ کرو۔ ویہڑیاں وچ پھلاں دے باغاں تے درختاں نوں تباہ کر دیو تاں جے کوئی سراغ نہ رہوے کہ اوتھے کوئی رہندا سی.... ایس گل ول دھیان دیو کہ جدوں کجھ رہ جاوے گا جیہڑا پولش ہووے گا تے فیر پولشاں نوں ساڈی دھرتی تے دکھاوے ہو جان گے&quot;.&lt;ref name=&quot;Mark Mazower pages 506-507&quot;&gt;Mark Mazower, Hitler's Empire, pp. 506–507. Penguin Books 2008. {{ISBN|978-0-14-311610-3}}&lt;/ref&gt;}}  
یو پی اے کمانڈر دے 6 اپریل 1944 دے حکم وچ کہیا گیا سی: &quot;اوہناں [پولینڈ] نال بے رحمی نال لڑو۔ کسے نوں وی نئیں بچایا جانا چاہیدا، مخلوط شادیاں دی صورت وچ وی&quot;۔{{sfn|Filar|1999|pp=71–72}}  

ٹموتھی اسنائیڈر نے قتلاں نو بیان کیتا: &quot;یوکرینی جماعتاں نے گھراں نو ساڑ دتا، گولی مار دتی یا انہاں لوکاں نو اندر واپس مجبور کیتا جنہاں نے فرار ہون دی کوشش کیتی، تے باہر گرفتار کیتے گئے لوکاں نو مارن دے لی درانتی تے کانٹے دا استعمال کیتا۔ بعض معاملات وچ، سر کٹے ہوئے، مصلوب کیتے گئے، ٹوٹے ہوئے یا ہڈیاں کڈیاں گئیاں لاشاں نو ظاہر کیتا گیا سی، تاکہ پولس نو فرار ہون دی حوصلہ افزائی کیتی جا سکے&quot;۔ {{Sfn|Snyder|1999}}  یوکرینیائی مورخ یوری کیریچک نے اس تنازعے نو قرون وسطی دے کساناں دی بغاوتاں دے نال ملدا جلدا قرار دتا۔ 

پولینڈ دے مورخ پیوٹر لوسووسکی دے مطابق، زیادہ تر حملیاں چ استعمال ہون آلا طریقہ اوہی سی۔ پہلے، مقامی پولینڈیاں نو یقین دوایا گیا سی کہ انہاں دے نال کجھ نئیں ہووے گا۔ پھیر سویرے ہی اک پنڈ نوں یوپیئے دے ہتھیاربند میمبراں نے گھیر لیا سی، جنہاں دے پچھے کسان سن جنہاں کول کلہاڑیاں، چھریاں، ہیچاں، ہتھوڑے، کھنگھورے، بیلچہ، درانتی، کھرنڈ، کدال اتے ہور وکھ-وکھ کھیتی باڑی دے اوزار سن۔ سارے پولینڈ جنہاں دا سامنا ہویا اوہناں نوں قتل کر دتا گیا؛ زیادہ تر اوہناں دے گھراں چ مارے گئے پر کدی کدی اوہناں نو گرجا گھراں یا گوداماں چ لے جایا جاندا سی جہناں نو فیر اگ لا دتی جاندی سی۔ بہت سارے پولینڈیاں نو کھوہاں چ سُٹ دتا گیا یا مار دتا گیا تے فیر اتلی اجتماعی قبراں چ وی دفن کر دتا گیا۔ اک قتل عام دے بعد کپڑے، اناج تے فرنیچر سمیت سارا سامان لٹیا جاندا سی ۔ اک حملے دا آخری حصہ پورے پنڈ نوں اگّ لانا سی۔  پولش وجود دے تمام آثار ختم کر دتے گئے ، ایتھ‏ے تک کہ ترک کردہ پولش بستیاں نو‏‏ں وی جلا دتا گیا۔ 

بھاویں ایہہ کہنا مبالغہ آرائی ہو سکدی اے کہ قتل عام نوں یوکرینیاں دی عام حمایت حاصل سی، پر ایہہ تجویز کیتا گیا اے کہ مقامی یوکرینیاں دی وڈی حمایت دے بغیر، اوہ ناممکن ہوندے۔ {{Sfn|Snyder|1999}}   یوکرینیائی کساناں نے جنہاں نے قتلاں وچ حصہ لیا، اپنے اپنے گروپ بنائے، ایس کے وی یا ''سامبورونی کشچووی وڈیلی'' )۔ اوہناں دے کئی متاثرین جنہاں نو پولش سمجھیا جاندا سی، پولش بولی نہ جانن دے باوجود، دوجیاں دے نال ایس ایس کے وی نے قتل کر دتا سی۔ 

تشدد 11 جولائی 1943 نو اپنے عروج تے پہنچیا جہنوں بوہت سارے پولش &quot;خونی اتوار&quot; دے ناں توں جاندے سن جدوں یو پی اے نے وولہینیا دے 100 پولش پنڈاں تے حملے کیتے تے اوہناں نو ساڑ دتا تے اک ہسپتال چ روگی تے نرساں سمیت تقریباً 8,000 پولش مرداں، عورتاں تے بچیاں نو ذبح کر دتا۔ ایہ حملےآں دے نال نال ہور وی جرمناں دے ذریعہ کدی وی روکے جاسکدے سن جو بعض معاملات وچ انہاں پنڈاں وچ یا انہاں دے نیڑے گیریژن وچ تعینات سن جنہاں اُتے حملہ کيتا گیا سی۔ جرمن فوجیاں نو تاہم مداخلت نہ کرن دا احکامات دتے گئے۔ بعض معاملات وچ انفرادی جرمن فوجیاں تے افسراں نے یو پی اے دے نال سودے کیتے تاکہ اوہ پولینڈ تو‏ں لُٹے گئے لٹ دے حصے دے بدلے انہاں نو‏ں ہتھیار تے ہور مواد دے سکن۔

نسلی طور تے مخلوط بستیاں وچ رہن آلے یوکرینیاں نو اپنے پولش گوانڈھیاں تے حملیاں وچ مدد کرن لئی قائل کرن لئی مادی ترغیبات پیش کیتیاں گئیاں یا یو پی اے دی سکیورٹی سروس ( سلوزبا بیزبیکی ) ولوں رات نوں جان لئی خبردار کیتا گیا سی، تے باقی سارے باشندیاں نوں سویرے قتل کر دتا گیا سی۔ بہت سارے یوکرینیاں نے پولینڈ نوں پناہ دین یا خبردار کرن دی کوشش کرن تے خطرہ لایا تے کجھ معاملیاں چ اپنی جان وی گوا دتی۔ {{Sfn|Snyder|1999}}   ایسی سرگرمیاں نو یو پی اے نے دشمن دے نال تعاون دے طور تے سمجھیا تے سخت سزا دتی۔  2007 وچ ، پولش انسٹی ٹیوٹ آف نیشنل ریمیمبرنس (آئی پی این) نے اک دستاویز شائع کيتی ، ''کریسووا کسیگا سپرویڈلیویچ 1939–1945۔'' ''او یو این یو پی اے (&quot;بارڈر لینڈ دی نیک لوکاں دی کتاب۔ او یو این تے یو آئی اے دے خاتمے توں پولینڈ نوں بچان آلے'' یوکرینیاں دے بارے چ&quot;)۔ اس کتاب دے مصنف ، آئی پی این دے مورخ رومولڈ نیڈزیلکو نے 1341 مقدمات دستاویزی کیتے جنہاں وچ یوکرینی شہریاں نے اپنے پولش گوانڈھیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 384 یوکرینیاں نو‏‏ں یو پی اے نے پھانسی دے دتی۔ 

پولش یوکرینی خانداناں وچ، یو پی اے دی اک عام ہدایت ایہ سی کہ کسی دے پولش ساتھی تے اس شادی توں پیدا ہون آلے بچیاں نو مار دتا جائے۔ جنہاں لوکاں نے اس طرح دے حکم نو لے جان توں انکار کیتا سی، اکثر اوہناں دے پورے ٹبر دے نال قتل کر دتے جاندے سن۔  

یوکرینیائی ذرائع دے مطابق ، اکتوبر 1943ء وچ پولینڈ د‏‏ی حکومت دے وولینین وفد نے سارنی ، کوسٹوپول ، روون تے زدولبونوف کاؤنٹیاں وچ پولش ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 15،000 تو‏ں زیادہ ہونے دا اندازہ لگایا۔  تیمتھیس اسنائیڈر دا اندازہ اے کہ جولائی 1943 وچ ، یو پی اے دے اقدامات دے نتیجے وچ وولہینیا وچ گھٹ تو ں گھٹ 40،000 پولش شہریاں د ی موت ہوئی (مارچ 1944 وچ ، گیلیشیا وچ ہور 10،000 مارے گئے) ، &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wOsSG0K8hCYC&amp;q=volhynia+slaughter+poles&amp;pg=PA43|title=Memory and Power in Post-War Europe: Studies in the Presence of the Past|last=Müller|first=Jan-Werner|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en}}&lt;/ref&gt; جس د ی وجہ تو ں ستمبر تے 1944 تو‏ں پہلے 200،000 پولش لوک فرار ہوئے گئے۔ 800,000 بعد چ۔ {{Sfn|Snyder|1999}}

=== سیلف ڈیفنس تنظیماں ===
قتل عام نے اپریل 1943 وچ پولینڈ نو‏‏ں خود دفاع دے لئی منظم کرنا شروع کرنے د‏‏ی ترغیب دتی ، 1943 وچ وولہینیا وچ اس طرح د‏‏ی 100 تنظیماں تشکیل دتیاں گئیاں۔ بعض اوقات ، خود دفاع د‏‏ی تنظیماں نے جرمناں تو‏ں ہتھیار حاصل کیتے ، لیکن دوسری بار ، جرمناں نے انہاں دے ہتھیار ضبط کرلئے تے رہنماواں نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ بہت ساریاں تنظیماں یو پی اے دے دباء دا سامنا نہ کر سکیاں تے تباہ ہو گئیاں ۔ صرف سب تو‏ں وڈی خود دفاعی تنظیماں ، جو ہوم آرمی یا سوویت جماعتاں تو‏ں مدد حاصل کرنے دے قابل سن ، زندہ رہنے دے قابل سن ۔  یونین فار آرمڈ سٹرگل-ہوم آرمی وولین دے کمانڈر کازیمیرز بینسکی نے اے کے پارٹیسن یونٹاں نوں اپنے حکم وچ آکھیا: 
 {{Blockquote|text=میں یوکرینیائی قصائیاں ولوں ورتے جان آلے طریقیاں دے استعمال توں منع کردا ہاں۔ اسی یوکرینی گھراں نو نئیں ساڑاں گے تے نہ ای بدلے چ یوکرینی عورتاں تے بچیاں نو ماراں گے۔ سیلف ڈیفنس نیٹ ورک نوں اپنے آپ نوں جارحین توں بچانا چاہیدا اے یا جارحین تے حملہ کرنا چاہیدا اے پر پرامن آبادی تے اوہناں دے مال نوں اکلا چھڈنا چاہیدا اے۔|sign=&quot;Luboń&quot;|source=}}
20 جولائ‏ی 1943 نو‏‏ں ، پولینڈ دے خود دفاعی یونٹاں نو‏‏ں ہوم آرمی دے کنٹرول دے ماتحت کرنے دا حکم دتا گیا۔ دس دن بعد ، ہوم آرمی نے خود نو‏‏ں اک آزاد یوکرینیائی ریاست د‏‏ی حمایت وچ اعلان کيتا جو غیر پولش آباد علاقےآں اُتے محیط ہوئے گا ، تے شہریاں دے خونریزی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی اپیل کيتی۔ {{Sfn|Snyder|2003a}}

پولش خود دفاعی تنظیماں نے 1943 دے موسم گرما وچ یوکرینیائی شہریاں دے انتقام دے قتل عام وچ حصہ لینا شروع کیتا ، جدو ں یوکرینیائی پنڈ دے لوک جنہاں دا قتل عام تو ں کوئی لینا دینا نئيں سی ، پولش جماعتی افواج دے ہتھو‏ں تکلیف دا سامنا کرنا پيا۔ ثبوت وچ 26 اگست 1943 نو‏‏ں مقامی پولش خود دفاع نو‏‏ں لکھیا گیا اک خط شامل اے جس وچ اے کے دے کمانڈر کازیمیرز بابینسکی نے گوانڈھی یوکرینیائی پنڈاں نو‏‏ں جلانے ، کسی وی یوکرینیائی نو‏‏ں قتل کرنے اُتے تنقید دا نشانہ بنایا سی جو اس دا راستہ عبور کردا سی تے یوکرینیائیاں نو‏‏ں انہاں دے مادی اشیاء تو‏ں لٹنا سی۔  پولینڈ دے ذریعہ انتقامی کارروائیاں وچ وولین وچ قتل ہونے والے یوکرینی شہریاں د‏‏ی کل تعداد دا اندازہ 2،000–3،000 ا‏‏ے۔ 

جنوری 1944 وچ 27ویں ہوم آرمی انفنٹری ڈویژن دا قیام یو پی اے تے بعد وچ [[وہرماخت|جرمن افواج]] نال لڑن دے مقصد نال کیتا گیا سی۔ {{Sfn|Snyder|2003a}}

