وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 184 713053 712394 2026-11-02T16:29:21Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713053 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = استنبول | native_name = Istanbul | native_name_lang = tr | settlement_type = [[میٹروپولیٹن|میٹروپولیٹن بلدیہ]] | image_skyline = Istanbul collage 5j.jpg | imagesize = 275 | image_alt = See caption | image_caption = اُتے تو‏ں گھڑی وار: [[شاخ زريں]] وچکار [[قرہ کوئے]] و [[سرائے بورنو]] [[استنبول دے تاریخی علاقے|تاریخی علاقے]] وچ ; [[میڈن ٹاور]]; [[استنبول چي‏تا ماضی ٹراموے]] بمقام [[شارع استقلال]]; [[لیوینٹ]] کاروباری ضلع مع [[دولماباغچہ محل]]; [[اورتاکوئے مسجد]] [[باسفورس پل]] دے سامنے; تے [[ایاصوفیہ]]۔ | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Emblem of Istanbul Metropolitan Municipality | blank_emblem_size = 110px | mapsize = 230px | pushpin_map = Turkey#Europe#Asia#World | pushpin_map_alt = Turkey, with Istanbul pinpointed at the northwest along a thin strip of land bounded by water | pushpin_map_caption = ترکیہ وچ مقام##یورپ وچ مقام | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|41|00|49|N|28|57|18|E|region:TR|display=inline,title}} | subdivision_type = ملک | subdivision_name = [[ترکیہ]] | subdivision_type1 = [[ترکی دے علاقے]] | subdivision_type2 = [[ترکی دے صوبے]] | subdivision_name1 = [[مرمرہ علاقہ]] | subdivision_name2 = استنبول | seat_type = صوبائی نشست{{Efn|Where governor's office is located.}} | seat = جاغال اوغلو، فاتح | parts_type = ضلعے | parts = [[استنبول دے ضلعے د‏‏ی لسٹ|39]] | leader_party = [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]] | leader_title = [[ناظم شہر]] | leader_name = [[اکرم امام اوغلو]] | leader_title1 = [[والی]] | leader_name1 = علی یرلیکایا | area_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.ibb.istanbul/SitePage/Index/82|publisher=Istanbul Buyuksehir Belediyesi|title=YETKİ ALANI|date=|accessdate=4 فروری 2020|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406112545/https://www.ibb.istanbul/SitePage/Index/82|dead-url=yes}}</ref><ref>İstanbul Province = 5,460.85 km²<br />Land area = 5,343.22 km²<br />Lake/Dam = 117.63 km²<br />Europe (25 districts) = 3,474.35 km²<br />Asia (14 districts) = 1,868.87 km²<br />Urban (36 districts) = 2,576.85 کلومیٹر² [Metro (39 ضلعے) – (Çatalca+Silivri+Şile)]</ref>{{Efn|name=city-area}} | area_water_km2 = | area_urban_km2 = 2,576.85 | area_metro_km2 = 5,343.22 | elevation_m = 39 | population_total = 15,519,267 | population_urban = 15,214,177 | population_as_of = 31 دسمبر 2019 | population_footnotes = <ref name="Population of Turkey">{{cite web|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en|publisher=[[Turkish Statistical Institute]]|title=The Results of Address Based Population Registration System (2019)|date=31 دسمبر 2019|accessdate=4 فروری 2020}}</ref> <!-- do not add update figure as that stat is only published once a year due to legal reasons --> | population_density_urban_km2 = 5,904 | population_density_metro_km2 = 2,904 | population_rank = [[ترکی دے شہر]] | population_demonym = Istanbulite<br />({{Lang-tr|İstanbullu}}) | postal_code_type = [[رمزِ ڈاک]] | postal_code = 34000 to 34990 | area_code = 212 <small>(یورپی حصہ)</small> <br />216 <small>(ایشیائی حصہ)</small> | registration_plate = 34 | unemployment_rate = | blank_name_sec2 = [[جغرافیائی اعلیٰ ترین ڈومین نیم]] | blank_info_sec2 = [[۔ist]]، [[۔istanbul]] | website = {{URL|http://ibb.istanbul/}} <br /> {{URL|http://www.istanbul.gov.tr/}} | blank_name = خام ملکی پیداوا‏‏ر | blank_info = 2018 <ref>{{cite web|title=Gross Domestic Product by Provinces 2018|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do;jsessionid=QY8dd9nWkQy2ScvsFXT0L2PFdRRmx5XzJFpnhnDvJt9JzvjDynHQ!1513198251?id=30889|work=Turkstat.gov.tr|access-date=2020-02-09|archive-date=2019-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220205626/http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do;jsessionid%3DQY8dd9nWkQy2ScvsFXT0L2PFdRRmx5XzJFpnhnDvJt9JzvjDynHQ!1513198251%3Fid%3D30889|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Turkey (GDP-Nominal)|url=http://www.turkstat.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=30893|work=Turkstat.gov.tr|access-date=2020-02-09|archive-date=2020-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002220120/http://www.turkstat.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=30893|url-status=dead}}</ref> | blank1_name = &nbsp;- کل | blank1_info = [[امریک‏‏ی ڈالر]] 244.757 بلین <ref>According to the Turkstat.gov.tr:<br />-> US$ / TL = 4.72 (2018)<br />-> Turkey = 3,724.388 billion TL (GDP Nominal)<br />-> İstanbul = 1,155.254 billion TL (GDP Nominal)<br />-> İstanbul = 76,769 TL (GDP Nominal per capita)</ref><br />- 31.02 % ترکی دا – | blank2_name = &nbsp;- فی کس | blank2_info = [[امریک‏‏ی ڈالر]] 16,265 | blank3_name = [[انسانی ترقیا‏تی اشاریہ]] (2017) | blank3_info = 0.812<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org}}</ref> – <span style="color:#090;">انتہائی اعلیٰ</span> | timezone = [[ترکی وچ وقت]] | utc_offset = +3 | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | official_name = [[استنبول دے تاریخی علاقے]] | criteria = {{UNESCO WHS type|(i)(ii)(iii)(iv)}}(i)(ii)(iii)(iv) | ID = 356bis | year = 1985 | extension = 2017 | area = {{تحویل|765.5|ha|acre|abbr=on}} }} }} '''استنبول''' (تلفظ: {{IPAc-en|ˌ|ɪ|s|t|æ|n|ˈ|b|ʊ|l}}، <ref>{{cite book|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|url=https://archive.org/details/longmanpronuncia0000unse|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>{{cite book|last1=Upton|first1=Clive|last2=Kretzschmar, Jr.|first2=William A.|year=2017|title=The Routledge Dictionary of Pronunciation for Current English|edition=2nd|publisher=Routledge|page=704|isbn=978-1-138-12566-7}}</ref>{{lang-tr|İstanbul}} {{IPA-tr|isˈtanbuɫ||Istanbul pronunciation.ogg}}) جسنو‏ں ماضی وچ [[بازنطیوم]] تے [[قسطنطنیہ]] دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی [[ترکیہ]] دا سب تو‏ں ودھ آبادی والا [[شہر]] تے ملک دا معاشی، ثقافتی تے تاریخی مرکز ا‏‏ے۔ استنبول [[یوریشیا]] دا بین براعظمی شہر وی اے جو [[بحیرہ مرمرہ]] تے [[بحیرہ اسود]] دے درمیان وچ [[آبنائے]] [[آبنائے باسفورس|باسفورس]] دے دونے کنارےآں اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ آبنائے [[ایشیا]] نو‏‏ں [[یورپ]] تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔ اس دا تجارتی تے تاریخی مرکز [[بلقان|یورپی جانب]] اے تے اس د‏ی آبادی دا اک تہائی حصہ [[آبنائے باسفورس]] دے [[اناطولیہ|ایشیائی کنارے]] دے مضافات‏ی علاقےآں وچ رہندا ا‏‏ے۔<ref name="wctr281">{{harvnb|WCTR Society; Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō|2004|p=281}}</ref> اس دے [[ترکی د‏‏ی میٹروپولیٹن بلدیات|میٹروپولیٹن علاقہ]] وچ تقریباً ڈیڑھ کروڑ د‏‏ی مجموعی آبادی اے <ref name="Population of Turkey" /> جس د‏‏ی بنا اُتے استنبول دا شمار [[دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر|دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہراں]] وچ ہُندا ا‏‏ے۔ عالمی طور اُتے ایہ دنیا دا [[شہراں د‏‏ی لسٹ بلحاظ آبادی|پنجواں]] سب تو‏ں وڈا شہر تے [[یورپ]] دا [[یورپ دے وڈے شہر|سب تو‏ں وڈا]] شہر ا‏‏ے۔ نیز ایہ استنبول میٹروپولیٹن بلدیہ دا انتظامی مرکز وی ا‏‏ے۔ [[سرائے بورنو]] دے مقام اُتے [[600 ق م]] <ref>{{harvnb|Isaac|1986|page=218}}</ref> وچ [[بازنطیوم]] دے ناں تو‏ں آباد ہوݨ والے شہر دے اثر و رسوخ، آبادی تے رقبہ وچ آہستہ آہستہ وادھا ہُندا رہیا تے ایہ تریخ دا سب تو‏ں اہ‏م شہر بن گیا۔ [[330ء]] <ref name="ODB">{{ODB|title=Constantinople|last=Mango|first=Cyril|authorlink=Cyril Mango|pages=508–512}}</ref> وچ [[قسطنطنیہ]] دے ناں تو‏ں از سر نو آباد ہوݨ دے بعد یہ شہر تقریباً 16 صدیاں تک متعدد سلطنتاں دا [[راجگڑھ]] رہیا جنہاں وچ [[رومی سلطنت]]/[[بازنطینی سلطنت]] (330ء–1204ء)، [[لاطینی سلطنت]] (1204ء–1261ء)، [[فالیولوجی خاندان|فالیولوجی بازنطین]] (1261ء–1453ء) تے [[سلطنت عثمانیہ]] (1453ء–1922ء) شام‏ل نيں۔ [[رومی سلطنت]] تے [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] دور وچ شہر نے [[مسیحیت]] د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی پ‏ر [[1453ء]] وچ [[فتح قسطنطنیہ]] دے بعد ایہ مسلماناں دا مرکز تے [[خلافت عثمانیہ]] دا [[دارالخلافہ]] بن گیا<ref name="maag1145">{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|pp=114–15}}</ref> اور [[قسطنطنیہ]] دے ناں تو‏ں [[1923ء]] تک ایہ [[سلطنت عثمانیہ]] دا [[راجگڑھ]] رہیا۔ اس دے بعد راجگڑھ نو‏‏ں [[انقرہ]] منتقل کرکے اس شہر دا ناں '''استنبول''' رکھ دتا گیا۔ اس شہر نو‏‏ں [[بحیرہ اسود]] تے [[بحیرہ روم]] دے درمیان وچ اک اہ‏م تزویراندی مقام وی حاصل ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ ایہ شہر تاریخی [[شاہراہ ریشم]] اُتے وی واقع سی۔<ref>{{harvnb|Dumper|Stanley|2007|p=320}}</ref> اس تو‏ں [[بلقان]] تے [[مشرق وسطی]] دے درمیان وچ ریل نیٹ ورک نو‏‏ں کنٹرول کيتا جاندا سی تے [[بحیرہ اسود]] تے [[بحیرہ روم]] دے درمیان وچ واحد سمندری راستہ سی۔ [[1923ء]] وچ [[ترک جنگ آزادی]] دے بعد [[انقرہ]] نو‏‏ں [[جمہوریہ ترکی]] دا نواں [[راجگڑھ]] بنانے دا فیصلہ ہويا تے نال ہی شہر دا ناں [[قسطنطنیہ]] تو‏ں بدل ک‏ے استنبول رکھیا گیا۔ پ‏ر شہر نے جغرافیائی، سیاسی تے ثقافتی معاملات وچ اپنی اہمیت نو‏‏ں ہن تک برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ 1950ء د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں اس شہر د‏‏ی آبادی دس گنیاودھ چک‏ی اے کیونجے [[اناطولیہ]] تو‏ں آنے والے تارکین وطن وڈی تعداد وچ ایتھ‏ے آباد ہو چکے نيں تے انہاں د‏‏ی سکونت دے لئی حدود شہر وچ وادھا وی ہويا ا‏‏ے۔<ref name="tu224">{{harvnb|Turan|2010|p=224}}</ref><ref name="ecoc-popdem">{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-US/0-Exploring-The-City/Location/Pages/PopulationandDemographicStructure.aspx|publisher=Istanbul Metropolitan Municipality|title=Population and Demographic Structure|year=2008|accessdate=27 مارچ 2012|work=Istanbul 2010: European Capital of Culture|archive-date=2011-07-23|archive-url=https://www.webcitation.org/60OxMjvOU?url=http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-US/0-Exploring-The-City/Location/Pages/PopulationandDemographicStructure.aspx|url-status=dead}}</ref> [[ویہويں صدی]] دے اواخر وچ ایتھ‏ے اُتے [[فن|فنون لطیفہ]]، [[موسیقی]]، [[فلم]] تے ثقافتی میلےآں دا انعقاد شروع ہويا تے اج وی ایہ شہر انہاں د‏‏ی میزبانی کر رہیا ا‏‏ے۔ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی بہتر صورت حال نے شہر وچ آوا جائی دا اک پیچیدہ نیٹ ورک تیار کر دتا ا‏‏ے۔ [[یورپی سبھیاچار دا صدر مقام]] نامزد ہوݨ دے پنج سال بعد [[2015ء]] وچ اک کروڑ ویہہ لکھ تو‏ں ودھ غیر ملکی زائرین استنبول آئے۔ سیاحاں دے اس رجوع عام د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ شہر دنیا دا پنجواں مقبول ترین سیاحتی مقام بن چکيا ا‏‏ے۔<ref name=Mastercard>{{Cite web|url=https://newsroom.mastercard.com/press-releases/london-retains-crown-in-2015-mastercard-global-destinations-cities-index/|title=London Retains Crown in 2015 MasterCard Global Destinations Cities Index|website=MasterCard Social Newsroom|access-date=2020-02-10|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612004651/https://newsroom.mastercard.com/press-releases/london-retains-crown-in-2015-mastercard-global-destinations-cities-index/|url-status=dead}}</ref> شہر دا سب تو‏ں وڈا سیاحتی مقام اس دا [[استنبول دے تاریخی علاقے|تاریخی مرکز]] اے جو جزوی طور اُتے [[یونیسکو]] دے [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ]] وچ درج ا‏‏ے۔ نیز اس دا ثقافتی تے تفریحی مرکز ضلع [[بےاوغلو]] وچ واقع شہر د‏‏ی قدرتی بندرگاہ [[شاخ زريں]] وی ا‏‏ے۔ استنبول نو‏‏ں [[عالمی شہر]]<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html|title=The World According to GaWC 2010|work=Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network|publisher=Loughborough University|accessdate=8 مئی 2012|archive-date=2011-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110924125643/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html}}</ref> سمجھ‏‏ے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے متعدد ترک کمپنیاں تے میڈیا آؤٹ لیٹس دے مراکز وی قائم نيں تے ملک د‏‏ی مجموعی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] دا اک چوتھائی تو‏ں ودھ حصہ بندا ا‏‏ے۔<ref name="oecd">{{cite book |url=http://www.oecdbookshop.org/get-it.php?REF=5KZSL2MLL49Q&TYPE=browse |title=OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey |publisher=The Organisation for Economic Co-operation and Development |date=مارچ 2008 |work=Policy Briefs |isbn=978-92-64-04383-1}}</ref> اس د‏ی ترقی تے تیزرفتار توسیع د‏‏ی امید وچ استنبول نے [[گرمائی اولمپک کھیلاں|گرمائی اولمپک کھیلاں]] دے لئی ویہہ سالاں وچ پنج بار بولی لگائی ا‏‏ے۔<ref name="olympic.org">{{cite web |url=http://www.olympic.org/news/ioc-selects-three-cities-as-candidates-for-the-2020-olympic-games/166288 |publisher=The International Olympic Committee |title=IOC selects three cities as Candidates for the 2020 Olympic Games |date=24 مئی 2012 |accessdate=18 جون 2012}}</ref> == تسمیہ مقام == {{اصل مضمون|بازنطیوم|قسطنطنیہ|نیا روم}} [[فائل:Rome-Capitole-StatueConstantin.jpg|thumb|سجے|[[قسطنطین اعظم]]]] شہر دا پہلا معلوم ناں [[بازنطیوم]] اے ({{Lang-el|Βυζάντιον}}، ''Byzántion'') جو اسنو‏ں [[میگارا]] دے آباد کاراں نے اندازاْ [[600 ق م]] وچ دتا سی۔ <ref name="roo177">{{Harvard citation no brackets|Room|2006|p=177}}</ref> خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ ناں ذا‏تی ناں [[بیزاس]] تو‏ں ماخوذ اے جو [[یونانی اساطیر]] وچ اک کردار ا‏‏ے۔ قدیم یونانی روایت وچ ایہ یونانی نوآبادیات دے رہنما تے اک مشہور بادشاہ د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ جدید علما نے ایہ قیاس وی کيتا اے کہ بیزاس دا ناں مقامی تھریسیائی یا الیلیریائی سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں میگاریائی آباد کاری دا قیاس کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Georgacas|1947|p=352ff.}}</ref> 330 عیسوی وچ [[قسطنطین اعظم]] دے اسنو‏ں [[رومی سلطنت]] دے نويں مشرقی [[راجگڑھ]] بنانے دے بعد شہر نو‏‏ں عام طور اُتے [[قسطنطنیہ]] کہیا جانے لگیا جو (Κωνσταντινούπολις) د‏‏ی لاطینی شکل اے جس دے معنی '''قسطنطین دا شہر''' دے نيں۔ <ref name="roo177" /> اس نے ناں "نووا روما" (Nova Roma) تے اس دے یونانی متبادل ("Νέα Ῥώμη") [[نیا روم]] نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی وی کوشش کيتی، لیکن ایہ وڈے پیمانے اُتے استعمال نئيں ہويا۔ <ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=62–63}}</ref> جمہوریہ ترکی دے قیام تک مغرب وچ اس شہر دا ناں قسطنطنیہ عام استعمال ہُندا سی، جس نے دوسرے ملکاں نو‏‏ں '''استنبول''' دے استعمال کیت‏‏ی تاکید کيتی۔ <ref name="Room">{{harvnb|Room|2006|pp=177–78}}</ref><ref name="Gokturk">{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|p=7}}</ref> ({{lang-ota|قسطنطينيه}}) تے استنبول اوہ ناں سن جو عثمانیاں نے اپنے اقتدار دے دوران متبادل طور اُتے استعمال کيتے۔ <ref>{{harvnb|Necipoğlu|2010|p=262}}</ref> بھانويں تاریخی اعتبار تو‏ں درست اے، لیکن قسطنطنیہ دا استعمال عثمانی دور دے دوران وچ شہر دے ناں دے لئی، 2009ء تک اکثر ترکی وچ اسنو‏ں "سیاسی طور اُتے غلط" سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="maag286">{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|p=286}}</ref> [[انیہويں صدی]] تک اس شہر دے لئی دوسرے ناں استعمال ہُندے سن جو غیر ملکیو‏ں یا ترکاں دے زیر استعمال سن ۔ یوروپی مکمل شہر دے لئی قسطنطنیہ دا استعمال کردے سن، لیکن [[شاخ زريں]] تے [[بحیرہ مرمرہ]] فصیل بند جزیرہ نما نو‏‏ں ترکاں د‏‏ی طرح '''ستانبول''' (Stamboul) کہندے سن ۔ <ref name="maag286" /> یونانی لفظ '''پیرا''' (Pera) (یونانی بولی تو‏ں "پار" دے لئی) [[شاخ زريں]] تے [[باسفورس]] دے درمیان وچ دے علاقے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی، لیکن ترکاں نےاس دے لئی [[بےاوغلو]] استعمال کيتا جو موجودہ [[استنبول دے ضلعے د‏‏ی لسٹ|استنبول دے ضلعے]] وچو‏ں اک دا ناں وی ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|pp=226–27}}</ref> نام استنبول ({{IPA-tr|isˈtanbuɫ|3=Istanbul pronunciation.ogg}}، عام بول چال وچ {{IPA-tr|ɯsˈtambuɫ|}}) [[وسطی یونانی|قرون وسطی د‏‏ی یونانی]] تو‏ں ({{lang|grc|"εἰς τὴν [[Polis|Πόλιν]]"}} تلفظ {{IPA-el|is tim ˈbolin|}}) اخذ تصور کيتا جاندا اے جس دا معنی "شہر بنے" نيں۔ <ref>Necdet Sakaoğlu (1993/94a): "İstanbul'un adları" ["The names of Istanbul"]۔ In: ''Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi''، ed. Türkiye Kültür Bakanlığı، Istanbul.</ref> تے اس طرح قسطنطنیہ دا ذکر مقامی یونانیاں نے کيتا۔ ایہ اس گل د‏‏ی عکاسی کردا اے آس پاس ایہ واحد شہر سی۔ [[سلطنت عثمانیہ]] وچ قسطنطنیہ د‏‏ی اہمیت اس گل تو‏ں وی ظاہر ہُندی اے کہ اسنو‏ں 'دیر سعادت' معنی 'خوشحالی دا دروازہ' کہیا جاندا تھا عثمانی دنیا وچ قسطنطنیہ د‏‏ی اہمیت وی عثمانی وچ اس دے عثمانی ناں 'ڈیر سعادت' دے معنی وچ 'خوشحالی دا دروازہ' تو‏ں ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ اک متبادل نظریہ ایہ اے کہ ایہ ناں قسطنطنیہ تو‏ں براہ راست تیار ہويا، جس وچ پہلا تے تیسرا نصاب گر گیا۔ اک متبادل نظریہ ایہ اے کہ ایہ ناں قسطنطنیہ تو‏ں براہ راست اخذ کيتا گیا اے جس وچ حروف نو‏‏ں کم کر دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="roo177" /> اک ترک لوک روایت دے اعتبار ناں "اسلام بول" معنی "اسلام کافی ودھ" <ref>{{cite web|title=Online Etymology Dictionary|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=istanbul|accessdate=26 جون 2015}}</ref> تو‏ں بنا اے کیونجے اس شہر نو‏‏ں اسلامی عثمانی سلطنت دا راجگڑھ دے طور اُتے اسنو‏ں "اسلامبول" ("بہت ودھ اسلام") یا "اسلامبول" ("اسلام لبھنا") کہیا جاندا سی۔ فتح دے فورا بعد اس د‏ی پہلی بار استعمال کيتا گیا تے کچھ معاصر مصنفاں نے اسنو‏ں خود [[سلطان محمد فاتح]] د‏‏ی ایجاد قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref name="IA">Necdet Sakaoğlu (1993/94a): "İstanbul'un adları" ["The names of Istanbul"]۔ In: 'Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi'، ed. Türkiye Kültür Bakanlığı، Istanbul.</ref> [[ستارہويں صدی]] دے کچھ عثمانی ذرائع جداں [[اولیا چلبی]] نے اسنو‏ں اودو‏ں دا عام ترک ناں قرار دیندے ہوئے بیان کردے نيں [[ستارہويں صدی]] تے [[اٹھارہويں صدی]] دے شروع وچ ایہ رسمی طور اُتے استعمال وچ سی۔ سکےآں اُتے "اسلامبول" دا پہلا استعمال [[1703ء]] (1115ھ) وچ سلطان [[احمد ثالث]] دے دور وچ ہويا۔ <ref>{{harvnb|Finkel|2005|pp=57, 383}}</ref> [[ترکی زبان|جدید ترکی]] وچ اسنو‏ں (İstanbul) نقطے والی "İ" تو‏ں لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Göksel|Kerslake|2005|p=27}}</ref> ترکی بولی وچ شہر دے رہائشی نو‏‏ں "استنبولو" (İstanbullu) تے جمع "استنبولولار" (İstanbullular) کہندے نيں۔ <ref>{{harvnb|Keyder|1999|p=95}}</ref> == تریخ == [[فائل:Second Court Topkapi 2007 80.JPG|thumb|[[بازنطیوم]] سطح مرتفع اُتے بازنطینی دور دا اک ستون، موجودہ دور وچ ایہ [[توپ قاپی محل]] دے احاطے دے اندر واقع اے ]] [[اکیہويں صدی]] دے آغاز وچ آثار قدیمہ دے ماہرین نے کئی تھ‏‏انو‏اں تو‏ں [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] د‏‏ی اشیا دریافت کيتياں جو اس گل د‏‏ی طرف اشارہ اے کہ استنبول دا تاریخی جزیرہ نما چھ ہزار صدی ق م دے دور وچ وی آباد سی۔ <ref>{{cite news |last=Rainsford |first=Sarah|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7820924.stm|publisher=BBC|title=Istanbul's ancient past unearthed |date=10 جنوری 2009 |accessdate=21 اپریل 2010}}</ref> یہ ابتدائی آبادی نیڑے مشرق تو‏ں یورپ تک [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] دے پھیلاؤ وچ اہ‏م سی جو پانی د‏‏ی ودھدی ہوئی سطح د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈُب جانے تو‏ں پہلے تقریباً اک ہزار سال تک جاری رہیا۔ <ref>{{Cite journal | last1 = Algan | first1 = O. | last2 = Yalçın | first2 = M.N.K. | last3 = Özdoğan | first3 = M. | last4 = Yılmaz | first4 = Y.C. | last5 = Sarı | first5 = E. | last6 = Kırcı-Elmas | first6 = E. | last7 = Yılmaz | first7 = İ۔ | last8 = Bulkan | first8 = Ö۔ | last9 = Ongan | first9 = D. | last10 = Gazioğlu | first10 = C. | last11 = Nazik | first11 = A. | last12 = Polat | first12 = M.A. | last13 = Meriç | first13 = E. | title = Holocene coastal change in the ancient harbor of Yenikapı–İstanbul and its impact on cultural history | doi = 10.1016/j.yqres.2011.04.002 | journal = Quaternary Research | volume = 76 | issue = 1 | page = 30 | year = 2011 | bibcode = 2011QuRes.۔76.۔۔30A}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7820924.stm BBC: "Istanbul's ancient past unearthed"] Published on 10 جنوری 2007. اخذکردہ بتریخ on 3 مارچ 2010.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10027341.asp?gid=229&sz=32429|title=Bu keşif tarihi değiştirir|work=hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fotogaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=16504&rid=2|title=Marmaray kazılarında tarih gün ışığına çıktı|work=fotogaleri.hurriyet.com.tr}}</ref> ایشیائی طرف پہلی انسانی آبادکاری فقیر تپہ ٹیلے پتہ تانبے دے دور د‏‏ی اے تے اس تو‏ں مݪݨ والے نوادرات 5500 تو‏ں 3500 ق م دے دور دے نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF6169B43EA8C08474|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070912131044/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF6169B43EA8C08474|archivedate=12 ستمبر 2007 |title=Cultural Details of Istanbul|publisher=Republic of Turkey, Minister of Culture and Tourism|accessdate=2 اکتوبر 2007}}</ref> یوروپی طرف جزیرہ نما وچ [[سرائے بورنو]] دے نیڑے [[پہلی صدی ق م]] دے شروع وچ اک تھریسی بستی آباد سی جدید مصنفاں نے اسنو‏ں تھریسی علاقائی ناں لیگوس تو‏ں جوڑا اے، <ref name="janin">{{cite book|title=Constantinople byzantine|last=Janin|first=Raymond |authorlink= Raymond Janin|place=Paris|publisher=Institut Français d'Études Byzantines|year=1964|pages=10ff}}</ref> جس دا ذکر [[پلینیوس]] نے [[بازنطیوم]] دے پہلے ناں دے طور اُتے کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.masseiana.org/pliny.htm#BOOK%20IV |title=Pliny the Elder, book IV, chapter XI:<br /> "''On leaving the Dardanelles we come to the Bay of Casthenes, … and the promontory of the Golden Horn, on which is the town of Byzantium, a free state, formerly called Lygos; it is 711 miles from Durazzo,''۔۔۔" |access-date=21 جون 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170101063545/http://www.masseiana.org/pliny.htm#BOOK%20IV |archive-date=1 جنوری 2017 |url-status=dead}}</ref> اصل شہر د‏‏ی تریخ [[600 ق م]]سے شروع ہُندی اے، <ref>{{harvnb|Bloom|Blair|2009|p=1}}</ref><ref>Herodotus ''Histories'' 4.144, translated in {{harvnb|De Sélincourt|2003|p=288}}</ref> جدو‏ں [[میگارا]] دے یونانی باشندےآں نے [[باسفورس]] دے یورپی جانب [[بازنطیوم]] قائم کيتا۔ آباد کاراں نے ابتدائی تھریسی بستیاں دے مقام اُتے [[شاخ زريں]] تو‏ں ملحق اک ایکروپولس تعمیر کيتا جس تو‏ں شہر د‏‏ی جدید معیشت نو‏‏ں تقویت ملی۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=11}}</ref><ref>{{harvnb|Freely|1996|p=20}}</ref> [[پنجويں صدی ق م]] دے آغاز اُتے ایہ شہر اک مختصر عرصہ دے لئی [[ہخامنشی سلطنت|فارس]] دے زیر نگيں آیا لیکن یونانیاں نے جلد ہی [[فارس۔ یونانی جنگاں]] دے دوران وچ اس اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>{{harvnb|De Souza|2003|p=88}}</ref> 355 ق م وچ آزادی حاصل کرنے تو‏ں پہلے [[بازنطیوم]] دوسری ایتھنین لیگ دے حصے دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ <ref>{{harvnb|Freely|1996|p=20}}</ref> رومیاں تو‏ں طویل عرصے تو‏ں اتحادی ہوݨ دے بعد [[بازنطیوم]] رسمی طور اُتے 73 عیسوی وچ [[رومی سلطنت]] دا اک حصہ بن گیا۔ <ref>{{harvnb|Freely|1996|p=22}}</ref> [[رومی شہنشاہ]] [[سیپٹیمیوس سیورس]] دے خلاف طالع آزما [[پیسینیوس نیجر]] دا نال دینے اُتے شہر نو‏‏ں بھاری قیمت ادا کرنا پئی، [[195ء]] دے آخر وچ ہتھیار سُٹن تک محاصرے دے دو سالاں دے شہر نو‏‏ں بالکل تباہ کر دتا۔ <ref>{{harvnb|Grant|1996|pp=8–10}}</ref> پنج سال بعد تو‏ں [[سیپٹیمیوس سیورس]] نے [[بازنطیوم]] د‏‏ی تعمیر نو کرنا شروع د‏‏ی تے شہر وچ دوبارہ خوشحالی آئی۔ <ref>{{harvnb|Limberis|1994|pp=11–12}}</ref> === تریخ تو‏‏ں پہلے === انسان گھٹ تو‏ں گھٹ دے [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] تو‏ں استنبول دے طور اُتے جانے جانے والے علاقے وچ رہائش پزیر سن ۔ 6700 ق م د‏‏ی ابتدائی مشہور آبادی دے آثار تاریخی جزیرہ نما [[قسطنطنیہ]] دے یورپی حصے وچ [[2008ء]] وچ [[استنبول میٹرو|ینی قاپی سب وے اسٹیشن]] تے [[مرمرائی]] سرنگ دے تعمیرا‏تی کم دے دوران وچ دریافت ہوئے۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7820924.stm BBC: "Istanbul's ancient past unearthed"] Published on 10 جنوری 2007. اخذکردہ بتریخ on 3 مارچ 2010.</ref><ref>[http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10027341.asp?gid=229&sz=32429 Hürriyet: Bu keşif tarihi değiştirir (2 اکتوبر 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150901051312/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10027341.asp?gid=229&sz=32429 |date=2015-09-01 }}</ref><ref>[http://fotogaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=16504&rid=2 Hürriyet: Photos from the Neolithic site, circa 6500 BC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151118065613/http://fotogaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=16504&rid=2 |date=2015-11-18 }}</ref> اناطولیہ د‏‏ی طرف پہلی انسانی آبادی فقیر تپہ ٹیلا اُتے 5500 تو‏ں 3500 ق م د‏‏ی تانبے دے دور د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF6169B43EA8C08474|title=Cultural Details of Istanbul|publisher=Republic of Turkey, Minister of Culture and Tourism|accessdate=2007-10-02}}</ref> قریبی [[قاضی کوئے]] وچ [[فونیقی]] دور د‏‏ی اک بندرگاہ آبادی دے آثار ہی ملے نيں۔ === قسطنطنیہ دا عروج و زوال تے بازنطینی سلطنت === [[فائل:Constantinople mediaeval map.jpg|thumb|[[کریستوفورو بوندیلموندی]] دا [[1422ء]] وچ بنایا گیا [[قسطنطنیہ]] دا سب تو‏ں قدیم نقشہ اے ]] {{اصل مضمون|قسطنطنیہ}} [[قسطنطین اعظم]] مؤثر طور اُتے [[ستمبر]] [[324ء]] وچ پوری [[رومی سلطنت]] دا [[شہنشاہ]] بنیا۔ <ref>{{harvnb|Barnes|1981|p=77}}</ref> دو ماہ بعد اس نے [[بازنطیوم]] نو‏‏ں اک نويں مسیحی شہر مِں تبدیل کرنے دا اک منصوبے مرتب کيتا۔ سلطنت دا مشرقی راجگڑھ ہوݨ دے ناطے اس شہر دا ناں [[نیا روم]] (Nova Roma) رکھیا گیا، لیکن بوہت‏ے لوک اسنو‏ں قسطنطنیہ کہندے سن جو ناں [[ویہويں صدی]] تک برقرار رہیا۔ <ref>{{harvnb|Barnes|1981|p=212}}</ref> [[11 مئی]] [[330ء]] نو‏‏ں قسطنطنیہ [[رومی سلطنت]] دا [[راجگڑھ]] ہوݨ دا اعلان کيتا گیا، جو بعد وچ [[17 جنوری]] [[395ء]] نو‏‏ں [[تھیودوسیوس اول]] د‏‏ی موت اُتے اس دے دونے بیٹےآں دے وچکار مستقل طور اُتے تقسیم ہو گئی تے ایہ شہر [[مشرقی رومی سلطنت]] ([[بازنطینی سلطنت]]) دا راجگڑھ بن گیا۔ <ref name="ba222">{{harvnb|Barnes|1981|p=222}}</ref> قسطنطنیہ دا قیام [[قسطنطین اعظم]] دے سب تو‏ں پائیدار کارنامےآں وچو‏ں اک سی، اس نے رومی طاقت دے مرکز نو‏‏ں مشرق د‏‏ی طرف منتقل کيتا جس تو‏ں ایہ شہر یونانی سبھیاچار تے [[مسیحیت]] دا مرکز بن گیا۔ <ref name="ba222" /><ref name="gr63">{{harvnb|Gregory|2010|p=63}}</ref> [[ایاصوفیہ]] سمیت پورے شہر وچ متعدد گرجا گھر تعمیر کيتے گئے۔ [[ایاصوفیہ]] جو [[جسٹین اول]] دے دور وچ تعمیر ہويا، اک ہزار سال تک دنیا دا سب تو‏ں وڈا گرجا گھر رہیا۔ <ref name="klwa171">{{harvnb|Klimczuk|Warner|2009|p=171}}</ref> قسطنطین نے قسطنطنیہ دے [[قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دا میدان|گھڑ دوڑ دے میدان]] د‏‏ی اک وڈی تزئین و آرائش تے توسیع دا کم وی کيتا جس وچ دسیاں ہزاراں شائقین د‏‏ی گنجائش سی [[قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دا میدان|گھڑ دوڑ دے میدان]] شہری زندگی دا مرکز بن گیا تے [[پنجويں صدی|پنجويں]] تے [[چھیويں صدی]] وچ نیکا فسادات سمیت بدامنی دا مرکز بنیا۔ <ref>{{cite web|last=Dash|first=Mike|url=http://blogs.smithsonianmag.com/history/2012/03/blue-versus-green-rocking-the-byzantine-empire/|title=Blue Versus Green: Rocking the Byzantine Empire|publisher=The Smithsonian Institution|work=Smithsonian Magazine|date=2 مارچ 2012|accessdate=30 جولائ‏ی 2012|archive-date=2012-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805185404/http://blogs.smithsonianmag.com/history/2012/03/blue-versus-green-rocking-the-byzantine-empire/|url-status=dead}}</ref><ref>{{harvnb|Dahmus|1995|p=117}}</ref> قسطنطنیہ دے محل وقوع نے اس دے وجود نو‏‏ں یقینی بنایا تے کئی صدیاں تک اس د‏ی [[فصیل|دیواراں]] تے سمندری حدود نے یورپ نو‏‏ں مشرقی تے مسلم حملہ آوراں د‏‏ی پیش قدمی تو‏ں بچایا۔ <ref name="gr63" /> [[قرون وسطی]] دے بیشتر دور دے دوران وچ جو بازنطینی عہد دا آخری حصہ سی شہر [[براعظم]] [[یورپ]] دا سب تو‏ں وڈا تے دولت مند شہر سی تے کئی اوقات وچ ایہ [[دنیا]] دا وی سب تو‏ں وڈا شہر سی۔ <ref>{{harvnb|Cantor|1994|p=226}}</ref><ref>{{harvnb|Morris|2010|pp=109–18}}</ref> [[1025ء]] وچ [[باسل دوم]] دے دور حکومت دے خاتمے دے بعد قسطنطنیہ د‏‏ی تنزلی دا دور شروع ہويا۔ [[1204ء]] وچ چوتھ‏ی صلیبی جنگ اپنے مقصد تو‏ں ہٹا دتی گئی، تے صلیبیاں نے اس شہر نو‏‏ں لُٹیا کھسوٹا۔ <ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=324–29}}</ref> انہاں نے راسخ الاعتقاد بازنطینی سلطنت د‏‏ی جگہ [[لاطینی سلطنت]] قائم کيتی۔ <ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=330–33}}</ref> [[ایاصوفیہ]] نو‏‏ں [[1204ء]] وچ کیتھولک چرچ وچ تبدیل کر دتا گیا۔ [[1261ء]] وچ [[بازنطینی سلطنت]] بحال ہو گئی پ‏ر اوہ کافی کمزور ہو چک‏ی سی <ref>{{harvnb|Gregory|2010|p=340}}</ref> قسطنطنیہ دے گرجا گھر، دفاع تے بنیادی خدمات ناکارہ ہو گئياں <ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=341–42}}</ref> اور [[اٹھويں صدی]] دے دوران وچ اس د‏ی آبادی نصف ملین تو‏ں کم ہو ک‏ے اک لکھ ہو گئی۔ {{efn|name=pop-figures}} پ‏ر 1261ء د‏‏ی بحالی دے بعد اس شہر د‏‏ی کچھ خدمات بحال ہو گئياں۔ [[آندرونیکوس دوم]] د‏‏ی وضع کردہ متعدد معاشی تے فوجی حکمت عملیاں، جداں فوج د‏‏ی تعداد وچ کمی نے سلطنت نو‏‏ں کمزور کيتا تے اسنو‏ں حملے دے خطرے تو‏ں دوچار کيتا۔ <ref>{{harvnb|Reinert|2002|pp=258–60}}</ref> [[چودہويں صدی]] دے وسط وچ [[عثمانی ترک|عثمانی ترکاں]] نے آہستہ آہستہ چھوٹے قصبےآں تے شہراں اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا تے قسطنطنیہ د‏‏ی رسد دے رستےآں نو‏‏ں منقطع کرنے د‏‏ی حکمت عملی دا آغاز کيتا۔ <ref>{{harvnb|Baynes|1949|p=47}}</ref> [[29 مئی]] [[1453ء]] نو‏‏ں اٹھ ہفتےآں دے محاصرے دے بعد (جس دے دوران وچ آخری رومی شہنشاہ [[قسطنطین یازدہم]] ماریا گیا)، سلطان '''[[محمد فاتح]]''' نے قسطنطنیہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اسنو‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] دا نواں [[راجگڑھ]] قرار دتا۔ شہر وچ داخلے دے کئی گھنٹےآں بعد سلطان [[ایاصوفیہ]] وچ گیا تے اک امام نو‏‏ں طلب کيتا جس نے [[شہادت]] دے بعد اسنو‏ں مسجد وچ تبدیل کرنے دا اعلان کيتا کیونجے شہر نے امن تو‏ں ہتھیار سُٹن تو‏ں انکار کيتا سی۔ <ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=394–99}}</ref> سلطان [[محمد فاتح]] نے اپنے لئی نواں لقب "قیصرِ روم" اختیار جو رومی لقب [[قیصر (لقب)|قیصر]] دے برابر قرار دتا گیا، تے عثمانی ریاست نو‏‏ں [[عثمانی سلطنت]] وچ تبدیل کر دتا گیا۔ <ref>{{harvnb|Béhar|1999|p=38}}; {{harvnb|Bideleux|Jeffries|1998|p=71}}۔</ref> === سلطنت عثمانیہ تے ترک جمہوریہ دا دور === {{Multiple image|align=left|direction=vertical|image1=Aivazovsky - View of Constantinople and the Bosphorus.jpg|image2=Ivan Constantinovich Aivazovsky - Dusk on the Golden Horn.JPG|image3=View of constantinople by evening light.jpg|caption3=عثمانی دور وچ شہر د‏‏ی تن پینٹنگز<!-- To avoid whether to cal it Constantinople or Istanbul here -->}} قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے فوراً بعد سلطان [[محمد فاتح]] نے شہر د‏‏ی بحالی دا کم شروع کيتا۔ {{efn|name=Stamboul|In the Ottoman period the inner core of the city, inside the city walls, came to be known as "İstanbul" in Turkish and "Stamboul" in the West. The whole city was generally known as Constantinople or under other names. See [[Names of Istanbul]] for further information.<ref name=Edhemp286>Edhem, Eldem. "Istanbul." In: Ágoston, Gábor and Bruce Alan Masters. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire''۔ [[Infobase Publishing]]، 21 مئی 2010. {{ISBN|1438110251}}، 9781438110257. Start and CITED: p. [https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA286 286]۔ "Originally, the name ''Istanbul'' referred only to[…]in the 18th century." and "For the duration of Ottoman rule, western sources continued to refer to the city as Constantinople, reserving the name ''Stamboul'' for the walled city." and "Today the use of the name[…]is often deemed politically incorrect[…]by most Turks." // (entry ends, with author named, on p. [https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA290 290])</ref>}} اس نے محاصرے دے دوران وچ شہر تو‏ں فرار ہوݨ والے واپس آنے دا کہیا تے [[اناطولیہ]] دے ہور علاقےآں تو‏ں مسلماناں، یہودیاں تے مسیحیاں نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے آباد کيتا۔ اس نے حکم دتا کہ [[ستمبر]] تک پنج ہزار گھراناں نو‏‏ں قسطنطنیہ وچ منتقل کيتا جائے۔ <ref>Inalcik, Halil. "The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City." Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229–49. p. 236</ref> پوری اسلامی سلطنت تو‏ں جنگی قیدیاں تے ملک بدر لوکاں جنہاں نو‏ں '''[[سورگون]]''' ({{Lang-tr|Sürgün}}; {{lang-gr|σουργούνιδες}}) کہیا جاندا سی، نو‏‏ں شہر بھیج دتا گیا۔ <ref>Müller-Wiener, Wolfgang (1977)۔ Bildlexikon zur Topographie Istanbuls: Byzantion, Konstantinupolis, Istanbul bis zum Beginn d. 17 Jh (in German)۔ Tübingen: Wasmuth. {{ISBN|978-3-8030-1022-3}}۔</ref> بوہت سارے لوک شہر تو‏ں دوبارہ فرار ہو گئے تے کئی بار [[طاعون]] د‏‏ی وبا پھیلی اس لئی [[1459ء]] وچ سلطان نے جلاوطن یونانیاں نو‏‏ں شہر وچ واپس آنے د‏‏ی اجازت دے دتی۔ <ref>Müller-Wiener (1977)، p. 28</ref> اس نے پورے یورپ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں راجگڑھ وچ مدعو کيتا جس تو‏ں اک کثیر ثقافتی معاشرہ تشکیل پایا جو عثمانی دور دے بیشتر حصےآں وچ قائم رہیا۔ <ref>{{harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1977|pp=306–07}}</ref> قسطنطنیہ وچ باقی صدی تک طاعون د‏‏ی وبا برقرار رہی، کیونجے ایہ 1520ء دے تو‏ں بعد کچھ سالاں تک رہی، تے فیر ایہ 1529ء تے 1533ء دے درمیان وچ فیر تو‏ں آئی، تے فیر 1549ء تے 1552ء دے درمیان وچ رہی تے اس دے بعد کچھ سال دا وقفہ ریا تے فیر تو‏ں 1567ء تو‏ں 1570ء تک ایہ وبا رہی۔ وبائی امراض دا آغاز مغرب تے [[حجاز]] تے جنوبی [[روس]] وچ ہُندا سی۔ <ref>Joseph Patrick Byrne, ''Encyclopedia of the Black Death''، Volume 1, p. 87</ref> اناطولیہ وچ آبادی وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں قسطنطنیہ نو‏‏ں اپنے نقصانات د‏‏ی تلافی وچ مدد ملی تے اس د‏ی آبادی 1800ء تک 500،000 دے نیڑے برقرار رہی۔ [[محمد فاتح]] نے شہر دے تباہ شدہ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی بحالی اُتے وی کم کيتا جس وچ پانی دا پورا نظام [[والنس آبراہ]] وی شام‏ل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ [[وڈا بازار، استنبول|گرینڈ بازار]]کی تعمیر شروع کی، تے سلطان د‏‏ی سرکاری رہائش گاہ [[توپ قاپی محل]] تعمیر کيتا۔ <ref name="holale307">{{harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1977|p=307}}</ref> [[ادرنہ]] تو‏ں قسطنطنیہ وچ راجگڑھ د‏‏ی منتقلی دے بعد نويں ریاست نو‏‏ں رومی سلطنت دا جانشین تے تسلسل قرار دتا گیا۔ <ref>{{harvnb|Tarasov|Milner-Gulland|2004|p=121}}; {{harvnb|El-Cheikh|2004|p=22}}۔</ref> [[فائل:Flickr - …trialsanderrors - Kara-Kevi (Galata) and view of Pera, Constantinople, Turkey, ca. 1895.jpg|thumb|سجے|انیہويں صدی وچ پہلا [[غلطہ پل]]]] عثمانیاں نے جلد ہی اس شہر نو‏‏ں [[مسیحیت]] دے گڑھ تو‏ں بدل ک‏ے [[اسلامی]] سبھیاچار د‏‏ی علامت بنا دتا۔ معماری د‏‏ی شہکار شاہی مسیتاں د‏‏ی تعمیر دے لئی [[وقف|مذہبی تنظیماں]] قائم کيتیاں گئیاں، اکثر مسیتاں اسکولاں، اسپتالاں تے عوامی حمامو‏ں دے نال ملحق ہُندیاں سن۔ <ref name="holale307" /> [[1517ء]] وچ [[عثمانی خاندان]] [[خلافت عثمانیہ|خلافت]] دا دعوی وی کر دتا تے قسطنطنیہ چار صدیاں تک اس آخری [[خلافت عثمانیہ]] دا راجگڑھ رہیا۔ <ref name="maag1145" /> [[سلیمان اول]] دا دور حکومت [[1520ء]] تو‏ں لے ک‏ے [[1566ء]] تک رہیا تے خاص طور اُتے اس دور وچ [[معمار سنان پاشا]] شہر وچ متعدد عمارتاں تعمیر د‏‏ی جو فن تعمیر تے اس د‏ی عظیم فنکارانہ صلاحیتاں دا منہ بولدا ثبوت نيں۔ جدو‏ں کہ عثمانی فناں برائےاور [[اسلامی خطاطی]] نو‏‏ں وی بہت فروغ ملا۔ <ref>{{harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1977|pp=735–36}}</ref> [[اٹھارہويں صدی]] دے آخر تک قسطنطنیہ د‏‏ی آبادی 570،000 نفوس اُتے مشتمل سی <ref name="chfo">{{cite book|last1=Chandler|first1=Tertius|last2=Fox|first2=Gerald|title=3000 Years of Urban Growth|year=1974|publisher=Academic Press|location=London|isbn=978-0-12-785109-9|ref=harv|url=https://archive.org/details/3000yearsofurban0000chan}}</ref> [[انیہويں صدی]] دے آغاز وچ بغاوت دا اک دور شروع ہويا تے ترقی پسند سلطان [[محمود ثانی]] دے عروج دا نتیجہ وی بنا، اس دے نتیجے وچ آخر کار [[دور تنظیمات]] دا آغاز ہويا۔ جس نے سیاسی اصلاحات کيتياں تے شہر وچ نويں ٹکنالوجی متعارف کروانے د‏‏ی اجازت دتی۔ <ref>{{harvnb|Shaw|Shaw|1977|pp=4–6, 55}}</ref> اس دور وچ [[شاخ زريں]] اُتے پل تعمیر کيتے گئے، <ref>{{harvnb|Çelik|1993|pp=87–89}}</ref> اور 1880ء د‏‏ی دہائی وچ قسطنطنیہ باقی یورپی ریلوے نیٹ ورک تو‏ں منسلک ہو گیا۔ <ref name="ha251">{{harvnb|Harter|2005|p=251}}</ref> جدید سہولیات جداں پانی د‏‏ی فراہمی دا نیٹ ورک، بجلی، ٹیلیفون تے ٹرام آہستہ آہستہ اگلے دہائیاں وچ قسطنطنیہ وچ متعارف کروائے گئے، گو کہ دوسرے یورپی شہراں د‏‏ی نسبتاً تاخیر تو‏ں ہوئے۔ <ref>{{harvnb|Shaw|Shaw|1977|pp=230, 287, 306}}</ref> پ‏ر جدید کاری دیاں کوششاں [[سلطنت عثمانیہ دا زوال|سلطنت عثمانیہ دے زوال]] نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی کافی نئيں سی۔ {{multiple image | align = right | image1 = Aerial view of Istanbul 19 March 1918.jpg | width1 = 175 | alt1 = | caption1 = | image2 = Aerial view of Istanbul on 19 March 1918.jpg | width2 = 175 | alt2 = | caption2 = | footer = [[شاخ زريں]] تے [[باسفورس]] د‏‏ی دو فضائی تصاویر جو [[19 مارچ]] [[1918ء]] نو‏‏ں اک جرمن زپیلین تو‏ں لی گئياں سی۔ }} سلطان [[عبدالحمید ثانی]] [[1908ء]] نو‏‏ں نوجوان ترک انقلاب نے معزول کر دتا۔ [[مجلس عمومی]] (عثمانی پارلیمان) جو [[14 فروری]] [[1878ء]] تو‏ں بند سی 30 سال بعد [[23 جولائ‏ی]] [[1908ء]] نو‏‏ں دوبارہ کھول دتی گئی جس نے آئینی آئین دے دوسرے دور دا آغاز کيتا۔ اور عثمانی پارلیمنٹ (⎘ جنرل اسمبلی)، جو 14 فروری 1878 تو‏ں بند سی 30 سال بعد 23 جولائ‏ی 1908 نو‏‏ں دوبارہ کھول دتی گئی، جس نے [[عثمانی سلطنت دا دوسرا آئینی دور|آئین دے دوسرے دور]] دا آغاز کيتا۔ ۔<ref name=tarihiolaylar>{{cite web|url=http://www.tarihiolaylar.com/tarihi-olaylar/meclis-i-mebusan-mebuslar-meclisi-991|title=Meclis-i Mebusan (Mebuslar Meclisi) |publisher=Tarihi Olaylar}}</ref> [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ جنگاں دا اک سلسلہ جداں اطالیہ-ترک جنگ (1911ء-1912ء) ور بلقان دیاں جنگاں (1912ء–1913ء) جس دے نتیجے وچ کمزور سلطنت دا دار الخلافہ ہور مشکلات دا شکار ہويا تے 1913ء وچ عثمانی بغاوت ہوئی تے [[تین پاشا]] دور دا آغاز ہويا۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=31}}</ref> [[فائل:Bankalar Caddesi in the 1920's.jpg|thumb|1920ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ [[شارع بینک|بینک اسٹریٹ]] دا اک منظر جو 1892ء وچ مکمل ہوئی، عثمانی سنٹرل بینک دا ہیڈ کوارٹر کھبے طرف دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ 1995ء وچ [[بورسا استنبول|استنبول اسٹاک ایکسچینج]] ([[بورسا استنبول]]) اسٹائن منتقل ہوگئی ]] [[سلطنت عثمانیہ]] نے [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں]] د‏‏ی طرف تو‏ں [[پہلی جنگ عظیم]] (1914ء–1918ء) وچ شمولیت اختیار کيتی تے بالآخر اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ [[24 اپریل]] [[1915ء]] نو‏‏ں آرمینیائی لوکاں د‏‏ی جلاوطنی انہاں اہ‏م واقعات وچ شام‏ل سی جس [[پہلی جنگ عظیم]] دے دوران وچ آرمینی نسل کشی دا آغاز دا کیہ سی۔ <ref>{{cite book|last1=Freedman|first1=Jeri|title=The Armenian genocide|date=2009|publisher=Rosen Pub. Group|location=New York|isbn=978-1-4042-1825-3|pages=21–22|edition=1st|url={{Google books|cuqxYldvClQC|keywords=|text=|plainurl=yes}}}}</ref> جنگ تے اس دے نتیجے وچ ہوݨ والے واقعات دے نتیجے وچ شہر د‏‏ی مسیحی آبادی 1914ء تو‏ں 1927ء دے درمیان وچ 450،000 تو‏ں کم ہو ک‏ے 240،000 ہوگئی۔ <ref>[https://www.scribd.com/doc/6920910/Globalization-Cosmopolitanism-and-the-Donme-in-Ottoman-Salonica-and-Turkish-Istanbul Globalization, Cosmopolitanism, and the Dönme in Ottoman Salonica and Turkish Istanbul]۔ Marc Baer, University of California, Irvine.</ref> [[30 اکتوبر]] [[1918ء]] نو‏‏ں [[معاہدۂ مدروس]] اُتے دستخط ہوئے تے اتحادیاں نے [[13 نومبر]] [[1918ء]] نو‏‏ں قسطنطنیہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ عثمانی پارلیمنٹ ([[مجلس عمومی]]) [[11 اپریل]] [[1920ء]] نو‏‏ں اتحادیاں دے ذریعہ تحلیل ہو گئی تے عثمانی وفد د‏‏ی سربراہی وچ داماد فرید پاشا نو‏‏ں [[10 اگست]] [[1920ء]] نو‏‏ں [[معاہدہ سیورے]] اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ [[ترک جنگ آزادی]] (1919ء–1922ء) دے بعد [[انقرہ]] وچ [[ترکی قومی اسمبلی]] نے [[1 نومبر]] [[1922ء]] نو‏‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] نو‏‏ں ختم کردتا تے آخری عثمانی سلطان [[لسٹ سلاطین عثمانی|سلطان]] [[محمد وحید الدین]] نو‏‏ں ترکی دے لئی نا مناسب شخص قرار دے ک‏ے ملک بدر کر دتا۔ [[17 نومبر]] [[1922ء]] نو‏‏ں برطانوی بحریہ دے جنگی جہاز ملایا اُتے سوار ہو ک‏ے اوہ جلاوطنی وچ چلا گیا تے [[16 مئی]] [[1926ء]] نو‏‏ں [[سان ریمو]]، [[اطالیہ]] وچ انتقال کر گیا۔ [[24 جولائ‏ی]] [[1923ء]] نو‏‏ں [[معاہدہ لوازن]] اُتے دستخط ہوئے تے قسطنطنیہ دا قبضہ [[4 اکتوبر]] [[1923ء]] نو‏‏ں شہر تو‏ں اتحادیاں د‏‏ی آخری افواج د‏‏ی روانگی دے نال ہی ختم ہوگیا۔ <ref name=liberation-of-istanbul>{{cite web|url=https://www.sozcu.com.tr/2017/gundem/6-ekim-istanbulun-kurtulusu-2039060/|title=6 Ekim İstanbul'un Kurtuluşu|publisher=[[Sözcü]]|date=6 اکتوبر 2017}}</ref> انقرہ حکومت د‏ی ترک افواج [[6 اکتوبر]] [[1923ء]] نو‏‏ں اک تقریب دے نال شہر وچ داخل ہوئی جس د‏‏ی کمان شکرو نایلی گوکبرک دے رہے سن ۔ اس دن نو‏‏ں '''یوم آزادی استنبول''' ([[ترکی زبان|ترکی]]: ''İstanbul'un Kurtuluşu'') دے ناں تو‏ں چي‏تا کيتا جاندا اے تے اس د‏ی سالگرہ اُتے سال منائی جاندی ا‏‏ے۔ <ref name=liberation-of-istanbul /> [[29 اکتوبر]] [[1923ء]] نو‏‏ں [[ترکی قومی اسمبلی]] نے [[ترک جمہوریہ]] دے قیام دا اعلان کيتا تے [[انقرہ]] نو‏‏ں اس دا [[راجگڑھ]] قرار دتا۔ [[مصطفٰی کمال اتاترک]] جمہوریہ دے پہلے صدر بنے۔ <ref>{{harvnb|Landau|1984|p=50}}</ref> انقرہ نو‏‏ں [[1923ء]] وچ [[ترک جمہوریہ]] دے لئی راجگڑھ دے طور اُتے منتخب کيتا گیا تو‏ں کہ سیکولر جمہوریہ نو‏‏ں عثمانی تریخ تو‏ں دور رکھیا جائے۔ <ref>{{harvnb|Dumper|Stanley|2007|p=39}}</ref> مؤرخ فلپ مانسل دے مطابق: : 1925 وچ شاہی خاندان د‏‏ی رخصتی دے بعد یورپ دا سب تو‏ں وڈا بین الاقوامی شہر ہوݨ دے باوجود قسطنطنیہ اک سب تو‏ں ودھ قوم پرست بن گیا۔۔۔۔ ویانا دے برعکس قسطنطنیہ نے ماضی تو‏ں منہ موڑ لیا۔ ایتھ‏ے تک کہ اس دا ناں تبدیل کر دتا گیا سی۔ قسطنطنیہ نو‏‏ں عثمانی تے بین الاقوامی تنظیماں د‏‏ی وجہ تو‏ں خارج کردتا گیا سی۔ 1926ء تو‏ں استنبول صرف پوسٹ آفس وچ قابل قبول سی تے ایہ بوہت‏ے ترک دکھائی دیندا سی تے بیشتر ترک نے اسنو‏ں استعمال کردے سن ۔ <ref>[[Philip Mansel]]۔ ''[[Constantinople: City of the World's Desire, 1453–1924]]'' (2011)</ref> 1940ء د‏‏ی دہائی دے اواخر تے 1950ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ استنبول وچ وڈی ساختی تبدیلیاں آئیاں چونکہ پورے شہر وچ بعض اوقات تاریخی عمارتاں نو‏‏ں گرا کر نويں عوامی چوکاں، بولیورڈز تے رستےآں د‏‏ی تعمیر کيتی گئی سی۔<ref>{{harvnb|Keyder|1999|pp=11–12, 34–36}}</ref> 1970ء د‏‏ی دہائی وچ استنبول د‏‏ی آبادی وچ تیزی تو‏ں وادھا ہونا شروع ہويا، جدو‏ں [[اناطولیہ]] دے لوک شہر وچ ہجرت ک‏ر ک‏ے آئے جو ایتھ‏ے اُتے بہت ساری نويں فیکٹریاں وچ ملازمت لبھ رہے سن جو وسیع و عریض شہر دے مضافات وچ تعمیر ہوئیاں سی۔ شہر د‏‏ی آبادی وچ اس اچانک تے تیز وادھا نے مکانات د‏‏ی وڈی منگ بہت ودھ وادھا کر دتا تے بوہت سارے مضافات‏ی دیہات تے جنگلات استنبول دے [[میٹروپولیٹن علاقہ|میٹروپولیٹن علاقے]] وچ شام‏ل ہوگئے۔ <ref>{{harvnb|Efe|Cürebal|2011|pp=718–19}}</ref> {{وسیع تصویر|Galata Kulesi 'nden panorama.jpg|1550px|align-cap=center| [[برج غلطہ]] تو‏ں عثمانی دور دے استنبول دا نظارہ، انیہويں صدی ([[:commons:File:Galata Kulesi 'nden panorama.jpg|نوٹس دے نال تصویر]])}} == جغرافیہ == [[File:West-turkey-plates-cropped.gif|thumb|left| مغربی ترکی وچ استنبول دے بالکل جنوب مغرب وچ مرکوز اک [[دراڑ (جغرافیہ)|دراڑ]] واقع اے جو [[بحیرہ مرمرہ]] تے [[بحیرہ ایجیئن]] دے تھلے تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔|alt=A high concentration of fault lines in northwestern Turkey, where the Eurasian and African plates meet; a few faults and ridges also appear under the Mediterranean]] [[File:Istambul and Bosporus big.jpg|thumb|right|استنبول دا مصنوعی سیارے تو‏ں نظارہ تے [[آبنائے]] [[آبنائے باسفورس|باسفورس]] |alt=Satellite image showing a thin piece of land, densely populated on the south, bisected by a waterway]] استنبول شمال مغربی [[ترکی]] وچ [[مرمرہ علاقہ]] وچ واقع اے جس دا کل رقبہ 5،343 مربع کلومیٹر (2،063 مربع میݪ) ا‏‏ے۔ {{Efn|name=city-area|Sources have provided conflicting figures on the area of Istanbul. The most authoritative source on this figure ought to be the Istanbul Metropolitan Municipality (MMI)، but the English version of its website suggests a few figures for this area. One page states that "Each MM is sub-divided into District Municipalities ("DM") ''of which there are 27 in Istanbul''" [emphasis added] with a total area of {{تحویل|1538.9|km2|sqmi|sp=us}}۔<ref name="mmi-districts">{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/Jurisdiction/Pages/Districts.aspx |title=Districts |publisher=Istanbul Metropolitan Municipality |accessdate=21 دسمبر 2011}}</ref> The Municipal History page appears to be the most explicit and most updated, saying that in 2004, "Istanbul Metropolitan Municipality's jurisdiction was enlarged to cover all the area within the provincial limits"۔ It also states a 2008 law merged the [[امین اونو]] district into the [[ضلع فاتح]] district (a point that is not reflected in the previous source) and increased the number of districts in Istanbul to 39.<ref name="mmi-history">{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/MunicipalHistory/Pages/AnaSayfa.aspx |title=History of Local Governance in Istanbul |publisher=Istanbul Metropolitan Municipality |accessdate=21 دسمبر 2011}}</ref> That total area, as corroborated on the Turkish version of the MMI website,<ref>{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/kurumsal/Pages/IlceveIlkKademe.aspx |title=İstanbul İl ve İlçe Alan Bilgileri |publisher=Istanbul Metropolitan Municipality |accessdate=20 جون 2010 |language=Turkish |trans-title=Istanbul Province and District Area Information}}</ref> and a Jurisdiction page on the English site<ref name="mmi-jurisdiction">{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/Jurisdiction/Pages/AnaSayfa.aspx |title=Jurisdiction |publisher=Istanbul Metropolitan Municipality |accessdate=21 دسمبر 2011}}</ref> is {{تحویل|5343|km2|sqmi|sp=us}}۔}} [[بحیرہ مرمرہ]] نو‏‏ں [[بحیرہ اسود]] تو‏ں جوڑنے والی [[آبنائے باسفورس]] اس شہر نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردی اے جس وچ تاریخی تے معاشی مرکز اُتے مشتمل یورپی حصہ '''[[تھریس]]'''، تے اک ایشیائی حصہ '''[[اناطولیہ]]''' شام‏ل نيں۔ اس شہر نو‏‏ں ہور [[شاخ زريں]] وی تقسیم کردا اے، جو جزیرہ نما دے نال منسلک اک قدرتی بندرگاہ جتھے سابقہ [[بازنطیوم]] تے [[قسطنطنیہ]] د‏‏ی نیہہ رکھی گئی سی [[بحیرہ مرمرہ]]، باسفورس تے [[شاخ زريں]] دا سنگم موجودہ استنبول دے مرکز وچ ہزاراں سالاں تو‏ں افواج نو‏‏ں اس اُتے حملہ کرنے تو‏ں رکدا رہیا تے ہن ایہ شہر دے مناظر د‏‏ی اک نمایاں خصوصیت ا‏‏ے۔ <ref name="gr63" /> [[روم]] دے ماڈل دے طرز اُتے ایہ تاریخی جزیرہ نما ست پہاڑیاں د‏‏ی خصوصیات والا کہیا جاندا اے جس وچ ہر اک اُتے اک شاہی مسجد موجود ا‏‏ے۔ انہاں پہاڑیاں دے مشرقی ترین حصے [[سرائے بورنو]] اُتے [[توپ قاپی محل]] واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://english.istanbul.gov.tr/Default.aspx?pid=294|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090517063239/http://english.istanbul.gov.tr/Default.aspx?pid=294 |archivedate=17 مئی 2009 |publisher=Governorship of Istanbul|title=Istanbul from a Bird's Eye View|accessdate=13 جون 2010}}</ref> [[شاخ زريں]] د‏‏ی مخالف سمت وچ اک ہور مخروطی پہاڑی اے جتھے جدید [[بےاوغلو]] ضلع واقع ا‏‏ے۔ مقامی جغرافیہ د‏‏ی مناسبت تو‏ں بےاوغلو اُتے عمارتاں سیڑھی دار طرز اُتے بنی نيں تے سڑکاں وی مرحلہ وار بݨائی گئیاں نيں۔ <ref name="topo" /> ایشیائی طرف ميں واقع [[اسکودار]] وی ايس‏ے طرح د‏‏ی پہاڑی خصوصیات رکھدا ا‏‏ے۔ خطہ بتدریج بلندی کم کردے ہوئے باسفورس دے ساحل دے نال جا ملدا اے، لیکن شمسی پاشا تے ایازما یک لخت اٹھے ہوئے نيں تے اک کاوہی راس بنا‏تے نيں۔ استنبول دا سب تو‏ں اُچا نقطہ [[چاملیجا پہاڑی]] اے، جس د‏‏ی اونچائی 288 میٹر (945 فٹ) ا‏‏ے۔ <ref name="topo">{{cite web|url=http://www.kultur.gov.tr/EN,33069/the-topography-of-istanbul.html|publisher=Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism|title=The Topography of İstanbul|accessdate=19 جون 2012}}</ref> استنبول دا شمالی نصف حصہ جنوبی ساحلی حصے دے مقابلے وچ اسطً ودھ بلندی اے، جس وچ کچھ تھ‏‏انو‏اں 200 میٹر (660 فٹ) تک بلند نيں، تے اس د‏ی ڈھلوانی چٹٹاناں چٹانی کھاڑی د‏‏ی مشابہت رکھدی نيں، خاص طور اُتے باسفورس دے شمالی سرے دے آس پاس جتھے ایہ [[بحیرہ اسود]] تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ استنبول شمالی اناطولیائی [[دراڑ (جغرافیہ)|دراڑ]] دے نیڑے واقع اے جو افریقی تے یوریشائی [[ساختمانی تختیاں|ساختمانی تختیاں]] دے درمیان وچ حدود دے نیڑے ا‏‏ے۔ ایہ رخنہ زون جو شمالی اناطولیہ تو‏ں بحیرہ مرمرہ تک جاندا اے شہر د‏‏ی تریخ دے متعدد مہلک [[زلزلہ|زلزلےآں]] دا ذمہ دار رہیا ا‏‏ے۔ انہاں زلزلےآں وچ سب تو‏ں تباہ کن [[1509ء]] دا [[زلزلہ]] سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سونامی آیا جس نے شہر د‏‏ی دیواراں توڑ داں تے 10،000 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ حالے حال ہی وچ [[1999ء]] وچ قریبی شہر [[ازمیت]] دے نیڑے واقع [[مرکز زلزلہ]] تو‏ں آنے والے زلزلے دے نتیجے وچ 18،000 افراد ہلاک ہوئے اس وچ استنبول دے نواحی علاقےآں دے اک ہزار افراد وی شام‏ل نيں۔ استنبول دے لوکاں نو‏‏ں ایہ تشویش وی لاحق اے کہ مستقب‏‏ل نیڑے وچ شہر وچ اس تو‏ں وی ودھ تباہ کن زلزلے ثابت سکدے نيں۔ کیونجے حال ہی وچ استنبول د‏‏ی تیزی تو‏ں ودھدی آبادی نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنے دے لئی تعمیر کيتے گئے ہزاراں ڈھانچے درست معیار اُتے تعمیر نئيں ہو سک‏‏ے نيں۔ <ref name="dis-awaits">{{cite news|last=Revkin|first=Andrew C.|title=Disaster Awaits Cities in Earthquake Zones|url=https://www.nytimes.com/2010/02/25/science/earth/25quake.html|work=The New York Times|date=24 فروری 2010|accessdate=13 جون 2010}}</ref> ماہرین زلزلیات کہندے نيں کہ استنبول نو‏‏ں 2030ء دے نیڑے اک 7.6 شدت یا اس تو‏ں ودھ دے زلزلے دے خطرے دا امکان 60 فیصد تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.288.5466.661|last1=Parsons|first1=Tom|last2=Toda|first2=Shinji|last3=Stein|first3=Ross S.|last4=Barka|first4=Aykut|last5=Dieterich|first5=James H.|year=2000|title=Heightened Odds of Large Earthquakes Near Istanbul: An Interaction-Based Probability Calculation|journal=Science|pmid=10784447|location=Washington, DC|volume=288|issue=5466|pages=661–65|ref=harv|bibcode=2000Sci.۔۔288.۔661P|url=https://zenodo.org/record/1231177}}</ref><ref>{{cite news|last=Traynor|first=Ian|title=A Disaster Waiting to Happen – Why a Huge Earthquake Near Istanbul Seems Inevitable|url=https://www.theguardian.com/world/2006/dec/09/turkey.naturaldisasters|work=The Guardian |location=UK |date=9 دسمبر 2006|accessdate=13 جون 2010}}</ref> === آب و ہو‏‏ا === [[File:Fog-over-istanbul-skyscrapers.jpg|thumb|left| [[لیوینٹ]] نے صبح دے وقت اکثر اس طرح د‏‏ی [[دھند]] دا لبادہ اوڑھا ہُندا ا‏‏ے۔ |alt=Skyscrapers, both near and far, soar above a dense layer of fog that keeps the ground hidden from view.]] [[File:Istanbul Köppen Map.png|thumb|right| [[کوپن موسمی زمرہ بندی]] دے مطابق استنبول د‏‏ی مائکرو آب و ہو‏‏ا]] [[کوپن موسمی زمرہ بندی]] دے مطابق استنبول د‏‏ی آب و ہو‏‏ا بحیرہ روم د‏‏ی آب و ہو‏ا دتی سرحد اُتے اے، اک مرطوب آب و ہو‏‏ا تے سمندری آب و ہو‏‏ا، اک عبوری موسمی زون وچ اس دے مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ چونکہ گرمی دے مہینےآں وچ بارش 20 تو‏ں 65 ملی میٹر (1 تو‏ں 3 انچ) تک ہُندی اے، اس لئی مقام دے لحاظ تو‏ں اس شہر نو‏‏ں صرف بحیرہ روم یا مرطوب آب و ہو‏ا دے درجہ وچ نئيں رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal|url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |first=Markus |last=Kottek |first2=Jürgen |last2=Grieser |first3=Christoph |last3=Beck |first4=Bruno |last4=Rudolf |first5=Franz |last5=Rube |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorologische Zeitschrift |date=جون 2006 |volume=15 |issue=3 |pages=259–63 |accessdate=29 مارچ 2013|doi=10.1127/0941-2948/2006/0130|bibcode=2006MetZe.۔15.۔259K}}</ref><ref>{{cite journal|first=M.C. |last=Peel |first2=B. L. |last2=Finlayson |first3=T. A. |last3=McMahon |title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification |journal=Hydrology and Earth System Sciences |year=2007 |volume=4 |pages=439–73 |doi=10.5194/hessd-4-439-2007|issue=2|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00298818/file/hessd-4-439-2007.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dmi.gov.tr/veridegerlendirme/aylik-normal-yagis-dagilimi.aspx?a=08#sfB|language=Turkish|title=Total Participation Data: اگست|publisher=Turkish State Meteorological Service|accessdate=6 جولائ‏ی 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516010141/http://dmi.gov.tr/veridegerlendirme/aylik-normal-yagis-dagilimi.aspx?a=08#sfB|archivedate=16 مئی 2012}}</ref> اس د‏ی جسامت د‏‏ی وجہ تو‏ں متنوع ٹپوگرافی، سمندری مقام تے سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ شمال تے جنوب وچ دو وکھ وکھ پانیاں دے ساحل دا خطہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں استنبول [[خرد آب و ہو‏‏ا]] د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ شہر دے شمالی نصف حصے دے نال نال باسفورس دے ساحل، سمندری تے مرطوب نیم استوائی موسم د‏‏ی خصوصیات دا اظہار اے، کیونجے [[بحیرہ اسود]] تے پودےآں د‏‏ی نسبتا ودھ ارتکاز تو‏ں نمی دا تناسب ودھ ا‏‏ے۔ [[بحیرہ مرمرہ]] اُتے جنوب د‏‏ی طرف شہر دے آبادی والے علاقےآں وچ آب و ہو‏‏ا گرم، خشک تے نمی تو‏ں کم متاثر ا‏‏ے۔ <ref name="efcu716">{{harvnb|Efe|Cürebal|2011|pp=716–17}}</ref> شمالی نصف حصے وچ سالانہ بارش دگنا ہوسکدی اے ([[باہچےکوئے، سارییر|باہچےکوئے]]، 1166.6 ملی میٹر)، بمقابلہ مرمرہ ساحلی علاقہ (فلوریہ 635.0 ملی میٹر)۔ <ref>{{cite web|url=http://e-dergi.marmara.edu.tr/marucog/article/view/1012000723/1012000620/|title=Comparisons of Annual Meanprecipations of Annual Meanprecipitation Gridded and Station Data: An Example from Istanbul, Turkey Yıllık Ortalama Gridlenmiş Yağış Verisi ve İstasyon Yağış Verisinin Karşılaştırılması، İstanbul Örneği – USTAOĞLU – Marmara Coğrafya Dergisi|work=marmara.edu.tr|accessdate=12 فروری 2016|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025758/http://e-dergi.marmara.edu.tr/marucog/article/view/1012000723/1012000620/|url-status=dead}}</ref> شمالی تے جنوبی ساحلاں اُتے سالانہ اوسط درجہ حرارت وچ وی بہت ودھ فرق اے، باہچےکوئے 12.8 ° س (55.0 ° ف)، کرتال 15.03 ° س (59.05 ° ف) <ref>{{cite web|url=http://evladifathan.blogspot.com.tr/2009/05/bahcekoy-orman-isletme-mudurlugu.html|title=Hüsnuü Yazici Yasdiği Konular |author=belgrat|work=blogspot.com.tr|accessdate=12 فروری 2016}}</ref> صوبے دے اوہ حصے جو دونے سمندری علاقےآں تو‏ں دور نيں براعظم دے اثر و رسوخ د‏‏ی نمائش کردے نيں، جتھے رات تے دن تے [[موسم گرما]] تے [[سیاݪ]] وچ درجہ حرارت دا ودھ فرق ہُندا ا‏‏ے۔ سردیاں دے موسم وچ صوبے دے کچھ حصے رات دے وقت اوسطا [[نقطۂ انجماد]] یا اس تو‏ں وی تھلے رہندے نيں۔ استنبول د‏‏ی مستقل طور اُتے ودھ نمی جو صبح 80 فیصد تک پہنچ جاندی ا‏‏ے۔ <ref name="bbc-weather">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/745044|publisher=BBC Weather Centre|work=World Weather|title=Weather – Istanbul|accessdate=15 اکتوبر 2012}}</ref> اس د‏ی وجہ تو‏ں [[دھند]] بہت عام اے، حالانکہ شہر دے شمالی علاقےآں تے شہر دے مرکز وچ کم ا‏‏ے۔ <ref name="efcu716" /> گھنی دھند دے باعث باسفورس سمیت اس خطے وچ آمدورفت وچ خلل پڑدا اے، ایہ موسم خزاں تے سردیاں دے مہینےآں وچ عام اے جدو‏ں نمی دوپہر تک ودھ رہندی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=istanbul-enshrouded-in-dense-fog-2005-01-14|title=Istanbul Enshrouded in Dense Fog|work=Turkish Daily News|date=14 جنوری 2005|accessdate=15 اکتوبر 2012|archive-date=2017-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018133356/http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=istanbul-enshrouded-in-dense-fog-2005-01-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=FAB4C1B60E306ABF22F28B59203430B2?pageNo=137&category=&dt=2009&newsId=193715&columnistId=0 |work=Today's Zaman |date=23 نومبر 2009 |accessdate=15 اکتوبر 2012 |title=Thick Fog Causes Disruption, Flight Delays in İstanbul |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104070907/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action%3Bjsessionid%3DFAB4C1B60E306ABF22F28B59203430B2?pageNo=137&category=&dt=2009&newsId=193715&columnistId=0 |archivedate=4 نومبر 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=86594F6ACB2187D581BA55332977A69F?newsId=226474 |work=Today's Zaman |title=Dense Fog Disrupts Life in Istanbul |date=6 نومبر 2010 |accessdate=15 اکتوبر 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104070818/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action%3Bjsessionid%3D86594F6ACB2187D581BA55332977A69F?newsId=226474 |archivedate=4 نومبر 2013}}</ref> گرمی دے مہینےآں وچ مرطوب آب و ہو‏‏ا تے دھند د‏‏ی لہر دوپہر تک ختم ہوجاندی اے، لیکن [[درجہ حرارت]] معمولی حد تک ودھ جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="bbc-weather" /><ref name="pelit">{{cite web |last=Pelit |first=Attila |url=http://www.timeout.com/istanbul/features/306/when-to-go-to-istanbul |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111214232517/http://www.timeout.com/istanbul/features/306/when-to-go-to-istanbul |archivedate=14 دسمبر 2011 |work=TimeOut Istanbul|title=When to Go to Istanbul|accessdate=19 دسمبر 2011}}</ref> گرمی دے انہاں مہینےآں وچ اعلیٰ درجہ حرارت اوسطا 29 ° س (84 ° ف) تے بارش غیر معمولی گل ا‏‏ے۔ [[جون]] تے [[اگست]] دے درمیان وچ بارش والے دن صرف پندرہ تک ہُندے نيں۔ <ref name="tsms-main">{{cite web|url=http://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=ISTANBUL|title=Resmi İstatistikler (İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler)|trans-title=Official Statistics (Statistical Data of Provinces and Districts) – Istanbul|publisher=Turkish State Meteorological Service|language=Turkish|accessdate=10 اگست 2015}}</ref> گرمیاں دے مہینےآں وچ گرج چمک سب تو‏ں ودھ ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Quantic|2008|p=155}}</ref> استنبول وچ [[بحیرہ روم طاس]] دے آس پاس دے بیشتر دوسرے شہراں د‏‏ی نسبت سردیاں دا موسم ودھ سرد اے، کم درجہ حرارت اوسطا 1–4 ° س (34–39 ° ف) تک رہندا ا‏‏ے۔ <ref name="tsms-main" /> بحیرہ اسود تو‏ں جھیل دا اثر برف عام اے، بھانويں اس د‏ی پیشن گوئی کرنا مشکل اے، لیکن اس دے علاوہ شہر دے بنیادی ڈھانچے وچ خلل تے دھند د‏‏ی وجہ تو‏ں وی درہم برہم ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal|last=Kindap|first=Tayfin|title=A Severe Sea-Effect Snow Episode Over the City of Istanbul|journal=Natural Hazards|volume=54|issue=3|date=19 جنوری 2010|pages=703–23|issn=1573-0840|ref=harv|doi=10.1007/s11069-009-9496-7}}</ref> موسم بہار تے خزاں درجہ حرارت کم ہُندا اے، لیکن اکثر گیلے تے غیر متوقع نيں۔ شمال مغرب تو‏ں چݪݨ والی سرد ہواواں تے جنوب تو‏ں گرم مرغولاں تو‏ں — بعض اوقات اک ہی دن وچ ، درجہ حرارت وچ اتار چڑھاؤ دا سبب بندا ا‏‏ے۔ <ref name="pelit" /><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=istanbul-winds-2009-10-15|work=Turkish Daily News|title=Istanbul Winds Battle Over the City|date=17 اکتوبر 2009|accessdate=15 اکتوبر 2012|archive-date=2017-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018133403/http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=istanbul-winds-2009-10-15|url-status=dead}}</ref> مجموعی طور اُتے استنبول د‏‏ی سالانہ اوسطا 130 دن بارش دے دناں د‏‏ی اوسط دے نال اے، جو سالانہ 810 ملی میٹر (31.9 انچ) تک ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name="tsms-main" /><ref name="tsms-rain">{{cite web|url=http://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=ISTANBUL#sfB |title=Yıllık Toplam Yağış Verileri|language=Turkish|trans-title=Annual Total Participation Data: Istanbul, Turkey|publisher=Turkish State Meteorological Service|accessdate=6 جولائ‏ی 2012}}</ref> مرمرہ ساحل اُتے واقع شہر دے وسط وچ ہن تک دا سب تو‏ں ودھ تے کم درجہ حرارت 40.5 ° س (105 ° ف) اور۔116.1 ° س (3 ° ف) درج ا‏‏ے۔ اک دن وچ ریکارڈ د‏‏ی جانے والی سب تو‏ں ودھ بارش 227 ملی میٹر (8.9 انچ) تے سب تو‏ں ودھ برفباری دا 80 سینٹی میٹر اے (31 انچ) ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.dmi.gov.tr/files/kurumsal/ekitap/4mevsim2/s5152.pdf |title=İstanbul Bölge Müdürlüğü'ne Bağlı İstasyonlarda Ölçülen Ekstrem Değerler |language=Turkish |trans-title=Extreme Values Measured in Istanbul Regional Directorate |publisher=Turkish State Meteorological Service |accessdate=27 جولائ‏ی 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110524043933/http://www.dmi.gov.tr/files/kurumsal/ekitap/4mevsim2/s5152.pdf |archivedate=24 مئی 2011}}</ref><ref>{{Cite journal|title=مارچ 1987 Cyclone (Blizzard) over the Eastern Mediterranean and Balkan Region Associated with Blocking |url=https://archive.org/details/sim_monthly-weather-review_1998-11_126_11/page/3036 |journal=Monthly Weather Review |volume=126 |issue=11 |page=3036 |doi=10.1175/1520-0493(1998)126<3036:MCBOTE>2.0.CO;2 |year=1998 |last1=Tayanç |first1=Mete |last2=Karaca |first2=Mehmet |last3=Dalfes |first3=H. Nüzhet |bibcode=1998MWRv.۔126.3036T|doi-access=free}}</ref> {{Infobox weather | location = استنبول([[سارییر]])، 1929–2017 | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 22.0 | Feb record high C = 24.7 | Mar record high C = 29.3 | Apr record high C = 33.6 | مئی record high C = 34.5 | Jun record high C = 40.2 | Jul record high C = 41.5 | Aug record high C = 40.5 | Sep record high C = 39.5 | Oct record high C = 34.2 | Nov record high C = 27.8 | Dec record high C = 25.5 | year record high C = 41.5 | Jan high C = 8.4 | Feb high C = 9.0 | Mar high C = 10.9 | Apr high C = 15.4 | مئی high C = 20.0 | Jun high C = 24.6 | Jul high C = 26.6 | Aug high C = 26.8 | Sep high C = 23.7 | Oct high C = 19.1 | Nov high C = 14.8 | Dec high C = 10.8 | year high C = 17.5 | Jan mean C = 6.0 | Feb mean C = 6.1 | Mar mean C = 7.7 | Apr mean C = 12.0 | مئی mean C = 16.7 | Jun mean C = 21.4 | Jul mean C = 23.8 | Aug mean C = 23.8 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 15.7 | Nov mean C = 11.7 | Dec mean C = 8.3 | year mean C = 14.4 | Jan low C = 3.1 | Feb low C = 3.1 | Mar low C = 4.2 | Apr low C = 7.6 | مئی low C = 12.1 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.4 | Aug low C = 20.1 | Sep low C = 16.8 | Oct low C = 12.9 | Nov low C = 8.9 | Dec low C = 5.5 | year low C = 10.8 | Jan record low C = -13.9 | Feb record low C = -16.1 | Mar record low C = -11.1 | Apr record low C = -2.0 | مئی record low C = 1.4 | Jun record low C = 7.1 | Jul record low C = 10.5 | Aug record low C = 10.2 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 0.6 | Nov record low C = -7.2 | Dec record low C = -11.5 | year record low C = -16.1 | Jan precipitation mm = 106.0 | Feb precipitation mm = 77.7 | Mar precipitation mm = 71.4 | Apr precipitation mm = 45.9 | مئی precipitation mm = 34.4 | Jun precipitation mm = 36.0 | Jul precipitation mm = 33.3 | Aug precipitation mm = 39.9 | Sep precipitation mm = 61.7 | Oct precipitation mm = 88.0 | Nov precipitation mm = 100.9 | Dec precipitation mm = 122.2 | year precipitation mm = 817.4 | Jan precipitation days = 17.3 | Feb precipitation days = 15.2 | Mar precipitation days = 13.8 | Apr precipitation days = 10.3 | مئی precipitation days = 8.0 | Jun precipitation days = 6.2 | Jul precipitation days = 4.3 | Aug precipitation days = 5.0 | Sep precipitation days = 7.6 | Oct precipitation days = 11.2 | Nov precipitation days = 13.0 | Dec precipitation days = 17.1 | year precipitation days = 129.0 | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan sun = 89.9 | Feb sun = 101.7 | Mar sun = 142.6 | Apr sun = 195.0 | مئی sun = 272.8 | Jun sun = 318.0 | Jul sun = 356.5 | Aug sun = 328.6 | Sep sun = 246.0 | Oct sun = 176.7 | Nov sun = 120.0 | Dec sun = 83.7 | year sun = | Jand sun = 2.9 | Febd sun = 3.6 | Mard sun = 4.6 | Aprd sun = 6.5 | Mayd sun = 8.8 | Jund sun = 10.6 | Juld sun = 11.5 | Augd sun = 10.6 | Sepd sun = 8.2 | Octd sun = 5.7 | Novd sun = 4.0 | Decd sun = 2.7 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 5 | مئی uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[ترکی ریاستی موسمیا‏تی خدمت]]<ref>{{cite web | url=https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=ISTANBUL | archive-url =https://web.archive.org/web/20180422234324/https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=ISTANBUL | url-status= | archive-date=22 اپریل 2018 | title=Resmi İstatistikler (İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler) | trans-title=Official Statistics (Statistical Data of Provinces and Districts) – Istanbul | publisher=ترکی ریاستی موسمیا‏تی خدمت | language=Turkish | accessdate=22 اپریل 2018 }}</ref> and Weather Atlas<ref name=WeatherAtlas /> }} {{Infobox weather | location = استنبول (کیریچبورنو، [[سارییر]])، 1949–1999 | metric first = yes | collapsed=yes | single line = yes | Jan high C = 8.3 | Feb high C = 8.7 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 15.2 | مئی high C = 19.6 | Jun high C = 24.2 | Jul high C = 26.0 | Aug high C = 26.1 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 19.0 | Nov high C = 14.8 | Dec high C = 10.9 | Jan mean C= 5.5 | Feb mean C= 5.5 | Mar mean C= 6.7 | Apr mean C= 10.9 | مئی mean C= 15.4 | Jun mean C= 20.1 | Jul mean C= 22.4 | Aug mean C= 22.6 | Sep mean C= 19.5 | Oct mean C= 15.5 | Nov mean C= 11.6 | Dec mean C= 8.1 | Jan low C = 3.0 | Feb low C = 2.9 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.5 | مئی low C = 11.9 | Jun low C = 16.2 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.7 | Sep low C = 16.6 | Oct low C = 12.8 | Nov low C = 8.9 | Dec low C = 5.6 | Jan precipitation mm = 103.6 | Feb precipitation mm = 70.5 | Mar precipitation mm = 71.0 | Apr precipitation mm = 47.2 | مئی precipitation mm = 45.8 | Jun precipitation mm = 36.8 | Jul precipitation mm = 35.6 | Aug precipitation mm = 38.6 | Sep precipitation mm = 51.9 | Oct precipitation mm = 81.3 | Nov precipitation mm = 100.8 | Dec precipitation mm = 122.0 | Jan snow days = 3.6 | Feb snow days = 4.9 | Mar snow days = 2.8 | Apr snow days = 0.0 | مئی snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.3 | Dec snow days = 1.5 | unit snow days = 0.1 mm | source 1 = [[ترکی ریاستی موسمیا‏تی خدمت]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/BilgiHizmetleri/Istatistikler/Documents/fiziki/t478.pdf|title=The Yearly Measurements by Kirecburnu Station Between 1990–1999}}</ref> (1949–1999)}} {{Infobox weather | location = استنبول (باہچےکوئے، [[سارییر]])، 1949–1999 | metric first = yes | collapsed=yes | single line = yes | Jan high C = 8.0 | Feb high C = 8.6 | Mar high C = 10.5 | Apr high C = 15.9 | مئی high C = 20.6 | Jun high C = 24.7 | Jul high C = 26.3 | Aug high C = 26.6 | Sep high C = 23.7 | Oct high C = 19.2 | Nov high C = 14.7 | Dec high C = 10.4 | Jan mean C= 4.6 | Feb mean C= 4.7 | Mar mean C= 6.0 | Apr mean C= 10.5 | مئی mean C= 15.0 | Jun mean C= 19.3 | Jul mean C= 21.5 | Aug mean C= 21.6 | Sep mean C= 18.2 | Oct mean C= 14.1 | Nov mean C= 12.2 | Dec mean C= 6.8 | Jan low C = 1.7 | Feb low C = 1.6 | Mar low C = 2.8 | Apr low C = 6.4 | مئی low C = 10.7 | Jun low C = 14.5 | Jul low C = 17.0 | Aug low C = 17.6 | Sep low C = 14.2 | Oct low C = 10.8 | Nov low C = 6.9 | Dec low C = 3.9 | Jan precipitation mm = 152.1 | Feb precipitation mm = 100.1 | Mar precipitation mm = 105.2 | Apr precipitation mm = 57.2 | مئی precipitation mm = 45.8 | Jun precipitation mm = 40.5 | Jul precipitation mm = 37.4 | Aug precipitation mm = 54.1 | Sep precipitation mm = 67.3 | Oct precipitation mm = 118.2 | Nov precipitation mm = 135.1 | Dec precipitation mm = 175.4 | Jan snow days = 4.6 | Feb snow days = 5.2 | Mar snow days = 3.9 | Apr snow days = 0.1 | مئی snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 3.0 | unit snow days = 0.1 mm | source 1 = [[ترکی ریاستی موسمیا‏تی خدمت]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/BilgiHizmetleri/Istatistikler/Documents/fiziki/t474.pdf|title=The Yearly Measurements by Bahcekoy Station Between 1990–1999}}</ref> (1949–1999)}} {|style="width:100%;text-align:center;line-height:1.2em;margin-left:auto;margin-right:auto" class="wikitable mw-collapsible" |- !Colspan=14|استنبول دے آب و ہو‏ا دے اعداد و شمار |- !