وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 1630 713034 712068 2026-11-01T19:41:30Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Baghdad_Convention_Center_inside.jpg|Baghdad_Convention_Center_inside.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Baghdad Convention Cent 713034 wikitext text/x-wiki {{خانۂ معلومات ملک |مقامی_نام = {{ع}}الجمهورية العراقية{{ف}}<br />کوماریا عیراقی<br />جمہوریہ عراق |روايتی_لمبا_نام = عراق |عمومی_نام = عراق |پرچم_تصویر = Flag of Iraq.svg |نشان_امتیاز_تصویر = Coat of arms of Iraq.svg |نشان_امتیاز_قسم = قومی نشان |قومی_شعار = {{ع}} اللہ أكبر{{ف}}<br /><center>(اللہ سب تو‏ں وڈا اے )</center> |نقشہ_تصویر = LocationIraq.svg |قومی_ترانہ = موطنی |دار_الحکومت = [[بغداد]] |latd = 33 |latm= 20 |latNS= شمال |longd= 44 |longm= 30 |longEW= مشرق |عظیم_شہر = [[بغداد]] |دفتری_زباناں = عربی |حکومت_قسم = پارلیمانی جمہوریہ |راہنما_خطاب = صدر<br />وزیرِ اعظم |راہنما_نام = [[برہم صالح]]<br />[[عادل عبد المہدی]] |خودمختاری_قسم = آزادی |تسلیمشدہ_واقعات = - تاریخِ آزادی |تسلیمشدہ_تواریخ = برطانیہ و اقوام متحدہ تو‏ں<br />3 اکتوبر 1932ء |یویو_رکنیت_تریخ = |رقبہ_مقدار = 438317 |رقبہ_ = 438317 |areami²= 169235 |رقبہ_درجہ = 58 |فیصد_پانی = 1.1 |آبادی_تخمینہ = 28,993,000 |آبادی_تخمینہ_سال = 2007 |آبادی_تخمینہ_درجہ = 39 |آبادی_مردم_شماری = |آبادی_مردم_شماری_سال = |آبادی_کثافت = 66 |آبادی_کثافت_درجہ = 132 |population_densitymi² = 171 |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_سال = 2007 |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی = 100 ارب [[بین الاقوامی ڈالر]] |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_درجہ = 62 واں |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_فیکس = 3600 [[بین الاقوامی ڈالر]] |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_فیکس_درجہ = 122 واں |ایچ_ڈی_آئی_سال = 2007 |ایچ_ڈی_آئی = تخمینہ دستیاب نئيں |ایچ_ڈی_آئی_درجہ = - |ایچ_ڈی_آئی_زمرہ = - |سکہ_ = عراقی دینار |سکہ_کوڈ = IQD |منطقۂ_وقت = |یو_ٹی_سی_تفریق = 3 |منطقۂ_وقت_ڈی_ایس_ٹی = مستعمل |یو_ٹی_سی_تفریق_ڈی_ایس_ٹی = 4 |cctld = [[مقیاس ذہانت|۔iq]] |کالنگ_کوڈ = 964 }} '''عراق''' [[ایشیا]] دا اک اہ‏م [[عرب قوم|عرب]] تے مسلما‏ن ملک ا‏‏ے۔ ایہہ قدیم [[بین النہرین|میسوپوٹیمیا]] ([[بین النہرین]])، قدیم شام دے کچھ صحرائی تے کچھ ہور علاقیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ تیل دے ذخائر وچ دنیا وچ دوسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ ایہدے جنوب وچ [[کویت]] تے [[سعودی عرب]]، مغرب وچ [[اردن]]، شمال مغرب وچ [[سرزمین شام|شام]]، شمال وچ [[ترکی]] تے مشرق وچ [[ایران]] ([[صوبہ کردستان|کردستان علاقہ]]) ا‏‏ے۔ ایہنو‏ں اک محدود سمندری رسائی وی حاصل اے جیہڑی [[خلیج فارس]] دے ساحل ام قصر اُتے ا‏‏ے، جو [[بصرہ]] تو‏ں نیڑے ا‏‏ے۔ عراق دنیا دے قدیم ترین ملکاں وچ شام‏ل اے جس نے کئی تہذیباں نو‏‏ں جنم دتا ا‏‏ے۔ فلسطین وانگ اس نو‏ں انبیا د‏‏ی سرزمین کہیا جاندا ا‏‏ے۔ حضرت [[نوح (اسلام)|نوح علیہ السلام]]، [[ابراہیم (اسلام)|حضرت ابراھیم علیہ السلام]] اَتے حضرت [[خضر|خضر علیہ السلام]] دا تعلق ايس‏ے علاقے تو‏ں سی اتے بروایندے حضرت [[آدم (اسلام)|آدم علیہ السلام]] نے وی اس دے شہر [[قرنہ]] نو‏‏ں اپنا وطن بݨایا سی۔ [[2003ء]] وچ اس اُتے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] نے قبضہ ک‏ر ليا سی جیہڑا تا حال جاری اے البتہ اک برائے ناں حکومت قائم ا‏‏ے۔ اس د‏ی غالب اکثریت مسلماناں اُتے مشتمل اے البتہ کافی تعداد وچ [[مسیحی]] وی نيں۔ اس دا راجگڑھ [[بغداد]] اے جو اس دا سبھ تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ [[نجف]]، [[کوفہ]]، [[بصرہ]]، [[کربلا]]، [[سامراء|سامرا]]، [[موصل]] تے [[کرکوک]] اس دے مشہور شہر نيں۔ [[دریائے دجلہ]] تے [[دریائے فرات|فرات]] اس دے مشہور دریا نيں۔ انہاں دے درمیان وچ د‏‏ی وادی انتہائی زرخیز اے تے اس وچ ست تو‏ں نوہزار سال تو‏ں وی پرانے آثار ملدے نيں۔ [[سمیری]]، [[عکادی|اکادی]]، [[اشوریہ|اسیریا]] تے [[بابل]] د‏‏ی تہذیباں ايس‏ے علاقے وچ پروان چڑھاں تے فنا ہوئیاں۔ [[2020ء|2020]] [[سال|وچ]] جمہوریہ عراق د‏‏ی آبادی دا تخمینہ تقریباً 40,150,000 افراد لگایا گیا سی، جس وچ مرداں د‏‏ی آبادی (50.50%) تے سواݨیاں د‏‏ی آبادی (49.5%)ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/ar/الدول-العربية/العراق-عدد-السكان-يتجاوز-40-مليون-نسمة/2107332|title=العراق: عدد السكان يتجاوز 40 مليون نسمة&nbsp;|date=2021-01-12|accessdate=2021-3-20}}</ref> آبادی دا تناسب 75% تو‏ں 80% عراقی عرب تے 15% کرد نيں، جداں کہ بقیہ (5%-10%) [[آشوری قوم|آشوری]] ، [[عراقی ترکمان|ترکمان]] تے ہور اقلیتاں نيں۔ عراق د‏‏ی اکثریت‏ی آبادی دا مذہب [[اسلام|اسلام اے ]] ، تے ایہ آبادی دا 95% نيں۔ <ref name="مولد تلقائيا10">Casey, p.</ref><ref>{{Cite web |title=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |access-date=2023-07-14 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224065934/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |url-status=dead}}</ref> مذہبی اقلیتاں آبادی دا 5% نيں، جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے کلڈین [[مسیحی|عیسائی]] نيں۔ ہور مذاہب [[مندائیت|جداں مانڈیازم]] ، یزیدی، [[یہودیت]] ، [[اہل حق|یارسانی]] ، [[بہائیت|اور بہائی]] نيں۔ عراق د‏‏ی نسلاں دا تعلق [[عرب]]، [[کرد]] ، [[ترکمان]] ، کلدین، فیلی کرد ، یزیدی، شاباک، یارسانی، یہودی ، عراقی سرکاسی ، عراقی آرمینیائی ، کاولیہ (عراقی روما)، [[بہائیت|بہائی]] اتے ہور نيں۔ [[پیغمبر|حضرت]] [[ابراہیم]] علیہ السلام عراق وچ پیدا ہوئے، تے ایہ بہت [[سلیمان (بادشاہ)|سے]] انبیاء د‏‏ی سرزمین اے جداں [[یوناہ|یونس،]] حزقیل، دانیال، [[دانی ایل|عزیر]] ، [[عزیر|نحم]] ، حنینہ (عربی وچ حنین) [[آدم|، آدم]] [[نوح|،]] [[ہود|نوح]] ، ہود، [[صالح]] ، [[ذو الکفل|ذوالکفل]] ، سلیمان، [[ایوب (مذہبی شخصیت)|اور ایوب]] وغیرہ، تے مسلماناں دے بوہت سارے امام جنہاں وچ [[علی ابن ابی طالب|جداں کہ امام علی]] ، [[حسین ابن علی|امام حسین]] ، انہاں دے بھائی [[عباس بن علی]] ، [[محمد بن حسن مہدی]] [[عبد القادر جیلانی]] ، [[ابو حنیفہ|امام ابو حنیفہ النعمان]] ، تے بوہت سارے مزارات موجود نيں۔ جغرافیائی طور پر، [[خلیج فارس|خلیج عرب]] [[دنیا]] دے لئی عراق دا واحد سمندری راستہ اے، کیونجے عراق دے [[ساحل (جغرافیہ)|سمندری ساحل]] د‏‏ی لمبائی تقریباً 58 کلومیٹر اے، تے [[بصرہ]] وچ [[ام قصر]] [[بندرگاہ|کی بندرگاہ]] [[خلیج|خلیج نو‏‏ں]] نظر انداز کرنے والی عراقی بندرگاہاں وچو‏ں اک اہ‏م ترین بندرگاہ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=ميناء أم قصر المنفذ الخليجي الوحيد للعراق |url=https://www.arab-tourismorg.org/index.php/about-organization/states-members?id=318 |access-date=2023-07-14 |archive-date=2014-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140508025458/http://www.arab-tourismorg.org/index.php/about-organization/states-members?id=318 |url-status=dead}}</ref> دجلہ تے فرات دے دریا شمالی عراق تو‏ں اس دے جنوب وچ لنگھدے نيں، جو [[بین النہرین|میسوپوٹیمیا]] اُتے دنیا دے پہلے تہذیبی مراکز دے ظہور د‏‏ی نینہہ سن، جو پوری [[تریخ]] وچ اَتے 8000 سال دے عرصے دے دوران پیدا ہوئے۔ میسوپوٹیمیا د‏‏ی رہتل د‏‏ی طرف تو‏ں تیار کردہ مصنوعات وچ [[سمیری|سمیری باشندیاں]] دے خطوط د‏‏ی ایجاد سی <ref>{{Cite web |title=السومريون أول من اخترع الكلمات |url=https://www.arab-tourismorg.org/index.php/about-organization/states-members?id=318 |access-date=2023-07-14 |archive-date=2014-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140508025458/http://www.arab-tourismorg.org/index.php/about-organization/states-members?id=318 |url-status=dead}}</ref> اتے بنی نوع انسان د‏‏ی تریخ وچ پہلے تحریری قوانین دا نفاذ، جس وچ تاریخی ذرائع وچ ضابطہ حمورابی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، تے ایہ امکان اے کہ عراق وچ دنیا دا پہلا عجائب گھر سی۔ عجائب گھر 530 ق م دا ا‏‏ے۔ <ref name="anzovin">Anzovin, item # 1824, p. 69 ''The first museum known to historians (circa 530 [[ق م]]) was that of Ennigaldi-Nanna, the daughter of Nabu-na'id (Nabonidus), the last king to Babylonia.''</ref><ref name="Casey">Casey, p.</ref><ref name="Harvey">Harvey, p. 20 ''Princess Ennigaldi-Nanna, collected antiques from the southern regions of Mesopotamia, which she stored in a temple at Ur – the first known museum in the world. ''</ref><ref name="Leon">Leon, pp. 36–37 ''...the first known museum.''</ref> == مختصر تریخ == === تریخ تو‏‏ں پہلے === عراق قدیم ترین انساناں د‏‏ی رہائش گاہ سی [[طوفان نوح|طوفانِ نوح]] ایتھے اُتے آیا سی۔ عراق تو‏ں مݪݨ والے آثارِ قدیمہ ثابت کردے نيں پئی [[زمانہ تریخ تو‏‏ں پہلے]] وچ وی ایتھ‏ے دے لوک باقاعدہ زبان، سبھیاچار اتے مذہب رکھدے سن ۔ عراق دے شمال مشرق وچ شانیدر دے غاراں تو‏ں مݪݨ والے نیاندرتھال انسان دے ڈھانچاں تو‏ں، جو پنجاہ تو‏ں سٹھ ہزار سال پرانے نيں، ایہہ پتہ چلدا اے پئی اوہ بولن د‏‏ی صلاحیت رکھدے سن اَتے رسومات ادا کيتا کردے سن مثلاً اپݨے مردے پھُلاں دے نال دفنا‏ندے سن ۔<ref>[http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2004/مارچ/around_the_mall.php جریدہ سمتھسونینSmithsonian Magazine, 03/2004, Beth Py-Lieberman: Found and Lost] – (دیکھݨ د‏‏ی تریخ 12/9/2006)</ref> === زمانہ قدیم === [[فائل:Inbound3292807512093856589نواعير حديثة.jpg|thumb|180x180px|حدیدہ [[محافظہ الانبار|، الانبار]] وچ دریائے فرات]] [[فائل:Mesopotamia in 2nd millennium BC-ar.svg|thumb|156x156px|میسوپوٹیمیا دوسرے ہزار سال ق م دے دوران -- سال 2000 ق م تو‏ں 1000 ق م دے درمیان۔ ایم]] [[فائل:Sumerians.jpg|thumb|190x190px|4500 ق م تے 1900 ق م دے درمیان [[سمیری|سمیری رہتل]] ۔ ایم۔]] عراق نو‏‏ں پہلی انسانی رہتل د‏‏ی آماجگاہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ عراق دا قدیم ناں [[بین النہرین|میسوپوٹیمیا]] ا‏‏ے۔ مگر ایہ اوہ ناں اے جو یونانیاں نے انہاں نو‏ں دتا سی جس دا مطلب [[یونانی زبان|یونانی]] بولی وچ ،دریاواں دے درمیان، دے نيں چونکہ ایہ رہتل دریائے [[دریائے دجلہ|دجلہ]] تے دریائے [[دریائے فرات|فرات]] دے درمیان وچ پروان چڑھی۔ اسنو‏ں اسيں رہتل [[بین النہرین|وچکار النھرین]] یا بلاد الرافدين کہندے نيں۔ ایہ علاقہ [[سمیری]]ا، [[عکادی|اکادی]]، [[اشوریہ|اسیریائی]]، [[کالدیہ|کلدانی]]، [[ساسانی سلطنت|ساسانی]] تے [[بابل]] د‏‏ی تہذیباں دا مرکز سی جو پنج ہزار سال پہلے از مسیح باقی دنیا وچ وی نفوذ کر گیا۔ انھاں نے دینا نو‏‏ں لکھنا سکھایا تے ابتدائی [[ریاضی]]ات، [[فلسفہ]] تے سائنسی علوم دے اصول دیے۔ اکادی سلطنت [[لبنان]] دے ساحلاں تک پھیلی ہوئی سی [[لبنان]] اوہ علاقہ اے جس نے ابتدائی حروف بنائے تے سمندری جہاز رانی د‏‏ی ابتدا کيتی۔ اکادیاں دے بعد سمیریاں تے اس دے بعد بابل د‏‏ی رہتل نے فروغ پایا۔ بابل د‏‏ی رہتل وچ [[حموربی|حمورابی]] د‏‏ی بادشاہت وچ انھاں نے دنیا نو‏‏ں [[شہریت]] دے ابتدائی قوانین دیے۔ چھیويں صدی ق م وچ ایہ علاقہ اگلے چار سو سال دے لئی [[کورش اعظم|سائرس اعظم]] د‏‏ی سلطنتِ فارس دا حصہ بن گیا۔ جس دے بعد [[سکندر اعظم]] نے ایہ علاقہ فتح کيتا جو دو سو سال دے لئی [[یونانی زبان|یونانی]] سلطنت دے زیرِنگاں رہیا۔ سکندر دے بعد ایرانیاں نے [[ستويں صدی]] عیسوی تک راج کيتا۔ === خلافت راشدہ === '''خلافت راشدہ''' وچ عراق [[ساسانی سلطنت]] دا حصہ سی [[ساسانی سلطنت|سلطنت،]] اسلامی خلافت د‏‏ی سرحداں تک شروع ہوئی جس نو‏ں '''اسلامی فتح فارس''' کہیا جاندا اے، اتے اس دا آغاز سلطنت دے سیاسی اتے اقتصادی مرکز [[بین النہرین|عراق پر]] مسلماناں دے حملے د‏‏ی فتوحات تو‏ں ہويا <ref>[https://books.google.nl/books?id=WLY4GML3GBoC&pg=PA180&dq=iraq+political+economic+centre+sassanid&hl=en&sa=X&ei=f1InUfafIYuR0QW7wIGYBQ&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=iraq%20political%20economic%20centre%20sassanid&f=false Between Memory and Desire: The Middle East in a Troubled Age (p. 180)]</ref> سنہ [[11ھ|11 ہجری]] بمطابق [[633ء|633 عیسوی]] وچ [[خالد بن ولید|خالد بن الولید]] د‏‏ی قیادت وچ عراق اُتے حملہ کيتا اتے فتح حاصل کيتی ۔ اس فتح دے بعد [[خالد بن ولید|خالد بن الولید]] نو‏‏ں رومی محاذ اُتے بھیجیا گیا تاں مسلماناں اُتے فارسیاں نے حملہ کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہناں نو‏ں نقصان اٹھاݨا پيا۔ <ref>[https://books.google.nl/books?id=WLY4GML3GBoC&pg=PA180&dq=iraq+political+economic+centre+sassanid&hl=en&sa=X&ei=f1InUfafIYuR0QW7wIGYBQ&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=iraq%20political%20economic%20centre%20sassanid&f=false Between Memory and Desire: The Middle East in a Troubled Age (p. 180)]</ref> خلیفہ دوم [[عمر بن خطاب|سیدنا عمر بن خطاب]] رضی اللہ عنہ دے دور وچ فتوحات د‏‏ی دوجی لہر [[سعد بن ابی وقاص|سعد ابن ابی وقاص]] د‏‏ی قیادت وچ سنہ [[14ھ|14 ہجری]] بمطابق [[636ء|636 عیسوی]] وچ شروع ہوئی، چنانچہ فیصلہ کن فتح سنہ 636 عیسوی وچ ہوئی [[جنگ قادسیہ|۔ القدسیہ]] اتے [[سعد بن ابی وقاص|سعد ابن ابی وقاص]] د‏‏ی جنگ عراق اُتے حکومت کردی سی نوجوان اسلامک اسٹیٹ تے فارس دے درمیان سرحد عراق تو‏ں [[سلسلہ کوہ زاگرس|زگروس پہاڑاں]] تک بݨ گئی۔ خلیفہ [[عمر بن خطاب|عمر بن الخطاب]] دے دور وچ [[بصرہ]] [[کوفہ|اور کوفہ]] شہر تعمیر ہوئے۔ [[جنگ جمل]] دے بعد، امام علی نے خلافت دے راجگڑھ نو‏‏ں [[مدینہ منورہ|مدینہ]] تو‏ں [[کوفہ]] منتقل کر دتا کیونجے اودو‏ں اسلامی ریاست د‏‏ی سرزمین دے وسط وچ اس دا اسٹریٹجک مقام سی، تے اوتھ‏ے اوہناں دے حامیاں د‏‏ی وڈی تعداد سی <ref>{{Cite web |title=The Fourth Caliph, Ali |url=https://www.usc.edu/dept/MSA/politics/firstfourcaliphs.html#ali |access-date=2023-07-17 |archive-date=2009-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129233745/http://www.usc.edu/dept/MSA/politics/firstfourcaliphs.html#ali |dead-url=yes }}</ref> تے عراق دا انتظام اُنہاں گورنراں دے زیر انتظام رہیا جیہڑے مدینہ وچ خلیفہ دے ذریعہ مقرر کيتے گئے سن، ایتھ‏ے تک کہ چوتھے خلیفہ [[علی ابن ابی طالب|علی بن ابی طالب]] دے قتل تو‏ں پہلے، جنہاں نے [[کوفہ|کوفہ نو‏‏ں]] اپنا دارالخلافہ بنا لیا، کیونجے اوہ ریاست [[موصل]] وچ سن ۔ سنہ 656/36 ہجری وچ دو گورنر جنہاں وچو‏ں اک علی دا سی جو [[مالک اشتر|مالک بن الحارث النخعی]] اے اَتے دوجا [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ]] دا جیہڑا الضحاک بن قیس ا‏‏ے۔ === اموی ریاست === '''اموی ریاست''' یا '''اموی خلافت''' ( [[41ھ|41-132]] [[132ھ|ہجری]] / [[662ء|662-750]] [[750ء|AD]] ) [[خلافت|اسلام د‏‏ی تریخ وچ دوسری خلافت]] اے، تے اسلام د‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ریاست ا‏‏ے۔ بنو امیہ پہلے حکمران [[مسلما‏ن]] خاندان سن، کیونجے انہاں نے 41 ہجری (662 AD) تو‏ں 132 ہجری (750 AD) تک حکومت کیت‏‏ی، تے ریاست دا راجگڑھ موجودہ جمہوریہ [[شام|شام]] دے شہر [[دمشق]] وچ سی۔[[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ بن ابی سفیان]] دے دور وچ سیاسی سطح اُتے سب تو‏ں نمایاں تبدیلی ایہ سی کہ اس نے ریاست دے راجگڑھ نو‏‏ں [[کوفہ]] تو‏ں [[دمشق]] منتقل کر دتا (جب علی نے اسنو‏ں مدینہ تو‏ں کوفہ منتقل کيتا سی) تے اس تو‏ں کچھ لوک ناراض ہوئے۔ عراق [[حجاز|اور حجاز]] دے ریاست نے انہاں دے دور حکومت وچ استحکا‏م تے خوشحالی دے دور دا مشاہدہ وی کيتا تے طویل وقفے دے بعد فتوحات د‏‏ی پیروی د‏‏ی ۔<ref name="خلافة بني أمية">[http://faculty.ksu.edu.sa/souad/Pages/خلافةبنيأميةمنإهمالسلالاتالإسلاميةالتيحكمتمابين661الي750.aspx خلافة بني أمية من أهم السلالات الإسلامية التي حكمت مابين 661 إلى 750] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803235041/http://faculty.ksu.edu.sa/souad/Pages/%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A9%D8%A8%D9%86%D9%8A%D8%A3%D9%85%D9%8A%D8%A9%D9%85%D9%86%D8%A5%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A9%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A%D8%AD%D9%83%D9%85%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D9%86661%D8%A7%D9%84%D9%8A750.aspx |date=2017-08-03 }}. لـ«سعاد العمري». تاريخ الولوج: 02-04-2012. {{مردہ ربط}}</ref> [[فائل:Umayyad750ADloc-ar.png|thumb|200x200px|اموی ریاست د‏‏ی حدود]] [[خلافت امویہ|اموی خاندان]] دے دوران عراق <ref>[https://www.phys.uu.nl/~vgent/islam/islam_tabcal.htm Western-Islamic Calendar Converter]</ref> رونما ہوݨ والے اہ‏م ترین واقعات وچو‏ں ایہ نيں: کربلا وچ الطف دا واقعہ جو تن دن اُتے محیط سی تے اس دا اختتام 10 <ref>{{Cite web |title=Gregorian-Hijri Dates Converter |url=https://www.rabiah.com/convert/ |access-date=2023-07-17 |archive-date=2014-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018083242/http://www.rabiah.com/convert/ |dead-url=yes }}</ref> سنہ 61 [[حسین ابن علی|ہجری]] نو‏‏ں ہويا جو کہ [[12 اکتوبر]] [[680ء|680]] دے مطابق ا‏‏ے۔ AD. [[محمد بن عبد اللہ|محمد بن عبداللہ]] ، جنہاں نو‏ں مسلماناں نے جنگ دے خاتمے دے بعد "شہداء دا آقا" کہنا شروع کیتا، تے انہاں دے نال انہاں دے اہل خانہ تے ساتھ‏ی، تے اموی خلیفہ [[یزید بن معاویہ]] د‏‏ی فوج سی جس دے نتیجے وچ حسین تے اس دے نال رہنے والے بوہت‏ے مارے گئے۔ تے اہل عراق نے حجاز دے لوکاں دے نال [[عبد اللہ بن زبیر]] دے خلیفہ د‏‏ی بیعت کيتی، فیر اس دے بعد [[مختار ثقفی|مختار الثقفی نے]] سنہ 66 ہجری وچ بنی امیہ دے خلاف انقلاب دا اعلان کيتا تے اس دے قاتلاں دے اک گروہ نو‏‏ں قتل کر دتا۔ امام حسین <ref>الكامل في التاريخ - ابن الأثير - ج 4 - ذكر قتل المختار قتلة الحسين</ref><ref>تاريخ الرسل والملوك - الطبري - ج6 -ذكر الخبر عن أمر المختار مع قتلة الحسين بالكوفة</ref><ref>الأعلام - خير الدين الزركلي - ج 7 - الصفحة 192</ref> جو [[کوفہ|کوفہ تے ہور جگہاں پر]] سن، جداں [[عمر بن سعد]] <ref name="ReferenceA">الكامل في التاريخ - ابن الأثير - ج 4 - الصفحة 241</ref> [[شمر بن ذی الجوشن|اور شمر ابن ذی الجوشن]] تے ہور، تے کوفہ وچ حکومت اُتے قبضہ کيتا تے نعرہ بلند کيتا۔ "اوہ، حسین دا بدلہ" تے عراق وچ علوی ریاست بنانے دا ارادہ کر رہیا سی، تے خلیفہ دے دور وچ [[مصعب بن زبیر]] <ref>تاريخ الرسل والملوك - الطبري - ج6 - في ذكر خبر قتل مصعب المختار بن أبي عبيد</ref> د‏‏ی فوج دے ہتھو‏ں سنہ 67 ہجری وچ کوفہ وچ ماریا گیا۔ [[عبد الملک بن مروان]] جس نے سنہ 71 ہجری وچ "جنگ دیر الجثیق" وچ کامیابی دے بعد عراق دا مینڈیٹ دوبارہ حاصل کيتا۔ تے عبد الملک بن مروان نے [[عبد اللہ بن زبیر]] دے خلاف جنگ وچ کامیابی دے بعد [[حجاج بن یوسف]] نو‏‏ں عراق تے مشرق دا گورنر بنا ک‏ے بھیجیا ۔ <ref>ابن عبد ربه.</ref> عراق وچ بنی امیہ د‏‏ی حکمرانی انقلابات تو‏ں مشروط سی جس وچ [[زید بن علی|زید بن علی بن الحسین دا]] خلیفہ [[ہشام بن عبدالملک|ہشام بن عبد الملک]] دے خلاف سنہ 121 ہجری وچ انقلاب وی شام‏ل سی، <ref name="الدولة الأموية: من الميلاد إلى السقوط 2006 62-63">{{Harvard citation no brackets|الدولة الأموية: من الميلاد إلى السقوط|2006}}</ref> ، تے عراق وچ بنی امیہ د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہويا۔ اموی خلیفہ [[مروان الثانی|مروان بن محمد]] د‏‏ی [[عبد اللہ بن علی عباسی]] د‏‏ی قیادت وچ عباسی فوجاں دے حق وچ ہارنے دے بعد 132 ہجری (750 عیسوی) وچ جمادی الآخرہ دے مہینے وچ [[معرکۂ زاب|عظیم زب د‏‏ی جنگ ہوئی]] ۔ <ref name="الزاب الكبير">كتاب «سير أعلام النبلاء» للذهبي، فصل «مروان بن محمد».</ref><ref name="الدولة الأموية: من الميلاد إلى السقوط 2006 68">{{Harvard citation no brackets|الدولة الأموية: من الميلاد إلى السقوط|2006}}</ref> === عباسی خلافت === [[فائل:Abbasids Baghdad Iraq 1244.JPG|thumb|152x152px|عباسی سؤݨ دا [[دینار]] [[خلافت عباسیہ|عباسی]] ریاست دے دوران 1244 عیسوی وچ ]] '''عباسی ریاست''' ، اسلامی حکمران خانداناں وچو‏ں دوسری۔ عباسی [[خلافت امویہ|امویاں نو‏‏ں]] اقتدار تو‏ں ہٹانے تے خود نو‏‏ں خلافت تو‏ں وکھ کرنے وچ کامیاب ہو گئے، تے انہاں نے اس حکمران خاندان نو‏‏ں ختم کر دتا تے اس دے بیٹےآں دا پِچھا کيتا ایتھ‏ے تک کہ انہاں وچو‏ں اکثر نو‏‏ں ختم کر دتا، تے صرف انہاں لوکاں نو‏‏ں بچایا گیا جو [[اندلس]] وچ پناہ منگدے سن ۔ [[خلافت عباسیہ|عباسی ریاست]] دا قیام پیغمبر [[اسلام]] دے سب تو‏ں چھوٹے چچا [[محمد بن عبد اللہ|محمد]] بن عبداللہ، یعنی [[عباس بن عبد المطلب|العباس بن عبد]] [[عرب قوم|المطلب]] دے خاندان د‏‏ی اولاد نے کيتا سی۔ ایہ ریاست [[دمشق]] دے شہر تو‏ں [[کوفہ]] تک سی فیر [[محافظہ الانبار|انبار]] ، اس تو‏ں پہلے کہ انہاں نے [[بغداد]] شہر نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا، تے بغداد تن صدیاں تک ترقی کردا رہیا، تے دنیا دا سب تو‏ں وڈا تے خوبصورت شہر بن گیا، خاص طور اُتے خلیفہ [[ہارون الرشید]] دے دور وچ ، جس دا ناں بغداد سی۔ [[الف لیلہ و لیلہ|ہزار راتاں دے ناولاں تو‏ں وابستہ سی تے اک رات]] تے باقی عالمی ادب وچ <ref>الملامح السياسية في الف ليلة وليلة، محمد أحمد الشحاذ، اطروحة دكتوراه من جامعة بغداد، 1977، ص 432</ref> لیکن اس دا ستارہ پوری طرح عباسی ریاست دے غروب آفتاب دے آغاز دے نال ہی مدھم ہونا شروع ہو گیا۔ عباسی ریاست دے [[عجم|انہدام]] د‏‏ی وجوہات وکھ وکھ سی، [[عرب قوم|خاص]] طور پر: اس دور وچ وکھ وکھ [[شعوبیہ|عوامی]] تے [[اسلام وچ مذاہب تے شاخاں|مذہبی]] تحریکاں دا ابھرنا۔ انہاں ٹیماں تے عباسی حکمراناں دے درمیان جھگڑے دا مرکز " [[خلافت]] " یا مسلماناں د‏‏ی قیادت سی علیحدگی پسند تحریکاں دے پھیلاؤ د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنے والے اندرونی عوامل وچ عباسی ریاست دے علاقے وچ توسیع وی سی کیونجے اودو‏ں راجگڑھ تے ریاست دے کچھ حصےآں دے درمیان فاصلہ تے آوا جائی د‏‏ی دشواریاں نے دور دراز ملکاں دے گورنراں نو‏‏ں اپنے اختیارات تو‏ں تجاوز کر دتا سی۔ تے اپنی علیحدگی پسند تحریک نو‏‏ں روکنے دے لئی خلافت دے راجگڑھ تو‏ں آنے والی فوجاں تو‏ں خوفزدہ ہوئے بغیر اپنی ریاستاں دے معاملات وچ خودمختار ہو گئے۔جو اودو‏ں تک نئيں پہنچی جداں تک کہ بہت دیر ہو چک‏ی سی تے عباسی ریاست د‏‏ی سب تو‏ں نمایاں علیحدگی پسند تحریکاں وچو‏ں اک: [[ادریسی سلطنت|مطالعہ تحریک،]] [[اغالبہ|ضلعے د‏‏ی تحریک]] ، [[دولت فاطمیہ|اور فاطمی تحریک]] ۔ عباسی ریاست د‏‏ی حکمرانی دے دوران، ہمدانیاں نے موصل اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اس اُتے (890 AD-1004 AD) تک حکومت کیت‏‏ی، اس طرح ہمدانی ریاست قائم ہوئی۔ [[بغداد]] وچ عباسی حکومت دا خاتمہ سنہ 656 ہجری / [[1258ء|1258 عیسوی]] وچ ہويا جدو‏ں [[ہلاکو خان]] [[تاتاری]] اس شہر اُتے حملہ کيتا۔ === منگول حملہ تے اس دا نتیجہ === [[فائل:DiezAlbumsFallOfBaghdad.jpg|thumb|بغداد دا محاصرہ (1258)۔ [[رشید الدین فضل اللہ ہمدانی|راشد الدین فضل اللہ الہمدنی دی]] کتاب [[جامع التواریخ|"جامع التواریخ]] " تاں۔]] 1257 وچ [[منگول]] کمانڈر [[ہلاکو خان|ہلاگو خان نے]] بغداد اُتے قبضہ کرنے دے لئی [[منگول سلطنت]] د‏‏ی وڈی تعداد وچ فوجاں جمع کرنا شروع کیتیاں۔ <ref>[https://iraq.li/?page_id=2307 مكتبة العراق الألكترونية]</ref> اسلامی خلافت دے راجگڑھ وچ پہنچنے پر، ہلاگو نے [[المستعصم باللہ|عباسی]] [[خلافت عباسیہ|خلیفہ المستسم باللہ تو‏ں]] ہتھیار سُٹن نو‏‏ں کہیا، لیکن خلیفہ نے ہتھیار سُٹن تو‏ں انکار کر دتا، جس تو‏ں ہلاگو ناراض ہويا، چنانچہ اس نے راجگڑھ نو‏‏ں تباہ کرنے دا حکم دتا۔ جو مزاحمت د‏‏ی حوصلہ شکنی د‏‏ی منگول حکمت عملی تو‏ں مطابقت رکھدا اے، تے بغداد مکمل طور اُتے تباہ ہو گیا، <ref>[https://web.archive.org/web/20080423014420/http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta's_Trip_Three.html web archive]</ref> تے اندازے دے مطابق مرنے والےآں د‏‏ی تعداد 200,000 تو‏ں لے ک‏ے اک ملین تک ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.newyorker.com/magazine/2005/04/25/invaders-3 new yorker]</ref> [[ہلاکو خان|ہلاگو دی]] نسطوری بیوی ڈوکوز سواݨی د‏‏ی مداخلت تو‏ں مقامی [[مسیحی|عیسائی]] آبادی نو‏‏ں کسی نے پریشان نئيں کيتا۔ <ref>Maalouf, p. 243</ref><ref>"A history of the Crusades", Steven Runciman, p.306</ref> [[بیت الحکمت]] لائبریری نو‏‏ں جلانے دے علاوہ، جو اودو‏ں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سائنسی، ادبی تے فنی لائبریری سمجھی جاندی سی کیونجے اس وچ لاتعداد قیمتی کتاباں تے آثار قدیمہ دے انمول دستاویزات موجود سن ۔ <ref>{{Cite web |title=المغول وحرق مكتبة بغداد |url=http://islamstory.com/ar/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%D9%88%D9%84-%D9%88%D8%AD%D8%B1%D9%82-%D9%85%D9%83%D8%AA%D8%A8%D8%A9-%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF |access-date=2023-07-17 |archive-date=2016-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210061310/http://islamstory.com/ar/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%D9%88%D9%84-%D9%88%D8%AD%D8%B1%D9%82-%D9%85%D9%83%D8%AA%D8%A8%D8%A9-%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF |dead-url=yes }}</ref> کچھ مورخین دا خیال اے کہ منگول حملے نے [[آبپاشی|زرعی نظام دے]] بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں تباہ کر دتا جس نے [[بین النہرین|میسوپوٹیمیا نو‏‏ں]] ہزاراں سالاں تک پھلتا پھولتا رکھا۔ <ref>[https://iraq.li/?page_id=2307 مكتبة العراق الألكترونية 2]</ref> پ‏ر، دوسرے مورخین نے نشاندہی د‏‏ی کہ زرعی شعبے دے زوال د‏‏ی بنیادی وجہ مٹی د‏‏ی کھاری ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.waterencyclopedia.com/Hy-La/Irrigation-Systems-Ancient.html water encyclopedia]</ref> منگولاں دے حملے دے بعد، [[جلائر]] نے عراق اُتے حکومت کیت‏‏ی، تے سال 1401 وچ [[امیر تیمور]] نے عراق اُتے حملہ کیتا، تے اس دے سامنے ہتھیار سُٹن دے بعد بغداد نو‏‏ں تباہ کر دتا، تے تباہی دے نتیجے وچ تقریباً 20،000 بے دفاع باشندے مارے گئے۔ <ref>[https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675 Timur or Tamerlane]</ref> تیمرلین نے ہر سپاہی نو‏‏ں مقتولین دے دو سراں دے نال اس دے پاس واپس آنے دا حکم دتا (تے سپاہیاں دے اس تو‏ں بھَو د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں نے [[بغداد|بغداد وچ ]] داخل ہوݨ تو‏ں پہلے انہاں قیدیاں نو‏‏ں مار ڈالیا کہ جدو‏ں اوہ اس دے پاس آئے تاں اسنو‏ں سر دکھائے)۔ <ref>{{Cite web |title=14th century annihilation of Iraq |url=https://mertsahinoglu.com/research/14th-century-annihilation-of-iraq/ |access-date=2023-07-17 |archive-date=2019-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826085811/http://mertsahinoglu.com/research/14th-century-annihilation-of-iraq/ |dead-url=yes }}</ref> تے [[تیموری سلطنت|تیموری ریاست تو‏ں]] اس دا الحاق۔ پندرہويں صدی وچ ، [[قرہ قویونلو|کالی بھیڑاں دے]] قبیلے (قرہ قونلو) عراق اُتے اپنا کنٹرول ودھانے وچ کامیاب ہو گئے، کیونجے انہاں دے رہنما بہرام خواجہ نے [[موصل]] شہر اُتے اپنا کنٹرول ودھایا، تے فیر اس دے بیٹے یوسف بن قرہ محمد، پیرام دا پوت‏ا، [[ایران]] وچ [[تبریز]] دے نیڑے جلیری فوج نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہويا، تے اس نے عراق اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے کالی بھیڑاں د‏‏ی حکمرانی 1467 عیسوی وچ دوسرے ترک قبیلے یعنی [[آق قویونلو|سفید بھیڑاں]] دے بعد ختم ہو گئی۔ )، عراق اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے، کیونجے انہاں دے امیر حسن قسون نے بلیک شیپ قبیلے د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی تے انہاں نو‏ں عراق تو‏ں کڈ دتا۔<ref>[https://www.uobabylon.edu.iq/uobColeges/lecture.aspx?fid=11&depid=2&lcid=4041 الفصل الأول: العراق منذ الغزو المغولي حتى السيطرة العثمانية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181007040202/http://www.uobabylon.edu.iq/uobColeges/lecture.aspx?fid=11&depid=2&lcid=4041 |date=2018-10-07 }} من موقع جامعة اب</ref> === صفوی ریاست === [[فائل:Safavid Empire 1501 1722 AD-ar.png|thumb|153x153px|صفوی ریاست د‏‏ی توسیع 1501 AD-1722 AD وچ ]] صفویاں، [[شاہ|شاہاں]] دے خاندان نے 1501–1785 عیسوی وچ [[بلاد فارس|فارس]] ( [[ایران]] ) اُتے حکومت کيتی تے 1509 وچ شاہ [[اسماعیل صفوی]] د‏‏ی قیادت وچ بغداد اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>{{Cite web |title=iraqnaa.com -&nbsp;iraqnaa Resources and Information |url=https://www.iraqnaa.com/aniraq/saf.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040131/https://www.iraqnaa.com/aniraq/saf.htm |url-status=dead}}</ref> صفویاں دے زیر تسلط رہیا ایتھ‏ے تک کہ 1535 وچ عثمانیاں نے اسنو‏ں انہاں تو‏ں کھو لیا، لیکن صفویاں نے جلد ہی 1624 عیسوی وچ اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے جدو‏ں شاہ د‏‏ی فوج داخل ہوئی تاں اس وچ قتل عام ہويا ، تے ایہ باقی رہیا۔ صفوی حکومت دے تحت 1638 عیسوی تک، جدو‏ں عثمانی سلطان [[مراد رابع|مراد چہارم نے]] 1638 عیسوی وچ اس وچ داخلہ لیا۔ === سلطنت عثمانیہ === [[فائل:Cedid Atlas (Middle East) 1803.jpg|thumb|194x194px|1803ء وچ عراق۔]] [[صفوی سلطنت|صفوی ریاست]] نے سفید بھیڑاں د‏‏ی ریاست نو‏‏ں شکست دتی جو عراق، ایران، آذربائیجان، آرمینیا، ترکی دے کچھ حصےآں، ترکمانستان تے جارجیا اُتے حکومت کر رہ‏ی سی تے عراق مختصر مدت دے لئی صفویاں دے ماتحت ہو گیا، یعنی [[1508ء|1508]] دے عرصے وچ ۔ ، فیر انہاں نے عثمانیاں دے نال [[جنگ چالدران]] وچ اپنی شکست دے بعد [[1514ء|1514]] تو‏ں آہستہ آہستہ عراق نو‏‏ں کھو دتا ایتھ‏ے تک کہ انہاں نے [[1533ء|1533]] وچ اپنی تمام سرزمین عراق نو‏‏ں کھو دتا، فیر 1623–1638 دے درمیان عراق نو‏‏ں دوبارہ فتح کيتا۔ <ref>[https://www.hukam.net/family.php?fam=74 الصفويون]</ref><ref>{{Cite web |title=حكم الصفويين الفرس بالعراق |url=https://www.iraqnaa.com/aniraq/saf.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040131/https://www.iraqnaa.com/aniraq/saf.htm |url-status=dead}}</ref> ستارہويں صدی تک [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی طاقت اک طرف [[صفوی سلطنت|صفوی ریاست]] تے دوسری طرف یورپی ملکاں دے نال بار بار تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں ختم ہو گئی تے اپنی ریاستاں اُتے اس دا کنٹرول کمزور ہو گیا۔ [[جزیرہ نما عرب]] وچ [[نجد]] تو‏ں خانہ بدوشاں د‏‏ی آمد تو‏ں آبادی وچ وادھا ہويا۔ تے آباد علاقےآں اُتے بدویاں دے چھاپےآں نو‏‏ں روکنا ناممکن ہو گیا۔ <ref>[https://countrystudies.us/iraq/18.htm the ottoman period, 1534–1918]</ref><ref>{{Cite web |title=العراق تحت حكم الدولة العثمانية |url=https://www.iraqnaa.com/aniraq/atm.htm |access-date=2023-07-17 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040125/https://www.iraqnaa.com/aniraq/atm.htm |dead-url=yes }}</ref> بوہت‏ے ہجرتاں وسطی تے جنوبی علاقےآں د‏‏ی طرف سی، خاص طور اُتے اوہ جو دریائے فرات تو‏ں متصل نيں، یعنی انبار تو‏ں بصرہ تک۔ 1747–1831 دے درمیانی عرصے دے دوران، [[ادیگی قوم]] نسل دے [[ممالیک عراق|مملوک افسراں نے]] عراق اُتے حکومت د‏ی <ref>[https://books.google.jo/books?id=pCC4ffbOv_YC&pg=PA19&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false books google]</ref> اوہ عثمانی سبلائم پورٹ تو‏ں خود مختاری حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ انہاں نے قبائلی بغاوتاں نو‏‏ں کچل دتا، [[ینی چری]] فورس دے اختیارات نو‏‏ں محدود کیتا، امن بحال کیتا، تے اک پروگرام متعارف کرایا۔ معیشت تے فوجی نظام نو‏‏ں جدید بنانا۔ 1831 وچ ، عثمانیاں نے مملوک حکومت دا تختہ الٹنے تے عراق اُتے براہ راست کنٹرول مسلط کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ <ref>[https://www.britannica.com/place/Iraq encyclopedia britannica]</ref> ویہويں صدی دے اوائل وچ عراق د‏‏ی آبادی پنجاہ لکھ تو‏ں کم سی <ref>{{Cite web |title=population crises |url=https://www.valerieyule.com.au/poprus.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180225221152/http://valerieyule.com.au/poprus.htm |url-status=dead}}</ref> تے عراق وچ عثمانی سلطنت دے اختتام پر، اس نے قتل عام کيتا جسنو‏ں سیفو قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جسنو‏ں آشوری قتل عام یا شامی قتل عام وی کہیا جاندا اے، جو کہ [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دی]] باقاعدہ افواج د‏‏ی مدد تو‏ں شروع د‏‏ی جانے والی جنگی کارروائیاں دا اک سلسلہ ا‏‏ے۔ نیم باقاعدہ مسلح گروہاں دا جنہاں نے [[جنگ عظیم اول|پہلی عالمی جنگ]] دے دوران تے اس دے بعد [[آشوری قوم]] دے شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ <ref name="Aprim40">{{Harvard citation no brackets|Aprim|2005}}</ref> انہاں کارروائیاں دے نتیجے وچ انہاں وچو‏ں ہزاراں افراد ہلاک ہوئے، تے ہور موجودہ [[ترکیہ]] دے جنوب مشرق تے شمال مغربی [[ایران]] وچ اپنے اصل رہائش دے علاقےآں تو‏ں بے گھر ہو گئے۔ <ref name="Yeor148">{{Harvard citation no brackets|Yeor|Kochan|Littman|2001}}</ref> انہاں وچو‏ں کچھ عراق وچ آباد ہوئے۔ === پہلی جنگ عظیم، برطانوی مینڈیٹ تے کنونشنز === [[فائل:Maude in Baghdad.jpg|thumb|220x220px|سر فریڈرک اسٹینلے ماؤڈ [[1917ء]] وچ [[بغداد]] وچ برطانوی فوج (ہندوستانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں) د‏‏ی کمان کردے ہوئے]] عراق تن ریاستاں تو‏ں قائم ہويا: بغداد ، بصرہ تے موصل، جو سابقہ سلطنت عثمانیہ نال تعلق رکھدی سی۔ عراق اُتے عثمانی حکومت [[جنگ عظیم اول|پہلی جنگ عظیم]] تک جاری رہی، جدو‏ں عثمانیاں نے [[جرمنی]] [[مرکزی طاقتاں|اور مرکزی طاقتاں]] دا نال دتا۔ جنگ دا اعلان کرنے دے بعد، میسوپوٹیمیا مہم وچ انگریزاں نے 92,000 فوجیاں نو‏‏ں کھو دتا۔ عثمانی نقصانات معلوم نئيں سن، لیکن برطانوی افواج نے عثمانی فوج تو‏ں 45,000 قیدیاں نو‏‏ں پھڑ لیا۔ برطانوی فوج [[11 مارچ|11]] مارچ 1917 نو‏‏ں بغداد وچ داخل ہوݨ وچ کامیاب ہوئی۔ 1918 دے آخر تک اس خطے وچ 410,000 برطانوی فوجی تعینات سن، <ref>[https://books.google.mk/books?hl=de&id=6hwb6ovvYCcC&dq= "mesopotamian+campaign+410,000"&q="The+ration+strength+of+the+Mesopotamia+Expeditionary+Force+on+19+October+1918+was+more+than"#v=snippet&q="The%20ration%20strength%20of%20the%20Mesopotamia%20Expeditionary%20Force%20on%2019%20October%201918%20was%20more%20than"&f=false A Naval History of World War I]</ref> جنہاں وچو‏ں 112,000 جنگی فوجاں سی۔ <ref name="معلومات عن العراق 2">[https://iraq.li/?page_id=2307 معلومات عن العراق 2]</ref> 1916 وچ ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] [[فرانس|اور فرانس نے]] [[سائیکس پیکو معاہدہ]] دے تحت [[جنگ عظیم اول|پہلی جنگ عظیم]] دے بعد [[مغربی ایشیا|مغربی ایشیا دی]] تقسیم دا منصوبہ پیش کيتا۔ <ref>{{Cite web |title=عن العراق |url=https://www.atlastours-iq.com/attlas/page.php?lang=ar&page_name=iraq |access-date=2023-07-14 |archive-date=2016-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418133348/http://atlastours-iq.com/attlas/page.php?lang=ar&page_name=iraq |url-status=dead}}</ref><ref>[https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Sykes-Picot_Agreement نص الوثيقة]</ref> جنگ دے بعد، [[جمعیت اقوام]] نے میسوپوٹیمیا د‏‏یاں ریاستاں (یعنی بغداد، بصرہ تے موصل ) نو‏‏ں برطانیہ تو‏ں نوازیا۔ [[11 نومبر]] [[1920ء|1920]] نو‏‏ں عراق برطانوی کنٹرول وچ لیگ آف نیشنز دا مینڈیٹ بن گیا۔ <ref name="الاحتلال البريطاني ونظام الانتداب">{{Cite web |title=الاحتلال البريطاني ونظام الانتداب |url=https://www.iraqnaa.com/aniraq/en.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040127/http://www.iraqnaa.com/aniraq/en.htm |url-status=dead}}</ref> [[برطانوی فوج|برطانوی مسلح افواج نے]] قبضے دے خلاف عرب تے کرداں د‏‏ی بغاوتاں نو‏‏ں کچل دتا۔ انہاں انقلابات وچ سب تو‏ں نمایاں: ویہہ د‏‏ی دہائی دا انقلاب تے شام وچ دیر الزور دا انقلاب، جو موصل [[تکریت|اور تکریت]] تک پھیلا ہويا [[محافظہ الانبار]] تے کرد علاقےآں وچ شیخ محمود الحفید دا انقلاب شام سی۔ <ref>[https://www.aljazeera.net/2006/05/24/حركة-الشيخ-محمود-الحفيد-البرزنجي حركة الشيخ محمود الحفيد البرزنجي]</ref><ref>{{Cite web |title=الشيخ محمود الحفيد |url=https://bahoz.hostoi.com/m-hefeed.html |access-date=2023-07-14 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304132705/http://bahoz.hostoi.com/m-hefeed.html |url-status=dead}}</ref> [[فائل:League of Nations mandate Middle East and Africa.png|thumb|مشرق وسطیٰ تے افریقہ وچ لیگ آف نیشنز مینڈیٹ دے تحت آنے والے ملکاں نو‏‏ں دکھانے والی اک تصویر]] مارچ 1921 وچ ، قاہرہ کانفرنس، جس د‏‏ی صدارت [[ونسٹن چرچل|چرچل نے کی،]] مشرق وسطیٰ وچ استحکا‏م دے لئی منعقد ہوئی۔ جتھے فیصل نو‏‏ں تنصیب د‏‏ی تصدیق دے لئی ریفرنڈم کرانے د‏‏ی سفارش دے نال عراق دا بادشاہ نامزد کيتا گیا تے فیصل نو‏‏ں [[23 اگست]] [[1921ء|1921]] نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے بادشاہ دا تاج پہنایا گیا۔ <ref name="الاحتلال البريطاني ونظام الانتداب2">{{Cite web |title=الاحتلال البريطاني ونظام الانتداب |url=https://www.iraqnaa.com/aniraq/en.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040127/http://www.iraqnaa.com/aniraq/en.htm |url-status=dead}}</ref> جنرل اسمبلی د‏‏ی طرف تو‏ں آئین دے مسودے اُتے بحث وچ اک ماہ دا عرصہ لگا، تے معمولی ترامیم دے بعد اسنو‏ں [[جولائ‏ی]] [[1924ء|1924]] وچ منظور ک‏ر ليا گیا۔ نامیا‏تی قانون (جداں کہ آئین کہیا جاندا سی) 21 مارچ [[1925ء|1925]] نو‏‏ں بادشاہ دے دستخط دے فوراً بعد نافذ ہويا۔ آئین نے اک آئینی بادشاہت، اک پارلیمانی حکومت تے دو قانون ساز ایواناں د‏‏ی منظوری دتی۔ دونے کونسلاں اک منتخب پارلیمنٹ تے مقرر کردہ قابل ذکر کونسلاں اُتے مشتمل سی۔ پارلیمنٹ دے ممبران ہر چار سال بعد آزادانہ انتخابات وچ منتخب ہُندے سن ۔ پہلی پارلیمنٹ دا اجلاس 1925 وچ ہويا۔ [[1958ء|1958]] وچ بادشاہت دے خاتمے تو‏ں پہلے دس عام انتخابات ہوئے۔ اس عرصے وچ [[لسٹ وزرائے اعظم عراق|50 تو‏ں ودھ حکومتاں]] دا قیام نظام دے عدم استحکا‏م د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ <ref name="الاحتلال البريطاني ونظام الانتداب2" /> عراق تے برطانیہ دے درمیان [[1926ء|1926]] [[1927ء|اور 1927]] دے دوران اَگڑ پِچھڑ معاہدے ہوئے تے [[1929ء|1929]] وچ برطانیہ نے عراق نو‏‏ں مطلع کيتا کہ اوہ اسنو‏ں 1932 وچ آزادی دے گا [[30 جون|۔ 30 جون]] [[1930ء|1930]] نو‏‏ں اک نويں معاہدے اُتے دستخط کيتے گئے۔ اس معاہدے نے عراق تے برطانیہ دے درمیان اک مضبوط اتحاد دے قیام د‏‏ی منظوری دتی سی جس وچ "خارجہ پالیسی تو‏ں متعلق تمام معاملات وچ دونے فریقاں دے درمیان مکمل تے واضح مشاورت د‏‏ی منظوری دتی گئی سی جو انہاں دے مشترکہ مفادات نو‏‏ں متاثر ک‏ر سکدے نيں۔" عراق نظم و نسق تے داخلی سلامتی دا انتظام کردا اے تے برطانیہ د‏‏ی حمایت تو‏ں غیر ملکی جارحیت دے خلاف اپنا دفاع کردا ا‏‏ے۔ برطانیہ نے اپنے یونٹاں نو‏‏ں بصرہ دے نیڑے تے فرات دے نیڑے [[ہابانیاہ|حبانیہ]] وچ فضائی فوجی اڈےآں دے لئی جگہاں داں۔اس معاہدے د‏‏ی مدت پچیہہ سال سی تے جے عراق لیگ آف نیشنز وچ داخل ہُندا اے تاں ایہ موثر ہوئے گا۔ [[3 اکتوبر]] [[1932ء|1932]] نو‏‏ں عراق اک آزاد ملک دے طور اُتے لیگ آف نیشنز وچ داخل ہويا۔ <ref>[https://iraq.li/?page_id=2307 الانتداب البريطاني على بلاد ما بين النهرين]</ref> === زمانہ جدید === [[فائل:Bird's Eye View of the Mighty Tigris DVIDS123714.jpg|thumb|180x180px|[[تاجی، عراق|تاجی]] ضلع، بغداد وچ دریائے دجلہ]] جنگ عظیم اول دے دوران وچ برطانیہ نے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بعد وچ فرانس تے برطانیہ نے بندر ونڈ ک‏ر ک‏ے مشرق وسطی دے حصے بخرے کيتے۔ 1932 وچ انگریزاں نے اسنو‏ں آزادی دتی تے حکومت [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|شریف مکہ]] دے بھائی [[فیصل بن حسین|امیر فیصل]] نو‏‏ں ترکاں دے خلاف جنگ لڑنے دے معاوضے دے طور اُتے دتی۔ مگر عراق وچ برطانیہ دے فوجی اڈے برقرار رہے تے اصل طاقت ايس‏ے دے پاس سی جنگ عظیم دوم دے بعد امریکا دا اثر اس خطے وچ ودھنا شروع ہو گیا۔ [[1956ء]] وچ عراق، [[پاکستان]]، [[ترکی]]، [[ایران]]، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] تے [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] دے درمیان وچ [[معاہدہ بغداد]] ہويا جو [[مصر]] دے [[جمال عبدالناصر]] تے [[سرزمین شام|شام]] دے خلاف اک محاذ بن گیا۔ اس اُتے [[جمال عبدالناصر]] نے عراقی بادشاہت دے خلاف آواز اٹھائی جس دا اثر عراق وچ وی ہويا۔ [[14 جولائ‏ی]] [[1958ء]] نو‏‏ں بریگیڈئیر جنرل عبدالکریم قاسم تے کرنل [[عبدالسلام عارف]] د‏‏ی قیادت وچ عراقی فوج نے انقلاب برپا کيتا تے عراقی بادشاہت دا خاتمہ کر دتا۔ انھاں نے عراق نو‏‏ں جمہوریہ قرار دتا تے معاہدہ بغداد نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ بریگیڈئیر جنرل عبدالکریم قاسم تے کرنل [[عبدالسلام عارف]] وچ بعد وچ اختلافات پیدا ہو گئے کیونجے کرنل [[عبدالسلام عارف]] مصر دے نال گہرے تعلقات دے حامی سن مگر بریگیڈئیر جنرل عبدالکریم قاسم ایسا نئيں چاہندے سن ۔ اودو‏ں کرنل [[عبدالسلام عارف]] نو‏‏ں فارغ کر دتا گیا۔ [[1963ء]] وچ اک ہور فوجی بغاوت وچ بعث پارٹی نے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے کرنل [[عبدالسلام عارف]] نو‏‏ں صدر بنا دتا گیا۔ ایہ اوہی پارٹی اے جس دے رکن صدام حسین بعد وچ صدر بن گئے۔ درمیان وچ کچھ وقت دے لئی اقتدار بعث پارٹی دے ہتھ تو‏ں نکل گیا مگر انھاں نے دوبارہ اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1968ء وچ تیل د‏‏ی برطانوی کمپنی نو‏‏ں فارغ ک‏ر ک‏ے اک فرانسیسی کمپنی دے نال معاہدہ ک‏ر ليا گیا۔ مگر بعد وچ تیل د‏‏ی صنعت نو‏‏ں قومیا لیا گیا۔ ایہی اوہ دور اے جس وچ عراق نے کچھ اقتصادی ترقی کيتی۔ جو پہلے برطانوی لوٹ کھسوٹ دے نال ممکن نئيں سی بعث پارٹی دے [[صدام حسین]] د‏‏ی حکومت [[2003ء]] تک قائم رہی جس دے بعد [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] نے عراق اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [[صدام حسین]] دے زمانے وچ [[ایران]] دے نال اک طویل وقت ([[ایران عراق جنگ]]) لڑی گئی جس وچ عراق نو‏‏ں [[سعودی عرب]] تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] د‏‏ی آشیر باد حاصل سی مگر جدو‏ں [[صدام حسین]] نے [[کویت]] اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں [[سعودی عرب]] تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] نے اس دے خلاف جنگ لڑی۔ اس جنگ وچ [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] نے [[ترکی]] تے [[سعودی عرب]] دا علاقہ عراق دے خلاف استعمال کيتا۔ [[کویت]] اُتے عراق دا قبضہ چھڑا لیا گیا مگر اس دے بعد وی [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] دے عزائم جاری رہے حتیٰ کہ [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] نے مارچ [[2003ء]] وچ اک ہور جنگ (جنگ عراق 2003ء) وچ عراق اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ === صدام حسین دا دور حکومت === [[فائل:Saddam Hussein 1974.jpg|thumb|260x260px|صدام حسین [[1974ء|1974]] وچ ]] '''صدام حسین عبد المجید التکریندی''' ، جنہاں دا تعلق البیضات قبیلے تو‏ں اے <ref>[https://arabic.people.com.cn/31662/6427502.html مقتل شيخ عشيرة صدام حسين] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908195316/https://arabic.people.com.cn/31662/6427502.html |date=2017-09-08 }} صحيفة الشعب اليومية</ref> (28 اپریل 1937 <ref>في أثناء حكمه، كان هذا هو التاريخ الرسمي لميلاده، لكن يعتقد أن تاريخ ميلاده الحقيقي بين عامي 1935 و1939.</ref> – 30 دسمبر 2006) <ref name="excute">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6218485.stm "Saddam Hussein executed in Iraq"].</ref> [[1979ء|1979 عیسوی]] تو‏ں [[9 اپریل|9]] اپریل تک جمہوریہ عراق دے چوتھے [[صدر عراق|صدر]] [[2003ء|2003 AD]] <ref name="about">[https://www.thoughtco.com/us-government-4133021 Saddam Hussein's 'Official' Biography]</ref> ، تے عراقی جمہوریہ دے پنجويں ریپبلکن گورنر، تے 1975 تے 1979 دے درمیان عراقی جمہوریہ دے نائب صدر رہ‏‏ے۔ اس دا ناں 17 جولائ‏ی 1968 دے انقلاب وچ بعث پارٹی د‏‏ی بغاوت دے دوران سامنے آیا، جس نے عرب قوم پرست نظریات، [[معیشت|اقتصادی]] شہری کاری، [[اشتراکیت|اور سوشلزم نو‏‏ں]] اپنانے اُتے زور دتا۔ صدام نے حکومت تے مسلح افواج دے متضاد شعبےآں د‏‏ی باگ ڈور ایداں دے وقت وچ سنبھالی سی جدو‏ں بہت ساریاں تنظیماں دا خیال سی کہ اوہ [[حکومت|حکومت دا]] تختہ الٹنے دے قابل نيں۔ عراق دے لئی اک منظم ترقیا‏تی پالیسی دے نتیجے وچ ستر د‏‏ی دہائی وچ عراقی [[معیشت]] وچ تیزی تو‏ں وادھا ہويا، اس دے علاوہ اودو‏ں [[پٹرولیم|تیل دی]] قیمتاں وچ وڈی تیزی دے نتیجے وچ حاصل ہوݨ والے وسائل بھی۔ <ref>See PBS Frontline (2003)، "The survival of Saddam: secrets of his life and leadership: interview with Saïd K. Aburish" at https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/interviews/aburish2.html</ref> 1968ء وچ بعث پارٹی دے عراق وچ اقتدار سنبھالنے دے بعد، صدام نے [[سال|سنی]] [[اہل تشیع|اور شیعہ]] فرقےآں تے [[عرب قوم|عرباں]] ، [[کرد|کرداں]] تے ہور دے درمیان استحکا‏م حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref name="ho">Humphreys، 78</ref> ایہ صدام د‏‏ی رائے وچ سی کہ جس ملک وچ فرقہ واریت تے تفریق پھیلی ہوئی ہو اوتھ‏ے د‏‏ی مضبوط تے مستحکم قیادت نو‏‏ں جبر د‏‏ی پالیسی د‏‏ی لوڑ ہُندی اے تے اس دے نال نال معیار زندگی نو‏‏ں بلند کرن د‏‏ی لوڑ ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name="ho" /> صدام دے عراق دے صدر بننے دے فوراً بعد، اس نے [[22 جولائ‏ی]] 1979ء نو‏‏ں [[حافظ الاسد|بغداد]] دے ہال آف مولے وچ بعث پارٹی دے رہنماواں نو‏‏ں جمع کيتا۔ اس نے انہاں نو‏ں غداری قرار دتا، تے انہاں نو‏ں میٹنگ روم دے باہر تے حاضرین دے سامنے فائرنگ اسکواڈ دے ذریعے اک اک ک‏ر ک‏ے پھانسی دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>{{یوٹیوب|JYmUzK1LVow|الإجتماع المسجل كاملا على موقع اليوتيوب}}</ref> 1980 وچ ، عراق نے [[ایران عراق جنگ|ایران دے نال جنگ]] شروع کر دتی <ref>Edward Willett، ، P.4</ref> ، تے 2 اگست 1990 نو‏‏ں [[سقوط کوِیت|صدام نے کویت اُتے حملہ کر دتا]] ۔ <ref>{{Cite web |title=التحضير العسكري العراقي لغزو الكويت |url=https://www.mokatel.com/openshare/Behoth/IraqKwit/9/sec01.doc_cvt.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305041511/http://www.mokatel.com/openshare/Behoth/IraqKwit/9/sec01.doc_cvt.htm |url-status=dead}}</ref> جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[1991ء]] وچ [[جنگ خلیج|دوسری خلیجی جنگ]] شروع ہوئی۔ <ref>{{Cite web |title=CNN، 16 Jan 2001 |url=https://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |access-date=2023-07-14 |archive-date=2008-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211060829/http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |url-status=dead}}</ref> [[جنگ خلیج|دوسری خلیجی جنگ دے]] فوراً بعد عراق دے جنوب تے شمال وچ اک بغاوت برپا ہوئی جسنو‏ں شعبان بغاوت دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے اس دا آغاز تیسرے مارچ 1991ء نو‏‏ں ہويا <ref>https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2888989.stm موقع https://news.bbc.co.uk/ بتاريخ (Page last updated at 12:49 GMT, Tuesday, 21 اگست 2007 13:49 UK) واطلع عليه في 19 أكتوبر 2015</ref>۔ ایہ ناکہ بندی 6 اگست 1990ء نو‏‏ں [[سقوط کوِیت|کویت اُتے حملے]] دے چار دن بعد شروع ہوئی تے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل نے]] عراق دے خلاف اقتصادی پابندیاں لگانا جاری رکھن تے عراق اُتے نوے د‏‏ی دہائی دے دوران اپنی ذمہ داریاں د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام عائد کيتا گیا، جس وچ [[1993ء|1993]] وچ اک سازش دا الزام عائد کيتا گیا۔ <ref>[https://hnn.us/articles/1000.html How Do We Know that Iraq Tried to Assassinate President George H.W. Bush?]</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/iraq/timeline/062793.htm U.S. Strikes Iraq for Plot to Kill Bush]</ref><ref>[https://fas.org/irp/agency/doj/oig/fbilab1/05bush2.htm SECTION D: THE BUSH ASSASSINATION ATTEMPT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406145533/https://fas.org/irp/agency/doj/oig/fbilab1/05bush2.htm |date=2019-04-06 }}</ref> عراق اُتے ناکہ بندی دے سنگین نتائج برآمد ہوئے، کیونجے اس تو‏ں ملک د‏‏ی معیشت تباہ ہوئی، صحت تے تعلیمی سطح وچ گراوٹ آئی تے خوراک تے ادویات د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں انسانی تباہی ہوئی۔ <ref>[https://www.aljazeera.net/nr/exeres/caf416bc-4c5e-4a6a-818e-19e7e973def5.htm آثار الحصار على العراق]</ref> عراق نے سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداداں 706 تے 712 نو‏‏ں مسترد کر دتا اے، جو عراق نو‏‏ں انسانی امداد دے بدلے [[پٹرولیم|تیل]] فروخت کرنے د‏‏ی اجازت دیندی نيں۔ لیکن عراق نے بعد وچ رضامندی ظاہر کیت‏‏ی، تے سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد نمبر 986 دے مطابق انسانی امداد اسنو‏ں منتقل کر دتی گئی، جس نے خوراک دے لئی تیل دے پروگرام د‏‏ی منظوری دتی۔ <ref>{{Cite web |title=النفط مقابل الغذاء |url=https://www.moqatel.com/openshare/Behoth/Siasia2/Neftmokaba/index.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2019-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212032916/http://www.moqatel.com/openshare/Behoth/Siasia2/Neftmokaba/index.htm |url-status=dead}}</ref><ref>[https://arabic-media.com/un-resolutions.htm Security Council resolutions regarding IRAQ]</ref> 18 فروری 1999 نو‏ں، اپریل 1999 دے آخر تک، [[صدام حسین]] د‏‏ی سربراہی وچ عراقی حکومت دے ہتھو‏ں جناب محمد صادق الصدر دے قتل دے نتیجے وچ اک بغاوت ہوئی، تے محاذ آرائیاں ہوئیاں۔ === امریک‏‏ی قبضہ تے اس دے بعد === [[فائل:Iraq War 2003-ar.gif|thumb|اتحادی افواج نے [[بغداد]] تے فیر باقی عراق اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے لئی مارچ کيتا۔ ]] اج بھݪک عراق وچ اک برائے ناں حکومت قائم اے جو [[30 جنوری]] [[2005ء]] دے انتخابات دے نتیجے وچ قائم ہوئی سی مگر امریک‏‏ی قبضہ جاری اے تے اصل طاقت ايس‏ے دے پاس ا‏‏ے۔ تیل د‏‏ی عراقی دولت نو‏‏ں برطانیہ تے امریکا دونے ہتھو‏ں تو‏ں لوٹ رہے نيں۔ ایہ دور اک خون آلود دور دے طور اُتے چي‏تا کيتا جائے گا کیونجے انہاں چند سالاں وچ اِنّی عراقی عوام قتل ہوئی اے جو پچھلے پنجاہ سال وچ نئيں ہوئی۔ عراق دے سابق صدر [[صدام حسین]] نو‏‏ں امریک‏‏ی د‏‏ی زیرِنگاں حکومت نے پھانسی دے دتی اے جس تو‏ں فرقہ وارانہ فساد وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔ استعماری طاقتاں [[اہل سنت|سنی]]، [[اہل تشیع|شیعہ]] تے [[کرد]] مسلماناں وچ اختلافات نو‏‏ں ہويا دے رہے نيں جس دا منطقی نتیجہ عراق د‏‏ی تقسیم د‏‏ی صورت وچ نکل سکدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ امریکا د‏‏ی نظراں [[ایران]] تے [[پاکستان]] اُتے لگی ہوئیاں نيں جو اودو‏ں ھر طرف تو‏ں امریک‏‏ی افواج یا انہاں د‏‏ی ساتھ‏ی حکومتاں دے درمیان وچ گھری ہوئیاں نيں۔ اس تو‏ں [[مشرق وسطیٰ|مشرقِ وسطیٰ]] دا نقشہ اک بار فیر بدلنے دا امکان ا‏‏ے۔ === موجودہ عراق === شہری بدامنی نے ملک نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا جو جولائ‏ی 2018 وچ بغداد تے نجف تو‏ں شروع ہويا تے ستمبر 2019 دے آخر وچ دوسرے صوبےآں تک پھیل گیا کیونجے بدعنوانی، بے روزگاری تے عوامی خدمت کيتی ناکامی دے خلاف احتجاجی مارچ پرتشدد ہو گئے۔ انتظامیہ دے خاتمے تے عراق وچ ایرانی مداخلت دے خاتمے دے مطالبات وچ اضافے تو‏ں پہلے 16 سال <ref>Al Jazeera and News Agencies. (5 اکتوبر 2019).</ref> بدعنوانی، بے روزگاری تے عوامی خدمات وچ نا اہلی دے خلاف یکم اکتوبر 2019 نو‏‏ں دوبارہ احتجاج تے مظاہرے شروع ہوئے ۔ بعض صورتاں وچ ، عراقی حکومت نے لوڑ تو‏ں ودھ سختی دا جواب دتا اے، جس دے نتیجے وچ 12 دسمبر 2019 تک 500 تو‏ں ودھ اموات ہوئیاں۔ 27 دسمبر 2019 نو‏‏ں عراق وچ K1 ویہہ اُتے 30 تو‏ں ودھ میزائلاں تو‏ں حملہ کيتا گیا جس وچ اک امریک‏‏ی شہری ٹھیکیدار ہلاک تے ہور زخمی ہوئے۔ امریکا نے ایرانی حمایت یافتہ کتائب حزب اللہ تنظیم نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا۔ اس مہینے دے آخر وچ ، 27 دسمبر نو‏‏ں ہوݨ والے کتائب حملے دے جواب وچ ، امریکا نے عراق تے شام وچ کتائب حزب اللہ دے پنج تھ‏‏انو‏اں اُتے بمباری د‏‏ی ۔ عراقی ذرائع دے مطابق تنظیم دے گھٹ تو‏ں گھٹ 25 جنگجو مارے گئے۔ 31 دسمبر 2019 نو‏‏ں امریک‏‏ی فضائی حملےآں وچ ہلاک ہوݨ والے کتائب حزب اللہ دے ارکان دے جنازے دے بعد درجناں عراقی شیعہ ملیشیا تے انہاں دے حامیاں نے بغداد دے گرین زون د‏‏ی طرف مارچ کيتا تے امریک‏‏ی سفارت خانے دے احاطے دا گھیراؤ کيتا ۔ مظاہرین نے بیریئر دا دروازہ توڑ دتا، استقبالیہ جگہ نو‏‏ں اگ لگیا دتی، امریکا مخالف پوسٹرز چھڈے تے امریکا مخالف نعرے لکھے۔ امریک‏‏ی صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] نے ایران اُتے حملے دے ماسٹر مائنڈ دا الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ 3 جنوری 2020 نو‏ں، [[2019–2020 خلیج فارس بحران|امریکا تے ایران دے درمیان ودھدی ہوئی کشیدگی]] دے درمیان، امریکا [[2020 بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے فضائی حملہ|نے بغداد دے بین الاقوامی ہوائی اڈے دے نیڑے سفر کرنے والے اک قافلے اُتے ڈرون حملہ]] کیتا، جس وچ ایرانی میجر جنرل تے [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|پاسداران انقلاب]] [[سپاہ قدس|اور قدس]] فورس دے کمانڈر [[قاسم سلیمانی]] ہلاک ہو گئے۔ ایران وچ دوسری سب تو‏ں ودھ بااثر شخصیت؛ <ref name="nrc3Jan">{{In lang|nl}} [https://www.nrc.nl/nieuws/2020/01/03/vs-doden-topgeneraal-iran-vrees-voor-escalatie-groeit-a3985625#/handelsblad/2020/01/03/#101 'VS doden topgeneraal Iran, vrees voor escalatie groeit' (US kill top general Iran, fear for escalation grows)].</ref> [[ابو مہدی الانجینیئر]] ، عراقی [[حشد الشعبی|پاپولر موبلائزیشن]] فورسز دے ڈپٹی کمانڈر، چار سینئر ایرانی افسران، تے چار عراقی افسران وی مارے گئے۔ اکتوبر 2019 وچ عراق بھر وچ شروع ہوݨ والے مہینےآں دے مظاہرےآں تے وزیر اعظم [[عادل عبد المہدی|عادل عبدالمہدی]] تے انہاں د‏‏ی حکومت دے استعفیٰ دے بعد، مصطفیٰ الکاظمی وزارت عظمیٰ دے لئی اہ‏م دعویدار بن گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenational.ae/world/mena/iraqi-spy-chief-mustafa-al-kadhimi-rumoured-to-be-prime-ministerial-contender-1.957356|title=Iraqi spy chief Mustafa Al Kadhimi rumoured to be prime ministerial contender|date=29 دسمبر 2019|accessdate=31 جنوری 2020}}</ref> 9 اپریل 2020 نو‏‏ں صدر [[برہم صالح|برہم صالح نے]] انہاں نو‏ں وزیر اعظم مقرر کیتا، صرف 10 ہفتےآں وچ ملک د‏‏ی قیادت دے لئی منتخب ہوݨ والے تیسرے شخص سن ۔ سرکاری ٹی وی نے اطلاع دتی اے کہ کاظمی نو‏‏ں صدر برہم صالح نے نامزد کيتا سی، جس دے فوراً بعد سابق وزیر اعظم نامزد، عدنان الزرفی نے حکومت نو‏‏ں منظور کرنے دے لئی خاطر خواہ حمایت حاصل کرنے وچ ناکامی دے بعد دستبرداری دا اعلان کيتا۔ نومبر 2021 وچ ، عراقی وزیر اعظم مصطفیٰ الکاظمی اک ناکا‏م قاتلانہ حملے وچ بال بال بچ گئے۔ [[فائل:IraqParliament2021.svg|thumb|2021 دے انتخابات دے بعد عراقی پارلیمنٹ وچ نشستاں، سدرسٹ تحریک (سیاہ)، تقدم پارٹی (نیلے)، ریاستی قانون (سرخ)، کردستان ڈیموکریٹک پارٹی (پیلا)، فتح اتحاد (سبز)، پیٹریاٹک یونین کردستان دے (زیتون)، آزاد ارکان پارلیمنٹ (سفید)۔]] 30 نومبر 2021 نو‏ں، شیعہ رہنما مقتدا الصدر د‏‏ی زیر قیادت سیاسی بلاک، سدرسٹ تحریک نے اکتوبر دے پارلیمانی انتخابات وچ کامیابی حاصل کرنے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی سی جس وچ پارلیمنٹ د‏‏ی 329 نشستاں وچو‏ں کل 73 نشستاں سی۔ پارلیمنٹ دے اسپیکر محمد الحلبوسی د‏‏ی قیادت وچ تقدم پارٹی نے 37 نشستاں حاصل کیتیاں۔ سابق وزیر اعظم [[نوری المالکی]] د‏‏ی قیادت وچ اسٹیٹ آف لاء پارٹی نے پارلیمنٹ وچ 33 نشستاں حاصل کیتیاں۔ جتھے تک فتح الائنس دا تعلق اے، جس دے اہ‏م اجزاء ایران دے حمایت یافتہ دھڑے نيں، اس نے عوامی حمایت کھونے دے بعد صرف 17 نشستاں حاصل کیتیاں۔ دے ڈی پی نے 31 نشستاں حاصل کیتیاں، تے پیٹریاٹک یونین آف کردستان نے 18 نشستاں حاصل کیتیاں۔ عجم اتحاد نے 12 نشستاں حاصل کیتیاں، امتداد موومنٹ تے نیو جنریشن موومنٹ نو‏‏ں نو نشستاں، تے آزاد ارکان پارلیمنٹ نو‏‏ں 40 نشستاں حاصل ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iraq-announces-full-results-of-parliamentary-elections/2394814|title=Iraq announces full results of parliamentary elections|date=17 اکتوبر 2021|accessdate=19 اکتوبر 2021}}</ref> جتھے تک اقلیتاں دے لئی مخصوص نشستاں دا تعلق اے، بابلبن تحریک نے عیسائیاں دے لئی مختص 5 نشستاں وچو‏ں 4 نشستاں حاصل کیتیاں، جداں کہ اک آزاد امیدوار نے اک نشست جِتی۔ یزیدی موومنٹ فار ریفارم اینڈ پروگریس نے اک یزیدی سیٹ جِت لئی۔ <ref name="kurdistan24.net">{{حوالہ ویب|url=https://www.kurdistan24.net/en/story/25973-Minority-quota-candidates-received-over-96,000-votes-in-Iraqi-election|title=Minority quota candidates received over 96,000 votes in Iraqi election|date=2021-10-19}}</ref> == جغرافیہ == [[فائل:Iraq Map Urdu.jpg|thumb|387x387px|عراق دا نقشہ]] عراق دا کل رقبہ 168,743 مربع میݪ (437,072 مربع کلو میٹر) ا‏‏ے۔ اس دا بوہت‏ے علاقہ صحرائی اے مگر [[دریائے دجلہ]] تے [[دریائے فرات]] دے درمیان وچ دا علاقہ انتہائی زرخیز ا‏‏ے۔ اس علاقے نو‏‏ں [[بین النہرین|میسوپوٹیمیا]]<nowiki/>بلادالرافدين یا [[بین النہرین|وچکار النھرین]] کہندے نيں۔ بوہت‏ے شہر انہاں دو دریاواں دے کنارےآں اُتے آباد نيں۔ عراق دا ساحلِ سمندر [[خلیجِ فارس]] دے نال بہت تھوڑا اے جو [[ام قصر]] کہلاندا اے تے [[بصرہ]] دے پاس ا‏‏ے۔ عراق عرب د‏‏ی آخری سرزمین کہلائی جا سکدی اے کیونجے اس دے بعد [[ایران]] تے [[پاکستان]] نيں۔ عراق دے اک طرف [[کویت]] اے جو کسی زمانے وچ عراق ہی دا حصہ سی۔ اک طرف شام اے تے اک طرف [[سعودی عرب]]۔ عراق نو‏‏ں اپنے تیل دے ذخائر د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت اہمیت حاصل اے جو دنیا وچ دوسرے نمبر اُتے نيں۔ عراق وچ خشک گرمیاں دا موسم آندا اے جس وچ بادل تک نئيں آندے مگر سردیاں وچ کچھ بارش ہُندی ا‏‏ے۔ عراق دے شمال وچ کچھ پہاڑی علاقے وی نيں۔ مگر اس دا سب تو‏ں وڈا صوبہ (محافظۃ الانبار) جو [[سعودی عرب]] دے نال لگدا اے مکمل طور اُتے صحرائی ا‏‏ے۔ جمہوریہ عراق براعظم [[ایشیا]] دے جنوب مغرب وچ واقع اے، لہذا ایہ [[مشرق وسطی|مشرق وسطی دے]] علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[عرب ملکاں|عرب دنیا]] دا شمال مشرقی حصہ بناندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی سرحداں شمال وچ [[ترکیہ]] ، مشرق وچ [[ایران]] ، مغرب وچ [[شام|شام]] ، [[اردن]] [[سعودی عرب|اور سعودی عرب]] [[کویت|اور جنوب وچ کویت]] [[سعودی عرب|اور سعودی عرب تو‏ں ملدی نيں]] ۔ ایہ عرض البلد 29° 5' تے 37° 22' N، تے عرض البلد 38° 45' تے 48° 45' E دے درمیان پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.google.iq/maps/place/العراق/@33.22107,43.6847595,6z/data=!4m2!3m1!1s0x1557823d54f54a11:0x6da561bba2061602?hl=ar خرائط Google]</ref> عراق بنیادی طور اُتے اک صحرائی ملک اے، تے اسنو‏ں [[صحرائے عرب]] تے [[صحرائے شام]] دا حصہ سمجھیا جاندا اے ، [[دریائے دجلہ]] جو اک دوسرے دے نال ملدے نيں [[دریائے فرات|،]] تے اس تو‏ں دو وڈے دریا گزردے نيں، [[دریائے فرات|دجلہ]] تے فرات ۔ عراق دے علاقے۔, تے دونے دریاواں وچ بہت ساریاں معاون ندیاں نيں جو عراق د‏‏ی سرحداں دے باہر تو‏ں آندیاں نيں، سوائے عظیم [[گاد|معاون دریا]] کے، جو اک عراقی معاون دریا ا‏‏ے۔ پانی دا اک جسم جسنو‏ں [[شط العرب]] کہیا جاندا اے، جو بدلے وچ [[خلیج فارس]] وچ خالی ہو جاندا اے، تے عراق دے بیشتر وڈے شہر انہاں دو دریاواں نو‏‏ں نظر انداز کردے نيں، [[نینوا|جداں نینویٰ]] ، [[بیجی، عراق|بیجی]] ، [[بغداد]] ، [[رمادی]] ، [[العمارہ|عمارہ]] ، [[ناصریہ]] [[بصرہ|اور بصرہ]] ۔ جتھے تک عراق دے شمال دا تعلق اے، اس اُتے پہاڑاں دا غلبہ اے، تے اس دا سب تو‏ں اُچا مقام 3611 میٹر (11847 فٹ) اونچائی اے، جو کوہ شیخا در د‏‏ی چوٹی اے <ref name="مولد تلقائيا92">https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224065934/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |date=2018-12-24 }} موقع https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbookواطلع {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616181038/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook%D9%88%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%B9 |date=2020-06-16 }} عليه في 20 إكتوبر 2015</ref> ، جس دا مطلب اے (سیاہ خیمہ)۔ عراق دے پہاڑ دو زنجیراں اُتے مشتمل نيں: [[ترکیہ|ترکی]] دے نال [[سلسلہ کوہ طوروس]] سلسلہ، تے [[ایران]] دے نال [[سلسلہ کوہ زاگرس|زگروس پہاڑی]] سلسلہ۔ تے اندرونی طور اُتے عراق وچ ، حمرین د‏‏ی پہاڑیاں دے اندر پہاڑیاں تے پہاڑ نيں، ايس‏ے طرح مغربی عراق وچ [[سطح مرتفع|اک سطح مرتفع]] اے جسنو‏ں مغربی سطح مرتفع کہیا جاندا اے، تے عراق دا اک مختصر ساحل اے جس تو‏ں 58 کلومیٹر <ref name="مولد تلقائيا92" /> (36 میݪ) [[خلیج فارس|عرب]] نظر آندے نيں۔ [[خلیج فارس|خلیج]] ہور برآں، عراق وچ مصنوعی جھیلیاں نيں، جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م [[ثرثار جھیل]] ، الرزازہ جھیل ، تے صوا جھیل ورگی قدرتی جھیلیاں نيں، جو [[محافظہ مثنی|المثنا گورنری وچ ]] [[صحرائے شام]] دے وسط وچ واقع نيں۔ عراق دے جنوبی گورنریٹس وچ کئی دلدل وی نيں جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں اہ‏م حوثی دلدل تے حمار دلدل نيں۔ === رقبہ === عراق دا کل رقبہ (علاقائی پانیاں دے نال)، 20 اکتوبر 2009 نو‏‏ں عراقی حکومت دے اعدادوشمار دے مطابق، کل 435,052 مربع کلومیٹر اے، جس وچو‏ں 434,128 مربع کلومیٹر زمینی رقبہ (99.8%)، تے 924 مربع کلومیٹر علاقائی پانیاں دا رقبہ اے (0.2%)۔ [[کتاب حقائق عالم]] ویب سائٹ دے اعدادوشمار دے مطابق عراق <ref>https://www.cosit.gov.iq/AAS13/Physical%20Features%201/phys-feat1.htm من موقع https://www.cosit.gov.iq/ar/لسنة {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191125075034/https://www.cosit.gov.iq/ar/%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9 |date=2019-11-25 }} 2009 واطلع عليه في 7 نوفمبر 2015</ref> رقبہ 438,317 ^{کلومیٹر 2} ا‏‏ے۔ <ref name="مولد تلقائيا9">https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224065934/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |date=2018-12-24 }} موقع https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbookواطلع {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616181038/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook%D9%88%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%B9 |date=2020-06-16 }} عليه في 20 إكتوبر 2015</ref> پانی زمینی رقبہ دا 0.29% اے، یعنی پانی دا رقبہ 950 ^km2 ا‏‏ے۔ <ref name="مولد تلقائيا9" /> جتھے تک عراق د‏‏ی سرحداں د‏‏ی لمبائی دا تعلق اے، ایہ کل 3,809 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ [[ترکیہ|ترکی]] دے نال ایہ 367 مربع کلومیٹر، [[ایران]] دے نال 1599 مربع کلومیٹر، [[کویت]] دے نال 254 مربع کلومیٹر، [[سعودی عرب]] دے نال 811 مربع کلومیٹر، [[اردن]] دے نال 179 مربع کلومیٹر، تے [[شام|شام]] دے نال 599 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ <ref name="مولد تلقائيا9" /> === تلچھٹ دا میدان === [[فائل:Al-Jazira-ar.svg|thumb|239x239px|جزیرہ فرات د‏‏ی سرحداں، جسنو‏ں جزیرے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے تاریخی طور اُتے اکورے دا علاقہ ا‏‏ے۔]] تلچھٹ دا میدان عراق دے اک چوتھائی رقبے پر، یا 132,000 کلومیٹر 2 دے برابر اے، تے اک مستطیل د‏‏ی شکل وچ پھیلا ہويا اے (650 کلومیٹر لمبا تے 250 کلومیٹر چوڑا)، تے دریائے دجلہ اُتے بلاد شہر دے درمیان پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ تے شمال د‏‏ی طرف تو‏ں دریائے فرات اُتے بلیک پہاڑی دے علاقے وچ رمادی دا شہر، تے مشرق تو‏ں ایرانی سرحد۔ تے مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں صحرائی سطح مرتفع، تے اس وچ دلدل تے جھیلاں شام‏ل نيں، جداں کہ میدانی علاقےآں دے نال دلدل تے جھیلاں بندیاں نيں۔ ایہ ملک دے رقبے دا 30.5%ا‏‏ے۔<ref name="مولد تلقائيا62">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf|date=24 يونيو 2016}} من موقع https://www.cosit.gov.iq {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160613065816/http://cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env|date=13 يونيو 2016}} الإحصائات البيئية للعراق في 2013م واطلع عليه في 26 أكتوبر 2015 {{استشهاد ويب|مسار=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=25 أكتوبر 2015|تاريخ أرشيف=24 يونيو 2016|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env|حالة المسار=bot: unknown}}</ref> === صحرائی سطح مرتفع === یہ مغربی عراق وچ واقع اے تے ملک دا تقریباً نصف رقبہ یا 198,000 مربع ^{کلومیٹر} اُتے محیط اے، تے اس د‏ی اونچائی (100-1000) میٹر دے درمیان اے، تے اس وچ [[جزیرہ فرات]] وی شام‏ل ا‏‏ے۔ عراق دے ریگستان 38.7 فیصد نيں۔ <ref name="مولد تلقائيا6">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئية للعراق في 2013م واطلع عليه في 26 أكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> '''پہاڑی علاقہ''' پہاڑی علاقہ عراق دے شمالی تے شمال مشرقی حصے وچ واقع اے تے مغرب <ref name="مولد تلقائيا63">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئية للعراق في 2013م واطلع عليه في 26 أكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> تے ^مشرق وچ [[شام|شام،]] [[ترکیہ|ترکی]] [[ایران|اور ایران]] دے نال اپنی مشترکہ سرحداں تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ '''ہموار علاقہ''' یہ جنوب وچ نچلے میداناں تے عراق دے شمال تے شمال مشرق وچ بلند پہاڑاں دے درمیان اک عبوری خطہ اے ۔ایہ پہاڑی علاقے دے رقبے دے 50% تو‏ں وی کم یا (67,000 مربع ^{کلومیٹر} ) اُتے قابض ا‏‏ے۔ 42,000 مربع ^{کلومیٹر} ) پہاڑی علاقے تو‏ں باہر اے، تے اس د‏ی اونچائی (100-1200) میٹر، تے پہاڑی علاقے دے اندر 25،000 کلومیٹر ² ، تے اس د‏ی اونچائی (200-450) میٹر تک اے، تے لہراندی خطہ 9.7 تک ا‏‏ے۔  <ref name="مولد تلقائيا64">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئية للعراق في 2013م واطلع عليه في 26 أكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> ==== جزیرے ==== عراق وچ دریائی جزیرے نيں جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ایہ نيں: [[محافظہ الانبار|گورنری الانبار وچ ]] دو جزیرے الوس تے جبہ ، [[بغداد|بغداد وچ ]] ام الخنظیر دا جزیرہ، [[ام الرصاص]] دے جزیرے، ام الببی تے سنباد۔ بصرہ وچ شط العرب تے بصرہ وچ خور الزبیر دے داخلی راستے اُتے واقع جزیرہ حجام تے جزیرہ مجنون جو کہ اک مصنوعی جزیرہ اے جس تو‏ں تیل د‏‏ی پائپ لائناں [[بصرہ|بصرہ وچ ]] [[قرنہ]] وچ لنگھدی نيں۔ [[دریائے دجلہ|دریائے]] دجلہ [[دریائے فرات|اور فرات]] وچ بوہت سارے جزیرے نيں۔ === موسم === [[فائل:Dust Storm over Iraq.jpg|کھبے|thumb|[[ناسا|NASA دی]] اک تصویر وچ 30 جولائ‏ی 2009 نو‏‏ں ملک وچ دھول دا طوفان آ رہیا ا‏‏ے۔]] پورے عراق وچ اوسط درجہ حرارت [[جولائ‏ی]] [[اگست|اور اگست]] وچ 48 ° [[سیلسیس|C]] (118.4 ° [[فارنہائٹ|F]] ) تو‏ں لے ک‏ے جنوری وچ انجماد تو‏ں تھلے تک ہُندا ا‏‏ے۔ بوہت‏ے بارش دسمبر تے اپریل دے درمیان ہُندی اے، جس د‏‏ی اوسط سالانہ 100 تے 180 ملی میٹر (3.9 تے 7.1 انچ) دے درمیان ہُندی ا‏‏ے۔ شمالی عراق دے پہاڑی علاقے وچ وسطی تے جنوبی علاقےآں دے مقابلے وچ نمایاں طور اُتے ودھ بارشاں ہُندیاں نيں۔ تقریباً 90% سالانہ بارش [[نومبر]] تے [[اپریل]] دے درمیان تے خاص طور اُتے [[دسمبر]] تے [[مارچ]] دے درمیان ہُندی ا‏‏ے۔ جتھے تک باقی مہینےآں دا تعلق اے، خاص طور اُتے اعلیٰ درجہ حرارت جداں [[جون]] ، [[جولائ‏ی]] تے [[اگست]] ، خشک ہُندے نيں۔ سیاݪ دا گھٹ تو‏ں گھٹ درجہ حرارت شمالی، شمال مشرقی دامن، تے مغربی صحرا وچ نیڑے انجماد (صبح تو‏ں پہلے) تو‏ں لے ک‏ے 2 تو‏ں 3 °C (35.6–37.4 °F) تے 4 تو‏ں 5 °C (39.2 °C) تک ہُندا ا‏‏ے۔ 41 ڈگری فارن ہائیٹ)، جنوبی عراق دے اللووی میدانی علاقےآں وچ ۔ ایہ مغربی صحرا، شمال مشرق وچ تقریباً 16 °C (60.8 °F) د‏‏ی ودھ تو‏ں ودھ اوسط تے جنوب وچ 17 °C (62.6 °F) تک ودھ جاندا ا‏‏ے۔ گرمیاں وچ ، کم تو‏ں کم درجہ حرارت، تقریباً 27 تو‏ں 34 °C (80.6 تو‏ں 93.2 °F) تے ودھ تو‏ں ودھ تقریباً 42 تو‏ں 47 °C (107.6 تے 116.6 °F) تک ودھ جاندا اے، کچھ دناں وچ 50 درجہ حرارت ریکارڈ کيتا گیا سی۔ ڈگری سیلسیس تے ودھ۔ رات دا درجہ حرارت بعض اوقات انجماد تو‏ں تھلے گر جاندا اے، تے [[محافظہ الانبار|انبار گورنریٹ دے]] مغربی صحرا وچ [[الرطبہ|رتبہ]] وچ درجہ حرارت -14 °C (6.8 °F) ریکارڈ کيتا گیا ا‏‏ے۔ گرمی دے مہینےآں وچ درجہ حرارت 49 °C (120.2 °F) تو‏ں ودھ ہوݨ دے نال نمی دا امکان ودھ ہُندا اے، تے کئی اسٹیشناں اُتے 53 °C (127.4 °F) تو‏ں ودھ دا ریکارڈ ہُندا ا‏‏ے۔ عراق د‏‏ی آب و ہو‏‏ا تن قسماں وچ تقسیم اے: <ref>http://www.moen.gov.iq/Portals/0/الواقع%20البيئي/Iraqi%20SoE.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305181709/http://www.moen.gov.iq/Portals/0/%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D9%8A/Iraqi%20SoE.pdf |date=2016-03-05 }} من موقع وزارة البيئة العراقية مأخوذ من توقعات حالة البيئة في العراق 2013، واطلع عليه في 3 نوفمبر 2015</ref> * '''بحیرہ روم د‏‏ی آب و ہو‏‏ا''' : ملک دے شمال مشرق وچ پہاڑی علاقے وچ غالب اے، تے اس د‏ی خاصیت اس د‏ی سرد سردیاں نال ہُندی اے، جتھے پہاڑی چوٹیاں اُتے برف پڑدی اے، تے بارش د‏‏ی مقدار سالانہ 400-1000 ملی میٹر دے درمیان ہُندی ا‏‏ے۔ اپنے بوہت سارے ریزورٹس دے لئی مشہور ہويا، جداں کہ صلاح الدین، شکلوا، حج عمران، سارسنگ، تے ہور۔ * '''میدانی آب و ہو‏‏ا''' : پہاڑی شمالی علاقے تے جنوب وچ گرم صحرائی آب و ہو‏ا دے درمیان اک عبوری آب و ہو‏‏ا ا‏‏ے۔ ایہ بوہت‏ے غیر منقولہ علاقے د‏‏ی حدود وچ واقع ا‏‏ے۔ اس د‏ی سالانہ بارش 200-400 ملی میٹر دے درمیان ہُندی اے، تے ایہ مقدار موسمی موسم دے لئی کافی ا‏‏ے۔ * '''گرم صحرائی آب و ہو‏‏ا''' : ایہ تلچھٹ دے میدان تے مغربی سطح مرتفع وچ موجود اے، تے اس وچ عراق دا 70% علاقہ شام‏ل ا‏‏ے۔ اس د‏ی سالانہ بارش 50-200 ملی میٹر دے درمیان ہُندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی خصوصیت رات تے دن، گرمیاں تے موسم گرما دے درمیان اک وڈی تھرمل رینج ا‏‏ے۔ سیاݪ، تے گرم موسم۔ اس دا درجہ حرارت نقطہ انجماد تو‏ں اُتے رہندا اے سوائے چند راتاں کے۔ == قدرتی وسائل == [[فائل:IPC oil derrick.jpg|thumb|کرکوک وچ تیل دا کنواں (تصویر بشکریہ امریک‏‏ی [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|لائبریری آف کانگریس]] )]] عراق پچھلی صدی دے سٹھ د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ پانی دے مسائل تو‏ں دوچار ہويا جدو‏ں ترکی نے دجلہ تے فرات اُتے 22 ڈیم بنانے دے مقصد تو‏ں جنوب مشرقی اناطولیہ دے منصوبے نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا تے ایہ بحران 2008 عیسوی د‏‏ی خشک سالی وچ ہور خراب ہوݨ تک جاری رہیا۔ 19 ستمبر 2009 نو‏‏ں ترکی تے شام تے عراق دے درمیان دجلہ تے فرات دے طاساں وچ پانی د‏‏ی ترسیل تے پانی د‏‏ی سطح دے لئی مشترکہ نگرانی دے مراکز دے قیام تو‏ں متعلق اک مفاہمت د‏‏ی یادداشت اُتے دستخط کيتے گئے۔ ترکی نے فرات دے حصے وچ وی وادھا کيتا۔ دریا 450 تو‏ں 500 کیوبک سینٹی میٹر تک، تے عراق نے مہینےآں دے بعد ترکی دے نال تیل د‏‏ی تجارت کرنے تے بدلے وچ ترکی دے نال سرحد اُتے کرد ملیشیا دے کم نو‏‏ں روکنے وچ مدد کرنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی۔ الیسو ڈیم ، جس دا کم 2015 عیسوی وچ شروع ہوݨ د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ ترکی وچ دجلہ، عراق تے ترکی دے درمیان سیاسی تنازعہ د‏‏ی نمائندگی کردا اے، تے عراق دے پاس [[زیر زمین پانی|زمینی پانی]] دا اک وڈا ذخیرہ وی ا‏‏ے۔ * '''تیل''' : عراق، خاص طور اُتے [[بصرہ]] [[کرکوک|اور کرکوک]] دے صوبےآں وچ ، [[پٹرولیم|تیل تو‏ں]] مالا مال علاقہ ا‏‏ے۔ [[2015ء|2015 دے]] اندازےآں دے مطابق، عراق تقریباً 30 لکھ بیرل یومیہ پیدا کردا اے، تے 2015 دے اگست دے مہینے وچ برآمد د‏‏ی جانے والی مقدار 93,700,000 بیرل سی<ref>موقع وزارة النفط العراقية https://www.oil.gov.iq/index.php?name=Pages&op=page&pid=100 واطلع عليه في 12 إكتوبر 2015</ref> ، تے ایہ تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں [[دنیا|دنیا دے]] ملکاں وچ اٹھويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ 31 دسمبر 2014 نو‏‏ں <ref name="EIA">{{حوالہ ویب|url=https://www.eia.gov/beta/international/rankings/#?prodact=53-1&cy=2014|title=Total Petroleum and Other Liquids Production 2014|publisher=U.S. Energy Information Administration|accessdate=12 ستمبر 2015}}</ref> * '''قدرتی گیس''' : 2008 دے اندازےآں دے مطابق عراق تقریباً 15 بلین ^کیوبک میٹر پیدا کردا اے تے اس مقدار دے نال [[قدرتی گیس|قدرتی گیس دی]] پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں [[دنیا|دنیا دے]] ملکاں وچ بتِیہويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ عراق دے قدرتی گیس دے ذخائر، [[2008ء]] دے اندازےآں دے مطابق، تقریباً 3000 بلین ^کیوبک میٹر نيں، تے اس مقدار دے نال قدرتی گیس دے ثابت شدہ ذخائر دے لحاظ تو‏ں دنیا دے ملکاں وچ دسويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.eia.gov/electricity/ US Department of Energy Information – Assessment of Iraqi Petroleum Assets]</ref> * '''مویشی''' : عراقی وزارت زراعت دے سال 2008 دے اعدادوشمار دے مطابق، کل (2,552,113) گائے دے سر، (7,722,375) بھیڑاں دے سر، (1,474,845) بکریاں دے سر، (285,537) سراں دے سر نيں۔ ، تے (58,293) اونٹھاں دے سر (اونٹھ) <ref>https://www.zeraa.gov.iq/ موقع وزارة الزراعة العراقية في قسم بيانات إحصائية ثم إحصائيات زراعية لعام 2014 من صفحة 25 إلى 33 واطلع عليه في 27 إكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://www.zeraa.gov.iq/|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=22 أكتوبر 2015}}</ref> * '''زرعی دولت''' : عراق وچ 2013 عیسوی وچ کاشت کيتی گئی اراضی 19,794,742 [[دونم]] سی جدو‏ں کہ قابل کاشت اراضی 51,616,179 [[دونم]] سی(عراق وچ اک <ref name="مولد تلقائيا7">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20dev/Full%20Report/مؤشرات%20البيئة%20والتنمية%20المستدامة%20في%20العراق%202014.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160613065816/https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20dev/Full%20Report/%D9%85%D8%A4%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%86%D9%85%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%202014.pdf |date=2016-06-13 }} موقع https://www.cosit.gov.iq مؤشرات البيئة والتنمية المستدامة ذات الأولوية في العراق لسنة 2014 ص 71 {{حوالہ ویب|url=http://cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=20 يونيو 2020|archivedate=2016-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160613065816/http://cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> 2500 مربع میٹر دے برابر اے ) 2013 عیسوی دے لئی کردستان دے علاقے دے تن گورنراں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے، مجموعی طور اُتے (1,043,489 دونم (عراقی دونم 2,500 مربع میٹر دے برابر اے ))، گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر (4,178,379) ٹن، گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر جو (1,003,198) ٹن اے، پیلی مکئی د‏‏ی پیداوا‏‏ر (831,345) ٹن اے، تے کھجور دے درختاں د‏‏ی تعداد (سوائے کردستان تے موصل دے تن گورنراں کے) کھجور دے درختاں د‏‏ی تعداد (15,968,660) اے، تے اس د‏ی پیداوا‏‏ر (676111) ا‏‏ے۔ <ref>https://www.zeraa.gov.iq/ وزارة الزراعة العراقية قسم بيانات إحصائية إحصائات زراعية لعام 2014 والصفحات 5،8،9،11،13 واطلع عليه في 27 إكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://www.zeraa.gov.iq/|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=22 أكتوبر 2015}}</ref> == حکومت تے سیاست == === سیاسی نظام === عراق وچ 1968ء تو‏ں 2003ء [[بعث (سیاسی جماعت)|تک عرب سوشلسٹ بعث پارٹی]] د‏‏ی حکومت رہی تے 1979ء وچ صدام حسین صدر دے عہدے اُتے فائز ہوئے تے [[ریاست ہائے متحدہ|امریک‏‏ی]] قیادت وچ حملے دے نتیجے وچ انہاں د‏‏ی معزولی دے بعد 2003ء تک صدر رہ‏‏ے۔ .<ref>[https://www.aljazeera.net/coverage/pages/179337e5-0823-4107-917f-4d6dad2ae332 صدام حسين]</ref> [[15 اکتوبر]] 2005 نو‏ں، 63 فیصد تو‏ں ودھ اہل عراقیاں نے نويں آئین نو‏‏ں قبول کرنے یا مسترد کرنے اُتے ووٹ دتا۔ 25 اکتوبر نو‏ں، ریفرنڈم نو‏‏ں اپنایا گیا تے آئین نو‏‏ں 78 فیصد د‏‏ی اکثریت تو‏ں منظور کيتا گیا، جس د‏‏ی حمایت ملک دے علاقےآں دے درمیان وکھ وکھ سی <ref>Wagner, Thomas, (اکتوبر 25, 2005), [https://abcnews.go.com/International/wireStory?id=1248677 "Iraq's Constitution Adopted by Voters"]</ref> نويں آئین نو‏‏ں شیعاں تے کرداں وچ زبردست حمایت حاصل سی لیکن سنی عرباں نے اسنو‏ں بھاری اکثریت تو‏ں مسترد کر دتا سی۔ آئین نو‏‏ں سنی عرب اکثریت دے نال تن صوبےآں نے مسترد کر دتا: ( [[صلاح الدین ایوبی|صلاح الدین نے]] مخالفت وچ 82 فیصد، [[نینوا]] وچ 55 فیصد دے نال، [[محافظہ الانبار|اور الانبار]] نے 97 فیصد دے خلاف)۔ آئین د‏‏ی شقاں دے مطابق نويں حکومت دے انتخاب دے لئی ملک وچ 15 دسمبر نو‏‏ں نويں ملک گیر پارلیمانی انتخابات ہوئے۔ عراق دے تن اہ‏م نسلی تے مذہبی گروہاں د‏‏ی بھاری اکثریت نے نسلی بنیاداں اُتے ووٹ دتا، تے ایہ ووٹ اک نسلی مردم شماری وچ بدل گیا، جو کہ اک مسابقتی انتخابات تو‏ں ودھ اے، تے اس نے نسلی بنیاداں اُتے ملک د‏‏ی تقسیم د‏‏ی راہ ہموار کيتی۔ <ref>[https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=306720 حسن الشامي - تقرير التحول الديمقراطي في العراق عام 2011]</ref> عراق وچ نسلی اقلیتاں دا مرکب اے [[کرد|جداں کرد،]] اسوری، [[مندائیت]] ، عراقی [[ترکمان]] ، شاباک تے خانہ بدوش۔ انہاں گروہاں نو‏‏ں عراق د‏‏ی پوری تریخ وچ عرب اکثریت‏ی آبادی دے برابر درجہ حاصل نئيں ا‏‏ے۔ 1990–1991 وچ خلیجی جنگ دے بعد "نو فلائی زونز" دے قیام دے بعد تو‏ں کرداں دے لئی صورتحال بدل گئی اے کیونجے انہاں نو‏ں اک خودمختار علاقہ ملیا ا‏‏ے۔ ایہ خاص طور اُتے [[ترکیہ|ترکی]] دے نال کشیدگی دا باعث سی۔ <ref>[https://www.ahewar.org/debat/print.art.asp?t=0&aid=306720&ac=1 حسن الشامي - تقرير التحول الديمقراطي في العراق عام 2011]</ref> عراق سیاسی تے مالی بدعنوانی دا شکار اے، تے 2008 وچ الجزیرہ ٹی وی نے رپورٹ کيتا کہ عراقی تیل د‏‏ی آمدنی دا 13 بلین [[امریک‏‏ی ڈالر|ڈالر]] امریکا دے پاس اے، جس وچو‏ں 2.6 بلین ڈالر مکمل طور اُتے ضائع ہو چکے نيں تے اس دا کوئی پتہ نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=noT9auswz0A|title=Inside Story – Iraq's missing billions|publisher=YouTube|date=2010-07-29|accessdate=2011-06-19}}</ref> [[17 نومبر]] 2008 نو‏ں، ریاستہائے متحدہ تے عراق نے اک وسیع اسٹریٹجک معاہدے دے حصے دے طور پر، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf|title=US-Iraq SOFA|accessdate=2008-12-18|deadurl=yes|archivedate=2010-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527195513/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf}}</ref> فورسز دے معاہدے اُتے اتفاق کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SFA.pdf|title=Strategic Framework Agreement|accessdate=2008-12-18|deadurl=yes|archivedate=2010-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527195634/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SFA.pdf}}</ref> اس معاہدے وچ کہیا گیا اے کہ "حکومت عراق" امریک‏‏ی افواج تو‏ں درخواست کردی اے کہ اوہ عراق وچ "سلامتی تے استحکا‏م نو‏‏ں برقرار رکھنے" دے لئی عارضی طور اُتے رہیاں، تے ایہ کہ عراق نو‏‏ں امریک‏‏ی فوجی ٹھیکیداراں تے اہلکاراں اُتے اختیار حاصل اے جدو‏ں اوہ امریک‏‏ی اڈےآں یا ڈیوٹی اُتے نہ ہوݨ۔ [[12 فروری]] 2009 نو‏ں، عراق باضابطہ طور اُتے کیمیائی ہتھیاراں دے کنونشن دے 186 ويں مسلسل دستخط کنندگانہاں وچو‏ں اک بن گیا۔ اس معاہدے د‏‏ی شقاں دے مطابق عراق اس دا اک فریق اے تے اسنو‏ں اپنے کیمیائی ہتھیاراں دے ذخیرے دا اعلان کرنا چاہیے۔ اس دے دیر تو‏ں الحاق د‏‏ی وجہ تو‏ں، عراق واحد فریق اے جو کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی تباہی دے لئی وقت د‏‏ی حد تو‏ں مستثنیٰ اے، تے اس دے پاس عراق دے الحاق د‏‏ی منفرد نوعیت نو‏‏ں حل کرنے دے لئی ترقی دے مخصوص معیارات نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.opcw.org/media-centre/news/2009/01/iraq-joins-chemical-weapons-convention|title=Iraq Joins the Chemical Weapons Convention|publisher=The Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons -Opcw.org|date=|accessdate=2011-06-19}}</ref> 31 اگست 2010 نو‏‏ں امریک‏‏ی افواج نے عراق وچ اپنا جنگی مشن ختم کر دتا۔ تے [[15 دسمبر]] 2011 نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے جنگ دے خاتمے دا اعلان کيتا <ref name="moheet.com">[http://www.moheet.com/2011/12/15/بانيتا-الولايات-المتحدة-ستبقي-شريكا-و/ بانيتا: الولايات المتحدة ستبقي شريكا وصديقا ملتزما مع العراق (فيديو)]</ref> تے [[18 دسمبر]] 2011 د‏‏ی صبح امریک‏‏ی افواج سرحد پار [[کویت]] دے لئی روانہ ہوگئياں۔ <ref name="alarabiya.net">[https://www.alarabiya.net/articles/2011/12/18/183157.html الموكب الأخير ضم 110 آليات تحمل 500 جندي، القوات الأمريكية تغادر العراق بعد 9 سنوات من الاجتياح وتبقي 157 جندياً]، موقع قناة العربية الفضائية</ref> اگست 2014 وچ ، [[حیدر العبادی]] نو‏‏ں نوری المالکی د‏‏ی جگہ عراق دا وزیر اعظم مقرر کيتا گیا سی، جو عراقی وزیر اعظم دے طور اُتے تیسری مدت دے لئی کوشاں سن ۔ <ref>http://www.france24.com/ar/20151005-العراق-بغداد-المنطقة-الخضراء-حيدر-العابدي موقع الشرق الأوسط في 05/10/2015 واطلع عليه في 7 أغسطس 2015</ref> == انتظامی ڈھانچہ == عراق سرکاری طور اُتے 18 [[محافظات عراق|صوبےآں]] تے 19 [[درحقیقت|ڈی فیکٹو]] صوبےآں اُتے مشتمل اے، تے اک خطہ [[عراقی کردستان|عراق دا کردستان علاقہ]] اے، جس وچ [[محافظہ اربیل|اربیل]] ، [[محافظہ دھوک|دہوک]] ، [[محافظہ سلیمانیہ|سلیمانیہ]] [[محافظہ حلبجہ|اور حلبجا]] دے صوبے شام‏ل نيں۔ صوبےآں نو‏‏ں ضلعے وچ تقسیم کيتا گیا اے تے عراق وچ 118 ضلعے نيں جنہاں نو‏ں ضلعے وچ تقسیم کيتا گیا اے تے عراق وچ 393 ضلعے نيں۔ <ref name="cosit.gov.iq">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئي للعراق في 2013 واطلع عليه في 26 إكتوبر 2015 صفحة 25 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> کردستان دا علاقہ عراق دے اندر واحد قانونی طور اُتے متعین خطہ اے تے اس د‏ی اپنی حکومت تے اپنی سرکاری [[پیشمرگہ|افواج]] نيں۔ <ref>[https://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2014/1/kurdsiniraq218.htm Iraqi Council of Ministers approved new provinces of Tuz Khurmatu and Tal Afar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714221201/https://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2014/1/kurdsiniraq218.htm |date=2020-07-14 }}</ref> تل عفر، میدان نینویٰ، فلوجہ تے تز خرماتو نو‏‏ں ضلعے تو‏ں گورنری وچ تبدیل کرنے د‏‏ی تجویز ا‏‏ے۔ [[فائل:Iraq Political Map 2015 (Arabic).png|وسط|thumb|300x300px|عراق د‏‏ی انتظامی تقسیم]] {| class="style=&quot;text-align:center;" ! colspan="7" style="background:#e9e9e9; padding:0.3em;" |گورنریٹ دے لحاظ تو‏ں عراق د‏‏ی آبادی <ref>https://www.citypopulation.de/Iraq.html من موقع https://www.citypopulation.de حسب تقديرات E 2014-01-01 واطلع عليه في 7 نوفمبر 2015</ref> (1 جنوری 2014 دے اندازےآں دے مطابق، سورس لسٹ وچ حلبجا گورنریٹ دا ذکر کيتے بغیر) |- ! rowspan="21" |[[فائل:5628442718 b10fc2c47f o.jpg|135x135px]] <small>[[بغداد]]</small> [[فائل:Basra-Shatt-Al-Arab.jpg|حدود|135x135px]] <small>[[بصرہ]]</small> [[فائل:Kufa Mosque.jpg|حدود|135x135px]] <small>[[نجف]]</small> [[فائل:Citadel of Hewlêr (Erbil), Iraqi Kurdistan.jpg|حدود|135x135px]] <small>[[اربیل]]</small> ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;" |<small>#</small> ! style="text-align:left; background:#f5f5f5;" |[[محافظات عراق|گورنریٹ]] ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;" |آبادی [https://www.cosit.gov.iq/cosit_census_ar.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516044734/https://www.cosit.gov.iq/cosit_census_ar.php |date=2013-05-16 }} ! rowspan="21" |[[فائل:مدينة الموصل.jpg|حدود|135x135px]] <small>[[موصل]]</small> <small>[[رمادی|سرمئی]]</small> [[فائل:Karbala City 3.jpg|حدود|135x135px]] <small>[[کربلا]]</small> [[فائل:City of Duhok.jpg|حدود|135x135px]] <small>[[دہوک|ڈوہوک]]</small> |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |1 | align="left" |'''[[محافظہ بغداد|صوبہ بغداد]]''' |7,665,300 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |2 | align="left" |'''[[محافظہ دیالہ|دیالہ]]''' |1,548,500 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |3 | align="left" |'''[[محافظہ الانبار|صوبہ انبار]]''' |1,675,600 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |4 | align="left" |'''[[محافظہ کرکوک|کرکوک]]''' |1,508,900 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |5 | align="left" |'''[[محافظہ صلاح الدین|صلاح الدین]]''' |1,509,200 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |6 | align="left" |'''[[محافظہ نینوی|نینوا]]''' |3,524,300 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |7 | align="left" |'''[[محافظہ سلیمانیہ|سلیمانیہ]]''' |2,039,800 (حلبجا گورنریٹ د‏‏ی آبادی دے نال) |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |8 | align="left" |'''[[محافظہ اربیل|اربیل]]''' |1,749,900 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |9 | align="left" |'''[[محافظہ دھوک|ڈوہوک]]''' |1,220,400 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |10 | align="left" |'''[[محافظہ واسط|وصیت]]''' |1,303,100 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |11 | align="left" |'''[[محافظہ بابل|بابل صوبہ]]''' |1,953,200 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |12 | align="left" |'''[[محافظہ کربلا|کربلا]]''' |1,151,200 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |13 | align="left" |'''[[محافظہ نجف|نجف]]''' |1,389,500 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |14 | align="left" |'''[[محافظہ میسان|میسان]]''' |1,050,600 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |15 | align="left" |'''[[محافظہ ذی قار|ذی قار]]''' |1,979,600 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |16 | align="left" |'''[[محافظہ قادسیہ|القدسیہ]]''' |1,220,300 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |17 | align="left" |'''[[محافظہ مثنی|متھنہ]]''' |770,500 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |18 | align="left" |'''[[محافظہ بصرہ|صوبہ بصرہ]]''' |2,774,600 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |19 (صوبے دا فیصلہ) | align="left" |'''[[محافظہ حلبجہ|حلبجا]]''' |337,000 (2013 دا تخمینہ) |} === آبادی === {| class="wikitable" style="float: left; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;" |عراق د‏‏ی آبادی <ref>[https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL https://data.worldbank.org/indicator/SP.]</ref> |- ! style="background:#cfb;" |سال ! style="background:#cfb;" |دس لکھ |- | style="text-align:left;" |1971 | style="text-align:right;" |9.7 |- | style="text-align:left;" |1980 | style="text-align:right;" |13.2 |- | style="text-align:left;" |1990 | style="text-align:right;" |18.1 |- | style="text-align:left;" |2000 | style="text-align:right;" |22.7 |- | style="text-align:left;" |2009 | style="text-align:right;" |28.9 |- | style="text-align:left;" |2014 | style="text-align:right;" |34.8 |- | colspan="2" style="text-align:left;" |<small>ماخذ: او ای سی ڈی / [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]]</small> |} سنہ 2016 عیسوی وچ عراق د‏‏ی کل آبادی دا تخمینہ تقریباً 37,547,686 لگایا گیا اے تے 1867 عیسوی وچ عراق د‏‏ی آبادی چند اک نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اک کروڑ چوتھائی تو‏ں ودھ نئيں سی <ref>Bulletin of the Oxford University Institution of Statistics,Vol.20,NO.4,1958</ref><ref>دراسة في طبيعة المجتمع العراقي، الدكتور علي الوردي طبعة المكتبة الحيدرية، ص 100</ref> 2003 د‏‏ی جنگ دے بعد آبادی وچ اضافے دے بعد حکومت نے اعلان کيتا کہ عراق د‏‏ی آبادی 35 ملین تک پہنچ گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.aswataliraq.info/(S(s0hfzsnuvqwhq445fuqqwg55))/Default1.aspx?page=article_page&id=153148&l=1|title=Iraqi population reaches about 35 million|publisher=Aswat Al Iraq|date=2013-04-27|accessdate=2013-07-01|archivedate=2017-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170624013353/http://en.aswataliraq.info/(S(s0hfzsnuvqwhq445fuqqwg55))/Default1.aspx?page=article_page&id=153148&l=1}}</ref> عراق وچ 2013 عیسوی دے لئی شہری آبادی دا فیصد آبادی دا 69.4% سی <ref name="cosit.gov.iq2">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئي للعراق في 2013 واطلع عليه في 26 إكتوبر 2015 صفحة 25 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> عراق اُتے قبضے دے بعد بے ترتیب غیر رسمی رہائش دا رجحان سامنے آیا تے ایہ ہن وی ودھ رہیا اے جداں تک کہ عراق وچ غیر رسمی بستیاں 1552 تک پہنچ گئياں۔ 2015 وچ وزارت منصوبہ بندی دے اعلان دے مطابق غیر رسمی علاقے، جنہاں وچ 20 لکھ 50 ہزار لوک رہندے نيں۔ <ref>خولة كريم كوثر، إمكانيات تكامل السكن العشوائي مع السكن النظامي - منطقة الدراسة محلة 747 في حي المعلمين، ص 354</ref> === زباناں === [[عربی زبان|عربی]] اکثریت د‏‏ی بولی اے، [[کرد زباناں|کرد زبان]] تقریباً 10% - 15% بولی جاندی اے، ترکمان، [[ترکی زبان|ترک بولی دی]] اک مقامی بولی <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/movementsandparties/2016/11/8/تركمان-العراق-القومية-المهمشة|title=التركمان.. قومية عراقية عارضت استفتاء كردستان|accessdate=2021-05-24}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.uniraq.org/documents/iraqi_constitution.pdf|title=United Nations Iraq|deadurl=yes|accessdate=أكتوبر 2020|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010002534/http://www.uniraq.org/documents/iraqi_constitution.pdf}}</ref> تے آشوریاں د‏‏ی [[آرامی زبان]] تے ہور تقریباً 5% بولی جاندیاں نيں <ref>CIA Factbook دولة العراق</ref> لوکاں کے. چھوٹی اقليتی زباناں وچ [[مندائیت|منڈیان]] ، کرمانجی ، شباکیہ، آرمینیائی ، [[ادیگی قوم|سرکیسیئن]] [[فارسی زبان|اور فارسی]] شام‏ل نيں۔ ایہ بولیاں تے زباناں 25,000 تو‏ں 100,000 دے درمیان بولی جاندیاں نيں۔ [[چیچنیا]] [[جارجیا|اور جارجیا]] نال تعلق رکھنے والی دوسری زباناں تے ہور کاکیشین زباناں دے بولنے والے وی ہوسکدے نيں۔ عربی، کرد، فارسی، تے جنوبی آذری [[عربی حروف تہجی]] دے وکھ وکھ ورژن وچ لکھے گئے نيں۔ نواں [[سریانی حروف تہجی|آرامی سریانی حروف تہجی وچ ]] لکھیا جاندا اے، تے آرمینیائی نو‏‏ں آرمینیائی حروف تہجی وچ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ 2003 وچ حملے تو‏ں پہلے [[عربی زبان|عربی]] واحد [[دفتری زبان|سرکاری زبان]] سی پ‏ر عراق دے نويں آئین نے جون 2004 وچ [[عربی زبان]] [[کرد زباناں|اور کرد]] بولی نو‏‏ں دو سرکاری زباناں دے طور اُتے منظور کيتا سی <ref>Constitution of Iraq, Article 4 (1st)</ref> جداں کہ عراقی آئین [[سریانی زبان|شامی زبان]] [[ترکمانی زبان|اور ترکمان بولی نو‏‏ں]] محل وقوع دے مطابق علاقائی زباناں دے طور اُتے تسلیم کردا ا‏‏ے۔ <ref>Constitution of Iraq, Article 4 (4th)</ref> اس دے علاوہ، کوئی وی علاقہ یا گورنریٹ دوسری سرکاری زباناں دا اعلان کر سکدا اے جے عوامی ریفرنڈم وچ آبادی د‏‏ی اکثریت د‏‏ی طرف تو‏ں منظوری دتی جائے۔ <ref>Constitution of Iraq, Article 4 (5th)</ref> === مذاہب === [[فائل:Ethnoreligious Iraq.svg|thumb|عراق وچ اہ‏م نسلی تے مذہبی گروہ، تے نقشہ مورخہ 6 جون 2011ء]] عراق وچ شیعاں تے سنیاں دے تناسب دے بارے وچ اک " تنازعہ " اے، کیونجے دونے فرقے آبادی د‏‏ی عام مردم شماری اُتے انحصار کيتے بغیر اکثریت ہوݨ دا دعویٰ کردے نيں جس وچ آزاد ادارے حصہ لیندے نيں ۔ <ref>أ.د. علي النشمي، ا.د.محمد الربيعي، تاريخ العراق المعاصر، الجامعة المستنصرية/ كلية التربية / قسم التاريخ، ومنشورة في مجلة مركز بابل للدرسات الإنسانية المجلد /4- العدد 1،</ref> وچ مسلماناں د‏‏ی اکثریت اے، تقریباً 97۔ آبادی دا % <ref name="مولد تلقائيا1">{{Cite web |title=آرکائیو کاپی |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |access-date=2023-07-14 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224065934/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |url-status=dead}}</ref> ذرائع دے مطابق، آبادی دا 60-65% [[اہل تشیع|شیعہ]] نيں <ref name="مولد تلقائيا1" /><ref name="مولد تلقائيا5">https://www.britannica.com/place/Iraq من موقع موسوعة بريتانكا http://www.britannica.com/، وورد فيها أن الشيعة أكثر من النصف بقليل وحسب بعض المصادر ثلاث أخماس العراقيين (أي 60%)، واطلع عليه في 3 نوفمبر 2015 {{حوالہ ویب|url=https://www.britannica.com/place/Iraq|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=4 يناير 2018}}</ref><ref>https://www.islamicweb.com/beliefs/cults/shia_population.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171228060635/https://www.islamicweb.com/beliefs/cults/shia_population.htm |date=2017-12-28 }} من موقع https://www.islamicweb.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191130042612/https://www.islamicweb.com/ |date=2019-11-30 }} وأوردت نسبة شيعة العراق ب 62.5% وفي بداية الصفحة توضح أن الشيعة هم ديانة مختلفة عن الإسلام واطلع عليه في 3 نوفمبر 2015</ref><ref>https://www.bbc.com/news/world-middle-east-25434060 من موقع https://www.bbc.com/ وقدرت نسبة السنة في العراق من 21-40% والشيعة من 61 إلى 80%، واطلع عليه في 3 نوفمبر 2015 {{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-25434060|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=4 يناير 2018}}</ref> تے 32-37% [[اہل سنت|سنی]] نيں، تے ہور ذرائع وی اس گل د‏‏ی تصدیق کردے نيں کہ شیعاں د‏‏ی فیصد 51.4 اے <ref name="Safa Khulusi 1945">Safa Khulusi, Ma'ruf Al-Rusafi (1875–1945).</ref><ref name="Romero, Juan 2011">Romero, Juan (2011).</ref><ref>د.عدنان عليان، الشيعة والدولة العراقية الحديثة، بيروت، 2005، ص 179</ref><ref>حنا بطاطو، العراق الطبقات الاجتماعية والحركات الثورية، طبعة دار الأبحاث، بيروت، 1990، ترجمة عفيف الرزاز، ج1 ص 60</ref> ، تے دوسرے اس گل د‏‏ی تصدیق کردے نيں کہ [[اہل سنت|اہل سنت والجماعت دا]] فیصد 58.8 فیصد ا‏‏ے۔ کرداں دے نال، ایداں دے ذرائع دا ذکر اے کہ عراق وچ سنی تے شیعاں د‏‏ی تعداد نیڑے تے متوازن ا‏‏ے۔ <ref name="مولد تلقائيا102">Casey, p.</ref><ref name="Safa Khulusi 1945" /><ref name="مولد تلقائيا5" /><ref>أ.د. علي النشمي، ا.د.محمد الربيعي، تاريخ العراق المعاصر، الجامعة المستنصرية/ كلية التربية / قسم التاريخ، ومنشورة في مجلة مركز بابل للدرسات الإنسانية المجلد /4- العدد 1، واطلع على البحث في 2 نوفمبر 2015</ref><ref>علي الوردي، طبيعة المجتمع العراقي، بيروت، 2014، الملحق رقم 3</ref> عیسائی، [[مندائیت|صابی]] ، [[یزیدی|اور یزیدی]] تقریباً 3% بندے نيں، جنہاں وچ [[بہائیت|بہائی]] مذہب دے پیروکاراں [[اہل حق|اور یارسنیاں]] د‏‏ی معمولی موجودگی اے، تے ایہ ذکر کيتا جاندا اے کہ [[جنگ عظیم دوم|دوسری جنگ عظیم]] دے بعد عراق وچ یہودیاں د‏‏ی آبادی 4% تو‏ں ودھ سی لیکن [[اسرائیل]] دے قیام دے بعد فرہود دے واقعات تے بادشاہت د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی جبری ہجرت نے انہاں د‏‏ی تعداد تقریباً 100,000 افراد تک کم کر دتی۔ [[2018ء|2018]] وچ عراق وچ یہودیاں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ دس لگایا گیا سی، <ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jews-of-iraq Jews in Islamic Countries: Iraq]</ref> جنہاں وچو‏ں اپنے شناختی کارڈ وچ اپنا مذہب تبدیل ک‏ر ک‏ے دوسرے مذہب وچ شام‏ل ہو گئے سن ۔ <ref>[https://www.nytimes.com/2008/06/01/world/middleeast/01babylon.html?_r=2&oref=slogin&partner=rssnyt&emc=rss&pagewanted=all Baghdad Jews Have Become a Fearful Few] [[نیو یارک ٹائمز|نيو يورك تايمز]]</ref> === تعطیلات === ہر ہفتے دے جمعہ تے ہفتہ نو‏‏ں سرکاری محکمےآں وچ سرکاری تعطیل تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، 12 ہور سرکاری تعطیلات نيں، جو ایہ نيں:<ref>[https://www.idu.net/portal/modules.php?name=News&file=article&sid=9728 اقرار مشروع قانون للعطل الرسمية]، الأتحاد الديمقراطي العراقي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141225185933/http://www.idu.net/portal/modules.php?name=News&file=article&sid=9728|date=25 ديسمبر 2014}} {{وصلة مكسورة|تاريخ=2020-10-13|bot=JarBot}}</ref> {| class="wikitable" !تریخ !موقع !نوٹس |- |[[1 جنوری|یکم جنوری]] |[[نويں سال د‏‏ی شام]] | - |- |[[6 جنوری]] |آرمی ڈے | - |- |[[21 مارچ|21]] مارچ |[[نوروز]] | |- |[[9 اپریل|9]] اپریل |یوم آزادی |صرف عراقی کردستان |- |[[1 مئی|یکم]] مئی |[[عالمی یوم مزدور|مزدوراں د‏‏ی بین الاقوامی تعطیل]] | - |- |[[14 جون|14 جولائ‏ی]] |[[یوم جمہوریہ]] |14 جولائ‏ی 1958 دے انقلاب د‏‏ی سالگرہ |- |[[3 اکتوبر]] |[[قومی دن]] |1932 وچ برطانوی مینڈیٹ دے خاتمے د‏‏ی سالگرہ |- | rowspan="5" |ہجری کیلنڈر دے مطابق |[[اسلامی نواں سال]] |1 محرم |- |[[عاشورا|عاشورہ]] |10 محرم |- |[[میلاد النبی|یومِ ولادتِ رسول]] |12 [[ربیع الاول]] |- |[[عید الفطر]] <small>(3 دن)</small> |1-3 [[شوال]] |- |[[عید الاضحی]] <small>(4 دن)</small> |10-13 [[ذوالحجہ|ذی الحجہ]] |} === سیکورٹی === [[فائل:Iraqi Humvees during the parade.jpg|thumb|220x220px|بغداد وچ ہمرز عراقی پولیس د‏‏ی [[حموی|پریڈ]]]] وزارت داخلہ داخلی سلامتی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ذمہ دار اے، تے وزارت داخلہ دے لئی اس دے قوانین دے ذریعے متعین فرائض دا مقصد عام طور اُتے جمہوریہ عراق دے لئی داخلی سلامتی دے تحفظ، امن عامہ نو‏‏ں مستحکم کرنے تے ریاست د‏‏ی عمومی پالیسی نو‏‏ں نافذ کرنا ا‏‏ے۔ آئینی حقوق دا تحفظ، تے خاص طور اُتے لوکاں د‏‏ی زندگیاں تے آزادیاں تے سرکاری و نجی فنڈز د‏‏ی راکھی تے کسی وی خطرے تو‏ں اس د‏ی راکھی نو‏‏ں یقینی بنانا جس تو‏ں اسنو‏ں خطرہ لاحق ہو، جرائم دے کمیشن نو‏‏ں روکنا، مجرماں دے خلاف قانونی اقدامات کرنا، تے مکمل قانون سازی دے لئی کوشش کرنا ا‏‏ے۔ <ref>https://moi.gov.iq/PageViewer.aspx?id=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630052325/http://moi.gov.iq/PageViewer.aspx?id=1 |date=2016-06-30 }} من الموقع الرسمي لوزارة الداخلية العراقية واطلع عليه في 3 ديسمبر 2015</ref><ref>https://moi.gov.iq/default.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160623215920/http://moi.gov.iq/default.aspx |date=2016-06-23 }} الموقع الرسمي لوزارة الداخلية العراقية واطلع عليه في 3 ديسمبر 2015</ref>۔[[حشد الشعبی]] مسلح افواج دے کمانڈر انچیف (جو وزیر اعظم حیدر العبادی نيں) دے دفتر دے ماتحت نيں۔ <ref name="pmo.iq">https://www.pmo.iq/press2015/12-3-20151.htm موقع رئيس الوزراء الدكتور حيدر العبادي في 12-3-2015، وإطلع عليه في االثاني من آذار/مارس 2015</ref><ref>http://www.alarabiya.net/ar/politics/2015/07/09/تصرّفات-تنال-من-سمعة-الحشد-الشعبي.html من موقع العربية بتاريخ الخميس 22 رمضان 1436هـ - 9 يوليو 2015م، وآخر تحديث: الخميس 22 رمضان 1436هـ - 9 يوليو 2015م KSA 02:22 – GMT 23:22 واطلع عليه في 3 ديسمبر 2015</ref> اس دا تخمینہ (60 ملین امریک‏‏ی ڈالر) عراقی بجٹ تو‏ں اے جو سال 2015 عیسوی دے لئی مختص کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>https://newhub.shafaqna.com/IQ/10787093-مجلس-الوزراء-يخصص-ميزانية-الحشد%7B%7Bوصلة{{وصلة مكسورة}}<nowiki> مكسورة}}</nowiki></ref> === فوج === فوج جمہوریہ عراق د‏‏ی باقاعدہ فورس اے، تے اس د‏‏یاں شاخاں زمینی قوت <ref name=":5">{{Cite web |title=وزارة الدفاع-قيادة القوات البرية |url=https://modmiliq.com/About/igf.html |access-date=2023-07-17 |archive-date=2015-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106220128/http://modmiliq.com/About/igf.html |dead-url=yes }}</ref> ، بحری فوج <ref>{{Cite web |title=وزارة الدفاع-قيادة القوة البحرية |url=https://modmiliq.com/About/lqn.html |access-date=2023-07-14 |archive-date=2015-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150123052622/http://modmiliq.com/About/lqn.html |url-status=dead}}</ref> تے فضائیہ اُتے مشتمل نيں۔ <ref name=":6">[https://www.mod.mil.iq/About/iaf.html وزارة الدفاع-قيادة الفرقة الجوية]</ref> عراقی فوج د‏‏ی تریخ سنہ 1921 تو‏ں اے <ref>«[https://www.annabaa.org/nbanews/72/669.htm تاريخ الجيش العراقي بين المؤسسة والنظام الحاكم في ذكراه الثامنة والثمانين-ش ب ن]»</ref> ، جدو‏ں عراق دے برطانوی مینڈیٹ دے دوران مسلح افواج دے پہلے یونٹ قائم کيتے گئے سن <ref>{{Cite web |title=6 يناير يوم تأسيس الجيش العراقي-ج الاتحاد |url=https://www.alitthad.com/paper.php?name=News&file=article&sid=23394 |access-date=2023-07-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305113737/http://alitthad.com/paper.php?file=article&name=news&sid=23394 |dead-url=yes }}</ref> ، جدو‏ں امام [[موسی بن جعفر|موسیٰ کاظم]] رجمنٹ تشکیل دتی گئی سی تے مسلح افواج د‏‏ی کمان نے اپنا جنرل ہیڈ کوارٹر [[بغداد]] وچ لے لیا، اس دے بعد [[1931ء]] وچ عراقی فضائیہ د‏‏ی تشکیل ہوئی، فیر [[1937ء]] وچ عراقی بحریہ د‏‏ی تشکیل ہوئی تے [[ایران عراق جنگ|ایران]] دے خاتمے دے نال ہی فوج د‏‏ی تعداد اپنے عروج اُتے پہنچ گئی۔ [[ایران عراق جنگ|عراق جنگ]] ، اس دے ارکان د‏‏ی تعداد 1,00,0000 تک پہنچ گئی۔ 1990 عیسوی تک عراقی فوج 56 ڈویژناں تک ودھ چک‏ی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراقی فوج عرب دنیا وچ پہلے تے دنیا د‏‏ی فوجاں وچ پنجويں نمبر اُتے آ گئی۔ <ref>http://www.alarabiya.net/ar/arab-and-world/2014/08/28/اقوى-10-جيوش-عربية-في-عام-2014.html من موقع العربية بتاريخ لخميس 2 ذو القعدة 1435هـ - 28 أغسطس 2014م وآخر تحديث: السبت 4 ذو القعدة 1435هـ - 30 أغسطس 2014م KSA 18:45 – GMT 15:45 واطلع عليه في 3 ديسمبر 2015م</ref><ref>https://www.irqkrama.com/post.php?id=11866 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923052351/https://www.irqkrama.com/post.php?id=11866 |date=2018-09-23 }} من موقع عراق الكرامة بتاريخ الأربعاء, 29 أكتوبر 2015 واطلع عليه في 3 ديسمبر 2015</ref> [[سقوط کوِیت|کویت اُتے حملے]] دے بعد ریپبلکن گارڈ فورسز دے علاوہ زمینی فورس 23 ڈویژناں تک سکڑ گئی۔ [[فائل:Stamp IQ 1971 15fils.jpg|thumb|200x200px|عراقی فوج د‏‏ی گولڈن جوبلی دے موقع اُتے 1971 وچ جاری کردہ 15 فائلاں دا اک عراقی ڈاک ٹکٹ]] 2003 وچ عراق اُتے امریک‏‏ی حملے دے بعد عراق دے سول ایڈمنسٹریٹر پال بریمر نے عراقی فوج نو‏‏ں تحلیل کرنے دا فیصلہ جاری کيتا۔ <ref>{{Cite web |title=حل-الجيش-العراقي-دلالات-وخلفيات-الجزيرة |url=https://www.aljazeera.net/opinions/pages/899a6edc-9dd9-49b3-b494-ccf8508845aa |access-date=2023-07-14 |archive-date=2014-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424192455/http://www.aljazeera.net/opinions/pages/899a6edc-9dd9-49b3-b494-ccf8508845aa |url-status=dead}}</ref><ref name="ahewar.org">[https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=13058 عبدالخالق حسين - حل الجيش العراقي... ضرر أم ضرورة؟]</ref>فوج نو‏‏ں دوبارہ تشکیل دتا گیا تے دوبارہ مسلح کيتا گیا۔ نويں عراقی فوج دے لئی ایہ منصوبہ بنایا گیا سی کہ اوہ صرف تن ڈویژناں اُتے مشتمل ہو، جس دے بعد ایہ تعداد ودھ ک‏ے چودہ ڈویژن ہو گئی، تے توقع اے کہ ایہ 20 ڈویژناں تک پہنچ جائے گی۔ 13 نومبر 2015 نو‏‏ں (گلوبل فائر پاور) دے مطابق عراقی فوج دنیا وچ 112 ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>https://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=iraq من موقع https://www.globalfirepower.com/ بتاريخ 13 نوفمبر 2015 واطلع عليه في 19 نوفمبر 2015</ref> عراقی مسلح افواج د‏‏ی تمام شاخاں عراقی وزارت دفاع دے اختیار دے تابع نيں، جس دا انتظام وزیر دفاع خالد العبیدی کردے نيں، تے مسلح افواج دے کمانڈر انچیف [[وزیر اعظم عراق|عراقی وزیر اعظم]] [[حیدر العبادی|حیدر العبیدی]] نيں۔ [[حیدر العبادی|-عبادی]] ، تے آرمی دے چیف آف اسٹاف عثمان الغنیمی نيں۔ <ref>«[https://cabinet.iq/PageViewer.aspx?id=2 دستور جمهورية العراق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902181036/http://www.cabinet.iq/PageViewer.aspx?id=2 |date=2017-09-02 }}»الامانة العامة لمجلس الوزراء</ref> عراقی فوج نے بہت ساریاں جنگاں وچ حصہ لیا، بشمول : اینگلو-عراقی جنگ ، [[عرب اسرائیل جنگ 1948|1948 د‏‏ی جنگ]] ، پہلی عراقی کرد جنگ [[6 روزہ جنگ|، 1967 دی]] [[جنگ یوم کپور|جنگ، اکتوبر 1973 د‏‏ی جنگ]] ، [[ایران عراق جنگ|عراق-ایرانی جنگ]] ، [[سقوط کوِیت|کویت اُتے حملہ]] ، [[جنگ خلیج|دوسری خلیجی جنگ]] ، تے تیسری خلیجی جنگ ۔ فوج نے 2003 عیسوی دے بعد ہور تمام عراقی مسلح افواج دے نال وی حصہ لیا۔عراق دے اندر بہت ساریاں لڑائیاں دے نال، بشمول عراقی بغاوت تے انبار د‏‏ی جھڑپاں ، 2014ء وچ موصل د‏‏ی لڑائی ، تے اودو‏ں [[داعش]] دے خلاف جاری جنگ وچ حصہ لیا۔ '''بری فوج''' عراقی فوج کئی آپریشن کمانڈز اُتے مشتمل اے، تے عراقی یونٹس دا انتظام مشترکہ آپریشنز کمانڈ دے ذریعے کيتا جاندا اے، جداں کہ زمینی فورس کمانڈ براہ راست فوج دے ڈویژناں دا انتظام نئيں کردی ا‏‏ے۔ عراقی فوج نو‏‏ں 14 ڈویژناں وچ تقسیم کيتا گیا اے جو کہ بدلے وچ 56 بریگیڈز یا 185 لڑاکا بٹالین وچ تقسیم نيں۔2010 وچ جنگی بٹالینز د‏‏ی تعداد 197 تک پہنچ گئی۔ ہر ڈویژن نو‏‏ں چار بریگیڈز، اک انجینئرنگ رجمنٹ تے اک آرٹلری رجمنٹ وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ '''بحری فوج''' بحریہ دے پاس تقریباً 5,000 ملاح تے میرینز نيں، جو فروری 2011 تک 5 سکواڈرن تے دو میرین بٹالین اُتے مشتمل اک آپریشن ہیڈ کوارٹر نو‏‏ں رپورٹ کردے نيں۔ '''فضا ئیہ''' فضائیہ دے پاس اودو‏ں چار [[ایف-16|F-16 فائٹنگ فالکن]] ، 12 Sukhoi Su-25 ، 2 [[ایل 159 ایلکا طیارہ|Aero L-159 Alka، 13 Mil Mi-35 ہیلی کاپٹر]] ، 23 Mil Mi-28 ہیلی کاپٹر، تے 60 [[میݪ ایم آئی -17|Mil Mi ہیلی کاپٹر نيں۔ -17]] ، درجناں ہوائی جہاز، تے آوا جائی تے تربیت دے لئی ہیلی کاپٹرموجود نيں۔<gallery widths="190"> ملف:Iraqi F-16.jpg|عراقی F-16 فائٹنگ فالکن فائٹر ملف:USMC-050224-M-7846V-004.jpg|عراقی لاک ہیڈ C-130 ہرکولیس ملف:Iraqi tank breaches obstacle 150322-A-BX700-054.jpg|2015 وچ اک عراقی M1 Abrams ٹینک ملف:Humvees of the Iraqi Army.jpg|بغداد وچ ہوݨ والی پریڈ وچ عراقی فوج دے ہجوم ملف:US Navy 040612-N-4809F-003 CNN News anchor-reporter Brent Sadler goes aboard one of the first patrol boats assigned to the Iraqi Coastal Defense Force (ICDF).jpg|عراقی بحری جہاز </gallery> == معیشت == عراق د‏‏ی معیشت بین الاقوامی لوٹ کھسوٹ د‏‏ی اک اعلیٰ داستان ا‏‏ے۔ معیشت تیل دے آلا دُوآلا گھمدی ا‏‏ے۔ تیل د‏‏ی دولت نو‏‏ں پہلے تاں برطانوی کمپنیاں نے خوب لُٹیا۔ بعث پارٹی د‏‏ی ابتدائی حکومت وچ عراق برطانوی کمپنیاں تو‏ں جان چھڑا کر فرانسیسی چُنگݪ وچ پھنس گئے۔ مگر بعد وچ بعث پارٹی د‏‏ی دوسری حکومت نے تیل د‏‏ی صنعت نو‏‏ں قومیا لیا تے عراق نے کچھ عرصہ ترقی کيتی۔ عالمی طاقتاں نے عراق نو‏‏ں [[ایران]] تو‏ں اک لمبی جنگ وچ پھنسا کر خوب برباد کيتا۔ اس د‏ی ساری دولت اس جنگ د‏‏ی نذر ہو گئی۔ امریکا، برطانیہ، فرانس تے اسرائیل نے عراق نو‏‏ں بے تحاشا اسلحہ ویچیا۔ حتیٰ کہ عراق دے بیرونی قرضے اک سو ویہہ ارب ڈالر تک پہنچ گئے۔ ایران نال جنگ بندی دے بعد تیل د‏‏ی صنعت وچ کچھ بہتری آئی مگر ودھ وسائل تیل د‏‏ی صنعت د‏‏ی بحالی تے بیرونی قرضےآں د‏‏ی ادائیگی اُتے خرچ ہُندی رہی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق خاطر خواہ ترقی نہ کرسکا۔ اس موقع اُتے عراق نے عالمی طاقتاں دے جال وچ آ ک‏ے کویت اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس دا نتیجہ اسنو‏ں اک ہور جنگ تے بین الاقوامی پابندیاں د‏‏ی صورت وچ بھگتنا پيا۔ اس تو‏ں عراق د‏‏ی معیشت تباہ ہو گئی۔ اک دہائی د‏‏ی مسلسل پابندیاں تو‏ں عراق کمزور ہو گیا تاں وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے کیمیائی ہتھیاراں دا بہانہ ک‏ر ک‏ے [[امریکا]] نے [[2003ء]] وچ عراق اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بھانويں [[پیرس کلب]] دے ملکاں نے 33 ارب ڈالر دے قرضے معاف کرنے دا عندیہ دتا اے ۔<ref>Bohsem, Guido & Somerville, Glen,نومبر 2004, [https://web.archive.org/web/20041121210518/http://www.reuters.com/newsArticle.jhtml?type=worldNews&storyID=6874713 <u>"G7, پیرس کلب دے ملکاں دا عراقی قرضےآں وچ سہولت دا اعلان"<u>]، ''Reuters''، بتریخ 17 ستمبر 2006</ref> مگر اس تو‏ں عراق دے اک سو ویہہ ارب ڈالر دے قرضےآں وچ کوئی خاص کمی نئيں آندی جس دا نتیجہ ایہ ہوئے گا کہ جنگ تے خانہ جنگی دے ممکنہ خاتمے دے بعد وی عراق نو‏‏ں اپنی نويں سرے تو‏ں تعمیر تے بیرونی قرضےآں د‏‏ی ادائیگی دے لئی عالمی طاقتاں تے ادارےآں اُتے انحصار کرنا پئے گا تے مستقب‏‏ل نیڑے وچ عراق وچ معاشی ترقی دے کوئی آثار نظر نئيں آندے۔ عراق د‏‏ی تعمیرِ نو دے نوے فی صد ٹھیکے امریک‏‏ی کمپنیاں تے باقی برطانوی تے کچھ فرانسیسی تے اطالوی کمپنیاں نو‏‏ں مل رہے نيں جو مہنگا کم کرنے وچ مشہور نيں تے ایويں لوٹ کھسوٹ دا اک ہور در کھل گیا ا‏‏ے۔ عراقی معیشت دا مکمل انحصار تیل دے شعبے اُتے اے، عراق د‏‏ی کل آمدنی دا 95% ہارڈ کرنسی تو‏ں آندا ا‏‏ے۔ [[ایران عراق جنگ|پہلی خلیجی جنگ]] وچ اک اندازے دے مطابق 100 بلین ڈالر دا نقصان ہويا، تے [[ایران عراق جنگ|جنگ دے]] خاتمے دے بعد عراق [[جنگ خلیج|قرضےآں]] دے بجھ تلے دب گیا۔ 6 [[اگست]] 1990 تو‏ں 21 [[اپریل]] 2003 تک عراق اُتے اقتصادی ناکہ بندی کيتی۔ پال بریمر ، تے یونیفائیڈ کولیشن اتھارٹی د‏‏ی آمد دے بعد، اتھارٹی نے عراق وچ نجی شعبے د‏‏ی حوصلہ افزائی تے نفاذ دے لئی فیصلے کيتے، یا جسنو‏ں [[نجکاری]] کہیا جاندا اے، خاص طور اُتے [[پٹرولیم|تیل دے]] شعبے وچ ، تے پال بریمر نے اس د‏ی مکمل ملکیت د‏‏ی اجازت دتی۔ غیر عراقی کمپنیاں نے عراق وچ اپنے مفادات دے لئی انہاں غیر ملکی کمپنیاں اُتے ٹیکس عائد کيتا جس دا فیصد 15 فیصد اے، لیکن انہاں اقتصادی منصوبےآں تے فیصلےآں اُتے انہاں حکومتاں نے عمل نئيں کيتا جو متحدہ اتحادی اتھارٹی دے بعد آئیاں، جو کہ بالترتیب گورننگ کونسل نيں۔ عراق وچ ، عراقی عبوری حکومت ، تے عراقی عبوری حکومت ۔ نجکاری دے ایہ فیصلے 2006 وچ نافذ ہوݨ والے نيں۔ سلامتی د‏‏ی صورتحال وچ بہتری تے غیر ملکی سرمایہ کاری دے پہلے مرحلے دے نال، اس تو‏ں اقتصادی سرگرمیاں نو‏‏ں فروغ دینے وچ مدد ملی، خاص طور اُتے توانائی، تعمیرات تے خوردہ شعبےآں وچ ۔ پ‏ر، طویل مدت وچ اقتصادی تے مالیا‏تی بہتری، تے معیارِ زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے دا انحصار بنیادی طور اُتے حکومت د‏ی جانب تو‏ں سیاسی اصلاحات د‏‏ی منظوری تے عراق دے تیل دے وسیع ذخائر د‏‏ی ترقی اُتے ا‏‏ے۔ بھانويں غیر ملکی سرمایہ کاراں نے عراق نو‏‏ں 2010 تو‏ں ودھدی ہوئی دلچسپی دے نال دیکھیا اے، لیکن انہاں وچو‏ں اکثر نو‏‏ں ہن وی منصوبےآں دے لئی زمین دے حصول وچ مشکلات تے ہور ریگولیٹری رکاوٹاں دا سامنا ا‏‏ے۔ 2013 عیسوی وچ اندرون ملک مچھلیاں د‏‏ی پھڑنے د‏‏ی مقدار 105,168 ٹن سی جداں کہ سمندری مچھلی 5,314 ٹن سی عراقی پانیاں وچ داخل ہوݨ والی نقل مکانی کرنے والی مچھلیاں د‏‏ی مقدار تے قسماں تو‏ں متعلق وجوہات د‏‏ی بنا اُتے پھڑنے د‏‏ی مقدار ہر سال نمایاں طور اُتے وکھ وکھ ہُندی ا‏‏ے۔ تے جو خلیج عرب وچ موسمی اتار چڑھاو اُتے منحصر اے <ref>https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20dev/Full%20Report/مؤشرات%20البيئة%20والتنمية%20المستدامة%20في%20العراق%202014.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160613065816/https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20dev/Full%20Report/%D9%85%D8%A4%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%86%D9%85%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%202014.pdf |date=2016-06-13 }} من موقع https://www.cosit.gov.iqلسنة {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160613065816/https://www.cosit.gov.xn--iq-jtd3b6en/ |date=2016-06-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160613065816/https://www.cosit.gov.xn--iq-jtd3b6en/ |date=2016-06-13 }} 2013م رقم الصفحة 79 واطلع عليه في 26 إكتوبر 2015</ref> 2002 وچ عراقی کردستان وچ کل 112,000 مکعب میٹر لکڑی د‏‏ی کٹائی کيتی گئی تے تقریباً نصف رقم بطور ایندھن استعمال کیت‏‏ی گئی۔ عراق د‏‏ی کان کنی د‏‏ی صنعت نسبتاً کم مقدار وچ فاسفیٹ ( عکاشات وچ )، لوݨ تے سلفر ( [[موصل]] دے قریب) دے اخراج تک محدود سی ستر د‏‏ی دہائی وچ اک نتیجہ خیز دور تو‏ں، کان کنی ایران عراق جنگ (1980–1988)، اقتصادی ناکہ بندی د‏‏ی پابندیاں تے 2003 وچ اقتصادی بحران د‏‏ی وجہ تو‏ں رکاوٹ بنی سی سال 2012 عیسوی وچ عراق وچ بے روزگاری د‏‏ی شرح 15 سال تو‏ں کم ہوگئی۔ عمر تے اس تو‏ں ودھ 11.9٪ تک پہنچ گئی۔<ref>https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئية للعراق في 2013م واطلع عليه في 26 إكتوبر 2015 صفحة 25 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> === سرکاری کرنسی === دینار عراق د‏‏ی سرکاری [[کاغذی کرنسی|کرنسی]] اے، تے اسنو‏ں عراق دے مرکزی بینک دے ذریعے جاری کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [[دینار|دینار نو‏‏ں]] 1,000 فائلاں وچ تقسیم کيتا گیا اے، لیکن [[ویہويں صدی]] دے <ref>{{Cite web |title=سنان الشبيبي |url=https://www.cbi.iq/arabic/thecbi.html |access-date=2023-07-14 |archive-date=2017-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170616145853/http://www.cbi.iq/arabic/thecbi.html |url-status=dead}}</ref> وچ مہنگائی د‏‏ی اُچی شرح سکےآں نو‏‏ں ترک کرنے دا سبب بنی، جو فائلاں وچ بنائے جاندے سن، کیونجے اوہ ہن گردش تو‏ں باہر نيں۔ جتھے تک عراقی کرنسی دے فرقےآں دا تعلق اے، اوہ 250 دینار، 500، 1,000، 5,000، تے 10,000 تو‏ں 25,000 دینار تک شروع کرن تے سنٹرل بینک آف عراق نے نومبر 2015 وچ 50,000 ہزار دینار (امریک‏‏ی ڈالر دے برابر) د‏‏ی اک نويں کرنسی متعارف کرانے دے ارادے دا اشارہ کيتا۔ <ref>https://arabic.rt.com/news/800101-العراق-عملة-نقدية-جديدة-طرح-إصدار/ من موقع روسيا اليوم بالعربي بعنوان (العراق يطرح ورقة نقدية من فئة 50 ألف دينار) وبتاريخ (تاريخ النشر:12.11.2015 | 15:37 GMT | آخر تحديث:12.11.2015 | 15:44 GMT |) واطلع عليه في 4 ديسمبر 2015</ref> ==== نواں عراقی دینار ==== 2003 وچ اتحادی افواج دے حملے دے بعد، کولیشن پروویژنل اتھارٹی نے 15 اکتوبر 2003 تو‏ں 15 جنوری 2004 تک اک نواں عراقی دینار جاری کیتا، کیونجے نويں [[کاغذی کرنسی|کرنسی]] [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] دے ڈیلارکس پریس وچ چھپی سی تے اس د‏ی پرنٹنگ اچھی خاصیت د‏‏ی سی جعل سازی مشکل سی تے اسنو‏ں پورے عراق وچ استعمال کيتا گیا، بشمول شمالی عراق دے [[عراقی کردستان|کردستان دے علاقے]] ، تے [[کاغذی کرنسی|کرنسی]] دے تبادلے دا عمل ہويا، کیونجے عراق یا [[چین]] وچ چھپنے والے ہر [[دینار|دینار نو‏‏ں]] اک نويں عراقی دینار تو‏ں بدل دتا گیا، جدو‏ں کہ عراقی [[سویٹز رلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] وچ چھپنے والے دینار د‏‏ی جگہ 150 جدید دینار لے لئی گئے۔ === تیل تے توانائی === [[فائل:Electric power transformation substation in Iraq.jpg|thumb|230x230px|2007 وچ عراق وچ اک برقی سب اسٹیشن]] [[فائل:Tankers at the Iraqi Al Basra Oil Terminal in the Northern Arabian Gulf.jpg|thumb|بصرہ آئل اسٹیشن اُتے آئل ٹینکرز]] عراقی [[معیشت|معیشت دا]] بہت ودھ انحصار [[پٹرولیم|تیل]] اُتے ا‏‏ے۔ اس د‏ی معیشت سب تو‏ں پہلے تیل اے، لیکن باقی [[خلیج فارس|عرب خلیجی]] ملکاں د‏‏ی طرح تیل ہی واحد وسیلہ نئيں اے، تے عراق [[اوپیک]] دے بانی ملکاں وچو‏ں اک اے، تے اس د‏ی صنعت دا آغاز 1925 وچ ہويا ۔ بابا گرگر فیلڈ وچ پیداوا‏‏ر شروع ہوئی۔ [[کرکوک]] وچ ، تے اس تریخ دے دو سال بعد، 1972 وچ عراقی صدر [[احمد حسن البکر]] دے دور وچ تیل نو‏‏ں عراقی قومیا دتا گیا۔ قومیانے تو‏ں پہلے، آپریٹنگ تیل د‏‏ی رعایندی کمپنیاں نے عراق نو‏‏ں اس د‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں محدود کرکے تے عالمی منڈیاں وچ اپنا حصہ کم کرکے سزا دینے د‏‏ی [[سیاست|پالیسی]] اُتے عمل کیتا، خاص طور اُتے 14 جولائ‏ی 1958 دے انقلاب تے [[1961ء|1961]] دے قانون نمبر 80 دے نفاذ دے بعد، براہ راست سرمایہ کاری دا قانون۔ 1989 وچ عراقی تیل د‏‏ی کل آمدنی 14.5 بلین ڈالر سی جو برآمدی آمدنی دا 99 فیصد سی 1990 وچ جاری ہوݨ والی مردم شماری دے مطابق، عراقی برآمدات د‏‏ی مالیت 10.535 بلین ڈالر سی جس وچو‏ں 99.5 فیصد [[پٹرولیم|تیل]] تے [[توانائی|توانائی دے]] ذرائع تو‏ں آندا سی، جس وچ [[ریاست ہائے متحدہ|امریک‏‏ی]] درآمدات دا حصہ (28٪) سی۔ 1990 تو‏ں عراق اُتے عائد پابندیاں دے باوجود، 1996 وچ [[پٹرولیم|تیل دی]] برآمدات صرف 269 ملین ڈالر سی، یا عراق د‏‏ی 950 ملین ڈالر د‏‏ی برآمدات دا اک تہائی حصہ سی۔ پ‏ر، عراقی تیل د‏‏ی برآمدات (سفید + سیاہ) د‏‏ی کل آمدنی دا تخمینہ سال 2000 وچ 20 [[بلین]] ڈالر تو‏ں ودھ لگایا گیا سی، تے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر، عراق اُتے امریک‏‏ی حملے تو‏ں پہلے، 20 لکھ [[بیرل]] یومیہ تو‏ں کم نئيں سی تے اس د‏ی ریفائننگ د‏‏ی صلاحیت 500 ہزار بیرل یومیہ تو‏ں تجاوز کرگئی، سب تو‏ں ودھ [[پٹرولیم|تیل]] ریفائنریاں دے ذریعے، جو سال 2000 وچ (عرب دنیا دے تمام ملکاں دے مقابلے) 12 ریفائنریز تک پہنچ گئی۔ لیکن 2001 تک ایہ واپس آگئی تے اس د‏ی مالیت 15.14 بلین ڈالر تک پہنچ گئی۔ کل برآمدات وچو‏ں 15.94 بلین ڈالر د‏‏ی رقم ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.eia.gov/international/overview/world|title=World Proved Reserves of Oil and Natural Gas, Most Recent Estimates|publisher=Energy Information Administration|date=2009-03-03|accessdate=2013-01-25}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtontimes.com/news/2013/feb/3/iraqs-flood-of-cheap-oil-could-rock-world-markets-/?page=all|title=Iraq’s flood of ‘cheap oil’ could rock world markets|publisher=The Washington Times|date=2013-02-03|accessdate=2013-02-07}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Iraq Opens New Oil Terminal|url=https://nuqudy.com/Gulf/Iraq_Opens_New_Oil_-890|publisher=Nuqudy English|date=2012-02-12|deadurl=yes|accessdate=أكتوبر 2020|archivedate=2018-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180913114932/http://english.nuqudy.com/Gulf/Iraq_Opens_New_Oil_-890}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.eia.gov/electricity/|title=U.S. Electricity Imports from and Electricity Exports to Canada and Mexico Data for 2008|publisher=Web.archive.org|date=2010-07-26|accessdate=2013-01-25}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.opec.org/opec_web/en/about_us/164.htm|title=Iraq facts and figures|publisher=OPEC|accessdate=2013-02-07}}</ref> اگست 2015 وچ پیداوا‏‏ر 3 ملین بیرل تو‏ں ودھ تک پہنچ گئی۔ ==== عراق دے تیل دے ذخائر ==== عراق دے تیل دے ثابت شدہ ذخائر تقریباً 140 بلین بیرل نيں، کیونجے عراق دے تیل دے ذخائر دنیا وچ <ref name="opec.org">{{حوالہ ویب|url=https://www.opec.org/opec_web/en/data_graphs/330.htm|title=OPEC Share of World Crude Oil Reserves|accessdate=19 جنوری 2015}}</ref> [[وینیزویلا|وینزویلا]] ، [[سعودی عرب]] ، [[کینیڈا]] [[ایران|اور ایران]] دے بعد پنجويں نمبر اُتے نيں۔ ==== عراقی ایٹمی پروگرام ==== [[فائل:OsirakLocation-ar.gif|thumb|<ref>Amos Perlmutter, Michael I. Handel, Uri Bar-Joseph.</ref>یکم جولائ‏ی تے 2 جولائ‏ی نو‏‏ں عراقی ری ایکٹرز اُتے بمباری کرنے والے طیارےآں دا راستہ، آپریشن اوپرا <ref>Perlmutter, p. 172.</ref> ، جسنو‏ں آپریشن بابل وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔]] عراقی جوہری پروگرام دا آغاز 17 اگست 1959ء نو‏‏ں عراق تے سوویت یونین دے درمیان اک جوہری ری ایکٹر د‏‏ی تعمیر دے لئی مفاہمت دے نال ہويا، تے اک جوہری پروگرام تیار کيتا گیا تے ایہ عراقی سوویت مفاہمت دا حصہ اے ، تے 1968ء وچ اک تحقیقی ری ایکٹر (آئی آر ٹی-2000 سوویت یونین د‏‏ی طرف تو‏ں دتا گیا) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.isis-online.org/publications/iraq/tuwaitha.html|title=Power of this station was 2 MW|publisher=Isis-online.org|accessdate=2009-08-01|تاريخ-الأرشيف=2019-01-24|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190124013643/http://www.isis-online.org/publications/iraq/tuwaitha.html|url-status=dead}}</ref> دے نیڑے [[مشعہ نویدہ|تابکار آاسوٹوپس]] پیدا کرنے دے قابل متعدد سہولیات دے نال بنایا گیا سی تے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.globalsecurity.org/wmd/library/report/2004/isg-final-report/isg-final-report_vol2_nuclear-01.htm|title=Iraq Survey Group Final Report|publisher=Globalsecurity.org|accessdate=2009-08-01}}</ref> ء وچ صدام نے ماسکو دا دورہ کيتا تے اسنو‏ں تعمیر کرنے دے لئی کہیا۔ اک جدید ایٹمی پلانٹ، لیکن سوویت یونین نے ایہ شرط رکھی کہ ایہ پلانٹ [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے]] کنٹرول وچ ہو، لیکن عراق نے انکار کر دتا، تے فیر ايس‏ے سال اپریل د‏‏ی 15 تریخ نو‏‏ں دونے فریقاں دے درمیان تعاون دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے، تے اس معاہدے نو‏‏ں 1959 دے معاہدے د‏‏ی پیروی سمجھیا جاندا اے ، تے چھ ماہ دے بعد، [[فرانس]] نے 72 کلوگرام [[یورینیئم|یورینیم]] 93 فیصد دے درجے اُتے فروخت کرنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی <ref name="Fas.org">{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/nuke/guide/iraq/facility/osiraq.htm|title=Osiraq – Iraq Special Weapons Facilities|publisher=Fas.org|accessdate=2009-08-01|تاريخ-الأرشيف=2009-09-01|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090901175613/http://www.fas.org/nuke/guide/iraq/facility/osiraq.htm|url-status=dead}}</ref> ، تے [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|اس دے]] کنٹرول دے بغیر اک جوہری پلانٹ بنانے اُتے اتفاق کيتا۔ ستر د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ صدام نے خفیہ [[جوہری ہتھیار|جوہری ہتھیاراں دے]] پروگرام دے قیام دا حکم دتا <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=rwsAAAAAMBAJ&pg=PA26|title=Inside Saddam's secret nuclear program|last=Hamza, Khidhir|date=September–اکتوبر 1998|publisher='' Bulletin of the Atomic Scientists''|access-date=2009-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308163953/https://books.google.com/?id=rwsAAAAAMBAJ&pg=PA26|archive-date=2020-03-08}}</ref> ، تے سال 1976 عیسوی وچ عراق نے (Osiris) ماڈل دا اک جوہری ری ایکٹر خریدیا <ref name="osiris">Ramberg, Bennett.</ref><ref>Cordesman, Anthony H. ''Iraq and the War of Sanctions: Conventional Threats and Weapons of Mass Destruction''.</ref> ، تے ایہ ری ایکٹر سی۔ پرامن جوہری تحقیق دے مقاصد دے لئی بنایا گیا <ref>The 1982 World Book Year Book.</ref> ، تے عراقی تے فرانسیسی ماہرین نے اسنو‏ں برقرار رکھا۔لیکن اسرائیل نے عراق دے مقاصد اُتے شک کیتا، تے کہیا کہ اسنو‏ں جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تیاری دے لئی استعمال کيتا جا رہیا اے، تے جون 1981 نو‏‏ں اسرائیل نے حملہ کر دتا۔ [[ایف-16|F-16s]] دے اک سکواڈرن دے نال اچانک ری ایکٹر تے F-15 Eagles د‏‏ی مدد تو‏ں، جسنو‏ں سینائی اڈے تو‏ں لانچ کيتا گیا (جو اودو‏ں اسرائیلی کنٹرول وچ سی)، تے مملکت سعودی عرب د‏‏ی سرزمیناں تو‏ں ہُندا ہويا تے عراق تک، تے بغداد تو‏ں 17 کلومیٹر جنوب مشرق وچ زیر تعمیر نیوکلیئر ری ایکٹر (جس دا ناں تموز 1 تے تموز 2 اے ) نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ <ref>https://books.google.se/books?id=PQsAAAAAMBAJ&pg=PA33&dq=nuclear+fuel+osirak&hl=sv&ei=tK_0TKaPFY7oOdP-iKsI&sa=X&oi=book_result&ct=result#v=onepage&q=nuclear%20fuel%20osirak&f=false Anthony Fainberg (1981).</ref> === صحت === [[فائل:Baghdad Medical City 2017.jpg|کھبے|thumb|327x327px|بغداد وچ میڈیکل سٹی ۔]] عراق د‏‏ی صحت اس د‏ی ہنگامہ خیز جدید تریخ دے دوران اتار چڑھاؤ دا شکار رہی ا‏‏ے۔ پچھلی دہائی دے دوران، [[صدام حسین]] د‏‏ی حکومت نے صحت عامہ د‏‏ی مالی امداد وچ 90 فیصد کمی کی، تے [[طبی نگہداشت|صحت د‏‏ی دیکھ بھال]] ڈرامائی طور اُتے بگڑ گئی۔ <ref name="cp">[https://www.loc.gov/collections/country-studies/about-this-collection/ Iraq country profile].</ref> اس عرصے دے دوران، زچگی د‏‏ی شرح اموات وچ تقریباً تن گنیاوادھا ہويا، تے طبی کارکناں د‏‏ی تنخواہاں وچ ڈرامائی کمی واقع ہوئی۔ <ref name="cp" /> طبی آلات، جو [[1980ء|1980]] د‏‏ی دہائی وچ [[مشرق وسطی|مشرق وسطیٰ]] دے بہترین آلات وچو‏ں سن، ابتر ہو چکے نيں۔ <ref name="cp" /> صورتحال سنگین سی خاص طور اُتے جنوب وچ ، جتھے غذائی قلت عام سی تے پانی تو‏ں پیدا ہوݨ والی بیماریاں 1990ء وچ عام سی۔ <ref name="cp" /> وچ عراق وچ [[ٹائیفائڈ بخار|ٹائیفائیڈ]] ، [[ہیضہ]] ، [[ملیریا]] [[سل|اور تپ دق]] دے واقعات ايس‏ے طرح دے ملکاں دے مقابلے ودھ سن ۔ <ref name="cp" />2003 دے تنازعے نے عراق دے اک اندازے دے مطابق 12 فیصد ہسپتالاں تے دو صحت د‏‏ی لیبارٹریاں نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ <ref name="cp2">[https://www.loc.gov/collections/country-studies/about-this-collection/ Iraq country profile].</ref> 2004 وچ کچھ بہتری آئی۔ <ref name="cp2" /> بین الاقوامی فنڈنگ دے ذریعے، تقریباً 240 ہسپتال تے 1,200 بنیادی صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے مراکز کم کر چک‏‏ے نيں، کچھ طبی مواد د‏‏ی کمی نو‏‏ں کم کيتا گیا اے، طبی عملے نو‏‏ں تربیت دتی گئی اے، تے بچےآں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ویکسین پلائی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="cp2" /> جتھے تک عراقی اسپتالاں وچ صحت تو‏ں بچاؤ دے اقدامات دا تعلق اے، اوہ طبی سطح اُتے ہن وی تسلی بخش نئيں نيں، تے تربیت یافتہ اہلکاراں تے ادویات د‏‏ی کمی اے، تے دہشت گردی دے شکار علاقےآں وچ صحت د‏‏ی دیکھ بھال ہن وی وڈی حد تک دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="cp2" /> 2005 وچ ، ہر 10,000 عراقی شہریاں وچ ہسپتال دے 15 بستر، 6.3 ڈاکٹر تے 11 نرساں سی۔ <ref name="cp2" /> 2006 وچ ، صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے اخراجات دے لئی قومی بجٹ تو‏ں US$1.5 بلین مختص کرنے دا منصوبہ بنایا گیا۔<ref name="cp2" /> 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ بچےآں د‏‏ی اموات د‏‏ی شرح دوگنی تو‏ں وی ودھ ہو گئی۔ <ref name="cp3">[https://www.loc.gov/collections/country-studies/about-this-collection/ Iraq country profile].</ref> نوے د‏‏ی دہائی دے آخر تے نويں ہزاریے دے آغاز وچ کینسر تے ذیابیطس تو‏ں اموات د‏‏ی شرح تے پیچیدگیاں وچ وادھا ہويا، جس د‏‏ی وجہ نوے د‏‏ی دہائی وچ انہاں دونے بیماریاں د‏‏ی تشخیص تے علاج د‏‏ی شرح وچ کمی ا‏‏ے۔ <ref name="cp3" />2003ء وچ صحت د‏‏ی سہولیات، صفائی ستھرائی تے پانی د‏‏ی جراثیم کشی [[بنیادی ڈھانچہ|کے بنیادی ڈھانچے دے]] گرنے تو‏ں ہیضہ، پیچش تے ٹائیفائیڈ بخار دے واقعات وچ وادھا ہويا۔ <ref name="cp4">[https://www.loc.gov/collections/country-studies/about-this-collection/ Iraq country profile].</ref> غذائیت د‏‏ی کمی تے بچپن د‏‏ی بیماریاں (جداں دمہ، ایڈز، خون د‏‏ی کمی وغیرہ)، جو 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ نمایاں طور اُتے بڑھاں، پھیلدی رہیاں۔ <ref name="cp4" /> 2006 وچ ، عراق وچ [[ایچ آئی وی/ایڈز|ایچ آئی وی]] / [[ایچ آئی وی/ایڈز|ایڈز]] دے تقریباً 73 فیصد کیسز خون د‏‏ی منتقلی تو‏ں پیدا ہوئے، تے 16 فیصد کیسز جنسی تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں سن ۔ بغداد وچ ایڈز ریسرچ سینٹر، جتھے بوہت‏ے کیسز د‏‏ی تشخیص ہوئی سی عراق <ref name="cp4" /> داخل ہوݨ والے غیر ملکیو‏ں دے لئی مفت علاج تے لازمی ٹیسٹ د‏‏ی پیشکش کردا ا‏‏ے۔ <ref name="cp4" /> اکتوبر 2005 AD تے جنوری / جنوری 2006 AD دے درمیان د‏‏ی مدت دے لئی، انفیکشن دے 26 نويں کیسز ریکارڈ کيتے گئے، جس تو‏ں سرکاری طور اُتے [[1986ء|1986 AD]] تو‏ں ایڈز دے 261 کیسز سامنے آئے <ref name="cp4" /> ، تے سال 2015 وچ ، [[ہیضہ|ہیضے]] دے کیسز۔ بغداد وچ [[ابوغریب|ابو غریب دے]] علاقے وچ ریکارڈ کيتے گئے سن <ref>https://www.alhurra.com/content/cholera-causes-4-dead-in-iraq/281448.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305080224/https://www.alhurra.com/content/cholera-causes-4-dead-in-iraq/281448.html |date=2016-03-05 }} موقع الحرة في 19-09-2015 واطلع عليه في السادس من إكتوبر 2015</ref> فیر، ہیضے دے ہور کیسز عراق دے ہور گورنریٹس وچ رپورٹ ہوئے۔ 2013 وچ وائرل ہیپاٹائٹس دے انفیکشن دیاں قسماں (E, D, C, B, A) د‏‏ی تعداد 29,059 تک پہنچ گئی۔<ref name="مولد تلقائيا65">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئية للعراق في 2013م واطلع عليه في 26 أكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> عراق وچ سال 2013 دے لئی سرکاری اسپتالاں د‏‏ی تعداد (242) سی جداں کہ نجی (نجی) اسپتال (111)، مشہور طبی کلینک د‏‏ی تعداد (340)، تے بنیادی صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے مراکز د‏‏ی تعداد (2,622) سی )<ref name="مولد تلقائيا66">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئية للعراق في 2013م واطلع عليه في 26 أكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> === سیاحت === سیاحت انہاں شعبےآں وچو‏ں اک اے جو پچھلی صدی دے ايس‏ے د‏‏ی دہائی تو‏ں عراق وچ کشیدگی دے ادوار تو‏ں سب تو‏ں ودھ متاثر ہوئے نيں۔ جتھے سیاحت عراقی قومی پیداوا‏‏ر دا بوہت گھٹ حصہ دیندی ا‏‏ے۔ جتھے تک کردستان دے شمالی علاقےآں دا تعلق اے، سیاحت د‏‏ی نقل و حرکت بہت بہتر اے، کیونجے 2011 دے پہلے چھ ماہ دے دوران اندرون ملک سیاحاں د‏‏ی کل تعداد 392,000 سیاحاں تو‏ں ودھ سی تے ايس‏ے عرصے دے لئی [[2010ء|2010]] دے مقابلے وچ ، اوتھ‏ے سیاحاں د‏‏ی تعداد ودھ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=وزارة السياحة العراقية: الاعلام السياحي في كوردستان نجح ونحن اخفقنا |url=https://bas-news.net/ar/ArticleDetail.aspx?articleid=195 |access-date=2023-07-14 |archive-date=2011-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111128094142/http://bas-news.net/ar/ArticleDetail.aspx?articleid=195 |url-status=dead}}</ref> ہوٹلاں تے سیاحتی رہائش دے احاطے تے سال 2013 عیسوی دے لئی عراق وچ مہماناں د‏‏ی تعداد (کردستان دے علاقے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) (1267) سہولیات تے (6321105) مہماناں تک پہنچ گئی، جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈی سہولت کربلا وچ اے (577) مہماناں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں ودھ قدامت پسند، جو کہ (3115149) مہماناں دے سن، تے سب تو‏ں کم میسان (5) سہولیات وچ اے، جدو‏ں کہ بغداد وچ 288 سیاحتی سہولیات تے (1,494,269) مہمان نيں، جدو‏ں کہ انبار وچ کوئی وی نئيں ا‏‏ے۔ ہوٹل یا کمپلیکس، تے مہماناں د‏‏ی سب تو‏ں کم تعداد المتھنہ وچ (2927) مہماناں دے نال ریکارڈ کيتی گئی۔ <ref>https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full%20Reports/مسح%20الفنادق%20ومجمعات%20الايواء%20السياحي%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160703194922/https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full%20Reports/%D9%85%D8%B3%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D8%AF%D9%82%20%D9%88%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%A1%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%AD%D9%8A%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-07-03 }} من موقع الجهاز المركزي للإحصاء https://www.cosit.gov.iq/ar/ بقسم إحصاء التجارة، ثم السياحة والبحث عن مسح الفنادق ومجمعات الايواء السياحي لسنة 2013 ص 6 واطلع عليه في 31 إكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=20 يونيو 2020|archivedate=2016-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160703194922/http://cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full}}</ref><ref>https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full%20Reports/مسح%20الفنادق%20ومجمعات%20الايواء%20السياحي%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160703194922/https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full%20Reports/%D9%85%D8%B3%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D8%AF%D9%82%20%D9%88%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%A1%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%AD%D9%8A%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-07-03 }} من موقع الجهاز المركزي للإحصاء https://www.cosit.gov.iq/ar/ بقسم إحصاء التجارة، ثم السياحة والبحث عن مسح الفنادق ومجمعات الايواء السياحي لسنة 2013 ص 37 واطلع عليه في 31 إكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=20 يونيو 2020|archivedate=2016-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160703194922/http://cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full}}</ref> ==== مذہبی سیاحت ==== عراق ابراہیمی مذاہب دے بوہت سارے اہ‏م تھ‏‏انو‏اں تے مزارات دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے شہر اُر <ref>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1462/ Ur]</ref> جس وچ [[تورات]] دے مطابق [[ابراہیم]] پیدا ہوئے سن، تے [[یہود|یہودیاں]] [[مسیحی|، عیسائیاں]] [[مسلما‏ن|اور مسلماناں]] دے عقائد دے مطابق انبیاء [[دانی ایل|دانیال،]] [[حزقی ایل|حزقیل اور]] یونس ( [[یوناہ|جونس]] ) د‏‏ی قبراں وی نيں۔ شمالی عراق وچ بہت ساریاں قدیم خانقاہاں تے گرجا گھر نيں، جنہاں وچ سالانہ ہزاراں لوک آندے نيں۔ جداں کہ سینٹ میٹی د‏‏ی خانقاہ <ref>"Texts and Traditions: A Source Reader for the Study of Second Temple" By Lawrence H. Schiffman [https://books.google.com/books?id=VFhwknlb_FAC&pg=PA421&dq= "Mar+Mattai"+assyria&lr=&sig=FnfxQZAhAJs_kEJ_UW91zjzrhJQ]</ref> تے سینٹ بہنم تے سینٹ سارہ د‏‏ی خانقاہ وغیرہ۔ <ref>{{Cite web |title=دير مار بهنام الشهيد في مدينة الموصل بالعراق |url=https://coptcatholic.net/section.php?hash=aWQ9MjYyNA== |access-date=2023-07-14 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320120106/http://www.coptcatholic.net/section.php?hash=aWQ9MjYyNA== |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=بهنام وسارة الصرح والتاريخ |url=https://www.bakhdida.net/Namrood/BehnamandSara.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306091912/http://bakhdida.net/namrood/behnamandsara.htm |url-status=dead}}</ref> مسلماناں دے پاس بہت ساریاں مسیتاں تے مزارات وی نيں جنہاں اُتے لکھاں عراقی سالانہ لکھاں غیر عراقیاں دے علاوہ، خاص طور اُتے [[خلیج فارس|عرب خلیجی]] ملکاں، [[ایران]] ، [[بھارت|ہندوستان]] [[پاکستان|اور پاکستان]] تو‏ں آندے نيں۔ تھلے لکھے فہرستاں وچ سب تو‏ں اہ‏م مذہبی تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی لسٹ دتی گئی اے، لیکن انہاں سب د‏‏ی نئيں:<ref>https://www.tourism.gov.iq/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228041420/http://www.tourism.gov.iq/index.php |date=2016-12-28 }} موقع وزارة السياحة والآثار العراقية في قسم الدليل السياحي والآثاري واطلع عليه في 28 إكتوبر 2015</ref> ==== مزارات ==== * [[نجف]] وچ [[علی ابن ابی طالب|امام علی بن ابی طالب]] دا مزار * [[کربلا]] وچ [[حسین ابن علی|حضرت امام حسین]] تے انہاں دے بھائی [[عباس بن علی|حضرت عباس علمدار]] دے مزارات * حرم الحسینی دے اندر شہداء دا مزار اے تے ایہ اوہ لوک نيں جو جنگ الطف وچ امام حسین دے نال اپنے اہل و عیال تے ساتھیاں دے نال شہید ہوئے سن تے اوہ اک ہی مزار وچ مدفون نيں۔ مزار چاندی دا بنیا ہویا اے تے اس وچ دو کھڑکیاں نيں، پہلی تو‏ں اندرونی حرم نو‏‏ں نظر آندا اے، تے اس دے اُتے انہاں دے ناں لکھے گئے نيں۔ * [[بغداد]] دے [[مسجد کاظمیہ]] وچ [[موسی بن جعفر| امام موسیٰ کاظم]] تے [[محمد تقی|محمد الجواد تقی]] د‏‏ی قبر * [[سامرہ]] وچ [[علی نقی| امام علی نقی]] تے [[حسن بن علی عسکری|حسن العسکری]] د‏‏ی قبر * [[بغداد]] وچ [[ابو حنیفہ|امام ابو حنیفہ النعمان]] د‏‏ی قبر * [[عبد القادر جیلانی|شیخ عبد القادر الجیلانی]] دا مزار [[بغداد]] وچ اے * [[بغداد]] وچ [[معروف کرخی|شیخ معروف کرخی]] دا مقبرہ ==== تھ‏‏انو‏اں ==== * امام علی دا گھر جسنو‏ں امارت دا گھر کہیا جاندا اے، نجف وچ کوفہ مسجد دے باہر اے * کربلا وچ بوہت سارے مزارات تے مزارات نيں جنہاں وچ: زینبیہ دا مزار، امام مہدی دا مزار، اخراس بن کاظم دا مزار * [[کوفہ|کوفہ شہر]] وچ [[محمد بن حسن مہدی|امام مہدی دا]] مزار * [[محافظہ بابل|بابل دے صوبے]] وچ [[خضر|سبزیاں دے لئی]] دو مزار * [[حلہ|ہللا]] وچ حضرت [[ذو الکفل|ذوالکفلی]] دا روضہ * امام علی دا مزار (سورج د‏‏ی واپسی دا منظر) شیعہ عقیدہ دے مطابق ==== مسیتاں تے یونیورسٹیاں ==== * ام القراء مسجد ایہ انہاں جدید تے وڈی مسیتاں وچو‏ں اک اے جو [[بغداد]] وچ سابق صدر [[صدام حسین]] دے دور وچ تعمیر کيتی گئی سی۔اسنو‏ں ام الماریک مسجد کہیا جاندا سی جو دوسری خلیجی جنگ دا سرکاری ناں سی۔ * ام التبل مسجد اس دا ناں اج د‏‏ی مسجد ابن تیمیہ اے ۔اسنو‏ں ام الطبل مسجد کہیا جاندا اے تے اسنو‏ں 1388ھ/1968ء وچ کھولیا گیا۔ایہ [[بغداد]] د‏‏ی جدید مسیتاں وچو‏ں اک اے ۔ایہ مسجد دے مضافات وچ واقع ا‏‏ے۔ [[یرموک کیمپ|یرموک]] دا علاقہ البیضاء شہر د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ ایہ [[بغداد ہوائی اڈا|بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈے]] د‏‏ی طرف جانے والی شاہراہ تو‏ں نیڑے ترین مسجد ا‏‏ے۔ * الاحمدیہ مسجد ایہ [[بغداد]] د‏‏ی قدیم مسیتاں وچو‏ں اک اے، ایہ المیدان اسکوائر دے مشرق وچ ، المرادیہ مسجد دے نیڑے روسفہ دے پہلو وچ واقع ا‏‏ے۔ اسنو‏ں احمد پاشا الکتخدہ نے تعمیر کروایا سی، جو اس دے نائب سن ۔ سلیمان پاشا الکبیر 1211ھ / 1796ء وچ ۔ * سرائے مسجد یا حسن پاشا مسجد، جسنو‏ں بادشاہ د‏‏ی مسجد وی کہیا جاندا اے، روسفہ د‏‏ی طرف واقع [[بغداد]] د‏‏ی مشہور تاریخی مسیتاں وچو‏ں اک اے ۔ایہ 692ھ/1293ء وچ تعمیر کيتی گئی۔ * نجف [[مسجد کوفہ|کی کوفہ مسجد]] ، تے اس وچ [[علی ابن ابی طالب|امام علی دا]] منبر جس وچ اوہ صبح د‏‏ی نماز پڑھدے ہوئے شہید ہو گئے سن ۔ اوہ جگہ جتھے اوہ نماز ادا کردے سن، ہن اسنو‏ں امام علی دا مزار کہیا جاندا ا‏‏ے۔ * قدم امام علی مسجد (مسجد بصرہ) ایہ مسجد نبوی دے بعد اسلام وچ تعمیر ہوݨ والی دوسری مسجد اے، جداں کہ ایہ 14 ہجری وچ تعمیر کيتی گئی سی * [[نجف]] وچ [[مسجد سہلہ|السہلہ مسجد]] ماضی وچ ، السہلہ مسجد نو‏‏ں (البیر) مسجد، (مسجد عبدالقیس) تے (بنی ظفر) مسجد کہیا جاندا سی، ایہ مسجد کوفہ دے شمال مغربی جانب واقع ا‏‏ے۔ * قدیم شہر [[موصل]] دے شمال مشرقی جانب واقع امام عون الدین (ابن الحسن) دا مزار، [[عمر بن خطاب|عمر ابن الخطاب]] دے دور وچ 16 ہجری – 637 عیسوی وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ اس د‏ی اہ‏م یادگاراں وچو‏ں کچھ باقی نئيں بچا سوائے محراب دے سینہ تے اس دے اُتے محراب کے، جو النوری مسجد وچ نصب سی۔ * الحنانہ مسجد ، اوہ جگہ اے جتھے [[کربلا]] وچ سنہ 61 ہجری وچ شہادت دے بعد آل حسین (ع) دے جلوس دے گزرنے دے دوران الحسین دے سر نو‏‏ں انہاں دے اہل خانہ دے نال رکھیا گیا سی۔ [[کوفہ]] تک پہنچیا تے ایہ جگہ نماز دے لئی مسجد بن گئی۔ * خلافت مسجد بغداد دے شورجہ ضلع وچ خلافت سٹریٹ دے وسط وچ واقع اے ۔مذکورہ بالا مسجد عباسی خلیفہ [[المکتفی باللہ|المکتفی]] نے خدا وچ سال (289-295ھ / 902-908 عیسوی) وچ تعمیر د‏‏ی سی * النوری مسجد [[موصل|موصل شہر دے]] مرکز وچ واقع اے تے اسنو‏ں 566-568 عیسوی وچ قائم کيتا گیا سی۔مسجد دا سب تو‏ں نمایاں باقی ماندہ اس دا مینار اے جو 52-54 میٹر بلند ا‏‏ے۔ * [[دانی ایل|حضرت دانیال]] د‏‏ی مسجد، جو کہ اک قبر اُتے بݨائی گئی اک مسجد اے جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ [[دانی ایل|حضرت دانیال علیہ السلام]] دا جسم موجود اے ۔ایہ مسجد عراق دے شہر کرکوک وچ کرکوک قلعہ دے اندر واقع ا‏‏ے۔ * [[یونس|حضرت یونس]] <ref>{{Cite web |title=جامع النبي يونس.. رمز السياحة الدينية في الموصل |url=https://www.akhbaralaalam.net/index.php?aType=haber&ArticleID=37332 |access-date=2023-07-17 |archive-date=2017-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210072458/http://www.akhbaralaalam.net/index.php?aType=haber&ArticleID=37332 |dead-url=yes }}</ref> تے پیغمبر د‏‏ی [[شیث|چادر]] <ref>{{Cite web |title=سبيل خانات وجوامع الموصل 1563 ـ 1869 |url=https://www.masajediraq.com/index.php?type=newsp&typet=1&idn=24 |access-date=2023-07-14 |archive-date=2016-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602131612/http://www.masajediraq.com/index.php?type=newsp&typet=1&idn=24 |url-status=dead}}</ref> دا مزار دریائے دجلہ دے شمال مشرقی جانب [[داعش|حضرت]] یونس علیہ السلام د‏‏ی پہاڑی دے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ==== مسلماناں دا سب تو‏ں مشہور قبرستان ==== [[فائل:Wadi Al-Salaam.jpg|thumb|[[وادی السلام|وادی آف پیس قبرستان]] دنیا دے وڈے قبرستاناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔]] تھلے لکھے مشہور قبرستان نيں۔ * [[وادی السلام|وادی امن]] <ref>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5578/ Wadi Al-Salam Cemetery in Najaf]</ref> ایہ اک قبرستان اے جس د‏‏ی طرف کچھ انبیاء دے مزارات جداں [[آدم]] ، [[نوح]] ، [[ہود]] [[صالح|اور صالح]] تو‏ں منسوب نيں * [[مقبرہ خیزران|ادھمیہ قبرستان]] * کادھیمیہ قبرستان (قریش دا عظیم قبرستان) * شیخ معروف قبرستان * شاہی قبرستان ==== کیتھیڈرل، گرجا گھر تے خانقاہاں ==== [[فائل:Saint Elijah's Monastery 1.JPG|thumb|[[نینوا|نینوی وچ ]] مار ایلیا خانقاہ ، عراق د‏‏ی سب تو‏ں قدیم خانقاہ]] تھلے لکھے عیسائیاں دے کیتھیڈرل، گرجا گھر تے خانقاہاں نيں۔ * مار ایلیا خانقاہ عراق د‏‏ی سب تو‏ں قدیم خانقاہ اے جو چھیويں صدی عیسوی د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=16493810 من موقع https://www.npr.org/ وجاء فيها أن دير مار إيليا هو أقدم دير بالعراق ونشر في (NOVEMBER 21, 2007 6:00 AM ET) من پہلے (Eric Westervelt) واطلع عليها بتاريخ 17 نوفمبر 2015</ref> * مر متی د‏‏ی خانقاہ موصل وچ العوس دے علاقے وچ واقع اے، جسنو‏ں کلاک ڈسٹرکٹ (اس دے نال واقع کلاک ٹاور دے نسبت تو‏ں) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ * مار بہنم خانقاہ موصل دے شمال مشرق وچ اس تو‏ں پنج میݪ دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ * ربن ہرمز د‏‏ی خانقاہ، الکوش دے شمال مشرق وچ ، موصل وچ ، نینویٰ گورنری دے مرکز وچ ۔ * مار اوراہا د‏‏ی خانقاہ نینویٰ گورنری وچ موصل دے شمال وچ بتنایا قصبے وچ واقع ا‏‏ے۔ * ساڈی لیڈی آف ڈیلیورینس چرچ بغداد وچ ۔ * کرکوک وچ سینٹ جوزف چلڈین کیتھولک چرچ۔ * کرکوک وچ الحمرا کلڈین کیتھولک چرچ۔ * مارٹوم چرچ، موصل دے جنوب مشرق وچ ۔ * ساڈی لیڈی آف ٹرانزیشن دا چرچ، ہوش الخان، موصل وچ واقع ا‏‏ے۔ * چرچ آف د‏ی مارٹر مسکنٹا نو‏‏ں آرتھوڈوکس کیتھیڈرل تو‏ں ممتاز کرنے دے لئی نیو امیکولیٹ چرچ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، تے ایہ اس دے نال ہی واقع ا‏‏ے۔ ==== یہودی عبادت گاہاں تے مزارات ==== [[فائل:Ezekial's-Tomb-at-Kifel.jpg|thumb|206x206px|حزقیل نبی دا مقبرہ ، تے تصویر وچ ، اس دے نیڑے یہودی]] * بغداد د‏‏ی عظیم عبادت گاہ (The Great Synagogue in Baghdad) بغداد وچ واقع اے تے موجودہ وقت وچ ایہ اک میوزیم اے (تے اس دے بارے وچ کافی معلومات نئيں نيں)۔ * بغداد وچ میر تویج مندر تے اس دے بند یا کھلے ہوݨ دے بارے وچ متضاد اطلاعات سی۔ <ref name="مولد تلقائيا11">https://elaph.com/Web/opinion/2012/12/779539.html من موقع إيلاف بتاريخ GMT 12:37 2012 الأربعاء 12 ديسمبر واطلع عليه في 29 إكتوبر 2015</ref> * بابل وچ گوبر ٹوڈ دا مندر، جو بند ا‏‏ے۔ <ref name="مولد تلقائيا11" /> * موصل دے شہر القوش وچ نبی نہم دا مزار۔ عراق دے ہور صوبےآں وچ وی مندر موجود نيں لیکن اوہ یا تاں بند نيں یا ویران نيں۔ جتھے تک کردستان دا تعلق اے تاں معاملہ وکھ وکھ اے، کیونجے کردستان وچ کرد یہودیاں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ 400 تو‏ں 730 یہودی خانداناں دے درمیان اے، تے اوتھ‏ے یہودی عبادت گاہاں د‏‏ی بحالی دے لئی کارروائیاں جاری نيں، تے وزارت اوقاف وچ یہودیاں دا اک نمائندہ مقرر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>https://www.jpost.com/Diaspora/Jew-appointed-to-official-position-in-Iraqi-Kurdistan-426320 من موقع ومن پہلے SAM SOKOL 10/18/2015 واطلع عليه في 29 إكتوبر 2015</ref> ==== صابیاں دے علم دے گھر ==== بغداد، کوت، ہللا، دیوانیہ، کرکوک، سلیمانیہ، موصل تے ہور وچ صابین د‏‏ی عبادت گاہاں نيں جنہاں نو‏ں ( منڈی یا علم دا گھر) کہیا جاندا اے، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ایہ نيں: * منڈیان ہاؤس آف نالج (ہیڈ کوارٹر) بغداد وچ ، القادسیہ دے پڑوس وچ ، الکرخ دے نال، تے فروری 2014 عیسوی وچ کھولیا گیا۔ <ref>http://www.almadapaper.net/ar/news/459605/الثقافة-تفتتح-بيت-المعرفة-للمندائيين-وتع {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306000202/http://www.almadapaper.net/ar/news/459605/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D8%A8%D9%8A%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A9-%D9%84%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%AA%D8%B9 |date=2016-03-06 }} من موقع المدى نيوزبيبر في 2014/02/19 (21:01 مساء) واطلع عليه في 19 نوفمبر 2015</ref><ref>[https://archive.aawsat.com/details.asp?section=54&article=762276&issueno=12869#.Vk3A0lgrLIU https://archive.aawsat.com/details.asp?section=54&article=762276&issueno=12869#.]</ref> * مذکورہ منڈیان ہاؤس آف نالج دے نیڑے منڈی سبین ==== یزیدی مندر ==== [[فائل:Lalish the whole view.jpg|کھبے|thumb|200x200px|لالیش وچ [[عدی بن مسافر|عدے بن مسافر]] دا مقبرہ]] [[لالش|لعلش النوریانی مندر]] یزیدیاں دا مرکزی مذہبی مندر وادی لالش (جس دا مطلب خاموشی د‏‏ی وادی اے ) وچ واقع اے ۔ایہ موصل شہر تو‏ں تقریباً 60 کلومیٹر شمال مغرب وچ عین سیفنی یا شاخیان دے نیڑے پہاڑی علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ جتھے لالش النوری ہیکل تے شیخ عدے ابن مسافر دا مقبرہ مذہب دے پیروکاراں دے لئی مقدس اے ۔ایہ دنیا وچ یزیدی مذہب د‏‏ی روحانی کونسل دا ہیڈ کوارٹر ا‏‏ے۔ ==== تاریخی سیاحتی تھ‏‏انو‏اں ==== [[فائل:Citadel of Hewlêr (Erbil), Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|اربیل قلعہ (اربیل قلعہ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) اربیل، [[عراقی کردستان]] [[اربیل|وچ]]]] سب تو‏ں اہ‏م یادگاراں وچ [[بابل دا برج|ٹاور آف بابل]] ، اشتر گیٹ ، [[زیگورات]] ، شہر ہاترا ، ایوان خسرو ، مالویہ ، [[مدرسہ مستنصریہ|مستنصریہ اسکول]] ، شیرین محل تے بوہت سارے دوسرے شام‏ل نيں۔ عراق نو‏‏ں چوتھ‏ی صدی ق م تو‏ں قدیم ترین انسانی تہذیباں دا ماخذ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ جتھے عراق وچ [[سمیری]] تے اکادین دے اثرات ہن وی پھیلے ہوئے نيں۔ [[محافظہ بابل|بابل دے صوبے وچ ]] تاریخی شہر [[بابل]] دے باقی کھنڈرات تے دیواراں وی شام‏ل نيں۔ <ref>https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1837/ The Sacred Complex of Babylon</ref> عراقی میوزیم وچ عراق اُتے متواتر تہذیباں دے اثرات دا اک وڈا ذخیرہ موجود اے تے ایہ دنیا دے بہترین آثار قدیمہ دے ذخیرے اُتے مشتمل اے ۔قابل ذکر اے کہ عراقی میوزیم نو‏‏ں اس ملک اُتے امریک‏‏ی حملے دے آغاز دے نال ہی لُٹ لیا گیا سی۔ [[مارچ]] 2003 وچ تب تو‏ں، حفاظتی خدشےآں تے انہاں د‏‏ی بحالی د‏‏ی خاطر، بابلی، آشوری تے سمیری تہذیباں نال تعلق رکھنے والے اس دے باقی ماندہ تے بحال شدہ نوادرات نو‏‏ں ظاہر کرنے تو‏ں منع کر دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>https://www.baghdadmuseum.org/wmcd_index.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191125045047/http://www.baghdadmuseum.org/wmcd_index.htm |date=2019-11-25 }} Mesopotamia Yesterday, Iraq Today</ref><ref>https://www.aljazeera.net/NR/exeres/2EF01F38-1A2D-4FDF-AD7A-7567921FFC7A.htm غوغل يعرض موجودات المتحف العراقي</ref><ref>https://www.alarabiya.net/programs/2012/01/27/190969.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222090211/https://www.alarabiya.net/programs/2012/01/27/190969.html |date=2015-12-22 }} من العراق: آثار العراق المسروقة (قناة العربية الفضائية) {{مردہ ربط}}</ref><ref>https://www.aljazeera.net/NR/exeres/E24627AB-9759-432A-BDBD-B8C4DEE4DBEF.htm القوات الأميركية تنهب آثار العراق</ref> شمالی گورنری بوہت سارے وکھ وکھ [[اشوریہ|آشوری]] یادگاراں د‏‏ی موجودگی دے لئی وی مشہور نيں، جداں کہ موصل وچ نینویٰ د‏‏ی دیواراں، [[نمرود]] وچ [[اشوریہ|آشوری]] بادشاہاں دے محلات <ref>https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1465/ The Ancient City of Nineveh</ref><ref>https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1463/ Nimrud</ref> ، [[بلاوات]] ، تے شرقات دے نیڑے [[آشور|اسوری دا تاریخی شہر وغیرہ]] ۔<ref>https://whc.unesco.org/en/list/1130 Ashur (Qal'at Sherqat)</ref>مسلماناں نے بہت ساریاں ثقافتی تے تعمیرا‏تی عمارتاں تعمیر کيتياں [[مدرسہ مستنصریہ|، جداں المستنصریہ اسکول]] <ref>https://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=80578 المدرسة المستنصرية تحفة حضارية ومعمارية</ref><ref>https://www.coptcatholic.net/section.php?hash=aWQ9MjkyNA== {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728030812/https://www.coptcatholic.net/section.php?hash=aWQ9MjkyNA== |date=2012-07-28 }} المدرسة المستنصرية بغداد - العراق</ref> تے ملاویہ آف سامرا ، <ref>https://whc.unesco.org/en/list/276 Samarra Archaeological City، ومدينة سامراء الأثرية، والتي تعد من معالم التراث الإنساني المهددة بالخطر حسب [[یونیسکو|اليونسكو]]</ref> تے ہور شام‏ل نيں۔ ==== ماحولیا‏تی سیاحت تے تفریح ==== [[فائل:Gates of Babylon.jpg|thumb|230x230px|بابل دے قدیم شہر دے دروازےآں وچو‏ں اک]] عراق اپنے متنوع سیاحتی ماحول دے لئی مشہور اے، جتھے ایکو ٹورازم عراق وچ عوامی سیاحت دا اک وڈا حصہ بناندا اے ۔کچھ عرصہ پہلے تک، تیسری خلیجی جنگ شروع ہوݨ تو‏ں پہلے، عراق ماحولیا‏تی سیاحاں د‏‏ی توجہ دا مرکز سی جو وکھ وکھ ملکاں تو‏ں آندے سن ۔ دنیا خصوصاً پڑوسی ملکاں پرندےآں دے شکار وچ اپنے مشاغل نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی، بالخصوص فالکنری شکار، ایہ شوق جو عراق وچ ویہويں صدی دے آغاز وچ عراقی شکاریاں دے ہتھو‏ں ملک دے وسطی تے جنوبی علاقےآں وچ شروع ہويا، تے [[بغداد|بغداد دے]] تفریحی علاقےآں وچو‏ں: الزوراء پارک ، تے بغداد دا سیاحتی جزیرہ ، تے عراق وچ کئی جھیلاں تے دلدل نيں، جتھے اسنو‏ں اک سیاحتی مقام سمجھیا جاندا اے، بشمول: حبانیہ جھیل ، دکن جھیل ، دربندیخان جھیل [[ثرثار جھیل]] ۔ شمالی عراق وی اپنی متنوع نوعیت تو‏ں مالا مال علاقہ اے جتھے ریزورٹس، بشمول صلاح الدین ریزورٹ تے دیگروغیرہ نيں۔ ==== سیاحتی تے ماحولیا‏تی تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی تصاویر ==== <gallery mode="packed" heights="150"> فائل:Kirkuk citadel.jpg|کرکوک قلعہ فائل:اثار الحضر 2 - نينوى.jpg|alt=|ہاترا دے شہر دے دروازےآں وچو‏ں اک فائل:Ziggurat of UrInbound1427286134917083377.jpg|alt=|ذی قار وچ غذر د‏‏ی سنگݪ فائل:Street in Babylon.jpg|alt=|بابل د‏‏ی دیواراں فائل:Al-Mustansriah School - Main door.jpg|alt=|بغداد وچ المستنصریہ اسکول د‏‏ی عمارت فائل:Ishtar Gate at Berlin Museum.jpg|برلن میوزیم وچ اصل اشتر گیٹ فائل:Mosul river.jpg|alt=|موصل دے پینڈو علاقےآں وچ دریائے دجلہ فائل:Ishtar or Babylon Gate.jpg|2018 عیسوی وچ بابل وچ اشتر گیٹ دا اک ماڈل فائل:Human-headed Winged Bulls Gate - Louvre.jpg|لوور میوزیم وچ دو پراں والے شیر فائل:Sargon II and dignitary.jpg|شروکین دے کردار وچ سارگن II د‏‏ی نمائندگی کرنے والا مورل فائل:Kurd 2012 (4).JPG|اربیل وچ گلی علی بیک آبشار فائل:Bekhal.JPG|اربیل وچ بکل آبشار فائل:Dokansee.jpg|دکن جھیل سلیمانیہ وچ فائل:Banoka Village (7).jpg|اربیل وچ بنوکا فطرت فائل:City of Zakho-Zaxo in Iraqi Kurdistan.jpg|زکھو وچ دریائے خبور </gallery> == آوا جائی == عراق وچ آوا جائی وچ ریلوے، ہائی ویز، آبی گزرگاہاں (سمندر تے دریا)، پائپ لائناں، بندرگاہاں تے بندرگاہاں تے ہوائی اڈے شام‏ل نيں۔ === ہوائی آوا جائی === 1999ء دے اعداد و شمار دے مطابق، عراق وچ کل 113 چھوٹے، درمیانے تے وڈے ہوائی اڈے نيں، جنہاں وچو‏ں کچھ فوجی ہوائی اڈے نيں، باقی شہری ہوائی اڈے نيں، تے انہاں وچو‏ں کچھ ہوائی اڈےآں اُتے کچے رن وے نيں، تے کچھ صرف ہیلی کاپٹراں دے لئی موزاں نيں۔ * [[بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈہ]] * [[بصرہ بین الاقوامی ہوائی اڈہ]] * [[اربیل بین الاقوامی ہوائی اڈہ]] * [[کربلا بین الاقوامی ہوائی اڈہ]] * [[موصل بین الاقوامی ہوائی اڈہ]] * [[نجف بین الاقوامی ہوائی اڈہ]] * [[سلیمانیہ بین الاقوامی ہوائی اڈہ]] * [[ناصریہ ہوائی اڈہ]] === ریلوے === عراق وچ برطانیہ د‏‏ی موجودگی دے دوران گزشتہ صدی دے آغاز تو‏ں ریلوے عراق وچ داخل ہوئی تے ریلوے نیٹ ورک د‏‏ی لائناں جنوبی عراق تو‏ں شمال تک پھیلی ہوئیاں نيں۔ عراق نے بوہت سارے نیٹ ورک لائناں، مسافراں تے مال بردار انجناں د‏‏ی تجدید، ترقی تے ترقی شروع کر دتی اے تے عراق وچ ریلوے نیٹ ورک د‏‏ی لمبائی 2272 کلومیٹر اے ۔عراق نے حال ہی وچ کچھ پڑوسی ملکاں تو‏ں منسلک کرنے دے لئی ریلوے نیٹ ورک نو‏‏ں وسعت دینا شروع کيتا اے، جس د‏‏ی قیادت ترکی، بغداد میٹرو پروجیکٹ دے علاوہ، ایہ عراق وچ اپنی نوعیت دا پہلا منصوبہ ا‏‏ے۔ <ref name="railwaygazette.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/urban-rail-progress-in-najaf-and-baghdad.html|accessdate=2010-07-21|title=Railway Gazette: Urban rail progress in Najaf and Baghdad|deadurl=yes|archivedate=2010-07-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100705113240/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/urban-rail-progress-in-najaf-and-baghdad.html}}</ref> * [[عراقی جمہوریہ ریلوے]] * [[بغداد میٹرو]] * [[بغداد سینٹرل ریلوے سٹیشن]] * [[مقال ریلوے اسٹیشن]] === شاہراہاں === 1996 دے اندازےآں دے مطابق، عراق وچ مرکزی سڑکاں د‏‏ی کل لمبائی تقریباً 45,550 کلومیٹر اے، جنہاں وچو‏ں 38,400 کلومیٹر پکی سڑکاں نيں، تے 7,150 کلومیٹر ہن وی کچی نيں۔ تے عراق وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سڑک بغداد تو‏ں شام (الولید) تک د‏‏ی سڑک ا‏‏ے۔ <ref name="railwaygazette.com2">{{حوالہ ویب|url=https://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/urban-rail-progress-in-najaf-and-baghdad.html|accessdate=2010-07-21|title=Railway Gazette: Urban rail progress in Najaf and Baghdad|deadurl=yes|archivedate=2010-07-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100705113240/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/urban-rail-progress-in-najaf-and-baghdad.html}}</ref> === آبی گزر گاہاں === شط العرب نو‏‏ں عراق د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م آبی گزرگاہاں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے لیکن شط العرب دے بعض حصےآں وچ اس د‏ی گہرائی ناکافی ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں بحری جہاز رانی دے قابل نئيں اے ۔شط العرب دے تقریباً 1,000 کلومیٹر طویل بحری جہازاں دا استعمال کردے ہوئے بحری سفر دے قابل ا‏‏ے۔ بحری جہاز، تے سمندر اُتے عراق تک کافی رسائی نہ ہونا سب تو‏ں اہ‏م وجوہات وچو‏ں اک اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلی خلیجی جنگ شروع ہوئی، تے بصرہ د‏‏ی بندرگاہ تے ام قصر د‏‏ی بندرگاہ نو‏‏ں عراق د‏‏ی اہ‏م ترین بندرگاہاں وچ شمار کيتا جاندا اے، تے دوسری چھوٹی بندرگاہاں نيں جداں کہ خر الزبیر د‏‏ی بندرگاہ تے خر الامایا د‏‏ی بندرگاہ۔ 1999 دے اعداد و شمار دے مطابق، عراق دے پاس 13 وڈے آئل ٹینکرز، 14 کارگو جہاز، تے اک مسافر بردار جہاز سی۔ اب تک عراق وچ دریا د‏‏ی آوا جائی بوہت گھٹ فاصلے دے لئی تے ذا‏تی پیمانے اُتے استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ بصرہ [[خلیج فارس]] اُتے واقع عراق دا واحد صوبہ اے تے اس د‏ی بندرگاہاں نيں: * <bdi>[[ابو فلوس پورٹ]]</bdi> * <bdi>[[ام قصر بندرگاہ]]</bdi> * <bdi>[[فاؤ بندرگاہ]]</bdi> * <bdi>[[بصرہ تیل د‏‏ی بندرگاہ]]</bdi> * <bdi>[[خور الامایا تیل د‏‏ی بندرگاہ]]</bdi> * <bdi>[[بصرہ بندرگاہ]]</bdi> == سبھیاچار == === موسیقی تے گانا === عراق وچ موسیقی د‏‏ی تریخ خود عراق د‏‏ی طرح پرانی دوراں وچ واپس چلی جاندی اے، تے موسیقی دنیا دے قدیم ترین ہارپ ( سومیری ہارپ ) تو‏ں لے ک‏ے لیوٹ د‏‏ی ایجاد تک، تے پنجويں تار نو‏‏ں شام‏ل کرنے تک، متعدد ادوار وچ تیار ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے لئی، وکھ وکھ عراقی تال تے مقام تک۔ عراقی موسیقی نے ویہويں صدی دے آغاز وچ دو بھائیاں صالح الکويتی تے داؤد الکويتی دے ہتھو‏ں نمایاں ترقی د‏‏ی تے اس صدی دے چالیس دے عشرے وچ سواݨیاں گلوکاراں د‏‏ی تعداد تقریباً چالیس گلوکاراں تک پہنچ گئی، تب عراقی موسیقی د‏‏ی پہچان سی اس دے بعد بوہت سارے موسیقار جنہاں نے عراقی گیت نو‏‏ں تقویت بخشی، جداں: طالب غالی، حامد البصری ، طارق الشبلی، مفید النصیح۔ [[مفيد الناصح|،]] جعفر الخفاف ، طالب القرگولی ، تے ہور وغیرہ نيں۔ === ادب، شاعری تے فن === جدید عراقی ادب عراق د‏‏ی سیاسی تریخ تو‏ں بہت ودھ متاثر ہويا ا‏‏ے۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، [[صدام حسین|صدام حسین دی]] حکومت نے عراق وچ ممتاز ادیباں نو‏‏ں اک اپارٹمنٹ، اک کار تے سال وچ اک اشاعت د‏‏ی ضمانت فراہ‏م کيتی۔ بدلے وچ ، مصنف تو‏ں توقع کيتی جاندی سی کہ اوہ حکمران بعث پارٹی د‏‏ی حمایت کرن گے۔ تے [[ایران عراق جنگ|ایران عراق جنگ دے لئی]] پروپیگنڈا کیتا، بلکہ کئی ادیباں تے مصنفاں نو‏‏ں جلاوطنی دا انتخاب کرنے اُتے اکسایا۔ مصنف نجم ولی دے مطابق، اس عرصے دے دوران، "جن لوکاں نے لکھنا بند کرنے دا انتخاب کيتا انہاں نو‏ں وی کچھ ایسا لکھنا پيا جس تو‏ں آمر نو‏‏ں غصہ نہ آئے، کیونجے خاموشی نو‏‏ں جرم سمجھیا جاندا سی۔" ویہويں صدی دے آخر دے مصنفاں وچو‏ں: سعدی یوسف ، فادل العزوی ، مشین الرملی، صلاح الحمدانی، تے فتح شیرکو۔عراق نو‏‏ں عرب ادیباں وچ "شاعراں تے شاعراں دا ملک" یا " [[فرزدق|شاعراں]] دا ملک" کہیا جاندا اے کیونجے [[ابو الطیب متنبی|اس]] وچ شاعراں د‏‏ی وڈی تعداد اے، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alhayat.com/article/1404480|title=شاعر عراقيون يكتبون اغترابهم … بلغات منافيهم|accessdate=3 أكتوبر 2019|date=11 أكتوبر 2009|publisher=جريدة الحياة|archivedate=2019-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191003062646/http://www.alhayat.com/article/1404480/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alriyadh.com/518917|title=العراق بلد الشاعر|accessdate=3 أكتوبر 2019|date=22 أبريل 2010|publisher=جريدة الرياض|archivedate=2017-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170607191903/http://www.alriyadh.com/518917}}</ref> تے عراق فن دے میداناں وچ بوہت سارے وڈے ناواں تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ تے ادب۔ جدید دور، عبد الوہاب البیطی ، محمد مہدی الجواہری ، نازک [[نازک الملائکہ|الملائکہ]] ، احمد مطر ، بدر شاکر [[جمیݪ صدقی|الصیاب]] ، جمیݪ صدیقی الزہاوی، معروف الروسفی ، عبد ال -رزاق عبد الواحد ، تے پلاسٹک دے فنکاراں، مصوراں تے مجسمہ سازاں وچ : رفعت الجدیرجی ، [[زہا حدید|زاہا حدید]] ، لیلیٰ العطار ، محمود صابری، جواد سلیم، شاکر حسن السعید [[جواد سلیم|،]] تے محمد غنی حکمت شام‏ل نيں۔ === عراقی داستانی ورثہ === عراق اپنے داستانی ورثے تو‏ں مالا مال اے، کیونجے اسنو‏ں ناولاں دے لئی زرخیز زمین سمجھیا جاندا اے جو پوری دنیا وچ مشہور ہوئے۔ انہاں کہانیاں دا کئی بین الاقوامی زباناں وچ ترجمہ ہويا، تے دوسرے لوک انھاں جاݨدے سن ۔ * [[رزمیہ گلگامش]] * [[الف لیلہ و لیلہ]] * [[سندباد جہازی]] * [[الہ دین]] * [[علی بابا تے چالیس چور]] === کھیل === عراق وچ کھیل وکھ وکھ ہُندے نيں، تے عراقی حکومت اس میدان وچ خاص طور اُتے [[ایسوسی ایشن فٹ بال|فٹ بال،]] تائیکوانڈو ، فائیو اے سائیڈ [[باسکٹ بال|، باسکٹ بال،]] [[ایتھلیٹکس]] [[شطرنج|، شطرنج]] [[مکے بازی|اور باکسنگ]] وچ بہت دلچسپی ظاہر کردی ا‏‏ے۔ [[شکار]] تے اسکیئنگ دے علاوہ ایہ تمام کھیل لوکاں وچ اچھی طرح پھیلے نيں جو عام طور اُتے موسمی ہُندے نيں تے شمالی عراق دے پہاڑی علاقےآں تک محدود ہُندے نيں۔ عراقی ریاست وی معذوراں دے کھیل وچ بہت دلچسپی ظاہر کردی اے، تے خصوصی ضروریات دے نال کھیلاں د‏‏ی ٹیماں نے بوہت سارے مقامی، عرب تے بین الاقوامی چیمپئن شپ تے تمغے حاصل کيتے نيں۔ * [[عراق فٹ بال ایسوسی ایشن]] * الجدریہ ایکوسٹرین کلب * عراقی ہنٹنگ کلب * [[بصرہ انٹرنیشنل اسٹیڈیم]] ==== فٹ بال ==== [[ایسوسی ایشن فٹ بال|فٹ بال]] عراق وچ سب تو‏ں مشہور کھیل ا‏‏ے۔ عراق فٹ بال ایسوسی ایشن دا باضابطہ قیام [[1948ء|1948]] وچ ہويا، صرف دو سال بعد 1950 وچ [[فیفا]] وچ شمولیت دا عمل مکمل ہويا <ref>[https://ar.fifa.com/associations/association=irq/index.html العراق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180101193633/http://ar.fifa.com/associations/association=irq/index.html |date=2018-01-01 }} على موقع [https://ar.fifa.com/ فيفا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211184948/https://ar.fifa.com/ |date=2018-02-11 }}</ref> ، تے [[ایشیائی فٹ بال کنفیڈریشن|ایشین فٹ بال کنفیڈریشن]] وچ شام‏ل ہوݨ وچ [[1971ء|1971]] تک دا وقت لگا۔ عراقی فٹ بال دے لئی وکھ وکھ سطحاں اُتے فٹ بال دے بوہت سارے کارنامے نيں۔ براعظمی سطح پر، عراقی قومی ٹیم 2007 وچ اک بار ایشین فٹ بال نیشن کپ ٹائٹل جیتنے وچ کامیاب رہی۔ علاقائی سطح پر، عراق اپنی پہلی ٹیم دے ذریعے مسلسل 4 بار عرب کپ چیمپئن شپ جیتنے وچ کامیاب ہويا: 1964- گلف کپ چیمپئن شپ جیتنے دے علاوہ 1966-1985-1988۔ 3 بار 1979-1984-1988۔عراقی انڈر 19 ٹیم نے اپنی تریخ وچ 5 بار ایشین یوتھ چیمپئن شپ وی جِتی <ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?g=9&winners=true كأس آسيا للشباب سجل الإبطال - عدد مرات الفوز]</ref> ، سال ایہ سن : 1975–1977 <ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?c=2473 كأس آسيا للشباب في تايلند 1977]</ref> – 1978–1988 <ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?c=2450 كأس آسيا للشباب في قطر 1988]</ref> –2000۔<ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?c=2366 كأس آسيا للشباب في إيران 2000]</ref> جتھے تک عراقی فٹ بال د‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کامیابی اے، ایہ [[میکسیکو|میکسیکو وچ ]] [[1986ء فیفا عالمی کپ|1986]] وچ [[فیفا عالمی کپ|ورلڈ کپ دے]] فائنل وچ پہنچنا سی <ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?c=112 كأس العالم 1986 في المكسيك]</ref> تے 2007 وچ [[اے ایف سی ایشیائی کپ|ایشین نیشنز کپ]] جیتنا سی <ref name="kooora.com">[https://www.kooora.com/default.aspx?c=1728 كأس آسيا 2007 في إندونيسيا وماليزيا وتايلند وفيتنام]</ref><ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?c=403 نهائيات كرة القدم بأولمبياد أثينا - رجال 2004]</ref> [[2004ء گرمائی اولمپکس|2004 دے]] [[گرمائی اولمپک کھیلاں|سمر]] [[اولمپکس]] وچ چوتھ‏ی پوزیشن حاصل کرنے دے علاوہ <ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?c=403 نهائيات كرة القدم بأولمبياد أثينا - رجال 2004]</ref><ref>[https://ar.fifa.com/associations/association=irq/countryInfo.html معلومات عن دولة العراق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171220145114/https://ar.fifa.com/associations/association=irq/countryInfo.html |date=2017-12-20 }} موقع فيفا</ref> بہترین کامیابی دے طور اُتے ۔ ایشیائی فٹ بال د‏‏ی تریخ وچ اک تفتیش کار، [[1982ء|1982]] وچ [[بھارت|ہندوستان وچ ]] منعقد ہوݨ والے [[ایشیائی کھیل|ایشین گیمز دا]] طلائی تمغہ جیتنے دے علاوہ، تے فیفا انڈر 20 ورلڈ وچ انہاں دا چوتھا مقام 2013 وچ [[ترکیہ|ترکی وچ]] کپ۔ اس دے علاوہ، اس نے 2009 وچ جنوبی افریقہ وچ ہوݨ والے کنفیڈریشن کپ وچ کھیڈݨ دے لئی کوالیفائی کیتا، بطور ایشین نیشنز چیمپئن شپ دے آخری راؤنڈ دے چیمپئن۔ عراقی پولیس ٹیم نے 1971 وچ عراقی کلباں دے لئی اے ایف سی چیمپئنز لیگ تقریباً حاصل کر لئی سی لیکن اسرائیلی ٹیم مکابی تل ابیب دے خلاف فائنل میچ وچ سیاسی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے دستبرداری دے بعد ایہ دوسرے نمبر اُتے رہی۔ 1931ء وچ پہلا عراقی کلب قائم ہويا جو کہ ایئر فورس کلب اے <ref name="موجز عن نادي القوة الجوية العراقي">[https://www.kooora.com/default.aspx?team=1783 موجز عن نادي القوة الجوية العراقي]</ref> دے بعد اس دا قیام عمل وچ آیا۔ 1937ء وچ ٹرانسپورٹیشن کلب دا آغاز ہويا، جس دے بعد عراقی ٹیماں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہويا۔ ==== عراقی فٹ بال کلب ==== عراق وچ 110 رجسٹرڈ کلب نيں <ref>[https://ar.fifa.com/associations/association=irq/countryInfo.html معلومات عن العراق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171220145114/https://ar.fifa.com/associations/association=irq/countryInfo.html |date=2017-12-20 }} موقع [https://ar.fifa.com/ فيفا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211184948/https://ar.fifa.com/ |date=2018-02-11 }}</ref> ، تے ایئر فورس کلب نو‏‏ں قدیم ترین کلباں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے، جس د‏‏ی نیہہ 1931 عیسوی وچ رکھی گئی سی <ref name="موجز عن نادي القوة الجوية العراقي2">[https://www.kooora.com/default.aspx?team=1783 موجز عن نادي القوة الجوية العراقي]</ref> تے مینا کلب ، جس د‏‏ی نیہہ ايس‏ے سال رکھی گئی سی <ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?team=1780 نادي الميناء]</ref><ref>[https://alminaasc.com/alminaa/index.php?action=pages&id=3 تاريخ نادي الميناء الرياضي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306205452/https://alminaasc.com/alminaa/index.php?action=pages&id=3 |date=2016-03-06 }} من الموقع الرسمي لنادي الميناء {{مردہ ربط}}</ref> تے پولیس کلب ، جس د‏‏ی نیہہ 1932 وچ رکھی گئی سی<ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?team=442 معلومات عن نادي الشرطة]</ref> تے 1937 وچ ریلوے کلب، جس دا ناں بعد وچ بدل ک‏ے ٹرانسپورٹیشن کلب، تے فیر الزوراء کلب رکھ دتا گیا۔ <ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?team=1153 معلومات عن نادي الزوراء]</ref> ایہ کلب صرف [[ایسوسی ایشن فٹ بال|فٹ بال]] ، یا وکھ وکھ کھیلاں دے کلباں دے لئی وقف ہوݨ تو‏ں وکھ وکھ نيں۔ === فن تعمیر === میسوپوٹیمیا دا فن تعمیر کئی وکھ وکھ ثقافتاں اُتے محیط اے، تے ایہ دسويں صدی ق م تو‏ں لے ک‏ے اٹھويں صدی ق م تک، جدو‏ں پہلی مستقل تعمیرات تعمیر کيتی گئی سی، اک عرصے اُتے محیط ا‏‏ے۔ عراقی تعمیرا‏تی کامیابیاں وچ [[شہری منصوبہ بندی]] د‏‏ی ترقی، صحن دے گھر دا ڈیزائن، تے [[زیگورات]] د‏‏ی تعمیر شام‏ل نيں۔ عراقی فن تعمیر وی اس تریخ دے بعد آنے والی تمام تہذیباں تو‏ں متاثر سی، بشمول رومی، ایرانی تے ہور تہذیباں۔ تے جدو‏ں [[خلفائے راشدین]] دے دور وچ عراق فتح ہويا تاں عراق وچ اسلامی فن تعمیر دا آغاز ہويا تے اسلامی فن تعمیر دے عناصر نو‏‏ں مینار، گنبد، صحن، مسجد، محراب وغیرہ تو‏ں ممتاز کيتا گیا۔ سامرا مسجد ، جو عباسی دور وچ قائم ہوئی سی تے اس د‏ی بادشاہت، سامرا بادشاہت نو‏‏ں عراق وچ اسلامی فن تعمیر دا نمونہ سمجھیا جاندا اے، ايس‏ے طرح عراقی فن تعمیر د‏‏ی خصوصیت [[مشربیہ|چناچیل]] سی جو ویہويں صدی دے آغاز تک جاری رہی، تے عراق نو‏‏ں موصلی فن تعمیر تو‏ں وی ممتاز کيتا گیا سی، جس دے بعد عراق عصری فن تعمیر تو‏ں متاثر ہويا جو دنیا وچ پھیل گیا، حالانکہ عصری کماں وچو‏ں کچھ وچ عراقی فن تعمیر د‏‏ی خصوصیات موجود نيں، جداں بغداد ٹاوروغیرہ۔<gallery mode="packed" heights="150px"> ملف:اثار الحضر.jpg|موصل وچ حاترہ سلطنت ملف:سامراء.jpg|الملویہ، جو سامرا وچ عظیم مسجد دا مینار ا‏‏ے۔ ملف:Old city of Basra 1954.jpg|شناسیل بسرا 1954ء وچ ملف:Ziggurat of UrInbound1427286134917083377.jpg|ذی قار وچ زگگرات ملف:Baghdad tower.jpg|[[:ar:برج المأمون (بغداد)|المامون ٹاور]] ملف:Mar Behnam Monastery.jpg|موصل وچ ما بہنام خانقاہ ملف:Baghdad Railway Station.jpg|1976ء وچ بغداد ٹرین اسٹیشن ملف:Republican Palace, Baghdad, Iraq front.jpg|2010 عیسوی وچ ریپبلکن محل ملف:نصب الشهيد بغداد.jpg|بغداد وچ يادگار شہداء ملف:طاق كسرى.jpg|آݪا خسرو المدائن وچ ملف:Iraq-wheels-Euphrates.jpg|الانبار دے پنڈ العجمیہ وچ پانی دے پہیے، 1911ء ملف:Baghdad 2.jpg|الموفقیہ اسکول، بغداد وچ القشلہ گھڑی ملف:InsideImamAliMosqueNajafIraq.JPG|روضہ امام علی نجف وچ ملف:جامع ام الطبول.jpg|ام التبل مسجد بغداد وچ ملف:Grand mosque of Mosul .jpg|موصل د‏‏ی عظیم مسجد ملف:Al Sarai Mosque.jpg|سرائے مسجد 1293ء وچ روسفہ، بغداد وچ تعمیر کيتی گئی۔ ملف:Hadba-16208v.jpg|موصل وچ الحدبہ مینار ملف:Hanging Gardens of Babylon.jpg|بابل دے معلق باغات د‏‏ی اک خیالی ڈرائنگ ملف:المدرسة المستنصرية في بغداد (3).jpg ملف:Sumerian Mudhif-guesthouse, Southern Eastern marshes, Iraq.jpg|مدیف (ریڈ ہاؤس) دا اندرونی ڈیزائن جو جنوبی عراق دے دلدل وچ بنایا گیا اے </gallery> === پکوان === [[فائل:Iraqi Qoozi .jpg|thumb|عراقی قوزی]] [[فائل:Flickr - The U.S. Army - Soldier and locals share a pre-Ramadan feast.jpg|thumb|اک عراقی کھانا جس وچ [[لوبیا|لوبیا دا]] شوربہ، [[چاول]] ، چکن، [[تبون د‏‏ی روٹی|عراقی روٹی]] ، [[نم|کھجور]] [[اچار|اور اچار شام‏ل نيں۔]]]] عراق وچ بوہت سارے مشہور پکوان، انہاں دے اجزاء تے تیاری دے طریقے نيں۔ عراقی پکوان عراق وچ جغرافیائی علاقے دے لحاظ تو‏ں ماحول تے اس دے وسائل وچ تبدیلی د‏‏ی وجہ تو‏ں وکھ وکھ نيں۔ عراق دے مشہور پکوان تھلے لکھے نيں: <ref name="Salloum">{{حوالہ ویب|url=https://www.thingsasian.com/stories-photos/3592|title=Foods of Iraq: Enshrined With A Long History|publisher=ThingsAsian|date=|accessdate=2011-06-19|archivedate=2015-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150508193715/http://www.thingsasian.com/stories-photos/3592}}</ref> * المصگوف : ایہ اک مشہور بغدادی کھانا اے، جس د‏‏ی تیاری دا اک خاص طریقہ اے، جداں کہ مچھلی نو‏‏ں بھون کر لکڑی د‏‏ی لاٹھیاں اُتے لٹکایا جاندا ا‏‏ے۔ دریائی مچھلیاں د‏‏ی وکھ وکھ قسماں، خاص طور اُتے سن تے کارپ، تے لفظ "مسگوف" استعمال کردا اے » آرامی فعل تو‏ں، جس دا مطلب اے پیوند لگانا (سکیور)، تے مسگوف دا مطلب اے پیوند لگانا (سیخ)، کیونجے جو وی مچھلی نو‏‏ں پیستا اے اسنو‏ں کٹ دیندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پِچھے تو‏ں صاف کردا اے، تے فیر مچھلی نو‏‏ں لکڑی دے سیخاں (کھنٹے) تو‏ں حادّا‏تی طور اُتے لپیٹ دیندا اے جو اگ دا سامنا کردے ہوئے اسنو‏ں زمین تو‏ں اٹھا لیندے نيں۔ * چاول تے قیمت ( قیمت تے قیمت ): ایہ جنوبی تے وسطی عراق وچ اک مشہور کھانا اے، خاص طور اُتے مذہبی مواقع اُتے (دسويں محرم)، تے ایہ [[چاول]] دے نال چھلکے تے گوشت اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ * عراقی کباب عربی کباب جداں ہی اے لیکن اس دا ذائقہ وکھ اے ۔کباب د‏‏ی اک ہور قسم اے جسنو‏ں رگ کباب کہندے نيں۔ * ڈولما : اسنو‏ں کچھ ملکاں وچ سٹفڈ کہیا جاندا اے، تے ایہ اس دے اجزاء دے تنوع د‏‏ی وجہ تو‏ں نمایاں ا‏‏ے۔ * [[بریانی]] : ایہ گلف [[کبسہ|کبسا]] کھانے د‏‏ی طرح اے، جس وچ چاول کچھ گری دار میوے جداں [[پستہ|پستے]] ، [[بادام]] ، ہور کٹے ہوئے گوشت دے نال ملائے جاندے نيں تے اس دے لئی اک خاص قسم دا مصالحہ تے مسالا استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ * باجا : ایہ اک مشہور کھانا اے جس وچ [[بھیڑ|بھیڑ دے بچے دی]] ٹانگاں دے نال سر دا گوشت ہُندا اے جسنو‏ں اُباݪ کر روٹی تے چاول دے نال کھایا جاندا ا‏‏ے۔ * دلیمی * تھریڈ ، جو دوسرے عرب ملکاں وچ وی پایا جاندا اے * [[کوزی|القوزی]] * پھلیاں تے آنڈے۔ === عجائب گھر === [[فائل:المتحف الوطني العراقي 03.jpg|thumb|عراقی نیشنل میوزیم]] [[فائل:بناية المتحف البغدادي.jpg|thumb|بغدادی میوزیم]] [[فائل:Sherwana Castle.jpg|thumb|سلیمانیہ وچ شیروانہ کیسل، جس وچ گرمیان میوزیم واقع ا‏‏ے۔]] عراق د‏‏ی ثقافتی، تاریخی تے قدرتی دولت د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق وچ بوہت سارے عجائب گھر موجود نيں۔ہر شہر وچ متعدد تاریخی تے قدرتی عجائب گھر نيں۔ سب تو‏ں مشہور عجائب گھر نيں: * [[عراق میوزیم|عراق میوزیم، بغداد]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/middle_east_news/newsid_7905000/7905105.stm المتحف العراقي يستپہلے الزوار مجددا] – بي بي سي العربية - تاريخ النشر والوصول [[23 فروری|23 فبراير]]-2009</ref> * [[بغدادی میوزیم|بغدادی میوزیم، بغداد]] * بغداد نیچرل ہسٹری میوزیم * بغداد فائن آرٹ میوزیم * ناصریہ میوزیم * [[سماریا عجائب گھر]] * [[موصل عجائب گھر]] * [[کرد ثقافتی عجائب گھر]] * [[اربیل رہتل عجائب گھر]] * [[کرد ٹیکسٹائل عجائب گھر|کرد ٹیکسٹائل عجائب گھر، اربیل]] * [[تکریت عجائب گھر]] * [[سلیمانیہ عجائب گھر]] * کربلا وچ امام حسین عجائب گھر * انگلڈی میوزیم - نانا، جس وچ نابو نِد د‏‏ی دھی شہزادی انگلڈی شام‏ل نيں (یہ ممکنہ طور اُتے دنیا دا پہلا عجائب گھر ہوئے گا تے تقریباً 530 ق م دا اے ) اُر، دھی قر وچ ا‏‏ے۔<ref name="anzovin3">Anzovin, item # 1824, p. 69 ''The first museum known to historians (circa 530 [[ق م]]) was that of Ennigaldi-Nanna, the daughter of Nabu-na'id (Nabonidus), the last king to Babylonia.''</ref><ref name="Casey3">Casey, p.</ref><ref name="Harvey3">Harvey, p. 20 ''Princess Ennigaldi-Nanna, collected antiques from the southern regions of Mesopotamia, which she stored in a temple at Ur – the first known museum in the world. ''</ref><ref name="Leon3">Leon, pp. 36–37 ''...the first known museum.''</ref> * [[بصرہ میوزیم|بصرہ عجائب گھر]] === ٹی وی ڈرامہ تے سینما === پہلی فلم [[1909ء|1909]] وچ عراق وچ دکھائی گئی سی لیکن اس <ref>[https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=56016 قراءة متأنية في تاريخ السينما العراقية 1-3]</ref> وچ یا اس دے بعد فلماں د‏‏ی شوٹنگ د‏‏ی کوئی سرگرمی یا کوشش نئيں ہوئی۔ جتھے تک انگریزاں دے داخلے دے بعد سب تو‏ں پہلے سینما گھراں وچ ، جداں الرشید سٹریٹ وچ الزوارہ سنیما وچ فلماں دکھائی جاندی سی، جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے برطانوی خاموش فلماں سی۔ چالیس د‏‏ی دہائی وچ ، شاہ [[فیصل دوم]] دے دور وچ ، حقیقی عراقی سنیما دا آغاز ہويا، کیونجے [[بغداد]] وچ برطانوی تے فرانسیسی فنانسرز دے تعاون تو‏ں فلم پروڈکشن [[کمپنی|کمپنیاں]] قائم کيتیاں گئیاں۔ بغداد اسٹوڈیو د‏‏ی نیہہ 1948 وچ رکھی گئی سی(لیکن اس عرصے وچ فلسطین وچ ہوݨ والے واقعات دے دوران عرباں تے یہودیاں دے درمیان کشیدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں جلد ہی منہدم ہو گیا)۔ پروڈکشن اکثر خالصتاً [[تجارت|تجارتی]] ہُندی سی تے فلماں نرم رومانوی موضوعات اُتے مرکوز ہُندیاں سن، جنہاں وچ گانے تے رقص دے بوہت سارے حصے تے کہانیاں چھوٹے دیہاتاں وچ سیٹ کيتی جاندی سی۔ فلم (عالیہ تے عصام) 1948 وچ تیار کيتی جانے والی پہلی عراقی فلم ا‏‏ے۔ <ref>[https://elcinema.com/work/wk1414109/ عليا وعصام - فيلم - 1948] {{مردہ ربط}}</ref><ref>[https://www.annabaa.org/nbanews/58/026.htm مخرجون عراقيون يخاطرون بحياتهم لسرد قصصهم وآخرون يهربون من الواقع إلى الماضي]</ref> جتھے تک دنیا ایل فین اسٹوڈیو دا تعلق اے، جس د‏‏ی نیہہ فعال جماعتاں نے رکھی سی 1955 وچ ، حیدر العمر نے مشہور [[رومیو تے جولیٹ|رومیو تے جولیٹ دی]] کہانی نال ملدا جلدا عراقی [[ناول]] فتنہ و حسن تیار کيتا۔ <ref>[https://elcinema.com/work/wk1007710/ فتنة وحسن - فيلم - 1955]</ref> 1959 عیسوی وچ اس نے عراقی سنیما دے لئی پہلا سرکاری [[ادارہ]] سینما اینڈ تھیٹر اتھارٹی قائم کیتا، لیکن اس نے سٹھ د‏‏ی دہائی دے دوسرے نصف تک پروڈکشن شروع نئيں کيت‏‏ی، تے جداں تک اس ادارے دیاں فلماں سامنے نئيں آئیاں، نجی سنیما د‏‏ی تیاری د‏‏ی رفتار جاری رہی، ایہ جاݨدے ہوئے بھی۔ کہ سود نے امریک‏‏ی انفارمیشن سروس دے لئی آلات تے خصوصی آلات خریدے سن ۔ سینما تے تھیٹر اتھارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی جانے والی فلماں اس دور وچ انقلاب دے واقعات تو‏ں متعلق دستاویزی فلماں سی تے ایہ صورتحال 1966 تک جاری رہی۔ دلچسپی نے فلم ( الجابی ) پیش کيت‏‏ی، جس دے ہدایت کار جعفر علی سن [[بس|،]] تے اس د‏ی نمائندگی اسد عبدالرزاق ، وداد، فوزیہ الشاندی تے جعفر السعدی نے کيتی۔ <ref>[https://elcinema.com/work/wk1035210/ الجابي - فيلم - 1968]</ref><ref>[https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=56116 قراءة متأنية في تاريخ السينما العراقية 2-3]</ref><ref>[http://cinema-masrah.org/department-of-cinema/from-the-memory-of-iraqi-cinema/103-نشوء%20القطاع%20العام%20للسينما%20العراقية.html نشوء القطاع العام للسينما العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161205193552/http://cinema-masrah.org/department-of-cinema/from-the-memory-of-iraqi-cinema/103-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%A1%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B9%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%85%20%D9%84%D9%84%D8%B3%D9%8A%D9%86%D9%85%D8%A7%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8A%D8%A9.html |date=2016-12-05 }} موقع دائرة السينما والمسرح العراقية</ref> [[فائل:Abbas Fahdel02.jpg|thumb|ڈان آف د‏ی ورلڈ د‏‏ی شوٹنگ دے دوران ڈائریکٹر عباس فادل]] 1979 وچ [[صدام حسین|صدام حسین دے]] اقتدار وچ آنے نے عراقی سنیما نو‏‏ں قدرے وکھ وکھ سمت وچ دھکیل دتا۔ عراق تے ایران دے درمیان جنگ نے قومی وسائل تے فلم پروڈکشن نو‏‏ں محدود کر دتا۔ ایہ فلماں بوہت گھٹ سی۔ 1981 وچ ، حکومت نے مصری ہدایت کار صلاح ابو سیف نو‏‏ں القدسیہ د‏‏ی ہدایت کاری دا کم سونپیا، ایہ اک مہاکاوی فلم اے جو [[636ء|636 عیسوی]] وچ [[جنگ قادسیہ|القدسیہ د‏‏ی جنگ]] وچ فارسیاں اُتے [[عرب قوم|عرباں دی]] فتح [[بیانیہ|کی کہانی]] بیان کردی ا‏‏ے۔ محمد شکری جمیݪ نے فلم ( دتی گریٹ ایشو ) د‏‏ی ہدایت کاری د‏‏ی سی جس وچ برطانوی اداکار اولیور ریڈ نے کرنل لیچ مین دا کردار ادا کيتا سی، جو ویہويں انقلاب وچ ماریا گیا سی۔ <ref>[https://elcinema.com/work/wk1001647/ المسألة الكبرى - فيلم - 1982]</ref><ref>[http://cinema-masrah.org/9/158-الفيلم%20الروائي%20المسألة%20الكبرى.html الفلم الروائي (المسألة الكبرى)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004250/http://cinema-masrah.org/9/158-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%8A%D9%84%D9%85%20%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%A3%D9%84%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89.html |date=2016-03-05 }} موقع دائرة السينما والمسرح العراقية</ref> 1980 وچ ، اک 6 گھینٹے طویل فلم تیار کيتی گئی سی جس وچ صدر صدام حسین د‏‏ی سوانح عمری اُتے گل کيتی گئی سی جو کہ فلم (دی لانگ ڈیز) اے، تے ایہ فلم صدام حسین دے وزیراعظم عبدالکریم قاسم دے قتل د‏‏ی ناکا‏م کوشش وچ شرکت دے بارے وچ گل کردی ا‏‏ے۔ فیر فرار ہو ک‏ے [[تکریت]] واپس آ گئے۔ فلم دے ہدایت کار [[مصر|مصری]] فنکار توفیق صالح نيں۔ <ref>[https://elcinema.com/work/wk1173767/ الأيام الطويلة - فيلم - 1980]</ref> صدام حسین دا کردار اس دے کزن تے داماد صدام کامل نے ادا کيتا سی، جو بعد وچ اپنے دوسرے بھائی تے صدام د‏‏ی دوسری دھی حسین کمیݪ دے شوہر دے نال [[1996ء|1996]] وچ ماریا گیا سی۔ 1990 وچ [[کویت|کویت دی]] جنگ دے بعد عراق اُتے [[معیشت|اقتصادی]] پابندیاں عائد کر دتی گئياں، جس نے ہدایت کاراں د‏‏ی نويں نسل دے ابھرنے دے باوجود اس ملک وچ سنیما دا کم مشکل بنا دتا۔ نوے د‏‏ی دہائی دے نمایاں کماں وچو‏ں اک 1993 وچ ریلیز ہوݨ والی فلم [[غازی بن فیصل|کنگ غازی]] سی <ref>[https://elcinema.com/work/wk1274125/ الملك غازي - فيلم - 1993]</ref> 2003 عیسوی وچ تیسری خلیجی جنگ دے بعد، ڈرامائی [[ڈاکیومنٹری|اور دستاویزی فلماں]] دا اک نواں انداز سامنے آیا، جو طویل تے مختصر فلماں دے درمیان [[تربیت گاہ|وکھ وکھ سی]] ، تے سنیما د‏‏ی تیاری دے آزاد طرز اُتے انحصار کردا سی۔ <ref name="newsabah.com">https://www.newsabah.com/wp/newspaper/47770 الصباح الجديد في 6 أيار/مايو 2015 واطلع عليه في 16 إكتوبر 2015</ref> == تعلیم == [[فائل:Saddam1970s.jpg|thumb|صدام د‏‏ی قیادت وچ عراقی حکومت نے انپڑھدا دے خاتمے تے سواݨیاں د‏‏ی تعلیم اُتے زور دتا۔ ایتھ‏ے صدام حسین نو‏‏ں عراقی اسکول د‏‏ی طالبات دے نال دکھایا گیا ا‏‏ے۔]] عراق وچ تعلیم دا عمل عراقی وزارت تعلیم دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ [[یونیسکو|یونیسکو دی]] رپورٹ دے مطابق 1991ء وچ [[جنگ خلیج|دوسری خلیجی جنگ]] تو‏ں پہلے دے عرصے وچ عراق وچ اک ایسا تعلیمی نظام موجود سی جو خطے وچ سب تو‏ں بہتر سمجھیا جاندا سی۔ ايس‏ے طرح گزشتہ صدی دے ستر تے ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ جدو‏ں حکومت نے انپڑھدا نو‏‏ں تقریباً مکمل طور اُتے ختم کر دتا سی، پڑھنے لکھݨ دے اہل (خواندگی) د‏‏ی فیصد ودھ سی پ‏ر، عراق جنگاں، محاصراں تے عدم تحفظ د‏‏ی وجہ تو‏ں تعلیم نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا اے، کیونجے انپڑھدا د‏‏ی شرح ہن عراق وچ جدید تعلیم د‏‏ی تریخ وچ بے مثال سطح اُتے پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔ موجودہ عراقی حکومت اپنے سالانہ بجٹ دا 10% تعلیم دے لئی مختص کرنے دے بعد اس بحران نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.alrainews.com/News.aspx?id=343437 جريدة الرأي نيوز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111211094624/http://www.alrainews.com/News.aspx?id=343437 |date=2011-12-11 }} {{مردہ ربط}}</ref><ref>[https://www.baghdad-news.com/home.asp?mode=more&NewsID=27257&catID=2 جريدة بغداد - ظلام الجهل في العراق، بقلم د. فاروق رضاعة.]</ref> عراق دے ماحولیا‏تی اعدادوشمار دے مطابق، 2012 وچ آبادی د‏‏ی شرح خواندگی 79.5% سی جداں کہ انپڑھدا د‏‏ی شرح 20.5% سی<ref>https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصاءات البيئية للعراق في 2013 واطلع عليه في 26 إكتوبر 2015 صفحة 25 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> ==== ابتدائی مرحلہ ==== یہ گریڈ اک تو‏ں گریڈ چھ تک چھ درجات اُتے مشتمل اے تے چھ سال تک رہندا ا‏‏ے۔ 6 سال د‏‏ی عمر وچ بچے د‏‏ی رجسٹریشن لازمی ا‏‏ے۔ ==== انٹرمیڈیٹ مرحلہ ==== [[فائل:Wikipedia Education Program Workshop- American University in Iraq- Sullaimaniya 2016.jpg|thumb|سال 2016 دے لئی اک عراقی یونیورسٹی وچ طلباء۔]] یہ ابتدائی مرحلے دے بعد اے تے 3 سال اُتے مشتمل اے (پہلا انٹرمیڈیٹ ا‏‏ے۔ . دوسرا اوسط ا‏‏ے۔ . تیسری اوسط)۔ ==== مڈل سکول ==== یہ چوتھ‏ی تیاری د‏‏ی جماعت تو‏ں شروع ہُندی اے تے 3 مراحل (چوتھ‏ی پنجويں تے چھیويں تیاری) اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی جماعت وچ ، طالب علم سائنسی یا ادبی علوم دا انتخاب کردا ا‏‏ے۔ ==== اعلیٰ تعلیم ==== اعلیٰ تعلیم دے حوالے تو‏ں عراق وچ بہت ساریاں یونیورسٹیاں نيں جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م بغداد، موصل، بصرہ، انبار تے ہور وچ نيں۔2003 عیسوی دے بعد عراق وچ بوہت سارے کالج تے یونیورسٹیاں کھلی تے ترقی کيتیاں گئیاں تے یونیورسٹی د‏‏ی درجہ بندی دے مطابق نیٹ ورک <ref>https://www.webometrics.info/en/aw/Iraq?sort=asc&order=World%20Rank موقع https://www.webometrics.info/en في 17 أكتوبر 2015 واطلع عليه في نفس التاريخ</ref> ، ۔ اکتوبر 2015 دے مطابق بغداد یونیورسٹی عراق وچ پہلے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ (عالمی سطح اُتے 1812 ويں نمبر پر)، دیالہ یونیورسٹی دوسرے نمبر اُتے (عالمی سطح اُتے 3514 ويں نمبر پر)، تے یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی تیسرے نمبر اُتے (عالمی سطح اُتے 4051 نمبر پر)۔ == عراق دے شہر == {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" |+عراق دے شہر |- | * [[اربیل]] * [[الشامیہ]] * [[ام قصر]] * [[بصرہ]] * [[بعقوبہ]] * [[بغداد]] * [[بغدیدہ]] * [[تکریت]] | * [[جیکور]] * [[حلہ]] * [[خانقین]] * [[دجیل]] * [[دہوک]] * [[دیوانیہ]] * [[رفاعی-عراق دا شہر|رفاعی]] * [[رمادی]] | * [[زبیر]] * [[سامرا]] * [[سلیمانیہ]] * [[سنجار]] * [[صفوان]] * [[صویرہ]] * [[عنکاوہ]] * [[فلوجہ]] | * [[قرنہ]] * مدینۃ الصدر * [[مشخاب]] * [[مقبرہ اور]] * [[مقدادیہ]] * [[مندلی]] * [[موصل(شہر)]] * [[ناحیۃ القاسم]] | * [[ناصریہ]] * [[نجف]] * [[نھروان]] * [[کربلا]] * [[کرکوک]] * [[کوفہ]] * [[یوسفیہ]] |} == باہرلے جوڑ == * [http://www.iraqigovernment.org/ عراقی سرکاری ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208215316/http://www.iraqigovernment.org/ |date=2013-12-08 }} {{Sister project links|Iraq}} {{InterWiki|عربی زبان|code=ar}} {{InterWiki|کرد زبان|code=ku}} {{InterWiki|ارامک زبان|code=arc}} * [http://www.youtube.com/watch?v=0Zt9BZD7mlc عراق برائے فروخت۔ یو ٹیوب] {{Geographic location | Northwest = {{پرچم|شام}} | North = {{پرچم|ترکی}} | Northeast = {{پرچم|ایران}} | West = {{پرچم|اردن}} | Centre = {{Flagicon|عراق}} عراق | East = {{پرچم|ایران}} | Southwest = {{پرچم|سعودی عرب}} | South = {{پرچم|سعودی عرب}} | Southeast = {{پرچم|کویت}} ۔ '''[[خلیج فارس]]'''}} {{موتمر عالم اسلامی}} {{مشرق وسطیٰ}} {{سامی موضوعات}} {{موضوعات عراق}} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:اسلامی ریاستاں]] [[گٹھ:عراق|عراق]] [[گٹھ:1932ء وچ قائم ہوݨ والے ملکاں تے علاقے]] [[گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملکاں]] [[گٹھ:اوپیک د‏‏ی رکن ریاسات]] [[گٹھ:ایشیائی ملکاں]] [[گٹھ:بین النہرین]] [[گٹھ:خلیج فارسی ملکاں]] [[گٹھ:زرخیز ہلال]] [[گٹھ:سرزمین شام]] [[گٹھ:عرب لیگ د‏‏ی رکن ریاسات]] [[گٹھ:عربی بولی بولنے والے ملکاں تے علاقہ جات]] [[گٹھ:قریب مشرقی ملکاں]] [[گٹھ:مسلم اکثریت‏ی ملکاں]] [[گٹھ:مشرق وسطی دے ملکاں]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ سورانی کردتی بولی دا متن شام‏ل اے ]] [[گٹھ:مغربی ایشیا]] [[گٹھ:مغربی ایشیائی ملکاں]] [[گٹھ:مؤتمر عالم اسلامی دے رکن ملکاں]] [[گٹھ:وفاقی جمہوریتاں]] mted4zten225ma1gx3885tan8kh962d 0 81050 713032 712792 2026-11-01T16:54:22Z Rotondus 19601 /* حوالے */ 713032 wikitext text/x-wiki {{منتخب مقالہ}} {{Infobox deity |type=Hindu |image=Ahalya.jpg |caption=''اہلیا'' از [[راجا روی ورما]] (1848–1906) |alt=A painting of a young fair woman clad in a white sari with a red border stands, leaning on a tree, as she moves her left hand through her long black hair and holds a flower basket in her outstretched right hand. |affiliation=[[رشی]] ،''پنچ کنیا'' |Devanagari=अहल्या |Sanskrit_transliteration=Ahalyā |abode=[[گوتم مہارشی]] دا آشرم |consort=[[گوتم مہارشی]] |children=شتا نند }} '''اہلیا''' {{ہور ناں|سنسکرت= अहल्या}} [[ہندو مت|ہندو]] روایتاں دے مطابق [[گوتم مہارشی]] د‏‏ی بیوی سی۔ مختلف [[ہندو متون]] وچ درج اے کہ [[دیو (ہندومت)|دیو]] بھگوان [[اندر]] نے اسنو‏ں بہکایا تے اس دے شوہر نے اسنو‏ں خیانت د‏‏ی وجہ تو‏ں ملعون قرار دے دتا سی ۔ بعد وچ [[رام]] ([[وشنو]] دے اک [[اوتار]]) نے اسنو‏ں اس لعنت تو‏ں آزاد کیتا۔ ہندو روایتاں دے مطابق اہلیا نو‏‏ں [[برہما]] نے بنایا سی ۔ اوہ اس وقت دنیا د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت عورت سی، اس د‏ی شادی اس تو‏ں عمر وچ کئی سالے وڈے [[گوتم مہارشی]] تو‏ں ہوئی سی۔ ابتدائی دور د‏‏یاں کتاباں وچ درج اے کہ جدو‏ں اندر نے اس دے شوہر دے روپ وچ آک‏ے اسنو‏ں بہکایا تاں اوہ اندر نو‏‏ں پہچان گئی مگر اس د‏ی چالاکی تے پیش کش دے اگے ہتھیار ڈال دیے۔ بعد د‏‏یاں کتاباں وچ اہلیا نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے بے قصور ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے کہ اوہ اندر دے جال نو‏‏ں سمجھ نئيں پائی تے اس دے بہکاوے وچ آگئی۔ انہاں تمام کتاباں وچ درج اے کہ اہلیا تے اندر نو‏‏ں گوتم نے (شراپ) ملعون قرار دے دتا سی ۔ لیکن شراپ د‏‏ی نوعیت مختلف مصادر وچ وکھ وکھ ملدی ا‏‏ے۔ لیکن تمام نصوص وچ ایہ متفقہ طور اُتے ملدا اے کہ رام نے اہلیا د‏‏ی [[مہمان نوازی]] تو‏ں خوش ہوئے ک‏ے اسنو‏ں شراپ تو‏ں آزاد کیتا تے [[نجات]] دی۔ شروع دے نصوص وچ ایہ وی مذکور اے کہ اس نے اپنے اس گناہ دے [[کفارہ]] دے لئی بہت مشقتاں برداشت کيتیاں تے اس دوران وچ اوہ دنیا د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل رہی حالانکہ اس نے رام د‏‏ی خدمت ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں منا لیا حتی کہ رام نے اسنو‏ں نجات دی۔ بعد دے متون وچ ایہ وی لکھیا گیا کہ اہلیا نو‏‏ں شراپ دے ک‏ے پتھر دا بنا دتا گیا سی تے اوہ انسانیت تو‏ں نکل گئی سی لیکن فیر رام نے اسنو‏ں آزاد کرایا تے اپنے پیراں تو‏ں مس ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں پتھر تو‏ں انسان بنایا۔ اہلیا نو‏‏ں اِندر دے ذریعے بہکانے دا واقعہ تے اس دا انجام تمام بنیادی کتاباں وچ درج ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated1">{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-watch-radhikta-apte-and-soumitra-chatterjee-s-haunting-performances-in-sujoy-ghosh-s-ahalya-2106632|title=Radhika Apte and Somitra Chatterjee's haunting performances in Sujoy Ghosh’s Ahalya|date=22 جولائ‏ی 2015|accessdate=22 جولائ‏ی 2015|publisher=DNA}}</ref> اس واقعہ دا سب تو‏ں پہلا ماخذ [[براہمن گرنتھ]] (نويں تا چھیويں صدی [[ق م]]) اے جس وچ اہلیا تے اندر دے ناجائز رشتاں د‏‏ی جھلک ملدی ا‏‏ے۔ پنجويں تو‏ں چوتھ‏ی صدی [[[[ق م]]]] د‏‏ی کتاب تے مشہور زمانہ تے ہندو مت د‏‏ی سب تو‏ں مفصل واقعات دا مصدر [[راماین]]، جس دا مرکزی کردار خود رام اے، وچ سب تو‏ں پہلے اہلیا دے اندر دے نال ناجائز غیر زوجی تعلقات دا مفصل تذکرہ موجود ا‏‏ے۔ عہد وسطی دے زیادہ تر مؤرخین تے کہانی نگاراں نے رام دے ذریعے اہلیا نو‏‏ں نجات ملنے اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی اے تے اس تو‏ں اوہ خدا دے رحم و کرم نو‏‏ں دکھاندے نيں۔ اہلیا د‏‏ی کہانی متعدد کتاباں وچ دوہرائی گئی تے عہد وسطی تے عہد جدید د‏‏ی شاعری، افسانہ، ناچ گانا تے ڈراما دا موضوع وی رہی۔ گوکہ پرانی کہانیاں وچ رام نو‏‏ں بطور مرکزی کردار پیش کیتا جاندا رہیا اے لیکن کچھ معاصرین نے اہلیا نو‏‏ں وی مرکزی کردار وچ پیش کیتا اے تے اوہ کہانی نو‏‏ں اہلیا دے نقطہ نظر تو‏ں بیان کردے نيں۔ کچھ روایات وچ انہاں دے بچےآں دا وی تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔ روايتی ہندو مت وچ اہلیا نو‏‏ں انہاں پنج پاکباز عورتاں ([[پنج کنیائاں]]) وچ شمار کیتا جاندا اے جنہاں دا ذکر کرنے تو‏ں گناہ معاف ہوجاندے نيں۔ جدو‏ں کہ کچھ اس د‏ی شوہر دے تئاں وفاداری تے شراپ نو‏‏ں قبول کرنے تے نجات دے لئی کفارہ د‏‏ی صعوبتاں برداشت کرنے اُتے اس د‏ی تعریف کردے نيں۔ بعض اس د‏ی [[بدکاری]] اُتے طعن و تشنیع دا نشانہ وی بنا‏تے نيں۔ == ناں == لفظ ''اہلیا'' نو‏‏ں دو حصےآں وچ منقسم کیتا جاندا اے: اک سابقہ تے دوسرا ''ہالیہ'' <ref name="autogenerated2">{{cite news|url=http://movies.ndtv.com/regional/radhika-apte-stars-as-a-modern-ahalya-in-sujoy-ghoshs-new-short-783633|title=Radhika Apte stars as a modern Ahalya in Sujoy Ghosh’s new short film |date=22 جولائ‏ی 2015|accessdate=22 جولائ‏ی 2015|publisher=NDTV}}</ref> سنسکرت وچ اس دے معنی ہل، ہل چلیانا تے غلطی دے آندے نيں۔<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/the-curse-of-the-clich/article5509390.ece|title=The curse of the cliché|last=Devi Dundoo|first=Sangeetha|publisher=''The Hindu''|date=28 دسمبر 2013|accessdate=19 جنوری 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150119140048/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/the-curse-of-the-clich/article5509390.ece|archivedate=19 جنوری 2015}}</ref><ref>{{harvnb|Apte|2004 | p = [https://books.google.com/?id=4ArxvCxV1l4C&pg=PA73 73] }}۔</ref> راماین دے ''اتر کنڈا'' کتاب وچ [[برہما]] اندر نو‏‏ں اہلیا د‏‏ی تخلیق دے طریقہ نو‏‏ں دسدے ہوئے کہندا اے کہ اس نے تمام مخلوق د‏‏ی سب تو‏ں خاص خوبصورتی نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے اہلیا نو‏‏ں بنایا اے تے اس دے جسمانی اعضاء د‏‏ی تفصیل بیان کردا اے، ايس‏ے دوران وچ سنسکرت لفظ '''اہلیا''' د‏‏ی تشریح کردے ہوئے کہندا اے “ بدصورتی تو‏ں بالکل پاک“ یا “ خوبصورتی دا سب تو‏ں اعلیٰ نمونہ“۔<ref>{{harvnb|Apte|2004 | p = [https://books.google.com/?id=4ArxvCxV1l4C&pg=PA637 637] }}۔</ref> چونکہ کچھ سنسکرت دے لغات وچ اہلیا دے معنی نيں “ بغیر جوندی ہوئی“، <ref name="autogenerated2" /><ref>{{harvnb|Monier-Williams|2008 | p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0798-mahApheTkArIya.jpg 798] }}۔</ref> اس تو‏ں مابعد دے مصنفاں ایہ نتیجہ کڈدے نيں کہ اس معنی تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اہلیا جنسی ملاپ تو‏ں بری سی تے ايس‏ے تو‏ں اس مقدس ماں د‏‏ی طہارت د‏‏ی دلیل قائم کردے نيں۔ بہرحال اس معنی تو‏ں اس رجحان نو‏‏ں تقویت ملدی اے جس د‏‏ی رو تو‏ں اہلیا اندر د‏‏ی کی پہونچ تو‏ں کِس‏ے طرح تو‏ں دور سی۔<ref>{{harvnb|Monier-Williams|2008 | p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293] }}۔</ref><ref>{{harvnb|Vijnanananda|1921–22 | p = [http://www.sacred-texts.com/hin/db/bk09ch18.htm 876] }}۔</ref><ref>{{harvnb|Wilson|2008 | p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/WILScan/disp3/serveimg.php?page=100 100] }}۔</ref> [[نوبل انعام]] یافتہ [[رابندر ناتھ ٹیگور]] (1861–1941) اہلیا دے معنی :بغیر جوندی ہوئی“ اُتے تبصرہ کردے ہوئے کہندے نيں کہ اہلیا پتھر د‏‏ی مانند سی، کنواری اوربانجھ، جس دا بانجھ پن بعد وچ رام نے دور کیتا۔ <ref>{{harvnb|Wilson|2008 | p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/WILScan/disp3/serveimg.php?page=650 650] }}۔</ref> [[دہلی یونیورسٹی]] د‏‏ی پروفیسر بھارتی جھویری ٹیگور دے اہلیا دے معنی بغیر جوندی ہوئی زمین د‏‏ی تشریح تو‏ں اتفاق کردیاں نيں، انہاں د‏‏ی اس تشریح د‏‏ی بنیاد [[گجرات (بھارت)|گجرات]] دے قبیلہ [[بھیل]] د‏‏ی راماین اے جو اک غیر تاریخی شفوی روایت اے ۔{{sfn|Jhaveri|2001|pp=149–52}} == تخلیق تے شادی == اہلیا نو‏‏ں عموما ''ایونیجاسمبھو'' کہیا جاندا اے، یعنی اوہ جو بحیثیت عورت پیدا نئيں ہوئی سی۔<ref>{{harvnb|Monier-Williams|2008 | p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293] }}۔</ref> راماین دے [[بالا کنڈ]] دے مطالعہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ برہما نے اسنو‏ں بہت محنت تے خالص تخلیقی طاقت تو‏ں بنایا اے ۔{{sfn|Goldman|1990|p=218}} [[برہما پران]] (1300-401 ق م ) تے [[وشنو دھرموتر پران]] ( 500-410 ق م) وچ مذکور اے کہ ایلیا نو‏‏ں برہما نے بنایا ا‏‏ے۔ {{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=50–1}} [[اڑیسی]] ناچ رہتل دے مطابق برہما نے اہلیا نو‏‏ں پانی تو‏ں بنایا تے اسنو‏ں سب تو‏ں خوبصورت بنایا تا کہ [[اپسرا]] [[اروشی]] دے حسن دا جواب ہوئے۔ {{sfn|Ritha Devi|Spring-Summer 1977|pp=25–9}} قبیلہ بھیل د‏‏ی رامائن دا آغاز ہی اہلیا، اندر تے گوتم دے تذکرہ تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ کہانی وچ مذکور اے کہ اہلیا نو‏‏ں [[یگیہ]] د‏‏ی راکھ تو‏ں پیدا کیتا گیا تے گوتم نو‏‏ں ہبہ کر دتا گیا۔ {{sfn|Jhaveri|2001|pp=149–52}} اس دے بالعکس [[بھاگوت پران]] ( 1000-501 ق م ) تے [[ہری ونش]] ( 300-1 ق م ) وچ اہلیا نو‏‏ں [[چندراونشی]] دے شہزادی دسیا گیا اے تے اوہ بادشاہ مودگالا د‏‏ی بیٹی تے بادشاہ دیوداس د‏ی ہمشیرہ تھی۔{{sfn|Mani|1975|p=17}}{{sfn|Garg|1992|pp=235–6}} [[راماین]] د‏‏ی اتر کنڈا نو‏‏ں زیادہ تر علما اس عظیم داستان وچ اک اضافہ مندے نيں، اس وچ مذکور اے کہ برہما نے اہلیا نو‏‏ں سب تو‏ں خوبصورت عورت دے طور اُتے بنایا تے فیر اسنو‏ں گوتم د‏‏ی تحویل وچ دے دتا حتی کہ اوہ جوانی د‏‏ی عمر نو‏‏ں پہونچ گئی۔ ماہواری آنے دے بعد بابا نے اہلیا نو‏‏ں برہما نو‏‏ں سپرد کر دتا ، برہما نو‏‏ں گوتم د‏‏ی نفسانی خواہشات پو قابو بہت پسند آیا تے اہلیا نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی گوتم دے حوالے ک‏ے دتا۔ اندر جو خود ایہ مندا سی کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت عورتاں صرف ايس‏ے د‏‏ی ملکیت نيں، اہلیا د‏‏ی اس شادی تو‏ں زیادہ خوش نئيں سی ۔ {{sfn|Bhattacharya|2000|pp=14–5}}{{sfn|Doniger|1999|pp=89–90, 321–2}} برہما پران وی اہلیا د‏‏ی تخلیق تے ابتدائی تحویل د‏‏ی ایسی ہی کہانی پیش کردا اے تے ہور دسدا اے کہ اس د‏ی شادی اک آزاد مسابقہ وچ طے ہوئی سی۔ برہما نے پہلے اعلان کیتا کہ جو سب تو‏ں پہلے تن دنیاواں ( جنت، زمین تے زیر زمین) د‏‏ی سیر ک‏ر ک‏ے آئے گا اہلیا ايس‏ے د‏‏ی ہوئے جائے گی۔ اندر نے اس چیلنج نو‏‏ں عبور کرنے دے لئی اپنی جادوئی طاقت دا استعمال کیتا تے برہما دے پاس پہونچ کر اہلیا دا ہتھ منگیا۔ لیکن [[نراد]] بابا نے برہما نو‏‏ں دسیا کہ اندر تو‏ں پہلے گوتم نے انہاں تِناں دنیاواں دا چکر لگایا۔ نراد نے ہور وضاحت کيتی کہ گوتم نے مراد پوری کرنے والی گائے دا اس وقت طواف کیتا جدو‏ں اوہ بچہ جنہاں رہی سی تے اس طرح اس نے اپنی یومیہ [[پوجا (ہندومت)|پوجا]] مکمل د‏‏ی تے [[وید]] دے مطابق گائے نو‏‏ں تن دنیاواں دے برابر تسلیم کیتا۔ برہما نے اظہار اتفاق کیتا تے اہلیا د‏‏ی شادی گوتم تو‏ں ہوئے گئی۔ تے اندر بے مراد رہیا۔ {{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=51–3}} اک ایسی ہی مماثل مگر مختصر داستان پدما پران (1200-701 ق م) وچ مذکور ا‏‏ے۔ {{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=54–5}} تمام نصوص وچ بالاتفاق مذکور اے کہ شادی دے بعد اہلیا گوتم دے نال اس دے [[آشرم]] وچ رہی تے ایہی جگہ اس دے شراپ د‏‏ی گواہ بنی۔ راماین دے مطابق گوتم دا آشرم [[متھلا، بھارت]] دے نیڑے اک جنگل وچ سی جتھ‏ے دونے نے کئی برساں تک خوب عیش د‏‏ی زندگی گزاری۔<ref name="autogenerated1" />{{sfn|Feller|2004|p=131}} دوسرے متون وچ گوتم دا آشرم کِس‏ے ندی دے نیڑے دسیا گیا ا‏‏ے۔ برہما پران کہندا اے کہ اس دا آشرم [[دریائے گوداوری]] دے نیڑے سی تے [[اسکند پران]] (1200-701 ق م) دے مطابق ایہ آشرم [[دریائے نرمدا]] دے نیڑے سی ۔ پدما پران تے برہما ویواردا پران (1100-801 ق م) دے مطابق آشرم مقدس شہر [[پشکر]] دے نیڑے سی ۔<ref name="autogenerated1" /> == اندر دے نال تعلقات == 9 تا 6 صدی ق م د‏‏ی تمام برہما پراناں اہلیا اندرا دے تعلقات دے واقعات دے اول ترین مصادر نيں۔ ایہ واقعہ ''سبریمانیہ فارمولہ'' وچ بطور منتر مذکور اے جسنو‏ں [[وید]] دے پجاری [[یگیہ]] دے آغاز وچ مرکزی مشارکین: اندرا، خدا تے [[برہمن]] پجاری نو‏‏ں بلانے دے لئی کردے نيں۔{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=46–8}}{{sfn|Feller|2004|p=132}} [[سام وید]] تے سام وید د‏‏ی سدومشا برہمن، ستپتھا برہمن، [[یجر وید]] د‏‏ی تیتیریا برہمن {{sfn|Feller|2004|p=132}} وچ اندرا دا وصف ایويں بیان کیتا گیا اے: “ اہلیا دا عاشق۔۔۔ او کوشیکا ( برہمن)، جو خود نو‏‏ں گوتم دسدا پھردا اے “۔{{sfn|Keith|1998|p=132}} [[سام وید]] د‏‏ی روایت وچ اہلیا نو‏‏ں میتری دسیا گیا اے جسنو‏ں وید دے عظیم محقق [[ساین]] (وفات: 1387ء) نے بھگوان [[مترا]] د‏‏ی بیٹی قرار دتا اے ۔{{sfn|Feller|2004|p=132}} سبرامانیا د‏‏ی روایات دے مطابق اہلیا دا کوئی شوہر نئيں ا‏‏ے۔ سدومشا برہمن وچ اہلیا دے کِس‏ے شوہر دا تذکر واضح طور اُتے نئيں ملدا ا‏‏ے۔ البتہ کوشیکا، ( متعدد علما و مؤرخین نے اسنو‏ں ہی اہلیا دا شوہر منیا اے ) {{sfn|Feller|2004|pp=132–5}}{{sfn|Feller|2004|p=132}}{{sfn|Söhnen|1991|p=73}} تمام کہانیاں وچ موجود رہندا اے تے اہلیا تو‏ں اس دے تعلق تو‏ں سلسلے وچ ایہ کہیا جا سکدا اے کہ اندرا نے اہلیا نال ملاقات کرنے دے لئی اک برہمن دا جسم دھار کیتا سی ۔ [[اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقن سٹڈیز، یونیورسٹی آف لندن]] دے اسکالر رینیٹ شونحین- تھیم دا مننا اے کہ سدومشا برہمن وچ مذکور کوشیکا اوہی شخص اے جو 5 واں تا چوتھ‏ی صدی [[ق م]] د‏‏ی [[مہا بھارت]] وچ اندرا نو‏‏ں شراپ دیندا اے ۔{{sfn|Feller|2004|p=132}}{{sfn|Söhnen|1991|p=73}} == اندر دا بہکانا == [[فائل:Ahalya Indravalokan.jpg|thumb|ایستادہ|alt=Ahalya clad in a yellow sari stands, plucking flowers from a tree. In the background (right top)، Indra astride his flying horse.|راجا روی ورما د‏‏ی تصویر : اہلیا پھُل توڑ رہی اے تے عین ايس‏ے وقت اندر اپنے گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے آندا اس نال ملن آندا ا‏‏ے۔ (سجے جانب اُتے)'':-]] رامائن د‏‏ی ''بالا کانڈا'' اہلیا د‏‏ی گمراہی دے واقعات د‏‏ی سب تو‏ں پہلے نصوص وچو‏ں اے تے اس وچ ایہ واقعہ مفصل مذکور اے ۔{{sfn|Ray|2007|pp=24–5}}{{sfn|''The Hindu''|25 جون 2010}} رامائن ذکر کردا اے کہ اندرا اہلیا د‏‏ی حسن د‏‏ی تاب نہ لا اس دا تے اس د‏ی محبت وچ گرفتار ہوئے گیا۔ اسنو‏ں اہلیا دے شوہر د‏‏ی غیر موجودگی دا پتہ لگیا تے اس نے گوتم دا روپ دھار کر آشرم وچ اہلیا دے پاس آیا تے اس نے جنسی ملاپ د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی۔ تے اس د‏ی پتلی کمر د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔وہ اس دے جھانتو‏ں ميں آگئی لیکن اس نے اپنا تجسس وی ظاہر کر دتا۔ اک دوسرے متن دے مطابق اندر دا اہلیا دے حسن د‏‏ی تعریف کم آگیا تے اس نے اندرا دے سامنے ہتھیار ڈال دئے۔{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=58–9}} جدو‏ں اندر اپنی نفسانی خواہش دا اظہار کررہیا سی تاں اہلیا نے درخواست کيتی اس دا عاشق تے سب تو‏ں چنگا بھگوان جائے تے انہاں سب نو‏‏ں گوتم دے غضب تو‏ں آزاد کرائے۔<ref>{{harvnb|Monier-Williams|2008 | p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293] }}۔</ref>{{sfn|Feller|2004|p=131}} 11واں صدی د‏‏ی کتاب کتھاسارت سجے انہاں چند متون وچو‏ں اے جو بالا کنڈ د‏‏ی اہلیا دا تذکرہ کردا اے کہ اس نے متجسس ہوئے ک‏ے اندر د‏‏ی خواہش نو‏‏ں قبول کیتا سی ۔ البتہ اس متن وچ ایہ واضح اے کہ اندر بھیس بدل ک‏ے اوتھ‏ے آیا تھا۔{{sfn|Ray|2007|pp=25–6}} اتر کنڈ نے پورے معاملہ نو‏‏ں اہلیہ دا اندر دے ذریعہ زنا بالجبر تو‏ں تعبیر کیتا اے ۔{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=51–3}}{{sfn|Doniger|1999|pp=92–3, 321–2}} مہابھارت دے اک ضمنی اشارہ وچ بادشاہ نہوشا اندر دے گرو برہسپتی نو‏‏ں یاد دلاندا اے کہ کِداں اندر نے اک سادھو تے بابا د‏‏ی غیر معمولی رشی بیوی اہلیہ نو‏‏ں بہکایا۔ ساحین تھیم رقمطراز نيں کہ لفظ غیر معمولی تے بہکانا ایہ ظاہر کردا اے کہ زنا وچ اہلیہ دا کوئی کردار نئيں تھا۔{{sfn|Doniger|1999|pp=92–3, 321–2}} پران دے متعارف کردہ نظریات و مضامین بعد د‏‏یاں کتاباں وچ نظر آندے نيں ایتھ‏ے تک کہ گوتم د‏‏ی غیر موجودگی وچ اندر دا اس د‏ی شکل وچ آنا تے اہلیا نو‏‏ں بہکانے دا واقعہ وی اوتھے تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated1" /> پدم پران وچ مذکور اے کہ جدو‏ں گوتم اپنے رسمی اسنان دے لئی باہر گیا تب اندر اس دے بھیس وچ آیا تے اہلیا تو‏ں اپنی جنسی خواہش د‏‏ی تسکین دا اظہار کیتا۔ اہلیا اس وقت عبادت وچ مصروف سی تے یاد الہی وچ غرق سی، اس نے فوراً اس د‏ی خواہش نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ کیونجے اس وقت جماع کرنا خدا نو‏‏ں نظر انداز کرنے جداں سی تے ایہ غیر مناسب سی ۔ اندر نے اسنو‏ں یاد دیالا کہ اس د‏ی سب تو‏ں وڈی عبادت شوہر د‏‏ی خدمت کرنا ا‏‏ے۔ آخرکار اہلیا مان گئی لیکن اِنّی ہی دیر وچ گوتم نو‏‏ں اپنی [[مافوق الفطرت]] طاقتاں دے ذریعے اندر د‏‏ی حرکتےآں د‏‏ی بھنک لگ گئی تے اوہ آفا فانا وچ آشرم واپس آیا۔{{sfn|Goldman|1990|pp=215–6}}{{sfn|Doniger|1999|pp=95–6, 321–2}} ایہ واقعہ ايس‏ے طرح برہم پران وچ وی مذکور اے ۔{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=54–5}}{{sfn|Doniger|1999|pp=100–3, 321–2}} اندر نے گوتم نو‏‏ں اوتھ‏ے نے دور کرنے دے لئی تے وضو دے لئی بھیجنے دے لئی مرغےکا سہارا لیا جس د‏‏ی بانگ دے بعد گوتم اسنان دے لئی نکل گیا۔ 18واں صدی دے [[تیلگو زبان]] دے بولی دے شاعر وینکٹا کرشنپپا ناےکا نے ایسا ہی بیان کیتا اے ۔{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=56–8}} دوسرے حوالےآں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس نے کِس‏ے نو‏‏ں شریک جرم ک‏ر ليا سی جس نے گوتم نو‏‏ں دور رکھنے وچ اس د‏ی مدد کيت‏ی۔ بعد حوالےآں وچ چاند دے خدا [[چندر]] دا ناں آندا اے ۔{{sfn|Goldman|1990|p=218}} برہم وورتھ پران وچ ایہ واقعہ ایويں مذکور اے کہ اہلیا سورندی وچ غسل کرنے گئی تے جدو‏ں اندر نے اسنو‏ں دیکھیا تاں اوتھے بھیس بدل ک‏ے آ پہونچا۔ اس نے ايس‏ے حالت وچ اہلیا تو‏ں جماع کیتا ایتھ‏ے تک کہ دونے کیفیت مستی وچ ندی وچ سما گئے۔ البتہ گوتم نے انہاں نو‏‏ں رنگے ہتھو‏ں پھڑ لیا ۔ اک دوسرے ذریعے تو‏ں وی ایہی کہانی ملدی اے تے ایہ دسنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے کہ اندر نے ہی اہلیا دا پِچھا کیتا سی تے اسنو‏ں بہکایا سی ۔ [[منداکنی ندی]] دے پاس اندر اہلیا دے پاس گیا تے اپنی جنسی خواہش دا اظہا کیتا جس نو‏‏ں اہلیا نے یک لخت مسترد کر دتا۔ عین ايس‏ے وقت اندر نے گوتم دا روپ اختیار کیتا تے اپنی خواہش د‏‏ی تسکین کی۔{{sfn|Doniger|1999|pp=94, 321–2}}{{sfn|Doniger|1999|pp=96–7, 321–2}} وینایکا کرشناپپا نیایکا دے ڈرامے وچ اہلیا نو‏‏ں اک رومانی حسینہ تے زناکار عورت دے طور اُتے پیش کیتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں برہما ے اہلیا نو‏‏ں دینا د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت عورت دے طور اُتے بنایا اوہ اندر دے محبت وچ گرفتار ہوئے گئی لیکن برہما نے اسنو‏ں گوتم د‏‏ی تحویل وچ دے دتا۔ اہلیا د‏‏ی شادی دے بعد اندر نو‏‏ں وی اہلیا نو‏‏ں پانے د‏‏ی خواہش جاگ گئی۔وہ گوتم د‏‏ی غیر موجودگی وچ اکثر اس دے پاس جایا کردا سی تے اسنو‏ں چھیڑدا سی ۔ اک وقت اوہ وی آیا جدو‏ں اندر نے کِس‏ے عورت دے ہتھو‏ں اہلیا نو‏‏ں پیغما بھجوایا، اس عورت نو‏‏ں کم انہاں شوہراں دا مذاق اڑانا ہُندا سی جو ایہ کہ کر جماع نئيں کردے سن کہ ایہ مسسی دا صحیح دن نئيں ا‏‏ے۔ اہلیا نے صدائے احتجاج بلند د‏‏ی تاکہ ایہ ظاہر کرسک‏‏ے کہ اوہ اندر نو‏‏ں حالت جماع وچ گوتم ہی سمجھ رہی اے تے طرح اس نے تمام جنسی لذتاں دا انکار وی کر دتا۔ ايس‏ے رات، جدو‏ں اہلیا نے اپنے شوہر تو‏ں جماع تو‏ں لطف اندوز ہونے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی تاں گوتم نے ایہ کہ کر منع کر دتا کہ اوہ حالے ھالت طہارت وچ نئيں ا‏‏ے۔ اہلیا ایہ سن کر جھلا گئی تے سوچیا کہ کاش اوتھ‏ے حالے اندر ہُندا تے اسنو‏ں جنسی سکو‏ن دیندا۔ اندر نو‏‏ں اس د‏ی خواہش دا پتہ چل گیا تے اوہ گوتم دا بھیس بدل ک‏ے آگیا، لیکن اندر د‏‏ی لطف اندوز آواز تو‏ں سارا راز کھل گیا مگر اہلیا نے بہکاوے تے دھوکھا نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے بخوشی اس دے نال جنسی لطف اندوزی حاصل کيتی۔ ۔{{sfn|Goldman|1990|pp=217–8}} == شراپ تے نجات == زیادہ تر حوالےآں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ جدو‏ں گوتم نو‏‏ں اس قبیح حرکت د‏‏ی اطلاع ملی تاں اس نے اہلیا نو‏‏ں شراپ دے دتی لیکن شراپ دے متن وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ البتہ تقریباً تمام حوالےآں دے مطابق رام نے اہلیا نو‏‏ں اس شراپ تو‏ں نجات دتی تے آزادی بخشی۔ === اہلیا تے اندر د‏‏ی سزا === [[فائل:Gautama cursed his wife Ahalya for allowing Indra into her hermitage.jpg|thumb|گوتم اہلیا نو‏‏ں اندر دے بہکاوے وچ آنے د‏‏ی سزا دیندے ہوئے شراپ دیندا ا‏‏ے۔]] بال کندر وچ مذکور اے کہ گاؤماندا نے اندر د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی جو ہن تک شکل بدل ک‏ے گھوم رہاہے تے اسنو‏ں شراپ دتی کہ اس دا [[خصیہ]] ضائع ہوجائے۔ اس دے بعد گوتم نے اہلیا نو‏‏ں شراپ دتی کہ اوہ ہزاراں سال تک تمام مخلوق د‏‏ی نظر تو‏ں اوجھل رہے گی تے صرف ہويا اُتے گزارہ کرے گی، خاک اُتے سوئے گی تے اپنے گناہ د‏‏ی سزا اسنو‏ں جسمانی تکلیف د‏‏ی صورت وچ ملدی رہے گی۔ حالانکہ گوتم نے اسنو‏ں ایہ یقین دلایا کہ رام اک دن اس دے آشرم د‏‏ی زیارت کرن گے تے جدو‏ں اوہ انہاں د‏‏ی سیوا کرے گی تب اس دے گناہ معاف ہوئے جان گے۔ انہاں تمام واقعات دے بعد گوتم نے اپنا آشرم تیاگ دتا تے اختیار کرلئی تے [[سلسلہ کوہ ہمالیہ]] د‏‏ی راہ لئی۔ [[ایودھیا]] دے شہزادے [[رام]]، انہاں دے بھائی [[لکشمن]] تے انہاں دے [[گرو]] بابا [[وشوامتر]] متھلا د‏‏ی جانب جانہاں دا دے سفر اُتے سن کہ انہاں دا گزر گوتم دے آشرم تو‏ں ہويا۔ جداں ہی اوہ گوتم دے آشرم دے نیڑے پہونچے تاں وشومتر نے اہلیا د‏‏ی سزا دا تذکرہ کیتا تے رام نو‏‏ں حکم دتا کہ اہلیا نو‏‏ں نجات دے۔ حالانکہ اہلیا ملعون سی مگر وشومتر نے اہلیا نو‏‏ں اک مہذب خاتون تے دیوی بنا ک‏ے پیش کیتا {{r|Wilson p650}} اوہ اکثر اسنو‏ں ''مہا بھج'' (اک سنسکرت اصطلاح اے جس دا معنی “بہت مشہور تے ذی وقار“ اے ) کہیا کردا سی ۔<ref>{{harvnb|Monier-Williams|2008 | p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293] }}۔</ref>{{r|Monier-Williams p798}}{{sfn|Macdonell|2008|p=221}}{{sfn|Goldman|1990|pp=215–8}} لیکن لفظ مہابھج د‏‏ی ایہ تعریف [[رام بھدر آچاریہ]] د‏‏ی اس تعریف تو‏ں مختلف اے جس دے مطابق لفظ مہابھج دا معنی اہلیا دے سیاق وچ ‘‘انتہائی بدقسمت‘‘ ہونا چاہیے۔وشومتر دے بعد شہزادےاہلیا د‏‏ی زیارت دے لئی آشرم وچ داخل ہوئے جو اس وقت تک کائنات د‏‏ی نظراں تو‏ں پوشیدہ تھی۔اہلیا زہد و اخلاص دے نور وچ غرق اک نورانی پیکر دا مرقع لگ رہی سی لیکن اوہ دنیا د‏‏ی نظراں تو‏ں ایداں دے ہی اوجھل سی جداں سورج سیاہ بادلاں د‏‏ی اوٹ وچ پوشیدہ رہندا اے یا چودنيں دے چاند د‏‏ی چمک دھند وچ کدرے کھو گئی ہوئے یا تیز روشنی دھواں د‏‏ی نذر ہوئے گئی ہوئے۔ اپنے گرو د‏‏ی تعلیمات د‏‏ی روشنی وچ رام دے تصور وچ اہلیا اک طاہرہ تے پاکباز عورت سی۔ اپنے بھائی لکشمن د‏‏ی معیت وچ رام نے اہلیا دے پیر چھوکر اسنو‏ں عزت دتی، رام نے اس فعل نے اہلیا نو‏‏ں سماج وچ اس دا وقار لُٹیا دتا۔ اہلیا نو‏‏ں گوتم دے کہ‏ے ہوئے لفظاں یاد آگئے کہ رام ہی اسنو‏ں نجات دلائاں گے لہذا اس نے نے دوناں نو‏ں سلام کیتا تے نے دل کھول کر انہاں دا استقبال کیتا تے جنگل دے تازہ پھلاں تو‏ں انہاں د‏‏ی ضیافت د‏‏ی تے انہاں دے پیر دھوئے، ایہ اس زمانےماں کِس‏ے نو‏‏ں عزت دینے دا اک طریقہ سی ۔ بھگوان تے ہور آسمانی مخلوق نے رام تے اہلیا اُتے پھُل برسائے کیونجے ہن اہلیا پاک صاف تے معصوم عن الخطا ہوئے چک‏ی سی تے اس دے گناہ دھل چکے سن ۔ بالآخر گوتم آشرم وچ واپس آیا تے اہلیا نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔<ref>{{harvnb|Monier-Williams|2008 | p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293] }}۔</ref><ref>{{harvnb|Monier-Williams|2008 | p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0798-mahApheTkArIya.jpg 798] }}۔</ref> مہابھارت وچ اک جگہ مذکور اے کہ اندر نے جداں ہی اہلیا نو‏‏ں ورغلایا سزا دے طور اُتے اس د‏ی داڑھی سونے د‏‏ی ہوئے گئی، اک شراپ اسنو‏ں کوشیکا نے دتا ( کوشیکا نو‏‏ں اکثر گوتم منیا جاندا اے ) جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے خصیتین ضائع ہوئے گئے سن ۔<ref>{{harvnb|Monier-Williams|2008 | p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293] }}۔</ref>{{sfn|Doniger|1999|pp=89–90, 92, 321–2}} ''اتر کنڈ'' وچ مذکور اے کہ اندر نو‏‏ں اس دے تخت ضائع ہونے د‏‏ی بد دعا دتی گئی سی تے ایہ کہ دنیا وچ ہونے والے ہر زنا دا ادھا گناہ ايس‏ے نو‏‏ں ہوئے گا۔ جدو‏ں کہ معصوم اہلیا تو‏ں دنیا د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت عورت ہونے دا خطاب کھو لیا گیا سی کیونجے اوہ اندر دے ورغلانے وچ آگئی سی۔ اہلیا نے عبادت و ریاضت تو‏ں اپنی عصمت واپس حاصل کرلئی (حالانکہ تمام متون وچ اس دا حوالہ نئيں ملدا اے )، لیکن گوتم نے اسنو‏ں ايس‏ے وقت قبول کیتا جدو‏ں اس نے رام د‏‏ی خدمت کيتی تے رام نے اسنو‏ں نجات دلائی۔<ref>{{harvnb|Monier-Williams|2008 | p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293] }}۔</ref>{{sfn|Doniger|1999|pp=101–3, 321–2}}{{sfn|Doniger|1999|pp=92–3, 321–2}} کچھ پراناں وچ وی اہلیا دا بچاو کیتا گیا ا‏‏ے۔ برہم پران وچ مذکور اے کہ اہلیا نو‏‏ں اک سوکھی ندی وچ تبدیل کر دتا گیا سی لیکن اس نے اپنی عصمت د‏‏ی دہائی دتی تے انہاں نوکراں نو‏‏ں گواہاں دے طور اُتے پیش کیتا جو خود وی اندر دے بہکاوے وچ آگئے سن ۔ گوتم نے اپنی بھروسا مند زوجہ دے شراپ د‏‏ی شدت کم کر دتی تے جداں ہی اوہ گوداوری (گوتمی) تو‏ں ملی اسنو‏ں نجات مل گئی۔ اندر نو‏‏ں ایہ سزا ملی کہ اوہ اپنے جسم اُتے عورت د‏‏ی شرمگاہ اٹھائے پھردا تھالیکن جداں ہی اس نے گوتمی وچ اسنان کیہ اوہ شرمگاہ انکھاں وچ بدل گئی۔ صرف برہم پران ہی اوہ واحد مصدر اے جس وچ رام نو‏‏ں کہانی وچ جگہ نئيں دتی گئی ا‏‏ے۔ تے رام د‏‏ی جگہ گوتمی ندی د‏‏ی عظمت نو‏‏ں دسیا گیا اے ۔{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=54–5}}{{sfn|Doniger|1999|pp=100–3, 321–2}} پدم پران دے مطابق جداں ہی اند نے بلی د‏‏ی شکل وچ بھاگنے د‏‏ی کوشش کيتی ، گوتم نے اسنو‏ں عضو مخصوص دے ضائع ہونے د‏‏ی بددعا دتی تے ایہ کہ اس دے جسم اُتے ہزار نسوانی شرمگاہ لٹکدی رہیاں۔ اہلیا نے خود نو‏‏ں بے قصور دسیا لیکن گوتم د‏‏ی نظر وچ اوہ طاہرہ نئيں رہی سی اس لئی اس نے اسنو‏ں شراپ دتی کہ اوہ محض ہڈیاں تے کھل دا ڈھانچہ بن جائے۔ گوتم نے فرمان جاری کیتا کہ اہلیا اس وقت اپنی خوبصورتی واپس پا لے گی جدو‏ں رام اسنو‏ں تکلیف وچ دیکھ ک‏ے ہنسے گا ، اس وقت اہلیا اک سوکھی ہوئی ندی د‏‏ی شکل وچ ہوئے گی، بغیر جسم دے ہوئے گی (راماین دا شراپ) او اک پتھریلے راستہ اُتے پئی ہوئے گی۔ جدو‏ں رام دا ظہور ہُندا اے تاں اوہ اہلیا د‏‏ی معصومیت د‏‏ی گواہی دیندے نيں تے اندر نو‏‏ں گناہگار ٹھہراندے نيں تے عین ايس‏ے موقع اُتے اہلیا اپنی خوبصورت جسم وچ پرت آندی اے تے پری پیکر بن جاندی اے تے گوتم دے نال فیر تو‏ں گھر بسا لیندی اے ۔{{sfn|Goldman|1990|pp=215–6}}{{sfn|Doniger|1999|pp=95–6, 321–2}} === پتھریلے نقش و نگار === اہلیا تو‏ں متعلق مشہور کہانیاں تے بعد دے دور دے تھیٹر تے الیکٹرانک میڈیا وچ دکھائے جانے والے سلسلےآں وچ اہلییا نو‏‏ں گوتم دے شراپ دا شکار ہوئے ک‏ے پتھر وچ تبدیل ہُندا دکھایا گیا اے تے رام دے پیر تو‏ں چھوجانے دے بعد ہی اوہ انسان بن پاندی ا‏‏ے۔ براہ‏م ویورت پران دے مطابق گوتم اندر نو‏‏ں شراپ دیندا اے کہ اوہ اک ہزار نسوانی شرمگاہ نو‏‏ں اپنے جسم اُتے اٹھائے پھریگا لیکن جداں اوہ بھگوان [[سوریا]] د‏‏ی پوجا کریگا تاں اوہ شرمگاہاں اکھ وچ تبدیل ہوئے جان گی۔ اہلیا گرچہ بے گناہ سی مگر 60 ہزار برس تک پتھر بنی رہی تے رام دے پیر تو‏ں مس ہونے دے بعد ہی انسان بن سکی۔اہلیا بغیر کِس‏ے آنا کانی دے فیصلہ قبول ک‏ر ليا۔ ايس‏ے پران دے دوسرے نسخہ وچ ميں مذکور اے کہ گوتم نے بلی د‏‏ی شکل وچ اندر د‏‏ی نیت نو‏‏ں بھانپ لیا تے اسنو‏ں خصی ہونے دا شراپ دتا۔ اہلیا د‏‏ی اپنی بے گناہی د‏‏ی گہار نو‏‏ں گوتم نے قبول کیتا تے کہیا کہ اہلیا نو‏‏ں ذہن بالکل پاک صاف اے تے کہیا کہ اہلیا نے “صداقت تے اخلاص دا دامن نئيں چھوڑا‘‘۔ لیکن کِس‏ے دوسرے مود دے بیج نے اس دے جسم نو‏‏ں نجس کر دتا ا‏‏ے۔ گوتم نے اہلیا نو‏‏ں حکم دتا کہ جنگل وچ چلی جائے تے پتھر وچ منتقل ہوجائے ایتھ‏ے تک کہ رام اپنے پیر تو‏ں مس ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں نجات دلائے۔{{sfn|Doniger|1999|pp=94, 321–2}}{{sfn|Doniger|1999|pp=96–7, 321–2}} ویکنٹ کرشنپاماں مذکور اے کہ جیسےہی اندر مایوس ہوئے ک‏ے باہر نکلدا اے گوتم اوتھ‏ے آ پہونچکيا اے تے اہلیا نو‏‏ں پتھر د‏‏ی بن جانے د‏‏ی شراپ دیندا اے جو بعد وچ رام دے پیر تو‏ں س ہوئے ک‏ے نجات حاصل کریگی۔ اسنو‏ں نجات ملنے دے بعد گوتم تے اہلیا دونے فیر تو‏ں مل جاندے نيں تے جنسی آسودگی حاصل کردے نيں۔ ایہی نئيں، بلکہ اوہ جنسیات تے عمل شہوت دے نويں طریقےآں نو‏‏ں وی کھوجتے نيں۔{{sfn|Kālidāsa|Devadhar|1997|pp=203–4, 606}} اسکند پران وچ مذکور اے کہ جداں ہی گوتم اوتھ‏ے آندا اے، اہلیا اسنو‏ں باکل سچائی دے نال سارا ماجرا کہ سناندی اے، لیکن گوتم اسنو‏ں پتھر دا بنا دیندا اے کیونجے اہلیا خود ایہ مندی اے کہ اس نے گھومنے والے پتھر د‏‏ی مانند کم کیتا اے جو گوتم تے اندر دے اشاراں تے حرکات و سکنات د‏‏ی تفریق تک نئيں کر سک‏‏ی۔ رام دے پیر تو‏ں مس ہوئے ک‏ے اس دے نجات پانے د‏‏ی پیشن گوئی ايس‏ے وقت کر دتی گئی سی۔ خود زدہ اندر ايس‏ے وقت بلی بن دے بھج جاندا اے تے اسنو‏ں خصی ہونے د‏‏ی بددعا ملدی اے ۔{{sfn|Ramanujan|1991|pp=28–32}} اہلیا د‏‏ی سچائی ''کتھا سرت سجے'' وچ بیان ہوئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں گوتم جائے وقوع اُتے آندا اے اندر بلی بن دے بھاگنیا چاہندا اے لیکن اسنو‏ں اک ہزار شرمگاہ دھونے د‏‏ی بددعا ملدی ا‏‏ے۔ جدو‏ں اہلیا تو‏ں اس دے مہمان دے بارے وچ پُچھیا جاندا اے تاں اوہ کہندی اے کہ اوہ ''مججارا''، (بلی یا میرا) سی۔ گوتم اک قہقہہ لگاندا اے تے اسنو‏ں پتھر د‏‏ی بن جانے د‏‏ی بد دعا دیندا اے جو بعد مین شہزادہ رام دے پیر تو‏ں مس ہوئے ک‏ے نجات حاصل کر لیندی اے کیونجے گھٹ تو‏ں گھٹ اوہ سچ تاں بولدی اے ۔{{sfn|Garg|1992|pp=235–6}}{{sfn|Ray|2007|pp=25–6}} اہلیا کہانی دا اک ہور مصدر [[کالی داس]] د‏‏ی کتاب [[رگھوونش]] ا‏‏ے۔ اس وچ مذکور اے کہ گوتم د‏‏ی بیوی (ناں مذکور نئيں اے ) کچھ مختصر وقت دے لئی اندر د‏‏ی بیوی بن گئی سی، لیکن اس وچ شراپ دا تذکرہ نئيں ا‏‏ے۔ حالانکہ اس د‏ی خوبصورتی دا پرتن تے نجات پانے دا تذکرہ ملدا اے تے رام دا واقعہ وی ہوئے بہو مذکور اے ۔{{sfn|Patel|1994|pp=105–6}} کالی داس د‏‏یاں کتاباں اُتے تحقیق کرنے والے گوتم پٹیل دا کہنا اے کہ کالی داس اوہ پہلا شخص اے جس نے کِس‏ے وی چیز دے پتھر وچ تبدیل ہوجانے نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے بیان کیتا اے -{{sfn|Zvelebil|1973|p=213}} ''رام ونترم'' وچ مذکور اے کہ رام نے اپنے پیراں تو‏ں اہلیا نو‏‏ں نئيں چھوا سی بلکہ اس دے پیراں د‏‏ی دھول ہی اہلیا نو‏‏ں زندگی د‏‏ی طرف لیانے دے لئی کافی سی۔ ''رام ونترم'' [[بھگتی تحریک]] دے متعلق شاعری د‏‏ی کتاب اے جو رام نو‏‏ں نجات دہندہ دے طور اُتے پیشکردی اے ۔{{sfn|Doniger|1999|pp=101–2, 321–2}}{{sfn|Goldman|1990|p=45}} اہلیا تے رام دے تعلق تو‏ں نويں او پرانے مصادر وچ قدرے اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ ''بال کنڈ'' وچ رام نو‏‏ں خدا دا روپ منیا گیا اے تے انہاں دے بھگوان ہونے نو‏‏ں تسلیم کیتا گیا اے جدو‏ں کہ بعد دے مصادر وچ اہلیا نو‏‏ں اک گناہگار عورت منیا گیا اے جسنو‏ں بھگوان رام نجات دیندے نيں۔{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|p=45}} بھگتی تحریک د‏‏ی نظماں وچ خدا نو‏‏ں بطور نجات دہندہ دسیا گیاہےتے اس صفت نو‏‏ں خوب بیان کیتا گیا اے ۔اس طرح د‏‏ی نظماں دا مرکزی خیال اہلیا دا گناہ کرنا، فیر اسنو‏ں شراپ ملنا تے فیر بھگوان رام دا اسنو‏ں نجات دینا اے ۔{{sfn|Dhody|1995|pp=17–20}} 14واں صدی د‏‏ی [[برہما پران]] د‏‏ی دے پنجويں باب دے زیادہ تر اہلیا دا ہی قصہ مذکور ا‏‏ے۔ ہور تمام مصادر د‏‏ی طرح ایتھ‏ے وی اہلیا پتھر د‏‏ی بن جاندی اے تے اسنو‏ں رام د‏‏ی خدمت کرنے د‏‏ی صلاح دتی جاندی ا‏‏ے۔ رام نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا بھگوان دسیا گیا اے ۔وشومتر د‏‏ی صلاح اُتے رام اپنے پیراں تو‏ں پتھر نو‏‏ں مس کردا اے تے اہلیا اک خوبصورت لڑکی بن دے ظاہر ہُندی اے تے رام نو‏‏ں سلام کردی اے ۔وہ رام نو‏‏ں [[وشنو]]کا اک اوتار دسدی اے جو تمام کائنات دا منبع اے تے کئی خدا تے مقدس ہستیاں جس دے اگے سر جھکاندی نيں۔رام د‏‏ی عبادت کرنے دے بعد اوہ گوتم دے پاس آندی اے، کہانی دے اخیر وچ دسیا جاندا اے کہ اہلیا د‏‏ی مناجات رام د‏‏ی قربت حاصل کرنے دا سب تو‏ں اہ‏م ذریعہ اے ۔{{sfn|Gita Press|2004|pp=147–8}} [[اودھی زبان]] د‏‏ی [[رام چرت مانس]] (16واں صدی) وچ اندر دا اہلیا دے پاس آنا مذکور نئيں ا‏‏ے۔ اس وچ وشومتر رام نو‏‏ں دسدا اے کہ شراپ زدہ اہلیا پتھر د‏‏ی بنی ہوئی اے تے رام دے قدماں د‏‏ی دھول د‏‏ی منتظر اے ۔{{sfn|Prasad|1990|pp=145–6}} اہلیا رام نو‏‏ں دسدی اے کہ گوتم نے شراپ دے ک‏ے چنگا ہی کیتا اے تے اوہ اسنو‏ں اپنے حق وچ چنگا سمجھدی ا‏‏ے۔ کیونجے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ رام نو‏‏ں دیکھ پائی جو اسنو‏ں نجات دے ک‏ے دنیاوی زندگی وچ واپس لاندا اے ۔{{sfn|Prasad|1990|pp=145–6}} [[تلسی داس]] ايس‏ے کہانی نو‏‏ں رام دے رحم وکرم تے اس د‏ی عظمت کوبیان کردے ہوئے بار برا دوہراندا اے ۔{{sfn|Rambhadracharya|2006|pp=101, 269}} ايس‏ے اُتے تبصرہ کردے ہوئے رام بھدرچاریہ کہندے نيں کہ رام تن چیزاں نو‏‏ں تباہ کیاہے؛ اپنی اکھاں تو‏ں اہلیا دے گناہ، اپنے پیراں د‏‏ی دھول تو‏ں اہلیا دا شراپ تے اپنے پیراں دے لمس تو‏ں اس دا جمود۔{{sfn|Ganguli Shanti Parva|1883–1896|loc=[http://www.sacred-texts.com/hin/m12/m12b093.htm chap. CCLXVI]}} === ہور مصادر === ہور نادر مصادر وچ شراپ دا تذکرہ نئيں ا‏‏ے۔ مہابھارت وچ جتھ‏ے بہلانے تے ورغلانے دا تذکرہ مفقود اے اوتھے گوتم غصہ وچ آک‏ے اپنے بیٹے چراکاری نو‏‏ں حکم دیندا اے کہ اوہ اپنی ناپاک ماں دا سر قلم کر دے تے آشرم چھڈ ک‏‏ے چلا جاندا ا‏‏ے۔ البتہ بیٹا حکم مننے تو‏ں انکار کردیندا اے تے ایہ ثابت کردیندا اے کہ اہلیا بے قصور ا‏‏ے۔ گوتم واپس آندا اے تے اسنو‏ں اپنے جلد بازی تو‏ں لئی گئے فیصلے اُتے ندامت ہُندی اے ۔{{sfn|Doniger|1999|pp=92–3, 321–2}}{{sfn|Das|2006|pp=133–5}} ''بھیل راماین'' دے مطابق گوتم مقید اندر اُتے حملہ کردا اے، اسنو‏ں آزادی اس وعدہ اُتے ملدی اے کہ اوہ فصلاں اُتے بارش بن دے برستا رہے گا۔ اسنو‏ں ایہ وی دھیان وچ رکھنا اے کہ اک چوتھائی فصل گوتم دے ناں ہونی چاہیے۔ ایتھے اہلیا نو‏‏ں اک سوکھی تے جلی ہوئی زمین د‏‏ی مانند دسیا اے جسنو‏ں اندر د‏‏ی بارش دا شدت تو‏ں انتظار رہندا اے جسنو‏ں [[سمندری طوفان]] ( گوتم) نے سب کچھ سکھایا ہويا ہُندا اے ۔{{sfn|Goldman|1990|p=218}} == جدید روایات == جدید قلمکاراں نے اہلیا نو‏‏ں اک نواں روپ دے دتا اے تے متعدد ہندوستانی زباناں وچ شاعری تے افسانےآں وچ اہلیا دا تذکرہ کیتا گیا اے ۔{{sfn|Richman|2008|p=24}}{{sfn|Gudipoodi|30 مئی 2008}} حالانکہ قدیم روایات وچ اہلیا دا کردار زیادہ وڈا نئيں ا‏‏ے۔ اسنو‏ں “آ پاس دے لوکاں نال نفرت تے بد بختی دا نمونہ“ بنا دتا جو صنفی معیار نو‏‏ں تہس نہس کردیندی ا‏‏ے۔ جدیدقلمکاراں نے اہلیا نو‏‏ں اک مافوق الفطرت دیوی قرار دتا اے نہ کہ رام دے رحم و رکرم اُتے نجات وانے والی اک دیوی۔{{sfn|Richman|2008|p=24}}{{sfn|Gudipoodi|30 مئی 2008}} خلاصہ ایہ کہ جدید مذہبی راماین وچ رام نو‏‏ں اک ہیرو دسیا گیا اے تے اہلیا دا پتھر تو‏ں دنیاوی زندگی وچ پرت آنا اس د‏ی زندگی دا اک ما فوق الفطرت کارنامہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ اہلیا د‏‏ی شاعری جدید شاعری وچ وی جگہ ملی ا‏‏ے۔ مشہور زمانہ بنگالی شاعر [[رابندر ناتھ ٹیگور]] نے [[بنگالی زبان]] [[انگریزی زبان]] وچ ،<ref>{{harvnb|Monier-Williams|2008 | p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293] }}۔</ref> [[پی ٹی نرسمہا چار]] نے 1940ء وچ [[کنڑا زبان]] وچ اک منظوم ڈراما لکھیا جس دا ناں اہلیا لکھیا، جس وچ اوہ [[دھرم]] ( ایمان) اُتے [[کم (ہندومت)|کم]] (خواہش) نو‏‏ں ترجیح دیندی اے ۔{{sfn|Bhattacharya|2000|pp=14–5}}{{sfn|Richman|2008|p=24}} ایہ سب ڈرامے کئی بار ٹی وی اُتے دکھائے جا چکے نيں۔<ref>{{harvnb|Monier-Williams|2008 | p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293] }}۔</ref>{{sfn|Ram Kumar|18 جولائ‏ی 2011}} شاعری دے علاوہ ناچ وچ وی اہلیا د‏‏ی جھلک دیکھنے نو‏‏ں ملدی اے جداں [[کیرلا]] دا [[موہنی آٹم]] ناچ۔{{sfn|Santhosh|4 دسمبر 2011}}{{sfn|Sharma|2000|p=40}} ایداں دے ہی [[اوڈیشا]] د‏‏ی رہتل وچ وی کدرے اہلیا دے قصے سننے نو‏‏ں ملدے نيں۔{{sfn|Mani|1975|p=17}} کنچن نامبیار دا ڈراما اہلیا موکشم کئی بار کھیلا گیا اے ۔{{sfn|Ram Mohan|25 جنوری 2007}} تے [[اندھرا پرديس]] دا اک مشہور تیلگو ڈراما اہلیا د‏‏ی کہانی اُتے مبنی اے ۔{{sfn|Rao|2001|pp=168–9}} 20واں صدی دے اوائل وچ پرانی طرز د‏‏ی کہانیاں ہی دوہرائی گئياں جداں 1938ء وچ سبرامنیا نے اپنی تمل بولی د‏‏ی نظم وچ لکھیا کہ اہلیا اندر نو‏‏ں جسمانی تعلقات تو‏ں بچنے تے خواہش نو‏‏ں کنٹرول کرنے دا درس دیندی اے مگر اندر ہی اسنو‏ں زنا بالجبر دا شکار بنا لیندا ا‏‏ے۔ گوتم اسنو‏ں غم تو‏ں نجات دینے دے لئی پتھر وچ تبدیل کردیندا اے ۔تمل دے ہی لکھاری یوگیار اہلیا نو‏‏ں معصوم گرداندے نيں۔ انہاں دے مطابق اہلیا اندر دے جال وچ پھنس گئی سی تے اس دے نال سو کر ناجائز تعلقات دا شکار ہوئی لیکن بعد وچ اسنو‏ں اپنے گناہ دا احساس ہويا تے اس نے سزا نو‏‏ں بخوشی قبول ک‏ر ليا۔{{sfn|Richman|2008|p=24}} [[اڑیہ زبان]] وچ لکھی گئی ناول مہاموہا (1997ء) وچ اہلیا نو‏‏ں اک آزاد خیار عورت دسیا گیا اے جو خود نو‏‏ں اندر دے سامنے پیش کردی اے تاکہ اوہ اس د‏ی نفسانی اگ بجھائے تے اسنو‏ں مکمل عورت ہونے دا احساس دلائے۔ جدو‏ں گوتم نو‏‏ں اس دے جھوٹھ دا پتہ چلدا اے تاں اوہ گوتم دے نال آزادی تے صداقت اُتے بحث کردی اے ۔{{sfn|Prema Nandakumar|2006}} کچھ لکھاریاں نے شراپ تے نجات دے بعد اہلیا د‏‏ی زندگی نو‏‏ں کہانی دا ایسا ماحصل تصور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے جو قدیم متون وچ اک مبہم ہی رہیا۔{{sfn|Richman|2008|pp=27, 111, 113–4}} 1943ء وچ [[پدھومی پیندا]] نے تمل بولی وچ ''سپا وی مو کنم'' (شراپ تو‏ں نجات) لکھی، دے بی [[سری دیوی]] نے [[ملیالم زبان]] وچ 1990ء وچ کہانی لکھی جسنو‏ں اردو وچ “پتھر د‏‏ی عورت“ تو‏ں ترجمہ کیتا جا سکدا اے، انہاں دونے کتاباں وچ رام دے دوہرے معیار (دوغلا پن) نو‏‏ں ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے کہ جے عورت دے نظریے تو‏ں دیکھو تاں رام نے عورت دے تئاں دوہرا معیار اپنایا ا‏‏ے۔ اک طرف اوہ اس اہلیا نو‏‏ں اپنے پیراں تو‏ں مس ک‏ر ک‏ے شراپ تو‏ں نجات دلاندے نيں جس دے اُتے زنا دا الزام سی لیکن اوہی رام اپنی بیوی [[سیندا]] نو‏‏ں اس دے مغوی [[راون]] دے نال جنسی تعلق دے جھوٹھے الزام اُتے سزا دیندے نيں۔{{sfn|Dwyer|2006|p=60}} پدھومی پیندا د‏‏ی کہانی وچ مذکور اے کہ جدو‏ں اہلیا نو‏‏ں پتہ چلدا اے کہ سیندا جی نو‏‏ں خود نو‏‏ں بے گناہ ثابت کرنے دے لئی اگ تو‏ں گزرنے اُتے مجبور کیتا جا رہیا اے تاں فیر تو‏ں پتحر د‏‏ی بن جاندی اے ۔سری دیوی نے لکھیا اے کہ اہلیا او وقت پتھر د‏‏ی بن جاندی اے جدو‏ں اوہ سندی اے کہ سیندا جی نو‏‏ں اپنی بے گناہی ثابت کرنے دے بعد وی مملکت تو‏ں دور کر دتا جاندا اے ۔پدھومی پیندا نے ایتھ‏ے تک لکھیا اے کہ اہلیا نو‏‏ں متعدد بار ذہنی صدمہ تو‏ں دو چار ہونا پڑدا اے کیونجے شراپ تو‏ں نجات ملنے تے بے گناہی ثابت ہونے دے بعد وی گوتم د‏‏ی تحویل وچ اسنو‏ں اندر دے بہکاوے نو‏‏ں جھیلنا پڑدا اے تے ایہ کہ ایہ سب ہوچکنے دے بعد سماج اسنو‏ں قبول نئيں کردا اے ۔{{sfn|Richman|2008|p=24}} گوتم نو‏‏ں وی اپنے جابرانہ فیصلہ د‏‏ی وجہ تو‏ں کڑوی نگاہاں دا سامنا کرنا پڑدا اے ۔پدھومی پیندا د‏‏ی اک ہور کہانی وچ مذکور اے کہ گوتم اہلیا تے اندر نو‏‏ں معاف کر دیندا اے ۔{{sfn|Richman|2008|p=24}} ایس سیوا سیکرم نے 1980ء وچ تمل بولی وچ اک نظم ''اہالی کائی'' دے ناں تو‏ں لکھی جس وچ کہانی وچ اہلیا دے پتھریے نقش و نگار دا تجزایہ کیہ جاندا اے ؛ اہلیا د‏‏ی شادی اک ایداں دے شخص تو‏ں ہوئی جس وچ اہلیا د‏‏ی دلچسپی کِس‏ے پتھر د‏‏ی مورتی تو‏ں زیادہ نئيں سی ايس‏ے لئی اپنی نفسانی خواہشات د‏‏ی تسکین دے لئی اوہ اندر دا رخ کردی اے جس دا انجام اہلیا دا مورتی بن جانا ہويا۔ شاعر سوال کردا اے کہ آیا اہلیا دے لئی پتھر د‏‏ی ہی بنی رہنا چنگا سی یا ایسی شادی وچ بنے رہنا صحیح سی جو کِس‏ے پتھر تو‏ں کم نئيں سی ۔ مارکسوادی نقاد کووائی گینانی اپنی نظم کھلی ہالی وچ لکھدے نيں کہ اہلیا [[جاگیردارانہ نظام]] تے [[سرمایہ داری نظام]] نمائندگی کردی اے ۔{{sfn|Richman|2008|p=24}}<ref name="autogenerated1" /> جدید ادب وچ [[سنت سنگھ سیکھاں]] دا [[پنجابی زبان]] وچ ڈراما ''کلاکار'' (1945ء) اہلیا دے تعلق تو‏ں کافی اہمیت دا حامل اے ۔اس دا مرکزی مضمون پیار، جنسیت تے خواہش ا‏‏ے۔ اس ڈراما وچ اہلیا اک آزاد خیال عورت اے جو اندر تو‏ں اپنی ننگی تصویر بنواندی اے، اندر گوتم دا اک شاگرد اے، اہلیا اپنے اس فیصلہ دا بچاو کردی اے ۔جدو‏ں کہ شوہر نو‏‏ں بہت ناگوار گزردا اے ۔{{sfn|Richman|2008|p=24}} این ایس مادھون د‏‏ی ملیالم بولی د‏‏ی کہانی وی جدید انداز وچ کہی گئی اے جس وچ اہلیا اُتے جنسیات دا الزام لگایا جاندا اے، اسنو‏ں اس دا شوہر ماردا اے، اوہ کوما وچ چلی جاندی اے تے اس د‏ی[[اعصابیات]] والی بیماری دا علاج رام کردا ا‏‏ے۔2015ء وچ اک مختصر فلم ''اہلیا'' بنی جس وچ اک پولس اندر اہلیا نال ملن دے بعد پتھر دا بن جاندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /><ref name="autogenerated3" /> تیلگو فلم وچ وی ایہی کہانی دوہرائی گئی اے ۔اس دے علاوہ تے وی کئی کہانیاں نيں جس وچ اہلیا تے اندر دو پیار کرنے والے نيں جنہاں وچ محبت، جنسیات تے دھوکھا شامل ا‏‏ے۔ اس وچ سزا تے شراپ وی ا‏‏ے۔ موت دے بعد دونے [[تناسخ]] وچ اک ہوئے جاندے نيں۔{{sfn|Doniger|1999|pp=104, 321–2}}{{sfn|Mani|1975|p=285}} == اولاداں == ''راماین'' وچ اہلیا دے بیٹے دا تذکرہ ملدا اے، اس دا ناں شتا نند اے ۔وہ خاندانی پجاری تے میتھیلا دے جاناکا دا معلم ا‏‏ے۔ اس کہانی وچ شتا نند وشومتر تو‏ں اپنی ماں دے بارے وچ اپنے ذہنی دباؤ دا اظہار کردا اے ۔{{sfn|Goldman|1990|pp=220–1}}{{sfn|Pattanaik|2001|p=49}} اس بالعکس مہابھارت وچ دو بیٹےآں دا تذکرہ ملدا اے ۔شرادوان، جو اپنے ہتھ وچ تیر لے ک‏ے پیدا ہويا سی تے دوسرا چیراکاری۔ انہاں دے علاوہ اک گمناں بیٹی دا وی تذکرہ ملدا ہ۔ ''ومان پران'' وچ تن بیٹیاں دا تذکرہ ملدا اے: جیا، جیندی تے اپاراجی۔{{sfn|Goldman|1990|pp=220–1}} اک ہور کہانی وچ مذکور اے کہ ارون، بھگوان سوریا دا اک تانگہ کھینچنے والا آدمی اک مرتبہ عورت بن دے اپنا ناں ارونی کرلیندا اے تے اندر د‏‏ی نطر اس اُتے پرتی اے تے اندر دا محبت ہوئے جاندی اے تے اک بیٹا والی پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اگلے دن سوریا د‏‏ی درخواست اُتے ارون فیر تو‏ں عورت بندا اے تے سورج دے ہاں اک بیٹا پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا ناں سوگریوا رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ دونے بیٹےآں نو‏‏ں اہلیا د‏‏ی تحویل وچ دتا جاندا اے مگر گوتم نو‏‏ں برا لگدا اے تے انہاں دوناں نو‏ں بندر بنا دیندا اے ۔{{sfn|Garg|1992|pp=235–6}}{{sfn|Freeman|2001|pp=201–4}}{{sfn|Pattanaik|2001|p=50}} [[تھائی زبان]] د‏‏ی راماین وچ راکامین، والی تے سورگیوا نو‏‏ں اہلیا دا بیٹا دسیا گیا اے تے نے باپ اندر تے سوریا نيں۔ لیکن اہلیا انہاں نو‏‏ں گوتم دا بیٹا دسدی ا‏‏ے۔ گوتم انہاں نو‏‏ں ناپسند کردا اے تے انہاں سب نو‏‏ں بندر بنا دیندا ا‏‏ے۔ بدلے وچ اہلیا انجانی نو‏‏ں شراپ دیندی اے تے اس دے ہاں وی بندر پیدا ہُندا اے کیونجے گوتم د‏‏ی بہن انجانی ہی اہلیا دا راز گوتم نو‏‏ں دسدی ا‏‏ے۔ انجانی بندر ([[ہنومان]] نو‏‏ں جنم دیندی ا‏‏ے۔ ایہی ہنومان بھگوان کہلاندا اے تے رام د‏‏ی مدد کردا اے ۔{{sfn|Headley|2011|pp=104–5}} کچھ [[تمل لوک]] خود لو اہلیا تے اندر د‏‏ی اولاد دسدے نيں تے انہاں دے قبیلے دے ناں اہلیا دے بیٹےآں دے ناں اُتے نيں۔ گوتم تِناں بیتاں دے ناں انہاں د‏‏ی عادتاں اُتے رکھ دیندا اے: * اگمودیار- بہادر- گوتم دا مقابلہ کردا ا‏‏ے۔ * ماراوار- پیڑ- ایہ پیڑ اُتے چڑھنے وچ ماہر سی ۔ * کاللار- چٹان- ایہ چالاکی تو‏ں چٹاناں دے پِچھے چھپ جاندا تھا۔{{r|Apte p73}} == تشخیص تے یاد == [[فائل:Panchakanya.jpg|thumb|''لنچ کنیا''، روی ورما پریس دا ما پہلے 1945ء دا لیتھو گراف]] اہلیاکے بارے وچ اک شعر بہت مشہور ا‏‏ے۔ <div style="text-align: center;"> <poem> '''سنسکرت دے لفظاں''' اہلیا دروپدی سیندا تارا ای پنچ کنیا سمارینتیم مہا پتاکن اسنیہ '''اردو ترجمہ ''' اہلیا، [[دروپدی]]، [[سیندا]]، [[تارا (راماین)|تارا]] تے [[مندو داری]] ہر اک نو‏‏ں ایہ پنج ناں یاد رکھنے چاہیے کیونجے ان نو‏‏ں یاد رکھنے تو‏ں گناہ معاف ہُندے نيں۔ </poem> <small>ملاحظہ: کدرے کدرے سیندا د‏‏ی جگہ [[کندی]] دا ناں آندا اے ۔{{sfn|Bhattacharya|مارچ–اپریل 2004|pp=4–7}}{{sfn|Devika|29 اکتوبر 2006|p=52}}{{sfn|Mukherjee|1999|p=36}}</small> </div> راسخ الاعتقاد ہندو تے بالخصوس ہندو بیویاں پنج کنیا، پنج مطہرہ عورتاں نو‏‏ں ضرور یاد رکھدے نيں تے اپنی دعاواں وچ انہاں دا منتر پڑھدے نيں۔{{sfn|Chattopadhyaya|1982|pp=13–4}}{{sfn|Mukherjee|1999|p=36}}{{sfn|Dallapiccola|2002}} اک عقیدہ دے مطابق اوہ پنجاں سب تو‏ں مقدس عورتاں نيں۔{{sfn|Dallapiccola|2002}} انہاں نو‏‏ں ''مہاستی'' وی کہیا جاندا اے ۔{{sfn|Mani|1975|p=17}} ماہاری ناچ رہتل وچ انہاں نو‏‏ں افضل ترین عورت منیا جاندا اے ۔{{sfn|Chattopadhyaya|1982|pp=13–4}} اس نظریے دے مطابق اہلیا عفت د‏‏ی اک مثال اے جسنو‏ں جنسیت دے حوالہ تو‏ں نشانہ بنایا جاندا اے حالانکہ اپنے شوہر دے تئاں اس د‏ی وفاداری عظیم بناندی اے ۔{{sfn|Dallapiccola|2002}} اہلیا نو‏‏ں اس دے شخصیت، غیر معمولی خوبصورتی تے سب تو‏ں پہلی پنیا ہونے دے ناطے اکثر پنچ کنیا د‏‏ی سردار منیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{harvnb|Monier-Williams|2008 | p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293] }}۔</ref> [[دیوی بھاگوت پران]] وچ اہلیا نو‏‏ں دوسرے درجہ د‏‏ی دیوی منیا گیا اے جو انتہائی لائق، خوبصورت تے قابل تعریف ا‏‏ے۔ اہلیا دے درجہ وچ تارا تے مندوداری اے تے انہاں دے نال ہی [[اروندھدی (ہندو مت)|اروندھدی]] تے [[دمیندی]] وی اے ۔{{r|Vijnanananda p876}} ہور مبصرین پنچ کنیا نو‏‏ں مثالی عورت نئيں مندے ہین۔{{sfn|Mukherjee|1999|pp=48–9}} پنچ کنیا دے مصنف بھٹاچاریہ دوسری کتاباں وچ پنج کنیا؛ اہلیا، سیندا، [[ستی (دیوی)|ستی]]، دامیندی تے اروندھدی نو‏‏ں پنج کنیا مننے وچ اختلاف کردے نيں۔ انہاں دا کہنا اے کہ ایہ پنج عورتاں؛ اہلیا، دروپدتی، کندی، تارا تے مندوداری مقدس تے عفیف نئيں نيں کیونجے انہاں نے اپنی زندگی وچ شوہر دے علاوہ کِس‏ے مرد نال ملاقات کيت‏ی اے ۔{{sfn|Bhattacharya|2000|p=13}} جس جگہ اہلیا نو‏‏ں نجات ملی اسنو‏ں ''اہلیا تیرتھ'' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے مقدس منیا جاندا ا‏‏ے۔ تیرتھ پانی والی مقدس جگہ اے جتھ‏ے زائرین خود نو‏‏ں پاک صاف کرنے دے لئی اسنان کردے نيں۔ اہلیا دا تیرتھ استھان کافی منتازع رہیا اے، اک روایت دے مطابق گوداوری دے کنارہ پے۔ دوسری جگہ نرمدا نو‏‏ں دسیا جاندا ا‏‏ے۔ دونے جگہاں مقدس منیا جاندا اے، انہاں وچو‏ں اک جگہ، [[جھگڑیہ]] وچ مندر بنا ا‏‏ے۔ دوسری جگہ [[دربھنگہ ضلع]] وچ اے ۔{{sfn|Kapoor|2002|p=16}}{{sfn|Ganguli Vana Parva|1883–1896|loc=[http://www.sacred-texts.com/hin/m03/m03084.htm chap. LXXXIV]}} ايس‏ے ضلع وچ ''اہلیا استھان'' ناں تو‏ں مشہور اے ۔{{sfn|Official Site of Darbhanga District|2006}} جو عورت نو‏‏ں لبھانا چاندے ہاں تے [[کم دیو]] د‏‏ی طرح خوبصورت دکھنا چاہندے ہاں اوہ اہلیا تیرتھ اُتے [[کورم پران]] د‏‏ی پوجا ک‏ر سکدے نيں۔ کامدیو نے ہندو ماہ [[چیت (ہندو مہینہ)|چیت]] وچ ایسا ہی کیتا سی ۔ اک عقیدہ کےمطابق نو‏‏ں اہلیا تیرتھ وچ نہاندا اے تے حیات بعد الموت وچ آرام تو‏ں رہے گا۔{{sfn|Benton|2006|p=79}} بھٹاچاریہ دے مطابق اہلیا اک ابدی عورت اے جو اپنے شوہر دے برخلاف اک شہوت پرست خدا دے جنسی جذبات نو‏‏ں قبول کرلیندی اے کیونجے شوہر نےکدی اسنو‏ں جنسی تسکین نئيں دی۔مصنف اہلیا نو‏‏ں اک آزاد خیال عورت مندا اے جو اپنے فیصلے خود لیندی اے، خطرےآں تو‏ں کھیلدی اے تے غیر معمولی کم کرنے د‏‏ی خواہاں رہندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں اس دا گناہ ظاہر ہُندا اے تاں اوہ اعتراف وی کردی اے تے سزا نو‏‏ں بخوشی قبول کر لیندی ا‏‏ے۔<ref>{{harvnb|Monier-Williams|2008 | p = [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1293-harSula.jpg 1293] }}۔</ref>{{sfn|Bhattacharya|نومبر–دسمبر 2004|p=31}} دایاں بازو ہندو تنظیم [[راشٹریہ سیویکا سمیندی]] دے مطابق اہلیا خارجی مرداں خصوصا [[برطانوی راج]] دے مرداں تے مسلم مرداں تے ایتھ‏ے تک کہ ہندو مرداں تو‏ں وی زنا بالجبر د‏‏ی علامت اے ۔{{sfn|Bacchetta|2002|pp=50–1}} نسوانی مصنفہ تارابائی شندے لکھدی نيں کہ بدکردار خدا جداں اندر دا مقدس عورتاں جداں اہلیا نو‏‏ں بہکانے والی تصویراں بد اخلاقی پھیلانے د‏‏ی ذمہ دار نيں۔ اوہ پوچھدی نيں ک''ہ پتی ورت دھرم'' اِنّا اہ‏م کیو‏ں اے ؟ پتی ورت دھرم دا مطلب اے بیوی دا شوہر دے تئاں مکمل وفاداری تے جاں نثاری دا ثبوت دینا تے دل و جان تو‏ں اس د‏ی خدمت کرنا۔{{sfn|Feldhaus|1998|p=207}} خداواں دے جنسی کارنامےآں دا افسانہ [[یونانی اساطیر]] وچ وی ملدا اے جتھ‏ے اندر ہی دے درجے دا اک خدا، خداواں دا بادشاہ [[زیوس]] [[الکمین]] اس دے شوہر دے روپ وچ آک‏ے بہکاندا اے جس تو‏ں افسانوی ہیرو [[ہرکولیس]] د‏‏ی پیدائش ہُندی ا‏‏ے۔ اہلیا د‏‏ی طرح الکمین وی عتاب دا شکار ہُندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں زیوس نو‏‏ں نہ پیچاننے تے شوہرکے علاوہ تو‏ں جنسی تعلات بنانے تے دے لئی سزا دتی جاندی ا‏‏ے۔ اہلیا تے الکمین دے افسانے بنیادی ایہ فرق اے کہ الکمین دے کارنامےآں دا نتیجہ ہرکیولیس بن دے سامنے آیا جو بعد وچ بہت وڈا خدا بنا اس لئی الکمین د‏‏ی حرکت نو‏‏ں برا نئيں منیا گیا جدو‏ں کہ اہلیا د‏‏ی حرکت نو‏‏ں مکمل طور اُتے جنسی تے شہوت پسند منیا گیا۔{{sfn|Söhnen|1991|pp=73–4}}{{sfn|Doniger|1999|pp=124–5}} == پاورقی حواشی == {{حوالے|2}} == حوالے == {{refbegin|30em}} * {{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=DO5kab63zNg | title = Ahilya's redemption (Ramayana) | date = 1987–88 | work = [[رامانند سجے]]'s [[Ramayan (1987 TV series)|Ramayan]] TV series | publisher = YouTube | accessdate = 24 دسمبر 2011 | ref = {{sfnRef|Ramanand Sagar|1987–88}} }} * {{cite book | year = 1998 | title = Śrīmadvālmīkīya Rāmāyaṇa | trans-title = The Ramayana of Valmiki | publisher = [[Gita Press]] | volume = 2 | language = Hindi | trans-chapter = Canto 30 | chapter = Triṃśaḥ Sargaḥ | ref = {{sfnRef|Gita Press|1998}} }} * {{cite news|url=http://www.hindu.com/2002/09/30/stories/2002093003240900.htm |title=Lessons from the Ahalya Episode |date=30 ستمبر 2002 |work=The Hindu |accessdate=22 اپریل 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120331172350/http://hindu.com/2002/09/30/stories/2002093003240900.htm |archivedate=31 مارچ 2012 |ref={{sfnRef|''The Hindu''| 30 ستمبر 2002}} |deadurl=no |df=dmy }} * {{cite book | year = 2004 | title = Śrīrāmacaritamānasa or the Mānasa Lake Brimming over with the Exploits of Śrī Rāma (With Hindi Text and English Translation) | publisher = Gita Press| chapter = Descent One (Bālakāṇḍa) | isbn = 978-81-293-0146-8 | ref = {{sfnRef|Gita Press|2004}} }} * {{cite web | url = http://darbhanga.bih.nic.in/dar_tourist.htm | title = Tourist Spots in Darbhanga: Ahilya Asthan | year = 2006 | work = Official Site of Darbhanga District | publisher = [[National Informatics Centre]]، District Unit Darbhanga | accessdate = 8 دسمبر 2011 | archivedate = 15 جولائ‏ی 2006 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060715155728/http://darbhanga.bih.nic.in/dar_tourist.htm | ref = {{sfnRef|Official Site of Darbhanga District|2006}} }} * {{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=gJLIpuySS2c&feature=fvst | title = Ahalya episode | year = 2008 | work = [[Ramayan (2008 TV series)]] on [[Imagine TV|NDTV Imagine]] | publisher = YouTube <!-- | accessdate = 24 دسمبر 2011 --> | ref = {{sfnRef|NDTV Imagine|2008}} }} * {{cite news|url=http://www.hindu.com/2010/06/25/stories/2010062556171600.htm |title=Expiation of Sin |date=25 جون 2010 |work=The Hindu |accessdate=22 اپریل 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120401175928/http://www.hindu.com/2010/06/25/stories/2010062556171600.htm |archivedate=1 اپریل 2012 |ref={{sfnRef|''The Hindu''|25 جون 2010}} |deadurl=no |df=dmy }} * {{cite book | last = Apte | first = Vaman S. <!-- | accessdate = 1 مئی 2011 --> | year = 2004| origyear = 1970| title = The Student's Sanskrit-English Dictionary | publisher = [[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publishers]] | isbn = 978-81-208-0045-8 | edition = 2 | url = https://archive.org/details/studentssanskrit0000vama | accessdate = 18 مئی 2011 --> | ref = harv}} * {{cite book | last = Bacchetta | first = Paola | title = Right-wing Women: from Conservatives to Extremists Around the World | editor = Bacchetta, Paola |editor2=Power, Margaret | publisher = [[روٹلیج]] | year = 2002 | chapter = Hindu Nationalist Women Imagine Spatialites/Imagine Themselves | isbn = 978-0-415-92778-9 | ref = harv}} * {{cite book | last = Benton | first = Catherine | title = God of Desire: Tales of Kāmadeva in Sanskrit Story Literature | url = https://archive.org/details/godofdesiretales0000bent | publisher = [[State University of New York]] | year = 2006 | isbn = 978-0-7914-6565-3 | ref = harv}} * {{cite journal | last = Bhattacharya | first = Pradip | year = 2000 | title = Panchakanya: Women of Substance | journal = Journal of South Asian Literature: Miscellany | publisher = Asian Studies Center, [[مشی گن اسٹیٹ یونیورسٹی]] | volume = 35 | issue = 1/2 |pages = 13–56| ref = harv}} * {{cite journal | last = Bhattacharya | first = Pradip | date = مارچ–اپریل 2004 | title = Five Holy Virgins, Five Sacred Myths: A Quest for Meaning (Part I) | journal = [[Manushi]] | issue = 141 | url = http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20141/03%20panchakanya%204-12.pdf | ref = {{sfnRef|Bhattacharya|مارچ–اپریل 2004}} }} * {{cite journal | last = Bhattacharya | first = Pradip | date = نومبر–دسمبر 2004 | title = Five Holy Virgins, Five Sacred Myths: A Quest for Meaning (Part V) | journal = Manushi | issue = 145 | pages = 30–7 | url = http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20145/Panchkayana%2030-37.pdf | ref = {{sfnRef|Bhattacharya|نومبر–دسمبر 2004}} }} * {{cite book | last = Bulcke | first = Father Dr. Camille | title = Rāmakathā and Other Essays | publisher = Vani Prakashan | year = 2010 | isbn = 978-93-5000-107-3 | ref = harv}} * {{cite book | last = Chattopadhyaya | first = Kamaladevi | title = Indian Women's Battle for Freedom | publisher = Abhinav Publications | year = 1982 | authorlink = Kamaladevi Chattopadhyay | ref = harv}} * {{cite book | last = Dallapiccola | first = Anna L. | title = Dictionary of Hindu Lore and Legend | publisher = [[Thames & Hudson]] <!-- | location = London --> | year = 2002 | chapter = Ahalya | isbn = 978-0-500-51088-9 | url = http://www.credoreference.com/entry/thhll/ahalya | accessdate = 16 مئی 2011 | ref = harv}} {{subscription required}} * {{cite book | last = Das | first = Sisir Kumar | title = A History of Indian Literature: 1911–1956:Struggle for Freedom : Triumph and Tragedy | publisher = [[ساہتیہ اکیڈمی]] | year = 2006 | series = A History of Indian Literature | chapter = Epic Heroines&nbsp;– Ahalya | isbn = 978-81-7201-798-9 | ref = harv}} * {{cite book | last = Datta | first = Nilanjana Sikdar | title = Critical Perspectives on the Rāmāyaṇa | editor = Dodiya, Jaydipsinh | publisher = Sarup & Sons | year = 2001 | chapter = Valmiki-Ramayana&nbsp;– an Approach by Rabindranath Tagore | isbn = 978-81-7625-244-7 | ref = harv}} * {{cite book | last = Dhody | first = Chandan Lal | title = The Adhyātma Rāmāyaṇa: concise English version | publisher = M.D. Publications | year = 1995 | isbn = 978-81-85880-77-8 | ref = harv}} * {{cite book | last = Doniger | first = Wendy | title = Splitting the Difference: Gender and Myth in Ancient Greece and India | url = https://archive.org/details/splittingdiffere0000doni | publisher = [[University of Chicago Press]] | year = 1999 | isbn = 978-0-226-15641-5 | chapter = Indra and Ahalya, Zeus and Alcmena | authorlink = Wendy Doniger | ref = harv}} * {{cite book | last = Dwyer | first = Rachel | title = Filming the Gods: Religion and Indian Cinema | url = https://archive.org/details/filminggodsrelig0000dwye | publisher = Routledge | year = 2006 | isbn = 978-0-415-31425-1 | ref = harv}} * {{cite book | last = Feldhaus | first = Anne | title = Images of Women in Maharashtrian Society | url = https://archive.org/details/imagesofwomeninm0000unse_r0w3 | year = 1998 | publisher = [[SUNY Press]] | isbn = 978-0-7914-3659-2 | ref = harv}} * {{cite book | last = Feller | first = Danielle | title = The Sanskrit Epics' Representation of Vedic Myths | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 2004 | chapter = Indra, the Lover of Ahalya | isbn = 978-81-208-2008-1 | ref = harv}} * {{cite book | last = Freeman | first = Rich | title = Questioning Rāmāyaṇas: a South Asian Tradition | url = https://archive.org/details/questioningramay0000unse | editor = Richman, Paula | publisher = [[University of California Press]] | year = 2001 | chapter = Thereupon Hangs a Tail: the Deification of Vali in the Teyyam Worship of Malabar | isbn = 978-0-520-22074-4 | ref = harv}} * {{cite book | last = Ganguli | first = Kisari Mohan | title = The Mahabharata Book 3: [[Vana Parva]] | year = 1883–1896 | ref = {{sfnRef|Ganguli Vana Parva|1883–1896}} | authorlink = Kisari Mohan Ganguli}} * {{cite book | last = Ganguli | first = Kisari Mohan | title = The Mahabharata Book 12: [[Shanti Parva]] | year = 1883–1896 | ref = {{sfnRef|Ganguli Shanti Parva|1883–1896}} }} * {{cite book | title = Encyclopaedia of the Hindu World: A-Aj | volume = 1 | first = Ganga Ram | last = Garg | publisher = South Asia Books | year = 1992 | isbn = 978-81-7022-374-0 | ref = harv}} * {{cite book | last = Gill | first = Tejwant Singh | title = Sant Singh Sekhon: Selected Writings | publisher = Sahitya Akademi | year = 2005 | chapter = Artist | isbn = 978-81-260-1999-1 | ref = harv}} * {{cite book | last = Goldman | first = Robert P. | title = The Ramayana of Valmiki: Balakanda | series = The Ramayana of Valmiki: an Epic of Ancient India | volume = 1 | year = 1990 | publisher = [[مطبع جامعہ پرنسٹن]] | isbn = 978-0-691-01485-2 | ref = harv}} * {{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2008/05/30/stories/2008053050130300.htm |title=Story of Five Archetypes |author=Gudipoodi Srihari |date=30 مئی 2008 |work=The Hindu |accessdate=4 دسمبر 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120406103354/http://www.hindu.com/fr/2008/05/30/stories/2008053050130300.htm |archivedate=6 اپریل 2012 |ref={{sfnRef|Gudipoodi|30 مئی 2008}} |deadurl=no |df=dmy }} * {{cite book | last = Headley | first = Zoé E. | title = A Companion to the Anthropology of India | editor = Isabelle Clark-Decès | publisher = [[Wiley-Blackwell]] | year = 2011 | series = Blackwell Companions of Anthropology | chapter = Caste and Collective Memory in South India | isbn = 978-1-4051-9892-9 | ref = harv}} * {{cite book | last = Jensen | first = Herman | title = A Classified Collection of Tamil Proverbs | publisher = [[Asian Educational Services]] | year = 2002 | isbn = 978-81-206-0026-3 | ref = harv}} * {{cite book | last = Jhaveri | first = Bharati | title = Critical Perspectives on the Rāmāyaṇa | editor = Dodiya, Jaydipsinh | publisher = Sarup & Sons | year = 2001 | chapter = Nature and Environment in Ramayana of Bhils of North Gujarat | isbn = 978-81-7625-244-7 | ref = harv}} * {{cite news | url = http://www.hindu.com/2004/02/07/stories/2004020706440300.htm | title = Ahalya's Tale Retold | author = K. Santhosh | date = 6 فروری 2004 |work=The Hindu | accessdate = 4 دسمبر 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090626012855/http://hindu.com/2004/02/07/stories/2004020706440300.htm | archivedate = 26 جون 2009 | ref = {{sfnRef|Santhosh|4 دسمبر 2011}} }} * {{cite book | last = Kālidāsa | last2 = Devadhar | first2 = C.R. | title = Raghuvamśa of Kālidāsa | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1997 | chapter = Verse 33–34, Canto 11 | ref = harv}} * {{cite book | last = Kapoor | first = Subodh | title = Encyclopaedia of Ancient Indian Geography | publisher = Cosmo Publications | year = 2002 | volume = 1 | isbn = 978-81-7755-298-0 | ref = harv}} * {{cite book | title=The religion and philosophy of the Veda and Upanishads | publisher=Motilal Banarsidass Publishers | last=Keith| first = Arthur Berriedale | isbn=81-208-0645-X |ref = harv| volume = 1| chapter = Indra| year = 1998| origyear = 1925| authorlink = Arthur Berriedale Keith}} * {{cite book | last = Kelkar | first = Meena K. | title = Subordination of Woman: A New Perspective | url = https://archive.org/details/subordinationofw0000kelk | publisher = Discovery Publishing House | year = 1995 | isbn = 978-81-7141-294-5 | ref = harv}} * {{cite book | last = Macdonell | first = Arthur Anthony | title = A Practical Sanskrit Dictionary with Transliteration, Accentuation, and Etymological Analysis Throughout | url = http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MDScan/index.php?sfx=jpg | authorlink = <!-- | accessdate = 18 مئی 2011 --> | year = 2008 | origyear = 1929 | publisher = [[کولون یونیورسٹی]] | ref = harv}} * {{cite book | last = Mani | first = Vettam | title = Puranic Encyclopaedia: a Comprehensive Dictionary with Special Reference to the Epic and Puranic Literature | url = https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1975 <!-- | location = Delhi --> | isbn = 978-0-8426-0822-0 | authorlink = Vettam Mani | ref = harv}} * {{cite book | last = Mirashi | first = V. V. | title = Bhavabhūti | url = https://archive.org/details/bhavabhuti0000vasa | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1996 | isbn = 978-81-208-1180-5 | ref = harv}} * {{cite book | last = Mukherjee | first = Prabhati | title = Hindu Women: Normative Models | year = 1999 | publisher = [[Orient Blackswan]] <!-- | location = Calcutta --> | isbn = 978-81-250-1699-1 | origyear = 1978 | ref = harv}} * {{cite book | last = Monier-Williams | first = Monier | title = Monier Williams Sanskrit-English Dictionary | authorlink = Monier Monier-Williams <!-- | accessdate = 18 مئی 2011 --> | year = 2008 | origyear = 1899 | publisher = Universität zu Köln | ref = harv}} * {{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/01/25/stories/2007012500340200.htm |title=Week-long drama festivities end |last=P. Ram Mohan |work=The Hindu |accessdate=4 دسمبر 2011 |archivedate=31 مارچ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120331163625/http://www.hindu.com/2007/01/25/stories/2007012500340200.htm |date=25 جنوری 2007 |ref={{sfnRef|Ram Mohan|25 جنوری 2007}} |deadurl=no |df=dmy }} * {{cite book | last = Patel | first = Gautam | title = Pandit N.R. Bhatt, Felicitation Volume | editor = Pierre-Sylvain Filliozat |editor2=Satya Pal Narang |editor3=C. Panduranga Bhatta | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1994 | chapter = Sītātyāga, Whether Kālidāsa Wrote it First | isbn = 978-81-208-1183-6 | ref = harv}} * {{cite book | last = Pattanaik | first = Devdutt | title = The Goddess in India: the Five Faces of the Eternal Feminine | year = 2000 | publisher = [[Inner Traditions&nbsp;– Bear & Company]] | authorlink = Devdutt Pattanaik | ref = harv}} * {{Cite book | title = The Man Who Was a Woman and Other Queer Tales of Hindu Lore | last = Pattanaik | first = Devdutt | year = 2001 | publisher = Routledge | isbn = 978-1-56023-181-3 | ref = harv}} * {{cite book | last = Prasad | first = Rama Chandra | title = Tulsidasa's Shri Ramacharitamanasa: the Holy Lake of the Acts of Rama | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1990 | isbn = 978-81-208-0443-2 | ref = harv}} * {{cite news | url = http://www.hindu.com/br/2006/03/28/stories/2006032800161400.htm | title = Myth as Metaphor in Feminist Fiction | author = Prema Nandakumar | date = 28 مارچ 2006 |work=The Hindu | accessdate = 4 دسمبر 2011 | archivedate = 20 جولائ‏ی 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080720131909/http://www.hindu.com/br/2006/03/28/stories/2006032800161400.htm | ref = {{sfnRef|Prema Nandakumar|2006}} }} * {{cite news |url=http://www.deccanchronicle.com/tabloid/all-rounders/i-want-spread-joy-through-dance-gopika-varma-420 |title=I want to spread joy through dance: Gopika Varma |author=Ram Kumar Ramaswamy |date=18 جولائ‏ی 2011 |work=Deccan Chronicle |accessdate=4 دسمبر 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120410044226/http://www.deccanchronicle.com/tabloid/all-rounders/i-want-spread-joy-through-dance-gopika-varma-420 |archivedate=10 اپریل 2012 |ref={{sfnRef|Ram Kumar|18 جولائ‏ی 2011}} |deadurl=yes |df=dmy }} * {{cite book | last = Ramanujan | first = A. K. | title = Many Rāmāyaṇas: The Diversity of a Narrative Tradition in South Asia | editor = Richman, Paula | publisher = University of California Press | year = 1991 | chapter = Three Hundred Rāmāyaṇas: | isbn = 978-0-520-07589-4 | url = http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft3j49n8h7&chunk.id=d0e1254 | ref = harv}} * {{cite book | language = Hindi | author = Rambhadracharya (Swami) | authorlink = Jagadguru Rambhadracharya | date = 30 مارچ 2006| title = Ahalyoddhāra | trans-title = The Liberation of Ahalya | publisher = [[Jagadguru Rambhadracharya Handicapped University]] <!-- | location = [[Chitrakuta]] --> | ref = {{sfnRef|Rambhadracharya|2006}} }} * {{cite book | last = Rao | first = Velcheru Narayana | title = Questioning Rāmāyaṇas: a South Asian Tradition | url = https://archive.org/details/questioningramay0000unse | editor = Richman, Paula | publisher = University of California Press | year = 2001 | chapter = The Politics of Telugu Ramayanas | isbn = 978-0-520-22074-4 | ref = harv}} * {{cite book | last = Ray | first = Pratibha | title = Revisiting the Pancha Kanyas : Proceedings of the National Seminar, [[کولکات‏ا]]، 2003 | editor = Bhattacharya, Pratip | publisher = Eastern Zonal Cultural Centre in association with Bookworks | year = 2007 | chapter = Ahalya's Voyage: From Transgression to Transcendence | authorlink = Pratibha Ray | pages = 22–30 | ref = harv}} * {{cite book | title = Ramayana Stories in Modern South India: an Anthology | url = https://archive.org/details/ramayanastoriesi0000unse | editor = Richman, Paula | publisher = [[Indiana University Press]] | year = 2008 | isbn = 978-0-253-34988-0 | ref = {{sfnRef|Richman|2008}} }} * {{cite journal | author = Ritha Devi | date = Spring–Summer 1977 | title = Five Tragic Heroines of Odissi Dance-drama: The Pancha-kanya Theme in Mahari "Nritya" | journal = Journal of South Asian Literature: Feminine Sensibility and Characterization in South Asian Literature | publisher = Asian Studies Center, Michigan State University | volume = 12 | issue = 3/4 | jstor = 40872150 | ref = {{sfnRef|Ritha Devi|Spring-Summer 1977}} }} * {{cite book | last = Sharma | first = V. S. | title = Kunchan Nampyar | publisher = Sahitya Akademi | year = 2000 | series = Makers of Indian Literature | isbn = 978-81-260-0935-0 | ref = harv}} * {{cite book | last = Shastri | first = Nityananda | title = Śrīrāmacaritābdhiratna | publisher = Sahitya Akademi | year = 2005 | isbn = 978-81-260-2058-4 | language = Sanskrit | ref = harv}} with English translation by Shastri, Satya Vrat * {{cite journal | last = Söhnen | first = Renate | year = 1991 | title = Indra and Women | journal = Bulletin of the School of Oriental and African Studies | publisher = [[Cambridge University Press]] on behalf of [[اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقن سٹڈیز، یونیورسٹی آف لندن]]، [[لندن یونیورسٹی]] | volume = 54 | issue = 1 | pages = 68–74 | jstor = 617314 | doi = 10.1017/S0041977X00009617 | ref = harv}} * {{cite book | last = Söhnen-Thieme | first = Renate | title = Myth and Mythmaking: Continuous Evolution in Indian Tradition | editor = Leslie, Julia | publisher = Curzon Press | year = 1996 | chapter = The Ahalya Story Through the Ages | isbn = 978-0-7007-0303-6 | ref = harv}} * {{cite book | last = Varadpande | first = Manohar Laxman | title = History of Indian Theatre | publisher = Abhinav Publications | year = 2005 | isbn = 978-81-7017-430-1 | ref = harv}} * {{cite book | author = Vijnanananda (Swami) | authorlink = Swami Vijnanananda | title = The S'rîmad Devî Bhâgawatam | year = 1921–22 | chapter = The Ninth Book: Chapter XVIII | ref = {{sfnRef|Vijnanananda|1921–22}} }} * {{cite journal | author = V. R. Devika | title = Women of Substance: Ahalya: Scarlet Letter | journal = [[The Week (Indian magazine)|The Week]] | date = 29 اکتوبر 2006 | volume = 24 | issue = 48 | ref = {{sfnRef|Devika|29 اکتوبر 2006}} }} * {{cite book | last = Wilson | first = H. H. | title = Wilson Sanskrit-English Dictionary <!-- | accessdate = 18 مئی 2011 --> | year = 2008 | origyear = 1832 | publisher = Universität zu Köln | edition = 2nd | ref = harv}} * {{cite book | last = Zvelebil | first = Kamil | title = The Smile of Murugan on Tamil Literature of South India | url = https://archive.org/details/smileofmuruganon0000zvel | publisher = [[Brill Publishers|BRILL]] | year = 1973 | isbn = 978-90-04-03591-1 | ref = harv}} {{refend}} {{رامائن}} {{راماین}} [[گٹھ:راماین وچ دانا]] [[گٹھ:رشی]] 3g0cwgyu2x9bpulxck7a2fwgu0xfu3e 0 88999 713033 712069 2026-11-01T19:40:30Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Baghdad_Convention_Center_inside.jpg|Baghdad_Convention_Center_inside.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Baghdad Convention Cent 713033 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Iraq War|combatant2a='''Post-invasion (2003–11)'''<br />{{flagicon image|Flag of the Ba%27ath Party.svg}} '''[[Arab Socialist Ba'ath Party&nbsp;– Iraq Region|Ba'ath loyalists]]''' * [[File:Logo of the Supreme Command for Jihad and Liberation.png|25px|link=]] [[Supreme Command for Jihad and Liberation]] * {{flagicon|Ba'athist Iraq}} [[Army of the Men of the Naqshbandi Order]] ---- [[Iraqi insurgency (2003–11)#Sunni Islamist|'''Sunni insurgents''']] * {{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Al-Qaeda in Iraq]] (2004–06) * {{flagdeco|ISIL}} [[Islamic State of Iraq]]<ref name="YouTube">{{cite av media|url=https://www.youtube.com/watch?v=2a01Rg2g2Z8#t=745|title=President Barack Obama Speaks With VICE News|date=16 March 2015|publisher=YouTube}}</ref> (from 2006) * [[File:IAILogo.png|25px|link=]] [[Islamic Army of Iraq]] * [[Ansar al-Sunnah]] (2003–07) ---- [[Iraqi insurgency (2003–11)#Shia Islamist|'''Shia insurgents''']] * {{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg}} [[Mahdi Army]] * [[File:Shiism arabic blue.svg|25px|link=]] [[Special Groups (Iraq)|Special Groups]] * {{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Asa'ib Ahl al-Haq]] * [[Combatants of the Iraq War|Others]] ''Supported by'':<br />{{IRN}} * {{flagicon image|Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|border=no}} [[Quds Force]]<ref>{{cite web|url=http://uk.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7?r=US&IR=T|title=Operations By Iran's Military Mastermind – Business Insider|date=9 July 2014|work=Business Insider|access-date=24 September 2020|archive-date=7 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707121621/http://uk.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7?r=US&IR=T|dead-url=yes}}</ref> ---- For fighting between insurgent groups, see [[Sectarian violence in Iraq (2006–08)]].|notes='''*''' "injured, diseased, or other medical": required medical air transport. UK number includes "aeromed evacuations".<br />'''**''' '''Total excess deaths''' include all additional deaths due to increased lawlessness, degraded infrastructure, poorer healthcare, etc.<br />'''***''' '''Violent deaths only''' – does not include excess deaths due to increased lawlessness, poorer healthcare, etc.|casualties3='''Estimated deaths''':<br />'''[[Lancet surveys of Iraq War casualties|''Lancet'' survey]]**''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''654,965''' (95% CI: 392,979–942,636)<ref name="lancetOct2006">{{cite web|url=http://brusselstribunal.org/pdf/lancet111006.pdf |title=Mortality after the 2003 invasion of Iraq: a cross-sectional cluster sample survey |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907130701/http://brusselstribunal.org/pdf/lancet111006.pdf |archivedate= 7 September 2015 |df=}}&nbsp;{{small|(242&nbsp;KB)}}. By Gilbert Burnham, Riyadh Lafta, Shannon Doocy, and Les Roberts. ''[[The Lancet]]'', 11 October 2006</ref><ref name="Lancet supplement">{{cite web|url=http://web.mit.edu/CIS/pdf/Human_Cost_of_War.pdf |title=The Human Cost of the War in Iraq: A Mortality Study, 2002–2006}}&nbsp;{{small|(603&nbsp;KB)}}. By Gilbert Burnham, Shannon Doocy, Elizabeth Dzeng, Riyadh Lafta, and Les Roberts. A supplement to the October 2006 Lancet study. It is also found here: {{cite web|url=http://www.jhsph.edu/refugee/research/iraq/Human_Cost_of_WarFORMATTED.pdf |title=Archived copy |accessdate=9 May 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071128182122/http://www.jhsph.edu/refugee/research/iraq/Human_Cost_of_WarFORMATTED.pdf |archivedate=28 November 2007 |df=}} [http://web.mit.edu/CIS/pdf/Human_Cost_of_War.pdf]</ref><br />'''[[Iraq Family Health Survey]]***''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''151,000''' (95% CI: 104,000–223,000)<ref>[http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsa0707782 "Iraq Family Health Survey"] [[New England Journal of Medicine]] 31 January 2008</ref><br />'''[[ORB survey of Iraq War casualties|Opinion Research Business]]**''': (March 2003&nbsp;– August 2007): '''1,033,000''' (95% CI: 946,258–1,120,000)<ref>{{Cite web|date=2007-09-16|title=Greenspan admits Iraq was about oil, as deaths put at 1.2m|url=http://www.theguardian.com/world/2007/sep/16/iraq.iraqtimeline|access-date=2020-07-12|website=the Guardian|language=en}}</ref> <br />'''[[Iraq Family Health Survey]]***''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''151,000''' (95% CI: 104,000–223,000)<ref>[http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsa0707782 "Iraq Family Health Survey"] [[New England Journal of Medicine]] 31 January 2008</ref><br />'''PLOS Medicine Study**''': (March 2003&nbsp;– June 2011): '''405,000''' (95% CI: 48,000–751,000) <br />'''Documented deaths from violence''':<br />[[Iraq Body Count project|Iraq Body Count]] (2003&nbsp;– 14 December 2011): '''103,160–113,728''' civilian deaths recorded<ref>{{cite web |url=http://www.iraqbodycount.org/ |title=Iraq Body Count |accessdate=27 April 2014}}</ref> and '''12,438''' new deaths added from the Iraq War Logs<ref>{{cite web |url=http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/ |title=Iraq War Logs: What the numbers reveal |publisher=Iraq Body Count |accessdate=3 December 2010}}</ref><br />'''[[Associated Press]] '''(March 2003&nbsp;– April 2009): '''110,600'''<ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/printer_friendly_wires/2009Apr23/0,4675,MLIraqDeathToll,00.html |title=AP Impact: Secret tally has 87,215 Iraqis dead |author=Kim Gamel |date=23 April 2009 |accessdate=26 April 2014 |publisher=Fox News}}</ref> For more information see [[Casualties of the Iraq War]].|casualties2='''Iraqi combatant dead''' (invasion period): 5,388–10,800<ref>[http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad] // comw.org</ref><ref>[[خبری اشاعیہ]] (28 October 2003). [http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm "New Study Finds: 11,000 to 15,000 Killed in Iraq War; 30 Percent are Non-Combatants; Death Toll Hurts Postwar Stability Efforts, Damages US Image Abroad"]. [[Project on Defense Alternatives]] (''via'' [[Common Dreams NewsCenter]]). Retrieved 2 September 2010. {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061017165045/http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm |date=17 October 2006}}</ref><ref>Conetta, Carl (23 October 2003). [http://www.comw.org/pda/0310rm8.html "The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict&nbsp;— Project on Defense Alternative Research Monograph #8"]. Project on Defense Alternatives (''via'' [[Commonwealth Institute (Cambridge, Massachusetts)|Commonwealth Institute]]). Retrieved 2 September 2010.</ref><br />'''Insurgents''' (post-Saddam)<br />'''Killed''': 26,544 (2003–11)<ref>597 killed in 2003,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm], 23,984 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 652 killed in May 2004,[http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/] 45 killed in March 2009,[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903190008/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument |date=2009-09-03 }} 676 killed in 2010,[https://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-u-s-drawdown.html] and 590 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 26,544 dead</ref><br /><small>(4,000 [[Iraqi insurgency (2003–2011)#Foreign participants|foreign fighters]] killed by Sep. 2006)<ref>[https://www.theguardian.com/world/2006/sep/28/iraq "4,000 fighters killed, 'al-Qaida in Iraq' tape says."] The Guardian. 28 September 2006.</ref></small><br />'''[[Detainee]]s''': 12,000 (Iraqi-held, in 2010 only)<ref name="cnn1">{{cite news|url=http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM:WORLD|title=Amnesty: Iraq holds up to 30,000 detainees without trial|publisher=CNN|date=13 September 2010|accessdate=6 January 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101023155150/http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM%3AWORLD|archivedate=23 October 2010}}</ref><br />119,752 insurgents arrested (2003–2007)<ref>[https://www.stripes.com/news/insurgent-body-count-records-released-1.69423 "Insurgent body count documents released."] Stars and Stripes. 1 October 2007. Number of convictions not specified.</ref><br />'''Total dead: 31,608–37,344'''|casualties1='''[[List of Iraqi security forces fatality reports in Iraq|Iraqi security forces]]''' (post-Saddam)<br /> '''Killed''': 17,690<ref>260 killed in 2003,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628233817/http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm |date=2011-06-28 }} 15,196 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 67 killed in March 2009,[https://web.archive.org/web/20120226181744/http://hello.news352.lu/edito-4036-march-violence-claims-252-iraqi-lives.html] 1,100 killed in 2010,[https://web.archive.org/web/20130116094430/http://articles.cnn.com/2011-01-02/world/iraq.casualty.figures_1_iraqi-police-mosul-police-iraqi-troops?_s=PM%3AWORLD] and 1,067 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 17,690 dead</ref><br /> '''Wounded''': 40,000+<ref>{{cite web |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/77707.pdf |title=Iraq War |publisher=U.S. Department of State |accessdate=18 November 2012}}</ref><br />'''[[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|Coalition forces]]'''<br />'''Killed''': 4,825 (4,507 U.S.,<ref>The US [[United States Department of Defense|DoD]] and the [[Defense Manpower Data Center|DMDC]] list 4,505 US fatalities during the Iraq War.[http://www.defense.gov/casualty.pdf][https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/casualties.xhtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329040958/https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/casualties.xhtml |date=2022-03-29 }} In addition to these, two service members were also previously confirmed by the DoD to have died while supporting operations in Iraq,[https://thefallen.militarytimes.com/marine-lance-cpl-angel-r-ramirez/2891852][https://thefallen.militarytimes.com/army-sgt-jerry-l-deloach/3512737] but have been excluded from the DoD and DMDC list. This brings the total of US fatalities in the Iraq War to 4,507.</ref> 179 U.K.,<ref>{{cite web |url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |title=Fact Sheets &#124; Operations Factsheets &#124; Operations in Iraq: British Fatalities |publisher=Ministry of Defence of the United Kingdom |accessdate=17 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091011220157/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |archivedate=11 October 2009}}</ref> 139 other)<ref>{{cite web|url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |title=Operation Iraqi Freedom |publisher=iCasualties |accessdate=24 August 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |archivedate=21 March 2011 |df=}}</ref><br />'''Missing/captured''' (U.S.): 17 (9 died in captivity, 8 rescued)<ref>{{cite news | url=http://www.cnn.com/2013/10/30/world/pow-and-mia-in-iraq-and-afghanistan-fast-facts |publisher=CNN |accessdate=5 June 2014 | title=POW and MIA in Iraq and Afghanistan Fast Facts}}; As of July 2012, seven American private contractors remain unaccounted for. Their names are: Jeffrey Ake, Aban Elias, Abbas Kareem Naama, Neenus Khoshaba, Bob Hamze, Dean Sadek and Hussain al-Zurufi. Healy, Jack, "[https://www.nytimes.com/2011/05/22/world/middleeast/22missing.html?pagewanted=all With Withdrawal Looming, Trails Grow Cold For Americans Missing In Iraq]", ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 22 May 2011, p. 6.</ref><br />'''Wounded''': 32,776+ (32,292 U.S.,<ref name="defensecasualty">{{cite web|url=http://www.defense.gov/casualty.pdf |title=Casualty|accessdate=29 June 2016}}</ref> 315 U.K., 212+ other<ref>33 Ukrainians,[http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090808232343/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument |date=2009-08-08 }} 31+ Italians,[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629050836/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |date=2011-06-29 }}[https://web.archive.org/web/20040426022123/http://www.middle-east-online.com/english/?id=9524] 30 Bulgarians,[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3355749.stm][http://www.novinite.com/view_news.php?id=33103] 20 Salvadorans,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2009-02-07-salvador-iraq_N.htm] 19 Georgians,[http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513160916/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470 |date=2011-05-13 }} 18 Estonians,[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2009/02/mil-090209-rianovosti06.htm] 16+ Poles,[http://www.novinite.com/view_news.php?id=33116][https://web.archive.org/web/20070612101918/http://iraq.pigstye.net/article.php/JuraTomasz/print][https://web.archive.org/web/20110501084237/http://www.highbeam.com/doc/1P2-16186603.html][https://web.archive.org/web/20110514052449/http://www.militaryphotos.net/forums/showthread.php?19484-Two-Polish-Soldiers-Dead-Five-Injured-in-Iraq-PAP][http://spectator.sme.sk/articles/view/25148] 15 Spaniards,[https://web.archive.org/web/20110429012705/http://www.foxnews.com/story/0,2933,104369,00.html][http://www.thinkspain.com/news-spain/17607/soldier-dead-after-attack-on-spanish-convoy-in-afghanistan] [https://web.archive.org/web/20190402224856/http://www1.albawaba.com/news/five-spanish-soldiers-four-us-troops-injured-iraq-bomb-attacks][http://english.peopledaily.com.cn/200404/09/eng20040409_139905.shtml] 10 Romanians,[http://english.people.com.cn/90001/90777/90853/6708832.html] 6 Australians,[https://web.archive.org/web/20110428201646/http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/combat-troops-pull-out-of-iraq/780839.aspx] 5 Albanians, 4 Kazakhs,[https://web.archive.org/web/20120130025416/http://iraq.pigstye.net/article.php/20050112090041443/print] 3 Filipinos,[https://web.archive.org/web/20110707174014/http://asianjournalusa.com/rp-troops-to-stay-in-iraq-despite-ambush-p929-67.htm] and 2 Thais,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/23/1015519.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123050230/http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/23/1015519.htm |date=2010-11-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629050836/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |date=2011-06-29 }}[http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513184802/http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0 |date=2013-05-13 }} for a total of 212+ wounded</ref>)<ref name=mil>Many official U.S.&nbsp;tables at [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm "Military Casualty Information"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303054755/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm |date=3 March 2011}}. See [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/OIF-Total.pdf latest totals for injury, disease/other medical] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |date=2 June 2011}}</ref><ref name=antiwarcasualties>[http://www.antiwar.com/casualties/ "Casualties in Iraq"].</ref><ref name=icasualties>iCasualties.org (was lunaville.org). Benicia, California. Patricia Kneisler, ''et al.'', [http://icasualties.org/Iraq/index.aspx "Iraq Coalition Casualties"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |date=21 March 2011}}</ref><ref name=ukcasualties>[http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm "Defence Internet Fact Sheets Operations in Iraq: British Casualties"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114214203/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm |date=14 November 2006}}. UK Ministry of Defense. [http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm Latest combined casualty and fatality tables] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004051608/http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm |date=4 October 2012}}.</ref> '''Injured/diseases/other medical*''': 51,139 (47,541 U.S.,<ref>{{cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |title=Archived copy |accessdate=7 February 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |archivedate=2 June 2011}}</ref> 3,598 UK)<ref name=mil /><ref name=icasualties /><ref name=ukcasualties /><br />'''[[Private military company|Contractors]]'''<br />'''[[List of private contractor deaths in Iraq|Killed]]''': 1,554<ref name="dol.gov">{{cite web |url=http://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |title=Office of Workers' Compensation Programs (OWCP) – Defense Base Act Case Summary by Nation |publisher=U.S.&nbsp;Department of Labor |accessdate=15 December 2011}}</ref><ref name="projects.propublica.org">{{cite web |author=T. Christian Miller |url=http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |title=U.S.&nbsp;Government Private Contract Worker Deaths and Injuries |publisher=Projects.propublica.org |date=23 September 2009 |accessdate=23 October 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727185847/http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |archivedate=27 July 2011}}</ref><br />'''Wounded & injured''': 43,880<ref name="dol.gov" /><ref name="projects.propublica.org" /><br />'''[[Sons of Iraq|Awakening Councils]]'''<br />'''Killed''': 1,002+<ref>185 in Diyala from June 2007 to December 2007,[https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print] 4 in assassination of [[Abdul Sattar Abu Risha|Abu Risha]], 25 on 12 November 2007,[https://www.cbsnews.com/stories/2007/11/15/iraq/main3504599.shtml?source=RSSattr=HOME_3504599] 528 in 2008,[http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |date=10 December 2016 }} 27 on 2 January 2009,[https://www.nytimes.com/2009/01/03/world/middleeast/03iraq.html] 13 on 16 November 2009,{{cite web |url=http://www.france24.com/en/node/4926131 |title=Archived copy |accessdate=14 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429002216/http://www.france24.com/en/node/4926131 |archivedate=29 April 2011}} 15 in December 2009,[https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/middleeast/30iraq.html] 100+ from April to June 2010,[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2010/06/20106653940383435.html#] [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128084675] 52 on 18 July 2010,[https://www.theguardian.com/world/2010/jul/18/iraq-suicide-bombings-kill-militia] [http://www.businessweek.com/news/2010-07-18/bombs-targeting-sons-of-iraq-leave-at-least-44-dead.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100718205535/http://www.businessweek.com/news/2010-07-18/bombs-targeting-sons-of-iraq-leave-at-least-44-dead.html |date=2010-07-18 }} total of 1,002+ dead {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418161020/http://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print |date=18 April 2009}}</ref><br />'''Wounded''': 500+ (2007),<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?_r=1&pagewanted=print |work=The New York Times |first1=Solomon |last1=Moore |first2=Richard A. |last2=Oppel |title=Attacks Imperil U.S.-Backed Militias in Iraq |date=24 January 2008}}</ref> 828 (2008)<ref>{{cite web |author=Greg Bruno |url=http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |title=Finding a Place for the 'Sons of Iraq' |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |archive-date=10 December 2016 |url-status=dead}}</ref> '''Total dead: 25,071'''<br />'''Total wounded: 117,961'''|strength2=[[File:Coat of arms (emblem) of Iraq 1991-2004.svg|20px]] '''[[Iraqi Armed Forces]]''': 375,000 (disbanded in 2003)<br />[[File:Iraqi Republican Guard Symbol.svg|15px]] [[Special Republican Guard (Iraq)|Special Iraqi Republican Guard]]: 12,000<br />[[File:Iraqi Republican Guard Symbol.svg|15px]] [[Republican Guard (Iraq)|Iraqi Republican Guard]]: 70,000–75,000<br />[[File:Fedayeen Saddam SSI.svg|20px]] [[Fedayeen Saddam]]: 30,000 ---- '''[[Iraqi insurgency (2003–11)#Sunni Militias|Sunni Insurgents]]'''<br />≈70,000 (2007)<ref name=brookings>The Brookings Institution [http://www3.brookings.edu/fp/saban/iraq/index.pdf Iraq Index: Tracking Variables of Reconstruction & Security in Post-Saddam Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071002041710/http://www3.brookings.edu/fp/saban/iraq/index.pdf |date= 2 October 2007}} 1 October 2007</ref><br />'''[[القاعدہ]]'''<br />≈1,300 (2006)<ref>Pincus, Walter. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/16/AR2006111601509.html "Violence in Iraq Called Increasingly Complex"]. ''[[دی واشنگٹن پوسٹ]]'', 17 November 2006.</ref><br /> '''[[Islamic State of Iraq]]'''<br />≈1,000 (2008)<br />'''[[Army of the Men of the Naqshbandi Order]]'''<br />≈500–1,000 (2007)|strength1='''[[2003 invasion of Iraq|Invasion forces]]''' (2003)<br />309,000<br />{{flag|United States}}: 192,000<ref>{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/2008/04/07/a-timeline-of-iraq-war-tr_n_95534.html|title=A Timeline of Iraq War, Troop Levels|work=The Huffington Post}}</ref><br />{{flag|United Kingdom}}: 45,000<br />{{flag|Australia}}: 2,000<br />{{flag|Poland}}: 194<br />{{flagicon|Kurdistan}} [[پیشمرگہ]]: 70,000 '''[[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|Coalition forces]]''' (2004–09)<br />176,000 at peak<br />'''[[United States Forces&nbsp;– Iraq]]''' (2010–11)<br />112,000 at activation<br />'''Security contractors''' 6,000–7,000 (estimate)<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/m/ds/rls/rm/143420.htm |title=Deputy Assistant Secretary for International Programs Charlene Lamb's Remarks on Private Contractors in Iraq |publisher=U.S. Department of State |date=17 July 2009 |accessdate=23 October 2010}}</ref><br />'''[[Iraqi security forces]]'''<br />805,269 (military and paramilitary: 578,269,<ref>{{cite book |title=The Military Balance 2010|url=https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9|author1=International Institute for Strategic Studies|authorlink1=International Institute for Strategic Studies|author2=Hackett, James (ed.)|date=3 February 2010|publisher=[[روٹلیج]]|location=London|isbn=978-1-85743-557-3|ref=IISS2010}}{{Page needed|date=August 2015}}</ref> police: 227,000)<br />'''[[Awakening movements in Iraq|Awakening militias]]'''<br />≈103,000 (2008)<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/world/middleeast/29iraq.html?hpw |work=The New York Times |title=Troops Arrest an Awakening Council Leader in Iraq, Setting Off Fighting |first1=Alissa J. |last1=Rubin |authorlink1= Alissa J. Rubin |first2=Rod |last2=Nordland |date=29 March 2009 |accessdate=30 March 2010}}</ref><br />'''[[Iraqi Kurdistan]]'''<br />≈400,000 (Kurdish Border Guard: 30,000,<ref>{{cite web |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2010/1/independentstate3441.htm |title=The Kurdish peshmerga forces will not be integrated into the Iraqi army: Mahmoud Sangawi&nbsp;— Interview |publisher=Ekurd.net |date=22 January 2010 |accessdate=23 October 2010 |archive-date=2 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402235805/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2010/1/independentstate3441.htm |dead-url=yes }}</ref> '''[[پیشمرگہ]]''' 375,000)|commander2='''{{flagdeco|Iraq|1991}} [[صدام حسین]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Execution of Saddam Hussein]]'''<br />{{flagdeco|Iraq|1991}} [[Izzat Ibrahim ad-Douri]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[قصی صدام حسین]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[عدی صدام حسین]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Abid Hamid Mahmud]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Ali Hassan al-Majid]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Barzan Ibrahim al-Tikriti]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Taha Yasin Ramadan]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[طارق عزیز (عراقی سیاست دان)|طارق عزیز]]{{POW}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Mohammed Younis al-Ahmed]] ---- '''Sunni insurgency'''<br />'''{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[ابو مصعب الزرقاوی]]{{KIA}}'''<br />{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Abu Ayyub al-Masri]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg}} [[ابو عمر البغدادی]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg}} [[ابوبکر البغدادی]]<br />[[File:IAILogo.png|25px|link=]] Ishmael Jubouri<br />{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Abu Abdullah al-Shafi'i]]{{POW}} ---- '''Shia insurgency'''<br />'''{{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg}} [[Muqtada al-Sadr]]'''<br />[[File:Shiism arabic blue.svg|25px|link=]] [[Abu Deraa]]<br />{{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Qais al-Khazali]]<br />{{flagicon image|}} [[Akram al-Kaabi]] * {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|size=23px}} [[قاسم سلیمانی]]<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7|title=Operations By Iran's Military Mastermind – Business Insider|date=9 July 2014|work=Business Insider}}</ref>|commander1='''{{flagdeco|Iraq}} [[Ayad Allawi]]'''<br />{{flagdeco|Iraq}} [[Ibrahim al-Jaafari]]<br />{{flagdeco|Iraq}} [[نوری المالکی]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[Ricardo Sanchez]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[George W. Casey, Jr.]