=== جرمنی دی شمولیت ===
جد کہ جرمناں نے فعال طور تے تنازعہ دی حوصلہ افزائی کیتی، اوہناں نے براہ راست ملوث نہ ہون دی کوشش کیتی۔ باہمی تعاون پسند یوکرینی تے بعد وچ پولش معاون پولیس تو‏ں تشکیل شدہ خصوصی جرمن یونٹاں نو‏‏ں وولہینیا وچ امن د‏‏ی کارروائیاں وچ تعینات کيتا گیا سی ، تے انہاں دے کچھ جرائم نو‏‏ں ہوم آرمی یا یو پی اے تو‏ں منسوب کيتا گیا سی۔ 

یوری کیریچک دے مطابق جرمناں نے تنازعہ دے دونے فریقاں نو اک دوجے دے خلاف فعال طور تے اگے ودھایا۔  ایرک کوخ نے اک وار آکھیا سی: &quot;سانوں ہر ممکن کوشش کرنی پوے گی تاں جے اک قطب اک یوکرینی نال ملدا اے، اوہنوں مارن لئی تیار ہووے تے ایس دے اُلٹ، اک یوکرینی اک قطب نوں مارن لئی تیار ہووے&quot;۔ کیریچک نے سارنی دے اک جرمن کمشنر دا حوالہ دتا جس نے پولش شکایتاں دا جواب دتا: &quot;تسی سیکورسکی چاہندے او، یوکرینی بینڈیرا چاہندے او۔ اک دوجے نال لڑو&quot;۔ &lt;ref name=&quot;Jarema2&quot; /&gt;

جرمناں نے یوکرینی پولیس والےآں د‏‏ی جگہ پولش پولیس والےآں نو‏‏ں لے لیا جو جرمن سروس تو‏ں فرار ہوئے گئے سن ۔ تقریباً 1,200 مقامی پولینڈ نے پولیس چ شمولیت اختیار کیتی، بنیادی طور تے یو پی اے دے مظالم دا بدلہ لین تے اپنے آپ نو بچان دے ذرائع حاصل کرن دی خواہش توں۔  جرمن پالیسی وچ ہر یوکرینیائی پولیس افسر دے خاندان دے قتل دا مطالبہ کیتا گیا سی جو فرار ہو گیا سی تے کسی وی یوکرینی پولیس افسر دے پنڈ نو ں تباہ کرنا سی جو اپنے ہتھیاراں دے نال فرار ہو گیا سی۔ اوہ انتقامی کارروائیاں نویں بھرتی ہون آلے پولش پولیس اہلکاراں دا استعمال کردے ہوئے کیتیاں گئیاں۔ جرمن پولیس وچ پولینڈ د‏‏ی شرکت پولینڈ د‏‏ی بستیاں اُتے یو پی اے دے حملےآں دے بعد ہوئی ، لیکن اس نے یوکرینی قوم پرستاں نو‏‏ں پروپیگنڈے دے مفید ذرائع فراہ‏م کیتے تے نسلی صفائی دے جواز دے طور اُتے استعمال کيتا گیا۔ او یو این بی دے رہنما نے اگست 1943 وچ صورتحال دا خلاصہ ایہ کہندے ہوئے کیتا کہ جرمن انتظامیہ &quot;پولاکس نو‏‏ں اپنے تباہ کن اعمال وچ استعمال کردی ا‏‏ے۔ اس دے جواب وچ اسيں انہاں نو‏‏ں بے رحمی تو‏ں تباہ کردے ني‏‏‏‏ں۔&quot; {{Sfn|Snyder|2003a}} مارچ تے اپریل 1943 وچ فرار ہونے دے باوجود ، یوکرینی پولیس اہلکاراں نے معاون پولیس فورسز دا اک اہ م حصہ تشکیل دتا تے جرمن احکامات دے تحت پولش تے ہور پنڈاں نو‏‏ں پرسکون بنایا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Burds|first=Jeffrey|year=1999|title=Comments on Timothy Snyder's article, &quot;To Resolve the Ukrainian Question once and for All: The Ethnic Cleansing of Ukrainians in Poland, 1943–1947&quot;|url=http://www.fas.harvard.edu/~hpcws/comment13.htm|journal=[[Journal of Cold War Studies]]|volume=1|issue=2|at=(1) Chronology|quote=The more I study Galicia, the more I come to the conclusion that *the defining issue was not Soviet or German occupation and war, but rather the civil war between ethnic Ukrainians and ethnic Poles.}}&lt;/ref&gt;

25 اگست 1943ء نو‏‏ں جرمن حکام نے تمام پولینڈ نو‏‏ں پنڈاں تے بستیاں نو‏‏ں چھڈ ک‏ے وڈے شہراں وچ منتقل ہونے دا حکم دتا۔ 

اس علاقے وچ سوویت جماعتی یونٹاں نو‏‏ں قتل عام تو‏ں آگاہ سی۔ 25 مئی 1943 نو‏‏ں ، [[ریون]] دے علاقے د‏‏ی سوویت جماعتی افواج دے کمانڈر نے ہیڈکوارٹر نو‏‏ں اپنی رپورٹ وچ اس گل اُتے زور دتا کہ یوکرینی قوم پرستاں نے پولینڈ نو‏‏ں گولی نئيں ماری بلکہ انہاں نو‏‏ں چاقو تے کلہاڑی تو‏ں کٹ دتا ، جس وچ عمر یا جنس دا کوئی غور نئيں کيت‏‏ا۔

== متاثرین دی تعداد ==
مورخ [[جارج لیبر]] دے مطابق،
 
{{blockquote|ایہناں تخمینیاں دی حد بہت وسیع اے تے اینوں کافی احتیاط نال پیش کیتا جانا چاہیدا اے... ایہہ لالچ اے کہ اچے تے گھٹ تخمینیاں دے وچکار فرق نو تقسیم کیتا جائے یا نسلی صفائی یا نسل کشی دے دعویاں نو عقلی بنان دے لی شہری متاثرین دی سب توں وڈی تعداد دا استعمال کیتا جائے۔ ۔ ۔ ۔&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Liber |first1=George |title=Total Wars and the Making of Modern Ukraine, 1914–1954 |date=2016 |publisher=[[University of Toronto Press]] |isbn=978-1-4426-2144-2 |page=237 |url=https://books.google.com/books?id=7UUpDAAAQBAJ&amp;q=Volhynia |language=en}}&lt;/ref&gt;}}

=== پولش ہلاکتاں ===
وولہینیا قتل عام دے دوران قتل ہون آلے شہریاں چ ہلاکتاں دی گنتی بارے ہلے تیکر تحقیق کیتی جا رئی اے۔ [[Ivan Katchanovski|آئیون کاٹچانووسکی]] دے مطابق، وولہینیا وچ گھٹ توں گھٹ 10 فیصد نسلی پول یو پی اے دے ہتھوں مارے گئے سن، تے اس طرح &quot;پولینڈ دے جانی نقصان انہاں علاقیاں تے پولینڈ دی جنگ توں پہلاں دی آبادی دا تقریباً 1 فیصد سی جتھے یو پی اے سرگرم سی تے یوکرین تے پولینڈ وچ پوری نسلی طور تے پولش آبادی دا 0.2 فیصد سی۔&quot;  لوسووسکی نے زور دتا کہ دستاویزات حتمی توں بہت دور نیں، کیونکہ متعدد معاملات وچ، کوئی وی بچن آلا بعد وچ گواہی دین دے قابل نئیں سی۔ 

جنگ تو‏ں پہلے مشرقی پولینڈ اُتے سوویت تے جرمن حملےآں ، یو پی اے دے قتل عام ، تے جنگ دے بعد سوویت پولینڈ دے اخراج نے اس خطے وچ پولینڈ د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں مجازی خاتمے وچ حصہ لیا۔ جہڑے لوک رہ گئے اوہناں نے وولہینیا چھڈ دتا، زیادہ تر گوانڈھی صوبے [[لبلن|لوبلن]] لئی۔ جنگ دے بعد، بچن آلے ہور مغرب ول لوئر سلیشیا دے علاقیاں چ چلے گئے۔ وولہینیا دے پولش یتیم بچےآں نو‏‏ں کئی یتیم خانےآں وچ رکھیا گیا سی ، جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈا کراکوف دے آس پاس سی۔ وولہینیا تے مشرقی گیلیشیا وچ کئی سابقہ پولش پنڈ ہن موجود نئيں نيں ، تے جو باقی نيں اوہ کھنڈرات وچ ني‏‏‏‏ں۔


انسٹی ٹیوٹ آف نیشنل ریمیمبرنس دا اندازہ اے کہ یوکرینی قوم پرستاں دے ہتھوں 100,000 پول  مارے گئے سن (وولہینیا وچ 40,000–60,000 متاثرین، مشرقی گیلیشیا وچ 30,000–40,000 تے لیزر پولینڈ وچ گھٹ توں گھٹ 4,000، جس وچ خطے وچ 2,000 تک شامل نیں)۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=http://volhyniamassacre.eu/zw2/history/179,The-Effects-of-the-Volhynian-Massacres.html|title=The Effects of the Volhynian Massacres}}&lt;/ref&gt; چڑھدے گیلیشیا لئی، دوجے تخمینے 20,000 توں 25,000،  25,000 تے 30,000–40,000 دے وچکار ہن۔ {{Sfn|Motyka|2011}} اپنی 2006 د‏‏ی دوسری جنگ عظیم د‏‏ی عام تریخ وچ ، نیال فرگوسن نے وولہینیا تے مشرقی گیلیشیا وچ پولش متاثرین د‏‏ی کل تعداد 60،000 تو‏ں 80،000 دے درمیان دتی ا‏‏ے۔  جی روسولنسکی-لیبے نے 70,000–100,000 دا اندازہ لایا۔  جان پی ہمکا دا کہنا اے کہ &quot;شاید اک لکھ&quot; پولش وولہینیا تے مشرقی گیلیشیا وچ مارے گئے سن ۔  موتیکا دے مطابق ، 1943 تو‏ں 1945 تک تنازعہ دے تحت آنے والے تمام علاقےآں وچ ، تقریبا 100،000 پولش مارے گئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Burds|first=Jeffrey|year=1999|title=Comments on Timothy Snyder's article, &quot;To Resolve the Ukrainian Question once and for All: The Ethnic Cleansing of Ukrainians in Poland, 1943–1947&quot;|url=http://www.fas.harvard.edu/~hpcws/comment13.htm|journal=[[Journal of Cold War Studies]]|volume=1|issue=2|at=(1) Chronology|quote=The more I study Galicia, the more I come to the conclusion that *the defining issue was not Soviet or German occupation and war, but rather the civil war between ethnic Ukrainians and ethnic Poles.}}&lt;/ref&gt; یوکرینیائی سیاسی سائنسدان [[Ivan Katchanovski|آئیون کچانوفسکی]] لکھدا اے کہ پولش تے مغربی تخمینےآں دے مطابق صرف وولہینیا وچ یو پی اے نے 35،000–60،000 پولینڈ مارے سن؛ اوہ بیان کردا اے: &quot;ایہناں تخمینیاں دی تھلویں حد [35,000] اعلیٰ تخمینیاں دے مقابلے چ زیادہ قابل اعتماد اے جہڑا اس مفروضے تے مبنی اے کہ اس خطے چ پولش آبادی پولینڈ دے دوجے علاقیاں دے مقابلے چ نازی نسل کشی دی پالیسیاں دے نتیجے چ ہلاک ہون دا امکان کئی گنا گھٹ سی تے وولہینیا دی یوکرینی آبادی دے مقابلے چ&quot;۔ &lt;ref name=&quot;drkatch&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Terrorists or National Heroes? Politics of the OUN and the UPA in Ukraine}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFKatchanovski&quot;&gt;Katchanovski, Ivan. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ولادیسلاو سیماسکو تے اس دی دھی ایوا نے 33,454 پولش متاثرین نو دستاویزی کیتا اے، جنہاں چوں 18,208 کنیت نال جانے جاندے ہن۔  (جولائی 2010 وچ، ایوا نے اکاؤنٹس نو 38,600 دستاویزی متاثرین تک ودھا دتا، جنہاں چوں 22,113 کنیت نال جانے جاندے نیں  )۔ پوڈکووا لیسنا چ پہلی وار مشترکہ پولش یوکرینیائی کانفرنس چ، جہڑا 7–9 جون 1994 نوں کارٹا سینٹر ولوں منعقد کیتا گیا سی، تے بعد چ پولش یوکرینیائی مورخین دے اجلاساں چ، جس چ تقریباً 50 پولش تے یوکرینیائی شرکاء شامل سن، وولینیا چ 50,000 پولش موتاں دا اندازہ لایا گیا سی، جہدے تے اوہناں نوں آباد کیتا گیا &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Burds|first=Jeffrey|year=1999|title=Comments on Timothy Snyder's article, &quot;To Resolve the Ukrainian Question once and for All: The Ethnic Cleansing of Ukrainians in Poland, 1943–1947&quot;|url=http://www.fas.harvard.edu/~hpcws/comment13.htm|journal=[[Journal of Cold War Studies]]|volume=1|issue=2|at=(1) Chronology|quote=The more I study Galicia, the more I come to the conclusion that *the defining issue was not Soviet or German occupation and war, but rather the civil war between ethnic Ukrainians and ethnic Poles.}}&lt;/ref&gt; درمیانہ۔   ماہر سماجیات پیوٹروسکی دے مطابق، یو پی اے دے اقدامات دے نتیجے وچ وولین ووئیوڈشپ وچ 68,700 موتاں دی اک تخمینہ تعداد ہوئی۔  فی اینڈرس روڈلنگ بیان کردا اے کہ یو پی اے نے اس علاقے وچ 40،000–70،000 پولینڈیاں نو‏‏ں قتل کیتا۔ &lt;ref name=&quot;Rudling2&quot;/&gt; کجھ انتہائی اندازے دے مطابق پولش متاثرین دی تعداد 300,000 تک اے۔    اس دے علاوہ، تعداد چ قتل عام چ مارے گئے پولونائزڈ آرمینیائی وی شامل نیں، جوں کہ کوٹی چ۔  2011 توں مطالعات  91,200 تصدیق شدہ موتاں دا حوالہ دیو، جہناں چوں 43,987 ناں نال جانے جاندے ہن۔