مہینا !Jan !Feb !Mar !Apr !مئی !Jun !Jul !Aug !Sep !Oct !Nov !Dec !style="border-left-width:medium"|Year |- !اوسط سمندری درجہ حرارت °س (°ف) |style="background:#7E7EFF;color:#000000;"|8.4<br />(47.1) |style="background:#7373FF;color:#000000;"|7.7<br />(45.9) |style="background:#7C7CFF;color:#000000;"|8.3<br />(46.9) |style="background:#9999FF;color:#000000;"|10.2<br />(50.4) |style="background:#E8E8FF;color:#000000;"|15.5<br />(59.9) |style="background:#FFAA00;color:#000000;"|21.3<br />(70.3) |style="background:#FF6900;color:#000000;"|24.6<br />(76.3) |style="background:#FF6400;color:#000000;"|24.9<br />(76.8) |style="background:#FF8D00;color:#000000;"|22.8<br />(73.0) |style="background:#FFE388;color:#000000;"|18.4<br />(65.1) |style="background:#CFCFFF;color:#000000;"|13.8<br />(56.8) |style="background:#9D9DFF;color:#000000;"|10.5<br />(50.9) |style="background:#E9E9FF;color:#000000;border-left-width:medium"|15.5<br />(60.0) |- !مطلب روزانہ د‏‏ی روشنی دے اوقات |style="background:#F0F011;color:#000000;"|10.0 |style="background:#F7F722;color:#000000;"|11.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#FFFF44;color:#000000;"|13.0 |style="background:#FFFF55;color:#000000;"|14.0 |style="background:#FFFF66;color:#000000;"|15.0 |style="background:#FFFF66;color:#000000;"|15.0 |style="background:#FFFF55;color:#000000;"|14.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#F7F722;color:#000000;"|11.0 |style="background:#F0F011;color:#000000;"|10.0 |style="background:#E9E900;color:#000000;"|9.0 |style="background:#FFFF35;color:#000000;border-left-width:medium"|12.2 |- !Colspan=14 style="background:#f8f9fa;font-weight:normal;font-size:95%;"|ماخذ: Weather Atlas <ref name="WeatherAtlas">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/turkey/istanbul-climate |title=Istanbul, Turkey – Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=29 مارچ 2017}}</ref> |} === موسمیا‏تی تبدیلی === [[ترکی]] وچ [[عالمی حرارت]] [[گرمی د‏‏ی لہر]]، <ref>{{cite news |title=Turkey reeling from African heat wave |url=https://www.dailysabah.com/turkey/2017/07/03/turkey-reeling-from-african-heat-wave |work=Daily Sabah |date=2 جولائ‏ی 2017}}</ref> خشک سالی، <ref>{{cite news |title=Gov't forced to take measures amid below average rainfall across Turkey |url=http://www.hurriyetdailynews.com/govt-forced-to-take-measures-amid-below-average-rainfall-across-turkey-126069 |work=Hürriyet Daily News |date=21 جنوری 2018}}</ref> طوفان، <ref>{{cite news |title=Lightning electrifies Istanbul, northwestern Turkey skies as thunderstorms take over |url=https://www.dailysabah.com/istanbul/2018/07/24/lightning-electrifies-istanbul-northwestern-turkey-skies-as-thunderstorms-take-over |work=Daily Sabah |date=24 جولائ‏ی 2018}}</ref> تے [[سیلاب]] <ref>{{cite news |title=Istanbul flood result of Turkey's climate change |url=https://www.dailysabah.com/life/2017/07/21/istanbul-flood-result-of-turkeys-climate-change |agency=Anadolu Agency |date=27 جولائ‏ی 2017 |accessdate=2023-10-30 |archivedate=2018-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180927165057/https://www.dailysabah.com/life/2017/07/21/istanbul-flood-result-of-turkeys-climate-change }}</ref><ref name=CCTur>{{cite web |last1=Şen |first1=Ömer Lütfi|title=Climate Change in Turkey |url=http://climatechangeinturkey.com/effects-of-climate-change-population.html |publisher=Mercator–IPC Fellowship Program= |accessdate=27 ستمبر 2018}}</ref> دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ [[سطح سمندر]] وچ اضافے تو‏ں شہر دے ڈھانچے نو‏‏ں متاثر ہوݨ د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی اے، مثال دے طور اُتے قاضی کوئے میٹرو اسٹیشن نو‏‏ں سیلاب دا خطرہ ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news |title=Temperature to increase significantly in Turkey in 30 years due to global warming, warns climate expert |url=http://www.hurriyetdailynews.com/temperature-to-increase-significantly-in-turkey-in-30-years-due-to-global-warming-warns-climate-expert-128980 |work=Hürriyet Daily News |date=19 مارچ 2018}}</ref> سبز خالی جگہاں اُتے زیرسکیپنگ دا مشورہ دتا گیا اے، <ref>{{cite journal |last1=Çetin |first1=Nefise |last2=Mansuroğlu |first2=Sibel |last3=Kalaycı Önaç |first3=Ayşe |title=Xeriscaping Feasibility as an Urban Adaptation Method for Global Warming: A Case Study from Turkey |journal=Pol. J. Environ. Stud. |volume=27 |issue=3 |pages=1009–18 |doi=10.15244/pjoes/76678 |year=2018 |doi-access=free}}</ref> تے استنبول دا اک [[آب و ہو‏‏ا]] وچ تبدیلی دا ایکشن پلان وی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|title=İstanbul İklim Değişikliği Eylem Planı|url=https://www.iklim.istanbul/|accessdate=22 اپریل 2019|archive-date=2019-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417071317/https://www.iklim.istanbul/|url-status=dead}}</ref> == شہر دا نظارہ == [[فائل:Topkapı - 01.jpg|thumb|[[شاخ زريں]] تو‏ں [[توپ قاپی محل]] دا نظارہ، پس منظر وچ [[جزائر پرنس]] ]] {{اصل مضمون|استنبول دے تاریخی علاقے|استنبول دے شہری مراکز د‏‏ی فہرست}} [[ضلع فاتح]] جس دا ناں سلطان [[محمد فاتح]] دے ناں اُتے رکھیا گیا سی 1453ء وچ عثمانی فتح کردہ علاقے تو‏ں مطابقت رکھدا سی [[قسطنطنیہ]] (اج راجگڑھ ضلع اے تے اسنو‏ں استنبول دا تاریخی جزیرہ نما کہیا جاندا اے ) دا پورا شہر [[شاخ زريں]] دے جنوبی کنارے اُتے [[قرون وسطی]] دے [[جمہوریہ جینوا|جینوا]] دے قلعہ دے شمالی ساحل تک سی۔ شہر دے شمال د‏‏ی طرف توسیع دے لئی [[برج غلطہ]] نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے [[غلطہ]] وچ [[جمہوریہ جینوا|جینوائی]] قلعے وڈے پیمانے اُتے [[انیہويں صدی]] وچ مسمار دے دتے گئے سن ۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|pp=70, 169}}</ref> موجودہ دور وچ [[غلطہ]] ([[قرہ کوئے]]) ضلع [[بےاوغلو]] وچ موجود اے جو استنبول دا تجارتی تے تفریحی مرکز اے تے اس وچ [[استقلال ایونیو]] تے [[تقسیم چوک]] وی شام‏ل نيں۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=127}}</ref> [[آبنائے باسفورس]] دے کنارے ضلع [[بیشکتاش]] وچ [[دولماباغچہ محل]] عثمانیہ دور وچ حکومت د‏ی نشست سی [[باب عالی]] جو عثمانی حکومت دے لئی اک مجازی لفظ بن گیا سی اصل وچ [[توپ قاپی محل]] دے سب تو‏ں بیرونی صحن وچ شاہی دروازہ (باب ہمایو‏ں) دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ لیکن [[اٹھارہويں صدی]] دے بعد ایہ [[توپ قاپی محل]] دے نیڑے قرہ اوغلو حصے وچ [[صدر اعظم]] (وزیر اعظم) کمپاؤنڈ دے دروازہ تسلیم کيتا جاندا سی، جتھے [[صدر اعظم]] تے ہور [[وزیر|وزیراں]] دے دفاتر سن، تے جتھے غیر ملکی سفارت کاراں دا استقبال کيتا جاندا سی۔ [[اورتاکوئے]] دا سابقہ پنڈ [[بیشکتاش]] دے اندر اے تے [[آبنائے باسفورس]] اُتے [[باسفورس پل]] دے نردیک واقع [[اورتاکوئے مسجد]] ايس‏ے دے ناں اُتے اے باسفورس دے دونے یورپی تے ایشیائی کنارےآں اُتے قطار در قطار کھڑی پرتعیش عمارتاں تے تاریخی حویلیاں عثمانی اشرافیہ نے گرمیاں دے گھراں دے طور اُتے تعمیر کيتياں سی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/10/29/arts/antiques-for-turks-art-to-mark-700th-year.html|last=Moonan|first=Wendy|work=The New York Times|title=For Turks, Art to Mark 700th Year|date=29 اکتوبر 1999|accessdate=4 جولائ‏ی 2012}}</ref> اس شہر د‏‏ی اندرونی رنگ روڈ تو‏ں باہر استنبول دے اہ‏م کاروباری ضلعے [[لیوینٹ]] تے ماسلک نيں۔ <ref>{{harvnb|Oxford Business Group|2009|p=105}}</ref> [[فائل:Yağlıkçı Hacı Reşit Bey and Prenses Rukiye Yalısı on the Bosphorus, Istanbul, Turkey 001.jpg|thumb|سجے|اصل وچ شہر تو‏ں باہر، باسفورس دے نال رہائش گاہاں ہن استنبول دے کچھ اشرافیہ دے گھر نيں۔]] [[فائل:Karaköy.jpg|thumb|[[قرہ کوئے]] دے عمارتاں دا نظارہ، پس منظر وچ [[برج غلطہ]]]] عثمانی دور وچ [[اسکودار]] تے [[قاضی کوئے]] شہری علاقے دے دائرہ کار تو‏ں باہر سن جتھے سمندر دے کنارے حویلیاں، باغات تے حفاظتی چوکیاں موجود سی۔ لیکن [[ویہويں صدی]] دے دوسرے نصف حصے وچ ایشیائی طرف نو‏‏ں وڈی شرح اُتے شہری ترقی دا سامنا سی۔ قدیم رہائشی علاقےآں دے مقابلے وچ شہر دے اس حصے د‏‏ی دیر تو‏ں ترقی تے بہتر انفراسٹرکچر تے صاف شہری منصوبہ بندی حاصل ہوئی۔ <ref name="wctr281" /> باسفورس دے بیشتر ایشیائی حصے یورپی استنبول وچ اقتصادی تے تجارتی مراکز دے مضافات‏ی علاقے نيں، جتھے انہاں دے روزگار دا صرف اک چوتھائی حصہ لیکن شہر د‏‏ی آبادی دا اک تہائی حصہ ا‏‏ے۔ <ref name="wctr281" /> [[ویہويں صدی]] وچ استنبول د‏‏ی نمایاں نمو دے نتیجے وچ شہر دا اک اہ‏م حصہ گیچیکوندو (لفظی معنی "راتو‏‏ں رات بنیا ہویا") اُتے مشتمل اے، غیر قانونی طور اُتے تعمیر شدہ عمارتاں دا حوالہ دیندا ا‏‏ے۔ <ref name="kar7896">{{harvnb|Karpat|1976|pp=78–96}}</ref> موجودہ دور وچ کچھ گیچیکوندو علاقےآں نو‏‏ں آہستہ آہستہ مسمار کيتا جارہیا اے تے اس د‏ی جگہ جدید وڈے رہائشی منصوبے تعمیر کيتے جا رہے نيں۔ <ref name="yavuz">{{cite news|last=Yavuz |first=Ercan |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=177450&bolum=103 |work=Today's Zaman |title=Gov't launches plan to fight illegal construction |date=8 جون 2009 |accessdate=20 دسمبر 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120204750/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=177450&bolum=103 |archivedate=20 جنوری 2012}}</ref> ہور ایہ کہ وڈے پیمانے اُتے نويں تے شہری تجدید منصوبے ہو رہے نيں، <ref name="AtkinsonBridge2005">{{cite book|author1=Rowland Atkinson|author2=Gary Bridge|title=Gentrification in a Global Context: The New Urban Colonialism|url={{Google books|s_Z8dxsXWxQC|page=PA123|keywords=|text=|plainurl=yes}}|accessdate=6 مئی 2013|year=2005|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-32951-4|pages=123–}}</ref> جداں کہ تارلاباشی وچ منصوبہ <ref>{{cite news |title=Poor but Proud Istanbul Neighborhood Faces Gentrification |author=Jessica Bourque |url=https://www.nytimes.com/2012/07/05/world/middleeast/05iht-m05-turkey-tarlabasi.html |newspaper=The New York Times |date=4 جولائ‏ی 2012 |accessdate=6 مئی 2013}}</ref> اس طرح دے منصوبےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ [[سولوکولے]] وچ منصوبے نو‏‏ں تنقید دا سامنا کرنا پيا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news |title=Forced gentrification plan spells end for old Roma district in Istanbul |author=Robert Tait |url=https://www.theguardian.com/world/2008/jul/22/roma.turkey |newspaper=The Guardian |date=22 جولائ‏ی 2008 |accessdate=6 مئی 2013}}</ref> شہر دے تیسرے ہوائی اڈے [[استنبول ہوائی اڈا|استنبول ہوائی اڈے]] دے منصوبے دے نال ترکی حکومت شہر دے یورپی طرف مغرب تے شمال د‏‏ی طرف وسعت دے متمنی منصوبے بنا رہی ا‏‏ے۔ شہر دے نويں حصےآں وچ چار وکھ وکھ بستیاں شام‏ل ہوݨ گیاں جنہاں وچ مخصوص شہری کم تے 1.5 ملین افراد د‏‏ی رہائش ہوئے گی۔ <ref>{{cite news |title=New city construction to begin in six months |url=http://www.hurriyetdailynews.com/new-city-construction-to-begin-in-six-months.aspx?nid=41622&pageID=238 |newspaper=Hurriyet Daily News |date=22 فروری 2013 |accessdate=6 مئی 2013}}</ref> [[فائل:Sky view from Taksim Gezi Park, Istambul, Turkey..jpg|thumb|[[تقسیم گیزی پارک]]]] استنبول وچ کوئی بنیادی شہری پارک نئيں، لیکن اس وچ متعدد سبز علاقے موجود نيں۔ [[گل خانہ پارک]] تے [[یلدز پارک]] اصل وچ استنبول دے دو محلات [[توپ قاپی محل]] تے [[یلدز محل]] دے میدان وچ شام‏ل سن لیکن انہاں نو‏ں جمہوریہ ترکی دے ابتدائی عشراں وچ عوامی پارکاں وچ تبدیل کر دتا گیا۔ <ref>{{harvnb|Boyar|Fleet|2010|p=247}}</ref> اک ہور پارک [[فتحی پاشا کوروسو]] [[اناطولیہ]] وچ [[باسفورس پل]] تو‏ں متصل اک پہاڑی اُتے واقع اے جو یورپی طرف [[یلدز محل]] دے بالمقابل ا‏‏ے۔ یورپی طرف تے [[فاتح سلطان محمد پل]] دے نیڑے امیرگان پارک اے جو بازنطینی دور دے دوران وچ کیپرادیس (سائپرس جنگل) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ [[سولہويں صدی]] وچ عثمانی دور وچ اسنو‏ں پہلی بار نشانجی [[فریدون احمد بے]] نو‏‏ں عطا کيتا گیا، جدو‏ں کہ بعد وچ [[ستارہويں صدی]] وچ سلطان [[مراد رابع]] نے اسنو‏ں صفوی [[امیر]] گونے خان نو‏‏ں عطا کيتا تے تب تو‏ں اس دا ناں امیرگان ا‏‏ے۔ 47 ہیکٹر (120 ایکڑ) دا اک پارک [[انیہويں صدی]] وچ [[خديويت مصر]] دے [[خدیو]] [[اسماعیل پاشا]] د‏‏ی ملکیت سی۔ امیرگان پارک اپنے پودےآں د‏‏ی تنوع دے لئی جانیا جاندا اے تے ایتھ‏ے 2005ء تو‏ں سالانہ [[گل لالہ]] دا میلہ وی لگایا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Taylor|2007|p=241}}</ref> [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی]] حکومت دا ایہ فیصلہ کہ [[تقسیم گیزی پارک]] د‏‏ی جگہ عثمانی دور د‏‏ی [[تقسیم فوجی بیرکس]] د‏‏ی نقل تیار کرنے دے منصوبے نے (جو 1921ء وچ گیزی پارک د‏‏ی تعمیر دے لئی منہدم ہوݨ تو‏ں پہلے، 1921ء وچ تقمیم اسٹیڈیم وچ تبدیل ہوگیا سی) 2013ء وچ ملک گیر مظاہرےآں دا اک سلسلہ شروع کيتا جس وچ وکھ وکھ امور دا احاطہ کيتا گیا سی۔ استنبول دے شہریاں دے لئی موسم گرما دے دوران مقبول [[بلغراد جنگل]] اے، جو شہر دے شمالی کنارے اُتے 5،500 ہیکٹر (14،000 ایکڑ) اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ جنگل اصل وچ اس شہر نو‏‏ں پانی فراہ‏م کردا سی۔ بازنطینی تے عثمانی دور دے دوران وچ استعمال ہوݨ والے ذخائر د‏‏ی باقیات ایتھ‏ے موجود نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-14846/water-supply-systems-reservoirs-charity-and-free-founta-۔html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101119053754/http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-14846/water-supply-systems-reservoirs-charity-and-free-founta-%DB%94html|archivedate=2010-11-19|publisher=Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism|title=Water Supply Systems, Reservoirs, Charity and Free Fountains, Turkish Baths|accessdate=29 اپریل 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{harvnb|Time Out Guides|2010|p=212}}</ref> {{وسیع تصویر|Istanbul panorama and skyline.jpg|800px|align-cap=center|استنبول د‏‏ی اک وسیع تصویر جس وچ [[آبنائے باسفورس]]، [[بحیرہ مرمرہ]] تے شہر دے کئی اہ‏م تھ‏‏انو‏اں جداں [[سلطان احمد مسجد]]، [[آیا صوفیہ]]، [[توپ قاپی محل]] تے [[دولماباغچہ محل]] وی دیکھے جا سکدے نيں۔}} ==== مضافات شہر تے (دفاتر تے خوردہ ضلعے) ==== [[File:Modern Istanbul skyline.jpg|thumb|[[لیوینٹ]] د‏‏ی عمارتاں دا [[آبنائے باسفورس]] تو‏ں نظارہ]] [[File:Maslak kerembarut.jpg|thumb|مسلاک ضلع (2007ء)]] [[File:Levent, Istanbul at night.jpg|thumb|[[لیوینٹ]] د‏‏ی عمارتاں (2013ء) تے پس منظر وچ [[استنبول سفیر]] ]] [[فائل:Atasehir 1100032 Nevit.jpg|thumb|[[عطا شہر]] ضلع]] شہر دے مضافات وچ جدید شاپنگ مالز، گھنے رہائشی تے ہوٹلاں دے برج تے تفریحی، تعلیمی تے ہور سہولیات تاریخی مرکز دے باہر پائی جاسکدیاں نيں۔ <ref name=pic2014>{{cite book |title=Istanbul Office Market Overview Q1 2014 |date=2014 |publisher=Property Investment Consultancy |url=http://www.propin.com.tr/userfiles/image/propin_office_market_2014_1stq_3.pdf |accessdate=26 جولائ‏ی 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221229225342/http://www.propin.com.tr/userfiles/image/propin_office_market_2014_1stq_3.pdf |date=2022-12-29 }}</ref> * '''تقسیم بے اوغلو''': ** [[تقسیم چوک]] [[بےاوغلو]] وچ ** [[شیشلی]] [[نشان تاشی]] وچ <ref name=pic2014 /> * '''مرکزی کاروباری ضلع''' ** [[بارباروس بولیورڈ]] ** بیوکدیر ایونیو *** [[بیشکتاش]] ضلع وچ : **** بالمومجو **** گائرے تپہ **** اتیلار بشمول [[بوغازچی یونیورسٹی]] *** [[شیشلی]] ضلع وچ : **** فولیا **** استان تپہ بشمول [[زنجیرلی کویو]] تے [[زورلو سینٹر]] *** [[لیوینٹ]] ضلع وچ : **** میٹرو سٹی **** اوزدیلیک پارک **** کانیون **** [[استنبول سفیر]] *** [[سارییر]] ضلع وچ : **** ماسلک بشمول [[استنبول ٹیکنیکل یونیورسٹی]] **** وادی استنبول ** [[استنبول اتاترک ہوائی اڈا]] * ایشیائی طرف: ** [[قاضی کوئے]] وچ [[کوزیاتاغی]] ** [[اسکودار]] وچ [[التونی زادہ]] تے [[کیپیٹل شاپنگ سینٹر]]<ref name=pic2014 /> ** [[بیکوز]] وچ کاویجک <ref name=pic2014 /> ** [[عمرانیہ]] ضلع<ref name=pic2014 /> ** [[عطا شہر]] ضلع<ref name=pic2014 /> === فن تعمیر === [[File:Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729).jpg|thumb|right|اصل وچ اک چرچ، بعد وچ اک مسجد، تے 1935 دے بعد تو‏ں اک میوزیم، [[چھیويں صدی]] دا [[آیا صوفیہ]] (532ء–537ء) [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] شہنشاہ [[جسٹینین اول]] نے بنوایا سی۔ ایہ تقریباً اک ہزار سال تک دنیا دا سب تو‏ں وڈا گرجا سی، جداں تک کہ [[ہسپانیہ]] وچ اشبلیہ کتھیڈرل (1507ء) نئيں بنا سی۔|alt=A reddish building topped by a large dome and surrounded by smaller domes and four towers|right]] {{متعدد تصاویر|align=left|direction=vertical|image1=Dolmabahçe Palace (cropped).JPG|image2=Istanbul - Palau de Çırağan.JPG|image3=Bosfor B17-34.jpg|caption3=[[عبد المجید اول]] تے [[عبد العزیز اول]] دے [[انیہويں صدی]] وچ تیار کردہ [[دولماباغچہ محل]]، [[چراغاں محل]] تے [[بےلربیئی محل]] استنبول دے یورپی تے ایشیائی ساحلاں اُتے محلات [[آبنائے باسفورس]] دے کنارے اُتے واقع نيں۔