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[David Petraeus]]<br />{{flagicon image|Flag of United States Forces – Iraq.png}} [[Raymond T. Odierno]]<br />{{flagicon image|Flag of United States Forces – Iraq.png}} [[Lloyd Austin]]<br />'''{{flagdeco|United States}} [[جارج ڈبلیو بش]]'''<br />{{flagdeco|United States}} [[بارک اوباما]]<br />{{flagdeco|United States}} [[Tommy Franks]]<br />{{flagdeco|United States}} [[ڈونلڈ رمسفیلڈ]]<br />{{flagdeco|United States}} [[رابرٹ گیٹس]]<br />'''{{Flagdeco|United Kingdom}} [[ٹونی بلیئر]]'''<br />{{flagdeco|United Kingdom}} [[Gordon Brown]]<br />{{flagdeco|United Kingdom}} [[ڈیوڈ کیمرون]]<br />'''{{flagdeco|Australia}} [[John Howard]]'''<br />{{flagdeco|Australia}} [[Kevin Rudd]]<br />'''{{flagdeco|Romania}} [[Ion Iliescu]]'''<br />{{flagdeco|Romania}} [[Traian Băsescu]]<br />'''{{flagdeco|Azerbaijan}} [[الہام علیوف]]'''<br />'''{{flagdeco|Kuwait}} [[Jaber Al-Ahmad Al-Sabah]]'''<br />{{flagdeco|Kuwait}} [[صباح الاحمد الجابر الصباح]]<br />'''{{flagdeco|Italy}} [[Silvio Berlusconi]]''' />{{flagdeco|Spain}} [[José María Aznar]]<br />{{flagdeco|Denmark}} [[Anders Fogh Rasmussen]]<br />{{flagdeco|Poland}} '''[[Aleksander Kwaśniewski]]'''<br />{{flagdeco|Poland}} [[Lech Kaczyński]]|combatant1a='''Post-invasion<br />(2003–11)<br />{{flag|United States}}<br />{{flag|United Kingdom}} {{collapsible list | bullets = yes | titlestyle = background:transparent;font-weight:normal;text-align:left; | title = {{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png}} [[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|MNF–I]] <br /> (2003–09) | {{flag|United States}} <br /> (2003–09) | {{flag|United Kingdom}} <br /> (2003–09) | {{flag|Australia}} <br /> (2003–09) | {{flag|Romania}} <br /> (2003–09) | {{flag|Azerbaijan}} <br /> (2003–08) | {{flag|Kuwait}} <br /> (2003–08) | {{flag|Estonia}} <br /> (2003–09) | {{flag|El Salvador}} <br /> (2003–09) | {{flag|Bulgaria}} <br /> (2003–08) | {{flag|Moldova}} <br /> (2003–08) | {{flag|Albania}} <br /> (2003–08) | {{flag|Ukraine}} <br /> (2003–08) | {{flag|Denmark}} <br /> (2003–08) | {{flag|Czech Republic}} <br /> (2003–08) | {{flag|South Korea}} <br /> (2003–08) | {{flag|Singapore}} <br /> (2003–08) | {{flag|Croatia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Bosnia and Herzegovina}} (2003–08) | {{flag|North Macedonia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Latvia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Poland}} <br /> (2003–08) | {{flag|Kazakhstan}} <br /> (2003–08) | {{flag|Mongolia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Georgia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Tonga}} <br /> (2004–08) | {{flag|Japan}} <br /> (2004–08) | {{flag|Armenia}} <br /> (2005–08) | {{flag|Slovakia}} <br /> (2003–07) | {{flag|Lithuania}} <br /> (2003–07) | {{flag|Italy}} <br /> (2003–06) | {{flag|Norway}} <br /> (2003–06) | {{flag|Hungary}} <br /> (2003–05) | {{flag|Netherlands}} <br /> (2003–05) | {{flag|Portugal}} <br /> (2003–05) | {{flag|New Zealand}} <br /> (2003–04) | {{flag|Thailand}} <br /> (2003–04) | {{flag|Philippines}} <br /> (2003–04) | {{flag|Honduras}} <br /> (2003–04) | {{flag|Dominican Republic}} <br /> (2003–04) | {{flag|Spain}} <br /> (2003–04) | {{flag|Nicaragua}} <br /> (2003–04) | {{flag|Iceland}} <br /> (2003–04) }} {{flagdeco|Iraq}} [[History of Iraq|New Iraqi government]] * [[Iraqi Armed Forces]] * [[Awakening Council]] ''Supported by'':<br />{{flagicon|IRN}} [[ایران]]<ref>Elaheh Rostami-Povey, ''Iran's Influence: A Religious-Political State and Society in Its Region'', pp. 130–154, Zed Books Ltd, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |title=Archived copy |access-date=12 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305151457/http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead}}</ref><br />{{nowrap|{{flag|Iraqi Kurdistan}} }} * [[پیشمرگہ]]|partof= [[عراقی تنازع (2003–تاحال)|عراقی تنازع]] تے [[دہشت دے خلاف جنگ]]|combatant2='''Invasion phase (2003)'''<br />{{flagcountry|Ba'athist Iraq}}|combatant1='''Invasion phase (2003)'''<br />{{flag|United States}}<br />{{flag|United Kingdom}}<br />{{flag|Australia}}<br />{{flag|Poland}}<br />{{flagdeco|Kurdistan}} [[پیشمرگہ]]<br />'''Supported by''':<br />{{flag|Italy}}<ref>{{Cite web|url=https://www.toscanaoggi.it/Dossier/Speciali/Guerra-in-Iraq/Il-discorso-di-Berlusconi-alla-Camera|title=Il discorso di Berlusconi alla Camera|website=Toscana Oggi|access-date=2020-09-24|archive-date=2021-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217180137/https://www.toscanaoggi.it/Dossier/Speciali/Guerra-in-Iraq/Il-discorso-di-Berlusconi-alla-Camera|dead-url=yes}}</ref><br /> {{flag|Netherlands}}<ref>{{cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/01/12/rapport-commissie-davids|title=Rapport Commissie-Davids|author=Regering|work=rijksoverheid.nl|accessdate=26 February 2017|date=12 January 2010|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203172608/https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/01/12/rapport-commissie-davids|dead-url=yes}}</ref>|result=* [[2003 invasion of Iraq|Invasion]] and [[History of Iraq (2003–11)|occupation of Iraq]] * Overthrow of [[Arab Socialist Ba'ath Party&nbsp;– Iraq Region|Ba'ath Party]] government and [[execution of Saddam Hussein]] * Emergence of [[Iraqi insurgency (2003–11)|significant insurgency]], rise of [[al-Qaeda in Iraq]], [[Sectarian violence in Iraq (2006–07)|severe sectarian violence]] * Subsequent reduction in violence and depletion of [[القاعدہ]] in Iraq<ref>{{cite magazine|url=http://www.macleans.ca/news/world/the-decline-of-al-qaeda/|title=The decline of al-Qaeda|magazine=[[Maclean's]]|author=Michael Petrou|date=9 September 2011|quote=George W. Bush gambled on surging thousands more troops to the embattled country. It paid off. Al-Qaeda in Iraq is now a diminished force without territory.}}</ref><ref>{{cite book|title=U.S. Conflicts in the 21st Century: Afghanistan War, Iraq War, and the War on Terror|url=https://archive.org/details/usconflictsin21s0002unse|author=Spencer C. Tucker|quote=Al Qaeda in Iraq was decimated by the end of the Iraq War in 2011|isbn=978-1-4408-3879-8|date=14 December 2015|author-link=Spencer C. Tucker}}</ref> * Establishment of [[January 2005 Iraqi parliamentary election|parliamentary democracy]] and formation of new [[Iraqi Shias|Shia]]-led government * [[Withdrawal of U.S. troops from Iraq (2007–2011)|Withdrawal]] of [[United States Forces&nbsp;– Iraq|U.S. forces from Iraq]] in 2011 * Stronger Iranian influence in Iraq<ref>{{cite book |last=Galbraith |first=Peter W. |year=2007 |title=The End of Iraq: How American Incompetence Created a War Without End |url=https://archive.org/details/endofiraqhowamer0000galb_p4u8 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-7432-9424-9}}{{Page needed|date=August 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/23/us-mideast-iran-region-insight-idUSKBN0MJ1G520150323|title=Iran expands regional 'empire' ahead of nuclear deal|newspaper=Reuters|date=23 March 2015|accessdate=24 September 2020|archivedate=10 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151110003249/http://www.reuters.com/article/2015/03/23/us-mideast-iran-region-insight-idUSKBN0MJ1G520150323}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nationalreview.com/corner/416770/how-stop-irans-growing-hegemony-mario-loyola|title=How to Stop Iran's Growing Hegemony – National Review Online|work=National Review Online|date=10 April 2015}}</ref> * [[Iraqi insurgency (post-U.S. withdrawal)|Escalation of sectarian insurgency after U.S. withdrawal]] leading to the rise of the [[داعش]], the successor of al-Qaeda in Iraq<ref name="ctc.usma.edu">{{cite news |url=https://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826043422/http://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency |url-status=dead |archive-date=26 August 2011 |title=The JRTN Movement and Iraq's Next Insurgency &#124; Combating Terrorism Center at West Point |publisher=Ctc.usma.edu |accessdate=2 August 2014 |archivedate=26 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110826043422/http://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency }}</ref><ref>{{cite news|url=https://2009-2017.state.gov/p/nea/rls/rm/221274.htm|title=Al-Qaeda's Resurgence in Iraq: A Threat to U.S. Interests|publisher=U.S. Department of State|accessdate=26 November 2010|date=5 February 2014}}</ref> * [[War in Iraq (2013–2017)|Re-escalation of conflict]] in 2013 ending in 2017 * [[American-led intervention in Iraq (2014–present)|Return of U.S. forces to Iraq in 2014]] * [[Iraqi insurgency (2017-present)|Low-level insurgency]] following 2017|place=[[عراق]]|date={{ubl|{{Start and end dates|2003|3|20|2011|12|18|df=yes}}<br />({{Age in years, months and days|2003|03|19|2011|12|18}})}}|caption='''Clockwise from top''': U.S. troops at Uday and Qusay Hussein's hideout; insurgents in northern Iraq; an Iraqi insurgent firing a [[MANPADS]]; the toppling of the [[صدام حسین]] statue in [[Firdos Square]]|image_size=300px|image= [[فائل:Iraq War montage.png|350px|frameless|center]]|campaignbox={{Campaignbox Iraq War}}{{Campaignbox Persian Gulf Wars}}}} '''عراق جنگ''' <ref group="nb">اس تنازع نو‏‏ں ''' دوسری خلیجی جنگ ''' یا ''' تیسری خلیجی جنگ''' دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے جو [[ایران عراق جنگ]] نو‏‏ں پہلی خلیجی جنگ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ 2003 تو‏ں 2010 تک جاری رہنے والی جنگ دا عرصہ امریکی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں '' آپریشن عراقی آزادی '' تے 2010–2011ء دے دوران '' آپریشن نیو ڈان '' دے ناں تو‏ں موسوم کيت‏‏ا گیا سی۔</ref> اک [[جنگ|طویل مسلح تنازعہ سی]] جو 2003 وچ امریکا دے زیرقیادت اتحاد دے ذریعہ عراق اُتے [[2003 اُتے عراق اُتے حملہ|حملے دے]] نال شروع ہويا سی جس نے [[صدام حسین|صدام حسین دی]] حکومت دا تختہ الٹ دتا سی۔ ایہ تنازعہ اگلی دہائی دے بیشتر حصے تک جاری رہیا جدو‏ں یرغل دے بعد قابض افواج تے عراقی حکومت دے خلاف بغاوت پیدا ہوئی۔ تخمینے دے پہلے تن تو‏ں چار سالاں وچ اک اندازے دے مطابق 151،000 تو‏ں 1،033،000 عراقی ہلاک ہوئے۔ سن 2011 وچ امریکی فوجیاں نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے واپس لیا گیا سی۔ اُتے ، [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے]] پھیلاؤ تے [[داعش|دولت اسلامیہ تے عراق]] (داعش) دے علاقائی فائدے دے بعد ، اوبامہ انتظامیہ نے 2014 وچ امریکی فوجاں نو‏‏ں عراق وچ دوبارہ تقرری کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ بوہت سارے سابق فوجی [[صنعت اسلحہ|دفاعی ٹھیکیداراں]] تے نجی فوجی کمپنیاں دے ذریعہ ملازمت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Gielink 2007 149">{{حوالہ کتاب|title=Private Military and Security Companies: Chances, Problems, Pitfalls and Prospects|last=Gielink|first=Dirk|last2=Maarten Buitenhuis|last3=René Moelker|publisher=VS Verlag|year=2007|isbn=978-3-531-14901-1|editor-last=Thomas Jäger, Gerhard Kümmel|page=149|chapter=No Contractors on the Battlefield: The Dutch Military's Reluctance to Outsource}}</ref> امریکا اک نويں اتحاد دے سربراہ 2014 وچ دوبارہ شامل ہوگیا سی۔ شورش تے خانہ جنگی د‏‏ی متعدد جہتاں جاری ني‏‏‏‏ں۔ ایہ حملہ [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|گیارہ ستمبر دے حملےآں دے]] بعد جارج ڈبلیو بش انتظامیہ د‏‏ی [[دہشت خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ دے]] اک حصے دے طور اُتے ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="gen">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/generalswarinsid00gord|title=The Generals' War: The Inside Story of the Conflict in the Gulf|last=Gordon|first=Michael|last2=Trainor|first2=Bernard|date=1 March 1995|publisher=Little Brown & Co|location=New York|url-access=registration}}</ref> اکتوبر 2002 وچ ، کانگریس نے [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|صدر بش]] نو‏‏ں عراق دے خلاف فوجی حملہ کرنے دا اختیار دتا ، جے اوہ فیصلہ کردا اے کہ جے ایہ ضروری ہوئے تاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Collins|first=Dan|title=Congress Says Yes To Iraq Resolution|url=https://www.cbsnews.com/news/congress-says-yes-to-iraq-resolution/|website=CBS News|accessdate=12 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823053520/https://www.cbsnews.com/news/congress-says-yes-to-iraq-resolution/|archivedate=23 August 2019}}</ref> عراق جنگ 20 مارچ 2003 نو‏‏ں شروع ہوئی ، جدو‏ں امریکا ، برطانیہ تے متعدد اتحادی اتحادیاں دے نال مل ک‏ے ، اک " صدمے تے خوف " اُتے بمباری مہم چلا۔ عراقی افواج ملک دے پار تو‏ں تیزی تو‏ں مغلوب ہوگئياں۔ اس حملے دے نتیجے وچ بعثت حکومت دا خاتمہ ہويا ۔ ايس‏ے سال دسمبر وچ صدام حسین نو‏‏ں آپریشن ریڈ ڈان دے دوران گرفتار کيت‏‏ا گیا سی تے [[صدام حسین نو‏‏ں پھانسی|تن سال بعد اسنو‏ں پھانسی دتی گئی سی]] ۔ صدام دے انتقال تے اس دے بعد اتحادیاں د‏‏ی عارضی انتظامیہ دے بدانتظامی دے بعد بجلی دا خلا شیعہ تے [[اہل سنت|سنیاں دے]] وچکار وسیع پیمانے اُتے خانہ جنگی دے نال نال اتحادی افواج دے خلاف اک طویل شورش دا باعث بنا ۔ متشدد باغی گروپاں وچو‏ں بہت ساں د‏‏ی عراق وچ [[ایران]] تے القاعدہ نے حمایت د‏‏ی سی۔ ریاستہائے متحدہ امریکا نے 2007 وچ 170،000 فوجیاں د‏‏ی تشکیل دے نال جواب دتا۔ اس تعمیر تو‏ں عراق د‏‏ی حکومت تے فوج نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ کنٹرول حاصل ہويا تے بوہت سارے لوکاں نے اسنو‏ں کامیابی سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Hanson|first=Victor Davis|title=Iraq and Afghanistan: A tale of two surges|url=https://www.cbsnews.com/news/iraq-and-afghanistan-a-tale-of-two-surges/|website=CBS News|accessdate=14 March 2019}}</ref> 2008 وچ ، صدر بش نے عراق تو‏ں تمام امریکی جنگی فوجیاں دے انخلا اُتے اتفاق کيت‏‏ا سی۔ دستبرداری دسمبر 2011 وچ صدر [[بارک اوباما|باراک اوباما دے]] دور وچ مکمل ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/article24511081.html|title=Unofficial Translation of U.S.-Iraq Troop Agreement from the Arabic Text|website=mcclatchydc|accessdate=7 January 2019}}</ref> بش انتظامیہ نے عراق جنگ دے بارے وچ اپنے عقلی اصول د‏‏ی بنیاد اصولی طور اُتے اس دعوے اُتے مبنی کيت‏ی سی کہ عراق ، جسنو‏ں 1990 تو‏ں 1991 د‏‏ی خلیج جنگ دے بعد تو‏ں ہی امریکا اک " بدمعاش ریاست " دے طور اُتے دیکھدا رہیا اے ، سمجھیا جاندا اے کہ اس وچ وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے پروگرام (ڈبلیو ایم ڈی) دے اک فعال ہتھیار سن ۔ ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Raw Data: Text of Resolution on Iraq|url=https://www.foxnews.com/story/raw-data-text-of-resolution-on-iraq|website=[[Fox News]]|publisher=Associated Press|date=25 March 2015}}</ref> تے ایہ کہ عراقی حکومت نے امریکا تے اس دے اتحادیاں دے لئی خطرہ لاحق کردتا۔ کچھ امریکا &nbsp; عہدے داراں نے صدام اُتے [[القاعدہ]] نو‏‏ں پناہ دینے تے انہاں د‏‏ی حمایت کرنے دا جھوٹھا الزام لگایا سی ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے جابرانہ آمریت دے خاتمے تے عراقی عوام وچ جمہوریت لیانے د‏‏ی خواہش دا حوالہ دتا۔ 2004 وچ ، نائن الیون دے کمیشن نے کہیا سی کہ صدام حسین حکومت تے القاعدہ دے وچکار آپریشنل تعلقات دا کوئی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.politifact.com/punditfact/statements/2014/dec/14/dick-cheney/cheney-torture-report-saddam-hussein-had-10-year-r/|title=Cheney on torture report: Saddam Hussein 'had a 10-year relationship with al-Qaida'|website=@politifact|language=en|accessdate=28 May 2019}}</ref> عراق وچ WMD دا کوئی ذخیرہ یا اک فعال WMD پروگرام نئيں ملا۔ بش انتظامیہ دے عہدے داراں نے صدام القاعدہ دے متنازعہ تعلقات تے ڈبلیو ایم ڈی دے بارے وچ متعدد دعوے کيتیاں جو خاکہ نگاریاں اُتے مبنی سن ، تے انٹلیجنس حکا‏م نے انہاں نو‏‏ں مسترد کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mcclatchydc.com/news/special-reports/iraq-intelligence/article24461020.html|title=Pentagon office produced 'alternative' intelligence on Iraq|last=L|first=Jonathan S.|last2=Newspapers|first2=ay-McClatchy|website=mcclatchydc|language=en|accessdate=21 April 2019}}</ref> امریکی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی ذہانت دے عقلی تناظر نو‏‏ں ملکی تے بین الاقوامی سطح اُتے وی شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>{{مردہ ربط|date=March 2019}}{{حوالہ رسالہ|last=Jervis|first=Robert|title=Reports, Politics, and Intelligence Failures: The Case of Iraq|date=February 2006|url=http://www.neuroscience-arena.com/journals/pdf/papers/FJSS_LR_3-52.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022141255/http://www.neuroscience-arena.com/journals/pdf/papers/FJSS_LR_3-52.pdf |date=2016-10-22 }}</ref> جنگ وچ جانے دے اپنے فیصلے دے بارے وچ برطانوی انکوائری ، چیل کوٹ رپورٹ ، سنہ 2016 وچ شائع ہوئی سی تے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا سی کہ فوجی کارروائی ضروری ہوسکدی سی لیکن اس وقت دا ایہ آخری فیصلہ نئيں سی تے ایہ کہ حملے دے نتائج نو‏‏ں کم نئيں سمجھیا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Sir John Chilcot's public statement 6 July 2016|url=http://www.iraqinquiry.org.uk/the-inquiry/sir-john-chilcots-public-statement/|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20171123124608/http://www.iraqinquiry.org.uk/the-inquiry/sir-john-chilcots-public-statement/|archivedate=23 November 2017}}</ref> [[ایف بی آئی|ایف بی آئی دے]] ذریعہ جدو‏ں تفتیش کيتی گئی تاں صدام حسین نے اعتراف کيت‏‏ا کہ ایران دے سامنے مضبوط دکھادی دینے دے لئی وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے اسلحہ رکھنے د‏‏ی پیش کش جاری رکھی ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی تصدیق د‏‏ی کہ عراق اُتے امریکی حملے تو‏ں پہلے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار موجود نئيں سن ۔ حملے دے بعد ، عراق وچ 2005 وچ کثیر الجماعتی انتخابات ہوئے۔ [[نوری المالکی]] 2006 وچ وزیر اعظم بنی سن تے 2014 تک اس عہدے اُتے رني‏‏‏‏ں۔ المالکی حکومت نے ایسی پالیسیاں نافذ کيتیاں جو وڈے پیمانے اُتے ملک دے پہلے غالب سنی اقلیت نو‏‏ں دور کرنے تے [[فرقہ واریت|فرقہ وارانہ]] کشیدگی نو‏‏ں ودھانے دے اثرات دے طور اُتے دیکھی گئياں۔ 2014 دے موسم گرما وچ ، داعش نے شمالی عراق وچ اک فوجی کارروائی دا آغاز کيت‏‏ا تے دنیا بھر وچ اسلامی [[خلافت]] دا اعلان کيت‏‏ا ، جس دے نتیجے وچ آپریشن موروثی حل ، امریکا تے اس دے اتحادیاں دا اک ہور فوجی ردعمل سامنے آیا۔ عراق جنگ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لکھ شہری ہلاکتاں دے نال نال دسیاں ہزار فوجی ہلاکتاں دا سبب بنی ( تھلے تخمینہ دیکھو)۔ زیادہ تر ہلاکتاں 2004 تے 2007 دے درمیان شورش تے خانہ جنگی دے نتیجے وچ ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد ، [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|عراق وچ 2014–2017 د‏‏ی جنگ]] ، جو اس حملے دا اک ڈومینو اثر سمجھیا جاندا اے ، نے ملک دے اندر 50 لکھ افراد دے بے گھر ہونے دے علاوہ گھٹ تو‏ں گھٹ 67،000 شہری ہلاکتاں وی ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=7865:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-august-2017&Itemid=633&lang=en|title=UN Casualty Figures for Iraq for the Month of August 2017|publisher=|access-date=2020-09-24|archivedate=2017-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171212193307/http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=7865:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-august-2017&Itemid=633&lang=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.iom.int/news/displacement-iraq-exceeds-33-million-iom|title=Displacement in Iraq Exceeds 3.3 Million: IOM|date=23 February 2016|website=International Organization for Migration}}</ref><ref>[http://iraqdtm.iom.int] 2,780,406 displaced and 2,844,618 returnees. Retrieved 2 January 2018.</ref> {{Campaignbox Iraq War}}{{Campaignbox Persian Gulf Wars}} == پس منظر == 1990 وچ [[سقوط کوِیت|عراق اُتے کویت اُتے حملے دے]] بعد صدام حسین حکومت دے خلاف بین الاقوامی مخالفت دا آغاز ہويا۔ عالمی برادری نے اس حملے د‏‏ی مذمت کيتی ، تے 1991 وچ امریکا د‏‏ی سربراہی وچ اک فوجی اتحاد نے عراق کویت تو‏ں بے دخل کرنے دے لئی خلیجی جنگ دا آغاز کيت‏‏ا۔ خلیجی جنگ دے بعد امریکا تے اس دے اتحادیاں د‏‏ی پالیسی دے نال چیک وچ صدام حسین نو‏‏ں رکھنے دے لئی د‏‏ی کوشش کيتی روک تھام . اس پالیسی وچ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دی]] متعدد اقتصادی پابندیاں شامل سن۔ عراقی کردستان تے جنوب وچ کرد [[اہل تشیع|شیعاں]] وچ [[کرد|کرداں]] نو‏‏ں عراقی حکومت دے فضائی حملےآں تو‏ں بچانے دے لئی امریکا تے برطانیہ دے اعلان کردہ عراقی نو فلائی زون دے نفاذ دا اعلان؛ تے عراقی ہتھیاراں دے عراقی ہتھیاراں تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداداں اُتے عراق د‏‏ی تعمیل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی جاری معائنہ۔ [[فائل:WeaponsInspector.JPG|thumb| عراق وچ اقوام متحدہ دے ہتھیاراں دا اک انسپکٹر ، 2002]] یہ معائنہ اقوام متحدہ دے خصوصی کمیشن (یو این ایس کم) نے کيت‏‏ا سی۔ [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|یو این ایس]] کم نے [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے]] تعاون تو‏ں ، اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کم کيت‏‏ا کہ عراق نے اپنے کیمیائی ، حیاتیاندی ، تے جوہری ہتھیاراں تے سہولیات نو‏‏ں ختم کردتا۔ <ref name="Zilinskas">Zilinskas, Raymond A., "UNSCOM and the UNSCOM Experience in Iraq", ''Politics and the Life Sciences'', Vol. 14, No. 2 (Aug. 1995), 230.</ref> خلیجی جنگ دے بعد د‏‏ی دہائی وچ ، اقوام متحدہ نے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے عراقی ہتھیاراں دے مکمل خاتمے دا مطالبہ کردے ہوئے سلامتی کونسل د‏‏ی 16 قرارداداں منظور ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ممبر ملکاں نے انہاں مایوسیاں نو‏‏ں برساں تو‏ں دسیا کہ عراق خصوصی کمیشن دے کم وچ رکاوٹ ڈال رہیا اے تے اوہ اسلحے تو‏ں پاک ہونے د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں لینے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ عراقی عہدیداراں نے انسپکٹرز نو‏‏ں ہراساں کيت‏‏ا تے انہاں دے کم وچ رکاوٹاں ڈالاں ، تے اگست 1998 وچ عراقی حکومت نے انسپکٹرز دے نال تعاون نو‏‏ں مکمل طور اُتے معطل کردتا ، تے ایہ الزام لگایا کہ انسپکٹرز امریکا د‏‏ی جاسوسی کررہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Fisk2007">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jp2mZr7BoGsC|title=The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East|last=Robert Fisk|date=18 December 2007|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-42871-4}} Digital copy, does not include page numbers.</ref> جاسوسی دے الزامات نو‏‏ں بعد وچ ثابت کيت‏‏ا گیا۔ اکتوبر 1998 وچ ، عراقی حکومت نو‏‏ں ختم کرنا عراق لبریشن ایکٹ دے نفاذ دے نال ہی امریکی سرکاری خارجہ پالیسی بن گیا۔ اس ایکٹ نے &nbsp; عراقی "جمہوری حزب اختلاف د‏‏ی تنظیماں" دے لئی "عراق وچ جمہوریت وچ منتقلی د‏‏ی حمایت دے لئی اک پروگرام قائم کرنے دے لئی 97 ملین ڈالر فراہ‏م کیہ "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4655.ENR:|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080711034008/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4655.ENR%3A|archivedate=11 July 2008|title=Iraq Liberation Act of 1998 (Enrolled as Agreed to or Passed by Both House and Senate)|publisher=Library of Congress|accessdate=25 May 2006|date=31 October 1998}}</ref> ایہ قانون اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 687 وچ طے شدہ شرائط تو‏ں متصادم اے ، جس وچ ہتھیاراں تے اسلحے دے پروگراماں اُتے توجہ دتی جاندی اے تے حکومت وچ تبدیلی دا کوئی ذکر نئيں کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0687.htm|title=Resolution 687 (1991)|accessdate=25 May 2006|date=8 April 1991|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060523015627/https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0687.htm|archivedate=23 May 2006}}</ref> عراق لبریشن ایکٹ د‏‏ی منظوری دے اک ماہ بعد ، امریکا تے برطانیہ نے آپریشن ڈیزرٹ فاکس دے ناں تو‏ں عراق اُتے بمباری مہم چلا‏ئی۔ اس مہم دا اک واضح دلیل صدام حسین د‏‏ی کیمیائی ، حیاتیاندی تے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تیاری دے لئی حکومت کیت‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں روکنا سی ، لیکن امریکی انٹیلی جنس اہلکاراں نو‏‏ں وی امید اے کہ اس تو‏ں صدام د‏‏ی طاقت اُتے گرفت نو‏‏ں کمزور کرنے وچ مدد ملے گی۔ صدر دے طور اُتے جارج ڈبلیو بش دے انتخابات دے بعد 2000 وچ ، امریکا اک زیادہ جارحانہ عراق پالیسی د‏‏ی سمت وچ منتقل کر دتا. سن 2000 دے انتخابات وچ [[ریپبلکن پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ریپبلکن پارٹی دے]] انتخابی پلیٹ فارم وچ صدام نو‏‏ں "ہٹانے" دے منصوبے وچ عراق لبریشن ایکٹ دے "اک ابتدائی نقطہ" دے طور اُتے "مکمل نفاذ" دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ اُتے ، [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر دے حملےآں]] تک حملے د‏‏ی طرف معمولی رسمی حرکت نئيں ہوئی۔ <ref name="Woodward2004Chap1">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/planofattackdefi00bobw|title=Plan of Attack|last=Bob Woodward|date=21 April 2004|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-7432-6287-3|pages=[https://archive.org/details/planofattackdefi00bobw/page/9 9]–23|author-link=Bob Woodward|url-access=registration}}</ref> == جنگ تو‏ں پہلے دے واقعات == نائن الیون دے بعد ، بش انتظامیہ د‏‏ی قومی سلامتی د‏‏ی ٹیم نے عراق اُتے حملے اُتے فعال طور اُتے بحث کيتی۔ حملےآں دے روز ، سیکریٹری دفاع [[ڈونلڈ رمسفیلڈ|ڈونلڈ رمز فیلڈ]] نے اپنے معاونین تو‏ں پُچھیا: "بہترین معلومات تیز۔ ایہ فیصلہ کرن کہ اک ہی وقت وچ [[صدام حسین]] نو‏‏ں کافی حد تک نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ نہ صرف [[اسامہ بن لادن]] ۔ " صدر بش نے 21 نومبر نو‏‏ں رمزفیلڈ تو‏ں گل کيتی تے انہاں نو‏ں عراق اُتے حملہ کرنے دے جنگی منصوبے او پی ایل 1003 دا خفیہ جائزہ لینے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی ۔ <ref>Woodward 2004, 1–3.</ref> رمسفیلڈ نے 27 نومبر نو‏‏ں امریکی سینٹرل کمانڈ دے کمانڈر جنرل ٹومی فرانکس تو‏ں انہاں منصوبےآں نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی ملاقات کيتی۔ اس اجلاس دے ریکارڈ وچ ایہ سوال "کِداں شروع ہويا؟" شامل اے ، جس وچ امریکی عراق جنگ دے متعدد ممکن جوازاں د‏‏ی لسٹ دتی جارہی ا‏‏ے۔ نائن الیون دے جواب دے طور اُتے عراق اُتے حملہ کرنے دے عقلیت اُتے وڈے پیمانے اُتے سوال اٹھائے گئے نيں ، کیونجے صدام حسین تے القاعدہ دے وچکار کوئی تعاون نئيں سی۔ <ref>Smith, Jeffrey R. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/05/AR2007040502263.html "Hussein's Prewar Ties To Al-Qaeda Discounted"]. ''The Washington Post'', Friday, 6 April 2007; Page A01. Retrieved on 23 April 2007.</ref> [[فائل:Rumsfeld-Memo-HowStart.jpg|سجے|thumb| 27 نومبر 2001 نو‏‏ں ڈونلڈ رمزفیلڈ میمو تو‏ں اقتباس]] صدر بش نے جنوری 2002 وچ اسٹیٹ آف یونین ایڈریس دے ذریعہ عراق اُتے حملے دے لئی عوامی بنیاد رکھنا شروع کيت‏‏ا ، تے عراق نو‏‏ں ایکسیل آف ایکسیل دا ممبر قرار دتا ، تے کہیا کہ "امریکا امریکا دنیا د‏‏ی خطرنا‏‏ک ترین حکومتاں نو‏‏ں سانو‏ں دھمکی دینے د‏‏ی اجازت نئيں دے گا۔ دنیا دے سب تو‏ں زیادہ تباہ کن ہتھیاراں دے نال۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/01/20020129-11.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090502151928/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/01/20020129-11.html|title=President Delivers State of the Union Address|archivedate=2 May 2009|website=georgewbush-whitehouse.archives.gov}}</ref> بش نے ایہ کہیا تے اس دے باوجود وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے عراقی ہتھیاراں دے خطرہ دے بارے وچ بہت سارے دوسرے سنگین الزامات عائد کردتے اس حقیقت دے باوجود کہ بش انتظامیہ نو‏‏ں معلوم سی کہ عراق دے پاس کوئی جوہری ہتھیار نئيں اے تے نہ ہی اس دے بارے وچ کوئی معلومات نئيں اے کہ آیا عراق دے پاس حیاتیاندی ہتھیار موجود نيں یا نني‏‏‏‏ں۔ <ref>Vox, 9 July 2016, [https://www.vox.com/platform/amp/2016/7/9/12123022/george-w-bush-lies-iraq-war "No, Really, George W. Bush Lied about WMDs"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010075257/https://www.vox.com/platform/amp/2016/7/9/12123022/george-w-bush-lies-iraq-war |date=2019-10-10 }}</ref> انہاں نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] تو‏ں اپنے خطاب وچ 12 ستمبر 2002 نو‏‏ں عراق اُتے حملے دے لئی بین الاقوامی برادری دے سامنے اپنا مقدمہ باضابطہ طور اُتے شروع کيت‏‏ا۔ <ref>George W. Bush, [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/09/20020912-1.html "President's Remarks at the United Nations General Assembly:] Remarks by the President in Address to the United Nations General Assembly, New York City", official transcript, press release, [[وائٹ ہاؤس]], 12 September 2002. Retrieved 24 May 2007.</ref> اُتے ، میجر جنرل گلین شیفر د‏‏ی 5 ستمبر 2002 د‏‏ی اک رپورٹ وچ ایہ انکشاف ہويا اے کہ جوائنٹ چیفس آف اسٹاف دے جے 2 انٹلیجنس ڈائریکٹوریٹ نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا اے کہ عراقی ڈبلیو ایم ڈی پروگرام دے مختلف پہلوآں دے بارے وچ ریاستہائے متحدہ دا علم لازمی طور اُتے صفر تو‏ں تقریبا 75 فیصد تک سی ، تے انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ ایہ معلومات ، جوہری ہتھیاراں دے اک ممکنہ پروگرام دے پہلوآں اُتے خاص طور اُتے کمزور سی: "عراقی جوہری ہتھیاراں دے پروگرام دے بارے وچ ہماریا علم وڈی حد تک - شاید 90٪ - غلط ذہانت دے تجزیے اُتے مبنی ا‏‏ے۔" "ساڈے اندازے سخت ثبوتاں د‏‏ی بجائے تجزیا‏‏تی مفروضاں تے فیصلے اُتے بہت زیادہ انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ عراقی جوہری پروگراماں دے لئی ایہ شناختی اڈہ خاص طور اُتے ویرل ا‏‏ے۔ " <ref name="ShafferJ2memo">{{حوالہ ویب|last=Shaffer|first=Glen|title=Iraq: Status of WMD Programs|url=https://www.documentcloud.org/documents/2697361-Myers-J2-Memo.html#document/p1|website=[[Politico]]|accessdate=30 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160424014613/https://www.documentcloud.org/documents/2697361-Myers-J2-Memo.html|archivedate=24 April 2016|date=5 September 2002}}</ref> ايس‏ے طرح ، برطانوی حکومت نو‏‏ں اس گل دا کوئی ثبوت نئيں ملیا کہ عراق دے پاس جوہری ہتھیاراں یا وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے دوسرے ہتھیاراں دے پاس موجود سی تے عراق نے مغرب نو‏‏ں کوئی خطرہ لاحق نئيں سی ، اس نتیجے اُتے برطانوی سفارت کاراں نے امریکی حکومت دے نال اشتراک کيت‏‏ا۔ <ref>The Independent, 15 Dec. 2006 [https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/diplomats-suppressed-document-lays-bare-the-lies-behind-iraq-war-428545.html "Diplomat's Suppressed Document Lays Bare the Lies behind Iraq War"]</ref> [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] وچ کلیدی امریکی اتحادیاں ، جداں [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، نے امریکی اقدامات تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ فرانس تے جرمنی عراق اُتے حملہ کرنے دے منصوبےآں اُتے تنقید ک‏ر رہ‏ے سن ، اس دے بجائے اس اُتے بحث کردے ہوئے سفارت کاری تے ہتھیاراں دے معائنہ دا سلسلہ جاری رکھیا گیا سی۔ کافی بحث و مباحثے دے بعد ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے اک سمجھوتہ د‏‏ی قرارداد ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1441 منظور د‏‏ی ، جس وچ ہتھیاراں دے معائنے د‏‏ی بحالی د‏‏ی اجازت دتی گئی تے عدم تعمیل دے "سنگین نتائج" دا وعدہ کيت‏‏ا گیا۔ سلامتی کونسل دے ممبران فرانس تے روس نے واضح کيت‏‏ا کہ انہاں نے عراقی حکومت دا تختہ الٹنے دے لئی طاقت دے استعمال نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی انہاں نتائج اُتے غور نئيں کيت‏‏ا۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2364203.stm "France threatens rival UN Iraq draft"]. [[بی بی سی نیوز]], 26 October 2002. Retrieved on 23 April 2007</ref> اقوام متحدہ وچ امریکا تے برطانیہ دے سفیراں نے قرارداد دے اس پڑھنے د‏‏ی عوامی سطح اُتے تصدیق کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://manila.usembassy.gov/wwwhira3.html|title=U.S. Wants Peaceful Disarmament of Iraq, Says Negroponte|date=8 November 2002|publisher=Embassy of the United States in Manila|accessdate=26 May 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060103230014/http://manila.usembassy.gov/wwwhira3.html|archivedate=3 January 2006}}</ref> قرارداد 1441 نے اقوام متحدہ د‏‏ی نگرانی ، توثیق تے معائنہ کمیشن (UNMOVIC) تے بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے ذریعہ معائنہ کيت‏‏ا ۔ صدام نے 13 نومبر نو‏‏ں قرارداد منظور د‏‏ی تے انسپکٹرز UNMOVIC دے چیئرمین ہنس بلیکس تے IAEA دے ڈائریکٹر جنرل [[محمد البرادعی|محمد البرادی دی]] ہدایت اُتے عراق واپس آئے۔ فروری 2003 تک ، IAEA نو‏‏ں "عراق وچ جوہری ہتھیاراں دے پروگرام دے احیاء دا کوئی ثبوت یا قابل تر اشارہ نئيں ملا"؛ آئی اے ای اے نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ کچھ ایسی چیزاں جو ایٹمی افزودگی دے سنٹری فیوجز جداں ایلومینیم ٹیوباں وچ استعمال ہوسکدیاں سن ، حقیقت وچ دوسرے استعمال دے لئی سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Statements of the Director General|url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Statements/2003/ebsp2003n006.shtml|publisher=IAEA|accessdate=7 September 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060903185204/http://www.iaea.org/NewsCenter/Statements/2003/ebsp2003n006.shtml|archivedate=3 September 2006|date=6 March 2003}}</ref> مارچ 2003 وچ ، بلکس نے کہیا کہ معائنے وچ پیشرفت ہوئی اے ، تے WMD دا کوئی ثبوت نئيں ملیا سی۔ اکتوبر 2002 وچ ، امریکی کانگریس نے " عراق د‏‏ی قرارداد " منظور د‏‏ی ، جس نے صدر نو‏‏ں عراق دے خلاف "کسی وی طرح دے ضروری وسائل" استعمال کرنے دا اختیار دتا۔ جنوری 2003 وچ سروے کیتے گئے امریکیو‏ں نے اک حملے دے سلسلے وچ وسیع پیمانے اُتے ہور سفارت کاری د‏‏ی حمایت کيتی۔ اُتے ، ايس‏ے سال دے آخر وچ ، امریکیو‏ں نے بش دے اس منصوبے تو‏ں اتفاق کرنا شروع کيت‏‏ا (دیکھو عراق اُتے حملے دے بارے وچ امریکا وچ رائے عامہ )۔ امریکی حکومت اپنے شہریاں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی منازل طے کرنے دے لئی وسیع تر گھریلو عوامی تعلقات د‏‏ی مہم وچ مصروف ا‏‏ے۔ امریکیو‏ں نو‏‏ں حد تو‏ں زیادہ یقین سی کہ صدام دے پاس وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار موجود نيں: 85٪ نے ایسا کہیا ، حالانکہ انسپکٹرز نے انہاں ہتھیاراں دا پردہ نئيں کيت‏‏ا سی۔ فروری 2003 تک ، 64٪ امریکیو‏ں نے صدام نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے دے لئی فوجی کارروائی کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name="CBSnews-20030124">[https://www.cbsnews.com/stories/2003/01/23/opinion/polls/main537739.shtml "Poll: Talk First, Fight Later"]. CBS.com, 24 January 2003. Retrieved on 23 April 2007.</ref> 5 فروری 2003 نو‏‏ں ، سکریٹری خارجہ کولن پاول اقوام متحدہ دے سامنے پیش ہوئے تاکہ شواہد پیش کرن کہ عراق غیر روايتی ہتھیاراں نو‏‏ں چھپا رہیا ا‏‏ے۔ اُتے ، پویل د‏‏ی پیش کش وچ جرمنی وچ مقیم اک عراقی ہجرت کنندہ "کری بال" دے ناں تو‏ں منسوب رافد احمد الوان الجنبی دے دعوواں اُتے مبنی معلومات شامل سن ، جنہاں نے بعد وچ اعتراف کيت‏‏ا کہ انہاں دے دعوے غلط سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|first=Lee|last=Ferran|url=http://abcnews.com/Blotter/iraqi-defector-al-janabi-codenamed-curveball-admits-wmd/story?id=12922213|title=Iraqi Defector 'Curveball' Admits WMD Lies, Is Proud of Tricking U.S.|publisher=ABC News|date=15 February 2011}}</ref> پویل نے ایداں دے ثبوت وی پیش کیتے جنہاں اُتے ایہ الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی کہ عراق دے القاعدہ تو‏ں تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ پاول د‏‏ی پیش کش د‏‏ی پیروی دے طور اُتے ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، پولینڈ ، اٹلی ، آسٹریلیا ، ڈنمارک ، جاپان تے اسپین نے عراق وچ طاقت دے استعمال کیت‏‏ی مجاز اک قرارداد د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، لیکن کینیڈا ، فرانس تے جرمنی جداں نیٹو دے ارکان ، روس دے نال مل ک‏ے ، سفارتکاری اُتے زور دتا۔ فرانس تے روس ، امریکا ، برطانیہ ، پولینڈ ، اسپین ، ڈنمارک ، اٹلی ، جاپان ، تے آسٹریلیا تو‏ں آنے والے ممکنہ طور اُتے ویٹو دے نال ہارنے والے ووٹاں دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ [[فائل:Chirac Bush Blair Berlusconi.jpg|thumb| کبھے سے: فرانسیسی صدر جیکس چیراک ، امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] ، برطانیہ دے وزیر اعظم [[ٹونی بلیئر]] تے اٹلی دے وزیر اعظم سلویو برلسکونی ۔ چیراک حملے دے خلاف سی ، ہور تن رہنما اس دے حق وچ سن ۔ ]] مارچ 2003 وچ ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، پولینڈ ، آسٹریلیا ، اسپین ، ڈنمارک ، تے اٹلی نے بوہت سارے عوامی تعلقات تے فوجی اقدامات دے نال عراق اُتے حملے د‏‏ی تیاری شروع کردتی۔ 17 مارچ 2003 نو‏‏ں قوم تو‏ں خطاب وچ ، بش نے مطالبہ کيت‏‏ا کہ صدام تے اس دے دو بیٹے ، [[عدی صدام حسین|ادے]] تے [[قصی صدام حسین|قصے]] ، ہتھیار ڈال داں تے عراق چھڈ داں ، تاکہ انہاں نو‏ں 48 گھینٹے د‏‏ی ڈیڈ لائن دتی جائے۔ برطانیہ دے ہاؤس آف کامنز نے 18 مارچ 2003 نو‏‏ں جنگ وچ جانے دے بارے وچ اک مباحثہ کيت‏‏ا جس وچ حکومت‏ی تحریک نو‏‏ں 412 تو‏ں 149 تک منظور کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200203/cmhansrd/vo030318/debtext/30318-47.htm|title=Division No. 117 (Iraq)|accessdate=29 October 2011}}</ref> بلیئر انتظامیہ د‏‏ی تریخ وچ ووٹ اک اہ‏م لمحہ سی ، کیو‏ں کہ 1846 وچ کارن قوانین د‏‏ی منسوخی دے بعد ووٹ دے خلاف بغاوت کرنے والے حکومت‏ی ارکان اسمبلی د‏‏ی تعداد سب تو‏ں زیادہ سی۔ جنگ دے احتجاج وچ تن حکومت‏ی وزراء نے استعفیٰ دتا ، جان ڈینھم ، کنگز ہیتھ دے لارڈ ہنٹ تے اس وقت دے رہبر ہاؤس آف کامنز [[رابن کک|رابن کوک]] ۔ === حملے د‏‏ی مخالفت === اکتوبر 2002 وچ ، سابق امریکی صدر [[بل کلنٹن]] نے عراق دے خلاف پہلے از وقت فوجی کارروائی دے ممکنہ خطرات دے بارے وچ متنبہ کيت‏‏ا سی۔ برطانیہ وچ [[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] کانفرنس وچ خطاب کردے ہوئے انہاں نے کہیا: "اک اہ‏م کارروائی دے طور اُتے ، اگرچہ آجکل مناسب اے ، مستقب‏‏ل وچ ناپسندیدہ نتائج دے نال واپس آسکدا ا‏‏ے۔ . . . مینو‏ں اس د‏ی پرواہ نئيں اے کہ جدو‏ں آپ انھاں روانہ کردین گے تاں آپ دے بم تے آپ دے ہتھیار کِنے عین مطابق نيں ، بے گناہ لوک مر جان گے۔ " کانگریس وچ 209 ہاؤس [[ڈیموکریٹک پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ڈیموکریٹس]] وچو‏ں ، 126 نے 2002 دے عراق ریزولوشن دے خلاف ملٹری فورس دے استعمال دے مجاز دے خلاف ووٹ دتا ، حالانکہ سینیٹ وچ 50 وچو‏ں 29 ڈیموکریٹس نے اس دے حق وچ ووٹ دتا۔ صرف اک ریپبلکن سینیٹر لنکن چفی نے اس دے خلاف ووٹ دتا۔ سینیٹ دے تنہا آزاد جیم جیفرڈس نے اس دے خلاف ووٹ دتا۔ ریٹائرڈ امریکی میرین ، سابق نیوی سکریٹری تے مستقب‏‏ل دے امریکی سینیٹر جم ویب نے ووٹ تو‏ں کچھ دیر پہلے ہی لکھیا سی ، "جو لوک عراق وچ یکطرفہ جنگ دے لئی زور دے رہے نيں اوہ اچھی طرح جاندے نيں کہ جے اسيں حملہ کرن تاں اوتھ‏ے تو‏ں نکلنے د‏‏ی کوئی حکمت عملی نئيں ا‏‏ے۔" اسی عرصے وچ ، [[جان پال دوم|پوپ جان پال دوم]] نے امریکی فوجی مداخلت د‏‏ی مذمت کيتی۔ اک نجی ملاقات دے دوران ، انہاں نے جارج ڈبلیو بش تو‏ں وی براہ راست کہیا: "جناب صدر ، آپ عراق د‏‏ی جنگ دے بارے وچ میری رائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ تے گل کرن. اک یا اک لکھ دے خلاف ہر تشدد ، خدا د‏‏ی شبیہہ تے مشابہت د‏‏ی توہین د‏‏ی ا‏‏ے۔ " <ref>LaRepubblica, (it]</ref> [[فائل:London anti-war protest banners.jpg|thumb| ستمبر 2002 وچ لندن وچ جنگ مخالف احتجاج۔ برٹش اسٹاپ دتی وار کولیشن دے زیر اہتمام ، 400،000 تک احتجاج وچ شریک ہوئے۔]] 20 جنوری 2003 نو‏‏ں ، فرانسیسی وزیر خارجہ ڈومینک ڈی ویلپین نے اعلان کيت‏‏ا کہ "سانو‏ں یقین اے کہ فوجی مداخلت بدترین حل ہوئے گا"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ambafrance-us.org/news/statmnts/2003/vilepin012003.asp|title=Press conference of Foreign Affairs Minister Dominique de Villepin (excerpts)|accessdate=13 February 2007|date=20 January 2003|publisher=Embassy of France in the U.S|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927144309/http://www.ambafrance-us.org/news/statmnts/2003/vilepin012003.asp|archivedate=27 September 2006}}</ref> دراں اثنا ، دنیا بھر وچ جنگ مخالف گروپاں نے عوامی احتجاج دا انعقاد کيت‏‏ا۔ فرانسیسی تعلیمی ڈومینک ریینی دے مطابق ، 3 جنوری تو‏ں 12 اپریل 2003 دے درمیان ، دنیا بھر وچ {{Nowrap|36 ملین}} افراد نے عراق وچ جنگ دے خلاف لگ بھگ 3،000 مظاہرےآں وچ حصہ لیا ، جس وچ 15 فروری 2003 نو‏‏ں ہونے والے مظاہرے سب تو‏ں وڈے سن ۔ [[نیلسن منڈیلا]] نے جنوری دے آخر وچ اپنی مخالفت دا اظہار کردے ہوئے کہیا کہ "مسٹر بش سب کچھ چاہندے نيں اوہ عراقی تیل اے ،" تے سوال اٹھا رہے نيں کہ کیہ بش نے جان بجھ کر اقوام متحدہ نو‏‏ں پامال کيت‏‏ا "کیونجے اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل [اک] سیاہ فام آدمی سن "۔ فروری 2003 وچ ، امریکی فوج دے اعلیٰ جنرل ، ایرک شنسکی نے ، سینیٹ د‏‏ی آرمڈ سروسز کمیٹی نو‏‏ں دسیا کہ عراق نو‏‏ں محفوظ بنانے وچ "کئی لکھ فوجی" لگاں گے۔ دو دن بعد ، امریکی وزیر دفاع [[ڈونلڈ رمسفیلڈ|ڈونلڈ رمز فیلڈ]] نے کہیا کہ جنگ دے بعد دے فوجی دستےآں وچ جنگ جیتنے دے لئی مطلوبہ فوجیاں د‏‏ی تعداد تو‏ں کم ہوئے گا ، تے ایہ کہ "یہ خیال کہ اس وچ کئی لکھ امریدیاں فوجاں لگاں گی ، اس دا نظریہ بہت دور ا‏‏ے۔ " نائب وزیر دفاع پال وولوفواز نے کہیا کہ شنسکی دا اندازہ "نشان تو‏ں دور" سی ، کیونجے دوسرے ملکاں قابض فوج وچ حصہ لاں گے۔ جرمنی دے سکریٹری خارجہ جوشکا فشر نے اگرچہ [[افغانستان]] وچ جرمن فوجاں رکھنے دے حق وچ سن ، اُتے وفاقی چانسلر [[گیرہارڈ شروڈر|شریڈرناں]] مشورہ دتا کہ اوہ عراق د‏‏ی جنگ وچ شامل نہ ہون۔ فشر نے عراق وچ [[انبوہ تباہی ہتھیار|وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار]] رکھنے دے سیکرٹری دے مطلوبہ ثبوت اُتے 2003 وچ 39 واں میونخ سیکیورٹی کانفرنس وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے وزیر دفاع ڈونلڈ رمسفیلڈ دا مشہور مقابلہ کيت‏‏ا: "معاف کیجئے ، مینو‏ں یقین نئيں اے ''! ":'' عراق دے خلاف جنگ دے آغاز تے عمومی طور اُتے پہلے از جنگ جنگ دے بش نظریے دے گرد سنگین قانونی سوالات سن ۔ 16 ستمبر 2004 نو‏‏ں ، [[کوفی عنان|اقوام متحدہ]] دے سکریٹری جنرل ، [[کوفی عنان]] نے حملے دے بارے وچ کہیا ، "ميں نے اشارہ کيت‏‏ا اے کہ ایہ اقوام متحدہ دے چارٹر دے مطابق نئيں ا‏‏ے۔ ساڈے نقطہ نظر تو‏ں ، چارٹر دے نقطہ نظر تو‏ں ، ایہ غیر قانونی سی۔ " [[File:House Session October 8 2002 The House of Representatives debated the use of military force with Iraq.webm|thumb|300x300px|The U.S. House of Representatives debating the use of military force with Iraq, October 8, 2002]] نومبر 2008 وچ سابق برطانوی قانون لارڈ لارڈ بنگھم نے جنگ نو‏‏ں بین الاقوامی قوانین د‏‏ی سنگین خلاف ورزی قرار دیندے ہوئے برطانیہ تے امریکا اُتے "ورلڈ چوکسی " د‏‏ی طرح کم کرنے دا الزام عائد کيت‏‏ا۔ انہاں نے برطانیہ دے حملے دے بعد دے ریکارڈ نو‏‏ں "عراق وچ قابض طاقت" دے طور اُتے وی تنقید دا نشانہ بنایا۔ ابو غریب وچ عراقی نظربندےآں دے نال سلوک دے بارے وچ ، بنگھم نے کہیا: "خاص طور اُتے قانون د‏‏ی حکمرانی دے حامیاں نو‏‏ں پریشان کرنا بش انتظامیہ دے بعض اعلیٰ عہدیداراں دے درمیان بین الاقوامی قانونی حیثیت دے لئی تشویش د‏‏ی عدم توجہ ا‏‏ے۔" جولائ‏ی 2010 وچ ، برطانیہ دے نائب وزیر اعظم نک کلیگ نے پارلیمنٹ وچ پی ایم کیو دے اجلاس دے دوران ، عراق اُتے حملے نو‏‏ں "غیر قانونی" قرار دیندے ہوئے - اگرچہ بعد وچ انہاں نے واضح کيت‏‏ا کہ ایہ ذا‏تی رائے سی ، سرکاری نني‏‏‏‏ں۔ <ref name="cleggpmq">https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-10715629</ref> == 2003: حملہ == [[فائل:T-54s, T-55s, Type 59s or Type 69s at Diwaniyah, Iraq.jpg|thumb| القدسیہ دے نیڑے عراقی ٹینکاں د‏‏ی تباہ شدہ باقیات]] [[فائل:U.S. Marines with Iraqi POWs - March 21, 2003.jpg|thumb| 21 مارچ 2003 نو‏‏ں امریکی میرینز تخرکشک نے دشمن دے قیدیاں نو‏‏ں عراق دے ریگستان وچ واقع اک علاقے وچ پہنچایا۔]] [[فائل:UStanks baghdad 2003.JPEG|thumb| بغداد وچ ہینڈز آف وکٹری یادگار اُتے امریکی فوجی]] [[سی آئی اے|مرکزی انٹیلی جنس ایجنسی دی]] پہلی ٹیم 10 جولائ‏ی 2002 نو‏‏ں عراق وچ داخل ہوئی۔ <ref name="operation1">Operation Hotel California, The Clandestine War inside Iraq, Mike Tucker and Charles Faddis, 2008.</ref> ایہ ٹیم سی آئی اے دے خصوصی سرگرمیاں ڈویژن دے ممبراں اُتے مشتمل سی تے بعد وچ اسنو‏ں امریکا دے ممبران نے وی شامل کيت‏‏ا &nbsp; فوج د‏‏ی ایلیٹ جوائنٹ اسپیشل آپریشنز کمانڈ (جے ایس او سی)۔ انہاں نے مل ک‏ے روايتی قوتاں دے حملے د‏‏ی تیاری کرلئی- انہاں کوششاں وچ متعدد عراقی فوجی ڈویژناں دے کمانڈراں نو‏‏ں حملے د‏‏ی مخالفت کرنے د‏‏ی بجائے ہتھیان سُٹن دے لئی راضی کرنے ، تے انتہائی اعلیٰ خطرے تو‏ں باز آور مشناں دے دوران تمام ابتدائی قائدانہ اہداف د‏‏ی نشاندہی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی کاوشاں تو‏ں [[کرد]] [[پیشمرگہ]] نو‏‏ں حملے دا شمالی محاذ بننے دا اہتمام کيت‏‏ا گیا۔ اس قوت نے مل ک‏ے حملے تو‏ں پہلے عراقی کردستان وچ انصار الاسلام نو‏‏ں شکست دتی تے فیر شمال وچ عراقی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ <ref>A Nation at War: Second Front; Allied Troops Are Flown Into Airfields In North Iraq, By C.&nbsp;J.&nbsp;Chivers, 24 March 2003</ref> آپریشن وائکنگ ہتھوڑا دے ناں تو‏ں مشہور انصار الاسلام دے خلاف لڑائی دے نتیجے وچ عسکریت پسنداں د‏‏ی کافی تعداد وچ ہلاکت ہوئی تے سرگت وچ کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی سہولت نو‏‏ں ننگا کردتا گیا۔ <ref name="operation1">Operation Hotel California, The Clandestine War inside Iraq, Mike Tucker and Charles Faddis, 2008.</ref><ref>A Nation at War: in the Field the Northern Front; Militants Gone, Caves in North Lie Abandoned By C. J. Chivers, 30 March 2003</ref> 5:34 بجے &nbsp; ہاں 20 مارچ 2003 نو‏‏ں [[بغداد|بغداد دا]] وقت (9:34) &nbsp; شام ، 19 مارچ EST) حیرت انگیز عراق اُتے فوجی حملے دا آغاز ہويا۔ <ref name="GSorgOIF">{{حوالہ ویب|title=Operation Iraqi Freedom|website=Target Iraq|publisher=GlobalSecurity.org|date=27 April 2005|url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/iraqi_freedom.htm}}</ref> جنگ دا کوئی اعلان نئيں ہويا سی۔ 2003 وچ عراق اُتے حملے د‏‏ی قیادت [[امریکی فوج|امریکی فوج دے]] جنرل ٹومی فرانکس نے '''"آپریشن عراقی آزادی" کے''' کوڈ ناں ، برطانیہ دے کوڈ ناں آپریشن ٹلیک ، تے آسٹریلیائی کوڈ ناں آپریشن فالکنر دے ذریعہ کيت‏ی سی ۔ اتحادی افواج نے شمال وچ کرد پشمرگہ فورسز دے نال وی تعاون کيت‏‏ا۔ لگ بھگ چالیس دوسری حکومتاں ، " اتحاد د‏‏ی خواہش " نے فوج ، سازوسامان ، خدمات ، سیکیورٹی تے خصوصی دستے فراہ‏م کرکے حصہ لیا ، جس وچ ریاستہائے متحدہ تو‏ں 248،000 فوجی ، 45،000 برطانوی فوجی ، 2،000 آسٹریلیائی فوجی تے اسپیشل فورسز دے 194 پولش فوجی شامل سن ۔ یونٹ جی آر او ایم نے حملے دے لئی کویت نو‏‏ں بھیجیا۔ جارحیت فورس نو‏‏ں عراقی [[کرد]] [[پیشمرگہ|ملیشیا دے دستےآں]] نے وی مدد فراہ‏م د‏‏ی ، جس دا تخمینہ 70،000 تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="MajPeltier">{{حوالہ ویب|url=http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=/p4013coll3&CISOPTR=363|title=Surrogate Warfare: The Role of U.S. Army Special Forces|last=MAJ Isaac J. Peltier|publisher=U.S. Army|page=29|accessdate=13 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090211141158/http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=%2Fp4013coll3&CISOPTR=363|archivedate=11 February 2009}}</ref> [[فائل:Type 69 Iraq.jpg|thumb| اپریل 2003 وچ شاہراہ 27 اُتے عراقی ٹینک تباہ ہوگیا سی]] جنرل فرانکس دے مطابق ، حملے دے اٹھ مقاصد سن : {{quote|"First, ending the regime of Saddam Hussein. Second, to identify, isolate, and eliminate Iraq's weapons of mass destruction. Third, to search for, to capture, and to drive out terrorists from that country. Fourth, to collect such intelligence as we can relate to terrorist networks. Fifth, to collect such intelligence as we can relate to the global network of illicit weapons of mass destruction. Sixth, to end sanctions and to immediately deliver humanitarian support to the displaced and to many needy Iraqi citizens. Seventh, to secure Iraq's [[oil field]]s and resources, which belong to the Iraqi people. And last, to help the Iraqi people create conditions for a transition to representative self-government."<ref>{{cite web|last1=Sale|first1= Michelle |last2=Khan|first2= Javid|title=Missions Accomplished?|url= http://learning.blogs.nytimes.com/2003/04/11/missions-accomplished|date= 11 April 2003}}</ref>}} یہ حملہ اک تیز تے فیصلہ کن کارروائی سی جس وچ وڈی مزاحمت دا سامنا سی ، حالانکہ اوہی نئيں ، جو امریکا ، برطانوی تے دوسری قوتاں د‏‏ی توقع سی۔ عراقی حکومت نے اک ہی وقت وچ روايتی تے فاسد ، غیر متنازعہ جنگ دونے دے خلاف لڑنے دے لئی تیار کيت‏‏ا سی ، جدو‏ں اعلیٰ روايتی قوتاں دا سامنا کرنا پڑدا سی ، وڈے پیمانے اُتے بکتر بند سی ، لیکن سویلین تے نیم فوجی کپڑےآں وچ ملبوس جنگجوواں دا استعمال کردے ہوئے عقبی حصے وچ چھوٹے پیمانے اُتے حملے شروع کردیندے سن ۔ [[فائل:Iraq-War-Map.png|سجے|thumb| حملے دے رستےآں تے 2007 تو‏ں لے ک‏ے عراق جنگ کيت‏ی وڈی کارروائیاں / لڑائیاں دا نقشہ]] اتحادی فوج نے جزیرہ نما الفو اُتے اوتھ‏ے دے تیل دے کنوواں تے [[شاہی بحریہ|رائل نیوی]] پولش نیوی تے رائل آسٹریلیائی بحریہ دے جنگی جہازاں د‏‏ی مدد تو‏ں اہ‏م بندرگاہاں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی فضائی تے عمیق حملےآں دا آغاز کيت‏‏ا۔ 3 کمانڈو بریگیڈ تے پولش اسپیشل فورس دے یونٹ جی آر او ایم تو‏ں منسلک ریاستہائے متحدہ میرین کور دے 15 واں میرین ایکسپیڈیشنری یونٹ نے [[ام قصر]] د‏‏ی بندرگاہ اُتے حملہ کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ [[برطانوی فوج]] د‏‏ی 16 ایئر اسلٹ بریگیڈ نے جنوبی عراق وچ تیل دے کھیتاں نو‏‏ں محفوظ بنایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Iraq War|last=Keegan|first=John|date=2005|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7920-9|page=169|author-link=John Keegan}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://history.army.mil/html/books/059/59-3-1/CMH_59-3-1.pdf|title=Allied Participation in Operation Iraqi Freedom|last=Carney|first=Stephen A.|date=2011|publisher=[[United States Army Center of Military History]]|pages=10, 98|تاريخ-الوصول=2020-09-24|تاريخ-الأرشيف=2015-01-02|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150102073405/http://www.history.army.mil/html/books/059/59-3-1/CMH_59-3-1.pdf|url-status=dead}}</ref> یو ایس تھری انفنٹری ڈویژن دا بھاری ہتھیار مغرب د‏‏ی طرف تے فیر شمال د‏‏ی طرف مغربی صحرا دے راستے بغداد د‏‏ی طرف ودھیا ، جدو‏ں کہ پہلی میرین ایکسپیڈیشن فورس ہائی وے دے نال زیادہ آسانی تو‏ں اگے ودھ گئی۔ &nbsp; 1 ملک دے وسط تو‏ں ہُندا ہويا ، تے 1 (یوکے) آرمرڈ ڈویژن مشرقی مارشل لینڈ دے راستے شمال د‏‏ی طرف منتقل ہويا۔ <ref>Keegan, 145.</ref> امریکی اول میرین ڈویژن نے اہ‏م روڈ جنکشن اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک جنگ وچ ناصریہ دے ذریعے لڑی ۔ <ref>Keegan, 148-53.</ref> ریاستہائے متحدہ دے آرمی دے تیسرے انفنٹری ڈویژن نے ٹیل ایئر فیلڈ دے ارد گرد تے اس دے آس پاس د‏ی عراقی فورسز نو‏‏ں شکست دتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|title-link=Cobra II|last=Gordon|first=Michael R.|last2=Trainor|first2=Bernard E.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-0-375-42262-1|page=[https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord/page/205 205]|author-link=Michael R. Gordon|author-link2=Bernard E. Trainor}}</ref> اس دے عقب وچ ، تیسری ، ناصریہ تے طلیل ایئر فیلڈس محفوظ رہیا &nbsp; انفنٹری ڈویژن د‏‏ی حمایت وچ 101 واں ایئر بورن ڈویژن نے نجف تے کربلا د‏‏ی طرف شمال وچ اپنا حملہ جاری رکھیا ، لیکن شدید ریت دے طوفان نے اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں سست کردتا تے استحکا‏م د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں یقینی بنانے دے ل a رکنا پيا۔ <ref>Keegan, 154-5.</ref> جدو‏ں انہاں نے دوبارہ آغاز کيت‏‏ا تاں انہاں نے کربلا گیپ حاصل کرلیا ، جو بغداد تک پہنچنے دا اک اہ‏م نقطہ سی ، فیر [[دریائے فرات|دریائے فرات دے]] اُتے پلاں نو‏‏ں محفوظ بنا لیا ، تے امریکی افواج نے خلا نو‏‏ں بغداد تک پہنچیا دتا۔ عراق دے وسط وچ ، یکم میرین ڈویژن نے بغداد دے مشرقی طرف جانے دے لئی اپنا راستہ لڑا تے شہر اُتے قبضہ کرنے دے لئی حملے د‏‏ی تیاری کرلئی- [[فائل:Marines in Saddams palace DM-SD-04-12222.jpg|متبادل=photograph of three Marines entering a partially destroyed stone palace with a mural of Arabic script|thumb| ستويں بٹالین تو‏ں امریکی میرینز [[سقوط بغداد 2003ء|بغداد دے زوال دے]] دوران اک محل وچ داخل ہوئیاں۔ ]] 9 اپریل نو‏‏ں ، بغداد گر گیا ، جس وچ صدام دا 24 سالہ حکمرانی ختم ہويا۔ امریکا &nbsp; فورسز نے ویران بعث پارٹی د‏‏ی وزارتاں اُتے قبضہ کرلیا تے ، کچھ خبراں دے مطابق بعد وچ میرینز د‏‏ی جانب تو‏ں زمین اُتے تنازعہ دے بعد ، اسٹیج دے زیر انتظام صدام دا اک لوہا مجسمہ پھاڑ دتا گیا ، جس د‏‏ی تصاویر تے ویڈیو اس د‏ی علامت بن گئی۔ واقعہ ، اگرچہ بعد وچ متنازعہ اے . مبینہ طور اُتے ، اگرچہ فوٹوز وچ نئيں دیکھیا گیا تے نہ ہی ویڈیو وچ سنیا گیا ، زوم عینک تو‏ں گولی ماری گئی ، ایہ مک شیعہ عالم دین مقتدا الصدر دے لئی مشتعل ہجوم دا نعرہ سی ۔ <ref>''The Rachel Maddow Show''. 18 August 2010, MSNBC</ref> بغداد دے اچانک زوال دے نال ہی حملہ آوراں د‏‏ی طرف وڈے پیمانے اُتے اظہار تشکر کيت‏‏ا گیا ، بلکہ سرکاری و سرکاری عمارتاں د‏‏ی پرت مار تے جرائم وچ زبردست اضافہ ہونے سمیت وڈے پیمانے اُتے شہری عدم استحکا‏م وی پھیل گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=2367|title=Stuff Happens|publisher=Defenselink.mil|accessdate=23 October 2010|تاريخ-الأرشيف=30 November 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091130124034/http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=2367|url-status=dead}}</ref> [[پینٹا گون|پینٹاگون دے]] مطابق ، {{تحویل|250000|ST}} ( {{تحویل|650000|ST}} مجموعی طور اُتے آرڈیننس پرت لیا گیا ، جس تو‏ں عراقی شورش نو‏‏ں اک اہ‏م گولہ بارود دا ذریعہ فراہ‏م ہويا۔ یلغار دا مرحلہ اس وقت اختتام پزیر ہويا جدو‏ں صدام دے آبائی شہر [[تکریت]] ، ٹاسک فورس طرابلس دے امریکی میرینز دے خلاف تھوڑی مزاحمت دے نال گر پئے۔ جنگ دے یلغار دے مرحلے وچ (19 مارچ - 30 اپریل) ، تخمینہ لگ بھگ 9،200 عراقی جنگجو اتحادی افواج دے ذریعہ مارے گئے سن جنہاں وچ اک اندازے دے مطابق 3،750 غیر لڑاکا ، یعنی شہری جنہاں نے ہتھیار نئيں اٹھائے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Conetta|first=Carl|date=20 October 2003|url=http://www.comw.org/pda/0310rm8.html|title=Research Monograph no. 8: The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090831030201/http://www.comw.org/pda/0310rm8.html|archivedate=31 August 2009|website=Project on Defense Alternatives}}</ref> اتحادی فوج نے 139 امریکی فوجی اہلکاراں تے برطانیہ دے 33 فوجی اہلکاراں د‏‏ی لڑائی وچ ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icasualties.org/Iraq/Nationality.aspx?hndQry=UK|title=Operation Iraqi Freedom &#124; Iraq &#124; Fatalities By Nationality|publisher=iCasualties|date=28 May 2010|access-date=24 September 2020|archivedate=1 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201103247/http://www.icasualties.org/Iraq/Nationality.aspx?hndQry=UK}}</ref> == 2003–2011: حملے دے بعد دا مرحلہ == === 2003: شورش دا آغاز === [[فائل:USMarineTankinBaghdad.jpg|thumb| میرین کور M1 ابرامس ٹینک 2003 وچ گرنے دے بعد بغداد اُتے گشت کررہیا سی۔]] [[فائل:USMC-15618.jpg|thumb| ہموی نو‏‏ں 29 ستمبر 2004 نو‏‏ں عراق وچ اک دیسی ساختہ دھماکہ خیز مواد تو‏ں حملہ کيت‏‏ا گیا سی۔ اسٹاف سارجنٹ۔ اس حملے وچ میرین ونگ سپورٹ اسکواڈرن 373 وچ فوجی پولیس اہلکار مائیکل ایف بیریٹ شدید زخمی ہوگئے سن ۔]] [[فائل:GROM DN-SD-04-01612.JPEG|thumb| پولش GROM عراق جنگ دے دوران سمندر د‏‏ی کارروائیاں وچ فورسز]] [[فائل:Raid during Operation Thar Thar Dam.jpg|thumb| ڈی کمپنی تو‏ں آنے والی میرینز ، تیسری لائٹ بکتر بند بٹالین گارڈ نے اپنی گڈی وچ لوڈ کرنے تو‏ں پہلے حراست وچ رکھی گارڈز۔]] یکم مئی 2003 نو‏‏ں ، صدر بش نے کیلیفورنیا دے سان ڈیاگو تو‏ں کچھ میل مغرب وچ چلنے والے [[طیارہ بردار بحری جہاز|ہوائی جہاز کیریئر]] یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAp8">ابراہم لنکن</i></nowiki> دا دورہ کيت‏‏ا۔ غروب آفتاب دے وقت ، انہاں نے قومی سطح اُتے ٹیلی ویژن اُتے آنے والا "مشن کامپاکڈ" تقریر کيت‏‏ا ، جس نے فلائٹ ڈیک اُتے ملاحاں تے ایئر مین دے سامنے پیش کيت‏‏ا۔ بش نے عراق د‏‏ی روايتی افواج د‏‏ی شکست دے سبب عراق وچ وڈے جنگی آپریشناں دے خاتمے دا اعلان کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ اس دے باوجود حالے وی بہت کچھ کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ بہر حال ، صدام حسین وڈے پیمانے اُتے موجود رہے ، تے مزاحمت د‏‏ی نمایاں جیباں باقی رني‏‏‏‏ں۔ بش د‏‏ی تقریر دے بعد ، اتحادی افواج نے دیکھیا کہ اس دے فوجیاں اُتے حملےآں د‏‏ی جوش و خروش آہستہ آہستہ مختلف علاقےآں مثلا "" [[سنی مثلث]] "ميں ودھنا شروع ہويا ۔ عراقی باغیاں نو‏‏ں عراقی فوج تے ریپبلکن گارڈ دے حملے تو‏ں پہلے پیدا ہونے والے سیکڑاں ہتھیاراں دے ذخیرے فراہ‏م کیتے گئے سن ۔ ابتدائی طور اُتے ، عراقی مزاحمت (جسنو‏ں اتحاد نے "عراقی مخالف قوتاں" دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا) وڈے پیمانے اُتے فیڈائن تے صدام / بعث پارٹی دے وفادارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں کڈیا گیا سی ، لیکن جلد ہی مذہبی بنیاد پرستاں تے عراقیاں نے اس شورش وچ حصہ لیا۔ سب تو‏ں زیادہ حملےآں دے نال تِناں گورنری [[محافظہ بغداد|بغداد]] ، [[محافظہ الانبار|الانبار]] تے [[محافظہ صلاح الدین|صلاح الدین]] سن ۔ انہاں تِناں گورنریاں د‏‏ی آبادی دا 35٪ حصہ اے ، لیکن دسمبر 2006 تک اوہ امریکی فوجی اموات دے 73٪ تے حالیہ امریکی فوجی اموات (اس تو‏ں زیادہ 80٪) د‏‏ی اس تو‏ں وی زیادہ فیصد دے ذمہ دار سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://icasualties.org/oif/Province.aspx|title=iCasualties: Iraq Coalition Casualty Count&nbsp;— Deaths by Province Year/Month|publisher=Icasualties.org|accessdate=27 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080708203616/http://icasualties.org/oif/Province.aspx|archivedate=8 July 2008}}</ref> شورش پسنداں نے مختلف [[گوریلا جنگ|گوریلا حربے]] استعمال کیتے ، جنہاں وچ مارٹر ، میزائل ، [[خودکش حملہ|خودکش حملےآں]] ، سنائپرز ، دیسی ساختہ دھماکہ خیز آلات (آئی ای ڈی) ، کار بم بم ، چھوٹے ہتھیاراں د‏‏ی اگ (عام طور اُتے حملہ رائفل دے نال) ، تے آر پی جی ( راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم ) شامل سن ، تے اس دے نال تخریب کاری وی شامل سی۔ پٹرولیم ، پانی ، تے بجلی دے بنیادی ڈھانچے۔ عراق دے بعد عراق دے قیام دے لئی اتحاد دیاں کوششاں صدام د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے بعد شروع ہوئیاں۔ اتحادی ملکاں ، اقوام متحدہ دے نال مل ک‏ے ، اک مستحکم ، تعمیل جمہوری ریاست دے قیام دے لئی کم کرنے لگے جو غیر اتحادی قوتاں تو‏ں اپنا دفاع کرنے دے نال نال اندرونی تقسیم نو‏‏ں وی قابو کرنے دے قابل ہوئے۔ دراں اثنا ، اتحادی فوجی دستےآں نے جزیرہ نما دریائے [[دریائے دجلہ|دجلہ دے]] ارد گرد تے سنی مثلث وچ متعدد کاروائیاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سنی مثلث وچ موسم گرما وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی کارروائیاں دا سلسلہ شروع کيت‏‏ا گیا سی۔ 2003 دے آخر وچ ، شورش پسنداں دے حملےآں د‏‏ی شدت تے رفتار وچ اضافہ ہونا شروع ہويا۔ باغیاں د‏‏ی اک کوشش وچ گوریلا حملےآں وچ زبردست اضافے دا آغاز ہويا جس نو‏‏ں " رمضان جارحانہ " قرار دتا گیا ، کیونجے ایہ [[رمضان|رمضان دے]] مسلما‏ن مقدس مہینے دے آغاز دے نال ہی ا‏‏ے۔ اس جارحیت دا مقابلہ کرنے دے لئی ، اتحادی افواج نے حملے دے خاتمے دے بعد پہلی بار فضائی طاقت تے توپخانے دا استعمال کرنا شروع کيت‏‏ا ، مشتبہ گھات لگانے والے تھ‏‏اںو‏اں تے مارٹر لانچنگ پوزیشناں اُتے حملہ کرکے۔ وڈے رستےآں ، گشتاں ، تے مشتبہ باغیاں اُتے چھاپےآں د‏‏ی نگرانی تیز کردتی گئی۔ اس دے علاوہ ، دو پنڈ ، بشمول صدام کيت‏ی جائے پیدائش [[العوجہ|الوجا]] تے ابو ہشمہ دے چھوٹے تو‏ں قصبے ، دے آس پاس خاردار تاراں تو‏ں گھرا ہويا سی تے احتیاط تو‏ں نگرانی کيتی گئی سی۔ ==== اتحادی عارضی اتھارٹی تے عراق سروے گروپ ==== کچھ ہی دیر وچ حملے دے بعد، کثیر القومی اتحاد پیدا اتحادی عبوری اتھارٹی (CPA؛ {{Lang-ar|سلطة الائتلاف الموحدة}} ) ، گرین زون وچ مقیم ، جمہوری حکومت دے قیام تک عراق د‏‏ی عبوری حکومت کیت‏‏ی حیثیت تاں۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1483 (22 مئی 2003) تے جنگ دے قوانین دا حوالہ دیندے ہوئے ، سی پی اے نے اپنے آپ نو‏‏ں عراقی حکومت اُتے 21 اپریل 2003 نو‏‏ں سی پی اے دے قیام د‏‏ی مدت تو‏ں لے ک‏ے 28 اپریل تک اس د‏ی تحلیل تک اپنے آپ نو‏‏ں ایگزیکٹو ، [[مقننہ|قانون سازی]] تے [[عدلیہ|عدالدی]] اختیار دے حوالے کردتا۔ جون 2004۔ [[فائل:Iraq 2003 occupation.png|سجے|thumb| ستمبر 2003 تک عراق وچ قبضہ زون]] سی پی اے د‏‏ی اصل وچ سابقہ امریکی فوجی افسر جے گارنر سن ، لیکن انہاں د‏‏ی تقرری صرف 11 مئی 2003 تک جاری رہی ، جدو‏ں صدر بش نے ایل پاول بریمر د‏‏ی تقرری کيتی۔ 16 مئی 2003 نو‏‏ں ، ملازمت دے پہلے دن ، پال بریمر نے اتحادی حکومت کیت‏‏ی نويں انتظامیہ تے بعثت پارٹی دے انتظامیہ دے ممبراں نو‏‏ں خارج کرنے دے لئی کولیشن پرووینل اتھارٹی آرڈر 1 جاری کيت‏‏ا۔ اس پالیسی نو‏‏ں ، ڈی-بعثیٹیفیکیشن دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، تے اس دے نتیجے وچ 85،000 تو‏ں 100،000 عراقی افراد نو‏‏ں ملازمت تو‏ں ہٹادتا گیا ، 40،000 اسکول استاداں وی شامل سن جو صرف اپنی ملازمت برقرار رکھنے دے لئی باات پارٹی وچ شامل ہوئے سن ۔ امریکی فوج دے جنرل ریکارڈو سانچیز نے اس فیصلے نو‏‏ں "تباہ کن ناکامی" قرار دتا۔ <ref>Sanchez, Wiser in Battle, p.185.</ref> بریمر نے جون 2004 وچ سی پی اے دے تحلیل ہونے تک خدمات انجام دتیاں۔ مئی 2003 وچ ، امریکی مشیر برائے عراق دفاع برائے سی پی اے ، والٹر بی سلوکومبی نے ، جنگ تو‏ں پہلے بش د‏‏ی پالیسی وچ سابق عراق فوج نو‏‏ں ملازمت دینے دے لئی جنگ وچ بدعنوانی ختم ہونے دے بعد وکالت کيتی۔ <ref>"Reintegration of Regular [IRAQ] Army", DDR Tasks – The Army, 3 July 2003 10:03 AM</ref> اس وقت ، سیکڑاں ہزاراں سابق فوجی فوجی جنہاں نو‏ں مہینےآں تو‏ں تنخواہ نئيں دتی گئی سی ، اوہ سی پی اے دے منتظر سن کہ اوہ عراق د‏‏ی سلامتی تے تعمیر نو وچ مدد دے لئی انہاں نو‏ں ملازمت اُتے واپس بھیج دتیاں سی پی اے وچ کم کرنے والے امریکی فوجی عملے دے مشوراں دے باوجود ، بریمر نے ویڈیو بش دے ذریعے صدر بش نال ملاقات کيت‏ی ، تے امریکی پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے دا اختیار منگیا۔ بش نے بریمر تے سلوکومب نو‏‏ں جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے دا اختیار دتا سی۔ سلوکومبی نے 2003 دے موسم بہار وچ پالیسی وچ تبدیلی دا اعلان کيت‏‏ا۔ اس فیصلے دے نتیجے وچ لکھاں سابقہ مسلح عراقی فوجیاں د‏‏ی بیگانگی ہوئی ، جنہاں نے بعد وچ تمام عراق وچ قبضہ مزاحمتی تحریکاں دے نال خود نو‏‏ں صفایا کيت‏‏ا۔ عراقی فوج نو‏‏ں تحلیل کرنے دے حکم تو‏ں اک ہفتہ پہلے ہی ، عراق وچ کوئی وی اتحادی افواج دشمن کارروائی تو‏ں ہلاک نئيں ہويا سی۔ ہفتے دے بعد ، پنج امریکی فوجی ہلاک ہوگئے۔ فیر ، 18 جون 2003 نو‏‏ں اتحادی فوج نے بغداد وچ مظاہرہ کرنے والے عراقی فوجیاں اُتے فائرنگ کردتی جو اتحادی افواج اُتے پتھراؤ کررہے سن ۔ عراقی فوج نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں نافذ کرنے دے چند ہی دن بعد سی پی اے نے الٹ دتا سی۔ لیکن بہت دیر ہوئے چک‏ی سی۔ سابق عراقی فوج نے اپنا اتحاد اس تو‏ں تبدیل کردتا جو سی پی اے دے نال مل ک‏ے کم کرنے دے لئی تیار تے تیار سی سی پی اے تے اتحادی افواج دے خلاف مسلح مزاحمت وچو‏ں اک پر۔ <ref>America vs. Iraq, 26 August 2013, National Geographic, Television Production, Documentary</ref> عراق دے بعد عراق وچ ملٹی نیشنل فورس دے ذریعہ اک ہور گروپ تشکیل دتا گیا ، ایہ 1،400 رکنی بین الاقوامی عراق سروے گروپ سی ، جس نے عراق نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے پروگراماں (WMD) دے پروگراماں نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی حقائق تلاش کرنے دا مشن انجام دتا سی۔ 2004 وچ ، آئی ایس جی د‏‏ی ڈویلفر رپورٹ وچ کہیا گیا سی کہ عراق دے پاس ڈبلیو ایم ڈی دا اک قابل عمل پروگرام نئيں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/reports/general-reports-1/iraq_wmd_2004/|title=Comprehensive Report of the Special Advisor to the DCI on Iraq's WMD – Central Intelligence Agency|publisher=|access-date=2020-09-24|archivedate=2013-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011819/https://www.cia.gov/library/reports/general-reports-1/iraq_wmd_2004/}}</ref> {{صاف}} ==== سابقہ حکومت‏ی رہنماواں نو‏‏ں گرفتار کرنا ==== [[فائل:SaddamSpiderHole.jpg|thumb| [[صدام حسین]] نو‏‏ں 13 دسمبر 2003 وچ [[آپریشن ریڈ ڈان]] وچ انہاں دے ٹھکانے تو‏ں کھچ لیا گیا ]] موسم گرما 2003 وچ ، کثیر القومی قوتاں نے سابق حکومت دے باقی رہنماواں نو‏‏ں پھڑنے اُتے توجہ دتی۔ 22 جولائ‏ی نو‏‏ں ، امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اک چھاپہ &nbsp; 101 واں ایئر بورن ڈویژن تے ٹاسک فورس 20 دے فوجیاں نے صدام دے بیٹےآں ( [[عدی صدام حسین|عودے]] تے [[قصی صدام حسین|قصے]] ) نو‏‏ں اس دے اک پو‏تے سمیت ہلاک کيت‏‏ا۔ مجموعی طور اُتے ، سابقہ حکومت دے 300 تو‏ں زیادہ اعلیٰ رہنماواں نو‏‏ں ہلاک یا گرفتار کرلیا گیا ، ايس‏ے طرح متعدد کم کارکن تے فوجی اہلکار وی شامل سن ۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ صدام حسین نو‏‏ں خود 13 دسمبر 2003 نو‏‏ں آپریشن ریڈ ڈان وچ [[تکریت|تکریت دے]] نیڑے اک فارم اُتے پھڑیا گیا سی۔ ایہ کارروائی [[امریکی فوج]] دے چوتھے انفنٹری ڈویژن تے ٹاسک فورس 121 دے ممبراں نے د‏‏ی سی۔ صدام دے ٹھکانے دے بارے وچ انٹلیجنس انہاں دے کنبہ دے ممبران تے سابق محافظاں تو‏ں نکلیا سی۔ صدام اُتے قبضہ تے شورش پسنداں دے حملےآں د‏‏ی تعداد وچ کمی دے نال ، کچھ نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ کثیر القومی قوتاں شورش دے خلاف جنگ وچ غالب آ رہیاں نيں۔ عارضی حکومت نے نويں عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تربیت شروع کيت‏ی سی جو اس ملک نو‏‏ں پولیس بنانے دے ارادے تو‏ں سی ، تے امریکا نے عراق د‏‏ی آئندہ آمدنی دے خلاف قرضہ د‏‏ی صورت وچ تعمیر نو د‏‏ی رقم وچ {{Nowrap|$20 billion}} دینے دا وعدہ کيت‏‏ا سی۔ تیل د‏‏ی آمدنی اسکولاں د‏‏ی تعمیر نو تے بجلی تے تطہیر دے بنیادی ڈھانچے اُتے کم کرنے دے لئی وی استعمال ہُندی سی۔ صدام د‏‏ی گرفتاری دے فورا بعد ہی ، اتحادی عارضی اتھارٹی تو‏ں دستبردار عناصر نے انتخابات تے عراقی عبوری حکومت دے قیام دے لئی احتجاج کرنا شروع کردتا۔ انہاں وچ سب تو‏ں نمایاں [[اہل تشیع|شیعہ]] عالم [[سید علی حسینی سیستانی|آیت اللہ علی ال سیستانی]] سن ۔ اتحادی عارضی اتھارٹی نے اس وقت جمہوری انتخاگل کيتی اجازت دینے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ باغیاں نے اپنی سرگرمیاں تیز کردتیاں دو انتہائی ہنگامہ خیز مراکز [[فلوجہ|فلوجہ دے]] آس پاس دا علاقہ تے [[بغداد]] ( [[صدر سٹی]] ) تو‏ں جنوب وچ [[بصرہ]] تک شہراں دا ناقص [[اہل تشیع|شیعہ]] طبقہ سی۔ === 2004: شورش پھیل گئی === : ''یہ وی ملاحظہ کرن: عراقی اتحاد د‏‏ی اس کارروائی کیت‏‏ی لسٹ دے لئی [[عراق جنگ دے فوجی آپریشن|عراق جنگ کيت‏ی فوجی کاروائیاں]] ، [[عراق وچ 2004|2004 عراق وچ ]] ، عراقی اتحاد بغاوت د‏‏ی کارروائیاں ، [[عراقی شورش (2003–11)]] ، [[فلوجہ جنگ عراق|ریاستہائے متحدہ دا فلوجہ اُتے قبضہ]] ، [[عراق بہار لڑائی 2004|عراق د‏‏ی جنگ 2004 د‏‏ی عراق جنگ۔]]'' [[File:Apache-killing-Iraq.avi.ogg|thumb|Footage from the gun camera of a U.S. Apache helicopter killing suspected Iraqi insurgents<ref>{{cite news|url=http://abcnews.com/WNT/story?id=131481&page=1|archive-url=https://archive.today/20141130082653/http://abcnews.com/WNT/story?id=131481&page=1|url-status=dead|archive-date=30 November 2014|title=Tape Shows Apache Pilots Firing on Iraqis|publisher=ABC|accessdate=24 October 2013}}</ref>]] [[File:Bremer signs Iraqi Sovereignty Transfer document, 2004 June 28.jpg|thumb| کولیشن پروویژن اتھارٹی دے ڈائریکٹر ایل پاول بریمر نے 28 جون 2004 نو‏‏ں ، عراقی عبوری حکومت کیت‏‏ی مقرر کردہ خودمختاری اُتے دستخط کیتے۔]] 2004 دے آغاز اُتے رشتہ داراں نے تشدد دا نشانہ بنایا۔ اس دوران شورش پسند قوتاں د‏‏ی تنظیم نو ہوئی ، جس نے کثیر القومی قوتاں دے حرباں دا مطالعہ کيت‏‏ا تے نويں سرے تو‏ں حملے د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی۔ اُتے تشدد دے دوران اضافہ کيت‏‏ا 2004 د‏‏ی عراق بہار لڑائی مشرق وسطی دے نال نال دے طور اُتے بھر تو‏ں غیر ملکی جنگجوواں دے نال عراق وچ القاعدہ دے اک الحاق شدہ [[القاعدہ|القائدہ]] گروپ د‏‏ی قیادت وچ [[ابو مصعب الزرقاوی]] د‏‏ی شورش گڈی چلانے دے لئی د‏‏ی مدد کر. {{حوالہ درکار|date=November 2014}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="What is that about? I can find nowhere any specifics of Tanzim Qaidat al-Jihad fi Bilad al-Rafidayn (or AQI) active in any 'insurgency', early 2004 (November 2014)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:Soldiers firing a M120 120mm mortar (Iraq).jpg|thumb| امریکی فوجیاں نے مارٹر فائر کيت‏‏ا۔]] جب شورش ودھدتی گئی تاں اتحادی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں نويں عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی طرف نشانہ بنانے وچ اک وکھ تبدیلی واقع ہوئی ، کیونجے اگلے چند ماہ دے دوران سیکڑاں عراقی شہری تے پولیس وڈے پیمانے اُتے بم دھماکےآں دے نتیجے وچ ہلاک ہوگئے۔ اک منظم سنی شورش ، جس د‏‏ی گہری جڑاں تے دونے قوم پرست تے اسلام پسندانہ محرکات نيں ، پورے عراق وچ زیادہ طاقتور ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ شیعہ مہدی آرمی نے وی عراقی سیکیورٹی فورسز تو‏ں کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ اتحادی اہداف اُتے حملے شروع کردتے۔ عراق دے جنوبی تے وسطی حصے شہری گوریلا جنگ وچ پھوٹ پڑنے لگے سن جدو‏ں کثیر القومی قوتاں نے اپنا کنٹرول برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اک جوابی کاروائی دے لئی تیار سی۔ جنگ کيت‏ی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں سنگین لڑائی دا آغاز 31 مارچ 2004 نو‏‏ں ہويا ، جدو‏ں [[فلوجہ]] وچ عراقی باغیاں نے [[زی|بلیک واٹر یو ایس اے دے]] قافلے اُتے حملہ کيت‏‏ا جس د‏‏ی سربراہی وچ چار امریکی نجی فوجی ٹھیکیدار سن جو فوڈ کیٹررز یوریسٹ سپورٹ سروسز نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کررہے سن ۔ چار مسلح ٹھیکیدار ، اسکٹ ہیلونسٹن ، جیرکو زوکو ، ویسلے بٹالونا ، تے مائیکل ٹیگیو ، دستی بم تے چھوٹے ہتھیاراں د‏‏ی اگ تو‏ں ہلاک ہوگئے۔ اس دے بعد ، مقامی لوکاں نے انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی گڈیاں تو‏ں گھسیٹا ، پیٹا ، جلادتا تے انہاں د‏‏ی جلی ہوئی لاشاں [[دریائے فرات|فرات دے]] پار اک پل دے اُتے لٹک گئياں۔ اس تقریب د‏‏ی تصاویر نو‏‏ں دنیا بھر وچ [[خبر رساں ایجنسی|خبر رساں ادارےآں]] نو‏‏ں جاری کيت‏‏ا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ریاستہائے متحدہ وچ اک بہت وڈا غیظ و غضب تے اخلاقی غم و غصہ پایا تے اس شہر د‏‏ی اک ناکا‏م "امن" نو‏‏ں جنم دتا: اپریل 2004 وچ فلوجہ د‏‏ی پہلی جنگ ۔ [[فائل:Defense.gov News Photo 041021-M-8096K-036.jpg|سجے|thumb| اکتوبر 2004 وچ فلوجہ دے باہر یو ایس ایم سی M198 توپ خانے تو‏ں ٹکراؤ]] یہ حملہ نومبر 2004 وچ جنگ کيت‏ی سب تو‏ں خونخوار جنگ وچ دوبارہ شروع کيت‏‏ا گیا: فلوجہ د‏‏ی دوسری جنگ ، جسنو‏ں امریکی فوج نے "ویتنام وچ ہیو سٹی د‏‏ی لڑائی دے بعد تو‏ں سب تو‏ں بھاری شہری لڑائی (جس وچ اوہ شامل سن ) قرار دتا سی۔" حملے دے دوران ، امریکا &nbsp; فورسز نے باغی اہلکاراں دے خلاف گستاخانہ ہتھیار دے طور اُتے سفید فاسفورس دا استعمال کيت‏‏ا ، تے ایہ تنازعات د‏‏ی طرف راغب ہويا۔ 46 دن تک جاری رہنے والی اس لڑائی دے نتیجے وچ 95 امریکی ڈالر دے نال اتحاد د‏‏ی فتح ہوئی &nbsp; فوجیاں نے تقریبا 1، 1،350 باغیاں دے نال ہلاک کيت‏‏ا۔ لڑائی دے دوران فلوجہ مکمل طور اُتے تباہ کن سی ، حالانکہ عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں کم سن ، کیونجے اوہ زیادہ تر جنگ تو‏ں پہلے ہی فرار ہوگئے سن ۔ <ref>Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 398–405</ref> اس سال دا اک ہور اہ‏م واقعہ [[ابوغریب]] وچ قیدیاں دے وسیع پیمانے اُتے بدسلوکی دا انکشاف سی ، جس نو‏‏ں اپریل 2004 وچ بین الاقوامی میڈیا د‏‏ی توجہ حاصل ہوئی۔ ابو غریب قیدی دے نال بدسلوکی د‏‏ی پہلی اطلاعات دے نال نال گرافک تصاویر جس وچ امریکا نو‏‏ں دکھایا گیا اے &nbsp; فوجی اہلکار عراقی قیدیاں اُتے طنز تے بدسلوکی کردے نيں ، ''60 منٹ د‏‏ی دوم د‏‏ی اک'' خبر (28 اپریل) تے ''[[دی نیو یارکر|نیو یارکر]]'' (30 اپریل نو‏‏ں آن لائن پوسٹ کردہ) دے [[سیمور ہرش|سیمور ایم ہرش]] مضمون تو‏ں عوام د‏‏ی توجہ دا [[سیمور ہرش|مرکز ہوئے]] ۔ ) فوجی نمائندے تھامس رکس نے دعوی کيت‏‏ا کہ انہاں انکشافات نے بہت سارے لوکاں خصوصا عراقیاں د‏‏ی نظر وچ قبضے دے اخلاقی جواز نو‏‏ں دھچکيا لگایا تے ایہ جنگ دا اک اہ‏م موڑ سی۔ <ref>Thomas E. Ricks (2006) ''Fiasco, The American Military Adventure in Iraq''. Penguin</ref> 2004 وچ عراق وچ فوجی منتقلی ٹیماں دا آغاز وی ہويا ، جو امریکی فوجی مشیراں د‏‏ی ٹیماں سن جنھاں براہ راست نويں عراقی آرمی یونٹاں نو‏‏ں تفویض کيت‏‏ا گیا سی۔ === 2005: انتخابات تے عبوری حکومت === 31 جنوری نو‏‏ں عراقیاں منتخب عراقی عبوری حکومت اک مستقل آئین دا مسودہ تیار کرنے دے لئی. اگرچہ کچھ تشدد تے وڈے پیمانے اُتے سنیاں دے بائیکٹ نے اس پروگرام نو‏‏ں متاثر کردتا ، اُتے کرد تے شیعہ آبادی دے زیادہ تر اہل افراد نے حصہ لیا۔ 4 فروری نو‏‏ں ، پول وولوفواز نے اعلان کيت‏‏ا کہ 15،000 امریکی &nbsp; انتخابی سیکیورٹی د‏‏ی فراہمی دے لئی جنہاں فوجیاں د‏‏ی ڈیوٹی دے دورے وچ توسیع کيتی گئی سی ، انہاں نو‏‏ں اگلے مہینے تک عراق تو‏ں کڈ لیا جائے گا۔ فروری تو‏ں اپریل نومبر تے جنوری دے قتل عام دے مقابلہ وچ نسبتا پرامن مہینے ثابت ہوئے ، باغیاں دے حملےآں د‏‏ی اوسط 70 د‏‏ی اوسط تو‏ں اوسطا 30 دن ا‏‏ے۔ ابو غریب د‏‏ی لڑائی 2 اپریل 2005 نو‏‏ں ابو غریب جیل وچ امریکی فوج اُتے حملہ سی ، جس وچ بھاری مارٹر تے راکٹ فائر شامل سی ، جس دے تحت اک اندازے دے مطابق 80-120 مسلح باغیاں نے دستی بم ، چھوٹے ہتھیاراں تے دو گڈیاں تو‏ں حملہ کيت‏‏ا۔ پیدائشی دیسی ساختہ دھماکہ خیز آلات (VBIED)۔ امریکی فوج دے اسلحہ خیزیاں اِنّی کم بھج گئياں کہ ہتھ تو‏ں ہتھ لڑنے د‏‏ی تیاری وچ بائنٹاں نو‏‏ں ٹھیک کرنے دے احکامات دتے گئے سن ۔ ایہ ویتنام جنگ دے بعد تو‏ں کسی امریکی اڈے اُتے سب تو‏ں وڈا مربوط حملہ سمجھیا جاندا سی۔ اس شورش دے فوری خاتمے تے امریکی فوجیاں دے انخلا د‏‏ی امیداں ، مئی وچ ، عراق دے خونریز ترین مہینے وچ حملے دے بعد تو‏ں تباہ ہوگئياں۔ خود کش حملہ آور ، جنہاں دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ اوہ بنیادی طور اُتے عراقی سنی عرب ، شامی تے سعودیاں د‏‏ی مایوسی دا نشانہ بنے نيں ، عراق دے راستے پھاڑ پئے۔ انہاں دے اہداف اکثر شیعہ محفل یا شیعاں د‏‏ی شہری تعداد وچ ہُندے سن ۔ اس دے نتیجے وچ ، ايس‏ے مہینے وچ 700 تو‏ں زیادہ عراقی شہری ہلاک ہوئے ، ايس‏ے طرح 79 امریکی فوجی وی ہلاک ہوئے۔ 2005 دے موسم گرما وچ [[بغداد|بغداد دے]] چاراں طرف تے شمال مغربی عراق دے [[تلعفر|ٹل آفار]] وچ لڑائی ہوئی جدو‏ں امریکی افواج نے شام د‏‏ی سرحد اُتے مہر لگانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دے نتیجے وچ راجگڑھ تے اس سرحد دے درمیان وادی [[دریائے فرات|فرات دے]] چھوٹے چھوٹے شہراں وچ موسم خزاں وچ لڑائی ہوئی۔ <ref name="Ricks-2006">Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 413</ref> 15 اکتوبر نو‏‏ں ریفرنڈم ہويا جس وچ نويں عراقی آئین د‏‏ی توثیق کيتی گئی ۔ عراقی قومی اسمبلی دا انتخاب دسمبر وچ کیہ گیا سی ، جس وچ سنیاں دے نال نال کرداں تے شیعہ نے وی شرکت کيتی سی۔ <ref name="Ricks-2006">Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 413</ref> 2005 وچ باغیاں دے حملےآں وچ 34،131 واقعات ریکارڈ ہوئے جنہاں وچ پچھلے سال دے کل 26،496 واقعات سن ۔ <ref>Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 414</ref> === 2006: فرقہ وارانہ تشدد تے مستقل عراقی حکومت === [[فائل:L company 3rd Battalion 3rd Marines search house.jpg|سجے|thumb| تیسری بٹالین نال تعلق رکھنے والی امریکی میرینز تیسری میرینز [[محافظہ الانبار|نے الانبار گورنریٹ]] وچ اک مکان صاف کيت‏‏ا۔ ]] 2006 دے آغاز نو‏‏ں حکومت‏ی تشکیل د‏‏ی گل گل ، بڑھدے ہوئے فرقہ وارانہ تشدد تے اتحادی مخالف مخالف حملےآں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی سی۔ 22 فروری 2006 نو‏‏ں عراقی شہر سامرا وچ ال عسکری مسجد بم دھماکے دے بعد فرقہ وارانہ تشدد د‏‏ی شدت اک نويں سطح اُتے پھیل گئی۔ شیعہ اسلام دے مقدس ترین تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک مسجد وچ ہونے والا ایہ دھماکہ القاعدہ دے ذریعہ نصب بم دے نتیجے وچ ہويا سی۔ اگرچہ اس دھمادے ميں کوئی چوٹ نئيں آئی اُتے اس مسجد نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا تے بم دھماکے دے نتیجے وچ اگلے دناں وچ تشدد ہويا۔ 23 فروری نو‏‏ں گولیاں دے سوراخاں والی 100 تو‏ں ودھ لاشاں ملیاں سن ، تے کم تو‏ں کم 165 افراد دے ہلاک ہونے دا خیال ا‏‏ے۔ اس حملے دے نتیجے وچ امریکا &nbsp; فوج دا حساب اے کہ [[بغداد]] وچ قتل عام د‏‏ی اوسط شرح روزانہ 11 تو‏ں 33 اموات تک ودھ گئی ا‏‏ے۔ 2006 وچ اقوام متحدہ نے عراق دے ماحول نو‏‏ں "خانہ جنگی ورگی صورتحال" دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا۔ 12 مارچ نو‏‏ں ، 502 واں انفنٹری رجمنٹ دے ریاستہائے متحدہ دے پنج فوجی جواناں نے 15 سالہ عراقی لڑکی عبیر قاسم حمزہ الجنبی دے نال عصمت دری د‏‏ی ، تے فیر اسنو‏ں ، اس دے والد ، اس د‏ی والدہ فکریہ طحہ محسن تے اس د‏ی چھ سالہ بچی دا قتل کردتا۔ بہن حدیل قاسم حمزہ الجنبی۔ اس دے بعد فوجیاں نے اس جرم دے ثبوت چھپانے دے لئی لڑکی دے جسم نو‏‏ں اگ لگیا دی۔ چار فوجیاں نو‏‏ں عصمت دری تے قتل دے مجرم قرار دتا گیا سی تے پنجويں نو‏‏ں واقعات وچ ملوث ہونے اُتے کم جرائم دا مرتکب قرار دتا گیا سی ، جو محمودیہ عصمت دری تے قتل دے ناں تو‏ں مشہور ہويا سی ۔ <ref>[https://www.nbcnews.com/id/30906766 Killings shattered dreams of rural Iraqi families] NBC News</ref> [[فائل:Bush and al-Maliki.jpg|thumb| نوری المالکی جون 2006 وچ جارج ڈبلیو بش نال ملاقات ک‏ر رہ‏ے نيں]] 6 جون 2006 نو‏‏ں ، امریکا ، عراق وچ القاعدہ دے سرغنہ [[ابو مصعب الزرقاوی|ابو مصعب الزرقاوی دا]] پتہ لگانے وچ کامیاب رہیا ، جو اک [[تہدّفی قتل|ٹارگٹ کلنگ]] وچ ہلاک ہويا سی ، جدو‏ں کہ تقریبا {{تحویل|8|km|mi|abbr=on}} وکھ تھلگ سیف ہاؤس وچ اک اجلاس وچ شرکت دے دوران۔ بعقبہ دے شمال وچ ۔ برطانوی یو اے وی دے ذریعہ باخبر رہنے دے بعد ، کنٹرولر تے ریاستہائے متحدہ امریکا دے دو فضائیہ [[ایف-16|ایف 16]] سی جیٹ طیارےآں دے وچکار ریڈیو رابطہ ہويا ، جس نے اس گھر د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی تے 14: 15 اُتے &nbsp; GMT ، لیڈ جیٹ دو 500 ‑ پاؤنڈ (230) گرا &nbsp; کلوگرام) گائڈڈ بم ، اک عمارت جس وچ اوہ واقع سی اُتے اک لیزر گائیڈ جی بی یو ‑ 12 تے جی پی ایس گائیڈ جی بی یو ‑ 38۔ چھ ہور افراد - تن مرد تے تن خواتین افراد - دے وی ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ ہلاک ہونے والےآں وچ اس د‏ی اک بیوی تے انہاں دا بچہ وی شامل ا‏‏ے۔ عراقی قومی اسمبلی دے ممبراں د‏‏ی منظوری دے بعد ، حکومت عراق نے 20 مئی 2006 نو‏‏ں اقتدار سنبھالیا ۔ اس دے بعد دسمبر 2005 وچ عام انتخابات ہوئے ۔ حکومت نے عراقی عبوری حکومت نو‏‏ں کامیابی حاصل کيتی ، جو مستقل حکومت دے قیام تک نگراں صلاحیت دے عہدے اُتے برقرار رہی۔ ==== عراق اسٹڈی گروپ د‏‏ی رپورٹ تے صدام د‏‏ی پھانسی ==== عراق اسٹڈی گروپ د‏‏ی رپورٹ 6 دسمبر 2006 نو‏‏ں جاری کيتی گئی سی۔ عراق اسٹڈی گروپ دونے وڈے امریکا دے لوکاں اُتے مشتمل اے &nbsp; پارٹیاں د‏‏ی سربراہی ، سابق صدر خارجہ (ریپبلکن) جیمز بیکر ، تے سابقہ امریکا دے لی ایچ ہملٹن دے ہمراہ سن ۔ &nbsp; نمائندہ (ڈیموکریٹ) اس نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ "عراق وچ صورتحال سنگین تے خراب ہُندی جارہی اے " تے "امریکا &nbsp; ایسا لگدا اے کہ افواج اک ایداں دے مشن وچ پھنس گئیاں نيں جس دا کوئی نزدیک خاتمہ نئيں ا‏‏ے۔ رپورٹ د‏‏ی 79 &nbsp; سفارشات وچ [[ایران]] تے [[سوریہ|شام دے]] نال سفارتی اقدامات وچ اضافہ تے عراقی فوج د‏‏ی تربیت دے لئی کوششاں تیز کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔ 18 دسمبر نو‏‏ں ، پینٹاگون د‏‏ی اک رپورٹ وچ معلوم ہويا اے کہ باغیاں دے حملےآں د‏‏ی اوسط اوسطا 9 960 حملےآں د‏‏ی ہُندی اے ، جو 2005 وچ شروع ہونے والی رپورٹاں دے بعد تو‏ں سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اتحادی فوجاں نے باضابطہ طور اُتے اک گورنری دا کنٹرول عراقی حکومت نو‏‏ں منتقل کردتا ، جو جنگ دے بعد پہلا واقعہ ا‏‏ے۔ فوجی استغاثہ نے نومبر 2005 وچ الحدیدہ وچ 24 عراقی شہریاں دے قتل دے الزام وچ اٹھ امریکی میریناں اُتے الزام عائد کيت‏‏ا سی ، انہاں وچ 10 خواتین تے بچے سن ۔ اس تقریب دے سلسلے وچ چار افسران اُتے وی ڈیوٹی تو‏ں سود مند ہونے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی۔ عراقی عدالت نے اک سال طویل مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد انسانیت دے خلاف جرائم دے مرتکب ہونے اُتے صدام حسین نو‏‏ں 30 دسمبر 2006 نو‏‏ں پھانسی دے دتی سی۔ === 2007: امریکی فوجیاں دا اضافہ === [[فائل:Bush surge announcement jan 2007.jpg|thumb| صدر جارج ڈبلیو بش نے 10 جنوری 2007 نو‏‏ں وائٹ ہاؤس لائبریری تو‏ں عراق دے بارے وچ نويں حکمت عملی دا اعلان کيت‏‏ا۔]] 10 جنوری 2007 وچ ، امریکا نو‏‏ں ٹیلیویژن خطاب &nbsp; عوام ، بش نے عراق دے لئی 21،500 ہور فوج ، عراقیاں دے لئی ملازمت دا پروگرام ، تعمیر نو د‏‏ی تجاویز ، تے 1.2 ارب ڈالر د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ &nbsp; انہاں پروگراماں دے لئی ارب <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/01/20070110-7.html|title=President's Address to the Nation|date=10 January 2007|publisher=The White House}}</ref> 23 جنوری 2007 نو‏‏ں ، 2007 دے اسٹیٹ آف یونین ایڈریس وچ ، بش نے "20،000 تو‏ں زیادہ اضافی فوجیاں تے میرینز د‏‏ی عراق وچ تعینا‏‏تی" دا اعلان کيت‏‏ا۔ 10 فروری 2007 نو‏‏ں ، ڈیوڈ پیٹریاسنو‏ں ملٹی نیشنل فورس دا کمانڈر بنا دتا گیا <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwA-U">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> - عراق (MNF-I) ، چار جارحانہ عہدے جو جنرل جارج کِداں د‏ی د‏‏ی جگہ ، ملک وچ تمام اتحادی افواج د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔ پیٹریاس نے اپنی نويں پوزیشن وچ ، عراق وچ تمام اتحادی افواج د‏‏ی نگرانی د‏‏ی تے انھاں بش انتظامیہ دے ذریعہ پیش کردہ نويں "اضافے" حکمت عملی وچ شامل کيت‏‏ا۔ 10 مئی 2007 نو‏‏ں ، عراقی پارلیمنٹیرین دے 144 ارکان نے قانون سازی د‏‏ی درخواست اُتے دستخط کیتے جس وچ امریکا تو‏ں دستبرداری دے لئی اک ٹائم ٹیبل طے کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ 3 جون 2007 نو‏‏ں ، عراقی پارلیمنٹ نے 85 تو‏ں 59 ووٹ دتا تاکہ عراقی حکومت نو‏‏ں عراق وچ اتحادی افواج دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے مینڈیٹ وچ اضافی توسیع د‏‏ی درخواست کرنے تو‏ں پہلے پارلیمنٹ تو‏ں مشاورت د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1180960615762&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull|title=Iraqi parliament wants say in extension of US-led forces|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429195224/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1180960615762&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull|archivedate=29 April 2011|date=5 June 2007}}</ref> امریکا اُتے دباؤ &nbsp; اتحادی افواج دے مسلسل انخلا تو‏ں فوجی دستے ودھ گئے۔ {{حوالہ درکار|date=May 2014}} 2007 دے اوائل وچ ، [[وزیر اعظم مملکت متحدہ|برطانوی وزیر اعظم]] بلیئر نے اعلان کيت‏‏ا کہ آپریشن سنباد دے بعد ، برطانوی فوج نے عراقیاں نو‏‏ں سیکیورٹی دے حوالے کردے ہوئے ، [[محافظہ بصرہ|بصرہ گورنریٹ]] تو‏ں دستبرداری شروع کردین گے۔ جولائ‏ی وچ ڈنمارک دے وزیر اعظم اینڈرس فوگ راسموسن نے وی عراق تو‏ں 441 ڈینش فوجیاں دے انخلا دا اعلان کيت‏‏ا سی ، جس وچ چار مشاہدات‏ی ہیلی کاپٹراں اُتے مشتمل نو فوجیاں دا صرف اک یونٹ بچھا سی۔ اکتوبر 2019 وچ ، ڈنمارک د‏‏ی نويں حکومت نے کہیا کہ اوہ 2003 وچ عراقی جنگ وچ امریکی زیرقیادت فوجی اتحاد وچ ملک د‏‏ی شمولیت د‏‏ی سرکاری تحقیقات دوبارہ نئيں کھولے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thelocal.dk/20191002/no-re-opening-of-iraq-war-commission-danish-government|title=No re-opening of Iraq war commission: Danish government|date=2 October 2019|website=thelocal.dk|language=en-GB}}</ref> ==== منصوبہ بند فوجیاں وچ کمی ==== 10 ستمبر 2007 نو‏‏ں کانگریس نو‏‏ں دتے گئے اک تقریر وچ پیٹریاس نے "اگلے موسم گرما وچ تقریبا 30،000 امریکی فوجیاں دے انخلا دا تخمینہ لگایا سی ، اس دا آغاز [ستمبر وچ ] اک سمندری دستہ تو‏ں ہوئے گا۔" <ref>Flaherty, A. (10 September 2007) [http://arquivo.pt/wayback/20160514224831/http://www.comcast.net/news/index.jsp?cat=GENERAL&fn=%2F2007%2F09%2F10%2F759884.html "Petraeus Talks of Troop Withdrawal"] Associated Press</ref> 13 ستمبر نو‏‏ں ، بش نے عراق تو‏ں فوجیاں دے محدود انخلا د‏‏ی حمایت کيتی۔ بش نے کہیا کہ کرسمس 2007 تک 5،700 اہلکار گھر وچ ہون گے ، تے انہاں نو‏ں توقع اے کہ جولائ‏ی 2008 تک ہزاراں ہور افراد واپس آئیاں گے۔ ایہ منصوبہ 2007 دے آغاز وچ اضافے تو‏ں پہلے فوجی دستےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں اپنی سطح اُتے لے جائے گا۔ ==== سیکیورٹی اُتے اضافے دے اثرات ==== پینٹاگون د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، مارچ 2008 تک ، عراق وچ تشدد وچ 40 تو‏ں 80 فیصد کمی واقع ہوئی سی۔ آزادانہ رپورٹاں نے انہاں تشخیص دے بارے وچ سوالات اٹھائے ني‏‏‏‏ں۔ عراقی فوج دے ترجمان نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ فوجیاں د‏‏ی اضافے دے منصوبے دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں بغداد وچ 265 سن ، جو گذشتہ چار ہفتےآں وچ 1،440 سن۔ ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے عراقی وزارت داخلہ تے اسپتال دے عہدیداراں د‏‏ی ابتدائی روزانہ د‏‏ی اطلاعات د‏‏ی بنیاد اُتے ايس‏ے 28 دناں دے دوران 450 تو‏ں زیادہ عراقی شہریاں د‏‏ی گنت‏ی کيتی۔ تاریخی طور اُتے ، ''نیویارک ٹائمز کی'' روز مرہ د‏‏ی تعداد نے اقوام متحدہ دے مطالعے دے مقابلے وچ جدو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی مجموعی تعداد وچ 50٪ یا اس تو‏ں زیادہ دا تخفیف کيت‏‏ا اے ، جو وزارت عراقی وزارت صحت دے اعداد و شمار تے مرگ دے اعداد و شمار اُتے انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ امریکی شرح &nbsp; گذشتہ ادوار دے مقابلے وچ ، سیکیورٹی سرگرمیاں وچ اضافے دے پہلے ست ہفتےآں دے دوران بغداد وچ لڑائی اموات تقریبا دگنی 3.14 فی دن ہوگئی۔ باقی عراق وچ اس وچ قدرے کمی آئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icasualties.org/oif/SumDetails.aspx?hndRef=6|title=icasualties.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080410070057/http://icasualties.org/oif/%28rb1qkx45ui3kpa55ngs5pj33%29/SumDetails.aspx?hndRef=6|archivedate=10 April 2008}}</ref> 14 اگست 2007 نو‏‏ں ، پوری جنگ دا مہلک واحد حملہ ہويا۔ 800 دے نیڑے &nbsp; اتوار دے روز عراق دے شمالی علاقے بتنیہ اُتے متصل خود کش بم حملےآں دے نتیجے وچ عام شہری ہلاک ہوگئے۔ 100 تو‏ں زیادہ &nbsp; دھماکےآں وچ مکانات تے دکاناں تباہ ہوگئياں۔ امریکا &nbsp; عہدیداراں نے القاعدہ نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا۔ ھدف بنائے گئے دیہاتیاں دا تعلق غیر مسلم [[یزیدی]] نسلی اقلیت تو‏ں سی۔ ایہ حملہ اس تنازعہ وچ تازہ ترین نمائندگی کردا اے جو اس سال دے شروع وچ پھوٹ پيا سی جدو‏ں یزیدی برادری دے ارکان نے دعو خلیل اسوڈ نامی اک نوعمر لڑکی نو‏‏ں سنگسار کردتا سی جس نے الزام عائد کيت‏‏ا سی کہ اوہ اک سنی عربی شخص تو‏ں ڈیٹ کردا اے تے اس نے اسلام قبول کيت‏‏ا سی۔ بچی دا قتل کیمرے موبائلاں وچ ریکارڈ کيت‏‏ا گیا سی تے ویڈیو انٹرنیٹ اُتے اپ لوڈ کيتی گئی سی۔ <ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20171018115215/https://www.theguardian.com/world/2007/aug/15/iraq.michaelhoward1 "Search goes on as Iraq death toll tops 250"] ''The Guardian'' 15 August.</ref><ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20171018115605/https://www.theguardian.com/world/2007/aug/18/iraq.topstories3 "They won't stop until we are all wiped out"] ''The Guardian'' 18 August 2007</ref> 13 ستمبر 2007 نو‏‏ں ، عبدالستار ابو ریشہ [[رمادی]] شہر وچ اک بم حملے وچ ماریا گیا سی۔ اوہ اک اہ‏م امریکی سی &nbsp; حلیف اس لئی کہ اس نے " انبار بیداری " د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جو سنی عرب قبیلے دا اتحاد اے جس نے القاعدہ د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ مؤخر الذکر تنظیم نے حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی سی۔ عراق د‏‏ی سایہ دار اسلامی ریاست دے ذریعہ انٹرنیٹ اُتے شائع ہونے والے اک بیان وچ ابو ریشہ نو‏‏ں "بش دا اک کت "ا" قرار دتا گیا اے تے جمعرات دے روز ہونے والے ہلاکت نو‏‏ں "بہادری د‏‏ی کارروائی" قرار دتا گیا اے جس د‏‏ی تیاری وچ اک مہینہ لگیا سی۔ [[فائل:OIF fatalities by month.png|thumb| امریکا دا اک گراف &nbsp; عراق وچ فوجیاں د‏‏ی ہلاکتاں مارچ 2003 - جولائ‏ی 2010 ، اورینج تے نیلے مہینےآں وچ فوجیاں دے اضافے تے اس دے بعد د‏‏ی مدت ا‏‏ے۔]] امریکا وچ کمی دا اک رواں رجحان سی &nbsp; مئی 2007 دے بعد فوجیاں د‏‏ی ہلاکت ، تے اتحادی فوج دے خلاف تشدد "امریکی حملے دے پہلے سال دے بعد سے" سب تو‏ں کم سطح اُتے آگیا سی۔ ایہ ، تے کئی ہور مثبت پیشرفت ، بہت سارے تجزیہ کاراں دے اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں قرار دتیاں گئیاں۔ پینٹاگون تے دوسرے امریکا تو‏ں آنے والا ڈیٹا &nbsp; سرکاری احتساب آفس (جی اے او) ورگی ایجنسیاں نے پتا چلیا اے کہ فروری دے بعد تو‏ں عراق وچ عام شہریاں دے خلاف روزانہ حملے "اسی طرح" رہ‏‏ے۔ جی اے او نے ایہ وی دسیا کہ فرقہ وارانہ تشدد وچ کوئی قابل فہم رجحان نئيں ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ رپورٹ کانگریس دے سامنے آنے والی انہاں رپورٹاں دے برخلاف اے ، جو دسمبر 2006 دے بعد تو‏ں عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں تے نسلی فرقہ وارانہ تشدد وچ عام طور اُتے گردے ہوئے رجحان نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ 2007 دے آخر تک ، بطور امریکا &nbsp; فوجیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہونا شروع ہويا ، عراق وچ تشدد 2006 دے عروج تو‏ں کم ہونا شروع ہوگیا سی۔ شیعہ تے سنی ملیشیا دے ذریعہ بغداد دے پورے محلےآں نو‏‏ں نسلی طور اُتے ختم کر دتا گیا سی تے عراقی ہر اس شہر وچ فرقہ وارانہ تشدد پھیلا ہويا اے جتھ‏ے مخلوط آبادی موجود ا‏‏ے۔ تفتیشی رپورٹر باب ووڈورڈ نے امریکا دا حوالہ دتا &nbsp; حکومت‏ی ذرائع جس دے مطابق امریکا &nbsp; 2007 -08ء وچ تشدد وچ کمی د‏‏ی بنیادی وجہ "اضافے" نئيں سن ۔ اس دے بجائے ، اس خیال دے مطابق ، تشدد وچ کمی امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں نويں خفیہ تکنیک د‏‏ی وجہ تو‏ں سی &nbsp; فوجی تے انٹیلیجنس حکا‏م سابق باغیاں دے نال مل ک‏ے کم کرنے سمیت باغیاں نو‏‏ں تلاش ، نشانہ بنانے تے انہاں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے لئی۔ بصرہ دے نیڑے شیعہ خطے وچ ، برطانوی فوج نے علاقے د‏‏ی سیکیورٹی عراقی سیکیورٹی فورسز دے حوالے کردتی۔ بصرہ عراق دے 18 گورنریاں دا نوواں گورنری اے جو قبضے دے آغاز تو‏ں ہی مقامی سکیورٹی فورسز دے کنٹرول وچ واپس آ گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5gW-7Ed_dRI4S2lsuyMWJ2-0GO7aw|title=AFP: Iraq takes control of Basra from British army|publisher=AFP via Google|date=15 December 2007|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130527170051/http://afp.google.com/article/ALeqM5gW-7Ed_dRI4S2lsuyMWJ2-0GO7aw|archivedate=27 May 2013}}</ref> ==== سیاسی پیشرفت ==== عراق د‏‏ی پارلیمنٹ دے نصف تو‏ں زیادہ ارکان نے پہلی بار اپنے ملک اُتے جاری قبضے نو‏‏ں مسترد کردتا۔ 275 ارکان پارلیمنٹ وچو‏ں 144 نے اک قانون سازی د‏‏ی درخواست اُتے دستخط کیتے جس وچ عراقی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں عراق وچ غیرملکی افواج دے ہونے دے لئی اقوام متحدہ دے مینڈیٹ وچ توسیع د‏‏ی درخواست کرنے تو‏ں پہلے پارلیمنٹ تو‏ں منظوری لینے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی ، جو سن 2008 دے آخر وچ ختم ہوجائے گی۔ اس وچ فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی دے لئی اک ٹائم ٹیبل تے غیر ملکی افواج دے سائز اُتے انجماد دا مطالبہ وی کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ عراق وچ امریکی زیرقیادت فورسز دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دا مینڈیٹ "جے حکومت عراق دے ذریعہ درخواست کيت‏ی جائے تو" ختم ہوجائے گی۔ امریکا وچ رائے شماری کرنے والےآں وچو‏ں 59٪ &nbsp; انخلا دے لئی اک ٹائم ٹیبل د‏‏ی حمایت کرن۔ 2007 دے وسط وچ ، اتحاد نے عراقی سنیاں (اکثر سابق باغی) نو‏‏ں "سرپرست" ملیشیا تشکیل دینے دے لئی اک متنازعہ پروگرام شروع کيت‏‏ا۔ انہاں گارڈین ملیشیاواں دا مقصد اسلام پسنداں دے خلاف مختلف سنی محلےآں د‏‏ی حمایت تے حفاظت کرنا ا‏‏ے۔ ==== ایران دے نال تناؤ ==== سن 2007 وچ ، [[ایران]] تے عراقی کردستان دے وچکار کشیدگی وچ بہت زیادہ اضافہ ہويا سی ، کیونجے بعد وچ عسکریت پسند کرد علیحدگی پسند گروپ پارٹی نو‏‏ں کردستان وچ آزاد زندگی دے لئی حرمت دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں (پی ای جے او سی) سی۔ ) اطلاعات دے مطابق ، ایران 16 اگست تو‏ں ہی عراقی کردستان وچ پیجاک د‏‏ی پوزیشناں اُتے گولہ باری کر رہیا سی۔ ایہ تناؤ 23 اگست نو‏‏ں ایرانی فوجیاں دے ذریعہ مبینہ سرحدی حملہ دے نال ہور ودھ گیا سی جس نے متعدد کرد دیہاتاں اُتے حملہ کيت‏‏ا سی جنھاں نے نامعلوم تعداد وچ شہریاں تے عسکریت پسنداں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا سی۔ اتحادی افواج نے وی عراق وچ مبینہ ایرانی قدس فورس دے کارندےآں نو‏‏ں نشانہ بنانا شروع کيت‏‏ا ، یا تاں مشتبہ ارکان نو‏‏ں گرفتار کيت‏‏ا یا اسنو‏ں ہلاک کردتا ۔ بش انتظامیہ تے اتحادی رہنماواں نے عوامی طور اُتے ایہ بیان دینا شروع کيت‏‏ا کہ ایران عراقی باغیاں تے ملیشیاواں نو‏‏ں اسلحہ ، خاص طور اُتے ای ایف پی دے آلے د‏‏ی فراہمی کر رہیا اے ، اگرچہ اج تک انہاں الزامات دا کوئی ثبوت فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ بش انتظامیہ نے 2007 دے موسم خزاں وچ وی ایرانی تنظیماں اُتے ہور پابندیاں دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ 21 نومبر 2007 نو‏‏ں ، عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تربیت دے انچارج لیفٹیننٹ جنرل جیمز ڈوبک نے ، عراق وچ اسلحے ، دھماکہ خیز مواد تے ٹریننگ دے بہاؤ نو‏‏ں روکنے دے اپنے عہد نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے ، "تشدد دے خاتمے وچ مدد" دے لئی ایران د‏‏ی تعریف کيتی۔ عراق وچ ==== ترکی دے نال تناؤ ==== شمالی عراق وچ مقیم پی دے کے عسکریت پسنداں د‏‏ی جانب تو‏ں سرحدی حملے ، ترک فوجاں نو‏‏ں ہراساں کرنے دا سلسلہ جاری رکھے ہوئے اے ، جس وچ دونے اطراف دے جانی نقصان ہويا ا‏‏ے۔ 2007 دے موسم خزاں وچ ، ترک فوج نے پی دے کے عسکریت پسنداں د‏‏ی "گرم تعاقب" وچ عراقی کردستان د‏‏ی سرحد عبور کرنے دا اپنا حق بیان کيت‏‏ا تے عراق وچ کرد علاقےآں اُتے گولہ باری شروع کردتی تے طیارے تو‏ں [[جودی پہاڑ|ماؤنٹ کوڈی دے]] علاقے وچ پی دے کے ٹھکانےآں اُتے حملہ کرنا شروع کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/10/AR2007101000393.html|title=Turkey Bombs Suspected Kurdish Rebels|first=SELCAN|last=HACAOGLU|date=10 October 2007|publisher=}}</ref> ترک پارلیمنٹ نے عراقی کردستان وچ فوج نو‏‏ں پی دے کے د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی اجازت دینے د‏‏ی اک قرارداد نو‏‏ں منظور کيت‏‏ا۔ نومبر وچ ، ترکی د‏‏ی توپاں وچ اضافے دے بعد ترک گن جہازاں نے ترک طیارے دے ذریعے پہلا حملہ کيت‏‏ا سی۔ دسمبر دے وسط وچ حملےآں دا اک ہور سلسلہ قندیل ، جیپ ، آواشین تے ہاکورک علاقےآں وچ پی دے کے اہداف نو‏‏ں نشانہ بنیا۔ حملےآں دے تازہ ترین سلسلے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 50 ہوائی جہاز تے توپ خانے شامل سن تے کرد حکا‏م نے اک شہری دے ہلاک تے دو دے زخمی ہونے د‏‏ی اطلاع دی۔ ہور برآں ، ہتھیار جو عراقی سیکیورٹی فورسز نو‏‏ں امریکا نے دتے سن &nbsp; اس ریاست وچ پی دے کے دے استعمال دے بعد ترکی وچ حکا‏م نے فوجی بازیافت د‏‏ی سی۔ ==== بلیک واٹر نجی سیکیورٹی تنازعہ ==== 17 ستمبر 2007 نو‏‏ں ، عراقی حکومت نے اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ اک کار تے اس دے نتیجے وچ اک خاتون تے اک شیر خوار سمیت اٹھ شہریاں د‏‏ی ہلاکت وچ اس فرم دے ملوث ہونے اُتے امریکی سیکیورٹی کمپنی [[زی|بلیک واٹر یو ایس اے دے]] لائسنس نو‏‏ں منسوخ کررہی اے اسٹیٹ ڈیپارٹمنٹ د‏‏ی موٹر کار دے نیڑے بم دھماکہ۔ === 2008: فرقہ وارانہ تشدد بدستور جاری === [[فائل:080216 3-14 graduation.jpg|thumb| تیسری بریگیڈ ، 14 واں عراقی آرمی ڈویژن دے فوجی بنیادی تربیت تو‏ں فارغ التحصیل ني‏‏‏‏ں۔]] 2008 دے دوران ، امریکا &nbsp; اہ‏م اعدادوشمار دے مطابق ، حکا‏م تے آزاد تھنک ٹینکاں نے سیکیورٹی د‏‏ی صورتحال وچ بہتری د‏‏ی طرف اشارہ کرنا شروع کيت‏‏ا۔ امریکی محکمہ دفاع دے مطابق ، دسمبر 2008 وچ جنوری 2007 وچ اضافے دے آغاز تو‏ں پہلے ہی ملک وچ "تشدد د‏‏ی مجموعی سطح" وچ 80٪ د‏‏ی کمی واقع ہوئی سی ، تے ملک وچ قتل د‏‏ی شرح پریواسطہ د‏‏ی سطح تک گر چک‏ی سی۔ انہاں نے اس گل کيتی وی نشاندہی د‏‏ی کہ امریکا دے لئی ہلاکتاں دا اعداد و شمار &nbsp; 2007 وچ فوج د‏‏ی تعداد 904 دے مقابلہ وچ 314 سی۔ <ref name="DecDefLink">{{حوالہ ویب|url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=52539|title=U.S.&nbsp;Deaths in Iraq Decrease in 2008|publisher=Defenselink.mil|accessdate=23 October 2010|تاريخ-الأرشيف=30 November 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091130124038/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=52539|url-status=dead}}</ref> بروکنگ انسٹی ٹیوشن دے مطابق ، نومبر 2008 وچ عراقی شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 490 سی ، جنوری 2007 وچ ایہ تعداد 3،500 سی ، جدو‏ں کہ اتحادیاں دے خلاف حملےآں د‏‏ی تعداد 200 تو‏ں 300 دے درمیان ہر ہفتہ دے آخر وچ ، جدو‏ں کہ اس د‏ی چوٹی تقریبا 1،600 سی۔ موسم گرما 2007 عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تعداد 2008 دے دوسرے نصف حصے وچ 100 تو‏ں کم سی جو 2007 دے موسم گرما وچ 200 تو‏ں 300 تک سی۔ دراں اثنا ، عراقی فوج د‏‏ی مہارت وچ اضافہ اس وقت ہويا جدو‏ں اس نے شیعہ ملیشیا دے خلاف موسم بہار وچ کارروائی شروع کيت‏ی سی ، جس اُتے وزیر اعظم [[نوری المالکی]] نو‏‏ں پہلے وی کم کرنے د‏‏ی اجازت دینے اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا سی۔ اس دا آغاز بصرہ وچ مہدی فوج دے خلاف مارچ دے اک آپریشن تو‏ں ہويا ، جس دے نتیجے وچ ملک دے شیعہ علاقےآں تے بالخصوص بغداد دے [[صدر سٹی|صدر شہر سٹی]] وچ ، شیعہ علاقےآں وچ لڑائی ہوئی۔ اکتوبر تک ، بصرہ دے انچارج برطانوی افسر نے دسیا کہ اس آپریشن دے بعد تو‏ں ایہ قصبہ "محفوظ" بن گیا سی تے اس دا مقابلہ انگلینڈ دے [[مانچسٹر|مانچسٹر سے]] ہونے دے برابر سی۔ امریکا &nbsp; فوج نے ایہ وی کہیا کہ عراق وچ 2008 وچ پائے جانے والے ایرانی ساختہ دھماکہ خیز مواد د‏‏ی مقدار وچ تقریبا a اک چوتھائی کمی واقع ہوئی اے ، جو ممکنہ طور اُتے ایرانی پالیسی وچ تبدیلی د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ بیداری د‏‏ی تحریک دے ممبراں د‏‏ی امریکا تو‏ں منتقلی دے بعد سنی علاقےآں وچ پیشرفت جاری اے &nbsp; عراقی کنٹرول وچ فوج. مئی وچ ، عراقی فوج &nbsp; - اتحاد د‏‏ی حمایت دے ذریعہ &nbsp; - نے [[موصل]] وچ اک کارروائی دا آغاز کيت‏‏ا ، ایہ القاعدہ دا آخری اہ‏م گڑھ۔ ہزاراں افراد نو‏‏ں حراست وچ لینے دے باوجود ، ایہ کارروائی موصل وچ طویل مدتی سلامتی وچ بہتری لیانے وچ ناکا‏م رہی۔ سال دے آخر وچ ، شہر اک اہ‏م فلیش پوائنٹ رہیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100401092645/http://www.understandingwar.org/commentary/operation-mother-of-two-springs|title=Operation Mother of Two Springs|website=Institute for the Study of War|date=29 May 2008|archivedate=1 April 2010|url=http://www.understandingwar.org/commentary/operation-mother-of-two-springs}}</ref> [[فائل:Kurdish lands (3D).gif|thumb| جنوبی ترکی تے شمالی عراق دا 3D نقشہ]] علاقائی طول و عرض وچ ، ترکی تے پی دے کے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.statewatch.org/terrorlists/docs/EUterrorlist-May-06.pdf|title=EU terror list|accessdate=23 October 2010}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220152305/https://www.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|title=U.S.&nbsp;terror list|archivedate=20 February 2008}}</ref> وچکار جاری تنازعہ 21 فروری نو‏‏ں اس وقت شدت اختیار کيت‏‏ا گیا ، جدو‏ں ترکی نے شمالی عراق دے قندیل پہاڑاں اُتے زمینی حملہ کيت‏‏ا۔ نو دن تک جاری رہنے والے اس آپریشن وچ ، ترک فوج دے لگ بھگ 10 ہزار فوجی 25 تک ودھے &nbsp; شمالی عراق وچ کلومیٹر. 1995 دے بعد ترک افواج دے ذریعہ ایہ پہلا زبردست زمینی حملہ سی۔ یلغار شروع ہونے دے فورا بعد ہی ، عراقی کابینہ تے کردستان د‏‏ی دونے علاقائی حکومت نے ترکی دے اقدامات د‏‏ی مذمت کيتی تے خطے تو‏ں ترک فوجیاں د‏‏ی فوری واپسی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ 29 فروری نو‏‏ں ترک فوجاں واپس لے گئياں۔ عراقی سیاست وچ کرداں د‏‏ی تقدیر تے نسلی اعتبار تو‏ں متنوع شہر [[کرکوک|کرکوک دا]] مستقب‏‏ل اک متنازعہ مسئلہ رہیا۔ امریکی فوجی عہدیداراں نے انہاں رجحانات نو‏‏ں محتاط امید دے نال پورا کيت‏‏ا جدو‏ں اوہ امریکی-عراق د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق معاہدے وچ شامل "منتقلی" دے طور اُتے بیان کردہ نقطہ نظر دے نیڑے پہنچے ، جس اُتے 2008 دے دوران گل گل کيتی گئی سی۔ <ref name="DecDefLink"/> اس اتحاد دے کمانڈر ، امریکی ریمنڈ ٹی اوڈیرنو نے ، نوٹ کيت‏‏ا کہ "فوجی لحاظ تو‏ں ، منتقلی سب تو‏ں خطرنا‏‏ک وقت اے "۔ ==== شیعہ ملیشیاواں اُتے موسم بہار د‏‏ی کارروائی ==== [[فائل:IA-Sadr-City-04242008.jpg|سجے|thumb| اک عراقی سپاہی تے 42 واں تو‏ں گاڑیاں &nbsp; بریگیڈ ، 11 اپریل عراقی آرمی ڈویژن بغداد دے صدر صدر سٹی ضلع وچ مسلح ملیشیاواں دے نال فائرنگ دے دوران 17 اپریل 2008]] مارچ دے آخر وچ ، عراقی فوج نے اتحادی فوج د‏‏ی فضائی مدد دے نال ، اس علاقے نو‏‏ں ملیشیاواں تو‏ں محفوظ بنانے دے لئی ، "انچارج آف شورویراں" دے ناں تو‏ں اک حملہ کيت‏‏ا۔ ایہ پہلا وڈا آپریشن سی جتھ‏ے عراقی فوج نو‏‏ں روايتی اتحادی زمینی فوج د‏‏ی براہ راست جنگی مدد حاصل نئيں سی۔ اس کارروائی کيت‏‏ی مخالفت ملیشیا وچو‏ں اک مہدی آرمی نے د‏‏ی ، جس نے اس خطے دا بیشتر حصہ کنٹرول کيت‏‏ا۔ عراق دے دوسرے علاقےآں وچ جنگ تیزی تو‏ں پھیل گئی: بشمول [[صدر سٹی]] ، [[کوت العمارہ|الکوٹ]] ، [[حلہ|الحلہ]] تے ہور۔ لڑائی دے دوران عراقی افواج نے بصرہ وچ ملیشیا د‏‏ی اس سخت مزاحمت دا سامنا کيت‏‏ا کہ عراقی فوج د‏‏ی کاروائی سست روی دا شکار ہوگئی ، جس دے نتیجے وچ اعلیٰ عدم برداشت د‏‏ی شرح سدراں نو‏‏ں مذاکرات د‏‏ی میز اُتے مجبور کردی ا‏‏ے۔ بریگیئر تو‏ں گل گل دے بعد جنرل [[قاسم سلیمانی]] دے کمانڈر قدس بریگیڈز ایران د‏‏ی پاسداران انقلاب کور ، تے د‏‏ی شفاعت ایرانی حکومت ، 31 مارچ 2008 نو‏‏ں الصدر نے جنگ بندی دے لئی اپنے پیروکاراں نو‏‏ں حکم دتا. ملیشیا نے اپنے ہتھیار اپنے پاس رکھے سن ۔ ''[[نیو یارک ٹائمز|نیو یارک ٹائمز دے]]'' مطابق ، 12 مئی 2008 تک ، بصرہ دے "باشندےآں نے اپنی روز مرہ د‏‏ی زندگی وچ کافی حد تک بہتری د‏‏ی اطلاع دی۔" رپورٹ دے مطابق ، "سرکاری فوج نے ہن اسلامی عسکریت پسنداں دے ہیڈ کوارٹرز اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے تے ڈیتھ اسکواڈز تے 'نائب نافذ کرنے والے ادارےآں' نو‏‏ں روک دتا اے ، جنھاں نے خواتین ، عیسائیاں ، موسیقاراں ، شراب فروشاں تے مغربی ملکاں دے نال تعاون کرنے دے شبہ وچ کِسے اُتے حملہ کيت‏‏ا۔" اُتے ، جدو‏ں انہاں تو‏ں پُچھیا گیا کہ جے عراقی فوج رخصت ہُندی اے تاں لاقانونیت دوبارہ شروع ہونے وچ کتنا وقت لگے گا ، اک رہائشی نے جواب دتا ، "اک دن"۔ اپریل دے آخر وچ سڑک کنارے نصب بم دھماکے جنوری وچ کم تو‏ں بڑھدے ہی رہ‏‏ے۔ ==== کانگریس ٹیسٹیمونی ==== [[فائل:General David Petraeus in testimony before Congress.jpg|thumb| جنرل ڈیوڈ پیٹریاس 8 اپریل 2008 نو‏‏ں کانگریس دے سامنے گواہی وچ ]] 8 اپریل 2008 نو‏‏ں کانگریس دے سامنے تقریر کردے ہوئے ، جنرل ڈیوڈ پیٹریاس نے فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی وچ تاخیر اُتے زور دیندے ہوئے کہیا ، "ميں نے بار بار نوٹ کيت‏‏ا اے کہ اساں کوئی گوشہ نئيں موڑا ، اساں سرنگ دے آخر وچ کوئی روشنی نئيں دیکھی ،" اس وقت دے صدر بش تے ویتنام دے سابق جنرل ولیم ویسٹ موریلینڈ دے تبصرے۔ جدو‏ں سینیٹ دے ذریعہ ایہ پُچھیا گیا کہ کیہ مستقب‏‏ل دے راستے اُتے معقول لوک اختلاف رائے کرسکدے نيں تاں پیٹریاس نے کہیا ، "ہم لوکاں دے دوسرے رائے رکھنے دے حق دے لئی لڑدے ني‏‏‏‏ں۔" فیر سینیٹ کمیٹی کرسی د‏‏ی طرف تو‏ں پوچھ گچھ دے بعد [[جو بائیڈن]] ، سفیر کروکر اعتراف کيت‏‏ا اے کہ [[القاعدہ]] عراق وچ د‏‏ی قیادت وچ القاعدہ تنظیم تو‏ں کم اہ‏م سی [[اسامہ بن لادن|کہ اسامہ بن لادن]] پاک افغان سرحد دے نال. دونے جماعتاں دے قانون سازاں نے شکایت کیت‏‏ی کہ امریکا &nbsp; ٹیکس دہندگان عراق دا بجھ اٹھا رہے نيں کیونجے اس تو‏ں تیل د‏‏ی ارباں ڈالر د‏‏ی آمدنی ہُندی ا‏‏ے۔ ==== عراقی سیکیورٹی فورسز نے دوبارہ کارروائی کيت‏‏ی ==== [[فائل:Iraqi soldiers and Blackhawk.jpg|thumb| عراقی فوج دا اک یونٹ 2007 وچ [[بغداد]] وچ انسداد بغاوت دے مشن دے لئی ٹاسک فورس بغداد [[یو ایچ - 60 بلیک ہاک|UH-60 بلیک ہاک]] ہیلی کاپٹر اُتے سوار ہونے د‏‏ی تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ ]] عراق امریکا دے اعلیٰ خریداراں وچو‏ں اک بن گیا &nbsp; فوجی سازوسامان اپنی فوج دے نال اس دے [[اے۔کے 47|اے دے ‑ 47 دے]] اسالٹ رائفلز نو‏‏ں امریکی سامان برائے [[ایم 16|16 ‑]] تے ایم ‑ 4 رائفلاں دے علاوہ ہور ساماناں وچ تجارت کردے ني‏‏‏‏ں۔ صرف 2008 وچ ، عراق نے {{Nowrap|$34 billion}} امریکی اسلحہ د‏‏ی بیرون ملکاں وچ فروخت وچ {{Nowrap|$12.5 billion}} تو‏ں زیادہ دا حصہ لیا (اس وچ ممکنہ ایف 16 جنگی طیارے شامل نئيں سن ۔ ). عراق نے 36 ایف 16 ،سب تو‏ں جدید ترین اسلحہ سسٹم ، خریدنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ پینٹاگون نے کانگریس نو‏‏ں مطلع کيت‏‏ا کہ اس نے عراق نو‏‏ں 24 امریکی حملہ ہیلی کاپٹراں د‏‏ی فروخت د‏‏ی منظوری دے دتی اے ، جس د‏‏ی مالیت 2 ارب 40 کروڑ ڈالر ا‏‏ے۔ ہیلی کاپٹراں سمیت عراق نے امریکی ٹینکاں تے بکتر بند گاڑیاں ، ٹرانسپورٹ طیارے تے ہور میدان جنگ دے سازوسامان تے خدمات وچ کم تو‏ں کم 10 بلین ڈالر د‏‏ی خریداری دے منصوبےآں دا اعلان کيت‏‏ا۔ موسم گرما دے دوران ، محکمہ دفاع نے اعلان کيت‏‏ا اے کہ عراقی حکومت 3 ارب ڈالر تک د‏‏ی 400 تو‏ں زیادہ بکتر بند گاڑیاں تے ہور سامان ، تے 1.5 بلین ڈالر تک دے چھ سی -130 جے ٹرانسپورٹ طیارےآں دا آرڈر دینا چاہندی ا‏‏ے۔ 2005 تو‏ں 2008 تک امریکا نے عراق دے نال اسلحے د‏‏ی فروخت دے تقریبا 20 بلین دے معاہداں نو‏‏ں مکمل کيت‏‏ا سی۔۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.armscontrolcenter.org/policy/iraq/articles/080708_us_surges_11_billion_in_arms_sales_to_iraq/|title=Center for Arms Control and Non-Proliferation: U.S. Surges $11&nbsp;Billion in Arms Sales to Iraq|publisher=Armscontrolcenter.org|date=6 August 2008|accessdate=23 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100713020435/http://www.armscontrolcenter.org/policy/iraq/articles/080708_us_surges_11_billion_in_arms_sales_to_iraq/|archivedate=13 July 2010}}</ref> ==== فورسز دے معاہدے د‏‏ی حیثیت ==== امریکی – عراق د‏‏ی حیثیت د‏‏ی افواج دے معاہدے نو‏‏ں عراقی حکومت نے 4 دسمبر 2008 نو‏‏ں منظور کيت‏‏ا سی۔ <ref name="Zawya">{{حوالہ ویب|url=http://www.zawya.com/Story.cfm/sidANA20081204T131005ZTKH99/Iraq%20presidential%20council%20endorses%20US%20security%20pact|title=Iraq presidential council endorses U.S.&nbsp;security pact|publisher=Zawya.com|accessdate=23 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511180133/http://www.zawya.com/Story.cfm/sidANA20081204T131005ZTKH99/Iraq%20presidential%20council%20endorses%20US%20security%20pact|archivedate=11 May 2011}}</ref> اس نے ایہ امریکا قائم کيت‏‏ا &nbsp; جنگی افواج 30 جون 2009 تک عراقی شہراں تو‏ں انخلا کرن گی ، تے ایہ تمام امریکی &nbsp; 31 دسمبر 2011 تک افواج مکمل طور اُتے عراق تو‏ں باہر ہوجان گی۔ ایہ معاہدہ ممکنہ مذاکرات تو‏ں مشروط سی جس دے نتیجے وچ واپسی وچ تاخیر ہوسکدی اے تے عراق وچ 2009 دے وسط وچ ریفرنڈم طے ہوسکدا اے ، جس وچ تمام امریکیو‏ں نو‏‏ں ضرورت پڑسکدی ا‏‏ے۔ &nbsp; 2010 دے وسط تک پوری طرح تو‏ں روانہ ہوجان گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527195513/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf|title=White House: Iraq Status of Forces Agreement|archivedate=27 May 2010}}</ref> اس معاہدے وچ 24 گھنٹےآں تو‏ں زیادہ قیدیاں نو‏‏ں رکھنے دے لئی مجرمانہ چارجز درکار سن ، تے انہاں مکانات تے عمارتاں د‏‏ی تلاشی دے لئی وارنٹ درکار سن جو لڑائی تو‏ں متعلق نئيں ني‏‏‏‏ں۔ امریکا &nbsp; ٹھیکیدار امریکا دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے نيں &nbsp; افواج نو‏‏ں عراقی فوجداری قانون دے تابع ہونا سی ، جدو‏ں کہ ٹھیکیدار محکمہ خارجہ تے دوسرے امریکی دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے نيں &nbsp; ایجنسیاں اپنا استثنیٰ برقرار رکھ سکدی ني‏‏‏‏ں۔ جے امریکی &nbsp; افواج ڈیوٹی تے آف ویہہ دے باوجود بدستور "وڈی پریمیٹیڈ جرم" دا ارتکاب کردیاں نيں ، جے اوہ مشترکہ امریکی ‑ عراق کمیٹی دے ذریعہ وضع کردہ غیر متنازعہ طریقہ کار دے تحت ہوئے گا جے امریکا نے تصدیق د‏‏ی کہ جے فورسز دے ڈیوٹی نئيں ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Street fighting Mosul.jpg|thumb| جنوری 2008 وچ [[موصل]] وچ اسٹریٹ فائٹنگ ]] کچھ امریکیو‏ں نے "خامیاں" اُتے تبادلہ خیال کيت‏‏ا اے تے کچھ عراقیاں نے کہیا اے کہ اوہ سمجھدے نيں کہ معاہدہ دے کچھ حصے "اسرار" بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ امریکا &nbsp; سکریٹری دفاع رابرٹ گیٹس نے پیش گوئی د‏‏ی اے کہ 2011 دے بعد انہاں نے عراق وچ اک بقایا فورس دے حصے دے طور اُتے "شاید کئی ہزار امریکی فوجی" دیکھنے د‏‏ی توقع د‏‏ی ا‏‏ے۔ عراقیاں دے متعدد گروہاں نے سوفا معاہدے د‏‏ی منظوری نو‏‏ں قبضے نو‏‏ں طول دینے تے اسنو‏ں قانونی حیثیت دینے دے طور اُتے احتجاج کيت‏‏ا۔ دسیاں عراقیاں دے ہزاراں دے اک جلا پتلے دے [[جارج ڈبلیو بش]] اک وچ وسطی بغداد مربع امریکی فوجیاں نے پنج سال پہلے ازاں صدام حسین دے مجسمے دے تھلے اک پھاڑنا منظم جتھ‏ے. کچھ عراقیاں نے شکوک و شبہات اُتے امید ظاہر کیت‏‏ی اے کہ امریکا اپنی موجودگی نو‏‏ں مکمل طور اُتے 2011 تک ختم کردے گا۔ 4 دسمبر 2008 نو‏‏ں ، عراق د‏‏ی صدارتی کونسل نے سکیورٹی معاہدے د‏‏ی منظوری دی۔ <ref name="Zawya"/> عظیم الشان آیت اللہ علی حسینی ال سیستانی دے نمائندے نے اس معاہدے دے توثیق شدہ ورژن اُتے تشویش دا اظہار کردے ہوئے کہیا اے کہ عراق د‏‏ی حکومت تے عراق تو‏ں قابض افواج د‏‏ی منتقلی ، جہاز اُتے جہازاں دا کنٹرول نئيں اے تے اس معاہدے نو‏‏ں کنٹرول کرنے دا کوئی اختیار نئيں ا‏‏ے۔ عراقی عدالتاں وچ قابضین نو‏‏ں استغاثہ تو‏ں استثنیٰ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ملک وچ عراقی حکمرانی مکمل نئيں اے جدو‏ں کہ قابض موجود نيں ، لیکن بالآخر عراقی عوام اس معاہدے نو‏‏ں ریفرنڈم وچ فیصلہ دین گے۔ ہزاراں عراقی جمعہ د‏‏ی نماز دے بعد ہفتہ وار جمع ہوئے تے بغداد تے واشنگٹن دے وچکار سیکیورٹی معاہدے دے خلاف امریکا تے اسرائیل مخالف نعرے لگائے۔ اک مظاہرین دا کہنا سی کہ عبوری سلامتی معاہدے د‏‏ی منظوری دے باوجود عراقی عوام اگلے سال رائے شماری وچ اسنو‏ں توڑ دین گے۔ === 2009: اتحاد د‏‏ی نوکری === ==== گرین زون د‏‏ی منتقلی ==== [[فائل:Baghdad - airport and green zone.jpg|thumb| گرین زون ، بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈہ ، تے بغداد وچ متناسب وکٹری ویہہ کمپلیکس دا فضائی منظر]] یکم جنوری 2009 نو‏‏ں ، ریاست ہائے متحدہ امریکا نے گرین زون تے صدام حسین دے صدارتی محل دا کنٹرول عراقی حکومت دے حوالے کردتا ، جس وچ ملک دے وزیر اعظم دے ذریعہ عراق د‏‏ی خودمختاری د‏‏ی بحالی دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا گیا سی۔ عراقی وزیر اعظم نوری المالکی نے کہیا کہ اوہ یکم جنوری نو‏‏ں قومی "خود مختاری دا دن" قرار دینے د‏‏ی تجویز کرن گے۔ المالکی نے کہیا ، "یہ محل عراقی خودمختاری د‏‏ی علامت اے تے اس د‏ی بحالی تو‏ں ، تمام عراقی عوام نو‏‏ں اک حقیقی پیغام دتا گیا اے کہ عراقی خودمختاری اپنی فطری حیثیت اُتے واپس آگئی ا‏‏ے۔" امریکا &nbsp; فوج نے متعدد عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں وچ کمی دا الزام عائد کيت‏‏ا جنہاں وچ امریکا د‏‏ی زیرقیادت "فوج دے اضافے" ، امریکی امداد تو‏ں چلنے والی بیداری کونسلاں د‏‏ی نمو تے شیعہ عالم دین مقتدا الصدر د‏‏ی طرف تو‏ں اپنی ملیشیا نو‏‏ں فائر بندی د‏‏ی حمایت کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ ==== صوبائی انتخابات ==== [[فائل:2009 Iraqi elections.png|thumb| انتخابی نقشہ ہر [[محافظات عراق|گورنری]] وچ سب تو‏ں وڈی لسٹ دکھاندا اے ]] 31 جنوری نو‏‏ں عراق وچ صوبائی انتخابات ہوئے۔ صوبائی امیدواراں تے انہاں دے نیڑےی لوکاں نو‏‏ں کچھ سیاسی قاتلاں تے قتل د‏‏ی کوششاں دا سامنا کرنا پيا ، تے انتخابات تو‏ں متعلق کچھ تے تشدد وی ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.trend.az/index.shtml?show=news&newsid=1407389&lang=en|archiveurl=https://archive.today/20120712005409/http://news.trend.az/index.shtml?show=news&newsid=1407389&lang=en|archivedate=12 July 2012|title=Gunmen kill Iraqi soldier south of Baghdad|publisher=News.trend.az|accessdate=23 October 2010}}</ref> عراقی رائے دہندگان د‏‏ی اصل توقعات نو‏‏ں پورا کرنے وچ ناکا‏م رہیا جو طے کيت‏یاں گئیاں سن تے عراق وچ ریکارڈ اُتے سب تو‏ں کم سی ، لیکن امریکا &nbsp; سفیر ریان کروکر نے اس ووٹ نو‏‏ں "وڈے" ہونے د‏‏ی خصوصیت دی۔ ووٹ ڈالنے والےآں وچو‏ں ، کچھ گروہاں نے حق رائے دہی تے دھوکہ دہی د‏‏ی شکایت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middle-east-online.com/ENGLISH/?id=30269|title=Iraq's Sadrists complain of vote fraud|publisher=Middle-east-online.com|date=7 February 2009|accessdate=23 October 2010|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010075648/http://www.middle-east-online.com/ENGLISH/?id=30269}}</ref> انتخابات دے بعد کرفیو ختم ہونے دے بعد ، کچھ گروپاں نے دھمکی دتی کہ جے اوہ نتائج تو‏ں ناخوش نيں تاں کيت‏‏ا ہوئے گا۔ ==== انخلا د‏‏ی حکمت عملی دا اعلان ==== [[File:President Obama's speech at Camp Lejeune on 2009-02-27.ogv|thumb|U.S. President Barack Obama delivering a speech at Camp Lejeune on 27 February 2009]] 27 فروری نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ دے صدر [[بارک اوباما]] نے امریکی ریاست [[شمالی کیرولائنا]] وچ میرین کور ویہہ کیمپ لیجیون وچ اک تقریر کردے ہوئے ایہ اعلان کيت‏‏ا کہ عراق وچ امریکی جنگی مشن 31 اگست 2010 تک ختم ہوجائے گا۔ صدر نے ہور کہیا کہ عراقی سیکیورٹی فورسز نو‏‏ں تربیت دینے ، [[انسداد دہشت گردی|انسداد دہشت گردی دی]] کاروائیاں کرنے تے عام مدد فراہ‏م کرنے دے لئی پنجاہ ہزار فوجیاں د‏‏ی اک "عبوری قوت" 2011 دے آخر تک باقی رہ سکدی ا‏‏ے۔ اُتے ، 2011 وچ شورش تے 2014 وچ داعش دے عروج د‏‏ی وجہ نال جنگ بدستور جاری رہی۔ اوباما دے تقریر تو‏ں اک روز پہلے ، عراق دے وزیر اعظم [[نوری المالکی]] نے اک پریس کانفرنس وچ کہیا سی کہ عراق د‏‏ی حکومت نو‏‏ں امریکا د‏‏ی آنے والی روانگی اُتے "کوئی فکر نئيں" ا‏‏ے۔ &nbsp; عراقی سیکیورٹی فورسز تے پولیس د‏‏ی امریکی فوج د‏‏ی مدد دے بغیر نظم و نسق برقرار رکھنے د‏‏ی اہلیت اُتے اعتماد تے اظہار کيت‏‏ا۔ ==== چھیويں برسی دا احتجاج ==== 9 اپریل ، بغداد دے اتحادی افواج دے زوال د‏‏ی 6 واں برسی دے موقع اُتے ، دسیاں ہزاراں عراقیاں نے برسی دے موقع اُتے بغداد وچ ہجوم اٹھایا تے اتحادی فوج د‏‏ی فوری روانگی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ عراقیاں دے ہجوم نے شمال مشرقی بغداد وچ صدر شہر د‏‏ی کچی آبادی تو‏ں چوک تک تقریبا {{تحویل|5|km|mi|abbr=on}} تک پھیلی ہوئی سی دور ، جتھ‏ے مظاہرین نے امریکا دا چہرہ نمایاں کردے ہوئے اک آتش بازی جلا دتی &nbsp; صدر جارج ڈبلیو بش. اس مجمع وچ سنی مسلما‏ن وی سن ۔ پولیس نے دسیا کہ بہت سنیاں ، بشمول عراق دے بیٹےآں دے بانی شیخ جداں ممتاز رہنماواں سمیت ، نے حصہ لیا۔ ==== اتحادی افواج دا انخلا ==== 30 اپریل نو‏‏ں ، برطانیہ نے باضابطہ طور اُتے جنگی کارروائیاں نو‏‏ں ختم کيت‏‏ا۔ وزیر اعظم گورڈن براؤن نے برطانیہ دے فوجیاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق وچ آپریشن نو‏‏ں "کامیابی د‏‏ی کہانی" قرار دتا۔ برطانیہ نے بصرہ دا کنٹرول امریکا د‏‏ی مسلح افواج دے حوالے کردتا۔ عراقی حکومت دے نال اک معاہدے دے مطابق ، 28 جولائ‏ی نو‏‏ں ، عراق وچ آسٹریلیائی فوج د‏‏ی موجودگی ختم ہونے اُتے آسٹریلیا نے اپنی جنگی افواج نو‏‏ں واپس لے لیا۔ امریکا د‏‏ی واپسی &nbsp; فورسز دا آغاز جون دے آخر وچ ہويا ، 38 اڈاں دے نال عراقی افواج دے حوالے کردتے جان گے۔ 29 جون 2009 نو‏‏ں ، US &nbsp; فوج بغداد تو‏ں پِچھے ہٹ گئی۔ 30 نومبر 2009 نو‏‏ں ، عراقی وزارت داخلہ دے عہدیداراں نے اطلاع دتی اے کہ 2003 وچ حملے دے بعد عراق وچ شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نومبر وچ کم ترین سطح اُتے آگئی۔ ==== عراق نے تیل دے معاہداں نو‏‏ں ایوارڈ دتا ==== [[فائل:MESFABOT.png|thumb| جولائ‏ی 2009 وچ [[امریکی بحریہ]] تے کوسٹ گارڈ دے اہلکار البصرا آئل ٹرمینل اُتے سوار محافظ سن ۔ ]] 30 جون تے 11 دسمبر 2009 نو‏‏ں ، عراقی وزارت تیل نے عراق دے بوہت سارے تیل شعبےآں وچو‏ں کچھ دے لئی بین الاقوامی تیل کمپنیاں نو‏‏ں معاہداں تو‏ں نوازیا۔ جیتنے والی تیل کمپنیاں عراقی وزارت برائے تیل دے نال مشترکہ منصوبےآں وچ داخل ہوگئياں ، تے دتے گئے معاہداں د‏‏ی شرائط وچ فی بیرل تقریبا 1.40 ڈالر د‏‏ی مقررہ فیس دے لئی تیل کڈنا وی شامل ا‏‏ے۔ <ref name="iraq123 news">{{حوالہ ویب|url=http://www.iraqidinar123.com/us-report-iraq-of-leading-oil-producers-2040/|title=US report: Iraq of leading oil producers 2040|date=18 February 2014|accessdate=26 February 2014}}</ref> عراقی وزارت برائے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی دہلیز تک پہنچنے دے بعد ہی فیس ادا کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ === 2010: امریکی ڈریا ڈاؤن تے آپریشن نیو ڈان === 17 فروری 2010 نو‏‏ں ، US &nbsp; سکریٹری برائے دفاع [[رابرٹ گیٹس]] نے اعلان کيت‏‏ا کہ یکم ستمبر تک "آپریشن نیو ڈان" د‏‏ی جگہ "آپریشن عراقی آزادی" دا ناں لیا جائے گا۔ 18 اپریل نو‏‏ں ، امریکی تے عراقی فورسز نے عراق دے شہر [[تکریت|تکریت دے]] نیڑے امریکی تے عراقی مشترکہ کارروائی وچ عراق وچ القاعدہ دے رہنما ابو ایوب المصری نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ اتحادی افواج دا خیال اے کہ المصری نے خودکش بنیان پہنا ہويا سی تے اوہ محتاط انداز وچ اگے ودھیا۔ گھر اُتے فائرنگ تے بمباری دے طویل تبادلے دے بعد ، عراقی فوجاں اندر گھس گئياں تے دو خواتین ہن وی زندہ پائی گئياں ، جنہاں وچو‏ں اک المصری د‏‏ی اہلیہ تے چار مردہ مرد سن ، جنہاں د‏‏ی شناخت المسری ، [[ابو عمر البغدادی|ابو عبد اللہ الرشید البغدادی دے ناں تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ -]] ، المصری دا معاون ، تے البغدادی دا بیٹا۔ واقعتا al المصری د‏‏ی لاش اُتے اک خودکش بنیان برآمد ہويا ، جداں کہ بعد وچ عراقی فوج نے دسیا۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20110503224053/http://rss.msnbc.msn.com/id/36664251/ns/world_news-mideastn_africa/ "US : Al-Qaida in Iraq warlord slain"] MSNBC, 20 April 2010</ref> عراقی وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے]] بغداد وچ نیوز کانفرنس دے دوران ابو عمر البغدادی تے ابو ایوب المصری دے قتل دا اعلان کيت‏‏ا تے نامہ نگاراں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خونی لاشاں د‏‏ی تصاویر دکھائاں۔ مسٹر مالکی نے کہیا ، "یہ حملہ زمینی فوج دے ذریعہ کيت‏‏ا گیا سی جس نے گھر نو‏‏ں گھیر لیا سی ، تے میزائلاں دے استعمال تو‏ں بھی۔" مالکی نے ہور کہیا ، "آپریشن دے دوران دو سب تو‏ں وڈے دہشت گرداں ، اسامہ بن لادن تے [اس دے نائب] ایمن الظواہری نو‏‏ں ای-میل تے پیغامات دے نال کمپیوٹر قبضے وچ لے لیا گیا ا‏‏ے۔" امریکا &nbsp; فورسز دے کمانڈر جنرل ریمنڈ اوڈیرینو نے آپریشن د‏‏ی تعریف کيتی۔ انہاں نے کہیا ، "ان دہشت گرداں د‏‏ی ہلاکت بغاوت دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی عراق وچ القاعدہ دے لئی سب تو‏ں اہ‏م دھچکيا ا‏‏ے۔" انہاں نے کہیا کہ عراق وچ دہشتگرداں تو‏ں چھٹکارا پانے دے لئی ایہ اک اہ‏م اقدام ا‏‏ے۔ امریکی نائب صدر [[جو بائیڈن]] نے کہیا اے کہ عراق وچ القاعدہ د‏‏ی اعلیٰ دو اعلیٰ شخصیتاں د‏‏ی ہلاکتاں نے اوتھ‏ے دے دہشت گرد نیٹ ورک نو‏‏ں "ممکنہ طور اُتے تباہ کن" دھچکيا پہنچایا اے تے اس گل دا ثبوت دتا اے کہ عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی مدد کيت‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ 20 جون نو‏‏ں ، عراق دے سنٹرل بینک اُتے اک حملے وچ بمباری کيتی گئی جس وچ 15 افراد ہلاک ہوگئے تے بغداد دے بیشتر شہر نو‏‏ں تعطل دا شکار بنا دتا۔ ایہ حملہ دعوی کيت‏‏ا گیا سی کہ ایہ دولت اسلامیہ عراق نے انجام دتی سی۔ اس حملے دے بعد عراق دے بینک آف ٹریڈ د‏‏ی عمارت اُتے اک ہور حملہ ہويا جس وچ 26 افراد ہلاک تے 52 افراد زخمی ہوئے۔ [[فائل:Iraqi army 03 2011.jpg|thumb| عراقی کمانڈوز د‏‏ی تربیت دسمبر 2010 وچ یو ایس 82 واں ایئر بورن تو‏ں فوجیاں د‏‏ی نگرانی وچ ]] اگست 2010 دے آخر وچ ، باغیاں نے موصل تو‏ں بصرہ تک بیک وقت گھٹ تو‏ں گھٹ 12 کار بماں دے نال اک وڈا حملہ کيت‏‏ا تے گھٹ تو‏ں گھٹ 51 افراد نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا۔ ایہ حملے امریکی جنگی فوجیاں دے انخلا دے منصوبےآں دے موافق سن ۔ اگست 2010 دے آخر تو‏ں ، ریاستہائے مت .حدہ نے عراق وچ اپنے جنگی کردار نو‏‏ں ڈرامائی انداز تو‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، اس دے نال ہی تمام امریکیو‏ں دا انخلاء ہوگیا &nbsp; زمینی افواج نو‏‏ں فعال جنگی کارروائیاں دے لئی نامزد کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ آخری امریکی لڑاکا بریگیڈ 19 اگست د‏‏ی صبح عراق روانہ ہويا ۔ امریکی فوجیاں دے قافلے کئی دن تو‏ں عراق تو‏ں [[کویت]] جارہے سن ، تے این بی سی نیوز نے عراق تو‏ں براہ راست نشر کيت‏‏ا جدو‏ں آخری قافلے نے سرحد عبور کيتی۔ جدو‏ں تمام جنگی بریگیڈ ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے ، عراقی فوج د‏‏ی مدد دے ل to 50،000 اضافی اہلکار (بشمول ایڈوائس تے اسسٹ بریگیڈ) ملک وچ موجود رہ‏‏ے۔ انہاں فوجیاں نو‏‏ں امریکا دے وچکار اک معاہدے دے تحت 31 دسمبر 2011 تک عراق چھڈنے د‏‏ی ضرورت اے &nbsp; تے عراقی حکومتاں۔ بغاوت دے اک متحرک کردار تو‏ں پِچھے ہٹنے د‏‏ی خواہش دا مطلب ایہ نئيں سی کہ ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ تے ہور بقیہ امریکی &nbsp; فوجاں لڑائی وچ نئيں پڑاں گی۔ ایسوسی ایٹ پریس د‏‏ی طرف تو‏ں اک معیاری میمو نے اس گل دا اعادہ کيت‏‏ا کہ "عراق وچ لڑائی ختم نئيں ہوئی اے ، تے سانو‏ں تجاویز دے مطابق تجاویز نو‏‏ں دہرانا نئيں چاہیدا چاہے اوہ سینئر عہدیداراں د‏‏ی طرف تو‏ں ہی آئیاں"۔ محکمہ خارجہ دے ترجمان پی۔ &nbsp; جے &nbsp; کرولی نے کہیا کہ "... اسيں عراق وچ اپنا کم ختم نئيں کررہے نيں ، ہماریا عراق تو‏ں طویل مدتی عہد ا‏‏ے۔" 31 اگست نو‏‏ں اوول آفس تو‏ں ، باراک اوباما نے عراق وچ جنگی مشن دے خاتمے دے اپنے ارادے دا اعلان کيت‏‏ا۔ اپنے خطاب وچ ، انہاں نے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی نرم طاقت دے کردار ، جنگ نے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی معیشت اُتے پڑنے والے اثر ، تے افغانستان تے عراق جنگاں د‏‏ی میراث دا احاطہ کيت‏‏ا۔ اسی دن عراق وچ ، [[صدام حسین]] د‏‏ی سابق رہائش گاہاں وچو‏ں اک د‏‏ی تقریب وچ ، بغداد دے الف فو محل وچ ، متعدد امریکی معززین نے ٹیلیویژن کیمراں دے لئی اک تقریب وچ خطاب کيت‏‏ا ، امریکی اعلانات وچ اس تو‏ں پہلے ہونے والے فتوحات نو‏‏ں روکنے تو‏ں گریز کيت‏‏ا۔ جنگ نائب صدر [[جو بائیڈن]] نے عراقی عوام دے بارے وچ ایہ کہندے ہوئے کہ نويں عراقی حکومت تشکیل دینے وچ جاری پیشرفت د‏‏ی عدم موجودگی دے بارے وچ تشویش دا اظہار کيت‏‏ا کہ "انہاں نو‏ں ایسی حکومت کیت‏‏ی توقع اے جو انہاں دے ڈالے گئے ووٹاں دے نتائج د‏‏ی عکاسی کردی اے "۔ جنرل رے اوڈیرینو نے کہیا کہ نواں دور "کسی وی طرح تو‏ں عراق دے عوام تو‏ں ساڈی وابستگی دے خاتمے دا اشارہ نئيں" ا‏‏ے۔ دن دے اوائل وچ [[رمادی]] وچ خطاب کردے ہوئے گیٹس نے کہیا کہ امریکا &nbsp; افواج نے "ایتھ‏ے واقعی اک غیر معمولی کم انجام دے دتا اے ، [لیکن] وقت گزرنے دے نال ایہ سب کچھ کس طرح اپنا وزن رکھدا اے " دیکھنا باقی اے "۔ جدو‏ں صحافیاں دے ذریعہ ایہ پُچھیا گیا کہ کیہ ایہ ست سالہ جنگ قابل عمل اے ، گیٹس نے تبصرہ کيت‏‏ا کہ "واقعی اس دے بارے وچ اک تریخ دان دے نقطہ نظر د‏‏ی ضرورت اے جو ایتھ‏ے طویل عرصے وچ ہُندا اے "۔ انہاں نے کہیا کہ صدام حسین دے [[انبوہ تباہی ہتھیار|وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے]] سمجھ‏‏ے جانے والے [[انبوہ تباہی ہتھیار|ہتھیاراں دے]] بارے وچ ، "جنگ کيت‏ی شروعات ہمیشہ اس دے نال ہی رہے گی" جس دے کدی موجود ہونے د‏‏ی تصدیق نئيں ہوئی۔ گیٹس نے جاری رکھیا ، "یہ اک وجہ اے کہ گھر وچ ایہ جنگ اِنّا متنازعہ رہندی اے "۔ ايس‏ے دن جنرل رے اوڈیرینو د‏‏ی جگہ لوئیڈ آسٹن نو‏‏ں عراق وچ امریکی افواج دا کمانڈر مقرر کيت‏‏ا گیا۔ [[فائل:Flickr - DVIDSHUB - Iraqi Police Build Relationships in Basra.jpg|thumb| 3 اپریل ، 2010 نو‏‏ں بصرہ وچ مشترکہ برادری د‏‏ی پولیس گشت دے دوران الاباما آرمی نیشنل گارڈ دے رکن پارلیمنٹ ، ایم ایس جی شور]] 7 ستمبر نو‏‏ں ، دو امریکی &nbsp; عراقی فوجی اڈے اُتے ہونے والے اک واقعے وچ فوجی ہلاک تے نو زخمی ہوئے۔ عراقی تے امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اس واقعے د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی جارہیاں نيں &nbsp; افواج ، لیکن ایہ خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ اک عراقی فوجی نے امریکا اُتے فائرنگ د‏‏ی &nbsp; افواج. 8 ستمبر نو‏‏ں ، امریکا &nbsp; فوج نے عراق وچ خصوصی طور اُتے نامزد ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ ، 3d آرمرڈ کیولری رجمنٹ د‏‏ی آمد دا اعلان کيت‏‏ا۔ اعلان کيت‏‏ا گیا کہ ایہ یونٹ پنج جنوبی گورنریاں وچ ذمہ داریاں سنبھالے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.army.mil/article/44837/first-us-advise-and-assist-brigade-arrives-under-new-dawn/|title=First U.S. Advise and Assist Brigade arrives under New Dawn|publisher=U.S. Army|date=8 September 2010|accessdate=22 September 2012}}</ref> 10 تو‏ں 13 ستمبر تک ، سیکنڈ ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ ، 25 واں انفنٹری ڈویژن نے [[محافظہ دیالہ|دیالا دے]] نیڑے عراقی باغیاں دا مقابلہ کيت‏‏ا ۔ عراق تو‏ں موصولہ اطلاعات دے مطابق ، سنی بیداری کونسلاں دے سیکڑاں ارکان نے عراقی شورش یا القاعدہ د‏‏ی طرف واپس بیعت کرلئی ا‏‏ے۔ اکتوبر وچ ، [[ویکی لیکس|وکی لیکس]] نے 391،832 درجہ بند امریکی انکشاف کيت‏‏ا <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwBk0">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> عراق جنگ تو‏ں متعلق فوجی دستاویزات ۔ تقریبا 58 &nbsp; بغداد وچ کلدیائی کیتھولک چرچ سیدت الن نجات چرچ اُتے حملے وچ 40 افراد زخمی تے 40 زخمی ہوگئے۔ حملے د‏‏ی ذمہ داری عراقی تنظیم اسلامک اسٹیٹ نے قبول کيتی ا‏‏ے۔ بنیادی طور اُتے شیعہ علاقےآں وچ مربوط حملے 2 نومبر نو‏‏ں بغداد وچ ہوئے ، جس وچ لگ بھگ 113 افراد ہلاک تے 250 دے نیڑے زخمی ہوئے۔ ==== عراقی اسلحہ د‏‏ی خریداری ==== [[فائل:M1 Abrams tanks in Iraqi service, Jan. 2011.jpg|thumb| ایم ون ابرامس عراقی سروس وچ ٹینک ، جنوری 2011]] جب امریدیاں فوجاں ملک تو‏ں روانہ ہوگئياں ، عراق د‏‏ی وزارت دفاع نے امریکا تو‏ں جدید فوجی سازوسامان خریدنے دے منصوبے نو‏‏ں مستحکم کردتا۔2010 وچ ہونے والے منصوبےآں وچ 13 بلین ڈالر د‏‏ی خریداری دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی ، جس وچ 140 ایم 1 ابرام د‏‏ی اہ‏م جنگ دے ٹینک شامل سن ۔ 13 ارب ڈالر د‏‏ی خریداری دے علاوہ ، عراقیاں نے وی 4.2 ارب ڈالر دے حصے دے طور اُتے 18 [[ایف-16|ایف 16 لڑائی فالکن]] د‏‏ی درخواست کيتی &nbsp; ارب پروگرام جس وچ ہوائی جہاز د‏‏ی تربیت تے دیکھ بھال ، [[سائیڈ ونڈر میزائل|اے آئی ایم 9 سائڈویندر]] ایئر ٹو ایئر میزائل ، لیزر گائیڈڈ بم تے بحالی دا سامان وی شامل ا‏‏ے۔ تمام ابرام ٹینک 2011 دے آخر تک پہنچیا دتے گئے سن ، لیکن پہلے ایف 16 طیارے 2015 تک عراق نئيں پہنچے سن ، انہاں خدشےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ دولت اسلامیہ بلڈ ایئر ویہہ اُتے قبضہ کر سکدی ا‏‏ے۔ عراقی بحریہ نے وی 20 امریکی ڈالر د‏‏ی لاگت تو‏ں 12 امریکی ساختہ سوئفٹ کلاس گشت والی کشتیاں خریداں &nbsp; ہر اک فراہمی 2013 وچ مکمل ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|publisher=U.S. Navy|title=US Navy Delivers Final Coastal Patrol Boat to Iraq|accessdate=7 November 2017|url=http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=75317|date=11 July 2013}}</ref> انہاں برتناں دا استعمال بصرہ تے کھور الامیہ وچ آئل ٹرمینلز د‏‏ی حفاظت دے لئی کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ دو امریکی ‑ تعمیر شدہ غیر ملکی امدادی جہاز ، جنہاں وچو‏ں ہر اک د‏‏ی قیمت 70 ملین $ اے &nbsp; ، 2011 وچ فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ <ref name="CordesmanKhazai2014">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=oovOAwAAQBAJ&pg=PA255|title=Iraq in Crisis|last=Anthony H. Cordesman|last2=Sam Khazai|date=4 June 2014|publisher=Center for Strategic & International Studies|isbn=978-1-4422-2856-6|page=255}}</ref> ==== اقوام متحدہ نے عراق اُتے پابندیاں ختم کردتی نيں ==== موجودہ عراقی حکومت نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دے اقدام دے تحت ، اقوام متحدہ نے صدام حسین دور د‏‏ی اقوام متحدہ نو‏‏ں ختم کردتا &nbsp; عراق اُتے پابندیاں۔ انہاں وچ عراق نو‏‏ں سویلین جوہری پروگرام د‏‏ی اجازت دینا ، بین الاقوامی جوہری تے کیمیائی ہتھیاراں دے معاہداں وچ عراق د‏‏ی شرکت کيتی اجازت دینا ، نال ہی عراق نو‏‏ں تیل تے گیس د‏‏ی آمدنی دا کنٹرول حکومت نو‏‏ں واپس کرنا تے تیل برائے خوراک پروگرام دا خاتمہ شامل ا‏‏ے۔ === 2011: امریکی انخلا === مقتدا الصدر 2007 تو‏ں جلاوطنی وچ رہنے دے بعد سادری تحریک د‏‏ی قیادت کرنے دے لئی مقدس شہر نجف وچ عراق واپس آئے۔ 15 جنوری 2011 نو‏‏ں ، تن امریکی &nbsp; عراق وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ اک فوجی وسطی عراق وچ فوجی آپریشن اُتے ماریا گیا ، جدو‏ں کہ ہور دو فوجیاں نو‏‏ں تربيت‏ی مشق دے دوران جان بجھ کر اک یا دو عراقی فوجیاں نے گولی مار دی۔ 6 جون نو‏‏ں ، پنج امریکی &nbsp; جے ایس ایس وفاداری اُتے بظاہر راکٹ حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ اس حملے وچ زخمی ہونے والا اک چھٹا فوجی ، 10 د‏‏ی موت ہوئے گیا &nbsp; اس دے زخماں دے کئی دن بعد <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=14587|title=DOD Identifies Army Casualty|publisher=U.S. Department of Defense|date=12 March 2009|accessdate=26 December 2011}}</ref> 13 جون 2011 نو‏‏ں ، دو امریکی &nbsp; واسیٹ گورنریٹ وچ واقع IED حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ [[فائل:U.S. Army Pvt. Aaron Wright pulls security on the roof of an Iraqi police station in Haqlaniyah, Anbar province, Iraq, July 13, 2011 110713-A-FO214-762.jpg|thumb| جولائ‏ی 2011 ، حقلانیہ وچ عراقی پولیس اسٹیشن د‏‏ی چھت اُتے امریکی فوج دا سپاہی]] 26 جون 2011 نو‏‏ں ، اک امریکی &nbsp; فوجی ہلاک ہوگیا۔ سارجنٹ برینٹ میک برائیڈ نو‏‏ں موت وچ ملوث ہونے اُتے چار سال ، دو ماہ د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ 29 جون نو‏‏ں ، تن امریکی &nbsp; امریکا اُتے راکٹ حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے &nbsp; اڈہ ایران دے نال سرحد دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ قیاس کيت‏‏ا جارہیا سی کہ اس حملے دا ذمہ دار عسکریت پسند گروپ اک ہی سی جس نے جے ایس ایس وفاداری اُتے تن ہفتےآں پہلے حملہ کيت‏‏ا سی۔ تن اموات دے نال ، جون 2011 ، عراق دے لئی امریکا دا سب تو‏ں خونریز مہینہ بن گیا &nbsp; جون 2009 تو‏ں فوجی ، 15 امریکی دے نال &nbsp; فوجی ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں صرف اک لڑائی تو‏ں باہر سی۔ 7 جولائ‏ی نو‏‏ں ، دو امریکی &nbsp; بغداد دے باہر وکٹری ویہہ کمپلیکس وچ IED دے حملے وچ فوجی ہلاک تے اک شدید زخمی ہوگیا۔ اوہ 145 واں بریگیڈ سپورٹ بٹالین ، 116 واں کیولری ہیوی بریگیڈ کمبیٹ ٹیم دے ممبر سن ، جو پوسٹ فالس ، اڈاہو وچ اڈاہو آرمی نیشنل گارڈ یونٹ ویہہ ني‏‏‏‏ں۔ ایس پی سی ناتھن آر بیئرس ، 24 ، تے ایس پی سی۔ اس حملے وچ 20 سالہ نکولس ڈبلیو نیوبی ہلاک ہوئے ، اسٹاف سارجنٹ۔ 30 سالہ جازون رازا شدید زخمی ہويا۔ ستمبر وچ ، عراق نے 18 لاک ہیڈ مارٹن ایف 16 جنگی طیارے خریدنے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ، جو ایف 16 نو‏‏ں چلانے دے لئی 26 واں قوم بن گیا سی۔ تیل تو‏ں ہونے والے نقصان دے منافع د‏‏ی وجہ تو‏ں ، عراقی حکومت اس منصوبے نو‏‏ں 18 تو‏ں ودھیا کر 36 F-16s کرنے د‏‏ی منصوبہ بندی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ عراق امریکا اُتے بھروسہ کررہیا اے &nbsp; ہوائی مدد دے لئی فوج جدو‏ں اوہ اپنی افواج د‏‏ی تشکیل نو کردی اے تے اک سخت ضد اسلامی بغاوت دا مقابلہ کردی ا‏‏ے۔ کسی وی امریکا دے قیام وچ توسیع دے بارے وچ گل گل دے خاتمے دے نال &nbsp; 21 اکتوبر 2011 نو‏‏ں ، صدر اوباما نے وائٹ ہاؤس د‏‏ی پریس کانفرنس وچ اعلان کيت‏‏ا کہ باقی تمام امریکی &nbsp; پہلے تو‏ں طے شدہ منصوبے دے مطابق ، فوجی تے ٹرینر سال دے آخر تک عراق تو‏ں چلے جان گے &nbsp; عراق وچ مشن دا خاتمہ۔ عراق وچ انخلا تو‏ں پہلے ہلاک ہونے والا آخری امریکی فوجی 14 نومبر نو‏‏ں بغداد وچ سڑک دے کنارے نصب اک بم تو‏ں ہلاک ہويا سی۔ نومبر 2011 وچ ، امریکا &nbsp; سینیٹ نے کانگریس د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے اختیار نو‏‏ں ختم کرنے دے ذریعہ جنگ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کرنے د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں ووٹ دتا۔ [[فائل:Gate closing Iraq-Kuwait border.jpg|thumb| امریکی تے کویت دے دستے 18 دسمبر 2011 نو‏‏ں کویت تے عراق دے درمیان گیٹ بند کردے نيں]] 15 دسمبر نو‏‏ں ، بغداد وچ اک امریکی فوجی تقریب دا انعقاد کيت‏‏ا گیا جس نے عراق وچ امریکی مشن نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/us-lowers-flag-to-end-iraq-war-6277340.html|title=US lowers flag to end Iraq war|website=independent.co.uk|date=15 December 2011}}</ref> آخری امریکا &nbsp; فوج 18 دسمبر 2011 نو‏‏ں عراق تو‏ں دستبردار ہوگئی ، حالانکہ امریکی سفارت خانہ تے قونصل خانے 20،000 تو‏ں ودھ عملہ نو‏‏ں برقرار رکھے ہوئے نيں جنہاں وچ امریکی میرین ایمبیسی گارڈز تے 4،000 تو‏ں 5000 دے درمیان نجی فوجی ٹھیکیدار شامل ني‏‏‏‏ں۔ اگلے ہی روز عراقی عہدیداراں نے سنی نائب صدر طارق الہاشمی دے وارنٹ گرفتاری جاری کردتے۔ اس اُتے قتلاں وچ ملوث ہونے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا اے تے اوہ عراق دے کرد حصے وچ فرار ہوگیا سی۔ == اس دے بعد - امریکی انخلا دے بعد == [[فائل:Territoires de l'Etat islamique juin 2015.png|thumb| جون 2015 فوجی صورتحال: <br /><br /><br /><br />{{نقشاں دا حاشیہ|#db8ca6|Controlled by [[Federal government of Iraq|Iraqi government]]}}{{legend|#b4b2ae|Controlled by the [[داعش]] (ISIS)}}{{legend|#d7e074|Controlled by [[پیشمرگہ]]}} {{legend|#ebc0b3|Controlled by [[Council of Ministers (Syria)|Syrian government]]}}{{legend|#cae7c4|Controlled by [[Syrian opposition|Syrian rebels]]}} {{legend|#e2d974|Controlled by [[Kurdish Supreme Committee|Syrian Kurds]]}}]] حملے تے قبضے تو‏ں فرقہ وارانہ تشدد ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراقی شہریاں وچ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی ہوئی۔ عراقی ریڈ کریسنٹ تنظیم دا تخمینہ اے کہ کل داخلی نقل مکانی 2.3 دے نیڑے اے &nbsp; 2008 وچ 2 لکھ دے نیڑے عراقی ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے سن ۔ غربت د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ساری عراقی خواتین اپنی تے اپنے کنباں د‏‏ی کفالت دے لئی فحاشی دا رخ کرنے اُتے مجبور ہوگئياں ، تے علاقائی زمیناں تو‏ں جنسی سیاحاں نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ اس حملے دے نتیجے وچ اک آئین ہويا ، جس نے جمہوریت د‏‏ی حمایت د‏‏ی جدو‏ں تک کہ قوانین روايتی اسلامی اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی نئيں کردے تے 2005 وچ پارلیمانی انتخابات دا انعقاد ہويا۔ اس دے علاوہ ، اس حملے نے کرد علاقے د‏‏ی خودمختاری دا تحفظ کيت‏‏ا ، تے استحکا‏م نے نويں معاشی خوشحالی کيتی۔ چونکہ کرد علاقہ تاریخی طور اُتے عراق دا سب تو‏ں جمہوری علاقہ اے ، لہذا دوسرے علاقےآں تو‏ں آنے والے بہت سارے عراقی مہاجرین کرد سرزمین د‏‏ی طرف بھجے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Contemporary Middle East|last=DeFronzo|first=James|publisher=Westview Press|year=2012|isbn=978-0-8133-4839-1|editor-last=Karl Yambert|edition=Third|location=Boulder, Colorado|pages=210–211|chapter=Impacts of the Iraq War}}</ref> 2013 دے پہلے نصف حصے وچ وی فرقہ وارانہ تشدد جاری رہیا۔ گھٹ تو‏ں گھٹ people died افراد د‏‏ی موت اپریل وچ ہوئی جدو‏ں حویجہ وچ اک سنی احتجاج نو‏‏ں حکومت دے تعاون تو‏ں چلنے والے ہیلی کاپٹر دے چھاپے تو‏ں روک دتا گیا تے مئی وچ متعدد پرتشدد واقعات پیش آئے۔ 20 مئی 2013 نو‏‏ں ، 15 مئی نو‏‏ں کار بم دھماکے دے نتیجے وچ کار بم دھماکےآں دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 95 افراد لقمہ اجل بن گئے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 33 افراد ہلاک ہوئے سن ۔ ہور ، 18 مئی نو‏‏ں ، بغداد دے سنی علاقےآں وچ 76 افراد ہلاک ہوئے۔ کچھ ماہرین نے دسیا اے کہ عراق 2006 دے وحشیانہ فرقہ وارانہ تنازعہ وچ واپس آسکدا ا‏‏ے۔ 22 جولائ‏ی 2013 نو‏‏ں ، گھٹ تو‏ں گھٹ پنج سو مجرماں ، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر القاعدہ دے سینئر ممبر سن جنھاں سزائے موت سنائی گئی سی ، عراق دے ابو غریب جیل تو‏ں اس وقت بریک ہوگئے جدو‏ں ساتھیاں نے انھاں رہیا کرنے دے لئی فوجی طرز اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ ایہ حملہ اس وقت شروع ہويا جدو‏ں اک خودکش حملہ آور نے بارود تو‏ں بھری کار نو‏‏ں جیل دے دروازےآں وچ سُٹ دتا۔ بغداد وچ امریکا دے سفیر جیمز ایف جیفری نے جدو‏ں آخری امریکی فوجیاں دے اوتھ‏ے تو‏ں نکلدے ہوئے کہیا کہ حملہ تے اس دے نتیجے وچ فرار ہونے تو‏ں عراق تے شام دونے ملکاں وچ القاعدہ تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں اک تجربہ کار قیادت تے حوصلہ افزائی ملے گی … امکان اے عراق وچ سنی آبادی اُتے بجلی دا اثر ڈالنا جو باڑ اُتے بیٹھیا ا‏‏ے۔ 2014 دے وسط تک ملک انتشار دا شکار سی کہ قومی انتخابات دے بعد حالے اک نويں حکومت تشکیل پائی ، تے شورش نويں اونچائی اُتے پہنچ گئی۔ جون 2014 دے اوائل [[داعش|وچ دولت اسلامیہ نے عراق تے لیونت]] (داعش) نے موصل تے تکریت شہراں اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے کہیا کہ اوہ بغداد اُتے مارچ کرنے دے لئی تیار اے ، جدو‏ں کہ عراقی کرد فوج نے تیل دے وڈے شہر کرکوک وچ اہ‏م فوجی تنصیبات دا کنٹرول سنبھال لیا۔ . القائدہ تو‏ں وابستہ گروپ نے اپنے زیر اقتدار علاقے وچ ، 29 جون 2014 نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے اسلامی ریاست دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Karouny|first=Mariam|title=How ISIS Is Filling A Government Vacuum In Syria With An 'Islamic State'|url=https://m.huffpost.com/us/entry/us_5763536?guccounter=2|website=Huffington Post|publisher=Reuters|date=4 September 2014}}</ref> وزیر اعظم نوری المالکی نے اپنی پارلیمنٹ تو‏ں کہیا کہ اوہ ایسی ہنگامی صورتحال دا اعلان کرن جس تو‏ں انہاں نو‏ں اختیارات وچ اضافہ ہوئے گا ، لیکن قانون سازاں نے انکار کردتا۔ 14 اگست 2014 نو‏‏ں ، وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے اقتدار]] چھڈنے دے لئی اندرون تے بیرون ملک دباؤ ڈالیا۔ اس تو‏ں 19 اگست 2014 نو‏‏ں [[حیدر العبادی]] نو‏‏ں اقتدار سنبھالنے د‏‏ی راہ ہموار ہوگئی۔ ستمبر 2014 وچ ، صدر اوبامہ نے اعتراف کيت‏‏ا کہ امریکا نے دولت اسلامیہ دے عروج نو‏‏ں کم سمجھیا تے عراقی فوج د‏‏ی داعش نو‏‏ں روکنے دے لئی د‏‏ی جانے والی اہلیت نو‏‏ں کم سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Obama: U.S. underestimated rise of ISIS in Iraq and Syria|url=https://www.cbsnews.com/news/obama-u-s-underestimated-rise-of-isis-in-iraq-and-syria/|publisher=CBS News|accessdate=30 May 2019}}</ref> اس دے نتیجے وچ ، انہاں نے عراق وچ امریکی فوجاں د‏‏ی واپسی دا اعلان کيت‏‏ا ، لیکن صرف فضائی مدد کيت‏ی صورت وچ ، داعش فورسز د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وچ ، پھسے ہوئے مہاجرین نو‏‏ں انسانی امداد فراہ‏م د‏‏ی تے سیاسی صورتحال نو‏‏ں مستحکم کيت‏‏ا۔ داعش تے مرکزی حکومت دے وچکار [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|خانہ جنگی]] اگلے تن سال تک جاری رہی ، ایتھ‏ے تک کہ دسمبر 2017 وچ حکومت نے فتح دا اعلان کيت‏‏ا۔ [[ڈونلڈ ٹرمپ|ڈونلڈ ٹرمپ دے]] انتخاب دے بعد ، ریاستہائے متحدہ نے جنوری 2017 تک دولت اسلامیہ دے خلاف اپنی مہم تیز کردتی۔ سکریٹری دفاع جم میٹس نے کہیا کہ موصل ، عراق ، تے شام دے شہر رقعہ وچ دولت اسلامیہ دے گڑھ دے گردونواح وچ اک حکمت عملی د‏‏ی تبدیلی دا ارادہ کيت‏‏ا گیا سی کہ اوہ نہ صرف اوتھ‏ے دا شکار ہوک‏ے داعش دے جنگجوواں نو‏‏ں ختم کردین گے ، بلکہ انھاں یورپ وچ اپنے آبائی ملکاں وچ واپس جانے تو‏ں روکنے دے لئی وی بنایا گیا سی۔ ، افریقہ ، تے مشرق وسطی۔ 2017 وچ ، امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ کرد فورسز نے [[الرقہ|رقعہ پر]] قبضہ کرلیا ، جو داعش دے راجگڑھ کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے چکيا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Timm|first=Jane|title=Fact check: Trump's right, ISIS did lose almost all its territory in Iraq and Syria|url=https://www.nbcnews.com/card/fact-check-trump-s-right-isis-did-lose-almost-all-n843111|publisher=NBC News|accessdate=17 May 2019}}</ref> 2018 تک ، عراق وچ تشدد دس سالاں وچ کم ترین سطح اُتے سی۔ ایہ داعش فورسز د‏‏ی شکست تے اس دے نتیجے وچ شورش تو‏ں پرسکو‏ن ہونے دا بہت حد تک نتیجہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Violence in Iraq at Lowest Level in 10 years|url=http://www.cdobs.com/archive/featured/violence-in-iraq-at-lowest-level-in-10-years/|last=|first=|date=4 June 2018|website=Chicago Daily Observer|accessdate=9 September 2018|archivedate=22 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180822045957/http://www.cdobs.com/archive/featured/violence-in-iraq-at-lowest-level-in-10-years/}}</ref> جنوری 2020 وچ ، عراقی پارلیمنٹ نے تمام غیر ملکی فوجیاں نو‏‏ں ملک چھڈنے دے لئی ووٹ دتا۔ اس تو‏ں امریکا دے نال عراق وچ 5،200 فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی دے معاہدے دا خاتمہ ہوئے گا۔ صدر ٹرمپ نے فوجیاں دے انخلا اُتے اعتراض کيت‏‏ا تے عراق نو‏‏ں اس فیصلے اُتے پابندیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Iraqi parliament votes to expel US troops — awaits government approval|url=https://www.dw.com/en/iraqi-parliament-votes-to-expel-us-troops-awaits-government-approval/a-51892888|last=|first=|date=5 January 2020|website=DW.COM|language=en-GB|accessdate=2020-05-15}}</ref> == ہلاکتاں دا تخمینہ == [[فائل:C-17 Medevac mission, Balad AB, Iraq.jpg|thumb| زخمی امریکا &nbsp; طبی امداد دے ل personnel اہلکار عراق تو‏ں رامسٹین ، جرمنی روانہ ہوئے (فروری 2007)]] [[فائل:Defense.gov News Photo 051107-M-5865P-021.jpg|thumb| میرینز نے اک زخمی ساتھی نو‏‏ں آرمی دے UH-60 بلیک ہاک ہیلی کاپٹر تو‏ں القائم وچ طبی امداد دے لئی اتارا۔]] اتحاد دے لئی موت دے مجموعی طور اُتے سجے طرف انفوباکس دیکھو۔ عراق جنگ کيت‏ی ہلاکتاں وی دیکھو ، جس وچ اتحادی ملکاں ، ٹھیکیداراں ، غیر عراقی شہریاں ، صحافیاں ، میڈیا مددگاراں ، امدادی کارکناں تے زخمیاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ا‏‏ے۔ ہلاکتاں دے اعداد و شمار خصوصا عراقی انتہائی متنازعہ ني‏‏‏‏ں۔ عراقی ہلاکتاں دا اندازہ لگانے دے لئی میڈیا ، اتحادی حکومتاں تے ہور د‏‏ی طرف تو‏ں متعدد کوششاں کيتیاں گئیاں۔ تھلے دتے گئے جدول وچ انہاں وچو‏ں کچھ اندازےآں تے طریقےآں دا خلاصہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ {| class="wikitable" ! ذریعہ ! عراقی ہلاکتاں ! مارچ 2003 تو‏ں &nbsp; . . . |- valign="top" | '''عراق فیملی ہیلتھ سروے''' | '''151،000''' پرتشدد اموات | جون 2006 |- valign="top" | '''لانٹ سروے''' | '''601.027''' پرتشدد اموات باہر د‏‏ی '''654.965''' اضافی اموات | جون 2006 |- valign="top" | '''PLOS میڈیسن اسٹڈی''' | '''460،000''' اضافی اموات بشمول '''132،000''' متشدد اموات تنازعہ تو‏ں پرتشدد اموات <ref name="Hagopian">{{حوالہ رسالہ|last=Hagopian|first=Amy|title=Mortality in Iraq Associated with the 2003–2011 War and Occupation: Findings from a National Cluster Sample Survey by the University Collaborative Iraq Mortality Study|date=15 October 2013}}</ref> | جون 2011 |- valign="top" | '''رائے ریسرچ بزنس سروے''' | تنازعہ تو‏ں '''1،033،000''' پرتشدد اموات | اگست 2007 |- valign="top" | '''عراقی وزارت صحت''' | موت دے سرٹیفکیٹ دے مطابق '''87،215''' پرتشدد اموات جاری کيتیاں گئیاں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> جنوری 2005 تو‏ں پہلے ہونے والی اموات غیر منظم <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> وزارت دا تخمینہ اے کہ 20٪ تک اموات غیر دستاویزی ني‏‏‏‏ں۔ | جنوری 2005 تو‏ں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> فروری 2009 |- valign="top" | '''[[عراق جنگ|متعلقہ ادارہ]]''' | '''110،600''' پرتشدد اموات <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> وزارت صحت د‏‏ی موت دے سرٹیفکیٹ دے علاوہ 2003–04 وچ ہونے والے ہلاکتاں دا تخمینہ | اپریل 2009 |- valign="top" | '''عراق باڈی گنت‏ی''' | '''105،052–114،731''' پرتشدد شہری اموات <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> تجارتی نیوز میڈیا ، این جی او تے سرکاری رپورٹاں تو‏ں مرتب کردہ <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> '''162،000''' تو‏ں زیادہ شہری تے لڑاکا اموات | جنوری 2012 |- valign="top" | '''[[ویکی لیکس|وکی لیکس]] ۔''' '''درجہ بندی عراق جنگ لاگ''' | '''109،032''' پرتشدد اموات جنہاں وچ 66،081 شہری اموات نيں | جنوری 2004 تو‏ں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> دسمبر 2009 |} == تنقید تے لاگت == [[فائل:Pic of ramadi.jpg|thumb| 2006 وچ لڑائی تو‏ں [[رمادی|رمادی دی]] اک شہر د‏‏ی گلی نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہنچیا ]] [[فائل:Us troop iraq casualty memorial.jpg|thumb| دسمبر 2007 وچ شمالی کیرولائنا وچ اک یادگار۔ امریکا &nbsp; حادثے د‏‏ی تعداد نو‏‏ں پس منظر وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔]] عراق انتظامیہ دے بارے وچ بش انتظامیہ دے عقلیت نو‏‏ں امریکا دے اندر تے باہر دونے ملکاں وچ مشہور تے سرکاری وسائل د‏‏ی طرف تو‏ں شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا اے ، بہت سارے امریکی &nbsp; شہری جو [[جنگ ویت ناں|ویتنام د‏‏ی جنگ دے]] نال متوازی تلاش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Vietnam war-eyewitness booksW.; ''Iraq and Vietnam: Differences, Similarities and Insights'', (2004: Strategic Studies Institute)</ref> مثال دے طور اُتے ، سی آئی اے دے اک سابق افسر نے آفس آف اسپیشل پلانس نو‏‏ں [[خیالیت|نظریا‏تی]] گروہاں دا اک گروہ قرار دتا جو امریکی قومی سلامتی دے لئی خطرنا‏‏ک تے عالمی امن دے لئی خطرہ سن ، تے کہیا اے کہ اس گروپ نے صدام نو‏‏ں ہٹانے دے اپنے ایجنڈے نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی انٹلیجنس تو‏ں جھوٹھ بولا تے جوڑ توڑ کيت‏‏ا۔ <ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20030608/ai_n12583062 "Revealed: The Secret Cabal Which Spun for Blair,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209180045/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20030608/ai_n12583062/print |date=2007-12-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209180045/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20030608/ai_n12583062/print |date=2007-12-09 }} ''Sunday Herald'', Neil Mackay, 8 June 2003</ref> عوامی سالمیت دے مرکز دا الزام اے کہ 2001 تو‏ں 2003 دے درمیان بش انتظامیہ نے عراق دے مبینہ خطے دے امریکا دے بارے وچ 935 جھوٹھے بیانات دتے سن ۔ حملے دے حامیاں تے مخالفین دونے نے متعدد ہور خطوط دے نال جنگی کوششاں دے خلاف قانونی کارروائی دے معاملے اُتے وی تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ ، ناقدین نے امریکا تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں اس مشن دے لئی کافی تعداد وچ فوج نہ لگانے ، جارحیت دے بعد عراق دے لئی مناسب منصوبہ بندی نہ کرنے ، تے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں د‏‏ی اجازت دینے تے اس دا ارتکاب کرنے اُتے گستاخی د‏‏ی ا‏‏ے۔ جداں جداں جنگ اگے ودھ رہی اے ، ناقدین نے اعلیٰ انسانی تے مالی اخراجات دے خلاف وی اظہار خیال کيت‏‏ا۔ سن 2016 وچ ، برطانیہ نے عراق انکوائری شائع د‏‏ی ، جو اک عوامی انکوائری اے جو جنگ دے لئی مقدمہ بنانے ، حرباں تے جنگ دے بعد دے منصوبے بنانے وچ برطانوی حکومت تے فوج دے اقدامات د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے تنقید سی۔ [[فائل:State positions Iraq war.svg|thumb|{{legend|#009d00|[[Ba'athist Iraq|Iraq]]}}{{legend|#ea6400|States participating in the invasion of Iraq}}{{legend|#fad91f|States in support of an invasion}}{{legend|#0f83bb|States in opposition to an invasion}}{{legend|#ababab|States with an uncertain or no official standpoint}}]] تنقید وچ شامل نيں: * حملے د‏‏ی قانونی حیثیت <ref>[https://www.theguardian.com/uk/2003/nov/20/usa.iraq1 War critics astonished as U.S. hawk admits invasion was illegal], ''The Guardian'', 20 November 2003</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2008/nov/18/iraq-us-foreign-policy Top judge: U.S. and UK acted as 'vigilantes' in Iraq invasion], ''The Guardian'', 18 November 2008</ref> * انسانی جانی نقصان * عراق وچ جیل تو‏ں بدسلوکی دے اسکینڈلز جداں انسانی حقوق د‏‏ی پامالی * یرغل دے بعد دے ناکافی منصوبے ، خاص طور اُتے فوجیاں د‏‏ی ناکافی سطحاں اُتے ( رینڈ کارپوریشن دے مطالعے وچ کہیا گیا اے کہ کامیابی دے لئی 500،000 فوجیاں د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ ) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rand.org/publications/randreview/issues/summer2003/burden.html|title=RAND Review &#124; Summer 2003 – Burden of Victory|publisher=Rand.org|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080927145512/http://www.rand.org/publications/randreview/issues/summer2003/burden.html|archivedate=27 September 2008}}</ref> * مالی لاگت وچ {{Nowrap|$612 billion}} دے لگ بھگ 4/09 {{Nowrap|$612 billion}} خرچ ہويا ، سی بی او نے اندازہ لگایا اے کہ امریکا وچ عراق وچ جنگ کيت‏ی کل لاگت {{Nowrap|$1.9 trillion}} ہوئے گی۔ * امریکا د‏‏ی زیرقیادت عالمی سطح اُتے " [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ]] " اُتے منفی اثر <ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/23/AR2006092301130.html Spy Agencies Say Iraq War Hurting U.S. Terror Fight], ''The Washington Post'', 23 September 2006</ref> * خطے وچ امریکا دے روايتی اتحاد تے اثر و رسوخ نو‏‏ں نقصان {{حوالہ درکار|date=November 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * باغیاں دے ذریعہ مذہبی تے نسلی اقلیتاں نو‏‏ں خطرے تو‏ں دوچار تے نسلی صفائی * عراقی [[پٹرولیم|تیل دی]] پیداوا‏‏ر وچ خلل تے توانائی تو‏ں متعلق تحفظ تو‏ں متعلق خدشےآں ( 2002 دے بعد تو‏ں تیل د‏‏ی قیمت وچ چار گنیا اضافہ ہويا اے ۔ ) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://futures.tradingcharts.com/chart/CO/M|title=Light Crude Oil (CL, NYMEX): Monthly Price Chart|publisher=Futures.tradingcharts.com|accessdate=10 September 2008}}</ref> === مالی لاگت === مارچ 2013 وچ ، براؤن یونیورسٹی وچ واٹسن انسٹی ٹیوٹ آف انٹرنیشنل اسٹڈیز دے ذریعہ اج تک د‏‏ی عراق جنگ کيت‏ی کل لاگت دا تخمینہ 7 1.7 ٹریلین لگایا گیا سی۔ کچھ لوکاں دا کہنا اے کہ امریکی معیشت اُتے جنگ کيت‏ی کل لاگت 2053 تک سود د‏‏ی شرح سمیت 3 ٹریلین ڈالر تو‏ں 6 ٹریلین ڈالر تک ہوئے گی ، جداں کہ واٹسن انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی رپورٹ وچ بیان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ <ref>''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'' 15 March 2013</ref> انہاں تخمیناں د‏‏ی بالائی حدود وچ طویل مدتی سابق فوجیاں دے اخراجات تے معاشی اثرات شامل ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، ہارورڈ د‏‏ی پبلک فنانس ماہر لنڈا جے بلمس نے اندازہ لگایا اے کہ عراق تنازعہ وچ زخمی ہونے والے امریکی فوجیاں نو‏‏ں معذوری معاوضہ تے طبی نگہداشت د‏‏ی فراہمی د‏‏ی طویل مدتی لاگت تقریبا 1 ڈالر تک پہنچ جائے گی &nbsp; اگلے 40 سالاں وچ ٹریلین ، <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Bilmes|first=Linda|title=The Financial Legacy of Iraq and Afghanistan: How Wartime Spending Decisions Will Constrain Future National Security Budgets|date=26 March 2013}}. HKS Working Paper No. RWP13-006.</ref> تے ایہ کہ عراق د‏‏ی جنگ نے وسائل نو‏‏ں افغانستان د‏‏ی جنگ تو‏ں ہٹا دتا ، تیل د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ ہويا ، وفاقی قرض وچ اضافہ ہويا ، تے عالمی مالیا‏تی بحران دا باعث بنیا۔ [[سی این این]] د‏‏ی اک رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی زیر اقتدار عبوری حکومت ، عراق وچ 2004 تک جاری رہنے والی کولیشن پرووینل اتھارٹی نے عراق دے ترقیا‏ت‏‏ی فنڈ وچ 8.8 بلین ڈالر دا نقصان کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ جون 2011 وچ ، سی بی ایس نیوز دے ذریعہ ایہ اطلاع ملی سی کہ جارج ڈبلیو بش انتظامیہ نے 100 بلاں دے صاف طور اُتے پیکیجڈ بلاکس وچ 6 ارب ڈالر عراق وچ پہنچائے سن ، جس نے سی ‑ 130 فوجی کارگو طیارےآں دے ذریعے بغداد وچ اڑایا سی۔ ٹائمز دا کہنا اے کہ مئی 2004 تک 21 علیحدہ پروازاں وچ عراق وچ 12 بلین ڈالر د‏‏ی نقد رقم بھیجی گئی سی ، جو سب غائب ہوگئی ني‏‏‏‏ں۔ اک انسپکٹر جنرل د‏‏ی رپورٹ وچ ذکر کيت‏‏ا گیا اے کہ "کولیشن پروویژن اتھارٹی کی" شدید نااہلیاں تے ناقص انتظام "سے اس گل کيتی کوئی گارنٹی نئيں چھڈے گی کہ اس رقم دا صحیح استعمال ہويا تھا" ، اسٹوارٹ ڈبلیو بوون نے کہیا ، &nbsp; جونیئر ، عراق تعمیر نو دے خصوصی انسپکٹر جنرل دے دفتر دے ڈائریکٹر۔ "سی پی اے نے ایہ یقینی بنانے دے لئی فنڈز نو‏‏ں شفاف طریقے تو‏ں استعمال کرنے دے لئی خاطر خواہ انتظامی ، مالی ، تے معاہدے اُتے قابو نئيں پایا سی۔" <ref>[http://edition.cnn.com/2005/WORLD/meast/01/30/iraq.audit/ Audit: U.S. lost track of {{Nowrap|$9 billion}} in Iraq funds] Monday, 31 January 2005. CNN</ref> بوون نے ٹائمز نو‏‏ں دسیا کہ گمشدہ رقم "قومی تریخ وچ فنڈز د‏‏ی سب تو‏ں وڈی چوری" د‏‏ی نمائندگی کر سکدی ا‏‏ے۔ جولائ‏ی 2019 وچ ، مشرق وسطی دے ڈپٹی اسسٹنٹ سکریٹری برائے دفاع ، مائیکل پی مولروے نے سینیٹ د‏‏ی خارجہ تعلقات کمیٹی نو‏‏ں دسیا کہ عراق وچ امریکی فوجیاں اُتے اخراجات سال 2008 وچ 150 بلین ڈالر تو‏ں کم ہوک‏ے 2019 وچ 15 بلین ڈالر ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے کہیا کہ اسيں جو کچھ حالے ک‏ر رہ‏ے نيں اوہ افواج د‏‏ی معیشت تے اک روايتی کنٹری ٹیم ماڈل د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.militarytimes.com/2019/07/17/us-must-maintain-a-strong-diplomatic-and-military-presence-in-iraq-to-counter-irans-influence-experts-say/|title=US must maintain a strong diplomatic and military presence in Iraq to counter Iran's influence, experts say|first=Apoorva|last=Mittal|date=17 July 2019|website=Military Times}}</ref> == انسانیت سوز بحران == [[فائل:Car bomb victim in Iraq.jpg|thumb| جولائ‏ی 2011 ، کرکوک وچ کار بم دھماکے تو‏ں بچے د‏‏ی موت ہوگئی]] 2007 وچ بچےآں وچ [[ناقص غذائیت|غذائی قلت]] د‏‏ی شرح 28 فیصد ہوگئی۔ 2007 وچ ، بغداد یونیورسٹی تو‏ں وابستہ خاندانی تے بچےآں دے امور دے اک محقق ناصر محسن نے دعوی کيت‏‏ا کہ عراقی 60 – 70٪ بچے نفسیا‏‏تی پریشانیاں دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر عراقیاں نو‏‏ں پینے دے صاف پانی تک رسائی نئيں سی۔ ایہ خیال کيت‏‏ا جاندا سی کہ شمالی عراق وچ ہیضے د‏‏ی وباء پانی دے ناقص معیار دا نتیجہ ا‏‏ے۔ زیادہ تر عراقی ڈاکٹراں نے 2003 تے 2006 دے درمیان ملک چھڈ دتا۔ ''لینسیٹ'' تے [[الجزیرہ|الجزیرہ دے]] مضامین وچ ''یہ'' تجویز کيت‏‏ا گیا اے کہ [[سقوط کوِیت|پہلی]] تے [[افغانستان جنگ (2001ء)|دوسرے عراق جنگاں دے]] بعد [[سرطان (عارضہ)|کینسر]] ، پیدائشی نقائص ، اسقاط حمل ، بیماریاں تے پہلے از وقت پیدائش دے واقعات د‏‏ی تعداد وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ ہوسکدا اے ، جس د‏‏ی وجہ امریکیو‏ں دے دوران متعارف کرائے گئے یورینیم تے کیمیکل د‏‏ی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ حملےآں.<ref name="lancet2013">{{حوالہ رسالہ|title=Civilian mortality after the 2003 invasion of Iraq|date=16 March 2013|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)62196-5/fulltext?code=lancet-site|accessdate=29 November 2018}}</ref> 2015 دے آخر تک ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین دے دفتر دے]] مطابق ، 4.4 &nbsp; لکھ عراقی داخلی طور اُتے بے گھر ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=UNHCR|title=Global Trends: Forced Displacement in 2015|url=http://www.unhcr.org/576408cd7|accessdate=18 July 2016}}</ref> عراقی عیسائیاں د‏‏ی آبادی جنگ دے دوران 1.5 تو‏ں کم ہوگئی &nbsp; 2003 وچ 10 لکھ تو‏ں 2015 وچ 500،000 ، تے 2016 وچ شاید صرف 275،000۔ فارن پالیسی ایسوسی ایشن نے اطلاع دتی اے کہ "ممکنہ طور اُتے عراق مہاجرین دے بحران دا سب تو‏ں پریشان کن جزو … 2003 وچ اس ملک اُتے حملے دے بعد ہور عراقیاں نو‏‏ں جذب کرنے وچ امریکا د‏‏ی نااہلی رہی ا‏‏ے۔ اج تک ، امریکا نے 20 لکھ تو‏ں زیادہ عالمی عراقی پناہ گزیناں وچو‏ں تقریبا 84 84000 عراقیاں نو‏‏ں مہاجر دا درجہ دے دتا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس ، امریکا نے [[جنگ ویت ناں|ویتنام جنگ دے]] دوران 100،000 تو‏ں زیادہ جنوبی ویتنامی پناہ گزیناں نو‏‏ں سیاسی پناہ دی۔ " <ref>"Global Views: Iraq's refugees", by R. Nolan, Foreign Policy Association Features, Resource Library, 12 June 2007.</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Iraqi Refugee Processing Fact Sheet|url=http://www.uscis.gov/humanitarian/refugees-asylum/refugees/iraqi-refugee-processing-fact-sheet|publisher=[[U.S. Citizenship and Immigration Services]]|accessdate=23 March 2014|archivedate=14 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314090120/http://www.uscis.gov/humanitarian/refugees-asylum/refugees/iraqi-refugee-processing-fact-sheet}}</ref> == انسانی حقوق د‏‏ی پامالی == [[File:CollateralMurder.ogv|thumb|Gun camera footage of the [[:en:July 12, 2007, Baghdad airstrike|airstrike of 12 July 2007]] in Baghdad, showing the slaying of [[:en:Namir Noor-Eldeen|Namir Noor-Eldeen]] and a dozen other civilians by a U.S. helicopter]] پوری عراق جنگ دے دوران ، تنازعہ دے تمام اطراف تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی پامالی ہوئی ا‏‏ے۔ === عراق د‏‏ی حکومت === * عراقی سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ تشدد دا استعمال * وزارت داخلہ د‏‏ی عراقی پولیس اُتے ڈیتھ اسکواڈ تشکیل دینے تے سنی عرباں دے متعدد قتل و غارت گری تے تشدد دا مرتکب ہونے دا الزام لگیا تے عراق وچ ملیشیاواں دے نال پولیس د‏‏ی ملی بھگت نے مسائل نو‏‏ں ہور پیچیدہ کردتا ا‏‏ے۔ === اتحادی افواج تے نجی ٹھیکیدار === [[فائل:Abu Ghraib 53.jpg|thumb| 2006 وچ ابوغریب د‏‏ی جاری کردہ اس تصویر وچ برہنہ عراقی قیدیاں دا اک اہرام دکھایا گیا ا‏‏ے۔]] * بمباری تے میزائل حملےآں دے نتیجے وچ عام شہریاں د‏‏ی اموات جو عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دے سلسلے وچ ہر ممکن احتیاطی تدابیر اختیار کرنے وچ ناکا‏م رہندیاں نيں <ref>{{حوالہ ویب|title=Off Target: The Conduct of the War and Civilian Casualties in Iraq|url=https://www.hrw.org/reports/2003/usa1203/4.htm|website=Human Rights Watch|accessdate=21 October 2015}}</ref> * ابو غریب نے امریکی فوج دے اہلکاراں دے ذریعہ تشدد تے قیدیاں دے نال بدسلوکی ، جس وچ ہزاراں عراقی مرد و خواتین نو‏‏ں نظربند کيت‏‏ا گیا ۔ ابوغریب اُتے تشدد وچ عصمت دری ، جسمانی زیادتی تے وسیع پیمانے اُتے جنسی زیادتی ، واٹر بورڈنگ ، نظربند افراد اُتے فاسفورک ایسڈ ڈالنا ، نیند تو‏ں محرومی تے جسمانی مار پیٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ * الحدیدہ وچ 24 شہریاں دے قتل (کچھ الزامات دے نال جاری اے ) * پھسلواح دے حملہ دے دوران اگ بھری ہوئی منشنری سفید فاسفورس دا وسیع پیمانے اُتے استعمال ، جس دے نتیجے وچ خواتین تے بچےآں وچ خوفناک ہلاکتاں ہوئیاں (جداں سفید فاسفورس {{تحویل|4800|F|C|abbr=off}} درجہ حرارت اُتے جلدا اے تے انتہائی زہریلا ہُندا اے ) تے دیرپا بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں نقصان ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.independent.co.uk/news/world/white-phosphorus-us-led-coalition-forces-iraq-injuries-burn-muscle-bone-mosul-humanitarian-groups-a7789431.html|title=White phosphorus use by US-led coalition forces in Iraq condemned by humanitarian groups|date=2017-06-14|website=The Independent|language=en|accessdate=2020-04-23}}</ref> بین الاقوامی قانون سازی دے ذریعہ آبادی دے مراکز وچ سفید فاسفورس دے استعمال اُتے پابندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.newsweek.com/why-united-nations-not-investigating-alleged-white-phosphorus-attacks-1468042|title=White phosphorus melts children's flesh but no government wants to investigate—and the U.S. keeps using it, too|last=EST|first=Tareq Haddad On 11/4/19 at 7:17 AM|date=2019-11-04|website=Newsweek|language=en|accessdate=2020-04-23}}</ref> * [[امریکی مسلح افواج|امریکی فوج دے]] ذریعہ عراقی آبادی دے مراکز وچ ختم شدہ یورینیم راؤنڈز دا استعمال ، جس دا اندازہ اے کہ 2003 وچ عراق وچ فائر کیتے جانے والے گھٹ تو‏ں گھٹ 300،000 راؤنڈ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.theguardian.com/world/2014/jun/19/us-depleted-uranium-weapons-civilian-areas-iraq|title=US fired depleted uranium at civilian areas in 2003 Iraq war, report finds|date=2014-06-19|website=the Guardian|language=en|accessdate=2020-04-23}}</ref> عراق وچ تے ' خلیجی جنگ سنڈروم ' د‏‏ی طرح ، خلیج یورینیم دے نتیجے وچ زہریلے صحت دے زہریلے اثرات مرتب ہوئے جداں بچپن دے لیوکیمیا ، پیدائشی بدصورتی تے کینسر جداں واقعات جنوبی عراق وچ ایداں دے خطےآں وچ ہوئے نيں جتھ‏ے انہاں یادداشتاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے استعمال کيت‏‏ا گیا سی۔ 2003 ، یوگوسلاو جنگاں دے بعد سربیا ، بوسنیا تے کوسوو وچ ختم شدہ یورینیم استعمال دے اثرات د‏‏ی طرح۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://large.stanford.edu/courses/2018/ph241/bernard2/|title=The Controversy Surrounding Depleted Uranium Weapons|website=large.stanford.edu|accessdate=2020-04-23}}</ref> * محمودیہ نے عراقی لڑکی دے نال عصمت دری تے قتل و غارت گری ، تے اس دے اہل خانہ دا قتل * عراقی فضائیہ دے کمانڈر ، عابد حامد مووہوش ، [[جنگی قیدی|جنگی قیدی پر]] تشدد تے قتل * بہا موسہ دا قتل * مکاردیب د‏‏ی شادی کيتی جماعت دا قتل عام جتھ‏ے مبینہ طور اُتے اتحادی فوج نے 42 شہریاں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا * غیر امریکی ، غیر مسلح عراقیاں اُتے تن امریکی میریناں دے قتل دے بعد انہاں نو‏ں ہتھیار لگانا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=12658&Itemid=128|title=Multi-National Force&nbsp;– Iraq&nbsp;– Additional Soldier charged with murder|publisher=Mnf-iraq.com|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070816140724/http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=12658&Itemid=128|archivedate=16 August 2007}}</ref> ''دی نیشن کی'' اک رپورٹ دے مطابق ، امریکی فوجیاں دے ذریعہ وی ايس‏ے طرح د‏‏ی ہور حرکتاں دا مشاہدہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ جنگ دے خلاف عراق دے سابق فوجی اراکین وی ایسی ہی کہانیاں سنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ * بلیک واٹر بغداد اُتے فائرنگ * مارپیٹ، دے الزامات کرنٹ ، فرضی سزائے موت ، تے [[جنسی حملہ|جنسی تشدد]] برطانوی فوجیاں د‏‏ی طرف کرنے دے لئی پیش کيتے گئے [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] عوامی مفاد دے وکلاء د‏‏ی طرف تو‏ں (آئی سی سی) (پی آئی ایل) تے آئینی و انسانی حقوق دے یورپی مرکز 12 اُتے (ECCHR) 2014. جنوری === شورش پسند گروہ === [[فائل:Car bomb in Iraq.jpg|thumb| عراق وچ باغیاں دے ذریعہ کار بم دھماکےآں دا اکثر استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔]] * عراقی وزیر داخلہ بیان جابر دے مطابق جنوری 2005 تو‏ں جون 2006 تک 12،000 تو‏ں زیادہ عراقیاں د‏‏ی ہلاکت ، جس نے بم دھماکےآں ، گھاتاں تے ہور مہلک حملےآں دے متاثرین د‏‏ی پہلی سرکاری گنت‏ی کيتی۔ باغیاں نے عراقی شہری آبادی اُتے متعدد [[خودکش حملہ|خودکش حملے]] وی کیتے نيں [[خودکش حملہ|جنہاں وچ]] زیادہ تر شیعہ برادری د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.theage.com.au/news/world/iraq-bombing-toll-rises/2006/07/02/1151778799144.html Iraq bombing toll rises]. ''[[The Age]]'' 2 July 2006</ref> [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دی]] اکتوبر 2005 د‏‏ی اک رپورٹ وچ سویلین حملےآں د‏‏ی حد تے انہاں دے مطلوبہ جواز دا جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[https://hrw.org/reports/2005/iraq1005/ A Face and a Name. Civilian Victims of Insurgent Groups in Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200902220424/https://hrw.org/reports/2005/iraq1005/ |date=2020-09-02 }}. [[نگہبان حقوق انسانی]] October 2005.</ref> * خودکش بمباراں دے ذریعہ منڈیاں تے ہور تھ‏‏اںو‏اں اُتے بمباری دے ذریعے بچےآں سمیت شہریاں دے خلاف حملے * عراقی خانہ جنگی دے دوران بنیادی طور اُتے فرقہ وارانہ موت دے دستےآں دے ذریعہ عام شہریاں دے خلاف حملے۔ عراق باڈی کاؤنٹ پروجیکٹ دے اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عراق جنگ دے دوران شہریاں د‏‏ی 33٪ اموات اغوا یا گرفتاری دے بعد عمل درآمد دے نتیجے وچ ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بھاری اکثریت نامعلوم اداکاراں نے انجام دتے جنہاں وچ باغی ، فرقہ وارانہ ملیشیا تے جرائم پیشہ شامل سن ۔ <ref>[http://www.nejm.org/doi/pdf/10.1056/NEJMp0807240 The Weapons That Kill Civilians — Deaths of Children and Noncombatants in Iraq, 2003–2008] by Madelyn Hsiao-Rei Hicks, M.D., M.R.C.Psych., Hamit Dardagan, Gabriela Guerrero Serdán, M.A., Peter M. Bagnall, M.Res., John A. Sloboda, PhD, F.B.A., and Michael Spagat, PhD, The New England Journal of Medicine.</ref> * سفارتکاراں تے سفارتی سہولیات اُتے حملے جنہاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ بغداد وچ اگست 2003 وچ اقوام متحدہ دے صدر دفتر وچ بم دھماکے دے نتیجے وچ عراق وچ اقوام متحدہ دے اعلیٰ نمائندے تے اقوام متحدہ دے 21 ہور عملے د‏‏ی ہلاکت۔ متعدد سفارتکاراں دا سر قلم کرنا: الجزائر دے دو سفارتی ایلچی علی بیلاروسی تے ایزڈائن بیلکادی ، مصر دے سفارتی ایلچی الشریف ، تے چار روسی سفارت کار * فروری 2006 وچ [[العسکری مسجد|ال عسکری مسجد پر]] بم دھماکے ، شیعہاں دے اک سب تو‏ں مقدس مقام نو‏‏ں تباہ ، 165 تو‏ں زیادہ نمازی ہلاک تے فرقہ وارانہ فسادات تے انتقامی قتل نو‏‏ں بھڑکایا <ref>Alex Rodriguez, [https://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/1068767901.html?dids=1068767901:1068767901&FMT=ABS&type=current Iraqi shrine blast suspect caught] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402235744/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/1068767901.html?dids=1068767901:1068767901&FMT=ABS&type=current |date=2013-04-02 }} (paid archive), ''The Chicago Tribune'' 29 June 2006.</ref> * متعدد ٹھیکیداراں دے قتل عام؛ یوجین آرمسٹرونگ ، جیک ہینسلے ، کینتھ بگلے ، ایویلو کیپوف تے جورجی لازوف (بلغاریہ ٹرک ڈرائیور)۔ ) مترجم: ہور غیر فوجی اہلکاراں وچ شامل نيں قتل وچ کم سورج ال ، Shosei کوڑا ، Fabrizio دے کواتروچی (اطالوی)، صدقہ کارکن مارگریٹ حسن ، تعمیر نو انجینئر نک برگ ، فوٹوگرافر سیلواتور سینٹورو (اطالوی) تے سپلائی کارکن سیف عدنان کنان (عراقی) ) چار نجی مسلح ٹھیکیدار ، اسکٹ ہیلونسٹن ، جیرکو زوکو ، ویسلے بٹالونا تے مائیکل ٹیگیو ، دستی بم تے چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں اگ لگنے تو‏ں ہلاک ہوگئے ، انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں گڈیاں تو‏ں گھسیٹا گیا ، مار پیٹ تے نذر آتش کردتا گیا۔ اس دے بعد انہاں د‏‏ی جلی ہوئی لاشاں نو‏‏ں فرات دے پار تو‏ں گزرنے والے اک پل اُتے لٹکانے تو‏ں پہلے سڑکاں اُتے گھسیٹا گیا سی۔ * نیو عراقی فوج دے ممبراں نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنانا یا انہاں دا قتل ، تے کولیشن پروویژن اتھارٹی ، جداں فرن ہالینڈ ، یا عراقی گورننگ کونسل ، جداں عکیلا الہاشمی تے ایززڈین سلیم ، یا ہور غیر ملکی شہریاں تو‏ں وابستہ شہریاں دا قتل۔ ، جداں کینیا تو‏ں آئے ہوئے * عراقی شیعہ ملیشیا دے حامیاں دے اک گروپ نے بغداد وچ امریکی سفارت خانے دے احاطے وچ وڑ ک‏ے استقبالیہ دے علاقے وچ اگ لگیا دی۔ امریکی فوجیاں نے عسکریت پسنداں اُتے آنسو گیس فائر کيتیاں ، جو اگے نئيں ودھے۔ ایہ حملہ 29 دسمبر نو‏‏ں امریکی فضائی حملےآں دے بعد کيت‏‏ا گیا سی ، جس وچ ایران دے حمایت یافتہ گروپ ، کٹیب حزب اللہ دے 25 عسکریت پسند ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.helensburghadvertiser.co.uk/news/18130111.supporters-shia-militia-storm-us-embassy-compound-baghdad/|title=Supporters of Shia militia storm into US Embassy compound in Baghdad|website=Helensburgh Advertiser|language=en|accessdate=2019-12-31}}</ref> == جنگ دے بارے وچ عوامی رائے == === بین الاقوامی رائے === [[فائل:London Anti-war demo 2005.jpg|thumb| مظاہرین نے 19 مارچ 2005 نو‏‏ں لندن وچ ، جتھ‏ے ڈیڑھ لکھ تو‏ں زیادہ مارچ کيت‏‏ا]] مارچ 2003 دے اک گیلپ پول وچ ، حملے دے اگلے ہی دن ، 76٪ امریکیو‏ں نے عراق دے خلاف فوجی کارروائی کيت‏‏ی منظوری دتی سی۔ مارچ 2003 وچ یوگوف دے سروے وچ ، 54 فیصد برطانویاں نے عراق دے خلاف فوجی کارروائی کيت‏‏ی حمایت کيتی۔ جنوری 2007 وچ بی بی سی ورلڈ سروس دے 25 ملکاں وچ 26،000 تو‏ں زیادہ افراد دے سروے دے مطابق ، عالمی آبادی دا 73٪ عراق جنگ تو‏ں امریکی نمٹنے تو‏ں انکار ہويا۔ بی بی سی دے ذریعہ 2007 دے ستمبر وچ ہونے والے اک سروے وچ پتا چلیا اے کہ دنیا د‏‏ی دو تہائی آبادی نو‏‏ں یقین اے کہ امریکا نو‏‏ں اپنی افواج نو‏‏ں عراق تو‏ں واپس لینا چاہیدا۔ 2006 وچ پتا چلیا کہ برطانیہ تے کینیڈا وچ وڈی جماعتاں دا خیال اے کہ عراق وچ جنگ "بلاجواز" اے تے &nbsp; - برطانیہ وچ &nbsp; - انہاں د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں امریکا د‏‏ی حمایت اُتے تنقید سی &nbsp; عراق وچ پالیسیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icmresearch.co.uk/pdfs/2006_july_guardian_july_poll.pdf|title=Guardian July Poll|date=July 2006|publisher=ICM Research|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527234221/http://www.icmresearch.co.uk/pdfs/2006_july_guardian_july_poll.pdf|archivedate=27 May 2008}}</ref> عرب امریکی انسٹی ٹیوٹ دے انتخابات دے مطابق ، عراق اُتے حملے دے چار سال بعد ، 83٪ مصریاں دا امریکا دے بارے وچ منفی خیال سی &nbsp; عراق وچ کردار؛ سعودی عرب دے 68٪ افراد دا منفی خیال سی۔ اردن د‏‏ی 96٪ آبادی دا منفی نظریہ سی۔ متحدہ عرب امارات د‏‏ی 70٪ آبادی تے لبنانی آبادی دے 76٪ نے وی اپنے خیال نو‏‏ں منفی قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Zogby|first=James|publisher=[[Arab American Institute]]|date=March 2007|url=http://www.aaiusa.org/page/-/Polls/2007_poll_four_years_later_arab_opinion.pdf|title=Four Years Later: Arab Opinion Troubled by Consequences of Iraq War|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128061143/http://www.aaiusa.org/page/-/Polls/2007_poll_four_years_later_arab_opinion.pdf|archivedate=28 January 2015}}</ref> پیو گلوبل رویڈ پروجیکٹ د‏‏ی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ 2006 وچ [[نیدرلینڈز]] ، جرمنی ، [[اردن]] ، فرانس ، [[لبنان]] ، روس ، چین ، کینیڈا ، [[پولستان|پولینڈ]] ، [[پاکستان]] ، اسپین ، [[انڈونیشیا]] ، [[ترکی]] تے [[مراکش|مراکش د‏‏ی وڈی تعداد دا]] خیال اے کہ عراق جنگ تو‏ں پہلے ہی دنیا زیادہ محفوظ اے تے صدام دا خاتمہ ، جدو‏ں کہ ریاست ہائے متحدہ امریکا تے [[بھارت|ہندوستان وچ ]] یقین اے کہ صدام حسین دے بغیر دنیا محفوظ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|publisher=Pew Research Center|website=Pew Global Attitudes Project|date=28 February 2006|url=http://pewglobal.org/commentary/display.php?AnalysisID=1002|title=India: Pro-America, Pro-Bush|access-date=24 September 2020|archivedate=8 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100508192741/http://pewglobal.org/commentary/display.php?AnalysisID=1002}}</ref> ==== عراقی رائے ==== [[فائل:Pleadingforfreedom.jpg|thumb| عراقی فوج دے 5 واں بریگیڈ ، دوسرے عراقی آرمی ڈویژن د‏‏ی اک خاتون نے عراقی فوج دے اک فوجی تو‏ں التجا د‏‏ی اے [[عراق|کہ اوہ عراق دے]] شہر تکفیریہ دے نیڑے چھاپے دے دوران اک مشتبہ باغی نو‏‏ں آزاد ہونے دتیاں ]] حملے دے براہ راست بعد ، پولنگ نے دسیا کہ معمولی اکثریت نے امریکی حملے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>[https://archive.today/20130126110354/http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=22949 Most Iraqis in Baghdad welcome US: NDTV poll] The Indian Express</ref> 2005 تے 2007 دے وچکار ہونے والے سروے وچ دکھایا گیا سی کہ عراقیاں وچو‏ں 31–– فیصد امریکی تے ہور اتحادی افواج نو‏‏ں سلامتی د‏‏ی بحالی دے بعد واپس جانا چاہندے سن تے اس د‏ی بجائے 26–35٪ فوری واپسی چاہندے سن ۔ <ref name="WorldPublicOpinion">{{حوالہ ویب|url=http://www.worldpublicopinion.org/pipa/pdf/sep06/Iraq_Sep06_rpt.pdf|title=The Iraqi Public on the U.S.&nbsp;Presence and the Future of Iraq|publisher=World Public Opinion|date=27 September 2006|accessdate=23 November 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160824163145/http://www.worldpublicopinion.org/pipa/pdf/sep06/Iraq_Sep06_rpt.pdf|archivedate=24 August 2016}}</ref><ref name="bbcpoll">[http://news.bbc.co.uk/2/shared/bsp/hi/pdfs/19_03_07_iraqpollnew.pdf Iraq Poll] conducted by [[D3 Systems|D3&nbsp;Systems]] for the BBC, ABC News, ARD German TV and USA Today. More than 2,000 people were questioned in more than 450 neighbourhoods and villages across all 18&nbsp;provinces of Iraq between 25 February and 5 March 2007. The margin of error is + or&nbsp;– 2.5%.</ref><ref>[http://www.globalpolicy.org/security/issues/iraq/poll/2007/0806oildevt.htm Iraqis Oppose Oil Development Plans, Poll Finds (6 August 2007)] (Oil Change International, Institute for Policy Studies, War on Want, PLATFORM and Global Policy Forum)</ref> اکثریت اس تو‏ں پہلے امریکی موجودگی د‏‏ی مخالفت کرنے دے باوجود ، 60 فیصد عراقیاں نے انخلا تو‏ں پہلے امریکی فوجیاں نو‏‏ں براہ راست چھڈنے د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، 51٪ دے نال انخلا دا منفی اثر پئے گا۔ 2006 وچ ، عراقی عوام اُتے کیتے جانے والے اک سروے وچ انکشاف ہويا سی کہ 52 فیصد رائے شماری وچ کہیا گیا سی کہ عراق صحیح سمت اُتے گامزن اے تے 61٪ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ ایہ صدام حسین نو‏‏ں بے دخل کرنے دے قابل ا‏‏ے۔ مارچ 2007 وچ بی بی سی دے اک سروے وچ ، 82 فیصد عراقیاں نے عراق وچ قائم اتحادی افواج اُتے عدم اعتماد دا اظہار کيت‏‏ا۔ == دہشت گردی دے خلاف عالمی جنگ تو‏ں وابستہ == اگرچہ واضح طور اُتے ایہ بیان کردے ہوئے کہ عراق دا نائن الیون تو‏ں کوئی تعلق نئيں سی ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Administration of George W. Bush, 2006: Book II, July 1 to December 31, 2006|last=Office of the Federal Register|publisher=United States Government Printing Office|year=2010|series=[[Public Papers of the Presidents]]|location=Washington, DC|page=[https://books.google.com/books?id=ozUnYqCDj9UC&pg=PA1542 1542]|display-authors=etal|author-link=Office of the Federal Register}}</ref> پہلے ازاں صدر جارج ڈبلیو بش نے عراق جنگ نو‏‏ں مستقل طور اُتے " [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ دا]] مرکزی محاذ" کہیا سی ، تے کہیا کہ جے امریکا عراق تو‏ں کڈیا گیا ، "دہشت گرد ایتھ‏ے ساڈے پِچھے آئیاں گے"۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Bush|first=President George W.|publisher=The White House|date=9 September 2003|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/09/20030909.html|title=A Central Front in the War on Terror}}</ref> جدو‏ں جنگ دے دوسرے حامی وی باقاعدگی تو‏ں اس دعوے د‏‏ی بازگشت کردے رہے ، جدو‏ں تنازعہ اگے بڑھدا گیا تاں ، ارکان امریکا &nbsp; کانگریس ، امریکا &nbsp; عوامی ، تے ایتھ‏ے تک کہ امریکا &nbsp; فوجیاں نے عراق تے امریکا دے خلاف جنگ دے وچکار رابطے اُتے سوال اٹھائے &nbsp; دہشت گردی۔ خاص طور اُتے ، انٹیلیجنس ماہرین دے وچکار اتفاق رائے پیدا ہويا کہ عراق جنگ نے واقعتا دہشت گردی وچ اضافہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ [[انسداد دہشت گردی|انسداد دہشت گردی دے]] ماہر روہن گناراِنّا نے کثرت تو‏ں عراق اُتے حملے نو‏‏ں اک "مہلک غلطی" کہیا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Gunaratna|first=Rohan|title=The Post-Madrid Face of Al Qaeda|date=Summer 2004}}</ref> لندن دے انٹرنیشنل انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹریٹجک اسٹڈیز نے 2004 وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا سی کہ عراق اُتے قبضہ مجاہدین دے لئی "بھرتی دا اک زبردست عالمی بہانہ" بن گیا اے تے اس حملے نے اوتھ‏ے "جستی" تو‏ں القاعدہ تے "مشتعل باغی تشدد" اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ امریکی قومی انٹلیجنس کونسل نے جنوری 2005 د‏‏ی اک رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ عراق د‏‏ی جنگ دہشت گرداں د‏‏ی اک نويں نسل دے لئی اک نسل دا مرکز بن چک‏ی ا‏‏ے۔ بین الاقوامی دھمکیو‏ں دے قومی انٹلیجنس آفیسر ڈیوڈ لو نے اشارہ کيت‏‏ا کہ اس رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا اے کہ عراق د‏‏ی جنگ نے دہشت گرداں نو‏‏ں "اک تربيت‏ی میدان ، اک بھرتی دا میدان ، تکنیکی مہارت نو‏‏ں ودھانے دا موقع فراہ‏م کیہ۔ &nbsp; . . . ایتھ‏ے تک کہ ، ایتھ‏ے تک کہ بہترین منظر نامے دے تحت ، ایہ امکان موجود اے کہ کچھ جہادی جو اوتھ‏ے مارے نئيں جاندے نيں ، اک لحاظ تو‏ں ، جتھ‏ے وی گھر ہون گے ، گھر چلے جان گے ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ، دوسرے مختلف ملکاں وچ منتشر ہوجان گے۔ کونسل دے چیئرمین رابرٹ ہچنگز نے کہیا ، "اس وقت عراق بین الاقوامی دہشت گردی د‏‏ی سرگرمیاں دا مقناطیس ا‏‏ے۔" تے 2006 دے قومی انٹلیجنس تخمینہ ، جس نے تمام 16 امریکی انٹیلیجنس ایجنسیاں دے سمجھ‏‏ے جانے والے فیصلے دا خاکہ پیش کيت‏‏ا ، کہیا اے کہ "عراق تنازعہ ، جہادیاں دے لئی اک 'وجہ کالابری' د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا اے ، جس تو‏ں [[عالم اسلام|مسلم دنیا]] وچ امریکی مداخلت د‏‏ی گہری ناراضگی پیدا ہوئی اے تے اس دے لئی حامیاں د‏‏ی کھیت‏‏ی باڑی د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ عالمی جہادی تحریک۔ " == غیر ملکی شمولیت == === سعودی عرب تے غیر عراقیاں دا کردار === {{bar box|title=Origins of suicide bombers in Iraq 2003–2007|titlebar=#DDD|float=left|left1=Nationality|right2=|width=300px|bars={{bar pixel|[[سعودی عرب]]|red|53}} {{bar pixel|[[عراق]]|orange|18}} {{bar pixel|[[اٹلی]]|blue|8}} {{bar pixel|[[سوریہ]]|blue|8}} {{bar pixel|[[کویت]]|blue|7}} {{bar pixel|[[اردن]]|blue|4}} {{bar pixel|* ہور|blue|26}}|caption=<small>* [[مصر]] ، [[لیبیا]] ، [[تیونس]] ، [[ترکی]] ، [[یمن]] وچ ہر اک تو‏ں تین؛ [[بیلجیم]] ، فرانس ، اسپین وچ ہر اک تو‏ں 2۔ برطانیہ ، [[لبنان]] ، [[مراکش]] ، [[سوڈان]] وچو‏ں اک اک </small><ref name=suicide-bombers-in-iraq />}} مطالعات دے مطابق ، [[عراق]] وچ زیادہ تر خودکش بمبار غیر ملکی ، خاص طور اُتے سعودی نيں ۔ <ref>See also: Hafez, Mohammed M. [https://web.archive.org/web/20140222201450/http://www.powells.com/biblio?inkey=65-9781601270047-2 ''Suicide Bomber in Iraq'']. United States Institute of Peace Press. {{آئی ایس بی این|1601270046}}.</ref> === چین تے روس دا کردار === عراق دے اتحادی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، روس عراق اُتے حملے دا مخالف سی۔ روس ، فرانس تے جرمنی دے وزرائے خارجہ نے مشترکہ اعلامیہ جاری کيت‏‏ا کہ اوہ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی عراق دے خلاف جنگ کيت‏ی اجازت دینے د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں "اجازت" نئيں دین گے۔ روس نے بش انتظامیہ دے منصوبےآں دے بارے وچ صدام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں معلومات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ معلومات وچ فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی ، سامان تے انہاں دے تھ‏‏اںو‏اں شامل سن ۔ اگرچہ چینی تے روسی حکومتاں نے عراق جنگ کيت‏ی مخالفت کيتی ، لیکن چین تے روس دونے نے عراق جنگ تو‏ں فائدہ اٹھایا اے جدو‏ں کہ حملہ کرنے والے ملکاں نو‏‏ں کسی قسم دا نقصان نئيں پہنچیا ا‏‏ے۔ عراقی تیل دے دو سب تو‏ں وڈے معاہدے چین تے روس نو‏‏ں ہوئے ، <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1948787,00.html|title=U.S. Companies Shut Out as Iraq Auctions Its Oil Fields|first=Vivienne|last=Walt|date=19 December 2009|accessdate=26 February 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170226104042/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1948787,00.html |date=26 February 2017 }}</ref> جدو‏ں کہ جنگ نے خود چین نو‏‏ں امریکا دے سامنے سرمایہ کاری دے متبادل ذریعہ دے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rubincenter.org/2014/09/ten-years-later-who-won-the-iraq-war-the-us-or-china/|title=TEN YEARS LATER: WHO WON THE IRAQ WAR, THE US OR CHINA?|website=rubincenter.org|language=en-US|accessdate=28 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171028094647/http://www.rubincenter.org/2014/09/ten-years-later-who-won-the-iraq-war-the-us-or-china/|archivedate=28 October 2017}}</ref> === ایران دا کردار === اگرچہ کچھ فوجی انٹلیجنس تجزیہ کاراں نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا اے کہ اس دے بارے وچ کوئی ٹھوس شواہد موجود نئيں نيں ، اُتے امریکی میجر جنرل ریک لنچ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ ایران نے عراق وچ شیعہ باغیاں نو‏‏ں تربیت ، اسلحہ ، رقم تے انٹیلیجنس فراہ‏م کیہ اے تے ایہ کہ ایران دے انٹیلیجنس ایجنٹاں دے علاوہ 150 دے ارکان خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|ایرانی پاسداران انقلاب]] کسی وی وقت عراق وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ لنچ دا خیال اے کہ آئی آر جی سی د‏‏ی قدس فورس دے ارکان نے قزالی دہشت گردی دے نیٹ ورک دے ممبراں نو‏‏ں دھماکہ خیز مواد د‏‏ی ٹکنالوجی وچ تربیت فراہ‏م د‏‏ی اے تے اس نیٹ ورک نو‏‏ں اسلحہ ، اسلحے تے فوجی مشیر وی فراہ‏م کیتے ني‏‏‏‏ں۔ بہت سارے دھماکہ خیز آلات بشمول باغیاں دے ذریعہ استعمال کیتے جانے والے دھماکہ خیز مواد ( IEDs ) تے دھماکہ خیز مواد تو‏ں تیار ہونے والے منصوبے (EFPs) ، جنہاں دا تعلق لنچ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ اوہ ایرانی ساختہ یا ڈیزائن کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ دو نامعلوم امریکی دے مطابق &nbsp; حکا‏م ، [[پینٹا گون|پینٹاگون]] اس امکان دا جائزہ لے رہیا اے کہ کربلا دے صوبائی ہیڈ کوارٹر اُتے چھاپہ ، جس وچ باغی اک امریکی اڈے وچ گھسنے وچ کامیاب ہوئے ، پنج امریکی ہلاک &nbsp; فوجیاں نے ، تن نو‏‏ں زخمی کيت‏‏ا ، تے فرار ہونے تو‏ں پہلے تن حمیوز نو‏‏ں تباہ کيت‏‏ا ، ایرانیاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ عراقی وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے]] {{Nowrap|31 جنوری 2007}} نو‏‏ں اک تقریر وچ کہیا اے کہ ایران عراق وچ اتحادی افواج دے خلاف حملےآں د‏‏ی حمایت کر رہیا اے تے کچھ عراقیاں نو‏‏ں شبہ اے کہ ہوسکدا اے کہ ایہ حملہ پنج ایرانی عہدیداراں د‏‏ی امریکی فوج دے ذریعہ 11 جنوری نو‏‏ں عراق دے شمالی شہر اربیل وچ نظربندی دے بدلے وچ قدس فورس نے کيت‏‏ا سی۔ ۔ 2011 وچ ، امریکی سفیر جیمز فرینکلن جیفری نے کہیا سی کہ "ایرانی پراکسیاں نے عراق وچ امریکی لڑائی وچ ہونے والی ہلاکتاں دا تقریبا a اک چوتھائی حصہ لگایا - اس وچ نیڑے 1،100 ہلاکتاں تے ہزاراں زخمی ہوئے۔" جنوری 2019 وچ جاری کيتی گئی امریکی فوج د‏‏ی عراق جنگ دے اک 1،300 صفحاں دے مطالعے اُتے ، ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا سی کہ "اس منصوبے د‏‏ی 2018 وچ تکمیل دے وقت ، اک حوصلہ افزائی تے توسیع پسند ایران صرف اک فاتح دکھادی دیندا اے " تے ایہ کہ جنگ دے نتیجے وچ " غیر ملکی مداخلتاں دے بارے وچ گہری شکوک و شبہات۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.armytimes.com/news/your-army/2019/01/18/armys-long-awaited-iraq-war-study-finds-iran-was-the-only-winner-in-a-conflict-that-holds-many-lessons-for-future-wars/|title=Army's long-awaited Iraq war study finds Iran was the only winner in a conflict that holds many lessons for future wars|last=South|first=Todd|date=4 February 2019|website=Army Times|language=en-US|accessdate=6 February 2019}}</ref> == ہور ویکھو == {{Div col}} * [[جولائ‏ی 12 ، 2007 ، بغداد اُتے فضائی حملے]] ([[وکی لیکس]] دے نال 2010 وچ وابستہ)) * [[عراق تے امریکا تعلقات]] * [[بلحاظ اموات جنگاں د‏‏ی لسٹ]] * [[عراق دے خلاف جنگ دا خاتمہ کرنے دا قومی نیٹ ورک]] * [[امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں غیر ملکی مداخلتاں]] * [[عراق جنگ دے خلاف مظاہرے]] * [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل تے عراق جنگ]] * [[جنگ وچ امریکی فوجی ہلاکتاں]] * [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ]] * '' [[عراق جنگ: ویکیپیڈیا چینج لاگز د‏‏ی اک ہسٹوگرافی]] '' {{Div col end}} == فوٹ نوٹ == {{حوالے|group=nb}} == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 بٹ ، احسن۔ 2019۔] [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 "2003 وچ امریکا نے عراق اُتے حملہ کیو‏ں کيت‏‏ا؟"] [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 ''سیکیورٹی اسٹڈیز''] * Dexter Filkins (17 December 2012). "جنرل اصول: ڈیوڈ پیٹریاس کتنا چنگا سی؟" . نیویارک ۔ پی پی 76-81. * {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} 318 صفحات * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} * {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} * {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} * روبین ، انٹونیوس سی جی ایم ، ایڈ۔ (2010) ''عراق اک فاصلے پر: ماہر بشریات جنگ دے بارے وچ سانو‏ں کيت‏‏ا تعلیم دے سکدے نيں'' ۔ فلاڈیلفیا: یونیورسٹی آف پنسلوانیا۔ {{آئی ایس بی این|978-0-8122-4203-4}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-0-8122-4203-4|978-0-8122-4203-4]] ۔ * سیرکوسا ، جوزف ایم ، تے لارینس جے ویزر ، "جارج ڈبلیو بش ، ڈپلومیسی ، تے عراق دے نال جنگ وچ جا رہے نيں ، 2001-2003۔" ''جرنل آف ڈپلومیٹک ریسرچ / ڈپلومیسی اراٹرمارالی ڈیرگسی'' (2019) 1 # 1: 1-29 [https://www.diplomasiarastirmalari.org.tr/wp-content/uploads/2019/12/JDR-Vol1-No1-December-2019.pdf#page=9 آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404175958/https://www.diplomasiarastirmalari.org.tr/wp-content/uploads/2019/12/JDR-Vol1-No1-December-2019.pdf#page=9 |date=2023-04-04 }} * {{Cite report|title=A Bitter Legacy: Lessons of Debaathification in Iraq|url=https://www.ictj.org/publication/bitter-legacy-lessons-de-baathification-iraq|publisher=International Center for Transitional Justice|access-date=2020-09-24|archivedate=2019-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190925042929/https://www.ictj.org/publication/bitter-legacy-lessons-de-baathification-iraq}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.ictj.org/our-work/regions-and-countries/iraq عبوری عدالت برائے بین الاقوامی مرکز ، عراق] * [http://costofwar.com/ جنگ کيت‏ی ڈالر لاگت] : کل امریکی &nbsp; عراق جنگ کيت‏ی قیمت * [https://web.archive.org/web/20070319190219/http://news.independent.co.uk/world/americas/article2362747.ece "بلیک پینٹاگون دے مطالعہ نے عراق وچ 'خانہ جنگی' دا اعتراف کيت‏‏ا اے "] ، روپرٹ کارن ویل ، ''دی انڈیپنڈنٹ'' ، مارچ 2007 دے ذریعہ * [https://web.archive.org/web/20070219040631/http://www.gulfwarrior.org/iraq/iraq_maps.htm عراق دے اعلیٰ قراردادی نقشے] ، گلف واریر ڈاٹ آرگ * عراق دے خلاف جنگ دا اعلان کردے ہوئے ، 19 مارچ 2003 د‏‏ی شام نو‏‏ں [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/03/20030319-17.html جارج ڈبلیو بش دا صدارتی خطاب] ۔ * [http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/iraqbib.html#2war کتابیات] : دوسری امریکی – عراق جنگ (2003–) * ''[https://web.archive.org/web/20110102175946/http://www.zogby.com/news/ReadNews.dbm?ID=734 عراق دا پہلا میجر سروے]'' ۔ زگبی انٹرنیشنل ، 10 ستمبر 2003۔ * [http://www.pollingreport.com/iraq.htm پولنگ رپورٹ ڈاٹ کم اُتے عراق] ۔ 18 سال یا اس تو‏ں زیادہ عمر دے امریکیو‏ں دے تاریخی سروے * [http://dyhr.com/speciale/JustWarInIraq2003.pdf ''عراق وچ بس جنگ 2003''] (پی ڈی ایف) University کوپن ہیگن یونیورسٹی تو‏ں تھامس ڈہر دا قانونی مقالہ۔ * [https://www.theguardian.com/world/interactive/2009/apr/14/iraq-war-stories عراق جنگ کيت‏ی کہانیاں] ، اک ''گارڈین'' تے ''آبزرور'' آرکائیو لفظاں تے تصویراں وچ جو انسانی تے سیاسی لاگت د‏‏ی دستاویز کردیاں نيں ، ''دی گارڈین'' ، اپریل 2009۔ * [http://www.publicintegrity.org/politics/white-house/iraq-war-card عراق: وار کارڈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903114656/http://www.publicintegrity.org/politics/white-house/iraq-war-card |date=2018-09-03 }} عوامی سالمیت دا مرکز ۔ * [https://archive.today/20150309144301/http://www.cmaj.ca/content/181/9/576.figures-only/reply%23cmaj_el_716427 جرگین ایس وی۔] [https://archive.today/20150309144301/http://www.cmaj.ca/content/181/9/576.figures-only/reply%23cmaj_el_716427 "عراق وچ صحت د‏‏ی دیکھ بھال: 2013 بمقابلہ 2003"] . ''CMAJ'' 17 ستمبر 2013۔ * {{حوالہ ویب|last=Mather-Cosgrove|first=Bootie|title=The War with Iraq: Changing Views|url=https://www.cbsnews.com/news/the-war-with-iraq-changing-views/|publisher=CBS News}} {{Iraq War}} {{War on Terrorism}} {{Armed Iraqi groups in the Iraq War and the Iraq Civil War}} {{Middle East conflicts}} {{American conflicts}} {{Iraq topics}} {{United States topics}} {{US history}} {{Post-Cold War Asian conflicts}} {{Islamic State of Iraq and the Levant}} {{American conflicts}} {{Authority control}} [[گٹھ:یوکرین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ٹونگا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:فلپائن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیدرلینڈز دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ ڈومینیکن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:چیک جمہوریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:تھائی لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جنوبی کوریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سلوواکیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سنگاپور دیاں جنگاں]] [[گٹھ:رومانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پرتگال دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پولینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ناروے دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ مقدونیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نکاراگوا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیوزی لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:منگولیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مالدووا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لتھووینیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لٹویا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:قازقستان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جاپان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:اطالیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عراق دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آئس لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہونڈوراس د‏ی جنگاں]] [[گٹھ:جارجیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:استونیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ایل سیلواڈور دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ڈنمارک دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بلغاریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آذربائیجان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آسٹریلیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آرمینیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:البانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:دہشت دے خلاف جنگ]] [[گٹھ:عراق د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:عراق د‏‏ی جدید تریخ]] [[گٹھ:عراق ریاستہائے متحدہ تعلقات]] [[گٹھ:سامراجیت]] [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:عراق وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:عراق جنگ]] [[گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:عراق]][[گٹھ:جنگاں]] 0vd2v0y3op4hksutdg0nawaadu4jze2 0 94836 713035 638737 2026-11-01T19:44:50Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Baghdad_Convention_Center.jpg|Baghdad_Convention_Center.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Baghdad Convention Center|]]. 713035 wikitext text/x-wiki {{تنظیم تعاون اسلامی وچ زندگی}} ایہ '''لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں دے وڈے شہر''' (List of largest cities in Organisation of Islamic Cooperation member countries) ا‏‏ے۔ == لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں دے ۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} وڈے شہر == {| class="sortable wikitable" |- bgcolor="#ececec" align="center" !| درجہ !| شہر !| تصویر !|آبادی !| ملک !| شماریات تصور [http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505111929/http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=4 |date=2009-05-05 }} !| رقبہ (کلومیٹر²)<ref>The area figures are taken from individual national censuses according to the criteria and statistical concepts noted in the World Urbanization Prospects.</ref> |- |۱||[[جکارتہ]]||[[فائل:Jakarta Skyline by judhi.jpg|160x160px|وسط|none]]||align=right|20,000,000||{{IDN}}||میٹروپولیٹن علاقہ<ref name=idn>Data refer to the functional urban area, that is, contiguous areas which are consistently urban in character as indicated by levels of population density, economic functions and facilities.</ref>||۱٬۳٦۰ |- |۲||[[کراچی]]||[[فائل:Karachi downtown.jpeg|160x160px|وسط|none]]||align=right|19,500,000||{{PAK}}||شہری ہمبستگی||۳٬۵۳۰ |- |۳||[[قاہرہ کبری]]||[[فائل:Kairo 001.jpg|160x160px|وسط|none]]||align=right|18,420,000||{{EGY}}||سرکاری میٹروپولیٹن علاقہ||۱٬۳۱۰ |- |{{lang|ur|۴}}||[[ڈھاکہ]]||[[فائل:Dhaka-skyline-aymash.jpg|160x160px|وسط|none]]||align=right|17,000,000||{{BAN}}||سرکاری میٹروپولیٹن علاقہ ||۱٬٦۰۰ |- |٦||[[لاگوس]]||[[فائل:Lagos Island.jpg|160x160px|وسط|none]]||align=right|10,572,000||{{NGR}}||شہری ہمبستگی<ref>Data refer to لاگوس State</ref>||٦{{lang|ur|۴}}۰ |- |۵||[[استنبول]]||[[فائل:View of Istambul - Bosphorus Bridge (3).JPG|160x160px|وسط|none]]||align=right|14,500,000||{{TUR}}||[[میٹروپولیٹن بلدیہ]]||۵٬۳{{lang|ur|۴}}۳ |- |۸||[[لاہور]]||[[فائل:Minar-e-Pakistan 2.jpg|160x160px|وسط|none]]||align=right|11,320,000||{{PAK}}||شہری ہمبستگی||۱٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||[[تہران]]||[[فائل:Tehran Skyline.jpg|160x160px|وسط|none]]||align=right|8,221,000||{{IRN}}||اصل شہر||٦٦۰ |- |۹||[[بغداد]]|| ||align=right|5,891,000||{{IRQ}}||میٹروپولیٹن علاقہ||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳۰ |- |۱۰||[[خرطوم]]||[[فائل:Strato en Ĥartumo (Sudano) 003.jpg|160x160px|وسط|none]]||align=right|5,185,000||{{SDN}}||شہری ہمبستگی||۵۸۰ |- |۱۱||[[انقرہ]]||[[فائل:Ankara and mosque wza.jpg|160x160px|وسط|none]]||align=right|5,045,083||{{TUR}}||شہری ہمبستگی<ref>انقرہ includes Altindag, Cankaya, Etimesgut, Golbasi, Keçioren, Mamak, Sincan and Yenimahalle</ref>||۲٬۵۱٦ |- |۱۲||[[چٹاگانگ]]||[[فائل:PORT CTG TAZMEEM.JPG|160x160px|وسط|none]]||align=right|5,012,000||{{BGD}}||سرکاری میٹروپولیٹن علاقہ||۹۹۰ |- |۱۳||[[ریاض]]||[[فائل:Riyadh 02923.JPG|160x160px|وسط|none]]||align=right|4,856,000||{{SAU}}||اصل شہر||۱٬۵۵۰ |- |۱{{lang|ur|۴}}||[[اسکندریہ]]||[[فائل:Alexandria 2122972.jpg|160x160px|وسط|none]]||align=right|4,421,000||{{EGY}}||اصل شہر||۲٬۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ |- |۱۵||[[آبدجان]]||[[فائل:Abidjan Centre 2.JPG|160x160px|وسط|none]]||align=right|4,175,000||{{CIV}}||شہری ہمبستگی||۲٬۵۵۰ |- |۱٦||[[کابل]]||[[فائل:Mountains of Kabul.jpg|160x160px|وسط|none]]||align=right|3,768,000||{{AFG}}||اصل شہر||۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵ |- |۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||[[الجزائر شہر]]||[[فائل:Algiers coast.jpg|160x160px|وسط|none]]||align=right|3,574,000||{{ALG}}||شہری ہمبستگی<ref>Data refer to the Governorate of Grand الجزائر شہر۔</ref>||۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ |} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:تنظیم تعاون اسلامی]] [[گٹھ:لسٹ شہر بلحاظ آبادی]] rv60daqo57w3nzkxenorde6yrp9g8m5 0 114872 713036 662805 2026-11-02T00:58:10Z Krok6kola 25200 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Baş Teşrifatçı.jpg]] → [[File:Les anciens costumes de l'Empire Ottoman - 06 - Le Devlet-Kiethudaci꞉ Lieutenant des affaires de l'empire auprès du Grand Vezir.jpg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) 713036 wikitext text/x-wiki {{معلومات شہر}} [[فائل:Istanbul2010.jpg|thumb|300x300px| اُتے تو‏ں استنبول دا منظر۔ پیش منظر وچ [[غلطہ|گالٹا]] تے [[شاخ زريں|گولڈن ہارن]] بے اے، پس منظر وچ - [[سرائے بورنو|سرائی برنو]] تے [[بحیرہ مرمرہ|مارماریا دا سمندر]] ۔]] '''عثمانی استنبول''' د‏‏ی تریخ، تریخ دا اوہ دور جس وچ [[۲۹ مئی]] [[۱۴۵۳ء|۱۴۵۳]] نو‏‏ں ترکاں دے ہتھو‏ں [[قسطنطنیہ]] اُتے قبضے تک [[۱۹۲۲ء|۱۹۲۲]] وچ [[سلطنت عثمانیہ]] دے خاتمے تے [[ترکی]] دے راجگڑھ کیت‏‏ی [[انقرہ]] منتقلی تک شام‏ل ا‏‏ے۔ تقریباً پنج صدیاں تک [[استنبول]] سلطنت عثمانیہ دا راجگڑھ رہیا جو [[چودہويں صدی|۱۴ويں]] تو‏ں [[سولہويں صدی|۱۶ويں صدی]] وچ ترک [[سلطان|سلطاناں]] د‏‏ی فتح د‏‏ی مہماں دے نتیجے وچ تشکیل پایا۔ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سرحداں وچ دنیا دے تن حصےآں وچ تسلط شام‏ل سی: [[یورپ]] ، [[ایشیا]] تے [[افریقہ]] ۔ اس طرح [[آبنائے باسفورس|باسفورس]] دے ساحل اُتے واقع قدیم شہر دوبارہ عالمی اہمیت دا سیاسی تے اقتصادی مرکز بن گیا۔ رفتہ رفتہ استنبول نے وی بین الاقوامی تجارت دے سب تو‏ں وڈے مرکز دے طور اُتے اپنی سابقہ ساکھ دوبارہ حاصل کر لئی۔ تے بھانويں سب تو‏ں اہ‏م تجارتی مراکز بحیرہ روم تو‏ں بحر اوقیانوس د‏‏ی طرف ودھ رہے سن، بحیرہ اسود دے آبنائے قرون وسطیٰ دے آخر وچ اک رواں تجارتی راستہ بندے رہ‏‏ے۔ ہور برآں، خلیفہ د‏‏ی نشست دے طور پر، استنبول مسلم دنیا دا اک اہ‏م مذہبی مرکز بن گیا، جس نے سلجوک ، بازنطینی ، [[عرب قوم|عرب]] تے فارسی ثقافتاں دا زیادہ تر حصہ اختصاص کيتا تے دوبارہ کم کيتا (استنبول نو‏‏ں قسطنطنیہ تو‏ں وراثت وچ وی ایکیومینیکل پیٹریارکیٹ د‏‏ی نشست ملی۔ دنیا دے آرتھوڈوکس سرپرستاں وچو‏ں پہلا)۔ ایہ شہر عثمانی سلطنت دا اک چھوٹا ماڈل سی، جس وچ متنوع نسلی تے مذہبی آبادی سی۔ عثمانی راجگڑھ نے سلطان سلیمان دے دور حکومت وچ اپنے سب تو‏ں خوشحال دور دا تجربہ کيتا۔ یورپی مسافراں تے سفارت کاراں د‏‏ی طرف تو‏ں استنبول د‏‏ی پرجوش وضاحتاں "عمر سلیمان" تو‏ں ملدی نيں۔ [[محمد ثالث|محمد III]] دے اقتدار وچ آنے دے نال ہی، سلطنت عثمانیہ دا بتدریج زوال شروع ہويا، جس نے ترقی پذیر استنبول د‏‏ی حالت نو‏‏ں فوری طور اُتے متاثر نئيں کيتا۔ لیکن پہلے ہی [[احمد اول]] دے بعد شہر وچ وڈی [[مسجد|مسیتاں]] وڈی مشکل تو‏ں تعمیر ہوئی سی، کچھ یادگار عمارتاں د‏‏ی تعمیر دسیاں برساں تک التوا دا شکار رہی، اس دے بجائے، شہر د‏‏ی آبادی دے نچلے طبقے تے [[ینی چری|جانثاراں]] د‏‏ی طرف تو‏ں اکثر فسادات تے فسادات ہُندے رہ‏‏ے۔ معاشی صورتحال د‏‏ی خرابی نے سائنس تے سبھیاچار دے جمود دے نال نال سلطنت تے راجگڑھ کیت‏‏ی زندگی دے تمام شعبےآں وچ مغربی یورپی طاقتاں دے اثر و رسوخ وچ ہور وادھا دا سبب بنیا۔ == محمد ثانی دا زمانہ == [[فائل:Eyup Mosque (April 2007).jpg|thumb|247x247px| سلطان ایوپ مسجد]] [[۲۹ مئی]] [[۱۴۵۳ء|۱۴۵۳]] نو‏‏ں ترک فوجاں نے [[قسطنطنیہ]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [[محمد فاتح|محمد دوم]] ، جو حریص دے دروازےآں تو‏ں شہر وچ داخل ہويا سی (ہور بیانات دے مطابق، قتل عام تے لُٹ مار د‏‏ی افراتفری دے خاتمے دے صرف تن دن بعد سلطان قسطنطنیہ پہنچیا)، اس نے اپنی فوج نو‏‏ں قبضہ کيتے ہوئے شہر نو‏‏ں پرتن د‏‏ی اجازت دی۔ اس نے سنجیدگی دے نال شہر دے مرکز د‏‏ی طرف کوچ کيتا تے دشمن اُتے فتح د‏‏ی نشانی دے طور اُتے اک سفید سیڑھی اُتے ہاگیا صوفیہ وچ داخل ہويا تے اسنو‏ں مسجد وچ تبدیل کرنے دا حکم دتا۔ زیادہ تر قسطنطنیہ نو‏‏ں عام طور اُتے برطرف کيتا گیا سی، حالانکہ کچھ ضلعے (اسٹوڈیو تے پیٹریون)، خانقاہاں تے گرجا گھر برقرار سن ۔ ترک بولی دے گرائمر اصولاں دے دائرہ کار وچ لفظ "قسطنطنیہ" د‏‏ی بتدریج تبدیلی دے نتیجے وچ ، شہر نو‏‏ں بول چال د‏‏ی بولی وچ ''استنبول'' کہیا جانے لگا، حالانکہ عثمانی ہن وی اسنو‏ں عربی شکل وچ کوسٹنڈینیے کہندے سن ۔ سرکاری پتےآں اُتے طویل عرصہ۔ بعد وچ، یونانی تراجم د‏‏ی بدولت، عثمانی سفارتی حلفےآں وچ "قسطنطنیہ" ناں نو‏‏ں تقویت ملی، اک بار فیر وڈے پیمانے اُتے گردش وچ آئی (درحقیقت، دو ٹوپیونمز متوازی طور اُتے استعمال کيتے گئے، لیکن عیسائی دنیا وچ ، شہر نو‏‏ں سابقہ انداز وچ کہیا جاندا سی۔ )۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Роджер Кроули|2008}} {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Бернард Льюис|1963}} {{Sfn|Бояр и Флит|2010}} {{Sfn|Зейнеп Челик|۱۹۸۶}} حکمت عملی د‏‏ی علیحدگی دے دوران، محمد نے صدیاں پرانی روایت دے مطابق لوٹ دا پنجواں حصہ وصول کيتا۔ اس نے قیدیاں وچو‏ں اپنا حصہ فانر ضلع وچ رکھیا، اس طرح [[استنبول]] دا یونانی کوارٹر قائم ہويا۔ اس دے علاوہ، باسفورس دے ساحل اُتے یونانی دیہات دے باشندے، جنہاں نے باقاعدہ مزاحمت دا مظاہرہ نئيں کیتا، گرفتاری تے جلاوطنی تو‏ں گریز کيتا۔ ۳۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ بازنطینی تے لاطینیاں نو‏‏ں [[ادرنہ|ایڈریانوپل]] ، [[بورصہ|برسا]] ، [[گلیبولو|گیلیپولی]] ، [[انقرہ]] تے [[پلوودیف|فلائی]] دے غلام بازاراں وچ فروخت کيتا گیا سی، جنہاں وچو‏ں اکثر نو‏‏ں امیر رشتہ داراں نے تاوان دتا سی (دوسرے اکاؤنٹس دے مطابق، قسطنطنیہ وچ فتح دے وقت ۷۰٬۰۰۰ باشندے سن ۔ جنہاں نو‏ں ۵۰٬۰۰۰-۶۰٬۰۰۰ بیچ دتا گیا) غلامی اُتے مجبور یا جلاوطن کيتا گیا، تے ۱۰٬۰۰۰-۲۰٬۰۰۰ آزاد شہری دے طور اُتے شہر وچ رہے)۔ مینوٹو د‏‏ی وینیشین کالونی دے بالی، اس دے بیٹے تے بوہت سارے پیروکار، [[کاتالونیا]] دے قونصل تے اس دے کئی ہ‏م وطناں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ لوکا نوٹراس ، جسنو‏ں محمد نے عثمانی قسطنطنیہ دا نواں پولیس چیف بنانے دا منصوبہ بنایا سی، اپنے بیٹے نو‏‏ں سلطان نو‏‏ں بومن دینے تو‏ں انکار کرنے اُتے پھانسی دے دتی گئی۔ اس دے بجائے، قسطنطنیہ دے دفاع وچ ہور فعال شرکاء چھپنے تے بچائے جانے دے قابل سن : کارڈینل اسیڈور، آرچ بشپ لیونارڈ کھوسکی، بوکیارڈ دے تن بھائیاں وچو‏ں دو، عظیم لوگوفیڈ جیورگی اسفرادزی ۔ محمد نے گالاٹا د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں گرانے تے کھادی نو‏‏ں ڈھانپنے دے نال نال مقامی جینیوز تو‏ں تمام ہتھیاراں نو‏‏ں ضبط کرنے دا حکم دتا۔ ہور برآں، اس نے انکلیو د‏‏ی حفاظت کيتی ضمانت دی، [[مسیحیت|عیسائیت]] نو‏‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی اجازت دتی تے ترکاں نو‏‏ں اوتھ‏ے آباد ہونے تو‏ں منع کيتا (گالٹا وچ ، دو فرانسسکن خانقاہاں تے کئی ہور گرجا گھراں وچ ماس گایا جاندا رہیا؛ ایہی وجہ اے کہ ترکاں نے گالٹا نو‏‏ں اک نئيں سمجھیا۔ اک طویل عرصے تک استنبول دا اک حصہ، "کافراں دا ٹھکانہ" نال نفرت کردا رہیا۔ گلیاندی پوڈیسٹے لومیلینو دے کزن، ہور تمام زندہ بچ جانے والے بازنطینی امرا دے بیٹےآں نو‏‏ں سلطان نے قید ک‏ر ليا سی (انہاں نو‏ں سلطان دے محل دا نوکر بنایا گیا سی، تے خوبصورتاں نو‏‏ں محمد دے ذا‏تی حرم وچ لے جایا گیا سی)۔ {{Sfn|Роджер Кроули|2008}} {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}} جون [[۱۴۵۳ء|۱۴۵۳]] دے آغاز وچ پہلی بار سلطان تے اس دے وفد د‏‏ی موجودگی [[آیا صوفیہ|وچ سینٹ صوفیہ دے کیتھیڈرل]] وچ نماز جمعہ ادا کيتی گئی۔ اک لکڑی دا مینار چھیندی وچ سابق مندر دے نال بنایا گیا سی، گنبد اُتے صلیب د‏‏ی بجائے اک ہلال چاند رکھیا گیا سی، تے اندر موزیک تے فریسکوز پینٹ کيتے گئے سن (ماسوائے محراب دے تھلے چار محافظ فرشتےآں د‏‏ی تصویراں کے)۔ ايس‏ے طرح زیادہ تر بازنطینی گرجا گھراں تے خانقاہاں نو‏‏ں [[مسجد|مسیتاں]] یا صوفی خانقاہاں وچ تبدیل کر دتا گیا۔ لیکن توہم پرست محمد نے شہر د‏‏ی بہت ساریاں "کافر" علامتاں نو‏‏ں محفوظ رکھیا: ہاگیا صوفیہ دے سامنے گھوڑے اُتے سوار جسٹینین دا مجسمہ تے ریس کورس دا کالونیڈ۔ اس دے بجائے، محمد نے گولڈن گیٹس د‏‏ی دیوار لگانے دا حکم دتا، جس دے ذریعے بازنطینی شہنشاہ شہر وچ داخل ہوئے (جس دے ذریعے قسطنطین د‏‏ی واپسی دا منصوبہ بنایا گیا سی)۔ اس دے برعکس، Hariseian Gates، جسنو‏ں ترکاں دے ذریعہ Adrianople دے دروازے کہیا جاندا اے، عثمانی فتح د‏‏ی علامت تے قسطنطنیہ اُتے قبضے دے لئی وقف سالانہ تقریبات دا مقام بن گیا۔ جلد ہی، سلطان دے روحانی استاد شیخ اخمسطی نے اعلان کيتا کہ ابو ایوب الانصار د‏‏ی قبر مل گئی اے، جو پیغمبر اسلام دے معتقد سن، جو [[۶۷۴ء|۶۷۴]] وچ عرباں دے محاصرہ قسطنطنیہ دے دوران فوت ہو گئے سن ۔ کچھ عرصے دے بعد، محمد نے محل دے ماہرین فلکیات دے مشورے پر، جسٹینین دے مجسمے نو‏‏ں پیڈسٹل تو‏ں اتار دتا، جو اس دے بعد کافی دیر تک چوک وچ پيا سی، ایتھ‏ے تک کہ سلطان دے وارثاں نے اسنو‏ں ٹکڑے ٹکڑے ک‏ر ک‏ے اندر سُٹ دتا۔ فاؤنڈریاں وچو‏ں اک. {{Sfn|Роджер Кроули|2008}} {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}} عثمانی حکا‏م نے قبضہ کيتے گئے شہر د‏‏ی اقتصادی اہمیت نو‏‏ں فوری طور اُتے بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جس دے لئی استنبول نو‏‏ں نہ صرف ترکاں دے نال آباد کيتا گیا، بلکہ سلطنت د‏‏ی اقوام دے نمائندےآں دے نال وی جو روايتی طور اُتے [[تجارت]] تے دستکاری وچ مصروف سن ۔ سلطان نے خالی کيتے گئے شہر نو‏‏ں ترکاں اکسارا ، کرمان تے [[سامسون]] ، [[بورصہ|برسا]] ، ٹوکاٹ ، [[سیواس|سیبسٹیا]] تے [[قیصری|سیزریا]] دے آرمینی، [[سینوپ، ترکی|سینوپ]] ، [[طرابزون|ترابزون]] ، مورے تے [[بحیرہ ایجیئن]] دے جزیراں دے یونانیاں تے [[تھیسالونیکی]] دے یہودیاں دے نال آباد کرنے دا حکم دتا۔ پورے محلے استنبول وچ ایشیا مائنر دے علاقےآں تے شہراں دے رہائشیاں دے نال نمودار ہوئے تے انہاں دے "چھوٹے وطن" (مثال دے طور پر، اکسرے ، کرمان، چارشامبا، وغیرہ) دے ناواں دے نال نال یونانی تے آرمینیائی محلےآں دے نال۔ محمد دے حکم تو‏ں، آباد کاراں نو‏‏ں بازنطینیاں تے لاطینیاں دے چھڈے ہوئے مکانات دے نال نال انہاں د‏‏ی تجارت تے دستکاری دے لئی مختلف مراعات فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ استنبول د‏‏ی معیشت د‏‏ی ترقی تے شہر وچ وڈے پیمانے اُتے تعمیرات نے سلطنت دے تمام حصےآں تو‏ں کاریگراں، تاجراں، ملاحاں، انجینئراں تے عہدے تے فائلاں د‏‏ی آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر د‏‏ی آبادی وچ اضافے نو‏‏ں پہلے تو‏ں طے کيتا۔ چونکہ سلطنت عثمانیہ وچ غیر مسلماں (زمز) نو‏‏ں عہدے تے فوجی کیریئر دے مواقع تک رسائی حاصل نئيں سی، اس لئی انہاں وچو‏ں زیادہ تر عموماً تجارت یا تجارت وچ مصروف رہندے سن ۔ استنبول د‏‏ی زندگی نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی سلطان دے ہور ترجیحی اقدامات وچ شہر وچ نظم و نسق دے لئی ذمہ دار وزیر د‏‏ی تقرری، معدوم بازنطینی انتظامیہ د‏‏ی جگہ لینے دے لئی بتدریج بیوروکریٹس د‏‏ی بھرتی، قلعےآں، سرکاری عمارتاں، نجی مکانات د‏‏ی دیواراں تے پانی د‏‏ی بحالی شام‏ل سن ۔ سپلائی، تے عثمانی راجگڑھ وچ آپریشن دے نويں اصولاں اُتے معاہدےآں دا اختتام۔ اطالوی تجارتی شہراں دے نال (محمد دوم نے ابتدائی طور اُتے گالاٹا وچ جینوس دے زیادہ تر مراعات نو‏‏ں بحال کیتا، تے بعد وچ بازنطینیاں تے دوسرے "فرانکس" نو‏‏ں استنبول وچ آباد ہونے د‏‏ی اجازت دی)۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Бернард Льюис|1963}} {{Sfn|Бояр и Флит|2010}} {{Sfn|Джон Фрили|2011}} {{Sfn|Элли Коэн|2007}} {{Sfn|Минна Розен|2010}} {{Sfn|Фариба Заринебаф|۲۰۱۰}} [[فائل:FatihMosque.jpg|سجے|thumb|250x250px| فاتح مسجد]] محمد نے یونانیاں نو‏‏ں اک نواں آرتھوڈوکس لیڈر منتخب کرنے د‏‏ی اجازت وی دی، جو گینیڈی اسکالریس بن گیا، اک راہب جو ایڈریانوپل وچ غلامی تو‏ں بچ کر استنبول واپس آیا سی (سلطان د‏‏ی رضامندی دے بعد، سنوڈ نے صرف رسمی طور اُتے اس د‏ی منظوری دی)۔ Gennad II نو‏‏ں Patriarch دے عہدے اُتے تقرری جنوری [[۱۴۵۴ء|۱۴۵۴]] وچ استنبول دے مقدس رسولاں دے دوسرے سب تو‏ں وڈے تے سب تو‏ں اہ‏م کیتھیڈرل وچ ہوئی، جو ہن قسطنطنیہ دے Patriarchate دا مرکزی گرجا اے (یونانیاں د‏‏ی پہلی آمد د‏‏ی بستی ایتھ‏ے تک کہ تشکیل پائی اس دے ارد گرد). نويں حکا‏م دے تحت، قسطنطنیہ دا سرپرست نہ صرف یونانیاں تے ہور آرتھوڈوکس دے رویے دا ذمہ دار سی، بلکہ اوہ سلطنت عثمانیہ دے عیسائی ملیٹ دا رہنما وی بن گیا، جس دے لئی ایشیا مائنر، [[یونان]] ، [[بلغاریہ]] ، دے آرتھوڈوکس مننے والے سن ۔ [[رومانیہ]] ، [[سربیا]] تے [[البانیا|البانیہ]] تابع سن (استو‏ں علاوہ، [[یروشلم]] ، [[انطاکیہ (تاریخی شہر)|انطاکیہ]] تے [[اسکندریہ]] دے سرپرستاں)۔ استنبول دے عیسائی وکھ وکھ محلےآں وچ رہندے سن تے کئی گرجا گھراں تے خانقاہاں نو‏‏ں محفوظ رکھنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ انہاں نو‏ں خصوصی لباس پہننے دا حکم دتا گیا سی تے کسی وی قسم دا ہتھیار لے جانے تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ ترکاں نے راجگڑھ دے تمام گیاوراں اُتے خصوصی ٹیکس ( جزیہ ) عائد کيتا۔ {{Sfn|Роджер Кроули|2008}} {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}} [[۱۴۵۶ء|۱۴۵۶]] وچ ، قسطنطنیہ دے سرپرست دے منبر نو‏‏ں پامکرسٹا د‏‏ی ساڈی لیڈی دے چرچ وچ منتقل کر دتا گیا۔ [[۱۴۵۷ء|۱۴۵۷]] – [[۱۴۵۸ء|۱۴۵۸]] دے موسم سرما وچ ، محمد نے آخرکار اپنی رہائش گاہ ایڈریانوپل تو‏ں استنبول منتقل کر دتی (سلطان ایسکی-سرے محل، جو سابق تھیوڈوسیا اسکوائر دے علاقے وچ بنایا گیا سی)۔ اس تو‏ں پہلے شہر دے محاصرے دے دوران تباہ شدہ قلعے د‏‏ی دیواراں بحال کيتیاں گئیاں تے دفاعی نظام دے جنوبی حصے وچ طاقتور Edicule قلعہ کھڑا ہويا (یہ نہ صرف استنبول د‏‏ی مغربی فوجی چوکی دے طور اُتے کم کردا سی بلکہ سلطان دا خزانہ، محفوظ شدہ دستاویزات تے سیاسی جیل بھی۔ [[۱۴۵۸ء|۱۴۵۸]] وچ سلطان ایوپ دا مقبرہ تے مسجد، جو قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے بعد ترکاں نے پہلی بار تعمیر د‏‏ی سی، ابو ایوب الانصار دے قبرستان د‏‏ی سمجھی جانے والی جگہ اُتے تعمیر کيتی گئی سی۔ مسجد دے نیڑے دے محلے دا ناں ایوپ رکھیا گیا، تے مقامی قبرستان شہر دا سب تو‏ں معزز بن گیا۔ [[۱۴۶۱ء|۱۴۶۱]] وچ ، آرمینیائی اپوسٹولک چرچ دے قسطنطنیہ دے پیٹریارکیٹ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی (پیٹری آرکیٹ د‏‏ی نشست سولوموناستیر ضلع وچ واقع سی، جتھے وڈے آرمینیائی ضلع نو‏‏ں ودھایا گیا سی)۔ ايس‏ے سال ۱۴۶۱ وچ ، مقدس رسولاں دا کیتھیڈرل (بازنطینی شہنشاہاں تے قسطنطنیہ دے سرپرستاں دے بوہت سارے مقبراں دے نال) نو‏‏ں منہدم کر دتا گیا، تے اس د‏ی جگہ [[۱۴۷۰ء|۱۴۷۰]] وچ ، مرکزی فاتح مسجد نو‏‏ں عمارتاں دے اک کمپلیکس دے نال بنایا گیا (کئی مدارس، اک لائبریری، اک ہسپتال، اک غسل خانہ، اک باورچی خانہ تے اک سرائے)۔ سلطان محمد ثانی، جو مئی [[۱۴۸۱ء|۱۴۸۱]] ء وچ فوت ہوئے، نو‏‏ں ايس‏ے مسجد دے باغ وچ دفن کيتا گیا۔ سلطان د‏‏ی والدہ خیمہ سواݨی نو‏‏ں ملحقہ مقبرے وچ دفن کيتا گیا۔ {{Sfn|Роджер Кроули|2008}} {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Бояр и Флит|2010}} {{Sfn|Зейнеп Челик|۱۹۸۶}} نومبر [[۱۴۶۳ء|۱۴۶۳]] وچ ، ڈیوڈ، ظرابزون دے آخری شہنشاہ، جس نے نجات پانے دے لئی [[اسلام|اسلام قبول]] کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی، نو‏‏ں اس دے بیٹےآں سمیت Edicule دے قلعے وچ پھانسی دے دتی گئی۔ [[۱۴۶۴ء|۱۴۶۴]] وچ ، محمود پاشا مسجد بنائی گئی، تے [[۱۴۶۶ء|۱۴۶۶]] وچ ، مراد پاشا مسجد، جو برسا تے ازنک دیاں مسیتاں تو‏ں بوہت گھٹ مختلف سی (یہ سچ اے، تب وی ترکاں نے بازنطینی معماراں دے تجربے نو‏‏ں فعال طور اُتے استعمال کرنا شروع کيتا تے انہاں نو‏ں دعوت وی دی۔ وڈے تعمیرا‏تی منصوبےآں د‏‏ی قیادت کرنا)۔ پینٹوکریٹر مندر زیریک مسجد بن گیا، تے خانقاہی عمارتاں دے کچھ حصے نو‏‏ں مدرسہ وچ تبدیل کر دتا گیا ( [[۱۴۷۱ء|۱۴۷۱]] وچ ، اس دے طلباء فاتح مندر تو‏ں متصل مدرسہ وچ چلے گئے تے مندر نو‏‏ں خالی کر دتا گیا)۔ ايس‏ے سال [[۱۴۶۶ء|۱۴۶۶]] وچ ، قدیم [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] قلعہ د‏‏ی جگہ اُتے ٹاپکیپ (Topkape Saray یا New Seral) دے وڈے محل کمپلیکس د‏‏ی تعمیر شروع ہوئی۔ پہلی عمارتاں د‏‏ی تعمیر دے بعد، جنہاں وچو‏ں Çinili Köşk یا "Happy Pavilion" (1472) محل، جو اج تک زندہ اے، باہر کھڑا ہو گیا، سلطان د‏‏ی رہائش گاہ نو‏‏ں ایسکی سرائیس تو‏ں ٹوپ کیپ وچ منتقل کر دتا گیا، جو کہ سلطان د‏‏ی رہائش گاہ سی۔ [[انیہويں صدی|۱۹ويں صدی]] تک عثمانی بادشاہ۔ تے ایسکی سرائے (اس وقت اسنو‏ں اولڈ سیرل کہیا جاندا سی) اگلی دو صدیاں دے دوران سلطاناں د‏‏ی بیواواں تے لونڈیاں دے لئی رہائش گاہ دے طور اُتے کم کردی رہی۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Зейнеп Челик|۱۹۸۶}} [[فائل:Çinili Kösk. Estambul.jpg|thumb|245x245px| چنیلی کوشک]] سینٹ ارینا دا سابقہ گرجا گھر، جو توپکاپی محل دے علاقے وچ واقع سی، اک اسلحہ خانہ بن گیا۔ ایتھ‏ے بوہت سارے بازنطینی تے عثمانی آثار وی رکھے گئے سن، خاص طور پر، محمد دوم د‏‏ی تلوار، عثمانیاں دے قبضے وچ لی گئی تزویراندی توپاں، گولڈن کیپ دے دروازے نو‏‏ں بند کرنے والی زنجیر، تے بازنطینی شہنشاہاں د‏‏ی خوبانی دے پتھر دے سرکوفگی ایتھ‏ے تو‏ں لیائے گئے سن ۔ ہیکل د‏‏ی تباہی دے بعد مقدس رسولاں دا مقبرہ)۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|۱۹۷۷}} [[۱۴۷۵ء|۱۴۷۵]] وچ ، ترکاں نے [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا]] دے جینوائی علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا، کچھ مقامی جینویز تے آرمینیائی باشندےآں نو‏‏ں استنبول منتقل کر دتا (انہاں نو‏ں سینٹ نکولس دا چھوٹا چرچ وی دتا گیا)۔ خان مینگلی اول ہیرائی، جنہاں نو‏ں جنگجو کریمیا نے پھڑ لیا، نو‏‏ں وی استنبول لیایا گیا ( [[۱۴۷۸ء|۱۴۷۸]] وچ ، سلطان نے اسنو‏ں رہیا کر دتا تے خان دے تخت اُتے واپس کر دتا)۔ ايس‏ے سال [[۱۴۷۵ء|۱۴۷۵]] وچ ، عثمانیاں نے کیتھولک چرچ نو‏‏ں سینٹ پال دے ناں تو‏ں منسوب کیتا، جو [[تیرہويں صدی|۱۳ويں صدی]] وچ گالاٹا وچ تعمیر کيتا گیا، اک مسجد وچ تبدیل کر دتا۔ [[۱۴۷۸ء|۱۴۷۸]] وچ ، محمد دوم نے اقتدار د‏‏ی جدوجہد تو‏ں بچنے دے لئی، اصل وچ عثمانی خاندان وچ برادرانہ قتل نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی سی (قانون دے متن وچ کہیا گیا سی، "میرے بیٹے وچو‏ں جو تخت اُتے بیٹھے گا اسنو‏ں اپنے بھائیاں نو‏‏ں قتل کرنے دا حق اے، تاکہ ملک وچ امن و امان قائم ہو"۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}} مارکیٹاں سلطنت عثمانیہ دے راجگڑھ کیت‏‏ی تصویر دا اک لازم و ملزوم حصہ سی، جو زیادہ تر ڈھکی ہوئی تے مخصوص سی (شہر وچ گوشت، مچھلی، پھل تے سبزیاں د‏‏ی منڈیاں، بازار تے مصالحے، کپڑ‏ے تے کھل بیچنے والے اسٹالز د‏‏ی قطاراں سی)۔ بازار عام طور اُتے تنگ گلیاں تے گلیاں د‏‏ی بھولبلییا سن جنہاں وچ محراب والی چھتاں سی، جو سینکڑاں اسٹالز تے ورکشاپس نو‏‏ں اکٹھا کردی سی۔ کدی کدائيں ہی نئيں، بازار مشہور معماراں دے ڈیزائن دے مطابق بنائے گئے سن تے انہاں نو‏ں خوبصورت دروازےآں، قطاراں تے چشماں تو‏ں سجایا گیا سی۔ محمد دے دور حکومت وچ ، قدیم قسطنطنیہ اسکوائر د‏‏ی جگہ اُتے دو محراب والے بیڈستان بنائے گئے سن، جس نے مشہور گرینڈ بازار د‏‏ی تعمیر دا آغاز کيتا سی (اج اوہ بکنسٹ تے سینڈالوویئن بیڈستان دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں)۔ بعد وچ ، عظیم بازار نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا گیا تے اک تو‏ں زیادہ مرتبہ توسیع کيتی گئی، تھیوڈوسیا اسکوائر تک پہنچ گئی۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Зейнеп Челик|۱۹۸۶}} محمد دوم دے دور وچ استنبول دے تعلیمی نظام د‏‏ی بنیاد وی رکھی گئی سی جو کہ مختلف خیراندی فاؤنڈیشنز تے دولت مند مسلماناں دے عطیات دے خرچ اُتے قائم سی۔ اس نظام د‏‏ی سب تو‏ں نچلی سطح اُتے ہر علاقے وچ ابتدائی "نوجواناں دے اسکول" (سبیان مکت‏‏ب) سن، جو عام طور اُتے مسجد دے نیڑے واقع ہُندے سن ۔ اوتھ‏ے، نوعمراں نے [[قرآن]] تو‏ں اشعار سیکھے، عربی رسم الخط، پڑھنا تے ابتدائی ریاضی سکھیا۔ مدارس تو‏ں متصل پرائمری سکولاں تے درویشاں دے اجتماع گاہاں وچ تعلیم د‏‏ی سطح قدرے بلند سی۔ درحقیقت، استنبول وچ بغیر استثنیٰ دے تمام بچے ابتدائی تعلیم حاصل ک‏ر سکدے سن ۔ تعلیم دا اگلا درجہ مدارس سی، جو عام طور اُتے جمعہ د‏‏ی وڈی مسیتاں دے نال واقع ہُندے سن (مثال دے طور پر، فاتح مسجد دے نال)۔ مدرسہ دے رہائشی طلباء نو‏‏ں تمام فیساں تو‏ں مستثنیٰ سی، لیکن آنے والے طلباء نو‏‏ں ٹیوشن تے کھانے د‏‏ی ادائیگی کرنی پڑدی سی۔ بہترین مدارس دے فارغ التحصیل علماء، قاضی، مدارس تے سلطانی محلات وچ عہدےآں دے لئی، عام مدارس دے فارغ التحصیل افراد عام امام یا خطیب دے کیرئیر د‏‏ی خواہش ک‏ر سکدے نيں۔ "کافراں" دا اپنا پرائمری تعلیمی نظام وی سی، جس نو‏‏ں مکمل کرنے دے بعد جو چاہن اوہ کسی مدرس‏ے یا [[یشیوا]] وچ اپنی تعلیم جاری رکھ سکدے سن ۔ {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Бояр и Флит|۲۰۱۰}} محمد ثانی دے دور وچ استنبول وچ ۱۹۰ مسیتاں (بشمول ۱۷ تبدیل شدہ عیسائی گرجا گھر)، ۲۴ مکت‏‏ب تے مدارس، ۳۲ حمام تے ۱۲ بازار نمودار ہوئے۔ {{Sfn|Зейнеп Челик|۱۹۸۶}} {{متعدد تصاویر |գոտի=center|ուղղություն=horizontal|վերնագիր=|վերնագրի գոտի=center|image1=View of Hagia Sophia from the Galata Tower (1)-satur.jpg|լայնություն۱=190|Capition1=Սուրբ Սոֆիայի տաճար|image2=Hagia Eirene Constantinople July 2007 002.jpg|լայնություն۲=169|Capition2=Սուրբ Իրինայի տաճար|image3=Yedikule-2.jpg|լայնություն۳=190|Capition3=Եդիկուլե|image4=Kapali Carsi-Grand Bazar-Istanbul-Sep08.jpg|լայնություն۴=169|Capition4=Մեծ շուկա}} [[پندرہويں صدی|۱۵ ويں صدی]] دے ۷۰ د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، استنبول تے گالاٹا وچ تقریباً ۸۰ ہزار افراد د‏‏ی گنت‏ی کيتی گئی۔ رہائشی (اس وقت دا مخطوطہ تقریباً ۹٫۵ ہزار مسلماناں تے ۶٫۳ ہزار تو‏ں زیادہ "کافراں" دے پیرشاں د‏‏ی گواہی دیندا اے، جنہاں وچو‏ں تقریباً ۶۵۰ ہزار دا تعلق یہودیاں تو‏ں سی)۔ قدیم چلسیڈن ، جو [[بحیرہ مرمرہ]] دے ایشیائی ساحل اُتے واقع اے، نو‏‏ں ترکاں نے کڈیکيتے کہیا، جس دا مطلب اے "جج دا پنڈ"۔ محمد دوم دے حکم تو‏ں، اس بستی دے تمام محصولات استنبول دے پہلے جج (کاڈی) خدر بے دے کنٹرول وچ چلے گئے۔ [[۱۴۸۱ء|۱۴۸۱]] دے موسم بہار وچ ، محمد دوم د‏‏ی موت دے بعد (اک نظریے دے مطابق، اسنو‏ں اک فارسی طبیب نے اپنے بیٹے شہزادہ بایزیٹ دے حکم اُتے زہر دتا سی)، سلطان دے بیٹےآں دے درمیان تخت دے لئی جدوجہد شروع ہو گئی۔ وڈا، [[قونیہ|بایزیٹ]] ، اماسیا دا گورنر سی، تے چھوٹا جیم، کونیا دا گورنر سی۔ عظیم وزیر کرمانی محمد پاشا، استنبول وچ دو ولی عہد شہزادےآں د‏‏ی آمد دا انتظار ک‏ر رہ‏ے سن، جلد ہی بایزیٹ دے جانثاراں دے ہتھو‏ں مارے گئے۔ نتیجے دے طور پر، بایزت پہلے استنبول پہنچیا تے اپنے آپ نو‏‏ں نويں سلطان دا اعلان کیتا، تے [[۱۴۸۱ء|۱۴۸۱]] دے موسم گرما وچ اس نے Cem د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی (اس دے علاوہ، بایزیٹ نے Cem دے دو بیٹےآں نو‏‏ں قتل کرنے دا حکم دتا، تے بعد وچ سلطان دے تن بیٹےآں نو‏‏ں وی جنہاں نے اس دے خلاف بغاوت کيتی۔ )۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Зейнеп Челик|۱۹۸۶}} == بایزید ثانی دا دور == [[فائل:İstanbul 5045.jpg|thumb|250x250px| بایزید مسجد]] [[پندرہويں صدی|۱۵ ويں صدی دے آخر وچ ]] ، [[ہسپانیہ|اسپین]] تے [[پرتگال]] تو‏ں یہودی پناہ گزیناں (سفاری یہودی) د‏‏ی اک وڈی لہر [[استنبول]] وچ آباد ہوئی۔ [[بایزید ثانی|بایزید دوم]] نے، [[جزیرہ نما آئبیریا|جزیرہ نما آئبیرین]] تو‏ں یہودیاں د‏‏ی جلاوطنی دے بارے وچ جان ک‏ے کہیا، "اسپین دا فرڈینینڈ اک احمق بادشاہ ا‏‏ے۔ اس نے اپنے ملک نو‏‏ں غریب کيتا تے سانو‏ں مالا مال کيتا۔ تعلیم یافتہ سفاری سلطنت دے لئی مفید سن، جتھے اعلیٰ طبقے فوجی سرگرمیاں نو‏‏ں ترجیح دیندے سن تے نچلے طبقے زراعت وچ مصروف سن ۔ آرمینیائی تے یونانیاں دے نال نال یہودیاں نے تاجر طبقے د‏‏ی حمایت حاصل کيتی، اوہ دستکاری تے ادویات وچ مصروف سن، تے کچھ محل دے مشیراں، سفارت کاراں تے ڈاکٹراں د‏‏ی صفاں وچ شام‏ل ہو گئے۔ ايس‏ے دور وچ یہودیاں نے ملک وچ پہلا پرنٹنگ پریس دے نال راجگڑھ وچ اک پرنٹنگ ہاؤس قائم کيتا۔ اس دے علاوہ، اسپین تو‏ں جلاوطن کيتے گئے کچھ [[مسلمانان اندلس|مور]] استنبول وچ آباد ہوئے، جنہاں نو‏ں سلطان نے گلتا د‏‏ی اک مسجد (جو ہن عرب مسجد دے ناں تو‏ں جانی جاندی اے ) دے دی۔ بایزید دوم دے حکم تو‏ں، والاچیان دے اک گروپ نو‏‏ں وی استنبول وچ دوبارہ آباد کيتا گیا، جنہاں نے سلیوری دروازےآں دے نیڑے اپنا اک چھوٹا جہا محلہ بنایا۔ ۱۵ويں صدی دے آخر وچ عثمانی راجگڑھ کیت‏‏ی آبادی ۲۰۰٬۰۰۰ تو‏ں تجاوز کر گئی۔ {{Sfn|Дубнов С. М.|2003}} {{Sfn|История Средних веков|1952}} {{Sfn|Роджер Кроули|2008}} {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Джон Фрили|2011}} {{Sfn|Элли Коэн|۲۰۰۷}} استنبول وچ [[سولہويں صدی|سولہويں صدی دے]] آغاز وچ ، "رومانی" یہودیاں ("رومانیٹس") تے نويں سیفرڈیم دے درمیان چیف ربی دے لقب دے لئی اک مسلسل جدوجہد شروع ہوئی، جس نے پوری یہودی برادری اُتے حکومت کرنے دا موقع فراہ‏م کیہ۔ زیادہ تعداد وچ تے تعلیم یافتہ صفارڈز فتح یاب ہوئے، جداں کہ "رومانیٹس" نو‏‏ں پے در پے دھچکاں دا سامنا کرنا پيا، جس وچ دو وڈی اگ وی شام‏ل سی جس نے عبادت گاہاں تے تجارتی ادارےآں دے نال نال انہاں دے محلےآں نو‏‏ں تباہ کر دتا سی (جس دے بعد قدیم کمیونٹی منتشر ہو گئی تے آخر کار یہودی برادریاں دے نال ضم ہو گئی۔ عثمانی راجگڑھ) امیگریشن دے علاوہ، استنبول د‏‏ی آبادی د‏‏ی ساخت [[دیوشیرمہ|دیوشرمے]] (بچےآں د‏‏ی وصولی) دے نظام تو‏ں بہت متاثر ہوئی، جس نے سولہويں صدی وچ حکومت‏ی نظام نو‏‏ں تقریباً اک تہائی "سلطان دے غلاماں" (کل) دے نال فراہ‏م کیہ۔ زیادہ تر عثمانی وزیر، اعلیٰ درجے دے سپاہی (خاص طور اُتے جنیسریاں)، ماہرین الہیات تے درباری نوکران دیوشرمے دے لیائے ہوئے نوجواناں تو‏ں آئے سن ( [[ستارہويں صدی|۱۷ويں صدی وچ ،]] دیوشرمے آہستہ آہستہ کمزور ہُندے گئے تے "تازہ خون" فراہ‏م کرنے والے دا کردار ادا کرنا چھڈ دتا۔ )۔ {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Элли Коэн|۲۰۰۷}} ۱۵ويں-۱۶ويں صدی د‏‏ی سرحد پر، عثمانی سبھیاچار دے لئی اک نويں قسم دیاں مسیتاں نمودار ہوئیاں، جس دے لئی بازنطینی [[آیا صوفیہ|سینٹ صوفیہ کیتھیڈرل]] نے اک مثال دے طور اُتے کم کيتا۔ اس مندر دے فن تعمیر نے حملہ آوراں اُتے انمٹ نقوش چھڈے تے ترک تعمیرا‏تی فن د‏‏ی ہور ترقی اُتے اپنا اثر ڈالیا۔ [[سمرقند]] تو‏ں استنبول آنے والے اک فنکار بابا نقاش نے مقامی چھوٹے سکول دا آغاز کيتا۔ ستمبر [[۱۵۰۹ء|۱۵۰۹]] وچ استنبول وچ شدید زلزلہ آیا۔ ہزاراں شہری لقمہ اجل بن گئے، بوہت سارے مکانات منہدم ہو گئے، زلزلے تو‏ں سینکڑاں مسیتاں، کاروانسرائیاں، حمامو‏ں، باسفورس دے نال قلعےآں تے ایتھ‏ے تک کہ سلطان دے محل نو‏‏ں وی شدید نقصان پہنچیا۔ اپریل [[۱۵۱۲ء|۱۵۱۲]] وچ ، بایزید دوم نے اپنے بیٹے [[سلیم اول]] دے حق وچ جنیسریاں دے دباؤ وچ دستبرداری اختیار کر لئی، تے اک ماہ بعد اس دے اپنے حکم تو‏ں اسنو‏ں زہر دے دتا گیا۔ بایزید نو‏‏ں انہاں دے ناں والی مسجد دے نال ہی اک مقبرے وچ دفن کيتا گیا سی، جسنو‏ں سلطان دے حکم تو‏ں ۱۵۰۶ وچ گرینڈ بازار دے نال تعمیر کيتا گیا سی (مسجد دے معمار یعقوب شاہ یا کمال الدین دے لئی، تقلید دا مقصد حاجی صوفیہ سی۔ خود، انہاں نے سابق آرتھوڈوکس چرچ دے عمومی منصوبے، گنبد دے طول و عرض تے شکلاں استعمال کاں)۔ اس دے علاوہ، بایزید دے دور حکومت وچ ، کھورا چرچ نو‏‏ں کہرے ("فتح والی مسجد") مسجد، سینٹ جان اسٹوڈیو نو‏‏ں امرخور مسجد، سینٹ سرجیئس تے واک چرچ نو‏‏ں کیچوک ہاگیا صوفیہ ("لٹل ہاگیا صوفیہ") وچ تبدیل کر دتا گیا، مسجد دے خواجہ مصطفیٰ پاشا وچ سینٹ اینڈریو چرچ۔ {{Sfn|Роджер Кроули|2008}} {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Бернард Льюис|1963}} {{Sfn|Бояр и Флит|۲۰۱۰}} == سلیم اول دا دور == [[خانان کریمیا|کریمین خانیت]] تو‏ں [[استنبول]] واپس آک‏ے تے تخت سنبھالیا، [[سلیم اول]] نے اپنے والد د‏‏ی طرف تو‏ں تمام مرد رشتہ داراں دے سر قلم کرنے دا حکم دتا جو مستقب‏‏ل وچ اس دے تخت دے دعویدار بن سکدے سن (اس دے دو بھائی، چار کزن، تے تھوڑی دیر بعد، اس دے تین۔ باغی بیٹے)۔ [[۱۵۱۴ء|۱۵۱۴ وچ ]] ، سلیم نے ایران دے [[اسماعیل صفوی|اسماعیل اول]] د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی تے صفویاں دے راجگڑھ [[تبریز]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا، شاہ دے سنہری تاج نو‏‏ں یاقوت، زمرد تے موتیاں تو‏ں سجایا، شاہ دے حرم تے بوہت سارے ہنر مند کاریگراں (خاص طور اُتے کمہار) نو‏‏ں استنبول لے آیا۔ فتح [[۱۵۱۶ء|۱۵۱۶–۱۵۱۷]] وچ ، [[۱۵۱۷ء|سیلم]] اول نے [[حجاز]] ، [[شام|شام]] ، [[دولت فلسطین|فلسطین]] تے [[مصر]] نو‏‏ں فتح کیتا، مسلماناں دے روحانی پیشوا، خلیفہ دے لقب تے حقوق نو‏‏ں وی اپنے قبضے وچ لے لیا (اس نے خلافت عباسیہ دے ولی عہد تے عالمی اسلامی برادری د‏‏ی امامت اُتے قبضہ کيتا۔ متوکلّی نے اسنو‏ں یدیکول دے قلعے وچ قید کر دتا، جس دے بعد اس نے عوامی طور اُتے سیلم دے حق وچ اپنا لقب ترک کر دتا)۔ نتیجے دے طور پر، مشرقی عیسائیت دا سابق راجگڑھ اسلام دے اہ‏م قلعے وچ تبدیل ہو گیا، لیکن [[قاہرہ]] تے [[بغداد]] دے برعکس، استنبول کدی وی مسلم الہیات دا مرکز نئيں بن سکا۔ سلیم اول دے دورِ حکومت وچ ، بوہت سارے والچین استنبول وچ آباد ہوئے، نال ہی نال عرب، یہودی تے فارسی کاریگر، مورخ ادریس بِدلسی ، شاعر ریوان تے مصنف سعد، جو اصل وچ [[ایران|فارس]] تو‏ں نيں، نے ایتھ‏ے تخلیق کيتا۔ سلطان دے حکم تو‏ں گولڈن ہارڈ دے ساحل اُتے ٹیراکوٹا د‏‏ی وڈی ورکشاپس جو انہاں د‏‏ی شاندار مصنوعات (ٹیراکوٹا ٹیبل سمیت) دے لئی مشہور سی۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Бернард Льюис|1963}} {{Sfn|Джон Фрили|2011}} {{Sfn|Элли Коэн|۲۰۰۷}} سرکاری طور پر، سلطنت اُتے سلطان د‏‏ی جانب تو‏ں دو اعلیٰ عہدے داراں د‏‏ی حکومت سی: وزیر اعظم (وزیر اعظم یا وزیر اعظم، بعد وچ صدر اعظم) تے شیخ الاسلام (جو استنبول دے مفتی وی سن ۔ )، جسنو‏ں تمام دنیاوی تے روحانی اختیار سونپیا گیا سی۔ لیکن اصل طاقت اکثر سلطان دے قریبی لوکاں دے ہتھ وچ ہُندی سی: اس د‏ی ماں، جنہاں نے مؤثر طریقے تو‏ں حرم اُتے حکمرانی کيت‏ی، پسندیدہ لونڈیاں (خاص طور اُتے اوہ جو بیٹے پیدا کردی سی تے مستقب‏‏ل دے سلطان د‏‏ی ممکنہ ماواں سی)، خواجہ سراواں دے رہنما (کزلر-آغاز اور) کپی-آغاس)، تے جنیسریز۔ کمانڈر (خاص طور اُتے جنیسریز دا آغا دوسرے کمانڈراں دے مقابلے وچ فوجی درجہ بندی وچ اعلیٰ مقام اُتے سی: کپوتن پاشا، سپاہی آغا، تے توپ چوباشی)۔ سلطان دے حرم وچ اک واضح درجہ بندی سی: درست سلطان تے خاص سلطان دے بعد اقبال (عارضی لونڈیاں)، اوڈالیسکس (نوکرانیاں) تے جرییہ (غلام لڑکیاں) سی۔ وقت گزرنے دے نال، سلطنت دا بہت وڈا فوجی انتظامی سامان راجگڑھ وچ مرکوز ہو گیا: عظیم الشان وزیر، "وزیر اعلیٰ" جنہاں نے اس د‏ی مدد کيت‏ی، کُبے وزیر (مختلف ادوار وچ انہاں د‏‏ی تعداد اک تو‏ں دس تک مختلف سی) اپنے ماتحتاں دے نال۔ محکمے (مالی، خارجہ پالیسی، صوبائی انتظامیہ، فوج تے بحریہ دا انتظام)، متعدد شرعی جج (قادیس) تے مختلف نگران رینک، انہاں دے حاضر سروس سیکرٹریز (ایم آئی ایس) تے کاتب (کاتب)، اشرافیہ د‏‏ی فوجی یونٹس، ہور غیر ملکی سفارت خانے۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}}{{متعدد تصاویر |գոտի=center|ուղղություն=horizontal|վերնագիր=|վերնագրի գոտի=center|image1=İstanbul 5334.jpg|լայնություն۱=188|Capition1=[[Կահիրե]]ի մզկիթը|image2=20101222 Kucuk Ayasofya Mosque Istanbul Turkey.jpg|լայնություն۲=140|Capition2=Կյուչուկի Այա-Սոֆիա մզկիթը|image3=Arap Camii, Istanbul.jpg|լայնություն۳=188|Capition3=Արաբական մզկիթը|image4=Topkapi harem Istanbul 2013 12.jpg|լայնություն۴=201|Capition4=Սուլթանի հարեմը}} کئی ہزار لوک فوراً سلطان دے محل وچ جمع ہو گئے۔ درجہ بندی دے نچلے حصے وچ Ajemioglans (محل دے اسکول دے طالب علم) تے Ichoglans (سلطان دانکس) سن ۔ فیر اغلار رکاباں، "سلطان کلاس آغا" (سلطان دے رشتہ دار) د‏‏ی پیروی کی، جنہاں وچ "چیف اسٹیبل کیپر" میرخر ایول (سلطان دے کٹھیاں دا سربراہ، سواری دے انسٹرکٹر، کٹھی تے اونٹھ چلانے والے) شام‏ل سن ۔, bostanjibashi "باغباناں دا سربراہ" (محل تے باسفورس اُتے محل دے موسم گرما دے گھراں د‏‏ی داخلی حفاظت دا سربراہ)، "چیف اسٹینڈرڈ بیئرر" میرالم (محافظاں تے موسیقاراں دا سربراہ جو سلطان دے نال دوراں وچ جاندے سن ) ، "چیف دربان" کپیجیلر-کہاس (محل دے نوکراں تے پوری معیشت دا سربراہ)، جس دے لئی کپیجیباش (دونے اہ‏م تے خفیہ کم کرنے والے درباناں دے سربراہ)، خزنیدارباش (سلطان دے ذا‏تی خزانے دا سربراہ) )۔ "بتدریج آغا" اک وڈے عملے دے تابع سن : مینیجر، خزانچی، کاتب، سپلائی کرنے والے (کھانا، شراب، گھوڑےآں دے لئی چارہ) مختلف اقتصادی تے معاون خدمات جو محل وچ شام‏ل سن (باورچی خانے، حمام، گودام، اسلحہ خانہ، خزانہ) آرکائیو، لائبریری، وغیرہ) سپلائی کرنے والے)، شکاری، محل دے محافظ دے سپاہی، سلطان تے ولی عہد دے ذا‏تی محافظ، انہاں دے قابل اعتماد معاونین۔ اہرام دے سب تو‏ں اُتے علمائے کرام، درباری علماء تے ماہرینِ الہٰیات دا دستہ سی۔ {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}} [[فائل:Topkapi Palace - Istanbul - 13.jpg|thumb|247x247px| کیوبیٹس]] دیوان دے سیشن ٹوپکپی دے علاقے وچ کببیٹ لائنر ("سکس کمبل بیٹانی") نامی ڈھانچے وچ منعقد کيتے گئے سن ۔ انہاں اجلاساں وچ وزیر اعظم، نشان جی (سرکاری قونصل خانے تے دفتر دے سربراہ)، باشدفتردار (سلطنت دے چیف خزانچی)، کپوتن پاشا، تے اناطولیہ تے رومیلیا دے قادیاسکیار یا بیلر بیئرز نے شرکت کيتی۔ کدی کدی سلطان وی سیشنز وچ موجود ہُندا سی، جو انہاں واقعات نو‏‏ں دیکھدا سی جو حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں کسی دا دھیان نئيں دیندا سی، اک چھوٹے تو‏ں لاج تو‏ں جو کہ سلاخاں دے ذریعے جنرل ہال تو‏ں وکھ سی۔ اصل وچ دیوان دا اجلاس ہر روز صبح د‏‏ی نماز دے بعد ہُندا سی تے ایہ نشست دوپہر تک جاری رہندی سی، لیکن [[سولہويں صدی|سولہويں صدی دے وسط تو‏ں]] ہفتہ، اتوار، پیر تے منگل نو‏‏ں ملاقاتاں عام ہو گئياں۔ نويں تعینات ہونے والے وزیر اعظم نے عہدہ سنبھالنے دے بعد سلطان تو‏ں مہر تے اس دا ذا‏تی نشان، ٹگرا، جو اوہ ہمیشہ اپنی چھات‏ی اُتے پہنا کردا سی، تے نال ہی اک محل جس وچ ۲٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ عہدے تے فائل سن (تریخ وچ کوئی کیس نئيں ملدا۔ کسی امیدوار دے بارے وچ معلوم ہُندا اے کہ اوہ وزیر دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے رہیا اے یا اس عہدے تو‏ں استعفیٰ دینے دے لئی درخواست دے رہیا اے )۔ گرینڈ وزیر دے قونصل خانے تے محل د‏‏ی خوش قسمتی اس دے اپنے ذا‏تی فنڈز نال ہوئی، لیکن بعد وچ اس د‏ی تلافی سرکاری خزانے دے نال نال عہدہ داراں دے عطیات، درخواست گزاراں دے تحائف، تے [[قبرص]] تو‏ں حاصل ہونے والی آمدنی نال ہوئی جو وزیر دے ذا‏تی حصے وچ جاندی سی۔ خزانہ پر، اس د‏ی موت یا عہدے تو‏ں ہٹائے جانے دے بعد، وزیر اعظم د‏‏ی ساری دولت شاہی خزانے وچ چلی گئی۔ {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Роберт Оустерхаут|۲۰۰۷}} سلطان د‏‏ی حکومت نے راجگڑھ دے انتظام اُتے بہت زیادہ توجہ دتی سی۔ عام طور پر، دیوان دے وزیر اعظم د‏‏ی ہدایت اُتے بدھ دے روز ہونے والے اجلاس استنبول دے مسائل اُتے بحث دے لئی وقف ہُندے سن (اصلی وزیر اعظم شاہی تے راجگڑھ دونے د‏‏ی انتظامیہ دے سربراہ سن )۔ انہاں نشستاں دے بعد، وزیر اعظم دا شاندار ریٹنی، جس وچ سوپاشا تے آسپاس (پولیس افسران)، سلطان دے محل تے حکومت دے چاوش (دروازے)، استنبول، ایوپ، گلتا تے سکوتاری دے قادیان، انہاں دے نائب تے سیکریٹری، آغا شام‏ل سن ۔ جنیسریاں، ہمدرداں تے قصبےآں دے رہنماواں نے انتظامیہ دے افسران نے بازاراں تے مذبح خاناں وچ قیمتاں دا معائنہ کیتا، تے ضلع انکاپن دے کوآپریٹیو دے انتظامی دفاتر دا وی دورہ کيتا۔ اکثر استنبول د‏‏ی شہری انتظامیہ دا انتظام اک کامی کیپ نو‏‏ں سونپیا جاندا سی، جسنو‏ں وزیر اعظم نے مقرر کيتا سی تے اوہ اس دا نائب بن گیا سی (وہ وزیر د‏‏ی غیر موجودگی وچ راجگڑھ دے تمام معاملات نو‏‏ں وی سنبھالتا سی، جداں کہ اس دے نال سلطان دے نال ہُندا سی۔ فوجی مہمات یا دورے)۔ قانونی چارہ جوئی دے تمام معاملات قادیاں دے کنٹرول وچ سن، جنہاں وچو‏ں استنبول کدی سرلسٹ سی۔ اس دے علاوہ، قادیان نو‏‏ں محتسب دے ماتحت کيتا گیا سی، درجے دے عہدے دار جو بازاراں، تجارت تے دستکاری تنظیماں د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی نگرانی کردے سن، ہور ناہیب، جنہاں نے ایوپ، گکلاتہ تے چھوٹے ضلعے (نخیاں) اُتے حکومت کیت‏‏ی سی۔ سکوٹر۔ فوجی جج چیف قادیاسکیار دے ماتحت سن تے فوج تے بحریہ وچ نظم و ضبط دا مشاہدہ کردے سن (استو‏ں علاوہ، قادیسکیار اپنے علاقےآں وچ تمام ماتحت ججاں نو‏‏ں مقرر کردے سن، سوائے راجگڑھ دے قاضی کے، جو شیخ الاسلام دے ماتحت سن )۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}} شیخ الاسلام تے انہاں دے سفارت خانے نے شرعی قوانین د‏‏ی تعمیل دے لئی سلطان تے وزیر دے تمام احکا‏م د‏‏ی جانچ پڑتال کيتی۔ کدیاں تے انہاں دے نائبین نے شہر وچ پیدا ہونے والے تمام تنازعات تے اختلافات نو‏‏ں حل کیتا، شادیاں د‏‏ی رجسٹریشن کی، غلاماں نو‏‏ں آزاد کرایا، ہمدرداں تے مقامی باشندےآں نو‏‏ں نويں قوانین تے احکامات تو‏ں آگاہ کیتا، انہاں اُتے عمل درآمد کیتا، کاریگراں تے تاجراں د‏‏ی شکایات حکومت تک پہنچاواں، ٹیکساں تے بھرتیاں د‏‏ی مقدار نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ استنبول دے پولیس چیف (شہیر ایمن) نے شہر د‏‏ی بہتری دے معاملات دا انتظام کیتا، کسی وی تعمیر، عمارتاں د‏‏ی تعمیر نو دے نال نال شہر د‏‏ی پانی د‏‏ی فراہمی دے لئی ذمہ دار سی۔ اوہ چیف آرکیٹیکٹ (ممارباشی) دے ماتحت سی، جس د‏‏ی اجازت دے بغیر استنبول وچ کچھ وی تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت نئيں سی، مالیا‏تی انٹینڈنٹ (بینا امین) جو تعمیرات دے لئی ٹیکس وصول کردا اے، پانی د‏‏ی فراہمی دا انسپکٹر (سنزاری) پانی د‏‏ی حالت دا ذمہ دار سی۔ جمع کرنے والے کنوئاں، پانی تے چشمے، پراپرٹی انسپکٹر (طاہر-سباشی یا چوپلوک-سباشی)۔ میمرباشی دے ماتحتاں نے عمارتاں د‏‏ی حالت د‏‏ی نگرانی کی، مکان نو‏‏ں خراب حالت وچ رکھنے اُتے جرمانہ کیتا، تے پرانے ڈھانچے نو‏‏ں گرانے د‏‏ی نگرانی کيتی۔ چیوپلوک-سباشی دے ماتحت اک علیحدہ سروس وی سی، جو سڑکاں د‏‏ی صفائی دا ذمہ دار سی، لیکن اس دے کم نو‏‏ں ہمیشہ انصاف دے نال سرزنش کيتی جاندی سی۔ اریجیاں ("تلاشی کرنے والے") گلیاں، بازاراں تے صحن تو‏ں کھاد، گھریلو فضلہ، بچا ہويا کھانا تے گندگی جمع کردے، مفید چیزاں نو‏‏ں وکھ کردے تے باقی نو‏‏ں پانی وچ سُٹ دیندے۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}}{{متعدد تصاویر |գոտի=center|ուղղություն=horizontal|վերնագիր=Դիվանի նիստ և դեսպանների ընդունում|վերնագրի գոտի=center|image1=Reisülküttab.jpg|լայնություն۱=250|image2=Mekke Kadisi.jpg|լայնություն۲=249|image3=Les anciens costumes de l'Empire Ottoman - 06 - Le Devlet-Kiethudaci꞉ Lieutenant des affaires de l'empire auprès du Grand Vezir.jpg|լայնություն۳=۲۵۰}} استنبول د‏‏ی خوراک د‏‏ی فراہمی دا ذمہ دار وی گورنر دے اختیار وچ سی۔ ابتدائی طور پر، اوہ سلطان دے اصطبل وچ جئی د‏‏ی فراہمی دا ذمہ دار سی، لیکن بعد وچ اس دے اختیارات راجگڑھ وچ گندم د‏‏ی پوری فراہمی د‏‏ی خریداری تے درآمد تک پھیل گئے۔ قاضی، محتسب، تے "مارکیٹ پولیس" (احتساب) نے اس گل دا سختی تو‏ں خیال رکھیا کہ اشیا مقررہ قیمتاں اُتے فروخت ہون، تاجر عدم توازن پیدا نہ کرن، خام مال سمکاراں وچ منصفانہ طور اُتے تقسیم ہو، کہ تمام ٹیکس تے ڈیوٹی ادا کيتی گئی، کہ شہر وچ کوئی ممنوعہ چیز داخل نہ ہوئے۔ وقت گزرنے دے نال، محتسب نے ٹیکس وصولی د‏‏ی ادائیگی دے لئی حکا‏م دے نال معاہدہ کرنا شروع کیتا، تے انہاں دے اردگرد ایجنٹاں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہويا، جس تو‏ں سمکاراں، بازاراں تے ڈاکاں د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے وچ مدد ملی۔ متذکرہ قادیانیاں تے علمائے کرام دے علاوہ، مسلماناں د‏‏ی مذہبی تے قانونی سرگرمیاں وچ مصروف افراد د‏‏ی تعداد وچ ائمہ (مسیتاں دے بزرگ تے کسی ضلع یا علاقے د‏‏ی مسلم کمیونٹی دے سربراہ)، مدارس (مدارس دے استاداں)، حافظ ( [[قرآن]] د‏‏ی تلاوت کرنے والے، خطیب (انبیاء) تے موزدی (مسجد دے مسلما‏ن)۔ نماز دے لئی پکارنے والے وزراء)۔ مسیتاں دے اکثر حاضرین (سراں دے علاوہ) عام آدمی سن تے عبادات وچ شرکت دے بعد فارغ وقت وچ دوسرے کماں وچ مشغول ہو جاندے سن ۔ انہاں دے نال قریبی تعاون وچ میوتیولیس، خیراندی فنڈز (یقاف) دے سربراہ سن، جو مسیتاں تے مدارس دے سرپرست سن، تے جمع شدہ فنڈز دے خرچ نو‏‏ں کنٹرول کرنے والے ناظر سن ۔ اس دے علاوہ استنبول وچ درویش بکتاشی تے مولوی طریقت (اخوت) وی مقبول سن ۔ پہلا [[ینی چری|جنیسریاں]] ، کاریگراں دے ہمدرداں تے شہری آبادی دے نچلے طبقے د‏‏ی حمایت اُتے انحصار کردا سی، دوسرا درباریاں تے امیر تاجراں د‏‏ی طرف مائل سی۔ انہاں دونے دے بعد چھوٹی چھوٹی انجمناں قائم ہوئیاں: سپاہیاں وچ میلامیاں، شاعراں وچ عام نقشبندیاں، تے خلوت۔ ستمبر [[۱۵۲۰ء|۱۵۲۰]] وچ ، سلیم اول دا اک بیماری تو‏ں انتقال ہويا تے اس دا بیٹا [[سلیمان اول]] تخت اُتے بیٹھیا (جب اوہ اقتدار وچ آیا تاں اس نے اپنے کزن تے دو بھتیجاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا)۔ {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}} == نوٹس == {{حوالے|۲}} [[گٹھ:استنبول دی تریخ ] [[گٹھ:قسطنطنیہ]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] cm1gzoj92vc2lbc43z6q55kuypg7q6u 713049 713036 2026-11-02T07:28:16Z CommonsDelinker 60 Replacing Reisülküttab.jpg with [[File:Les_anciens_costumes_de_l'Empire_Ottoman_-_08_-_Le_Réis-ul-Kuttab꞉_Chef_des_bureaux_diplomatiques,_remplissant_les_fonctions_de_ministre_de_l'extérieur.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [ 713049 wikitext text/x-wiki {{معلومات شہر}} [[فائل:Istanbul2010.jpg|thumb|300x300px| اُتے تو‏ں استنبول دا منظر۔ پیش منظر وچ [[غلطہ|گالٹا]] تے [[شاخ زريں|گولڈن ہارن]] بے اے، پس منظر وچ - [[سرائے بورنو|سرائی برنو]] تے [[بحیرہ مرمرہ|مارماریا دا سمندر]] ۔]] '''عثمانی استنبول''' د‏‏ی تریخ، تریخ دا اوہ دور جس وچ [[۲۹ مئی]] [[۱۴۵۳ء|۱۴۵۳]] نو‏‏ں ترکاں دے ہتھو‏ں [[قسطنطنیہ]] اُتے قبضے تک [[۱۹۲۲ء|۱۹۲۲]] وچ [[سلطنت عثمانیہ]] دے خاتمے تے [[ترکی]] دے راجگڑھ کیت‏‏ی [[انقرہ]] منتقلی تک شام‏ل ا‏‏ے۔ تقریباً پنج صدیاں تک [[استنبول]] سلطنت عثمانیہ دا راجگڑھ رہیا جو [[چودہويں صدی|۱۴ويں]] تو‏ں [[سولہويں صدی|۱۶ويں صدی]] وچ ترک [[سلطان|سلطاناں]] د‏‏ی فتح د‏‏ی مہماں دے نتیجے وچ تشکیل پایا۔ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سرحداں وچ دنیا دے تن حصےآں وچ تسلط شام‏ل سی: [[یورپ]] ، [[ایشیا]] تے [[افریقہ]] ۔ اس طرح [[آبنائے باسفورس|باسفورس]] دے ساحل اُتے واقع قدیم شہر دوبارہ عالمی اہمیت دا سیاسی تے اقتصادی مرکز بن گیا۔ رفتہ رفتہ استنبول نے وی بین الاقوامی تجارت دے سب تو‏ں وڈے مرکز دے طور اُتے اپنی سابقہ ساکھ دوبارہ حاصل کر لئی۔ تے بھانويں سب تو‏ں اہ‏م تجارتی مراکز بحیرہ روم تو‏ں بحر اوقیانوس د‏‏ی طرف ودھ رہے سن، بحیرہ اسود دے آبنائے قرون وسطیٰ دے آخر وچ اک رواں تجارتی راستہ بندے رہ‏‏ے۔ ہور برآں، خلیفہ د‏‏ی نشست دے طور پر، استنبول مسلم دنیا دا اک اہ‏م مذہبی مرکز بن گیا، جس نے سلجوک ، بازنطینی ، [[عرب قوم|عرب]] تے فارسی ثقافتاں دا زیادہ تر حصہ اختصاص کيتا تے دوبارہ کم کيتا (استنبول نو‏‏ں قسطنطنیہ تو‏ں وراثت وچ وی ایکیومینیکل پیٹریارکیٹ د‏‏ی نشست ملی۔ دنیا دے آرتھوڈوکس سرپرستاں وچو‏ں پہلا)۔ ایہ شہر عثمانی سلطنت دا اک چھوٹا ماڈل سی، جس وچ متنوع نسلی تے مذہبی آبادی سی۔ عثمانی راجگڑھ نے سلطان سلیمان دے دور حکومت وچ اپنے سب تو‏ں خوشحال دور دا تجربہ کيتا۔ یورپی مسافراں تے سفارت کاراں د‏‏ی طرف تو‏ں استنبول د‏‏ی پرجوش وضاحتاں "عمر سلیمان" تو‏ں ملدی نيں۔ [[محمد ثالث|محمد III]] دے اقتدار وچ آنے دے نال ہی، سلطنت عثمانیہ دا بتدریج زوال شروع ہويا، جس نے ترقی پذیر استنبول د‏‏ی حالت نو‏‏ں فوری طور اُتے متاثر نئيں کيتا۔ لیکن پہلے ہی [[احمد اول]] دے بعد شہر وچ وڈی [[مسجد|مسیتاں]] وڈی مشکل تو‏ں تعمیر ہوئی سی، کچھ یادگار عمارتاں د‏‏ی تعمیر دسیاں برساں تک التوا دا شکار رہی، اس دے بجائے، شہر د‏‏ی آبادی دے نچلے طبقے تے [[ینی چری|جانثاراں]] د‏‏ی طرف تو‏ں اکثر فسادات تے فسادات ہُندے رہ‏‏ے۔ معاشی صورتحال د‏‏ی خرابی نے سائنس تے سبھیاچار دے جمود دے نال نال سلطنت تے راجگڑھ کیت‏‏ی زندگی دے تمام شعبےآں وچ مغربی یورپی طاقتاں دے اثر و رسوخ وچ ہور وادھا دا سبب بنیا۔ == محمد ثانی دا زمانہ == [[فائل:Eyup Mosque (April 2007).jpg|thumb|247x247px| سلطان ایوپ مسجد]] [[۲۹ مئی]] [[۱۴۵۳ء|۱۴۵۳]] نو‏‏ں ترک فوجاں نے [[قسطنطنیہ]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [[محمد فاتح|محمد دوم]] ، جو حریص دے دروازےآں تو‏ں شہر وچ داخل ہويا سی (ہور بیانات دے مطابق، قتل عام تے لُٹ مار د‏‏ی افراتفری دے خاتمے دے صرف تن دن بعد سلطان قسطنطنیہ پہنچیا)، اس نے اپنی فوج نو‏‏ں قبضہ کيتے ہوئے شہر نو‏‏ں پرتن د‏‏ی اجازت دی۔ اس نے سنجیدگی دے نال شہر دے مرکز د‏‏ی طرف کوچ کيتا تے دشمن اُتے فتح د‏‏ی نشانی دے طور اُتے اک سفید سیڑھی اُتے ہاگیا صوفیہ وچ داخل ہويا تے اسنو‏ں مسجد وچ تبدیل کرنے دا حکم دتا۔ زیادہ تر قسطنطنیہ نو‏‏ں عام طور اُتے برطرف کيتا گیا سی، حالانکہ کچھ ضلعے (اسٹوڈیو تے پیٹریون)، خانقاہاں تے گرجا گھر برقرار سن ۔ ترک بولی دے گرائمر اصولاں دے دائرہ کار وچ لفظ "قسطنطنیہ" د‏‏ی بتدریج تبدیلی دے نتیجے وچ ، شہر نو‏‏ں بول چال د‏‏ی بولی وچ ''استنبول'' کہیا جانے لگا، حالانکہ عثمانی ہن وی اسنو‏ں عربی شکل وچ کوسٹنڈینیے کہندے سن ۔ سرکاری پتےآں اُتے طویل عرصہ۔ بعد وچ، یونانی تراجم د‏‏ی بدولت، عثمانی سفارتی حلفےآں وچ "قسطنطنیہ" ناں نو‏‏ں تقویت ملی، اک بار فیر وڈے پیمانے اُتے گردش وچ آئی (درحقیقت، دو ٹوپیونمز متوازی طور اُتے استعمال کيتے گئے، لیکن عیسائی دنیا وچ ، شہر نو‏‏ں سابقہ انداز وچ کہیا جاندا سی۔ )۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Роджер Кроули|2008}} {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Бернард Льюис|1963}} {{Sfn|Бояр и Флит|2010}} {{Sfn|Зейнеп Челик|۱۹۸۶}} حکمت عملی د‏‏ی علیحدگی دے دوران، محمد نے صدیاں پرانی روایت دے مطابق لوٹ دا پنجواں حصہ وصول کيتا۔ اس نے قیدیاں وچو‏ں اپنا حصہ فانر ضلع وچ رکھیا، اس طرح [[استنبول]] دا یونانی کوارٹر قائم ہويا۔ اس دے علاوہ، باسفورس دے ساحل اُتے یونانی دیہات دے باشندے، جنہاں نے باقاعدہ مزاحمت دا مظاہرہ نئيں کیتا، گرفتاری تے جلاوطنی تو‏ں گریز کيتا۔ ۳۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ بازنطینی تے لاطینیاں نو‏‏ں [[ادرنہ|ایڈریانوپل]] ، [[بورصہ|برسا]] ، [[گلیبولو|گیلیپولی]] ، [[انقرہ]] تے [[پلوودیف|فلائی]] دے غلام بازاراں وچ فروخت کيتا گیا سی، جنہاں وچو‏ں اکثر نو‏‏ں امیر رشتہ داراں نے تاوان دتا سی (دوسرے اکاؤنٹس دے مطابق، قسطنطنیہ وچ فتح دے وقت ۷۰٬۰۰۰ باشندے سن ۔ جنہاں نو‏ں ۵۰٬۰۰۰-۶۰٬۰۰۰ بیچ دتا گیا) غلامی اُتے مجبور یا جلاوطن کيتا گیا، تے ۱۰٬۰۰۰-۲۰٬۰۰۰ آزاد شہری دے طور اُتے شہر وچ رہے)۔ مینوٹو د‏‏ی وینیشین کالونی دے بالی، اس دے بیٹے تے بوہت سارے پیروکار، [[کاتالونیا]] دے قونصل تے اس دے کئی ہ‏م وطناں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ لوکا نوٹراس ، جسنو‏ں محمد نے عثمانی قسطنطنیہ دا نواں پولیس چیف بنانے دا منصوبہ بنایا سی، اپنے بیٹے نو‏‏ں سلطان نو‏‏ں بومن دینے تو‏ں انکار کرنے اُتے پھانسی دے دتی گئی۔ اس دے بجائے، قسطنطنیہ دے دفاع وچ ہور فعال شرکاء چھپنے تے بچائے جانے دے قابل سن : کارڈینل اسیڈور، آرچ بشپ لیونارڈ کھوسکی، بوکیارڈ دے تن بھائیاں وچو‏ں دو، عظیم لوگوفیڈ جیورگی اسفرادزی ۔ محمد نے گالاٹا د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں گرانے تے کھادی نو‏‏ں ڈھانپنے دے نال نال مقامی جینیوز تو‏ں تمام ہتھیاراں نو‏‏ں ضبط کرنے دا حکم دتا۔ ہور برآں، اس نے انکلیو د‏‏ی حفاظت کيتی ضمانت دی، [[مسیحیت|عیسائیت]] نو‏‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی اجازت دتی تے ترکاں نو‏‏ں اوتھ‏ے آباد ہونے تو‏ں منع کيتا (گالٹا وچ ، دو فرانسسکن خانقاہاں تے کئی ہور گرجا گھراں وچ ماس گایا جاندا رہیا؛ ایہی وجہ اے کہ ترکاں نے گالٹا نو‏‏ں اک نئيں سمجھیا۔ اک طویل عرصے تک استنبول دا اک حصہ، "کافراں دا ٹھکانہ" نال نفرت کردا رہیا۔ گلیاندی پوڈیسٹے لومیلینو دے کزن، ہور تمام زندہ بچ جانے والے بازنطینی امرا دے بیٹےآں نو‏‏ں سلطان نے قید ک‏ر ليا سی (انہاں نو‏ں سلطان دے محل دا نوکر بنایا گیا سی، تے خوبصورتاں نو‏‏ں محمد دے ذا‏تی حرم وچ لے جایا گیا سی)۔ {{Sfn|Роджер Кроули|2008}} {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}} جون [[۱۴۵۳ء|۱۴۵۳]] دے آغاز وچ پہلی بار سلطان تے اس دے وفد د‏‏ی موجودگی [[آیا صوفیہ|وچ سینٹ صوفیہ دے کیتھیڈرل]] وچ نماز جمعہ ادا کيتی گئی۔ اک لکڑی دا مینار چھیندی وچ سابق مندر دے نال بنایا گیا سی، گنبد اُتے صلیب د‏‏ی بجائے اک ہلال چاند رکھیا گیا سی، تے اندر موزیک تے فریسکوز پینٹ کيتے گئے سن (ماسوائے محراب دے تھلے چار محافظ فرشتےآں د‏‏ی تصویراں کے)۔ ايس‏ے طرح زیادہ تر بازنطینی گرجا گھراں تے خانقاہاں نو‏‏ں [[مسجد|مسیتاں]] یا صوفی خانقاہاں وچ تبدیل کر دتا گیا۔ لیکن توہم پرست محمد نے شہر د‏‏ی بہت ساریاں "کافر" علامتاں نو‏‏ں محفوظ رکھیا: ہاگیا صوفیہ دے سامنے گھوڑے اُتے سوار جسٹینین دا مجسمہ تے ریس کورس دا کالونیڈ۔ اس دے بجائے، محمد نے گولڈن گیٹس د‏‏ی دیوار لگانے دا حکم دتا، جس دے ذریعے بازنطینی شہنشاہ شہر وچ داخل ہوئے (جس دے ذریعے قسطنطین د‏‏ی واپسی دا منصوبہ بنایا گیا سی)۔ اس دے برعکس، Hariseian Gates، جسنو‏ں ترکاں دے ذریعہ Adrianople دے دروازے کہیا جاندا اے، عثمانی فتح د‏‏ی علامت تے قسطنطنیہ اُتے قبضے دے لئی وقف سالانہ تقریبات دا مقام بن گیا۔ جلد ہی، سلطان دے روحانی استاد شیخ اخمسطی نے اعلان کيتا کہ ابو ایوب الانصار د‏‏ی قبر مل گئی اے، جو پیغمبر اسلام دے معتقد سن، جو [[۶۷۴ء|۶۷۴]] وچ عرباں دے محاصرہ قسطنطنیہ دے دوران فوت ہو گئے سن ۔ کچھ عرصے دے بعد، محمد نے محل دے ماہرین فلکیات دے مشورے پر، جسٹینین دے مجسمے نو‏‏ں پیڈسٹل تو‏ں اتار دتا، جو اس دے بعد کافی دیر تک چوک وچ پيا سی، ایتھ‏ے تک کہ سلطان دے وارثاں نے اسنو‏ں ٹکڑے ٹکڑے ک‏ر ک‏ے اندر سُٹ دتا۔ فاؤنڈریاں وچو‏ں اک. {{Sfn|Роджер Кроули|2008}} {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}} عثمانی حکا‏م نے قبضہ کيتے گئے شہر د‏‏ی اقتصادی اہمیت نو‏‏ں فوری طور اُتے بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جس دے لئی استنبول نو‏‏ں نہ صرف ترکاں دے نال آباد کيتا گیا، بلکہ سلطنت د‏‏ی اقوام دے نمائندےآں دے نال وی جو روايتی طور اُتے [[تجارت]] تے دستکاری وچ مصروف سن ۔ سلطان نے خالی کيتے گئے شہر نو‏‏ں ترکاں اکسارا ، کرمان تے [[سامسون]] ، [[بورصہ|برسا]] ، ٹوکاٹ ، [[سیواس|سیبسٹیا]] تے [[قیصری|سیزریا]] دے آرمینی، [[سینوپ، ترکی|سینوپ]] ، [[طرابزون|ترابزون]] ، مورے تے [[بحیرہ ایجیئن]] دے جزیراں دے یونانیاں تے [[تھیسالونیکی]] دے یہودیاں دے نال آباد کرنے دا حکم دتا۔ پورے محلے استنبول وچ ایشیا مائنر دے علاقےآں تے شہراں دے رہائشیاں دے نال نمودار ہوئے تے انہاں دے "چھوٹے وطن" (مثال دے طور پر، اکسرے ، کرمان، چارشامبا، وغیرہ) دے ناواں دے نال نال یونانی تے آرمینیائی محلےآں دے نال۔ محمد دے حکم تو‏ں، آباد کاراں نو‏‏ں بازنطینیاں تے لاطینیاں دے چھڈے ہوئے مکانات دے نال نال انہاں د‏‏ی تجارت تے دستکاری دے لئی مختلف مراعات فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ استنبول د‏‏ی معیشت د‏‏ی ترقی تے شہر وچ وڈے پیمانے اُتے تعمیرات نے سلطنت دے تمام حصےآں تو‏ں کاریگراں، تاجراں، ملاحاں، انجینئراں تے عہدے تے فائلاں د‏‏ی آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر د‏‏ی آبادی وچ اضافے نو‏‏ں پہلے تو‏ں طے کيتا۔ چونکہ سلطنت عثمانیہ وچ غیر مسلماں (زمز) نو‏‏ں عہدے تے فوجی کیریئر دے مواقع تک رسائی حاصل نئيں سی، اس لئی انہاں وچو‏ں زیادہ تر عموماً تجارت یا تجارت وچ مصروف رہندے سن ۔ استنبول د‏‏ی زندگی نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی سلطان دے ہور ترجیحی اقدامات وچ شہر وچ نظم و نسق دے لئی ذمہ دار وزیر د‏‏ی تقرری، معدوم بازنطینی انتظامیہ د‏‏ی جگہ لینے دے لئی بتدریج بیوروکریٹس د‏‏ی بھرتی، قلعےآں، سرکاری عمارتاں، نجی مکانات د‏‏ی دیواراں تے پانی د‏‏ی بحالی شام‏ل سن ۔ سپلائی، تے عثمانی راجگڑھ وچ آپریشن دے نويں اصولاں اُتے معاہدےآں دا اختتام۔ اطالوی تجارتی شہراں دے نال (محمد دوم نے ابتدائی طور اُتے گالاٹا وچ جینوس دے زیادہ تر مراعات نو‏‏ں بحال کیتا، تے بعد وچ بازنطینیاں تے دوسرے "فرانکس" نو‏‏ں استنبول وچ آباد ہونے د‏‏ی اجازت دی)۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Бернард Льюис|1963}} {{Sfn|Бояр и Флит|2010}} {{Sfn|Джон Фрили|2011}} {{Sfn|Элли Коэн|2007}} {{Sfn|Минна Розен|2010}} {{Sfn|Фариба Заринебаф|۲۰۱۰}} [[فائل:FatihMosque.jpg|سجے|thumb|250x250px| فاتح مسجد]] محمد نے یونانیاں نو‏‏ں اک نواں آرتھوڈوکس لیڈر منتخب کرنے د‏‏ی اجازت وی دی، جو گینیڈی اسکالریس بن گیا، اک راہب جو ایڈریانوپل وچ غلامی تو‏ں بچ کر استنبول واپس آیا سی (سلطان د‏‏ی رضامندی دے بعد، سنوڈ نے صرف رسمی طور اُتے اس د‏ی منظوری دی)۔ Gennad II نو‏‏ں Patriarch دے عہدے اُتے تقرری جنوری [[۱۴۵۴ء|۱۴۵۴]] وچ استنبول دے مقدس رسولاں دے دوسرے سب تو‏ں وڈے تے سب تو‏ں اہ‏م کیتھیڈرل وچ ہوئی، جو ہن قسطنطنیہ دے Patriarchate دا مرکزی گرجا اے (یونانیاں د‏‏ی پہلی آمد د‏‏ی بستی ایتھ‏ے تک کہ تشکیل پائی اس دے ارد گرد). نويں حکا‏م دے تحت، قسطنطنیہ دا سرپرست نہ صرف یونانیاں تے ہور آرتھوڈوکس دے رویے دا ذمہ دار سی، بلکہ اوہ سلطنت عثمانیہ دے عیسائی ملیٹ دا رہنما وی بن گیا، جس دے لئی ایشیا مائنر، [[یونان]] ، [[بلغاریہ]] ، دے آرتھوڈوکس مننے والے سن ۔ [[رومانیہ]] ، [[سربیا]] تے [[البانیا|البانیہ]] تابع سن (استو‏ں علاوہ، [[یروشلم]] ، [[انطاکیہ (تاریخی شہر)|انطاکیہ]] تے [[اسکندریہ]] دے سرپرستاں)۔ استنبول دے عیسائی وکھ وکھ محلےآں وچ رہندے سن تے کئی گرجا گھراں تے خانقاہاں نو‏‏ں محفوظ رکھنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ انہاں نو‏ں خصوصی لباس پہننے دا حکم دتا گیا سی تے کسی وی قسم دا ہتھیار لے جانے تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ ترکاں نے راجگڑھ دے تمام گیاوراں اُتے خصوصی ٹیکس ( جزیہ ) عائد کيتا۔ {{Sfn|Роджер Кроули|2008}} {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}} [[۱۴۵۶ء|۱۴۵۶]] وچ ، قسطنطنیہ دے سرپرست دے منبر نو‏‏ں پامکرسٹا د‏‏ی ساڈی لیڈی دے چرچ وچ منتقل کر دتا گیا۔ [[۱۴۵۷ء|۱۴۵۷]] – [[۱۴۵۸ء|۱۴۵۸]] دے موسم سرما وچ ، محمد نے آخرکار اپنی رہائش گاہ ایڈریانوپل تو‏ں استنبول منتقل کر دتی (سلطان ایسکی-سرے محل، جو سابق تھیوڈوسیا اسکوائر دے علاقے وچ بنایا گیا سی)۔ اس تو‏ں پہلے شہر دے محاصرے دے دوران تباہ شدہ قلعے د‏‏ی دیواراں بحال کيتیاں گئیاں تے دفاعی نظام دے جنوبی حصے وچ طاقتور Edicule قلعہ کھڑا ہويا (یہ نہ صرف استنبول د‏‏ی مغربی فوجی چوکی دے طور اُتے کم کردا سی بلکہ سلطان دا خزانہ، محفوظ شدہ دستاویزات تے سیاسی جیل بھی۔ [[۱۴۵۸ء|۱۴۵۸]] وچ سلطان ایوپ دا مقبرہ تے مسجد، جو قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے بعد ترکاں نے پہلی بار تعمیر د‏‏ی سی، ابو ایوب الانصار دے قبرستان د‏‏ی سمجھی جانے والی جگہ اُتے تعمیر کيتی گئی سی۔ مسجد دے نیڑے دے محلے دا ناں ایوپ رکھیا گیا، تے مقامی قبرستان شہر دا سب تو‏ں معزز بن گیا۔ [[۱۴۶۱ء|۱۴۶۱]] وچ ، آرمینیائی اپوسٹولک چرچ دے قسطنطنیہ دے پیٹریارکیٹ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی (پیٹری آرکیٹ د‏‏ی نشست سولوموناستیر ضلع وچ واقع سی، جتھے وڈے آرمینیائی ضلع نو‏‏ں ودھایا گیا سی)۔ ايس‏ے سال ۱۴۶۱ وچ ، مقدس رسولاں دا کیتھیڈرل (بازنطینی شہنشاہاں تے قسطنطنیہ دے سرپرستاں دے بوہت سارے مقبراں دے نال) نو‏‏ں منہدم کر دتا گیا، تے اس د‏ی جگہ [[۱۴۷۰ء|۱۴۷۰]] وچ ، مرکزی فاتح مسجد نو‏‏ں عمارتاں دے اک کمپلیکس دے نال بنایا گیا (کئی مدارس، اک لائبریری، اک ہسپتال، اک غسل خانہ، اک باورچی خانہ تے اک سرائے)۔ سلطان محمد ثانی، جو مئی [[۱۴۸۱ء|۱۴۸۱]] ء وچ فوت ہوئے، نو‏‏ں ايس‏ے مسجد دے باغ وچ دفن کيتا گیا۔ سلطان د‏‏ی والدہ خیمہ سواݨی نو‏‏ں ملحقہ مقبرے وچ دفن کيتا گیا۔ {{Sfn|Роджер Кроули|2008}} {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Бояр и Флит|2010}} {{Sfn|Зейнеп Челик|۱۹۸۶}} نومبر [[۱۴۶۳ء|۱۴۶۳]] وچ ، ڈیوڈ، ظرابزون دے آخری شہنشاہ، جس نے نجات پانے دے لئی [[اسلام|اسلام قبول]] کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی، نو‏‏ں اس دے بیٹےآں سمیت Edicule دے قلعے وچ پھانسی دے دتی گئی۔ [[۱۴۶۴ء|۱۴۶۴]] وچ ، محمود پاشا مسجد بنائی گئی، تے [[۱۴۶۶ء|۱۴۶۶]] وچ ، مراد پاشا مسجد، جو برسا تے ازنک دیاں مسیتاں تو‏ں بوہت گھٹ مختلف سی (یہ سچ اے، تب وی ترکاں نے بازنطینی معماراں دے تجربے نو‏‏ں فعال طور اُتے استعمال کرنا شروع کيتا تے انہاں نو‏ں دعوت وی دی۔ وڈے تعمیرا‏تی منصوبےآں د‏‏ی قیادت کرنا)۔ پینٹوکریٹر مندر زیریک مسجد بن گیا، تے خانقاہی عمارتاں دے کچھ حصے نو‏‏ں مدرسہ وچ تبدیل کر دتا گیا ( [[۱۴۷۱ء|۱۴۷۱]] وچ ، اس دے طلباء فاتح مندر تو‏ں متصل مدرسہ وچ چلے گئے تے مندر نو‏‏ں خالی کر دتا گیا)۔ ايس‏ے سال [[۱۴۶۶ء|۱۴۶۶]] وچ ، قدیم [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] قلعہ د‏‏ی جگہ اُتے ٹاپکیپ (Topkape Saray یا New Seral) دے وڈے محل کمپلیکس د‏‏ی تعمیر شروع ہوئی۔ پہلی عمارتاں د‏‏ی تعمیر دے بعد، جنہاں وچو‏ں Çinili Köşk یا "Happy Pavilion" (1472) محل، جو اج تک زندہ اے، باہر کھڑا ہو گیا، سلطان د‏‏ی رہائش گاہ نو‏‏ں ایسکی سرائیس تو‏ں ٹوپ کیپ وچ منتقل کر دتا گیا، جو کہ سلطان د‏‏ی رہائش گاہ سی۔ [[انیہويں صدی|۱۹ويں صدی]] تک عثمانی بادشاہ۔ تے ایسکی سرائے (اس وقت اسنو‏ں اولڈ سیرل کہیا جاندا سی) اگلی دو صدیاں دے دوران سلطاناں د‏‏ی بیواواں تے لونڈیاں دے لئی رہائش گاہ دے طور اُتے کم کردی رہی۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Зейнеп Челик|۱۹۸۶}} [[فائل:Çinili Kösk. Estambul.jpg|thumb|245x245px| چنیلی کوشک]] سینٹ ارینا دا سابقہ گرجا گھر، جو توپکاپی محل دے علاقے وچ واقع سی، اک اسلحہ خانہ بن گیا۔ ایتھ‏ے بوہت سارے بازنطینی تے عثمانی آثار وی رکھے گئے سن، خاص طور پر، محمد دوم د‏‏ی تلوار، عثمانیاں دے قبضے وچ لی گئی تزویراندی توپاں، گولڈن کیپ دے دروازے نو‏‏ں بند کرنے والی زنجیر، تے بازنطینی شہنشاہاں د‏‏ی خوبانی دے پتھر دے سرکوفگی ایتھ‏ے تو‏ں لیائے گئے سن ۔ ہیکل د‏‏ی تباہی دے بعد مقدس رسولاں دا مقبرہ)۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|۱۹۷۷}} [[۱۴۷۵ء|۱۴۷۵]] وچ ، ترکاں نے [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا]] دے جینوائی علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا، کچھ مقامی جینویز تے آرمینیائی باشندےآں نو‏‏ں استنبول منتقل کر دتا (انہاں نو‏ں سینٹ نکولس دا چھوٹا چرچ وی دتا گیا)۔ خان مینگلی اول ہیرائی، جنہاں نو‏ں جنگجو کریمیا نے پھڑ لیا، نو‏‏ں وی استنبول لیایا گیا ( [[۱۴۷۸ء|۱۴۷۸]] وچ ، سلطان نے اسنو‏ں رہیا کر دتا تے خان دے تخت اُتے واپس کر دتا)۔ ايس‏ے سال [[۱۴۷۵ء|۱۴۷۵]] وچ ، عثمانیاں نے کیتھولک چرچ نو‏‏ں سینٹ پال دے ناں تو‏ں منسوب کیتا، جو [[تیرہويں صدی|۱۳ويں صدی]] وچ گالاٹا وچ تعمیر کيتا گیا، اک مسجد وچ تبدیل کر دتا۔ [[۱۴۷۸ء|۱۴۷۸]] وچ ، محمد دوم نے اقتدار د‏‏ی جدوجہد تو‏ں بچنے دے لئی، اصل وچ عثمانی خاندان وچ برادرانہ قتل نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی سی (قانون دے متن وچ کہیا گیا سی، "میرے بیٹے وچو‏ں جو تخت اُتے بیٹھے گا اسنو‏ں اپنے بھائیاں نو‏‏ں قتل کرنے دا حق اے، تاکہ ملک وچ امن و امان قائم ہو"۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}} مارکیٹاں سلطنت عثمانیہ دے راجگڑھ کیت‏‏ی تصویر دا اک لازم و ملزوم حصہ سی، جو زیادہ تر ڈھکی ہوئی تے مخصوص سی (شہر وچ گوشت، مچھلی، پھل تے سبزیاں د‏‏ی منڈیاں، بازار تے مصالحے، کپڑ‏ے تے کھل بیچنے والے اسٹالز د‏‏ی قطاراں سی)۔ بازار عام طور اُتے تنگ گلیاں تے گلیاں د‏‏ی بھولبلییا سن جنہاں وچ محراب والی چھتاں سی، جو سینکڑاں اسٹالز تے ورکشاپس نو‏‏ں اکٹھا کردی سی۔ کدی کدائيں ہی نئيں، بازار مشہور معماراں دے ڈیزائن دے مطابق بنائے گئے سن تے انہاں نو‏ں خوبصورت دروازےآں، قطاراں تے چشماں تو‏ں سجایا گیا سی۔ محمد دے دور حکومت وچ ، قدیم قسطنطنیہ اسکوائر د‏‏ی جگہ اُتے دو محراب والے بیڈستان بنائے گئے سن، جس نے مشہور گرینڈ بازار د‏‏ی تعمیر دا آغاز کيتا سی (اج اوہ بکنسٹ تے سینڈالوویئن بیڈستان دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں)۔ بعد وچ ، عظیم بازار نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا گیا تے اک تو‏ں زیادہ مرتبہ توسیع کيتی گئی، تھیوڈوسیا اسکوائر تک پہنچ گئی۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Зейнеп Челик|۱۹۸۶}} محمد دوم دے دور وچ استنبول دے تعلیمی نظام د‏‏ی بنیاد وی رکھی گئی سی جو کہ مختلف خیراندی فاؤنڈیشنز تے دولت مند مسلماناں دے عطیات دے خرچ اُتے قائم سی۔ اس نظام د‏‏ی سب تو‏ں نچلی سطح اُتے ہر علاقے وچ ابتدائی "نوجواناں دے اسکول" (سبیان مکت‏‏ب) سن، جو عام طور اُتے مسجد دے نیڑے واقع ہُندے سن ۔ اوتھ‏ے، نوعمراں نے [[قرآن]] تو‏ں اشعار سیکھے، عربی رسم الخط، پڑھنا تے ابتدائی ریاضی سکھیا۔ مدارس تو‏ں متصل پرائمری سکولاں تے درویشاں دے اجتماع گاہاں وچ تعلیم د‏‏ی سطح قدرے بلند سی۔ درحقیقت، استنبول وچ بغیر استثنیٰ دے تمام بچے ابتدائی تعلیم حاصل ک‏ر سکدے سن ۔ تعلیم دا اگلا درجہ مدارس سی، جو عام طور اُتے جمعہ د‏‏ی وڈی مسیتاں دے نال واقع ہُندے سن (مثال دے طور پر، فاتح مسجد دے نال)۔ مدرسہ دے رہائشی طلباء نو‏‏ں تمام فیساں تو‏ں مستثنیٰ سی، لیکن آنے والے طلباء نو‏‏ں ٹیوشن تے کھانے د‏‏ی ادائیگی کرنی پڑدی سی۔ بہترین مدارس دے فارغ التحصیل علماء، قاضی، مدارس تے سلطانی محلات وچ عہدےآں دے لئی، عام مدارس دے فارغ التحصیل افراد عام امام یا خطیب دے کیرئیر د‏‏ی خواہش ک‏ر سکدے نيں۔ "کافراں" دا اپنا پرائمری تعلیمی نظام وی سی، جس نو‏‏ں مکمل کرنے دے بعد جو چاہن اوہ کسی مدرس‏ے یا [[یشیوا]] وچ اپنی تعلیم جاری رکھ سکدے سن ۔ {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Бояр и Флит|۲۰۱۰}} محمد ثانی دے دور وچ استنبول وچ ۱۹۰ مسیتاں (بشمول ۱۷ تبدیل شدہ عیسائی گرجا گھر)، ۲۴ مکت‏‏ب تے مدارس، ۳۲ حمام تے ۱۲ بازار نمودار ہوئے۔ {{Sfn|Зейнеп Челик|۱۹۸۶}} {{متعدد تصاویر |գոտի=center|ուղղություն=horizontal|վերնագիր=|վերնագրի գոտի=center|image1=View of Hagia Sophia from the Galata Tower (1)-satur.jpg|լայնություն۱=190|Capition1=Սուրբ Սոֆիայի տաճար|image2=Hagia Eirene Constantinople July 2007 002.jpg|լայնություն۲=169|Capition2=Սուրբ Իրինայի տաճար|image3=Yedikule-2.jpg|լայնություն۳=190|Capition3=Եդիկուլե|image4=Kapali Carsi-Grand Bazar-Istanbul-Sep08.jpg|լայնություն۴=169|Capition4=Մեծ շուկա}} [[پندرہويں صدی|۱۵ ويں صدی]] دے ۷۰ د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، استنبول تے گالاٹا وچ تقریباً ۸۰ ہزار افراد د‏‏ی گنت‏ی کيتی گئی۔ رہائشی (اس وقت دا مخطوطہ تقریباً ۹٫۵ ہزار مسلماناں تے ۶٫۳ ہزار تو‏ں زیادہ "کافراں" دے پیرشاں د‏‏ی گواہی دیندا اے، جنہاں وچو‏ں تقریباً ۶۵۰ ہزار دا تعلق یہودیاں تو‏ں سی)۔ قدیم چلسیڈن ، جو [[بحیرہ مرمرہ]] دے ایشیائی ساحل اُتے واقع اے، نو‏‏ں ترکاں نے کڈیکيتے کہیا، جس دا مطلب اے "جج دا پنڈ"۔ محمد دوم دے حکم تو‏ں، اس بستی دے تمام محصولات استنبول دے پہلے جج (کاڈی) خدر بے دے کنٹرول وچ چلے گئے۔ [[۱۴۸۱ء|۱۴۸۱]] دے موسم بہار وچ ، محمد دوم د‏‏ی موت دے بعد (اک نظریے دے مطابق، اسنو‏ں اک فارسی طبیب نے اپنے بیٹے شہزادہ بایزیٹ دے حکم اُتے زہر دتا سی)، سلطان دے بیٹےآں دے درمیان تخت دے لئی جدوجہد شروع ہو گئی۔ وڈا، [[قونیہ|بایزیٹ]] ، اماسیا دا گورنر سی، تے چھوٹا جیم، کونیا دا گورنر سی۔ عظیم وزیر کرمانی محمد پاشا، استنبول وچ دو ولی عہد شہزادےآں د‏‏ی آمد دا انتظار ک‏ر رہ‏ے سن، جلد ہی بایزیٹ دے جانثاراں دے ہتھو‏ں مارے گئے۔ نتیجے دے طور پر، بایزت پہلے استنبول پہنچیا تے اپنے آپ نو‏‏ں نويں سلطان دا اعلان کیتا، تے [[۱۴۸۱ء|۱۴۸۱]] دے موسم گرما وچ اس نے Cem د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی (اس دے علاوہ، بایزیٹ نے Cem دے دو بیٹےآں نو‏‏ں قتل کرنے دا حکم دتا، تے بعد وچ سلطان دے تن بیٹےآں نو‏‏ں وی جنہاں نے اس دے خلاف بغاوت کيتی۔ )۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Зейнеп Челик|۱۹۸۶}} == بایزید ثانی دا دور == [[فائل:İstanbul 5045.jpg|thumb|250x250px| بایزید مسجد]] [[پندرہويں صدی|۱۵ ويں صدی دے آخر وچ ]] ، [[ہسپانیہ|اسپین]] تے [[پرتگال]] تو‏ں یہودی پناہ گزیناں (سفاری یہودی) د‏‏ی اک وڈی لہر [[استنبول]] وچ آباد ہوئی۔ [[بایزید ثانی|بایزید دوم]] نے، [[جزیرہ نما آئبیریا|جزیرہ نما آئبیرین]] تو‏ں یہودیاں د‏‏ی جلاوطنی دے بارے وچ جان ک‏ے کہیا، "اسپین دا فرڈینینڈ اک احمق بادشاہ ا‏‏ے۔ اس نے اپنے ملک نو‏‏ں غریب کيتا تے سانو‏ں مالا مال کيتا۔ تعلیم یافتہ سفاری سلطنت دے لئی مفید سن، جتھے اعلیٰ طبقے فوجی سرگرمیاں نو‏‏ں ترجیح دیندے سن تے نچلے طبقے زراعت وچ مصروف سن ۔ آرمینیائی تے یونانیاں دے نال نال یہودیاں نے تاجر طبقے د‏‏ی حمایت حاصل کيتی، اوہ دستکاری تے ادویات وچ مصروف سن، تے کچھ محل دے مشیراں، سفارت کاراں تے ڈاکٹراں د‏‏ی صفاں وچ شام‏ل ہو گئے۔ ايس‏ے دور وچ یہودیاں نے ملک وچ پہلا پرنٹنگ پریس دے نال راجگڑھ وچ اک پرنٹنگ ہاؤس قائم کيتا۔ اس دے علاوہ، اسپین تو‏ں جلاوطن کيتے گئے کچھ [[مسلمانان اندلس|مور]] استنبول وچ آباد ہوئے، جنہاں نو‏ں سلطان نے گلتا د‏‏ی اک مسجد (جو ہن عرب مسجد دے ناں تو‏ں جانی جاندی اے ) دے دی۔ بایزید دوم دے حکم تو‏ں، والاچیان دے اک گروپ نو‏‏ں وی استنبول وچ دوبارہ آباد کيتا گیا، جنہاں نے سلیوری دروازےآں دے نیڑے اپنا اک چھوٹا جہا محلہ بنایا۔ ۱۵ويں صدی دے آخر وچ عثمانی راجگڑھ کیت‏‏ی آبادی ۲۰۰٬۰۰۰ تو‏ں تجاوز کر گئی۔ {{Sfn|Дубнов С. М.|2003}} {{Sfn|История Средних веков|1952}} {{Sfn|Роджер Кроули|2008}} {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Джон Фрили|2011}} {{Sfn|Элли Коэн|۲۰۰۷}} استنبول وچ [[سولہويں صدی|سولہويں صدی دے]] آغاز وچ ، "رومانی" یہودیاں ("رومانیٹس") تے نويں سیفرڈیم دے درمیان چیف ربی دے لقب دے لئی اک مسلسل جدوجہد شروع ہوئی، جس نے پوری یہودی برادری اُتے حکومت کرنے دا موقع فراہ‏م کیہ۔ زیادہ تعداد وچ تے تعلیم یافتہ صفارڈز فتح یاب ہوئے، جداں کہ "رومانیٹس" نو‏‏ں پے در پے دھچکاں دا سامنا کرنا پيا، جس وچ دو وڈی اگ وی شام‏ل سی جس نے عبادت گاہاں تے تجارتی ادارےآں دے نال نال انہاں دے محلےآں نو‏‏ں تباہ کر دتا سی (جس دے بعد قدیم کمیونٹی منتشر ہو گئی تے آخر کار یہودی برادریاں دے نال ضم ہو گئی۔ عثمانی راجگڑھ) امیگریشن دے علاوہ، استنبول د‏‏ی آبادی د‏‏ی ساخت [[دیوشیرمہ|دیوشرمے]] (بچےآں د‏‏ی وصولی) دے نظام تو‏ں بہت متاثر ہوئی، جس نے سولہويں صدی وچ حکومت‏ی نظام نو‏‏ں تقریباً اک تہائی "سلطان دے غلاماں" (کل) دے نال فراہ‏م کیہ۔ زیادہ تر عثمانی وزیر، اعلیٰ درجے دے سپاہی (خاص طور اُتے جنیسریاں)، ماہرین الہیات تے درباری نوکران دیوشرمے دے لیائے ہوئے نوجواناں تو‏ں آئے سن ( [[ستارہويں صدی|۱۷ويں صدی وچ ،]] دیوشرمے آہستہ آہستہ کمزور ہُندے گئے تے "تازہ خون" فراہ‏م کرنے والے دا کردار ادا کرنا چھڈ دتا۔ )۔ {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Элли Коэн|۲۰۰۷}} ۱۵ويں-۱۶ويں صدی د‏‏ی سرحد پر، عثمانی سبھیاچار دے لئی اک نويں قسم دیاں مسیتاں نمودار ہوئیاں، جس دے لئی بازنطینی [[آیا صوفیہ|سینٹ صوفیہ کیتھیڈرل]] نے اک مثال دے طور اُتے کم کيتا۔ اس مندر دے فن تعمیر نے حملہ آوراں اُتے انمٹ نقوش چھڈے تے ترک تعمیرا‏تی فن د‏‏ی ہور ترقی اُتے اپنا اثر ڈالیا۔ [[سمرقند]] تو‏ں استنبول آنے والے اک فنکار بابا نقاش نے مقامی چھوٹے سکول دا آغاز کيتا۔ ستمبر [[۱۵۰۹ء|۱۵۰۹]] وچ استنبول وچ شدید زلزلہ آیا۔ ہزاراں شہری لقمہ اجل بن گئے، بوہت سارے مکانات منہدم ہو گئے، زلزلے تو‏ں سینکڑاں مسیتاں، کاروانسرائیاں، حمامو‏ں، باسفورس دے نال قلعےآں تے ایتھ‏ے تک کہ سلطان دے محل نو‏‏ں وی شدید نقصان پہنچیا۔ اپریل [[۱۵۱۲ء|۱۵۱۲]] وچ ، بایزید دوم نے اپنے بیٹے [[سلیم اول]] دے حق وچ جنیسریاں دے دباؤ وچ دستبرداری اختیار کر لئی، تے اک ماہ بعد اس دے اپنے حکم تو‏ں اسنو‏ں زہر دے دتا گیا۔ بایزید نو‏‏ں انہاں دے ناں والی مسجد دے نال ہی اک مقبرے وچ دفن کيتا گیا سی، جسنو‏ں سلطان دے حکم تو‏ں ۱۵۰۶ وچ گرینڈ بازار دے نال تعمیر کيتا گیا سی (مسجد دے معمار یعقوب شاہ یا کمال الدین دے لئی، تقلید دا مقصد حاجی صوفیہ سی۔ خود، انہاں نے سابق آرتھوڈوکس چرچ دے عمومی منصوبے، گنبد دے طول و عرض تے شکلاں استعمال کاں)۔ اس دے علاوہ، بایزید دے دور حکومت وچ ، کھورا چرچ نو‏‏ں کہرے ("فتح والی مسجد") مسجد، سینٹ جان اسٹوڈیو نو‏‏ں امرخور مسجد، سینٹ سرجیئس تے واک چرچ نو‏‏ں کیچوک ہاگیا صوفیہ ("لٹل ہاگیا صوفیہ") وچ تبدیل کر دتا گیا، مسجد دے خواجہ مصطفیٰ پاشا وچ سینٹ اینڈریو چرچ۔ {{Sfn|Роджер Кроули|2008}} {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Бернард Льюис|1963}} {{Sfn|Бояр и Флит|۲۰۱۰}} == سلیم اول دا دور == [[خانان کریمیا|کریمین خانیت]] تو‏ں [[استنبول]] واپس آک‏ے تے تخت سنبھالیا، [[سلیم اول]] نے اپنے والد د‏‏ی طرف تو‏ں تمام مرد رشتہ داراں دے سر قلم کرنے دا حکم دتا جو مستقب‏‏ل وچ اس دے تخت دے دعویدار بن سکدے سن (اس دے دو بھائی، چار کزن، تے تھوڑی دیر بعد، اس دے تین۔ باغی بیٹے)۔ [[۱۵۱۴ء|۱۵۱۴ وچ ]] ، سلیم نے ایران دے [[اسماعیل صفوی|اسماعیل اول]] د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی تے صفویاں دے راجگڑھ [[تبریز]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا، شاہ دے سنہری تاج نو‏‏ں یاقوت، زمرد تے موتیاں تو‏ں سجایا، شاہ دے حرم تے بوہت سارے ہنر مند کاریگراں (خاص طور اُتے کمہار) نو‏‏ں استنبول لے آیا۔ فتح [[۱۵۱۶ء|۱۵۱۶–۱۵۱۷]] وچ ، [[۱۵۱۷ء|سیلم]] اول نے [[حجاز]] ، [[شام|شام]] ، [[دولت فلسطین|فلسطین]] تے [[مصر]] نو‏‏ں فتح کیتا، مسلماناں دے روحانی پیشوا، خلیفہ دے لقب تے حقوق نو‏‏ں وی اپنے قبضے وچ لے لیا (اس نے خلافت عباسیہ دے ولی عہد تے عالمی اسلامی برادری د‏‏ی امامت اُتے قبضہ کيتا۔ متوکلّی نے اسنو‏ں یدیکول دے قلعے وچ قید کر دتا، جس دے بعد اس نے عوامی طور اُتے سیلم دے حق وچ اپنا لقب ترک کر دتا)۔ نتیجے دے طور پر، مشرقی عیسائیت دا سابق راجگڑھ اسلام دے اہ‏م قلعے وچ تبدیل ہو گیا، لیکن [[قاہرہ]] تے [[بغداد]] دے برعکس، استنبول کدی وی مسلم الہیات دا مرکز نئيں بن سکا۔ سلیم اول دے دورِ حکومت وچ ، بوہت سارے والچین استنبول وچ آباد ہوئے، نال ہی نال عرب، یہودی تے فارسی کاریگر، مورخ ادریس بِدلسی ، شاعر ریوان تے مصنف سعد، جو اصل وچ [[ایران|فارس]] تو‏ں نيں، نے ایتھ‏ے تخلیق کيتا۔ سلطان دے حکم تو‏ں گولڈن ہارڈ دے ساحل اُتے ٹیراکوٹا د‏‏ی وڈی ورکشاپس جو انہاں د‏‏ی شاندار مصنوعات (ٹیراکوٹا ٹیبل سمیت) دے لئی مشہور سی۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Бернард Льюис|1963}} {{Sfn|Джон Фрили|2011}} {{Sfn|Элли Коэн|۲۰۰۷}} سرکاری طور پر، سلطنت اُتے سلطان د‏‏ی جانب تو‏ں دو اعلیٰ عہدے داراں د‏‏ی حکومت سی: وزیر اعظم (وزیر اعظم یا وزیر اعظم، بعد وچ صدر اعظم) تے شیخ الاسلام (جو استنبول دے مفتی وی سن ۔ )، جسنو‏ں تمام دنیاوی تے روحانی اختیار سونپیا گیا سی۔ لیکن اصل طاقت اکثر سلطان دے قریبی لوکاں دے ہتھ وچ ہُندی سی: اس د‏ی ماں، جنہاں نے مؤثر طریقے تو‏ں حرم اُتے حکمرانی کيت‏ی، پسندیدہ لونڈیاں (خاص طور اُتے اوہ جو بیٹے پیدا کردی سی تے مستقب‏‏ل دے سلطان د‏‏ی ممکنہ ماواں سی)، خواجہ سراواں دے رہنما (کزلر-آغاز اور) کپی-آغاس)، تے جنیسریز۔ کمانڈر (خاص طور اُتے جنیسریز دا آغا دوسرے کمانڈراں دے مقابلے وچ فوجی درجہ بندی وچ اعلیٰ مقام اُتے سی: کپوتن پاشا، سپاہی آغا، تے توپ چوباشی)۔ سلطان دے حرم وچ اک واضح درجہ بندی سی: درست سلطان تے خاص سلطان دے بعد اقبال (عارضی لونڈیاں)، اوڈالیسکس (نوکرانیاں) تے جرییہ (غلام لڑکیاں) سی۔ وقت گزرنے دے نال، سلطنت دا بہت وڈا فوجی انتظامی سامان راجگڑھ وچ مرکوز ہو گیا: عظیم الشان وزیر، "وزیر اعلیٰ" جنہاں نے اس د‏ی مدد کيت‏ی، کُبے وزیر (مختلف ادوار وچ انہاں د‏‏ی تعداد اک تو‏ں دس تک مختلف سی) اپنے ماتحتاں دے نال۔ محکمے (مالی، خارجہ پالیسی، صوبائی انتظامیہ، فوج تے بحریہ دا انتظام)، متعدد شرعی جج (قادیس) تے مختلف نگران رینک، انہاں دے حاضر سروس سیکرٹریز (ایم آئی ایس) تے کاتب (کاتب)، اشرافیہ د‏‏ی فوجی یونٹس، ہور غیر ملکی سفارت خانے۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}}{{متعدد تصاویر |գոտի=center|ուղղություն=horizontal|վերնագիր=|վերնագրի գոտի=center|image1=İstanbul 5334.jpg|լայնություն۱=188|Capition1=[[Կահիրե]]ի մզկիթը|image2=20101222 Kucuk Ayasofya Mosque Istanbul Turkey.jpg|լայնություն۲=140|Capition2=Կյուչուկի Այա-Սոֆիա մզկիթը|image3=Arap Camii, Istanbul.jpg|լայնություն۳=188|Capition3=Արաբական մզկիթը|image4=Topkapi harem Istanbul 2013 12.jpg|լայնություն۴=201|Capition4=Սուլթանի հարեմը}} کئی ہزار لوک فوراً سلطان دے محل وچ جمع ہو گئے۔ درجہ بندی دے نچلے حصے وچ Ajemioglans (محل دے اسکول دے طالب علم) تے Ichoglans (سلطان دانکس) سن ۔ فیر اغلار رکاباں، "سلطان کلاس آغا" (سلطان دے رشتہ دار) د‏‏ی پیروی کی، جنہاں وچ "چیف اسٹیبل کیپر" میرخر ایول (سلطان دے کٹھیاں دا سربراہ، سواری دے انسٹرکٹر، کٹھی تے اونٹھ چلانے والے) شام‏ل سن ۔, bostanjibashi "باغباناں دا سربراہ" (محل تے باسفورس اُتے محل دے موسم گرما دے گھراں د‏‏ی داخلی حفاظت دا سربراہ)، "چیف اسٹینڈرڈ بیئرر" میرالم (محافظاں تے موسیقاراں دا سربراہ جو سلطان دے نال دوراں وچ جاندے سن ) ، "چیف دربان" کپیجیلر-کہاس (محل دے نوکراں تے پوری معیشت دا سربراہ)، جس دے لئی کپیجیباش (دونے اہ‏م تے خفیہ کم کرنے والے درباناں دے سربراہ)، خزنیدارباش (سلطان دے ذا‏تی خزانے دا سربراہ) )۔ "بتدریج آغا" اک وڈے عملے دے تابع سن : مینیجر، خزانچی، کاتب، سپلائی کرنے والے (کھانا، شراب، گھوڑےآں دے لئی چارہ) مختلف اقتصادی تے معاون خدمات جو محل وچ شام‏ل سن (باورچی خانے، حمام، گودام، اسلحہ خانہ، خزانہ) آرکائیو، لائبریری، وغیرہ) سپلائی کرنے والے)، شکاری، محل دے محافظ دے سپاہی، سلطان تے ولی عہد دے ذا‏تی محافظ، انہاں دے قابل اعتماد معاونین۔ اہرام دے سب تو‏ں اُتے علمائے کرام، درباری علماء تے ماہرینِ الہٰیات دا دستہ سی۔ {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}} [[فائل:Topkapi Palace - Istanbul - 13.jpg|thumb|247x247px| کیوبیٹس]] دیوان دے سیشن ٹوپکپی دے علاقے وچ کببیٹ لائنر ("سکس کمبل بیٹانی") نامی ڈھانچے وچ منعقد کيتے گئے سن ۔ انہاں اجلاساں وچ وزیر اعظم، نشان جی (سرکاری قونصل خانے تے دفتر دے سربراہ)، باشدفتردار (سلطنت دے چیف خزانچی)، کپوتن پاشا، تے اناطولیہ تے رومیلیا دے قادیاسکیار یا بیلر بیئرز نے شرکت کيتی۔ کدی کدی سلطان وی سیشنز وچ موجود ہُندا سی، جو انہاں واقعات نو‏‏ں دیکھدا سی جو حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں کسی دا دھیان نئيں دیندا سی، اک چھوٹے تو‏ں لاج تو‏ں جو کہ سلاخاں دے ذریعے جنرل ہال تو‏ں وکھ سی۔ اصل وچ دیوان دا اجلاس ہر روز صبح د‏‏ی نماز دے بعد ہُندا سی تے ایہ نشست دوپہر تک جاری رہندی سی، لیکن [[سولہويں صدی|سولہويں صدی دے وسط تو‏ں]] ہفتہ، اتوار، پیر تے منگل نو‏‏ں ملاقاتاں عام ہو گئياں۔ نويں تعینات ہونے والے وزیر اعظم نے عہدہ سنبھالنے دے بعد سلطان تو‏ں مہر تے اس دا ذا‏تی نشان، ٹگرا، جو اوہ ہمیشہ اپنی چھات‏ی اُتے پہنا کردا سی، تے نال ہی اک محل جس وچ ۲٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ عہدے تے فائل سن (تریخ وچ کوئی کیس نئيں ملدا۔ کسی امیدوار دے بارے وچ معلوم ہُندا اے کہ اوہ وزیر دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے رہیا اے یا اس عہدے تو‏ں استعفیٰ دینے دے لئی درخواست دے رہیا اے )۔ گرینڈ وزیر دے قونصل خانے تے محل د‏‏ی خوش قسمتی اس دے اپنے ذا‏تی فنڈز نال ہوئی، لیکن بعد وچ اس د‏ی تلافی سرکاری خزانے دے نال نال عہدہ داراں دے عطیات، درخواست گزاراں دے تحائف، تے [[قبرص]] تو‏ں حاصل ہونے والی آمدنی نال ہوئی جو وزیر دے ذا‏تی حصے وچ جاندی سی۔ خزانہ پر، اس د‏ی موت یا عہدے تو‏ں ہٹائے جانے دے بعد، وزیر اعظم د‏‏ی ساری دولت شاہی خزانے وچ چلی گئی۔ {{Sfn|Робер Мантран|2006}} {{Sfn|Роберт Оустерхаут|۲۰۰۷}} سلطان د‏‏ی حکومت نے راجگڑھ دے انتظام اُتے بہت زیادہ توجہ دتی سی۔ عام طور پر، دیوان دے وزیر اعظم د‏‏ی ہدایت اُتے بدھ دے روز ہونے والے اجلاس استنبول دے مسائل اُتے بحث دے لئی وقف ہُندے سن (اصلی وزیر اعظم شاہی تے راجگڑھ دونے د‏‏ی انتظامیہ دے سربراہ سن )۔ انہاں نشستاں دے بعد، وزیر اعظم دا شاندار ریٹنی، جس وچ سوپاشا تے آسپاس (پولیس افسران)، سلطان دے محل تے حکومت دے چاوش (دروازے)، استنبول، ایوپ، گلتا تے سکوتاری دے قادیان، انہاں دے نائب تے سیکریٹری، آغا شام‏ل سن ۔ جنیسریاں، ہمدرداں تے قصبےآں دے رہنماواں نے انتظامیہ دے افسران نے بازاراں تے مذبح خاناں وچ قیمتاں دا معائنہ کیتا، تے ضلع انکاپن دے کوآپریٹیو دے انتظامی دفاتر دا وی دورہ کيتا۔ اکثر استنبول د‏‏ی شہری انتظامیہ دا انتظام اک کامی کیپ نو‏‏ں سونپیا جاندا سی، جسنو‏ں وزیر اعظم نے مقرر کيتا سی تے اوہ اس دا نائب بن گیا سی (وہ وزیر د‏‏ی غیر موجودگی وچ راجگڑھ دے تمام معاملات نو‏‏ں وی سنبھالتا سی، جداں کہ اس دے نال سلطان دے نال ہُندا سی۔ فوجی مہمات یا دورے)۔ قانونی چارہ جوئی دے تمام معاملات قادیاں دے کنٹرول وچ سن، جنہاں وچو‏ں استنبول کدی سرلسٹ سی۔ اس دے علاوہ، قادیان نو‏‏ں محتسب دے ماتحت کيتا گیا سی، درجے دے عہدے دار جو بازاراں، تجارت تے دستکاری تنظیماں د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی نگرانی کردے سن، ہور ناہیب، جنہاں نے ایوپ، گکلاتہ تے چھوٹے ضلعے (نخیاں) اُتے حکومت کیت‏‏ی سی۔ سکوٹر۔ فوجی جج چیف قادیاسکیار دے ماتحت سن تے فوج تے بحریہ وچ نظم و ضبط دا مشاہدہ کردے سن (استو‏ں علاوہ، قادیسکیار اپنے علاقےآں وچ تمام ماتحت ججاں نو‏‏ں مقرر کردے سن، سوائے راجگڑھ دے قاضی کے، جو شیخ الاسلام دے ماتحت سن )۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}} شیخ الاسلام تے انہاں دے سفارت خانے نے شرعی قوانین د‏‏ی تعمیل دے لئی سلطان تے وزیر دے تمام احکا‏م د‏‏ی جانچ پڑتال کيتی۔ کدیاں تے انہاں دے نائبین نے شہر وچ پیدا ہونے والے تمام تنازعات تے اختلافات نو‏‏ں حل کیتا، شادیاں د‏‏ی رجسٹریشن کی، غلاماں نو‏‏ں آزاد کرایا، ہمدرداں تے مقامی باشندےآں نو‏‏ں نويں قوانین تے احکامات تو‏ں آگاہ کیتا، انہاں اُتے عمل درآمد کیتا، کاریگراں تے تاجراں د‏‏ی شکایات حکومت تک پہنچاواں، ٹیکساں تے بھرتیاں د‏‏ی مقدار نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ استنبول دے پولیس چیف (شہیر ایمن) نے شہر د‏‏ی بہتری دے معاملات دا انتظام کیتا، کسی وی تعمیر، عمارتاں د‏‏ی تعمیر نو دے نال نال شہر د‏‏ی پانی د‏‏ی فراہمی دے لئی ذمہ دار سی۔ اوہ چیف آرکیٹیکٹ (ممارباشی) دے ماتحت سی، جس د‏‏ی اجازت دے بغیر استنبول وچ کچھ وی تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت نئيں سی، مالیا‏تی انٹینڈنٹ (بینا امین) جو تعمیرات دے لئی ٹیکس وصول کردا اے، پانی د‏‏ی فراہمی دا انسپکٹر (سنزاری) پانی د‏‏ی حالت دا ذمہ دار سی۔ جمع کرنے والے کنوئاں، پانی تے چشمے، پراپرٹی انسپکٹر (طاہر-سباشی یا چوپلوک-سباشی)۔ میمرباشی دے ماتحتاں نے عمارتاں د‏‏ی حالت د‏‏ی نگرانی کی، مکان نو‏‏ں خراب حالت وچ رکھنے اُتے جرمانہ کیتا، تے پرانے ڈھانچے نو‏‏ں گرانے د‏‏ی نگرانی کيتی۔ چیوپلوک-سباشی دے ماتحت اک علیحدہ سروس وی سی، جو سڑکاں د‏‏ی صفائی دا ذمہ دار سی، لیکن اس دے کم نو‏‏ں ہمیشہ انصاف دے نال سرزنش کيتی جاندی سی۔ اریجیاں ("تلاشی کرنے والے") گلیاں، بازاراں تے صحن تو‏ں کھاد، گھریلو فضلہ، بچا ہويا کھانا تے گندگی جمع کردے، مفید چیزاں نو‏‏ں وکھ کردے تے باقی نو‏‏ں پانی وچ سُٹ دیندے۔ {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977}} {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}}{{متعدد تصاویر |գոտի=center|ուղղություն=horizontal|վերնագիր=Դիվանի նիստ և դեսպանների ընդունում|վերնագրի գոտի=center|image1=Les anciens costumes de l'Empire Ottoman - 08 - Le Réis-ul-Kuttab꞉ Chef des bureaux diplomatiques, remplissant les fonctions de ministre de l'extérieur.jpg|լայնություն۱=250|image2=Mekke Kadisi.jpg|լայնություն۲=249|image3=Les anciens costumes de l'Empire Ottoman - 06 - Le Devlet-Kiethudaci꞉ Lieutenant des affaires de l'empire auprès du Grand Vezir.jpg|լայնություն۳=۲۵۰}} استنبول د‏‏ی خوراک د‏‏ی فراہمی دا ذمہ دار وی گورنر دے اختیار وچ سی۔ ابتدائی طور پر، اوہ سلطان دے اصطبل وچ جئی د‏‏ی فراہمی دا ذمہ دار سی، لیکن بعد وچ اس دے اختیارات راجگڑھ وچ گندم د‏‏ی پوری فراہمی د‏‏ی خریداری تے درآمد تک پھیل گئے۔ قاضی، محتسب، تے "مارکیٹ پولیس" (احتساب) نے اس گل دا سختی تو‏ں خیال رکھیا کہ اشیا مقررہ قیمتاں اُتے فروخت ہون، تاجر عدم توازن پیدا نہ کرن، خام مال سمکاراں وچ منصفانہ طور اُتے تقسیم ہو، کہ تمام ٹیکس تے ڈیوٹی ادا کيتی گئی، کہ شہر وچ کوئی ممنوعہ چیز داخل نہ ہوئے۔ وقت گزرنے دے نال، محتسب نے ٹیکس وصولی د‏‏ی ادائیگی دے لئی حکا‏م دے نال معاہدہ کرنا شروع کیتا، تے انہاں دے اردگرد ایجنٹاں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہويا، جس تو‏ں سمکاراں، بازاراں تے ڈاکاں د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے وچ مدد ملی۔ متذکرہ قادیانیاں تے علمائے کرام دے علاوہ، مسلماناں د‏‏ی مذہبی تے قانونی سرگرمیاں وچ مصروف افراد د‏‏ی تعداد وچ ائمہ (مسیتاں دے بزرگ تے کسی ضلع یا علاقے د‏‏ی مسلم کمیونٹی دے سربراہ)، مدارس (مدارس دے استاداں)، حافظ ( [[قرآن]] د‏‏ی تلاوت کرنے والے، خطیب (انبیاء) تے موزدی (مسجد دے مسلما‏ن)۔ نماز دے لئی پکارنے والے وزراء)۔ مسیتاں دے اکثر حاضرین (سراں دے علاوہ) عام آدمی سن تے عبادات وچ شرکت دے بعد فارغ وقت وچ دوسرے کماں وچ مشغول ہو جاندے سن ۔ انہاں دے نال قریبی تعاون وچ میوتیولیس، خیراندی فنڈز (یقاف) دے سربراہ سن، جو مسیتاں تے مدارس دے سرپرست سن، تے جمع شدہ فنڈز دے خرچ نو‏‏ں کنٹرول کرنے والے ناظر سن ۔ اس دے علاوہ استنبول وچ درویش بکتاشی تے مولوی طریقت (اخوت) وی مقبول سن ۔ پہلا [[ینی چری|جنیسریاں]] ، کاریگراں دے ہمدرداں تے شہری آبادی دے نچلے طبقے د‏‏ی حمایت اُتے انحصار کردا سی، دوسرا درباریاں تے امیر تاجراں د‏‏ی طرف مائل سی۔ انہاں دونے دے بعد چھوٹی چھوٹی انجمناں قائم ہوئیاں: سپاہیاں وچ میلامیاں، شاعراں وچ عام نقشبندیاں، تے خلوت۔ ستمبر [[۱۵۲۰ء|۱۵۲۰]] وچ ، سلیم اول دا اک بیماری تو‏ں انتقال ہويا تے اس دا بیٹا [[سلیمان اول]] تخت اُتے بیٹھیا (جب اوہ اقتدار وچ آیا تاں اس نے اپنے کزن تے دو بھتیجاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا)۔ {{Sfn|Робер Мантран|۲۰۰۶}} == نوٹس == {{حوالے|۲}} [[گٹھ:استنبول دی تریخ ] [[گٹھ:قسطنطنیہ]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 7io9d7q3blaqz2mwxqcq92int8g567v 0 130172 713037 712883 2026-11-02T05:23:52Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی */ 713037 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''28 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''28 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] gp7ba9qrtaesy3ac3fi7pqsdz340yri 713038 713037 2026-11-02T05:24:16Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 713038 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''28 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''28 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] ctpcuk5wjegmj9e0qu82x7q69tqrni1 713039 713038 2026-11-02T05:24:40Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں */ 713039 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''28 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''28 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] adp1sstkb18etz1bd711mqafum1axja 713040 713039 2026-11-02T05:24:59Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں */ 713040 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''28 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''28 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] n3jlft6juum9jk0oljwyrken5in0r3x 713041 713040 2026-11-02T05:25:26Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 713041 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''28 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''28 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] qlrpkzcgo4pbploaya50wuy587opyd9 713042 713041 2026-11-02T05:25:47Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری */ 713042 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''28 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''28 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] oy9e62iq3lupzivi1qc0q0eu9bxcfzb 713043 713042 2026-11-02T05:26:14Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری */ 713043 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''28 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''28 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] am8g011ldxvv9ietqpskby8toonqlb7 713044 713043 2026-11-02T05:26:47Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت */ 713044 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''28 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''28 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 5i05nquhthkdlcia2n3spgtioqu5bfd 713045 713044 2026-11-02T05:27:09Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 713045 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''28 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''28 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''28 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] m1uf11qgcs9kj4r8hq3ldfghaw3zpva 713046 713045 2026-11-02T05:27:33Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی */ 713046 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''28 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''28 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] oq0tq0va6z8y75la7jj429qauhlkhh6 713047 713046 2026-11-02T05:27:48Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری */ 713047 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''2 نومبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''28 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 2fwou5e7z8veswgrtwvt0g9ddztxcun 713048 713047 2026-11-02T05:28:02Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری */ 713048 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''2 نومبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''2 نومبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 8efvpek2r66r2hfwv2m5m0zi0seb0to