=== یوکرینی جانی نقصان ===
قتل عام دے آغاز دے بعد، پولش سیلف ڈیفنس یونٹاں نے وی ایہو جہا جواب دتا۔ تمام تنازعات دے نتیجے وچ پولینڈ نے یوکرینی شہریاں تو‏ں بدلہ لیا۔  اے روڈلنگ نے یوکرینی ہلاکتاں دا اندازہ لایا اے جہڑے پولش بدلے دی وجہ توں وولہینیا چ 2,000–3,000 سن۔   جی روسولنسکی-لیبے نے یوکرینیاں دی گنتی، او یو این-یو پی اے دے میمبراں تے شہریاں نوں، دوجی جنگ عظیم دے دوران تے بعد چ پولینڈ دے ہتھوں مارے جان آلے لوکاں دی گنتی 10,000–20,000 قرار دتی اے۔  کیٹرینا وولزوک دے مطابق، تنازعہ توں متاثرہ تمام علاقیاں دے لی، یوکرینی ہلاکتاں 1943 تے 1947 دے درمیان 10,000 توں 30,000 تک سن۔  یو پی اے دے بارے چ اک بنیادی مونوگراف دے مصنف موٹیکا دے مطابق،   30,000 یوکرینی ہلاکتاں دے تخمینے غیر حمایتی ہن; {{Sfn|Motyka|2011}} اس دے اندازے دے مطابق 1943–1947 وچ تنازعہ دے احاطے وچ آنے والے تمام علاقےآں وچ وولہینیا وچ 2،000–3،000 یوکرینی تے 10،000–15،000 مارے گئے۔ اوہ بیان کردا اے کہ زیادہ تر یوکرینی ہلاکتاں جنگ دے بعد پولش سرحداں دے اندر واقع ہوئیاں (8،000–10،000، جس وچ 1944–1947 وچ 5،000–6،000 یوکرینی مارے گئے سن)۔ {{Sfn|Motyka|2011}}

مورخ تیمتھیس اسنائیڈر اس گل دا امکان سمجھدا اے کہ یو پی اے نے اتنے ہی یوکرینی باشندےآں نو‏‏ں قتل کیتا جتنا اس نے پولینڈ نو‏‏ں قتل کيتا ، کیونجے مقامی یوکرینی جو اس د‏ی قوم پرستی د‏‏ی شکل اُتے عمل نئيں کردے سن انہاں نو‏ں غدار سمجھیا جاندا سی۔

== ذمہ داری ==
[[وکرینی قوم پرستاں دی تنظیم|یوکرینی قوم پرستاں دی تنظیم]] (او یو این)، جس دا یو پی اے مسلح ونگ بن گیا سی، نے مستقبل دے یوکرینی ریاست دے سماجی تے معاشی شعبےآں توں غیر یوکرینی لوکاں نو زبردستی ہٹان نو فروغ دتا۔ 

او یو این نے 1929 وچ ''یوکرینی قوم پرستاں دے دس احکامات نو‏‏ں'' اپنایا جس اُتے اس دے تمام ارکان تو‏ں عمل کرنے د‏‏ی توقع کيتی جاندی سی۔ انہاں نے بیان دتا، &quot;خطرناک ترین کماں نو انجام دینے وچ ہچکچاہٹ نہ کرو&quot; تے &quot;اپنی قوم دے دشمناں دے نال نفرت تے بے رحمی دا سلوک کرو&quot;۔ 

دریائے بگ دے مشرق دے علاقے دی نسلی صفائی دا فیصلہ یو پی اے نے 1943 دے اوائل وچ لیا سی۔ مارچ 1943 وچ، او یو این (بی) (خاص طور تے مائیکولا لیبیڈ  ) نے دوجے پولش جمہوریہ دے سابقہ مشرق وچ رہن آلے تمام پولاں دی اجتماعی موت دی سزا عائد کیتی، تے کجھ مہینے بعد، یو پی اے دے مقامی یونٹاں نوں ہدایت دتی گئی کہ اوہ آپریشن مکمل کرن۔  علاقے دے قطباں نو‏‏ں ختم کرنے دے فیصلے نے مستقب‏‏ل دے واقعات دا رخ طے کيتا۔ تیمتھیس اسنائیڈر دے مطابق، پولینڈ دی نسلی صفائی خاص طور تے او یو این دے انتہا پسند بینڈیرا دھڑے دا کم سی، بجائے اس دے میلنیک دھڑے یا ہور یوکرینیائی سیاسی یا مذہبی تنظیماں دے۔ پولینڈ دے تفتیش کاراں دا دعوی اے کہ او یو این-بی مرکزی قیادت نے فروری 1943 وچ جنگ دے بعد دے دور وچ &quot;نسلی طور اُتے خالص علاقہ&quot; حاصل کرنے دے لئی تمام پولینڈ نو‏‏ں وولہینیا تو‏ں کڈنے دا فیصلہ کيتا۔ اوہناں لوکاں چوں جہڑے ایس فیصلے دے پچھے سن، پولش تفتیش کاراں نے دمیٹرو کلیچکوسکی ، واسیل ایواخوف، آئیون لٹوینچک تے پیٹرو اولینک نوں وکھرا کیتا۔ 

یوکرینیائی آبادی نو پولینڈ تے &quot;یہودی-مسکوو&quot; نو قتل کرن دے لی اکساون آلے پوسٹراں تے پرچیاں دی گردش دے نال نسلی تشدد ودھ گیا۔   

یو پی اے دے بانی، تاراس بلبا-بورویٹس نے حملیاں دے شروع ہوندیاں ای تنقید کیتی:
 
پراسیکیوٹر پیوٹر زاجک دے مطابق، پولش انسٹی ٹیوٹ آف نیشنل ریمیمبرنس نے 2003 وچ اپنی تحقیقات وچ واقعات دے تن مختلف ورژناں تے غور کیتا: 
{{blockquote|کلہاڑی تے فلیئل حرکت چ چلے گئے ہن۔ پورے ٹبراں نو قتل کر دتا جاندا اے تے پھانسی دے دتی جاندی اے، تے پولش بستیاں نو اگ لا دتی جاندی اے۔ &quot;ہیچٹ مین&quot;، اپنی شرمندگی دے لی، بے دفاع عورتاں تے بچیاں نو قصائی تے پھانسی تے پھانسی دے رئے نیں.... اجہے کم نال یوکرینی نہ صرف ایس ڈی [جرمن سکیورٹی سروس] تے احسان کردے نیں، بلکہ دنیا دی نظر چ اپنے آپ نو بربراں دے طور تے وی پیش کردے نیں۔ سانوں ایہہ گل دھیان چ رکھنی چاہیدی اے کہ انگلینڈ ایس جنگ نوں ضرور جِت لوے گا، تے اوہ ایہناں &quot;ہیچٹ مین&quot; تے لنچرز تے انسینڈیریاں نوں ہٹلر دے آدم خوری دی خدمت دے ایجنٹاں دے طور تے پیش کرے گا، نہ کہ اوہناں دی آزادی لئی ایماندار جنگجوواں دے طور تے، نہ کہ ریاست بنان آلے دے طور تے۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Himka |first1=John-Paul |title=The Organization of Ukrainian Nationalists and the Ukrainian Insurgent Army: Unwelcome Elements of an Identity Project |journal=Ab Imperio |date=2010 |volume=2010 |issue=4 |pages=83–101 [96] |doi=10.1353/imp.2010.0101|s2cid=130590374 |issn=2166-4072}}&lt;/ref&gt;}}

# یوکرینیاں نے پہلاں پولینڈ نوں باہر کڈھن دا منصوبہ بنایا سی، پر ویلے دے نال نال واقعات ہتھوں نکل گئے۔
# پولینڈ دے خاتمے دا فیصلہ براہ راست او یو این یو پی اے ہیڈ کوارٹر توں آیا سی۔
# پولینڈ دے خاتمے دا فیصلہ تنظیم وچ اندرونی تنازعہ دے دوران او یو این یو پی اے دے کجھ رہنماواں نال منسوب کیتا جا سکدا اے۔

آئی پی این نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا کہ دوجا ورژن سب توں زیادہ ممکن اے۔ 

اکتوبر 1943 وچ او یو این نے اک مواصلات (صرف [[یوکرینی بولی]] وچ ) جاری کيتا جس وچ یوکرینی تے پولینڈ دے &quot;باہمی قتل عام&quot; د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔

== مفاہمت ==
1944–1945 وچ ، یو پی اے تے ہوم آرمی نے جنگ بندی تے شہریاں دے خلاف کسی وی کارروائی نو‏‏ں روکنے دے احکامات دا آغاز کيتا ، تے آرتھوڈوکس تے رومن کیتھولک پادریاں د‏‏ی ثالثی تو‏ں دونے فارمیشناں دے کمانڈراں دے وچکار اک اجلاس دا انتظام کيتا گیا۔ اس معاہدے دے نتیجے وچ ہروبیزو وچ این کے وی ڈی جیل دے خلاف یو پی اے-ہوم آرمی دا مشترکہ آپریشن ہویا ۔ 1948 تک، دوناں تنظیماں وڈی حد تک موجود نئیں ہو گئیاں کیونکہ اس دے ارکان گرفتار ہو گئے یا مغرب ول فرار ہو گئے۔ 

نسلی صفائی دے سرکاری اعتراف دا سوال پولش تے یوکرینیائی مورخین تے سیاسی رہنماواں دے وچکار بحث دا موضوع اے۔ واقعات دے حوالے نال پولینڈ تے یوکرینیائی لوکاں دے وچکار مفاہمت لیان لئی کوششاں جاری ہن۔ پولش دھر نے مفاہمت دی طرف اقدامات کیتے نیں; 2002 وچ صدر الیگزینڈر کواسنیوسکی نے دوبارہ آبادکاری دے پروگرام تے افسوس دا اظہار کیتا، جہنوں آپریشن وسٹولا دے ناں توں جانڑیا جاندا اے: &quot;بدنام آپریشن وسٹولا یوکرینی نژاد پولش شہریاں دے خلاف کمیونسٹ حکام ولوں کیتے گئے مکروہ کماں دی علامت اے۔&quot; اس نے بیان کیتا کہ &quot;آپریشن وسٹولا یوکرینیائی باغی فوج دے ذریعہ پولینڈ دے قتل عام دا بدلہ سی&quot; 1943–1944 وچ &quot;اجتماعی جرم دے اصول&quot; نو‏‏ں طلب کرکے &quot;غلط تے اخلاقی طور اُتے ناقابل قبول&quot; سی۔  یوکرین دی حکومت نے ہلے تیکر معافی نامہ جاری نئیں کیتا اے۔  

11 جولائ‏ی 2003 نو‏‏ں ، صدر الیگزینڈر کواسنیوسکی تے لیونڈ کوچما نے پاولیوکا (جو پہلے پوریک دے ناں تو‏ں جانا جاندا سی ) دے وولہینیا پنڈ وچ منعقدہ اک تقریب وچ شرکت کيتی ،  جتھ‏ے انہاں نے مفاہمت د‏‏ی یادگار تو‏ں نقاب کشائی کيتی۔ پولینڈ دے صدر نے آکھیا کہ دہشت گردی دے ایہناں کماں لئی پوری یوکرینی قوم نوں ذمہ دار ٹھہرانا ناانصافی اے: &quot;پولینڈ دی آبادی تے کیتے گئے قتل عام لئی یوکرینی قوم نوں ذمہ دار نئیں ٹھہرایا جا سکدا۔ کوئی وی قوم مجرم نئیں اے.... ایہ ہمیشہ مخصوص لوک ہوندے نیں جہڑے جرائم دی ذمہ داری برداشت کردے نیں&quot;۔ 

2015 تے 2018 دے درمیان پولش تے یوکرینیائی مورخین دا اک فورم مشترکہ طور اُتے آرکائیو دستاویزات د ی تحقیق کر رہیا سی ، جس وچ یوکرینیائی حکومت دے ذریعہ خفیہ کردہ نويں آرکائیوز وی شامل سن ۔ اک ہور سانجھی کوشش دے نتیجے وچ کثیر جلدی کتاب &quot;1930–1940 دی دہائی وچ پولینڈ تے یوکرین: خفیہ خدمت دے آرکائیوز توں نامعلوم دستاویزات&quot;  شائع ہوئی جس دی پہلی جلد 1998 وچ شائع ہوئی تے 10 ویں 2020 وچ شائع ہوئی۔ تعاون حکومتی سطح تے انسٹی ٹیوٹ آف نیشنل ریمیمبرنس (پولینڈ سیکورٹی آف دی سیکورٹی آف دی آرکائیو آف دی آرکائیو سروس) ولوں کیتا جاندا اے۔ یوکرین (ایچ ڈی اے ایس بی یو)۔ 

2016 وچ یوکرین دے صدر پیٹرو پوروشنکو نے وارسا دا دورہ کیتا تے وولہینیا یادگار تے متاثرین نوں خراج تحسین پیش کیتا۔ 

2017 وچ، یوکرینی سیاست داناں نے یوکرین وچ پولینڈ دے متاثرین دی باقیات دی کھدائی تے پابندی عائد کر دتی سی جہناں نو یو پی اے نے قتل کیتا سی، تاکہ پولینڈ نے یو پی اے دے پنڈ وچ غیر قانونی مسمار کر دتا سی۔  

2018 وچ ، پولینڈ دے صدر آندرج ڈوڈا نے یوکرین دے صدر [[پیٹرو پوروشینکو]] دے نال قتل عام د‏‏ی 75 واں سالگرہ د‏‏ی یاد وچ اک مشترکہ تقریب وچ حصہ لینے تو‏ں انکار کردتا تے اس دے بجائے اک علیحدہ تقریب منعقد کرنے دے لئی لٹسک دا سفر کیتا۔  

مئی 2023 وچ، یوکرین دے راڈا دے چیئرمین روسلان سٹیفنچک نے پولش سیجم دے سامنے گل بات کیتی، جتھے انہاں نے قتل عام دے متاثرین، انہاں دے اہل خانہ تے اولاد دے نال ہمدردی دا اظہار کیتا تے مفاہمت دا مطالبہ کیتا۔ اسٹیفنچک نے سانحے دی تفصیلات دی وضاحت کرن تے مشترکہ کم جاری رکھن دا وعدہ کیتا۔ اس تقریر نو‏‏ں پولینڈ دے وزیر خارجہ زبیگنیو راؤ دے طور اُتے &quot; امید افزا&quot; قرار دتا گیا سی۔ 

جون 2023 وچ پولش سائنسداناں دے اک گروپ ولوں وولہینیا دے اک سابقہ پنڈ پژنیکی وچ آثار قدیمہ دی کھدائی شروع کیتی گئی تاکہ قتل عام دے متاثرین دی ممکنہ اجتماعی قبراں دی نشاندہی کیتی جا سکے۔ 

جولائی 2023 وچ، پولینڈ دے صدر آندرے ڈوڈا تے یوکرینیائی صدر [[ولودیمیر زیلینسکی|ولادیمیر زیلنسکی نے]] وولہینیا دے علاقے دے انتظامی دارالحکومت [[لوتسک|لٹسک]] وچ مل کے متاثرین نوں خراج تحسین پیش کیتا، سانحے دی 80ویں سالگرہ تے مقامی گرجا گھر وچ اک اجتماع وچ رلت کیتی۔  مفاہمت دی لوڑ دے بارے چ اک سانجھا اعلان پولینڈ چ رومن کیتھولک چرچ دے سربراہان، آرچ بشپ سٹینسلاو گاڈیکی، تے یوکرینیائی یونانی کیتھولک چرچ سویاتوسلاو شیوچک نے وی دستخط کیتے۔  پولش سیجم نے متاثرین دی یاد وچ اک قرارداد منظور کیتی، جس وچ او یو این تے یو پی اے نو ذمہ دار ٹھہرایا گیا، کجھ یوکرینیائی افراد ولوں پولینڈ نوں پیش کردہ بچاؤ دی تعریف کیتی گئی، مجرماں دے جرم نو تسلیم کردے ہوئے مفاہمت دا مطالبہ کیتا گیا تے کھدائی دی لوڑ نو اجاگر کیتا۔ 

جنوری 2025 نوں، یوکرینیائی صدر زیلنسکی تے پولینڈ دے وزیر اعظم ڈونلڈ ٹسک نے کھدائی دی اجازت دین لئی اک معاہدہ کیتا، پولینڈ دے نائب وزیر اعظم نے ایہ وی نوٹ کیتا کہ اس نال یوکرین دے [[یورپی یونین]] وچ شمولیت تے اثر پیا۔

== نسل کشی دے طور تے درجہ بندی ==

=== علمی اتفاق رائے ===
[[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس|یو سی ایل اے دے]] مورخ جیرڈ میک برائیڈ، خطے تے ہولوکاسٹ دے ماہر، 2016 وچ ''سلاوک ریویو'' وچ لکھدے ہوئے، نے آکھیا کہ &quot;علمی اتفاق رائے اے کہ ایہ نسل کشی دے برخلاف نسلی صفائی دا معاملہ سی۔&quot; {{Sfn|McBride|2016a}}

2004 وچ لکھدے ہوئے، مورخ انٹونی پولونسکی ، [[ہولو کاسٹ|ہولوکاسٹ]] تے پولش یہودی تریخ دے ماہر، نے آکھیا کہ &quot;[قتل عام دا] مقصد اتنا نسل کشی نئیں سی جنا کہ مقامی پولش آبادی نو جان تے مجبور کرنا سی۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Burds|first=Jeffrey|year=1999|title=Comments on Timothy Snyder's article, &quot;To Resolve the Ukrainian Question once and for All: The Ethnic Cleansing of Ukrainians in Poland, 1943–1947&quot;|url=http://www.fas.harvard.edu/~hpcws/comment13.htm|journal=[[Journal of Cold War Studies]]|volume=1|issue=2|at=(1) Chronology|quote=The more I study Galicia, the more I come to the conclusion that *the defining issue was not Soviet or German occupation and war, but rather the civil war between ethnic Ukrainians and ethnic Poles.}}&lt;/ref&gt; : 290 

اتہاسکار پر اینڈرس روڈلنگ نے 2006 وچ لکھیا سی کہ او یو این یو پی اے دا ٹیچا پولاں دا خاتمہ نہیں سی سگوں نسلی طور تے یکساں ریاست دے حصول لئی خطے دی نسلی صفائی سی۔ اس طرح مقصد 1918–20 د‏‏ی تکرار نو‏‏ں روکنا سی ، جدو‏ں پولینڈ نے یوکرینیائی آزادی نو‏‏ں کچل دتا ، کیونجے پولش ہوم آرمی پولش جمہوریہ نو‏‏ں اس د‏ی 1939 تو‏ں پہلے د‏‏ی سرحداں اُتے بحال کرنے د‏‏ی کوشش کررہی سی۔ &lt;ref name=&quot;Rudling2&quot;/&gt;

[[Ivan Katchanovski|آئیون کچانوفسکی]] دے 2010 دے اک کانفرنس پیپر دے مطابق، یو پی اے دے ذریعہ وولہینیا وچ پولینڈ دے وڈے پیمانے تے قتل عام نو نسل کشی دے طور تے درجہ بندی نئیں کیتا جا سکدا کیونکہ اس گل دا کوئی ثبوت نئیں اے کہ یو پی اے نے پولش قوم دے پورے یا اہم حصیاں نو ختم کرن دا ارادہ کیتا سی، یو پی اے دی کارروائی زیادہ تر نسبتاً اک نکے علاقے تک محدود سی تے پولینڈ دے کافی گھٹ حصے نوں قتل کیتا گیا سی۔ جنگ توں پہلاں دی پولش آبادی دوناں علاقیاں چ جس چ یو پی اے کم کردا سی تے پولینڈ تے یوکرین چ پوری پولش آبادی۔ &lt;ref name=&quot;drkatch&quot;/&gt;

2016 وچ، بانڈرا دی اک علمی سوانح عمری دے مصنف، گریگورز روسولنسکی-لیبے نے دلیل دتی کہ قتل نسل کشی دی بجائے نسلی صفائی سی۔ روسولنسکی-لیبے اس تناظر وچ &quot;نسل کشی&quot; نو اک اجہے لفظ دے طور تے ویکھدا اے جہڑا بعض اوقات یوکرین تے سیاسی حملیاں وچ استعمال ہوندا اے۔ {{Sfn|McBride|2016b}}

تاہم، تریخ دان گریگورز موٹیکا ، پولش یوکرینیائی معاملات دے ماہر، نے 2021 وچ دلیل دتی کہ &quot;اگرچہ اینٹی پولش کارروائی اک نسلی صفائی سی، ایہ نسل کشی دی تعریف تے وی پورا اتردی اے۔&quot;

=== پولش نقطہ نظر ===
[[فائل:Legnica_Aleja_Ofiar_OUN-UPA2.JPG|left|thumb|[[پولینڈ]] دے شہر لیگنیکا چ واقع میموریل ''او یو این یو پی اے نسل کشی دے متاثرین دی ایونیو'']]
پولش انسٹی ٹیوٹ آف نیشنل ریمیمبرنس نے وولہینیا، گیلیشیا تے جنگ توں پہلے [[صوبہ لبلن|لوبلن ووئیودشپ]] چ پولینڈ دے خلاف یو پی اے ولوں کیتے گئے جرائم دی تحقیقات کیتیاں تے دستاویزات تے پروٹوکول دے 10,000 توں ودھ صفحات اکٹھے کیتے۔ قتل عام نو کمیشن دے پراسیکیوٹر، پیوٹر زاجک نے نسل کشی دی خصوصیات دے طور تے بیان کیتا: &quot;اس وچ کوئی شک نئیں کہ پولش قومیت دے لوکاں دے خلاف کیتے گئے جرائم وچ نسل کشی دا کردار اے۔&quot;  انسٹی ٹیوٹ آف نیشنل ریمیمبرنس نے آکھیا:&lt;blockquote&gt;ولہینیئن قتل عام وچ نسل کشی دے تمام خصلتاں موجود نيں جو نسل کشی دے جرم د ی روک تھام تے سزا دے بارے وچ 1948 دے اقوام متحدہ دے کنونشن وچ درج نيں ، جس وچ نسل کشی نو ں اک ایسا عمل قرار دتا گیا اے جو &quot;اک قومی ، نسلی ، نسلی یا مذہبی گروہ نو ں مکمل یا جزوی طور اُتے تباہ کرنے دے ارادے تو ں کیتا گیا اے ، اس طرح&quot;۔ &lt;/blockquote&gt;انسٹی ٹیوٹ دے ذریعہ 2008 وچ منعقدہ قتل عام دے بارے وچ اک کانفرنس وچ کچھ شرکاء نے انہاں نو بیان کرنے دے لئی &quot;زگلاڈا&quot; دا لفظ استعمال کيتا ، جو اصل وچ [[حتمی حل]] اُتے لاگو کيتا گیا سی۔ 

15 جولائ‏ی 2009 نو‏‏ں ، جمہوریہ پولینڈ دے سیجم نے متفقہ طور اُتے &quot;مشرقی سرحدی علاقےآں وچ پولینڈ د‏‏ی افسوسناک قسمت&quot; دے سلسلے وچ اک قرارداد منظور کيتی۔ قرارداد دے متن وچ کہیا گیا اے کہ جولائ‏ی 2009 نو‏‏ں &quot;پولینڈ دے مشرقی علاقےآں اُتے یوکرینیائی قوم پرستاں د‏‏ی تنظیم تے یو پی اے د‏‏ی طرف تو‏ں پولش مخالف کارروائیاں دے آغاز د‏‏ی 66 واں سالگرہ منائی جاندی اے - نسل کشی دے آثار دے نال نسلی صفائی د‏‏ی خصوصیات والے اجتماعی قتل&quot;۔  8 جولائ‏ی 2016 نو‏‏ں ، سیجم نے اک قرارداد منظور کيتی جس وچ 11 جولائ‏ی نو‏‏ں یوکرینی قوم پرستاں دے ذریعہ کیتے گئے پولش جمہوریہ دے شہریاں د‏‏ی نسل کشی دے متاثرین د‏‏ی یادگار دا قومی دن قرار دتا گیا سی تے باضابطہ طور اُتے انہاں قتل عام نو‏‏ں نسل کشی قرار دتا گیا سی۔  &lt;ref name=&quot;thenews.pl&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.thenews.pl/1/10/Artykul/263005,Polish-MPs-adopt-resolution-calling-1940s-massacre-genocide|title=Polish MPs adopt resolution calling 1940s massacre genocide|work=Radio Poland|accessdate=2026-01-11|archivedate=2020-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201119172309/http://archiwum.thenews.pl/1/10/Artykul/263005}}&lt;/ref&gt;

پولش مصنفین دی اک وڈی تعداد، خاص طور تے سجے پاسے، نے ولہینیا قتل عام نو نازی یا سوویت مظالم توں وی بدتر قرار دتا اے، اگرچہ پیمانے دے لحاظ نال نئیں، کیونکہ بہت سارے متاثرین نو تشدد دا نشانہ بنایا گیا سی تے انہاں دے اعضاء نو کٹ دتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Portnov&quot;&gt;{{Cite news|last=Portnov|first=Andrii|title=Clash of victimhoods: the Volhynia Massacre in Polish and Ukrainian memory|language=en|work=openDemocracy|url=https://www.opendemocracy.net/en/odr/clash-of-victimhood-1943-volhynian-massacre-in-polish-and-ukrainian-culture/}}&lt;/ref&gt;

=== یوکرینی نظریہ ===
یوکرین وچ ، واقعات نو‏‏ں &quot;ولہینیا سانحہ&quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔   نصابی کتاباں وچ کوریج مختصر تے / یا خوشگوار ہو سکدی اے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Burds|first=Jeffrey|year=1999|title=Comments on Timothy Snyder's article, &quot;To Resolve the Ukrainian Question once and for All: The Ethnic Cleansing of Ukrainians in Poland, 1943–1947&quot;|url=http://www.fas.harvard.edu/~hpcws/comment13.htm|journal=[[Journal of Cold War Studies]]|volume=1|issue=2|at=(1) Chronology|quote=The more I study Galicia, the more I come to the conclusion that *the defining issue was not Soviet or German occupation and war, but rather the civil war between ethnic Ukrainians and ethnic Poles.}}&lt;/ref&gt; کچھ یوکرینیائی مورخ نسل کشی د‏‏ی درجہ بندی نو‏‏ں قبول کردے نيں ، لیکن ایہ استدلال کردے نيں کہ ایہ اک &quot;دو طرفہ نسل کشی&quot; سی تے ایہ کہ ہوم آرمی یوکرینی شہریاں دے خلاف جرائم دے لئی ذمہ دار سی جو فطرت وچ مساوی سن ۔ &lt;ref name=&quot;Portnov&quot;/&gt;

بہت سارے یوکرینیاں نے 2016 دی قرارداد نو [[ولادیمیر پوتن|ولادیمیر پوٹن]] دے روسی یوکرینی جنگ دے تناظر وچ پولینڈ تے یوکرین نو تقسیم کرن دے لی وولہینیا دے مسئلے نو استعمال کرن دی کوششاں دے تناظر وچ &quot;یوکرینی مخالف اشارہ&quot; دے طور تے سمجھیا۔ ستمبر 2016 وچ، یوکرین دی پارلیمنٹ، ورخوونا راڈا نے پولینڈ وچ &quot;تاریخی واقعات دے اک طرفہ سیاسی جائزے&quot; دی مذمت کردے ہوئے اک قرارداد منظور کیتی۔ &lt;ref name=&quot;Portnov&quot;/&gt; یوکرینیائی مورخ آندری پورٹنوف دے مطابق ، نسل کشی دے طور اُتے درجہ بندی نو ں پولینڈ دے ذریعہ سختی تو ں حمایت کيتی گئی اے جنہاں نو ں مشرق تو ں کڈ دتا گیا سی تے پولش دائیں بازو د ی سیاست دے کچھ حصےآں نے۔

یوکرینیائی مورخین نے تاریخی تناظر وچ قتل عام دا اندازہ کرنے دا مطالبہ کیتا ، یوکرینیائی آبادی دے خلاف تاریخی جبر تے جنگ تو ں پہلے دے پولینڈ وچ جبری [[پولشائزیشن|پولونائزیشن د]] ی نشاندہی کيتی۔ 

یوکرینی مورخ [[Yuri Shapoval|یوری شاپووال نے]] کھل کے &quot;وولہینیا قتل عام&quot; دے بارے وچ گل کیتی تے یوکرین دے اندر قتل عام دی ودھدی ہوئی تسلیم دا مطالبہ کیتا، انہاں علاقےآں دی بہت پیچیدہ نسلی ساخت، باہمی تاریخی ناراضگیاں تے بیرونی جماعتاں، سوویتاں، جرمناں تے جلاوطنی وچ پولش حکومت دی اشتعال انگیزی دی نشاندہی کیتی۔ 

جون 2022 وچ، آندری میلنیک ، جہنوں 7 اپریل 2025 نوں یوکرین دے صدر [[ولودیمیر زیلینسکی|ولودیمیر زیلنسکی]] نے اقوام متحدہ وچ یوکرین دا مستقل نمائندہ مقرر کیتا سی، نے ایہ کہہ کے اک تنازعہ پیدا کیتا:
 
اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ بندرہ د‏‏ی افواج نے سینکڑاں ہزاراں یہودیاں نو‏‏ں قتل کيتا۔ کوئی ثبوت نئیں اے۔ اس نے دوگنا زور دتا، تے دعوی کیتا کہ &quot;بانڈیرا یہودیاں تے پولینڈ دا وڈے پیمانے تے قاتل نئیں سی،&quot; تے الزامات نو &quot;جرمنی، پولینڈ تے اسرائیل ولوں حمایت یافتہ اک روسی داستان&quot; دے طور تے فریم کیتا۔

== مقبول ثقافت وچ ==
2009 وچ، اک پولش تاریخی [[دستاویزی فلم]] ''Było sobie miasteczko...'' ایڈم کروک نے ٹیلی ویزا پولسکا لئی تیار کیتی سی جہڑی کیسیلین قتل عام دی کہانی بیان کردی اے۔ 

وولہینیا چ پولینڈ دے قتل عام نو 2016 دی فلم ''وولہینیا'' چ دکھایا گیا سی، جہنوں پولش سکرین رائٹر تے فلم ڈائریکٹر ووجیچ سمارزووسکی نے ہدایت کیتا سی۔

== ایہہ وی ویکھو ==
 
{{Div col|colwidth=20em}}
* [[وولہینیا چ پولاں دے قتل عام دی تاریخ]]
* [[27ویں پولش ہوم آرمی انفنٹری ڈویژن]]
* [[بالگروڈ قتل عام]]
* [[ولہینیا تے خونی اتوار]]
* [[بڈی اوسوسکی قتل عام]]
* [[چوڈاکزکو ویلکی قتل عام]]
* [[کرینوف قتل عام]]
* [[ڈومینوپول#قتل عام|ڈومینوپول قتل عام]]
* [[گج قتل عام]]
* [[گلبوچیکا قتل عام]]
* [[گورو قتل عام]]
* [[ہربی قتل عام]]
* [[ہوٹا پینیاکا قتل عام]]
* [[جانووا ڈولینا قتل عام]]
* [[کیسیلین قتل عام]]
* [[کولیوشینا]]
* [[کوروسیٹین قتل عام]]
* [[ماریانا ڈولنسکا]]
* [[اوسٹروکی دا قتل عام]]
* [[وولا اوسٹرویکا دا قتل عام]]
* [[مکزنے قتل عام]]
* [[آپریشن وسٹولا]]
* [[پالکروی قتل عام]]
* [[پاروسلہ I دا قتل عام]]
* [[پڈکمین قتل عام]]
* [[پوریک قتل عام]]
* [[پرزیبرے دفاع]]
* [[ویزونیکا قتل عام]]
* [[وشنیوویچ قتل عام]]
* [[زگاجے قتل عام]]
* [[یوکرین چ قتل عام دی فہرست]]{{div col end}}

== نوٹ ==
{{reflist|group=lower-alpha}}

== حوالے ==
{{Reflist|25em}}

== کتابیات ==

*{{cite book |year=2005 |title=Polacy i Ukraińcy pomiędzy dwoma systemami totalitarnymi 1942–1945 |location=Warsaw / Kiev |publisher=[[Institute of National Remembrance]] |isbn=83-89078-77-5 }} {{in lang|pl|uk}} 
*{{cite book |editor-last=Filar |editor-first=Władysław |year=1999 |title=Eksterminacja łudnosci polskiej na Wołyniu w drugiej wojnie światowej |trans-title=The Extermination of the Polish Population of Volhynia During World War II |location=Warsaw |language=pl}}
*{{Cite book |last=Armstrong |first=John Alexander |title=Ukrainian Nationalism |url=https://archive.org/details/ukrainiannationa0000arms |year=1963|publisher=Columbia University Press|location=New York}}
*{{cite book | first = Ihor | last = Ilyushin | author-link = Ihor Ilyushin | title = UPA i AK. Konflikt w Zachodniej Ukrainie (1939–1945) | location = Warszawa | language = pl | year = 2009 | isbn = 978-83-928483-0-1 | publisher = Związek Ukraińców w Polsce }}
*{{cite journal |editor1-last=Komański |editor1-first=H. |editor2-last=Buczkowski |editor2-first=Ludwik |editor3-last=Skiba |editor3-first=Jan |display-editors=3 |editor4-last=Dumanowski |editor4-first=Mieczysław P. |year=1995 |title=Zbrodnie banderowskich bojówek OUN-UPA w pow. Buczacz, woj. tarnopolskie |trans-title=Crimes Committed by the Bandera OUN-UPA Fighting Squads in Buczacz County of Tarnopol Province |journal=Na Rubieży [On the Frontier] |volume=4 |issue=14 |ref=KBSD1995 |language=pl }}
*{{Cite book|title=Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim w latach 1939–1946|last1=Komański|first1=Henryk|last2=Siekierka|first2=Szczepan|location=Wrocław|publisher=Nortom|year=2006|volume=1|page=203|isbn=978-83-89684-50-9}}
*{{Cite journal |last=Kulińska |first=Lucyna |date=2010 |title=Przebieg eksterminacji ludności polskiej Kresów Wschodnich w latach czterdziestych XX wieku |journal=Konferencje IPN |volume=41 |pages=25–32}}
*{{Cite journal |last=McBride |first=Jared |date=2016a |title=Peasants into Perpetrators: The OUN-UPA and the Ethnic Cleansing of Volhynia, 1943–1944 |url=https://www.academia.edu/29475579 |journal=Slavic Review |volume=75 |issue=3 |pages=630–654 |doi=10.5612/slavicreview.75.3.0630 |s2cid=165089612 |issn=0037-6779|doi-access=free }}
* {{cite journal |last1=McBride |first1=Jared |title=Who's Afraid of Ukrainian Nationalism? |journal=Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History |date=2016b |volume=17 |issue=3 |pages=647–663 [652] |doi=10.1353/kri.2016.0039|s2cid=159764382 }}
*{{Cite journal |last=Mick |first=Christoph |date=2011 |title=Incompatible Experiences: Poles, Ukrainians and Jews in Lviv under Soviet and German Occupation, 1939–44 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_2011-04_46_2/page/336 |journal=Journal of Contemporary History |volume=46 |issue=2 |pages=336–363|doi=10.1177/0022009410392409 |jstor=41305315 |s2cid=159856277 }}
*{{Cite book |last=Mick |first=Christoph |title=Lemberg, Lwow, Lviv, 1914–1947: Violence and Ethnicity in a Contested City |year=2015}}
*{{cite book |author=Motyka |first=Grzegorz |author-link=Grzegorz Motyka |year=2006 |title=Ukraińska partyzantka 1942–1960 |location=Warsaw |publisher=RYTM |language=pl |isbn=83-7399-163-8}}
*{{Cite book |last=Motyka |first=Grzegorz |title=Od rzezi wołyńskiej do Akcji &quot;Wisła&quot; |year=2011 |location=[[Kraków]] |language=pl |trans-title=From the Volhynian massacre to Operation Vistula |author-link=Grzegorz Motyka}}
*{{Cite news |first=Romuald |last=Niedzielko |year=2009 |title=Sprawiedliwi Ukraińcy. Na ratunek polskim sąsiadom skazanym na zagładę przez OUN-UPA |publisher=IPN |language=pl |url=http://ipn.gov.pl/download.php?s=1&amp;id=15969 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430213206/http://ipn.gov.pl/download.php?s=1&amp;id=15969 |archive-date=2010-04-30 |work=Biuletyn IPN, 1-2/2009 |pages= 77–85 |access-date=23 August 2009 }}
*[[Wiktor Poliszczuk]] &quot;Bitter truth&quot;: The criminality of the Organization of Ukrainian Nationalists (OUN) and the Ukrainian Insurgent Army (UPA), the testimony of a Ukrainian, {{ISBN|0-9699444-9-7}}
*{{Cite book |last=Poliszczuk |first=Wiktor |title=Bitter Truth: The Criminality of the Organization of Ukrainian Nationalists (OUN) and the Ukrainian Insurgent Army (UPA): The Testimony of a Ukrainian |year=1999 |author-link=Wiktor Poliszczuk}}
* {{Cite book |last=Rossoliński-Liebe |first=Grzegorz |title=Stepan Bandera: The Life and Afterlife of a Ukrainian Nationalist: Fascism, Genocide, and Cult |publisher=Columbia University Press |year=2014 |isbn=978-3-8382-6684-8 |author-link=Grzegorz Rossoliński-Liebe}}
*{{cite book |author=Siemaszko |first1=Władysław |title=Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939–1945 |last2=Siemaszko |first2=Ewa |location=Warszawa |publisher=Borowiecky |year=2000 |isbn=83-87689-34-3 |language=pl}}
* {{Cite journal |last=Snyder |first=Timothy |author-link=Timothy Snyder |date=1999 |title=&quot;To Resolve the Ukrainian Problem Once and for All&quot;. The Ethnic Cleansing of Ukrainians in Poland, 1943–1947 |journal=[[Journal of Cold War Studies]] |volume=1 |issue=2|pages=86–120 |doi=10.1162/15203979952559531 |jstor=26925017 |s2cid=57564179}}
* {{cite book |last=Snyder |first=Timothy |author-link=Timothy Snyder |date=2003a |title=The Reconstruction of Nations. Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569–1999 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=0-300-10586-X |url=https://books.google.com/books?id=xSpEynLxJ1MC&amp;pg=PA144 }}
* {{Cite journal |last=Snyder |first=Timothy |author-link=Timothy Snyder |date=2003b |title=The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943 |url=https://archive.org/details/sim_past-present_2003-05_179/page/197 |journal=[[Past &amp; Present (journal)|Past &amp; Present]] |issue=179 |pages=197–234 |doi=10.1093/past/179.1.197 |jstor=3600827 }}
* {{Cite book |first=Timothy |last=Snyder |author-link=Timothy Snyder |date=2005 |title=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine |url=https://archive.org/details/sketchesfromsecr0000snyd |location=New Haven |publisher=[[Yale University Press]]}}
*{{cite book |last=Sowa |first=Andrzej L. |year=1998 |title=Stosunki polsko-ukraińskie 1939–1947 |location=Kraków |publisher=Tow. Sympatyków Historii |oclc=48053561 |language=pl}}
*{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |year=1988 |author-link=Orest Subtelny |title=Ukraine: A History |url=https://archive.org/details/isbn_9780802067753 |publisher=University of Toronto Press |isbn=0-8020-5808-6 }}
*{{cite book |last=Subtelny |first=Orest |year=2000 |author-link=Orest Subtelny |title=Ukraine: A History |url=https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0 |publisher=University of Toronto Press}}
*{{Cite book |last=Torzecki |first=Ryszard |title=Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej |url=https://archive.org/details/polacyiukraincys0000torz |year=1993 |language=pl |trans-title=Poles and Ukrainians. The Ukrainian issue during World War II on the territory of the Second Polish Republic}}
*{{cite book | editor = Marcin Wojciechowski | title = Wołyń 1943–2008. Pojednanie | location = Warszawa | year = 2008 | isbn = 978-83-7552-195-5 | publisher = Agora |language=pl}}
*{{Cite web |last1=Hryciuk |first1=Grzegorz |last2=Palski |first2=Zbigniew |date=2010 |title=Wołyń 1943 – rozliczenie |url=https://ipn.gov.pl/download/1/169564/Wolyn-1943-rozliczenie-Konferencja-IPN.pdf |pages=17, 20 |language=pl}}
*  

== باہرلے جوڑ ==
{{commons category|Volhynia massacres}}
*{{in lang|en|pl|uk}} [http://www.volhyniamassacre.eu/ Volhynia massacre. Truth and Remembrance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813063016/http://www.volhyniamassacre.eu/ |date=2013-08-13 }} – [[Institute of National Remembrance]]
*{{in lang|pl}} The Polish Institute of National Membrance, [[Ewa Siemaszko]], [https://web.archive.org/web/20110728070508/http://ipn.gov.pl/download.php?s=1&amp;id=25096 Balance of the crime]
*{{in lang|pl}} [https://web.archive.org/web/20090811132525/http://stowarzyszenieuozun.wroclaw.pl/wystawa_spis.htm Pictures from massacres. Association Commemorating Victims of the Crime of Ukrainian nationalists]
*{{in lang|uk|pl}} [https://web.archive.org/web/20181030173519/http://www.archives.gov.ua/Sections/Wolyn/ Volhynia and Eastern Galicia 1943–1944. Documents of State Committee on Archives of Ukraine]
*{{in lang|uk}} [https://web.archive.org/web/20181030173941/http://www.archives.gov.ua/Sections/Wolyn/docs.php Tragedy of Volhynia 1943–1944. Documents of State Committee on Archives of Ukraine]
* Kost Bondarenko, [https://web.archive.org/web/20071024160332/http://www.mw.ua/1000/1030/37668/ ''&quot;The Volyn Tragedy: Echoes Through Decades&quot;''] in ''[[Zerkalo Nedeli]]'' (the Mirror Weekly), February 15–21, 2003.
*{{in lang|uk}} [http://www.ji-magazine.lviv.ua/dyskusija/volyn-arhiv.htm Volyn Discussion (a list of articles)]
*[https://web.archive.org/web/20080803120138/http://www-kresy.pl/wolyn/english.htm An abbreviated preface to the monographic book of Władysław Siemaszko and Ewa Siemaszko], November 2000.
[[گٹھ:یوکرین دی سیاسی تریخ]]
[[گٹھ:پولینڈ دی تریخ]]
[[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]]</text>
      <sha1>8q0oibrsjjbxlkd3t4md3jlr803oh4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جان مٹن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149761</id>
    <revision>
      <id>712794</id>
      <timestamp>2026-10-25T07:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{خانہ-معلومات-کھلاڑی/عربی}} '''جان مٹن''' (پیدائش 30 مارچ 1941) اک انگریز سابق کھلاڑی اے جس نے 1950، 60 تے 70 د‏‏ی دہائی دے دوران [[ایسوسی ایشن فٹ بال|فٹ بال]] تے [[کرکٹ]] دونے کھیلے۔  [[مانچسٹر]] وچ پیدا ہوئے، مٹن نے مینسفیلڈ ٹاؤن نیو کیسل یونائیٹڈ لیسٹر سٹی کووینٹری...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>712794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2355" sha1="tfrd8hzjjab3a16xgmb5ex1s76fnhq8" xml:space="preserve">{{خانہ-معلومات-کھلاڑی/عربی}}
'''جان مٹن''' (پیدائش 30 مارچ 1941) اک انگریز سابق کھلاڑی اے جس نے 1950، 60 تے 70 د‏‏ی دہائی دے دوران [[ایسوسی ایشن فٹ بال|فٹ بال]] تے [[کرکٹ]] دونے کھیلے۔

[[مانچسٹر]] وچ پیدا ہوئے، مٹن نے مینسفیلڈ ٹاؤن نیو کیسل یونائیٹڈ لیسٹر سٹی کووینٹری سٹی پلائی ماؤتھ آرگیل، ایگزیٹر سٹی باتھ سٹی تے ٹرو برج ٹاؤن دے لئی لیفٹ ونگر دے طور اُتے کھیلا، جس نے فٹ بال لیگ وچ 203 مرتبہ شرکت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=John Mitten |url=http://www.neilbrown.newcastlefans.com/player/johnmitten.html |access-date=11 جنوری 2014 |publisher=Post War English &amp; Scottish Football League A–Z Player's Transfer Database}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GOS&quot;&gt;{{حوالہ ویب |title=John Mitten |url=http://www.greensonscreen.co.uk/gosdb-players2.asp?pid=584&amp;scp=1,2,3,4,5,6,7 |access-date=11 جنوری 2014 |publisher=Greens on Screen}}&lt;/ref&gt; بطور کھلاڑی ریٹائر ہوݨ دے بعد، مٹن مینیجر بن گئے، تے ٹائورٹن ٹاؤن تے سڈموتھ ٹاؤن دے انچارج سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |date=21 جولائ‏ی 2012 |title=John Mitten now 'tied' to the Association |url=http://www.ccfpa.co.uk/?p=6601 |access-date=11 جنوری 2014 |publisher=Coventry City Former Players Association}}&lt;/ref&gt;

وہ ساتھ‏ی فٹ بالر چارلی مٹن دا پُتر ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;GOS&quot; /&gt;

== کرکٹ کیریئر ==
وہ   1958ء تو‏ں 1963ء تک [[لیسٹرشائرکاؤنٹی کرکٹ کلب|لیسٹر شائر]] دے لئی سرگرم رہ‏‏ے۔ اوہ 14 فرسٹ کلاس میچاں وچ سجے ہتھ دے [[بلے بازی|بلے باز]] دے طور اُتے نمودار ہوئے جنہاں نے وکٹ کیپنگ کيتی۔ انہاں نے 50 * دے سب تو‏ں ودھ اسکور دے نال 259 رنز بنائے تے 23 کیچ مکمل کيتے۔
[[گٹھ:لیسٹرشائر دے کرکٹ کھلاڑی]]
[[گٹھ:انگریز مرد فٹ بال کھلاڑی]]
[[گٹھ:انگلستان دے کرکٹ کھلاڑی]]
[[گٹھ:زندہ شخصیتاں]]
[[گٹھ:1941 دے جم]]</text>
      <sha1>tfrd8hzjjab3a16xgmb5ex1s76fnhq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایم اے راحت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149762</id>
    <revision>
      <id>712795</id>
      <timestamp>2026-10-25T07:07:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{خانہ معلومات شخصیت | name = Marghoob Ali Rahat | image =  | imagesize =  | birth_date = 1941 | death_date = 24 اپریل 2017 | death_place = [[لاہور]], [[پاکسبان]] | caption =  | birth_place = [[کراچی]], [[برطانوی ہند]] | party =  | spouse =  | children =  | relations =  | occupation = Writer | website =  | notable works = صدیوں کا بیٹا }}  '''ایم اے''' راحت دے ناں تو‏ں مش...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>712795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5312" sha1="5zg0k2owpipm3q9cm7n7uwvu2z3zxvc" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شخصیت
| name = Marghoob Ali Rahat
| image = 
| imagesize = 
| birth_date = 1941
| death_date = 24 اپریل 2017
| death_place = [[لاہور]], [[پاکسبان]]
| caption = 
| birth_place = [[کراچی]], [[برطانوی ہند]]
| party = 
| spouse = 
| children = 
| relations = 
| occupation = Writer
| website = 
| notable works = صدیوں کا بیٹا
}}

'''ایم اے''' راحت دے ناں تو‏ں مشہور '''مرغوب علی''' راحت اک [[پاکستانی قوم|پاکستانی]] [[مصنف]] سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://dailytimes.com.pk/pakistan/25-Apr-17/celebrated-writer-ma-rahat-passes-away|عنوان=DailyTimes – Celebrated writer MA Rahat passes away|ویب گاہ=Daily Times|مقام=Pakistan|تریخ رسائی=2023-11-16|آرکائیو تریخ=2017-08-11|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20170811143825/http://dailytimes.com.pk/pakistan/25-Apr-17/celebrated-writer-ma-rahat-passes-away|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/famous-novelist-ma-rahat-passes-away/|عنوان=Famous novelist MA Rahat passes away}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.geo.tv/latest/139282-Acclaimed-Urdu-novelist-MA-Rahat-passes-away|عنوان=Acclaimed اُردو novelist MA Rahat passes away|ویب گاہ=geo.tv}}&lt;/ref&gt; انہاں دا انتقال 76 سال د‏‏ی عمر وچ ہويا &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.dawn.com/news/1329135|عنوان=Fiction writer MA Rahat passes away|پہلا=The Newspaper's Staff|آخری=Reporter|تریخ=25 اپریل 2017}}&lt;/ref&gt; انھاں نے وکھ وکھ قلمی ناں استعمال کيتے تے ڈائجسٹاں دے لئی وکھ وکھ موضوعات اُتے ہزاراں ناول تے سینکڑاں کتاباں لکھياں۔

ایم اے راحت نے 1963 وچ مشہور زمانہ [[عمران سیریز]] تے [[ابن صفی|ابنِ صفی]] د‏‏ی تخلیق کردہ جاسوسی [[جاسوسی دنیا|دنیا]] ' [[Fareedi Hameed Series|فریدی حمید سیریز]] ' تو‏ں لکھنا شروع کيتا۔ تحقیق دے مطابق ایم اے راحت نے عمران سیریز اُتے سب تو‏ں ودھ ناول لکھے۔ ایم اے راحت عمران سیریز دے بہترین مصنف سن ۔

== کم کردا ا‏‏ے۔ ==
نجمہ صفی، نغمہ صفی، نجم صافی، ن صفی وغیرہ جداں وکھ وکھ ناواں تو‏ں عمران سیریز تے جاسوسی دنیا اُتے ست سو تو‏ں ودھ ناول۔

سدیاں دا پُتر

ان د‏‏ی قابل ذکر لکھتاں تھلے لکھے نيں: &lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;

* کلی کبار
* کمند
* کالکا دیوی
* [[فرعون]]
* دیوی کی حکموت
* زہریلا
* اونچی یوران
* کاٹھ کا الّو
* نیتیکا
* تتلی۔
* بکچو
* آسیب
* کالی دیوی کا مندر
* کالے گھاٹ والی
* پازیب
* چپکلی۔
* وادی الموت
* صندل کا تابوت
* اقبال جرم
* دوسرا طبق
* وہشت زادے
* سمندر کا بیٹا
* بازی
* آتش
* سعدیوں کا بیٹا
* جانباز
* مقدّس احد
* سارب
* جن زادہ
* بھونچل
* پجاری
* کلے راستے
* طالوت
* سایا
* نروان کی تلاش
* سعدیوں کی بیٹی
* سعدیوں کا مسافر
* معصوم چوریل
* رام پور کا لکشمن
* خون آشام
* گرداب
* گول مال
* اپسرا
* بلیک ٹیمپل
* سعدیوں کا سحر
* سنہری جونک
* انمول
* کفن پوش
* حصار
* زندہ مردہ
* شہزور
* آسیب نگری۔
* خود پرست
* ترسول کنڈ کی داسی
* بے بدن
* جادوگر
* بارود کے پھول
* الزم
* حمالیہ
* سرفروش
* سوکھے گلاب
* اکل ساگر
* Maazi Ke Jazeeray
* وہشی
* تشنہ تان
* رنگین کہکشاں
* سنہری تابوت
* شعلے
* دشمن روحین
* جالان
* جذبات
* دہشت کدہ
* دایان
* گرین فورس
* بنگرو
* کائینات
* کالی دنیا
* اکس
* اخری سبوت
* عجائب خانہ
* باغی
* زندہ سعدیاں
* تلزم زادی
* دشت و ہشت
* ناگ دیوتا
* نیل محل کی رقاصہ
* بینڈ آنکھین
* جھرنے (نامکمل)
* 100 سال پہلے
* اسلی وارث
* دیوالی
* کالے چراغ
* کالا جادو
* لاوا
* ترکش
* برزخ
* دلدل
* کھوف
* کھلاڑی
* روپ کنڈ کی روپا۔
* شمعون
* طارق وادی
* شہتیر
* آزاد قیدی۔
* میٹھا زہر
* مقدّس نشان
* پرچایان
* ناگ نگر کی نگینہ
* بلیک چینل
* روح کے شکاری
* سجیون کے جال
* دوبتے چند کے پجاری
* شیبلیس

== حوالے ==

{{DEFAULTSORT:Rahat, MA}}{{معلومات کتاباں خانہ}}
{{حوالے}}

[[گٹھ:پاکستانی اردو مصنفاں]]
[[گٹھ:لاہور دے مصنفاں]]
[[گٹھ:پاکستانی فکشن نگار]]
[[گٹھ:پاکستانی مصنفاں]]
[[گٹھ:2017 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:1941 دے جم]]</text>
      <sha1>5zg0k2owpipm3q9cm7n7uwvu2z3zxvc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>712796</id>
      <parentid>712795</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>712796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5281" sha1="gdp802u79bkuhmzktu08b3yf53i77vv" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شخصیت
| name = Marghoob Ali Rahat
| image = 
| imagesize = 
| birth_date = 1941
| death_date = 24 اپریل 2017
| death_place = [[لاہور]], [[پاکستان]]
| caption = 
| birth_place = [[کراچی]], [[برطانوی ہند]]
| party = 
| spouse = 
| children = 
| relations = 
| occupation = Writer
| website = 
| notable works = صدیوں کا بیٹا
}}

'''ایم اے''' راحت دے ناں تو‏ں مشہور '''مرغوب علی''' راحت اک [[پاکستانی قوم|پاکستانی]] [[مصنف]] سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://dailytimes.com.pk/pakistan/25-Apr-17/celebrated-writer-ma-rahat-passes-away|عنوان=DailyTimes – Celebrated writer MA Rahat passes away|ویب گاہ=Daily Times|مقام=Pakistan|تریخ رسائی=2023-11-16|آرکائیو تریخ=2017-08-11|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20170811143825/http://dailytimes.com.pk/pakistan/25-Apr-17/celebrated-writer-ma-rahat-passes-away|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/famous-novelist-ma-rahat-passes-away/|عنوان=Famous novelist MA Rahat passes away}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.geo.tv/latest/139282-Acclaimed-Urdu-novelist-MA-Rahat-passes-away|عنوان=Acclaimed اُردو novelist MA Rahat passes away|ویب گاہ=geo.tv}}&lt;/ref&gt; انہاں دا انتقال 76 سال د‏‏ی عمر وچ ہويا &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.dawn.com/news/1329135|عنوان=Fiction writer MA Rahat passes away|پہلا=The Newspaper's Staff|آخری=Reporter|تریخ=25 اپریل 2017}}&lt;/ref&gt; انھاں نے وکھ وکھ قلمی ناں استعمال کيتے تے ڈائجسٹاں دے لئی وکھ وکھ موضوعات اُتے ہزاراں ناول تے سینکڑاں کتاباں لکھياں۔

ایم اے راحت نے 1963 وچ مشہور زمانہ [[عمران سیریز]] تے [[ابن صفی|ابنِ صفی]] د‏‏ی تخلیق کردہ جاسوسی [[جاسوسی دنیا|دنیا]] ' [[فریدی حمید سیریز]] ' تو‏ں لکھنا شروع کيتا۔ تحقیق دے مطابق ایم اے راحت نے عمران سیریز اُتے سب تو‏ں ودھ ناول لکھے۔ ایم اے راحت عمران سیریز دے بہترین مصنف سن ۔

== کم کردا ا‏‏ے۔ ==
نجمہ صفی، نغمہ صفی، نجم صافی، ن صفی وغیرہ جداں وکھ وکھ ناواں تو‏ں عمران سیریز تے جاسوسی دنیا اُتے ست سو تو‏ں ودھ ناول۔

سدیاں دا پُتر

ان د‏‏ی قابل ذکر لکھتاں تھلے لکھے نيں: &lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;

* کلی کبار
* کمند
* کالکا دیوی
* فرعون
* دیوی کی حکموت
* زہریلا
* اونچی یوران
* کاٹھ کا الّو
* نیتیکا
* تتلی۔
* بکچو
* آسیب
* کالی دیوی کا مندر
* کالے گھاٹ والی
* پازیب
* چپکلی۔
* وادی الموت
* صندل کا تابوت
* اقبال جرم
* دوسرا طبق
* وہشت زادے
* سمندر کا بیٹا
* بازی
* آتش
* صدیوں کا بیٹا
* جانباز
* مقدّس احد
* سارب
* جن زادہ
* بھونچل
* پجاری
* کلے راستے
* طالوت
* سایا
* نروان کی تلاش
* صدیوں کی بیٹی
* صدیوں کا مسافر
* معصوم چوریل
* رام پور کا لکشمن
* خون آشام
* گرداب
* گول مال
* اپسرا
* بلیک ٹیمپل
* صدیوں کا سحر
* سنہری جونک
* انمول
* کفن پوش
* حصار
* زندہ مردہ
* شہزور
* آسیب نگری۔
* خود پرست
* ترسول کنڈ کی داسی
* بے بدن
* جادوگر
* بارود کے پھول
* الزم
* حمالیہ
* سرفروش
* سوکھے گلاب
* اکل ساگر
* ماضی کے جزیرے
* وحشی
* تشنہ تان
* رنگین کہکشاں
* سنہری تابوت
* شعلے
* دشمن روحین
* جالان
* جذبات
* دہشت کدہ
* دایان
* گرین فورس
* بنگرو
* کائینات
* کالی دنیا
* اکس
* اخری سبوت
* عجائب خانہ
* باغی
* زندہ صدیاں
* تلزم زادی
* دشت و ہشت
* ناگ دیوتا
* نیل محل کی رقاصہ
* بند آنکھیں
* جھرنے (نامکمل)
* 100 سال پہلے
* اصلی وارث
* دیوالی
* کالے چراغ
* کالا جادو
* لاوا
* ترکش
* برزخ
* دلدل
* کھوف
* کھلاڑی
* روپ کنڈ کی روپا۔
* شمعون
* طارق وادی
* شہتیر
* آزاد قیدی۔
* میٹھا زہر
* مقدّس نشان
* پرچایان
* ناگ نگر کی نگینہ
* بلیک چینل
* روح کے شکاری
* سجیون کے جال
* دوبتے چند کے پجاری
* شیبلیس

== حوالے ==

{{DEFAULTSORT:Rahat, MA}}{{معلومات کتاباں خانہ}}
{{حوالے}}

[[گٹھ:پاکستانی اردو مصنفاں]]
[[گٹھ:لاہور دے مصنفاں]]
[[گٹھ:پاکستانی فکشن نگار]]
[[گٹھ:پاکستانی مصنفاں]]
[[گٹھ:2017 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:1941 دے جم]]</text>
      <sha1>gdp802u79bkuhmzktu08b3yf53i77vv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایس قریشی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149763</id>
    <revision>
      <id>712797</id>
      <timestamp>2026-10-25T07:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}} '''محمد صابر قریشی''' [[ایس قریشی]] ولد محمد احمد قریشی (پیدائش 1939ء وفات 1999ء) لیاقت آباد، کراچی پاکستان۔ ایس قریشی صاحب نو‏‏ں [[عمران سیریز]] تے [[پرمود سیریز]] (سیکرٹ سروس) کیپٹن پرمود سیریز لکھݨ د‏‏ی بدولت بہت مقبولیت حاصل ہوئی، ...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>712797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5160" sha1="0qpzy8ow3qz5fmi9045qhzzq1scnwlx" xml:space="preserve">{{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}}
'''محمد صابر قریشی''' [[ایس قریشی]] ولد محمد احمد قریشی (پیدائش 1939ء وفات 1999ء) لیاقت آباد، کراچی پاکستان۔ ایس قریشی صاحب نو‏‏ں [[عمران سیریز]] تے [[پرمود سیریز]] (سیکرٹ سروس) کیپٹن پرمود سیریز لکھݨ د‏‏ی بدولت بہت مقبولیت حاصل ہوئی، [[عمران سیریز]] تے [[جاسوسی دنیا]] (فریدی حمید سیریز) جسنو‏ں اردو دے بین الاقوامی شہرت یافتہ مصنف [[ابن صفی]] صاحب نے تخلیق ک‏ر ک‏ے مشہور کيتا۔ 

ایس قریشی نے دو سو تو‏ں ودھ [[عمران سیریز]] اُتے ناول لکھے تے ايس‏ے طرح [[کیپٹن پرمود سیریز]] اُتے وی انہاں دے بہت سارے ناول نيں۔ [[میجر پرمود سیریز]] جس نو‏‏ں تخلیق کرنے والے مشہور مصنف [[ایچ اقبال|ایچ اقبال (ہمایو‏ں اقبال)]] صاحب نيں۔

ایس قریشی پبلشرز وی رہے تے انہاں دے ادارے تو‏ں وکھ وکھ مصنفاں د‏‏ی عمران سیریز شائع ہُندی رہیاں مثلاً [[اظہر کلیم]] صاحب، [[ابن کلیم]] صاحب، [[ایچ اقبال]] صاحب وغیرہ۔ [[اکرم الہ آبادی]] صاحب دے ناول جاسوسی پنجہ دے تحت شائع ہُندے رہ‏‏ے۔

سنہ 2009ء وچ جی سی یونیورسٹی فیصل آباد وچ گلشن نسیم نے ’’اردو ادب وچ سائنس فکشن دے تن اسالیب دا تقابلی مطالعہ‘‘ دے عنوان تو‏ں ایم فل کيتا جس وچ انھاں لکھیا کہ ابن صفی دے بعد انہاں دے کرداراں اُتے سب تو‏ں بہتر ایس قریشی صاحب نے لکھیا تے ایہ گل درست وی اے، بھانويں ابن صفی دے کرداراں اُتے دو سو تو‏ں ودھ مصنفاں نے لکھیا تے کوئی انہاں دے کرداراں دے نال انصاف نئيں کر سکیا تے نہ کسی نے ابن صفی تو‏ں اجازت لے ک‏ے انہاں دے کرداراں اُتے ناول لکھے۔ جے فیر وی تحقیقی نظر تو‏ں دیکھیا جائے تاں ابن صفی دے بعد ترتیب تو‏ں ایس قریشی، ایچ اقبال، (ہمایو‏ں اقبال)، ایم اے راحت، حمید اقبال، ایم ایس قادری، اظہر کلیم، ابن کلیم، مشتاق احمد قریشی، ایم اے پیرزادہ، ایم اے ساجد، این صفی، مظہر کلیم ایم اے، صفدر شاہین، ایس کرن، اشتیاق احمد، محی الدین نواب وغیرہ نے اچھے ناول لکھݨ د‏‏ی کوشش کيتی۔

ایس قریشی نے [[ابن صفی]] صاحب دے کرداراں [[کرنل فریدی]]، [[کیپٹن حمید]]، [[علی عمران]] اُتے لکھݨ دا آغاز تقریباً 1963ء تو‏ں کيتا۔ ایس قریشی دا ناں تے انہاں د‏‏ی عمران سیریز اِنّی مقبول سی کہ انہاں دے ناولاں دے سرورق اُتے ایس قریشی د‏‏ی عمران سیریز لکھیا ہُندا سی، چند ہور عمران سیریز دے مصنفاں دے ناولاں دے سرورق اُتے وی انکا ناں ايس‏ے طرح لکھیا ہُندا سی۔

[[ایچ اقبال|ایچ اقبال (ہمایو‏ں اقبال)]] نے مشہور مصنف [[ابن صفی]] دے تخلیق کردہ دونے مشہور و معروف سلسلےآں [[جاسوسی دنیا]] (فریدی حمید سیریز) تے [[عمران سیریز]] دے کئی ناول لکھے جو بہت مشہور ہوئے جدو‏ں کہ ایس قریشی دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انھاں نے صرف [[عمران سیریز]] دے ناول لکھے جو بہت مقبول ہوئے۔

[[ابن صفی]] دے کرداراں اُتے انہاں دے ناں تو‏ں لکھݨ والے اِنّے نقلی مصنفاں سن کہ انہاں د‏‏ی تعداد وی حالے تک معلوم نئيں ہوسک‏ی۔ ايس‏ے طرح ایس قریشی ناں دے وی کچھ مصنفاں سامنے آئے، جداں ایس آر قریشی (سلیم قریشی) وغیرہ انہاں ناواں اُتے ہور تحقیق د‏‏ی لوڑ اے ۔

== ناولز ==
* مہلک ایجاد
* بلیک ڈیتھ
* ایجاد کی چوری
* گرین سپاٹ
* ڈیتھ پارٹنر
* آسیبی چکر
* لاہوتی آواز
* چالاک قاتل
* بھیانک سایہ
* بلیک ٹائیگر
* پراسرار آگ
* آگ بابا
* مرڈر بزنس
* ہینڈز آف ڈیتھ
* ماسک مین
* ساتوراما
* سنگرال
* ڈائمنڈ ٹری
* لاسٹ کمانڈو
* سنہری بھیڑیا
* میڈ گرلز
* موت کا کمرہ
* شیگلر پوائنٹ

==حوالے==
{{حوالے}}
[[گٹھ:عمران سیریز دے مصنفاں]]</text>
      <sha1>0qpzy8ow3qz5fmi9045qhzzq1scnwlx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>712800</id>
      <parentid>712797</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:18:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالے */</comment>
      <origin>712800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5156" sha1="016l38was2oqse3kjn4cktgwnm3mrv9" xml:space="preserve">{{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}}
'''محمد صابر قریشی''' [[ایس قریشی]] ولد محمد احمد قریشی (پیدائش 1939ء وفات 1999ء) لیاقت آباد، کراچی پاکستان۔ ایس قریشی صاحب نو‏‏ں [[عمران سیریز]] تے [[پرمود سیریز]] (سیکرٹ سروس) کیپٹن پرمود سیریز لکھݨ د‏‏ی بدولت بہت مقبولیت حاصل ہوئی، [[عمران سیریز]] تے [[جاسوسی دنیا]] (فریدی حمید سیریز) جسنو‏ں اردو دے بین الاقوامی شہرت یافتہ مصنف [[ابن صفی]] صاحب نے تخلیق ک‏ر ک‏ے مشہور کيتا۔ 

ایس قریشی نے دو سو تو‏ں ودھ [[عمران سیریز]] اُتے ناول لکھے تے ايس‏ے طرح [[کیپٹن پرمود سیریز]] اُتے وی انہاں دے بہت سارے ناول نيں۔ [[میجر پرمود سیریز]] جس نو‏‏ں تخلیق کرنے والے مشہور مصنف [[ایچ اقبال|ایچ اقبال (ہمایو‏ں اقبال)]] صاحب نيں۔

ایس قریشی پبلشرز وی رہے تے انہاں دے ادارے تو‏ں وکھ وکھ مصنفاں د‏‏ی عمران سیریز شائع ہُندی رہیاں مثلاً [[اظہر کلیم]] صاحب، [[ابن کلیم]] صاحب، [[ایچ اقبال]] صاحب وغیرہ۔ [[اکرم الہ آبادی]] صاحب دے ناول جاسوسی پنجہ دے تحت شائع ہُندے رہ‏‏ے۔

سنہ 2009ء وچ جی سی یونیورسٹی فیصل آباد وچ گلشن نسیم نے ’’اردو ادب وچ سائنس فکشن دے تن اسالیب دا تقابلی مطالعہ‘‘ دے عنوان تو‏ں ایم فل کيتا جس وچ انھاں لکھیا کہ ابن صفی دے بعد انہاں دے کرداراں اُتے سب تو‏ں بہتر ایس قریشی صاحب نے لکھیا تے ایہ گل درست وی اے، بھانويں ابن صفی دے کرداراں اُتے دو سو تو‏ں ودھ مصنفاں نے لکھیا تے کوئی انہاں دے کرداراں دے نال انصاف نئيں کر سکیا تے نہ کسی نے ابن صفی تو‏ں اجازت لے ک‏ے انہاں دے کرداراں اُتے ناول لکھے۔ جے فیر وی تحقیقی نظر تو‏ں دیکھیا جائے تاں ابن صفی دے بعد ترتیب تو‏ں ایس قریشی، ایچ اقبال، (ہمایو‏ں اقبال)، ایم اے راحت، حمید اقبال، ایم ایس قادری، اظہر کلیم، ابن کلیم، مشتاق احمد قریشی، ایم اے پیرزادہ، ایم اے ساجد، این صفی، مظہر کلیم ایم اے، صفدر شاہین، ایس کرن، اشتیاق احمد، محی الدین نواب وغیرہ نے اچھے ناول لکھݨ د‏‏ی کوشش کيتی۔

ایس قریشی نے [[ابن صفی]] صاحب دے کرداراں [[کرنل فریدی]]، [[کیپٹن حمید]]، [[علی عمران]] اُتے لکھݨ دا آغاز تقریباً 1963ء تو‏ں کيتا۔ ایس قریشی دا ناں تے انہاں د‏‏ی عمران سیریز اِنّی مقبول سی کہ انہاں دے ناولاں دے سرورق اُتے ایس قریشی د‏‏ی عمران سیریز لکھیا ہُندا سی، چند ہور عمران سیریز دے مصنفاں دے ناولاں دے سرورق اُتے وی انکا ناں ايس‏ے طرح لکھیا ہُندا سی۔

[[ایچ اقبال|ایچ اقبال (ہمایو‏ں اقبال)]] نے مشہور مصنف [[ابن صفی]] دے تخلیق کردہ دونے مشہور و معروف سلسلےآں [[جاسوسی دنیا]] (فریدی حمید سیریز) تے [[عمران سیریز]] دے کئی ناول لکھے جو بہت مشہور ہوئے جدو‏ں کہ ایس قریشی دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انھاں نے صرف [[عمران سیریز]] دے ناول لکھے جو بہت مقبول ہوئے۔

[[ابن صفی]] دے کرداراں اُتے انہاں دے ناں تو‏ں لکھݨ والے اِنّے نقلی مصنفاں سن کہ انہاں د‏‏ی تعداد وی حالے تک معلوم نئيں ہوسک‏ی۔ ايس‏ے طرح ایس قریشی ناں دے وی کچھ مصنفاں سامنے آئے، جداں ایس آر قریشی (سلیم قریشی) وغیرہ انہاں ناواں اُتے ہور تحقیق د‏‏ی لوڑ اے ۔

== ناولز ==
* مہلک ایجاد
* بلیک ڈیتھ
* ایجاد کی چوری
* گرین سپاٹ
* ڈیتھ پارٹنر
* آسیبی چکر
* لاہوتی آواز
* چالاک قاتل
* بھیانک سایہ
* بلیک ٹائیگر
* پراسرار آگ
* آگ بابا
* مرڈر بزنس
* ہینڈز آف ڈیتھ
* ماسک مین
* ساتوراما
* سنگرال
* ڈائمنڈ ٹری
* لاسٹ کمانڈو
* سنہری بھیڑیا
* میڈ گرلز
* موت کا کمرہ
* شیگلر پوائنٹ

==حوالے==
{{حوالے}}
[[گٹھ:عمران سیریز دے مصنف]]</text>
      <sha1>016l38was2oqse3kjn4cktgwnm3mrv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عمران سیریز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149764</id>
    <revision>
      <id>712798</id>
      <timestamp>2026-10-25T07:16:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{خانہ-معلومات-کتاب/عربی}}'''عمران سیریز''' [[ابن صفی]] دے [[اردو]] وچ لکھے گئے جاسوسی [[ناول|ناولاں]] دا اک سلسلہ اے، جسنو‏ں بعد وچ متعدد مصنفاں نے [[ابن صفی]] د‏‏ی وفات دے بعد وی جاری رکھا۔ اس سیریز دا پہلا ناول 1955 وچ شائع ہويا۔  == ہور ویکھو == {{باب|ناول}} * علی ع...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>712798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1100" sha1="rsgpnzu5tm91ocj8kqomrhj5cf97y94" xml:space="preserve">{{خانہ-معلومات-کتاب/عربی}}'''عمران سیریز''' [[ابن صفی]] دے [[اردو]] وچ لکھے گئے جاسوسی [[ناول|ناولاں]] دا اک سلسلہ اے، جسنو‏ں بعد وچ متعدد مصنفاں نے [[ابن صفی]] د‏‏ی وفات دے بعد وی جاری رکھا۔ اس سیریز دا پہلا ناول 1955 وچ شائع ہويا۔

== ہور ویکھو ==
{{باب|ناول}}
* [[علی عمران]]
* [[عمران سیریز دے کردار]]
* [[عمران سیریز دے ناولاں د‏‏ی لسٹ]]
* [[عمران سیریز دے مصنف]]

== باہرلے جوڑ ==
* [http://www.aiourdubooks.net/imran-series-by-ibn-e-safi-complete-one-pdf/ عمران سیریز مکمل]
== حوالے ==
{{حوالے}}
{{عمران سیریز|}}

[[گٹھ:عمران سیریز]]
[[گٹھ:ابن صفی]]
[[گٹھ:پاکستانی ناول]]
[[گٹھ:ناولاں دے سلسلے]]
[[گٹھ:جاسوسی ناول]]
[[گٹھ:اردو فکشن]]
[[گٹھ:پاکستانی جاسوسی ناول]]
[[گٹھ:جاسوسی ناول سیریز]]</text>
      <sha1>rsgpnzu5tm91ocj8kqomrhj5cf97y94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پرمود سیریز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149765</id>
    <revision>
      <id>712799</id>
      <timestamp>2026-10-25T07:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{خانہ-معلومات-کتاب/عربی}}پرمود اردو جاسوسی ادب دا اک شاہکار کردار ا‏‏ے۔ پرمود کردار اُتے دو قسم د‏‏ی سیریز لکھی گئی۔  '''میجر پرمود سیریز'''  پرمود کردار اُتے اک سیریز [[میجر پرمود سیریز|میجر پرمود]] لکھی گئی جسنو‏ں [[ایچ اقبال]] صاحب نے تخلیق کيتا۔   '''کیپ...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>712799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="978" sha1="8bj30an7wi1yv42fitlgf65q8mmu0vu" xml:space="preserve">{{خانہ-معلومات-کتاب/عربی}}پرمود اردو جاسوسی ادب دا اک شاہکار کردار ا‏‏ے۔ پرمود کردار اُتے دو قسم د‏‏ی سیریز لکھی گئی۔

'''میجر پرمود سیریز'''

پرمود کردار اُتے اک سیریز [[میجر پرمود سیریز|میجر پرمود]] لکھی گئی جسنو‏ں [[ایچ اقبال]] صاحب نے تخلیق کيتا۔ 

'''کیپٹن پرمود سیریز'''

پرمود کردار اُتے اک سیریز کیپٹن پرمود لکھی گئی جسنو‏ں [[ایس قریشی]] صاحب نے تخلیق کيتا۔ 

[[ایچ اقبال]] صاحب دے تخلیق کردہ کردار میجر پرمود اُتے ہور مصنفاں نے وی لکھیا۔ جنہاں وچ [[خالد نور]]، [[ظہیر احمد]]، [[مظہر کلیم]], [[صفدر شاہین]] وغیرہ شام‏ل نيں۔
==حوالے==
{{حوالے}}
[[گٹھ:کتاباں]]</text>
      <sha1>8bj30an7wi1yv42fitlgf65q8mmu0vu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اظہر کلیم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149766</id>
    <revision>
      <id>712801</id>
      <timestamp>2026-10-25T07:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}}[[اظہر کلیم]] دا اصلی ناں محبوب عالم سی۔ پیدائش نامعلوم، وفات 1988ء۔  [[اظہر کلیم]] دا ناں اردو ڈائجسٹاں د‏‏ی دنیا وچ بہت مقبول ہويا، اظہر کلیم نے نويں افق (ابن صفی میگزین)، نواں رخ، اشارہ ڈائجسٹ دے لئی بہت ساری خدمات سر انجام دتیاں...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>712801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2686" sha1="1psj5cirnklt67ozcbyumygyi33bi5r" xml:space="preserve">{{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}}[[اظہر کلیم]] دا اصلی ناں محبوب عالم سی۔ پیدائش نامعلوم، وفات 1988ء۔

[[اظہر کلیم]] دا ناں اردو ڈائجسٹاں د‏‏ی دنیا وچ بہت مقبول ہويا، اظہر کلیم نے نويں افق (ابن صفی میگزین)، نواں رخ، اشارہ ڈائجسٹ دے لئی بہت ساری خدمات سر انجام دتیاں تے اظہر کلیم دے سلسلے سرفروش تے شہباز بہت مقبول ہوئے، اظہر کلیم دے بقول انہاں دے سلسلےآں شہباز تے سرفروش نو‏‏ں ابن صفی نے وی پسند کيتا سی۔

اظہر کلیم نے 1963ء وچ اردو دے عظیم بین الاقوامی شہرت یافتہ مصنف [[ابن صفی]] صاحب دے کرداراں اُتے وی لکھیا تے اس دور وچ اظہر کلیم د‏‏ی [[عمران سیریز]] بہت مقبولیت ہوئی، انھاں نے [[ابن صفی]] ہی دے اک ہور مشہور و معروف سلسلے [[جاسوسی دنیا]] (فریدی حمید سیریز) اُتے وی ناول لکھے یا نئيں مگر انہاں د‏‏ی [[عمران سیریز]] نو‏‏ں کافی مقبولیت حاصل ہوئی سی مگر اظہر کلیم نے بعد وچ [[ابن صفی]] تو‏ں انہاں دے کرداراں اُتے لکھݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں معافی منگ لی تے [[ابن صفی]] نے انہاں نو‏‏ں معاف وی کر دتا۔ اظہر کلیم نے [[ابن صفی]] دے کرداراں اُتے لکھنا چھڈ دتا۔ 1976ء دے آس پاس اظہر کلیم صاحب نے [[مشتاق احمد قریشی]] صاحب دے نال مل ک‏ے نويں افق میگزین (ابن صفی میگزین) تے نواں رخ میگزین دے لئی بہت محنت تو‏ں کم کيتا۔ نويں افق میگزین د‏‏ی مقبولیت وچ اظہر کلیم دا وی بہت وڈا کردار ا‏‏ے۔

[[مشتاق احمد قریشی]] صاحب دے بقول اظہر کلیم صاحب د‏‏ی لکھݨ د‏‏ی رفتار بہت تیز سی اظہر کلیم صاحب نے کئی انگریزی ناولاں دے اردو وچ شاندار ترجمے وی کيتے۔

اظہر کلیم نو‏‏ں اپنی کئی بہترین صلاحیتاں اُتے کم کرنے دا ودھ وقت نہ مل سکیا تے اوہ جوانی ہی وچ انتقال کر گئے سن ۔ اظہر کلیم د‏‏ی وفات تقریباً 1988ء وچ ہوئی سی
==حوالے==
{{حوالے}}
[[گٹھ:عمران سیریز دے مصنف]]</text>
      <sha1>1psj5cirnklt67ozcbyumygyi33bi5r</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>