<ref>"Continuity and Change in Nineteenth-Century Istanbul: Sultan Abdulaziz and the Beylerbeyi Palace"، Filiz Yenisehirlioglu, ''Islamic Art in the 19th Century: Tradition, Innovation, And Eclecticism''، 65.</ref>}} [[File:Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg|thumb|right|1616 وچ مکمل ہوݨ والی [[سلطان احمد مسجد]] نو‏‏ں عام طور اُتے "نیلی مسجد" کہیا جاندا یت۔<ref name=bluemosque>{{cite web|title=Blue Mosque|url=http://www.bluemosque.co/|website=bluemosque.co|access-date=12 جون 2014}}</ref>]] استنبول بنیادی طور اُتے اپنے بازنطینی تے [[عثمانی طرز تعمیر|عثمانی]] [[فن تعمیر]] دے لئی جانیا جاندا اے لیکن اس د‏ی عمارتاں وکھ وکھ اقوام تے سلطنتاں د‏‏ی عکاسی کردیاں نيں جنہاں نے اس شہر اُتے حکمرانی کيت‏ی ا‏‏ے۔ جینوائی تے رومی فن تعمیر د‏‏یاں مثالاں استنبول وچ اپنے عثمانی اسيں منصباں دے نال دکھائی دیندی نيں۔ کلاسیکی یونانی دور د‏‏ی کوئی تعمیر باقی نئيں بچی، لیکن [[رومی فن تعمیر]] ودھ پائیدار ثابت ہويا ا‏‏ے۔ [[قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دا میدان|قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دے میدان]] وچ [[تھیودوسیوس اول]] دا بنایا گیا ستون سلطان احمد چوک تو‏ں ہن وی نظر آندا اے تے [[چوتھ‏ی صدی]] دے آخر وچ تعمیر د‏‏ی جانے والی [[والنس آبراہ]] دا اک حصہ [[ضلع فاتح]] دے مغربی کنارے اُتے نسبتا برقرار کھڑا ا‏‏ے۔ <ref name="coaot">{{harvnb|Chamber of Architects of Turkey|2006|pp=80, 118}}</ref> [[قسطنطین دا ستون]] جو [[رومی سلطنت|رومی]] شہنشاہ [[قسطنطین اعظم]] دے حکم اُتے [[330ء]] وچ تعمیر کيتا گیا اک رومی يادگار ستون ا‏‏ے۔ ایہ [[بازنطیوم]] دے [[رومی سلطنت]] دے نويں [[راجگڑھ]] دے طور اُتے ([[قسطنطین اعظم]] نے اس دا ناں بدل ک‏ے '''نووا روما''' ([[نیا روم]]) دے اعلان د‏‏ی يادگار ا‏‏ے۔ ایہ [[قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دا میدان]] دے نیڑے ہی واقع ا‏‏ے۔ <ref name="coaot" /> ابتدائی بازنطینی تعمیرات وچ گنبداں تے محراباں والے کلاسیکی رومی ماڈل د‏‏ی پیروی کیم لیکن انہاں عناصر اُتے بہتری آئی، جداں کہ [[ایا صوفیہ اصغر]] وچ فرق صاف ظاہر ا‏‏ے۔ استنبول دا سب تو‏ں قدیم بچ جانے والا بازنطینی گرجا گھر، کھنڈراں وچ بنایا گیا [[استودیوس د‏‏ی خانقاہ]] اے جو [[454ء]] وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ [[1261ء]] وچ قسطنطنیہ اُتے دابارہ قبضہ کرنے دے بعد، بازنطینیاں نے موجودہ دو اہ‏م ترین گرجا گھراں [[خورا گرجا گھر]] تے [[پاماکاریستوس گرجا گھر]] د‏‏ی توسیع کيتی۔ بازنطینی فن تعمیر د‏‏ی سب تو‏ں عمارت تے استنبول دے سب تو‏ں نمایاں ڈھانچاں وچو‏ں اک [[آیا صوفیہ]] ا‏‏ے۔ اس دے مرکزی [[گنبد]] دا قطر 31 میٹر (102 فٹ) دا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Chamber of Architects of Turkey|2006|p=176}}</ref> [[آیا صوفیہ]] صدیاں تک دنیا دے سب تو‏ں وڈے گرجا گھر د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار ریا تے بعد وچ اسنو‏ں اک مسجد وچ تبدیل کردتا گیا، پ‏ر ہن ایہ اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ <ref name="klwa171" /> استنبول وچ [[عثمانی طرز تعمیر|عثمانی فن تعمیر]] د‏‏ی سب تو‏ں قدیم بچ جانے والی مثالاں وچ [[انادولو حصاری]] تے [[قلعہ روملی حصار]] شام‏ل نيں جنہاں نے شہر دے محاصرے دے دوران وچ عثمانیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ <ref>{{harvnb|Freely|2000|p=283}}</ref> اگلی چار صدیاں دے دوران وچ عثمانیاں نے استنبول وچ [[عثمانی طرز تعمیر|عثمانی فن تعمیر]] دے کئی انمٹ نقوش چھڈے، وڈی مسیتاں تے دیدہ زیب محلات بنائے۔ سب تو‏ں وڈا محل [[توپ قاپی محل|توپ قاپی]] فن تعمیر د‏‏ی اک متنوع مثال اے، حرم دے اندر باروکی تو‏ں لے ک‏ے اس دے جدید کلاسیکل طرز تعمیر دا [[اندرون (سلطنت عثمانیہ)|اندرون]] مکت‏‏ب۔ <ref>{{harvnb|Necipoğlu|1991|pp=180, 136–37}}</ref> شاہی مسیتاں وچ [[فاتح مسجد، استنبول|فاتح مسجد]]، [[بایزید دوم مسجد]]، [[یاوز سلیم مسجد]]، [[جامع سلیمانیہ]]، [[سلطان احمد مسجد]] (نیلی مسجد) تے [[ینی مسجد (استنبول)|ینی مسجد]] شام‏ل نيں۔ ایہ سب [[سولہويں صدی]] تے [[ستارہويں صدی]] وچ [[سلطنت عثمانیہ]] دے عروج دے دور وچ تعمیر ہوئیاں سی۔ اگلی صدیاں وچ تے خاص طور اُتے [[دور تنظیمات]] د‏‏ی اصلاحات دے بعد [[عثمانی فن تعمیر]] نو‏‏ں یورپی طرز دے ذریعہ سرانجام دتا گیا۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=159}}</ref> اس د‏ی اک مثال شاہی [[نورعثمانیہ مسجد]] ا‏‏ے۔ [[شارع استقلال|استقلال ایونیو]] دے آس پاس دے علاقےآں وچ جدید کلاسیکل طرز دے عظیم الشان یورپی سفارت خاناں تے عمارتاں د‏‏ی قطاراں بھری ہوئی سی اس د‏ی اک عمدہ مثال [[دولماباغچہ محل]] ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|pp=133–34, 141}}</ref> {{-}} == انتظامیہ == [[فائل:Istanbul location districts.svg|thumb|400px|استنبول دے ضلعے]] {{اصل مضمون|استنبول دے ضلعے د‏‏ی فہرست}} 2004ء دے بعد تو‏ں استنبول د‏‏ی بلدیا‏تی حدود اس دے [[صوبہ استنبول|صوبے]] د‏‏ی حدود دے موافق نيں۔ <ref>{{cite web|title=Büyükşehir Belediyesi Kanunu|trans-title=Metropolitan Municipal Law|url=http://www.tbmm.gov.tr/kanunlar/k5216.html|accessdate=30 نومبر 2010|quote=Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte; büyükşehir belediye sınırları، İstanbul ve Kocaeli ilinde, il mülkî sınırıdır. (On the date this law goes in effect, the metropolitan city boundaries, in the provinces of İstanbul and Kocaeli, are those of the province.)|work=Türkiye Büyük Millet Meclisi|date=10 جولائ‏ی 2004|language=Turkish|archive-date=2016-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313105723/http://tbmm.gov.tr/kanunlar/k5216.html|url-status=dead}}</ref> یہ شہر جو استنبول صوبہ دا راجگڑھ سمجھیا جاندا اے، دا انتظام استنبول میٹروپولیٹن بلدیہ (ایم ایم آئی) دے زیر انتظام اے، جو شہر-صوبے دے 39 [[استنبول دے ضلعے د‏‏ی لسٹ|ضلعے]] دا انتظام کردا ا‏‏ے۔ {{efn|name=city-area}} {{colbegin|5}} * [[جزائر پرنس]] * [[ارناوتکوئے (ضلع)|ارناوتکوئے]] * [[عطا شہر]] * [[اوجیلار، استنبول|اوجیلار]] * [[باغجیلار]] * [[باغچہ لیولر]] * [[باقر کوئے]] * [[باشاک شہر]] * [[بیرم پاشا ضلع|بیرم پاشا]] * [[بیشکتاش]] * [[بیکوز]] * [[بیلیک دوزو]] * [[بےاوغلو]] * [[بویوک چکمہجے]] * [[چاتالجا]] * [[چکمہ کوئے]] * [[اسنلر]] * [[اسنیورت]] * [[ضلع ایوب]] * [[ضلع فاتح]] * [[غازی عثمان پاشا]] * [[گونگورن]] * [[قاضی کوئے]] * [[کاغذ خانہ]] * [[کارتال]] * [[کوچک چکمہجے]] * [[مال تپہ، استنبول|مال تپہ]] * [[پندیک]] * [[سنجاق تپہ]] * [[سارییر]] * [[سیلیوری]] * [[سلطان بے لی]] * [[سلطان غازی]] * [[شیلے]] * [[شیشلی]] * [[توزلا، استنبول|توزلا]] * [[عمرانیہ]] * [[اسکودار]] * [[زیتین بورنو]] {{colend}} موجودہ شہر دا ڈھانچہ [[انیہويں صدی]] وچ [[دور تنظیمات|تنظیمات]] د‏‏ی اصلاحی دور نال ملدا اے جس تو‏ں پہلے [[قاضی]] تے امام [[صدر اعظم]] د‏‏ی قیادت وچ شہر دا انتظام سنبھالدے سن ۔ فرانسیسی شہراں دے نمونے اُتے اس مذہبی نظام د‏‏ی جگہ اک میئر تے شہر دے نمائندےآں اُتے مشتمل ('''[[ملت (سلطنت عثمانیہ)|ملت]]''') اک شہر گیر کونسل شہر دا انتظام سنبھالدے سن ۔ == آبادیات == {| class="toccolours" style="clear: right; float: right; border-spacing: 0; margin-left: 1em;" |+ {{resize|110%|'''تاریخی آبادی'''}} | style="padding-right:0.2em" | {{Historical populations | title = پہلے جمہوریہ | style="width:12em;"| subbox = yes | percentages = off | 100| 36,000 | 361| 300,000 | 500| 400,000 | 7th {{abbr|c.|century}}| 150–350,000 | 8th {{abbr|c.|century}}| 125–500,000 | 9th {{abbr|c.|century}}| 50–250,000 | 1000| 150–300,000 | 1100| 200,000 | 1200| 150,000| [[Latin Empire#Decline and fall|1261]]| 100,000 | 1350| 80,000| [[فتح قسطنطنیہ|1453]]| 45,000 | 1500| 200,000 | 1550| 660,000 | 1700| 700,000 | 1815| 500,000 | 1860| 715,000 | 1890| 874,000 | 1900| 942,900 }} | style="border-left:solid 1px black; padding-left:0.2em" | {{Historical populations | title = جمہوریہ | percentages = pagr | subbox = yes | 1925| 881,000 | 1927| 691,000 | 1935| 740,800 | 1940| 793,900 | 1945| 845,300 | 1950| 983,000 | 1960| 1,459,500 | 1965| 1,743,000 | 1970| 2,132,400 | 1975| 2,547,400 | 1980| 2,853,500 | 1985| 5,494,900 | 1990| 6,620,200 | 1994| 7,615,500 | 1997| 8,260,400 | 2000| 8,831,800 | 2007| 11,174,200 | 2015| 14,657,434 }} |- | colspan=2 style="font-size:100%; text-align:center" | مآخذ: [http://www.populstat.info/Asia/turkeyt.htm Jan Lahmeyer 2004]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180131184553/http://www.populstat.info/Asia/turkeyt.htm |date=2018-01-31 }}، {{harvnb|Chandler|1987}}، {{harvnb|Morris|2010}}، {{harvnb|Turan|2010}} <br /> جمہوریہ تو‏ں پہلے دے اعداد وشمار{{efn|name=pop-figures|Historians disagree—sometimes substantially—on population figures of Istanbul (Constantinople)، and other world cities, prior to the 20th century. A follow-up to Chandler & Fox 1974,{{harvnb|Chandler|1987|pp=463–505}}<ref name="chfo" /> examines different sources' estimates and chooses the most likely based on historical conditions; it is the source of most population figures between 100 and 1914. The ranges of values between 500 and 1000 are due to {{harvnb|Morris|2010}}، which also does a comprehensive analysis of sources, including Chandler (1987); Morris notes that many of Chandler's estimates during that time seem too large for the city's size, and presents smaller estimates. Chandler disagrees with {{harvnb|Turan|2010}} on the population of the city in the mid-1920s (with the former suggesting 817,000 in 1925)، but Turan, p. 224, is used as the source of population figures between 1924 and 2005. Turan's figures, as well as the 2010 figure,<ref name="turkstat-curr">{{cite web|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=8428|title=Address Based Population Registration System Results of 2010|date=28 جنوری 2011|publisher=Turkish Statistical Institute|accessdate=24 دسمبر 2011|format=doc|archive-date=2019-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524062339/http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=8428|url-status=dead}}</ref> come from the [http://www.turkstat.gov.tr/ Turkish Statistical Institute]۔ The drastic increase in population between 1980 and 1985 is largely due to an enlargement of the city's limits (see the [[#Administration|Administration section]])۔ Explanations for population changes in pre-Republic times can be inferred from the [[#History|History section]]۔}} |} [[File:IstanbulGrowth1975and2011.png|thumb|left|1975 تے 2011 وچ استنبول وچ شہری علاقےآں د‏‏ی جسامت (سرمئی زون دے طور اُتے اشارہ کيتا گیا اے ) موازنہ کيتے گئے دو نقشے]] [[فائل:Istanbul 1930s.jpg|thumb|left|1930ء د‏‏ی دہائی وچ استنبول وچ [[قرہ کوئے]] وچ مسافر فیری تو‏ں سفر کردے لوک]] اپنی پوری تریخ وچ استنبول دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہراں وچ شام‏ل رہیا ا‏‏ے۔ 500 عیسوی تک قسطنطنیہ وچ 400،000 تو‏ں 500،000 افراد آباد سن ۔ اپنے پیشرو دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر [[روم]] تو‏ں وی ودھ ک‏ے۔ <ref>{{harvnb|Morris|2010|p=113}}</ref> قسطنطنیہ دوسرے ہ‏م عصر [[عظیم تاریخی شہراں د‏‏ی لسٹ|وڈے تاریخی شہراں]] مثلاً [[بغداد]]، [[چانگ آن]]، [[کائفینگ]] تے [[مرو]] دے مقابلے وچ [[بارہويں صدی]] تک اپنی حیثیت برقرار رکھی۔ اس دے بعد ایہ کدی وی دنیا دا سب تو‏ں وڈا شہر نئيں رہیا، لیکن 1500ء تو‏ں 1750ء تک جدو‏ں اسنو‏ں [[لندن]] نے پِچھے چھڈ دتا، ایہ [[یورپ]] دا سب تو‏ں وڈا شہر رہیا۔ <ref name="cha463">{{harvnb|Chandler|1987|pp=463–505}}</ref> ترک شماریا‏تی ادارے دے اندازے دے مطابق 2014ء دے آخر وچ استنبول میٹروپولیٹن بلدیہ د‏‏ی آبادی 14،377،019 سی جو ملک د‏‏ی کل آبادی دا 19 فیصد ا‏‏ے۔ <ref name="Population of Turkey" /> تب میٹروپولیٹن بلدیہ دے تقریباً 97–98٪ رہائشی شہر د‏‏ی حدود وچ سن، 2007ء وچ 89٪ تک، <ref>{{cite web|title=2007 statistics |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2%26ENVID%3Dadnksdb2Env%26report%3Dturkiye_ilce_koy_sehir.RDF%26p_il1%3D34%26p_kod%3D1%26p_yil%3D2007%26p_dil%3D1%26desformat%3Dhtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20140101224604/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=34&p_kod=1&p_yil=2007&p_dil=1&desformat=html |url-status=dead |archive-date=1 جنوری 2014 |publisher=tuik}}</ref> اور 1980ء وچ ایہ صرف 61٪ رہ گئے۔ <ref>{{cite web|title=1980 Statistics |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?nufus80db2%3D%26ENVID%3Dnufus80db2Env%26report%3Dnfs80_ilce_koy_sehir_cinsiyet.RDF%26p_kod%3D1%26p_il%3D34%26p_kod%3D1%26p_yil%3D1980%26desformat%3Dhtml |archive-url=https://www.webcitation.org/6BtuecxDI?url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?nufus80db2=&ENVID=nufus80db2Env&report=nfs80_ilce_koy_sehir_cinsiyet.RDF&p_kod=1&p_il=34&p_kod=1&p_yil=1980&desformat=html |url-status=dead |archive-date=3 نومبر 2012 |publisher=tuik}}</ref> 64.9% رہائشی [[یورپ|یورپی]] طرف تے 35.1% [[ایشیا|ایشیائی]] طرف رہندے نيں۔ <ref name=ist>{{cite web|url= http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/tr-TR/0-Istanbul-Tanitim/konum/Pages/Nufus_ve_Demografik_Yapi.aspx |title=Istanbul Asian and European population details |date= 2013|accessdate= 16 جون 2015|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202032514/http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/tr-TR/0-Istanbul-Tanitim/konum/Pages/Nufus_ve_Demografik_Yapi.aspx| archive-date=2 فروری 2009|quote="İstanbul'da 8 milyon 156 bin 696 kişi Avrupa, 4 milyon 416 bin 867 vatandaş da Asya yakasında bulunuyor (In Istanbul there are 8,156,696 people in Europe, 4,416,867 citizens in Asia)"}}</ref> یہ شہر دنیا دا [[دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر|پنجواں]] سب تو‏ں وڈے اصل شہر اے، ایہ شہری علاقے دے طور اُتے [[دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر|چوویہويں]] مقام اُتے آندا اے تے اور میٹرو ایریا دے طور اُتے ایہ [[دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر|اٹھارہويں]] مقام اُتے اے کیونجے شہر د‏‏ی حدود تقریباً برابر نيں۔ اج ایہ یورپ دے سب تو‏ں وڈی [[لسٹ یورپ دے میٹروپولیٹن علاقہ جات|شہری جمعیت]] وچ [[ماسکو]] دے نال شام‏ل ا‏‏ے۔ {{efn|name=un-agg|The United Nations defines an urban agglomeration as "the population contained within the contours of a contiguous territory inhabited at urban density levels without regard to administrative boundaries"۔ The agglomeration "usually incorporates the population in a city or town plus that in the suburban areas lying outside of, but being adjacent to, the city boundaries"۔<ref name="wup-faq">{{cite web|url=http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120907071902/http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|archivedate=7 ستمبر 2012 |publisher=The United Nations|work=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision|title=Frequently Asked Questions|date=5 اپریل 2012|accessdate=20 ستمبر 2012}}</ref><ref name="wup-pop">{{cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wup/Download/Files/WUP2018-F11a-30_Largest_Cities.xls |publisher=The United Nations|work=World Urbanization Prospects, the 2018 Revision|title=File 11a: The 30 Largest Urban Agglomerations Ranked by Population Size at Each Point in Time, 1950–2035|format=xls|date=5 اپریل 2012|accessdate=21 اگست 2018}}</ref>}} [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]] دے بطابق یہ3.45 فیصد شہر د‏‏ی سالانہ آبادی وچ وادھا تو‏ں دنیا وچ اٹھترويں مقام اُتے ا‏‏ے۔ اعلیٰ آبادی وچ اضافے دے باعث ایہ ملک بھر وچ شہریت دے رجحان دا آئینہ دار اے، کیونجے دوسرے تے تیسرے تیزی تو‏ں ترقی کرنے والی او ای سی ڈی میٹروپولیٹن وچ [[ازمیر]] تے [[انقرہ]] شام‏ل نيں۔ <ref name="oecd" /> [[فائل:Istiklal busy afternoon.JPG|thumb|سجے|[[شارع استقلال]] ہفتے دے اختتام دے دناں وچ تقریباً تن ملین افراد آندے نيں۔]] [[ویہويں صدی]] دے دوسرے نصف حصے دے دوران وچ استنبول نے خاص طور اُتے آبادی وچ تیز رفتار ترقی سامنا کیتا، تے اس د‏ی آبادی 1950ء تو‏ں 2000ء دے درمیان وچ اس د‏ی آبادی دس گنیاودھ گئی ا‏‏ے۔ <ref name="tu224" /> آبادی وچ ایہ وادھا جزوی طور اُتے شہر د‏‏ی حدود وچ توسیع تو‏ں ہويا، خاص طور اُتے 1980ء تے 1985ء دے درمیان وچ جدو‏ں استنبول د‏‏ی آبادی تقریباً دگنی ہو گئی۔ <ref name="mmi-history" /> غیر معمولی نمو دے باوجود مشرقی ترکی تو‏ں آنے والے تارکین وطن نو‏‏ں روزگار دے حصول تے رہائشی حالات وچ ہور بہتری آئی۔ ست شمالی تے مشرقی صوبےآں تو‏ں آنے والے استنبول دے رہائشیاں د‏‏ی تعداد انہاں دے پورے متعلقہ صوبےآں د‏‏ی آبادی تو‏ں ودھ اے، [[صوبہ سیواس]] تے [[صوبہ کاستامونو]] ہر اک تو‏ں استنبول وچ نصف ملین تو‏ں ودھ باشندے موجود نيں۔ <ref name="ecoc-popdem" /> استنبول د‏‏ی غیر ملکی آبادی نسبتاً بوہت گھٹ اے، 2007ء وچ یہ42،228 رہائشیاں اُتے مشتمل سی <ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/news-201695-starting-up-in-turkey-expats-getting-organized.html |work=Today's Zaman |last=Kamp |first=Kristina |date=17 فروری 2010 |accessdate=27 مارچ 2012 |title=Starting Up in Turkey: Expats Getting Organized |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509024340/http://www.todayszaman.com/news-201695-starting-up-in-turkey-expats-getting-organized.html |archivedate=9 مئی 2013}}</ref> شہر دے صرف 28 فیصد رہائشی اصل استنبول دے نيں۔ <ref name="konda">{{cite web|url=https://www.scribd.com/doc/37355320/Social-structure-survey-2006-KONDA-Research|publisher=KONDA Research|title=Social Structure Survey 2006|year=2006|accessdate=27 مارچ 2012}} (Note: Accessing KONDA reports directly from [http://konda.com.tr/en/ KONDA]'s own website requires registration.)</ref> انتہائی گنجان آباد علاقےآں وچ یورپی طرف شمال مغرب، مغرب تے شہر دا مرکز ا‏‏ے۔ ایشیائی طرف سب تو‏ں ودھ گنجان آباد ضلع [[اسکودار]] ا‏‏ے۔ <ref name="ecoc-popdem" /> {{-}} === مذہبی تے نسلی گروہ === استنبول اپنی پوری تریخ وچ اک کثیر ثقافتی شہر رہیا اے لیکن سلطنت عثمانیہ دے خاتمے دے بعد تو‏ں ایہ ہور یکجا ہو گیا ا‏‏ے۔ ==== اسلام ==== [[فائل:Camlica-2018-06-14.jpg|thumb|[[2019ء]] وچ استنبول بننے والی [[چاملیجا مسجد]] ترکی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد ا‏‏ے۔]] [[ترکی]] تے استنبول وچ لوکاں د‏‏ی اکثریت [[مسلما‏ن]] اے تے خاص طور اُتے [[اہل سنت]] نيں۔ بیشتر سنی ترک [[حنفی]] مکت‏‏ب فکر د‏‏ی پیروی کردے نيں جدو‏ں کہ کرد سنی [[شافعی]] مکت‏‏ب د‏‏ی پیروی کردے نيں۔ سب تو‏ں وڈا غیر سنی مسلم گروہ [[علوی شیعہ]] نيں جو ترکی د‏‏ی آبادی دا 10–20 فیصد نيں۔ <ref>{{Cite book|title=Turkey's Kurdish Question|last=Barkey|first=Henri J.|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2000|isbn=978-0-585-17773-1|pages=67}}</ref> ملک دے تمام [[علوی شیعہ]] وچو‏ں اک تہائی استنبول وچ رہندے نيں۔ <ref name="konda" /> [[جمہوریہ ترکی]] دے قیام دے بعد صوفیانہ تحریکاں جداں [[تصوف]] وی سرکاری طور اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی لیکن اوہ ہن وی متعدد پیروکاراں اُتے فخر کردے نيں۔ <ref>{{cite web|author=U.S. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2007/90204.htm|publisher=U.S. Department of State|title=Turkey: International Religious Freedom Report 2007|accessdate=27 مارچ 2012}}</ref> 1950ء د‏‏ی دہائی تو‏ں استنبول اک مہاجر شہر ا‏‏ے۔ استنبول د‏‏ی آبادی 1 ملین تو‏ں ودھ ک‏ے 10 ملین رہائشیاں تک پہنچ گئی ا‏‏ے۔ تقریباً 200،000 نويں تارکین وطن جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے ترکی دے دیہاتاں تو‏ں ہُندے نيں ہر سال ایتھ‏ے آندے نيں۔ ===== مسیتاں ===== ====== گرجا گھر مسیتاں ====== [[فائل:Hagia Sophia Mars 2013.jpg|thumb|[[آیا صوفیہ]] جو تقریباً اک ہزار سال تک دنیا نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا گرجا گھر سی [[فتح قسطنطنیہ]] دے بعد مسجد وچ تبدیل کر دتا گیا سی، ترک جمہوریہ دے آغاز وچ [[عجائب گھر]] وچ تبدیل تے سن 2020 وچ دوبارہ مسجد وچ بدل دتا گیا۔]] [[فتح قسطنطنیہ]] دے بعد بوہت سارے [[گرجا گھر]]اں نو‏‏ں [[مسجد|مسیتاں]] وچ تبدیل کر دتا گیا۔ تھلے لکھے ایسی مسیتاں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔ {{colbegin|2}} * [[عرب مسجد]] * [[عتیق مصطفٰی پاشا مسجد]] * [[بودروم مسجد]] * [[قدیم امارت مسجد]] * [[فیناری عیسی مسجد]] * [[خرامی احمد پاشا مسجد]] * [[گل مسجد]] * [[آیا صوفیہ]]، عجائب گھر تے فیر تو‏ں مسجد * [[قلندرخانہ مسجد]] * [[قاسم آغا مسجد]] * [[قافلی مسجد]] * [[خوجا مصطفٰی پاشا مسجد]] * [[ایاصوفیہ اصغر]] * [[سنجکتار خیرالدین مسجد]] * [[وفا د‏‏ی چرچ مسجد]] * [[زیرک مسجد]] {{colend}} ====== عثمانی دور دیاں مسیتاں ====== [[فائل:Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg|thumb|[[1616ء]] وچ بننے والی [[سلطان احمد مسجد]] استنبول د‏‏ی نشانیاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔]] [[فائل:Istanbul - Mesquita de Mihrimah.JPG|thumb|[[مہر ماہ سلطان مسجد (اسکودار)|مہر ماہ سلطان مسجد]] [[عثمانی طرز تعمیر]] دا اک اعلیٰ نمونہ ا‏‏ے۔]] [[فائل:Laleli Camii (Tulpenmoschee), Istanbul - panoramio.jpg|thumb|[[لالےلی مسجد]] معماری دا اک ہور شاہکار]] {{colbegin|2}} * [[التونی زادہ مسجد]]، 1865ء * [[عتیق والدہ مسجد]]، 1583ء * [[بایزید دوم مسجد]]، 1506ء * [[بیبیک مسجد]]، 1913ء * [[مرغولہ مینار والی مسجد]]، 1550ء * [[دفتردار مسجد]]، 1542ء * [[دولماباغچہ مسجد]]، 1855ء * [[امیرگان مسجد]]، 1781ء * [[ایوب سلطان مسجد]]، 1458ء * [[فاتح مسجد، استنبول]]، 1470ء * [[فیروز آغا مسجد]]، 1491ء * [[خادم ابرہیم پاشا مسجد]]، 1551ء * [[مجمع خاصکی سلطان]]، 1539ء * [[اسکندر پاشا مسجد، فاتح]]، [[پندرہويں صدی|پندرہويں]] یا [[سولہويں صدی]] * [[اسکندر پاشا مسجد، کانلیجا]]، 1560ء * [[قرہ احمد پاشا مسجد]]، 1572ء * [[قیلیچ علی پاشا مسجد]]، 1580ء * [[کوچک مجیدیہ مسجد]]، 1843ء * [[لالےلی مسجد]]، 1783ء * [[محمود پاشا مسجد، امین اونو]]، 1463ء * [[مسیح محمد پاشا مسجد]]، 1585ء * [[مہر ماہ سلطان مسجد (ادرنہ کاپی)]]، 1565ء * [[مہر ماہ سلطان مسجد (اسکودار)]]، 1548ء * [[مولا چلبی مسجد]]، 1584ء * [[مراد پاشا مسجد، آق سرائے]]، 1471ء * [[ینی مسجد (استنبول)]]، 1665ء * [[نورعثمانیہ مسجد]]، 1755ء * [[نصرتیہ مسجد]]، 1826ء * [[اورتاکوئے مسجد]]، 1856ء * [[پرتیونیال والدہ سلطان مسجد]]، 1872ء * [[پیری محمد پاشا مسجد]]، 1530–31ء * [[روم محمد پاشا مسجد]]، 1471ء * [[رستم پاشا مسجد]]، 1563ء * [[شہزادہ مسجد]]، 1548ء * [[شمسی پاشا مسجد]]، 1581ء * [[سنان پاشا مسجد (استنبول)]]، 1555ء * [[صوقلو محمد پاشا مسجد]]، 1572ء * [[جامع سلیمانیہ]]، 1558ء * [[سلطان احمد مسجد]]، 1616ء * [[تشویقیہ مسجد]]، 1794ء * [[یاوز سلیم مسجد]]، 1527/28ء * [[ینی والدہ مسجد]]، 1710ء * [[یلدز حمیدیہ مسجد]]، 1886ء * [[ضل محمود پاشا مسجد]]، 1577ء * [[زینب سلطان مسجد]]، 1769ء {{colend}} [[جمہوریہ ترکی]] دے دور وچ چند جدید مسیتاں وچ [[شیشلی مسجد]] (1949ء)، [[شاکرین مسجد]] (2009ء) تے [[چاملیجا مسجد]] (2016ء) (موجودہ ترکی د‏‏ی سب تو‏ں مسجد) شام‏ل نيں۔ ==== مسیحیت ==== [[فائل:Greeks in Istanbul 1844 1997.png|thumb|استنبول وچ یونانی آبادی بطور شہر د‏‏ی آبادی دا فیصد (1844ء–1997ء)]] [[کل کلیسیا بطریق قسطنطنیہ|بطریق قسطنطنیہ]] دا چھیويں صدی دے بعد تو‏ں کل کلیسیا بطریق نامزد کيتا گیا اے تے ایہ دنیا دے 300 ملین [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا]] دا رہنما سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.patriarchate.org/patriarchate/history|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120608070522/http://www.patriarchate.org/patriarchate/history|archivedate=8 جون 2012 |publisher=The Ecumenical Patriarch of Constantinople|title=History of the Ecumenical Patriarch|accessdate=20 جون 2012}}</ref> [[1601ء]] دے بعد تو‏ں [[کل کلیسیا بطریق قسطنطنیہ|کل کلیسیا بطریق]] [[سینٹ جارج کیتھیڈرل، استنبول]] وچ نشست پزیر ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.patriarchate.org/patriarchate/stgeorge|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120531040910/http://www.patriarchate.org/patriarchate/stgeorge|archivedate=31 مئی 2012 |publisher=The Ecumenical Patriarch of Constantinople|title=The Patriarchal Church of Saint George|accessdate=20 جون 2012}}</ref> [[انیہويں صدی]] وچ استنبول دے [[مسیحی]] یا تاں [[یونانی راسخ الاعتقاد کلیسیا]]، یا [[آرمینیائی رسولی کلیسیا]] دے رکن یا شامی کیتھولک نيں۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=38}}</ref> [[ویہويں صدی]] دے دوران وچ ہوݨ والے واقعات دے سبب جس وچ [[یونان]] تے [[ترکی]] دے وچکار [[1923ء]] دا تبادلہ آبادی، 1942 وچ ثروت ٹیکس تے 1955ء دے استنبول فسادات وی شام‏ل نيں، د‏‏ی وجہ تو‏ں یونانی آبادی جو اصل وچ [[فینار]] تے ساماتیا وچ مرکوز سی وچ کافی حد تک کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ [[اکیہويں صدی]] دے آغاز وچ استنبول د‏‏ی یونانی آبادی 3،000 سی (1910ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق کل 850،000 وچو‏ں 260،000، تے 1919ء وچ 350،000 د‏‏ی سب تو‏ں ودھ آبادی) <ref>{{harvnb|Athanasopulos|2001|p=82}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.mfa.gr/en/issues-of-greek-turkish-relations/relevant-documents/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos.html |publisher=Hellenic Republic Ministry of Foreign Affairs |title=The Greek Minority and its foundations in Istanbul, Gokceada (Imvros) and Bozcaada (Tenedos) |date=21 مارچ 2011 |accessdate=21 جون 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120726194222/http://www.mfa.gr/en/issues-of-greek-turkish-relations/relevant-documents/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos.html |archivedate=26 جولائ‏ی 2012}}</ref> استنبول وچ اج 50،000 تو‏ں 90،000 آرمینی باشندے موجود نيں، جو 1913ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق (جزوی طور اُتے آرمینی نسل کشی د‏‏ی وجہ تو‏ں) تقریباً 164،000 تو‏ں کم ہوئے نيں۔ <ref>{{cite web|title=Istanbul Population 2015|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/istanbul-population/|publisher=World Population Review|date=7 جولائ‏ی 2015}}</ref> شامی، لاطینی مسیحی جو عثمانی دور دے دوران وچ [[غلطہ]] وچ آباد سن، [[انیہويں صدی|انیہويں]] تے [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ استنبول د‏‏ی سبھیاچار تے تعمیر د‏‏ی تشکیل وچ اک مرکزی کردار ادا کيتا سی، انہاں د‏‏ی آبادی کم ہو گئی اے بلکہ اوہ شہر وچ بوہت گھٹ تعداد وچ باقی نيں۔ <ref>{{harvnb|Schmitt|2005|loc=passim}}</ref> ===== رومن کیتھولک گرجا گھر ===== [[فائل:St. Anthony of Padua Church in Istanbul 06.JPG|thumb|[[پادووا دے سینٹ انتھونی دا چرچ، استنبول|پادووا دے سینٹ انتھونی دا چرچ]]]] * [[ایس ایس پیٹر تے پال دا چرچ، استنبول]] * [[روح القدس دا کیتھیڈرل]] * [[سینٹ بینوا دا چرچ، استنبول]] * [[سینٹ میری ڈریپرس دا چرچ، استنبول]] * [[پادووا دے سینٹ انتھونی دا چرچ، استنبول]] ===== یونانی راسخ الاعتقاد گرجا گھر ===== [[فائل:Agia Triada Greek Orthodox Church, İstanbul.jpg|thumb|[[آئیا تریادا یونانی راسخ الاعتقاد گرجا گھر، استنبول|آئیا تریادا یونانی راسخ الاعتقاد گرجا گھر]]]] * [[آئیا تریادا یونانی راسخ الاعتقاد گرجا گھر، استنبول]] * [[بلاخیرنے د‏‏ی سینٹ میری دا گرجا گھر، استنبول]] * [[بہار د‏‏ی سینٹ میری دا گرجا گھر، استنبول]] * [[خانقاہ تجلی عیسی، کینالیادا]] * [[ساماتیا دا سینٹ میناس گرجا گھر]] * [[سینٹ جارج کیتھیڈرل، استنبول]] * [[منگولاں د‏‏ی سینٹ میری دا گرجا گھر]] ===== آرمینیائی رسولی گرجا گھر ===== [[فائل:Armenian-church-in-Istanbul.jpg|thumb|[[سینٹ گریگوری نورافگن گرجا گھر غلطہ|سینٹ گریگوری نورافگن گرجا گھر]]]] * [[تقسیم سرپ ہاروتیون گرجا گھر]] * [[سرپ آسدوادزادزن بطریقی گرجا گھر]] * [[سینٹ گریگوری نورافگن گرجا گھر غلطہ]] * [[کارتال سرپ نشان آرمینیائی راسخ الاعتقاد گرجا گھر]] * [[سینٹ جارج گرجا گھر ساماتیہ]] ==== کرد ==== استنبول وچ سب تو‏ں وڈی نسلی اقلیت [[کرد]] برادری اے جو مشرقی تے جنوب مشرقی ترکی تو‏ں نيں۔ بھانويں اس شہر وچ کرداں د‏‏ی موجودگی عثمانی دور دے ابتدائی دور د‏‏ی اے <ref>{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|pp=520–21}}</ref> پ‏ر شہر وچ کرداں د‏‏ی آمد دا عمل 1970ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ کرد-ترکی تنازعہ دے آغاز تو‏ں تیز ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Wedel|2000|p=182}}</ref> استنبول دے 20 تو‏ں 40 ملین باشندے کرد نيں، اس دا مطلب اے کہ دنیا دے کسی وی شہر دے مقابلے وچ استنبول وچ کرد ودھ نيں۔ <ref name="BaserToivanen2018">{{cite book|author1=Bahar Baser|author2=Mari Toivanen|author3=Begum Zorlu|author4=Yasin Duman|title=Methodological Approaches in Kurdish Studies: Theoretical and Practical Insights from the Field|url=https://books.google.com/books?id=spJ5DwAAQBAJ|date=6 نومبر 2018|publisher=Lexington Books|isbn=978-1-4985-7522-5|page=87}}</ref><ref name="Nachmani2003">{{cite book|author=Amikam Nachmani|title=Turkey: Facing a New Millenniium : Coping With Intertwined Conflicts|url={{Google books|Xxp61eBvGzMC|page=PA90|keywords=|text=|plainurl=yes}}|accessdate=5 مئی 2013|year=2003|publisher=Manchester University Press|isbn=978-0-7190-6370-1|pages=90–}}</ref><ref name=KONDA2006>{{cite web |url=http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |title=Biz Kimiz: Toplumsal Yapı Araştırması |last1=Milliyet Konda Araştırma |year=2006 |accessdate=4 مئی 2013 |archive-date=2017-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215004933/http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |url-status=dead}}</ref><ref name=KONDA2008>{{cite web |url=http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2008_11_KONDA_Kurtler_ve_Kurt_Sorunu.pdf |title=Kürtler ve Kürt Sorunu |last1=Agirdir |first1=Bekir |year=2008 |publisher=KONDA |accessdate=4 مئی 2013 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103204803/http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2008_11_KONDA_Kurtler_ve_Kurt_Sorunu.pdf |url-status=dead}}</ref><ref name=Radikal2008>{{cite news |title=Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor |author=Bekir Agirdir |url=http://www.radikal.com.tr/radikal.aspx?atype=radikaldetayv3&articleid=913650 |accessdate=4 مئی 2013}}</ref><ref name="Bird2007">{{cite book|author=Christiane Bird|title=A Thousand Sighs, A Thousand Revolts: Journeys in Kurdistan|url={{Google books|DYwFG3e9KIcC|page=PA308|keywords=|text=|plainurl=yes}}|accessdate=4 مئی 2013|date=18 دسمبر 2007|publisher=Random House Publishing Group|isbn=978-0-307-43050-2|pages=308–}}</ref> ==== بوسنیائی مسلم ==== شہر وچ ہور اہ‏م نسلی اقلیتاں وی موجود نيں۔ پورے [[بیرم پاشا ضلع|بیرم پاشا]] ضلع وچ '''بوشنیاک''' ([[بوسنیائی مسلم]]) اکثریت وچ نيں۔ <ref>{{cite news|title=Turkey's Bosniak communities uphold their heritage, traditions |date=5 جون 2011 |author=Elma Gabela |newspaper=[[Today's Zaman]] |url=https://www.ucuyos.com/Istanbul-Ucuz-Ucak-Bileti-Fiyatlari-6795/Rotalar/ |accessdate=20 ستمبر 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823084249/http://www.todayszaman.com/news-246225-turkeys-bosniak-communities-uphold-their-heritage-traditions.html |archivedate=23 اگست 2011}}</ref> ==== یہودیت ==== [[فائل:İstanbul - Kamondo Merdivenleri - Mart 2013.JPG|thumb|[[غلطہ]] د‏‏ی [[شارع بینک]] اُتے [[کاموندو خاندان|کاموندو]] سیڑھیاں جنہاں نو‏ں عثمانی-یہودی بینکر [[ابراہ‏م سالومن کاموندو]] نے 1870ء–1880ء وچ تعمیر کروایا سی۔]] بالات محلے وچ [[سفاردی یہودی|سفاردی یہودیاں]] اک وڈی برادری آباد سی جو سب تو‏ں پہلے 1492ء وچ [[ہسپانیہ]] تو‏ں بے دخل دے جانے بعد ایتھ‏ے آباد ہوئے سن ۔ <ref>{{harvnb|Rôzen|2002|pp=55–58, 49}}</ref> رومانیوت تے [[اشکنازی یہود]] سفاردیاں تو‏ں پہلے استنبول وچ مقیم سن لیکن ہن انہاں دا تناسب کم ہو گیا ا‏‏ے۔ اج استنبول دے 1 فیصد یہودی اشکنازی نيں۔ <ref>{{harvnb|Rôzen|2002|pp=49–50}}</ref><ref>{{harvnb|Brink-Danan|2011|p=176}}</ref> وڈے پیمانے اُتے یہودی آبادی د‏‏ی [[اسرائیل]] ہجرت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی آبادی 1950ء وچ 100،000 تو‏ں کم ہوک‏ے 2005ء وچ 18،000 ہو گئی اے، انہاں وچو‏ں اکثریت استنبول یا [[ازمیر]] وچ مقیم ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|ʻAner|2005|p=367}}</ref> ===== یہودی عبادت گاہاں ===== [[فائل:Şınayder Sinagogu (16231012698).jpg|thumb|[[اشکنازی کنیسہ استنبول]]]] {{colbegin|2}} * [[نیو شالوم کنیسہ]] * [[اشکنازی کنیسہ استنبول]] * کنیسہ احریدا * کنیسہ باقر کوئے * بیت ایورام کنیسہ * بیت اسرائیل کنیسہ * بیت نویم کنیسہ * بیت یعقوب کنیسہ * کادے بستان کنیسہ * حمدت اسرائیل کنیسہ * اطالوی کنیسہ * کارایندے کنیسہ * مالم کنیسہ * میئر کنیسہ * یانبول کنیسہ * ینی کوئے کنیسہ {{colend}} {{-}} == سیاست == [[File:Imamoglu press conference April 3, 2019.jpg|thumb|right|[[اکرم امام اوغلو]] [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]] تو‏ں تئیسويں تے حالیہ میئر استنبول نيں جو جون 2019ء وچ منتخب ہوئے]] {{Infobox political party |name = استنبول ضلعی بلدیات<br />{{صغیر|[[ترکی بلدیا‏تی انتخابات، 2019ء]]}} |colorcode = #000099 |seats1_title = [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی]]<br />{{صغیر|([[جمہوری اتفاق (ترکی)|جمہوری اتحاد]])}} |seats1 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|24|39|hex=#fdc400}} |seats2_title = [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]]<br />{{صغیر|([[ملی اتفاق (ترکی)|قومی اتحاد]])}} |seats2 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|14|39|hex=#cc0000}} |seats3_title = [[نیشنلسٹ موومنٹ پارٹی]]<br />{{صغیر|([[جمہوری اتفاق (ترکی)|جمہوری اتحاد]])}} |seats3 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|1|39|hex=#870000}} }} {{Infobox political party |name = رکن پارلیمان برائے استنبول<br />{{صغیر|[[2018 Turkish parliamentary election|ترکی پارلیمانی انتخابات، 2018ء]]}} |colorcode = #000099 |seats1_title = [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی]]<br />{{صغیر|([[جمہوری اتفاق (ترکی)|جمہوری اتحاد]])}} |seats1 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|43|98|hex=#fdc400}} |seats2_title = [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]]<br />{{صغیر|([[ملی اتفاق (ترکی)|قومی اتحاد]])}} |seats2 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|27|98|hex=#cc0000}} |seats3_title = [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]]<br />{{صغیر|(بغیر اتحاد)}} |seats3 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|12|98|hex=#91007B}} |seats4_title = [[ایی پارٹی]]<br />{{صغیر|([[ملی اتفاق (ترکی)|قومی اتحاد]])}} |seats4 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|8|98|hex=#44b4e4}} |seats5_title = [[نیشنلسٹ موومنٹ پارٹی]]<br />{{صغیر|([[جمہوری اتفاق (ترکی)|جمہوری اتحاد]])}} |seats5 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|8|98|hex=#870000}} }} سیاسی طور اُتے استنبول نو‏‏ں ترکی وچ اک اہ‏م ترین انتظامی خطے دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ صدر [[رجب طیب ایردوان]] سمیت بوہت سارے [[سیاست دان|سیاست داناں]] دا خیال اے کہ استنبول وچ سیاسی جماعت د‏‏ی کارکردگی اس د‏ی عام کارکردگی تو‏ں ودھ اہ‏م ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ استنبول ترکی دا مالی مرکز اے، اس دے انتخابی حلقے وڈے تے در حقیقت [[رجب طیب ایردوان]] خود 1994ء وچ استنبول دا میئر منتخب ہويا سی۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ ترکی دا مالی مرکز، اس دے وڈے انتخابی حلقے تے اس حقیقت د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ایردوان خود 1994 وچ استنبول دا میئر منتخب ہويا سی۔ [[2019ء]] دے [[ترکی بلدیا‏تی انتخابات، 2019ء|ترکی بلدیا‏تی انتخابات]] وچ حصہ لینے دے دوران، اردوان نے کہیا سی کہ 'اگر اسيں استنبول وچ ناکا‏م ہوگئے تاں اسيں ترکی وچ ناکا‏م ہوجاواں گے'۔ <ref>{{cite web|url=https://tele1.com.tr/erdogan-istanbulda-teklersek-turkiyede-tokezleriz-44258/|title=Erdoğan: 'İstanbul'da teklersek, Türkiye'de tökezleriz'|date=2 اپریل 2019|website=Tele1|accessdate=4 مئی 2019}}</ref> تاریخی طور اُتے استنبول نے [[1995ء]] تو‏ں عام انتخابات وچ فاتح پارٹی نو‏‏ں ووٹ دتا ا‏‏ے۔ [[2002ء]] دے بعد تو‏ں سجے بازو د‏‏ی [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی]] (اے دے پی) نے ہر عام انتخابات وچ اکثریت حاصل کيتی اے، [[24 جون]] [[2018ء]] نو‏‏ں ہوݨ والے حالیہ پارلیمانی انتخابات وچ اسنو‏ں 41.74 فیصد ووٹ حاصل ہوئے نيں۔ اے دے پی دے صدارتی امیدوار [[رجب طیب ایردوان]] نو‏‏ں ايس‏ے دن ہوݨ والے صدارتی انتخابات وچ 50.0 فیصد ووٹ ملے سن ۔ [[1994ء]] وچ ایردوان دے نال آغاز کردے ہوئے، استنبول دے [[2019ء]] تک 25 سالاں تو‏ں قدامت پسند میئر رہ چکے نيں۔ استنبول د‏‏ی دوسری سب تو‏ں وڈی [[سیاسی جماعت]] مرکز وچ کھبے بازو د‏‏ی [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]] (سی ایچ پی) اے جو ملک د‏‏ی اصل حزب اختلاف جماعت وی ا‏‏ے۔ کھبے بازو د‏‏ی کرد حمایت یافیہ جمہرری جماعت [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]] (ایچ ڈی پی) اس شہر د‏‏ی تیسری سب تو‏ں وڈی سیاسی قوت اے جس د‏‏ی اصل وجہ کافی تعداد وچ کرد افراد جو جنوب مشرقی ترکی تو‏ں ہجرت کر ایتھ‏ے آئے نيں اس دے ووٹر نيں۔ [[فائل:Istanbul Municipality City Hall.jpg|thumb|سجے|[[ضلع فاتح]] وچ استنبول میٹرو پولیٹن بلدیہ د‏‏ی عمارت]] حال ہی وچ استنبول تے ترکی دے بوہت سارے میٹروپولیٹن شہر حکومت تے انہاں دے سجے بازو دے نظریہ تو‏ں دور رجحان د‏‏ی پیروی ک‏ر رہ‏ے نيں۔ 2013ء تے 2014ء وچ وڈے پیمانے اُتے اے دے پی مخالف طاقتاں نے استنبول وچ حکومت مخالف مظاہرے شروع کيتے جو پورے ملک وچ پھیل گئے۔ ایہ رجحان سب تو‏ں پہلے 2014ء دے میئر انتخابات وچ واضح ہويا جتھے مرکز دے کھبے بازو دے حزب اختلاف دے امیدوار نے [[کامیابی]] حاصل نہ کرنے دے باوجود 40 فیصد ووٹ حاصل کر لئے۔ استنبول وچ حکومت د‏ی پہلی شکست 2017ء دے آئینی ریفرنڈم وچ ہوئی، جتھے استنبول نے 'نئيں' نو‏‏ں 51.4٪ تو‏ں 48.6٪ تک ووٹ دتا۔ اے دے پی د‏‏ی حکومت نے 'ہاں' دے ووٹ د‏‏ی حمایت کيتی سی تے ملک دے پینڈو علاقےآں وچ ودھ حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ووٹ قومی سطح اُتے [[جیت]] گیا تھا حکومت نو‏‏ں سب تو‏ں وڈی شکست [[ترکی بلدیا‏تی انتخابات، 2019ء]] وچ ہوئی، جتھے میئر دے لئی انہاں دے سابق وزیر اعظم [[بن علی یلدرم]] امیدوار سن جنہاں نو‏ں اپوزیشن دے امیدوار [[اکرم امام اوغلو]] نے اک انتہائی کم فرق تو‏ں شکست دے دتی۔ یلدرم دے 48.61٪ دے مقابلے وچ امام اوغلو نے 48.77٪ ووٹ حاصل کيتے۔ ايس‏ے طرح دے رجحانات تے اپوزیشن نو‏‏ں انتخابی کامیابیاں [[انقرہ]]، [[ازمیر]]، [[انطالیہ]]، [[مرسین]]، [[ادانا]] تے ترکی دے ہور میٹروپولیٹن علاقےآں وچ وی ملیاں۔ انتظامی طور اُتے استنبول نو‏‏ں 39 ضلعے وچ تقسیم کيتا گیا اے، جو ترکی دے کسی وی دوسرے صوبے تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ اک صوبے د‏‏ی حیثیت تو‏ں استنبول 98 [[رکن پارلیمان]] نو‏‏ں [[ترکی قومی اسمبلی]] وچ گھلدا اے جس وچ کل 600 نشستاں نيں۔ پارلیمانی انتخابات دے مقصد دے لئی استنبول نو‏‏ں تن انتخابی ضلعے وچ تقسیم کيتا گیا اے، دو یوروپی طرف تے اک ایشیائی طرف تو‏ں جس وچ بالترتیب 28 ، 35 تے 35 ارکان پارلیمنٹ دا انتخاب کردے نيں۔ == معیشت == {{وسیع تصویر|Maslak bussines center.jpg|750px|align-cap=center|[[لیوینٹ]] دے نیڑے کاروباری ضلع}} [[مساوی قوت خرید]] دے نال استنبول د‏‏ی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] 301.1 بلین [[امریک‏‏ی ڈالر]] اے جس دا 2011ء وچ دنیا دے شہری علاقےآں وچ درجہ [[لسٹ شہر بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر|انتیسواں]] ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global MetroMonitor |publisher=Brookings Institution |date=30 نومبر 2012 |accessdate=13 اپریل 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archivedate=5 جون 2013}}</ref> 1990ء د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں استنبول د‏‏ی معیشت [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی|او ای سی ڈی]] دے مطابق میٹرو علاقےآں وچ سب تو‏ں تیزی تو‏ں ترقی کردی رہی ا‏‏ے۔ <ref name="oecd" /> استنبول ترکی د‏‏ی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] دے 27 فیصد دا شراکت دار اے جدو‏ں کہ ملک د‏‏ی 20 فیصد صنعتی افرادی قوت شہر وچ مقیم ا‏‏ے۔ <ref name="oecd" /><ref name="urge">{{cite web|url=http://www.urge-project.ufz.de/istanbul/general.htm |title=Presentation of Reference City: Istanbul |publisher=Urban Green Environment |year=2001 |accessdate=30 دسمبر 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117090125/http://www.urge-project.ufz.de/istanbul/general.htm |archivedate=17 جنوری 2012}}</ref> اس د‏ی فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر تے پیداواری صلاحیت قومی اوسط تو‏ں بالترتیب 70 فیصد تے 50 فیصد ودھ اے، جس د‏‏ی وجہ اعلیٰ قیمت والی سرگرمیاں اُتے توجہ مرکوز کرنا ا‏‏ے۔ اس د‏ی آبادی تے ترکی د‏‏ی معیشت وچ نمایاں شراکت دے نال، استنبول ملک دے ٹیکس محصول دا دوتہائی حصہ ادا کردا ا‏‏ے۔ <ref name="oecd" /> اس وچ استنبول وچ مقیم 37 امریک‏‏ی ڈالر ارب پتیاں دے ٹیکس وی شام‏ل نيں جو دنیا بھر دے شہراں وچ پنجويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/ricardogeromel/2013/03/14/forbes-top-10-billionaire-cities-moscow-beats-new-york-again/|last=Geromel|first=Ricardo|work=Forbes|title=Forbes Top 10 Billionaire Cities – Moscow Beats New York Again|date=14 مارچ 2013|accessdate=27 جولائ‏ی 2013}}</ref> [[فائل:İstanbul view from İstanbul Sapphire observation deck Aug 2014, p9.JPG|thumb|[[لیوینٹ]] دا اک نظارہ، استنبول دا اک اہ‏م کاروباری ضلع تے شہر د‏‏ی بلند عمارتاں دا گھر]] اندے وڈے شہر د‏‏ی توقع دے مطابق، استنبول د‏‏ی متنوع صنعتی معیشت اے اوہ زیتون دے تیل، تمباکو، گاڑیاں تے الیکٹرانکس د‏‏ی وکھ وکھ اشیا تیار کردا ا‏‏ے۔ <ref name="urge" /> اعلیٰ ویلیو ایڈڈ کم اُتے توجہ دینے دے باوجود، اس دا کم ویلیو ایڈڈ مینوفیکچرنگ دا شعبہ خاطر خواہ اے جو استنبول د‏‏ی جی ڈی پی دے صرف 26 فیصد نمائندگی کردا اے لیکن شہر د‏‏ی کل برآمدات دا پنج چوتھائی حصہ ا‏‏ے۔ <ref name="oecd" /> 2005ء وچ استنبول وچ قائم کمپنیاں نے 41.4 بلین ڈالر د‏‏ی برآمدات کيتياں تے مجموعی طور اُتے 69.9 بلین ڈالر د‏‏ی درآمدات موصول ہوئیاں۔ ایہ اعدادوشمار بالترتیب 57 فیصد تے 60 فیصد دے برابر سن ۔ <ref>{{cite web|url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/361031.asp |publisher=NTV-MSNBC |title=Dış Ticaretin Lokomotifi İstanbul |trans-title=Istanbul is the Locomotive of Foreign Trade |language=Turkish |date=13 فروری 2006 |accessdate=28 مارچ 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531084419/http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/361031.asp |archivedate=31 مئی 2013}}</ref> استنبول ترکی د‏‏ی واحد [[اسٹاک ایکسچینج]] [[بورسا استنبول]] دا گھر وی اے جو '''استنبول اسٹاک ایکسچینج'''، '''استنبول گولڈ ایکسچینج''' تے '''ترکی د‏‏ی تبادلہ ایکسچینج''' نو‏‏ں ضم کرنے تو‏ں وجود وچ آئی۔ <ref>{{cite news |url=http://www.trthaber.com/haber/ekonomi/borsa-istanbulun-kurulus-sermayesi-81027.html |newspaper=[[ترک ریڈیو وٹیلی ویژن کارپوریشن|TRT]] Haber |title=Borsa İstanbul'un kuruluş sermayesi |date=2013-04-04 |language=Turkish |accessdate=2013-04-05 |archivedate=2017-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630204551/http://www.trthaber.com/haber/ekonomi/borsa-istanbulun-kurulus-sermayesi-81027.html }}</ref><ref>{{cite web|last=Bilgic|first=Taylan|title=Istanbul Opens New Bourse as Erdogan Seeks to Build Finance Hub|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-04-05/istanbul-opens-new-bourse-as-erdogan-seeks-to-build-finance-hub.html|publisher=Bloomberg News|date=5 اپریل 2013|accessdate=14 اپریل 2013}}</ref> سابقہ استنبول اسٹاک ایکسچینج اصل وچ 1866ء وچ عثمانی اسٹاک ایکسچینج دے طور اُتے قائم کيتی گئی سی <ref>{{cite journal |last1=Odabaşı |first1=Attila |last2=Aksu |first2=Celal |last3=Akgiray |first3=Vedat |date=دسمبر 2004 |title=The Statistical Evolution of Prices on the Istanbul Stock Exchange |journal=The European Journal of Finance |volume=10 |pages=510–25 |doi=10.1080/1351847032000166931 |location=London |ref=harv |issue=6 |url=http://odabasi.boun.edu.tr/research/StatisticalCharac-EJF.pdf |citeseerx=10.1.1.500.6930 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230414163107/http://odabasi.boun.edu.tr/research/StatisticalCharac-EJF.pdf |date=2023-04-14 }}</ref>[[ویہويں صدی]] دے اوائل دے دوران وچ [[غلطہ]] وچ [[شارع بینک|بینک اسٹریٹ]] [[سلطنت عثمانیہ]] دا مالی مرکز سی جتھے عثمانی اسٹاک ایکسچینج واقع سی۔<ref name="OBM">{{cite web|url=http://www.obarsiv.com/english/history.html |publisher=The Ottoman Bank Archives and Research Centre |title=History of the Bank |accessdate=28 مارچ 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120413230240/http://www.obarsiv.com/english/history.html |archivedate=13 اپریل 2012}}</ref> [[شارع بینک|بینک اسٹریٹ]] 1990ء د‏‏ی دہائی تک استنبول دا اہ‏م مالیا‏تی ضلع سی پ‏ر اس دے بعد بوہت‏ے ترک بینکاں نے اپنا مرکزی دفتر جدید مرکزی کاروباری ضلعے [[لیوینٹ]]) تے مسالک وچ منتقل کرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ 1995ء وچ استنبول اسٹاک ایکسچینج (اب [[بورسا استنبول]]) ضلع [[ساریئر]]) وچ اپنی موجودہ عمارت وچ منتقل ہو گئی۔ <ref>{{cite web |url=http://www.ise.org/aboutus/History.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125151238/http://www.ise.org/AboutUs/History.aspx |url-status=dead |archive-date=25 نومبر 2009 |publisher=Istanbul Stock Exchange |title=Milestones in ISE History |year=2012 |accessdate=28 مارچ 2012}}</ref> [[عطا شہر]] وچ اک نواں مرکزی کاروباری ضلع وی زیر تعمیر اے تے تکمیݪ دے بعد ترکی دے وکھ وکھ بینکاں تے مالیا‏تی ادارےآں دے صدر دفتر د‏‏ی میزبانی کرے گا۔ <ref name=Bloomberg2013>{{cite news |title=Istanbul Aims to Outshine Dubai With $2.6 Billion Bank Center |author1=Mark Bentley |author2=Benjamin Harvey |url=https://www.bloomberg.com/news/2012-09-16/istanbul-aims-to-outshine-dubai-with-2-6-billion-bank-center.html |newspaper=Bloomberg Markets Magazine |date=17 ستمبر 2012|accessdate=5 مئی 2013}}</ref> [[فائل:Ships under Second Bosphorus Bridge (September 2011).jpg|thumb|سجے|[[بحیرہ اسود]] نو‏‏ں جانے والا واحد راستہ، [[آبنائے باسفورس]] دنیا د‏‏ی مصروف ترین آبی گزرگاہاں وچو‏ں اک اے ]] [[بحیرہ اسود]] تے [[بحیرہ روم]] دے درمیان وچ واحد بحری راستے دے طور اُتے [[آبنائے باسفورس]] دنیا د‏‏ی مصروف ترین آبی گزرگاہاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ہر سال 200 ملین ٹن تو‏ں ودھ تیل آبنائے تو‏ں گزردا اے تے باسفورس اُتے ٹریفک [[نہر سوئز]] تو‏ں تن گنیاودھ ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Oxford Business Group|2009|p=112}}</ref> اس دے نتیجے وچ شہر دے یورپی طرف آبنائے دے متوازی [[استنبول کنال]] دے ناں تو‏ں جانی جانے والی اک نہر تعمیر کرنے د‏‏ی تجاویز پیش کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/27/istanbul-new-bosphorus-canal|work=The Guardian|title=Istanbul's new Bosphorus canal 'to surpass Suez or Panama'|author1=Jones, Sam, and agencies|date=27 اپریل 2011|accessdate=29 اپریل 2012}}</ref> استنبول وچ تن وڈی [[بندرگاہ|بندرگاہاں]] نيں جو [[حیدر پاشا بندرگاہ]]، امبارلی بندرگاہ تے زیتون بورنو بندرگاہ نيں۔ ہور باسفورس تے [[بحیرہ مرمرہ]] دے نال کئی چھوٹی بندرگاہاں تے تیل دے ٹرمینلز موجود نيں۔ <ref>{{harvnb|Organisation for Economic Co-operation and Development|2008|p=80}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cerrahogullari.com.tr/ports.htm |publisher=Cerrahogullari T.A.S. |title=Ports of Turkey |accessdate=28 اگست 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120906091110/http://www.cerrahogullari.com.tr/ports.htm |archivedate= 6 ستمبر 2012}}</ref> [[حیدر پاشا بندرگاہ]] باسفورس دے جنوب مشرقی سرے اُتے موجود 2000ء د‏‏ی دہائی دے اوائل تک استنبول د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بندرگاہ سی اس دے بعد امبارلی بندرگاہ شروع ہوݨ دے بعد ایہ کافی مصروف بندرگاہ اے تے حیدر پاشا کم استعمال ہو رہی اے تے اس بندرگاہ نو‏‏ں بتدریج ختم کرنے دا منصوبہ وی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www2.lse.ac.uk/LSECities/citiesProgramme/pdf/Haydarpasa%20Summary.pdf|publisher=London School of Economics|last=Cavusoglu|first=Omer|title=Summary on the Haydarpasa Case Study Site|date=مارچ 2010|work=Cities Programme|accessdate=3 اپریل 2012|archive-date=2012-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709164059/http://www2.lse.ac.uk/LSECities/citiesProgramme/pdf/Haydarpasa%20Summary.pdf|url-status=dead}}</ref> 2007ء وچ شہری مرکز دے مغربی کنارے اُتے واقع امبارلی د‏‏ی سالانہ گنجائش 15 لکھ [[بیس-فٹ مساوی اکائی|ٹی ای یو]] سی(حیدرپاشا وچ 354،000 ٹی ای یو دے مقابلے وچ )، جو اسنو‏ں [[بحیرہ روم]] دے طاس وچ چوتھا وڈا کارگو ٹرمینل بناندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.muhtesemkaynak.com/56.pdf|title=What Role for Turkish Ports in the Regional Logistics Supply Chains?|last1=Zeybek|first1=Hülya|last2=Kaynak|first2=Muhtesem|date=27–30 مئی 2008|publisher=International Conference on Information Systems and Supply Chain|accessdate=28 اگست 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090206164301/http://muhtesemkaynak.com/56.pdf|archive-date=6 فروری 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{harnvb|Organisation for Economic Co-operation and Development|2008|p=82}}</ref> زیتون برونو بندرگاہ نو‏‏ں موٹر ویز تے [[استنبول اتاترک ہوائی اڈا|اتاترک بین الاقوامی ہوائی اڈے]] د‏‏ی قربت دا وی فائدہ ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Organisation for Economic Co-operation and Development|2008|p=143}}</ref> تے شہر دے لئی طویل مدتی منصوبےآں وچ تمام ٹرمینلز تے سڑک تے ریل نیٹ ورک دے وچکار ودھ تو‏ں ودھ رابطے د‏‏ی لوڑ ا‏‏ے۔ <ref>{{harnvb|Organisation for Economic Co-operation and Development|2008|p=81}}</ref> استنبول اک مقبول سیاحتی مقام ا‏‏ے۔ 2000ء وچ 2 لکھ 40 ہزار غیر ملکی سیاحاں نے اس شہر دا دورہ کيتا۔ اس نے 2015ء وچ 12.56 ملین غیر ملکی سیاحاں دا خیر مقدم کيتا تے ایہ دنیا دا پنجواں سب تو‏ں ودھ دورہ کيتا جانے والا شہر بنیا۔ <ref name=Mastercard /><ref>{{cite web|url=http://www-sre.wu-wien.ac.at/ersa/ersaconfs/ersa06/papers/237.pdf|publisher=Vienna University of Economics and Business|title=Urban Tourism: An Analysis of Visitors to Istanbul|last1=Kerimoğlu|first1=Ebra|last2=Ciraci|first2=Hale|accessdate=12 فروری 2016|archive-date=2014-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522233514/http://www-sre.wu-wien.ac.at/ersa/ersaconfs/ersa06/papers/237.pdf|url-status=dead}}</ref> استنبول [[انطالیہ]] دے بعد [[ترکی]] دا دوسرا سب تو‏ں وڈا بین الاقوامی گیٹ وے اے جو ملک وچ غیر ملکی سیاحاں دا اک چوتھائی حصہ وصول کرنا ا‏‏ے۔ استنبول د‏‏ی سیاحتی صنعت یورپی طرف مرکوز اے، شہر دے 90 فیصد ہوٹل ایتھے موجود نيں۔ [[سرائے بورنو]] وچ سستے تے اوسط کرائے دے ہوٹل نيں، اعلیٰ درجے دے ہوٹل بنیادی طور اُتے [[شاخ زريں]] دے شمال وچ تفریحی تے مالی مراکز وچ نيں۔ استنبول وچ ستر [[عجائب گھر]] موجود نيں، جنہاں وچ [[توپ قاپی محل]] تے [[آیا صوفیہ]] سب تو‏ں ودھ ویکھو جانے والے نيں، ایہ عجائب گھر ہر سال 30 ملین ڈالر د‏‏ی آمدنی دیندے نيں۔ شہر دے ماحولیا‏تی ماسٹر پلان وچ ایہ وی نوٹ کيتا گیا اے کہ استنبول وچ تاریخی اہمیت دے حامل 17 محل، 64 مسیتاں تے 49 گرجا گھر موجود نيں۔ <ref name="iv&c">{{cite web|url=http://www.igd.com.tr/Upload/file_4d9f1f3815b2d.pdf |publisher=Istanbul Valuation and Consulting |title=Istanbul '10 |work=Turkey Tourism Market Research Reports |year=2010 |accessdate=29 مارچ 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120616194425/http://www.igd.com.tr/Upload/file_4d9f1f3815b2d.pdf |archivedate=16 جون 2012}} (n.b. Source indicates that the Topkapı Palace Museum and the Hagia Sophia together bring in {{nowrap|55 million [[ترکی لیرہ|TL]]}}، approximately {{nowrap|$30 million}} in 2010, on an annual basis.)</ref> == سبھیاچار == [[فائل:İstanbul Arkeoloji Müzeleri (ana bina, Arkeoloji Müzesi) - Mart 2013.JPG|thumb|[[استنبول آثاریات عجائب گھر]] عثمان حمدی نے 1891ء وچ قائم کيتا سی، ایہ ترکی دا قدیم ترین جدید عجائب گھر ا‏‏ے۔ <ref name="kultur">{{cite web|url=http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-19958/istanbul---archaeology-museum.html|publisher=Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism|title=İstanbul – Archaeology Museum|accessdate=19 اپریل 2012|archive-date=2012-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203101742/http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-19958/istanbul---archaeology-museum.html|url-status=dead}}</ref>]] استنبول تاریخی طور اُتے اک ثقافتی مرکز دے طور اُتے جانیا جاندا سی لیکن [[جمہوریہ ترکی]] دے قیام دے بعد [[راجگڑھ]] د‏‏ی [[انقرہ]] منتقلی تو‏ں ثقافتی منظر نامہ دا رخ منتقل ہو گیا۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|p=8}}</ref> نويں قومی حکومت نے ایداں دے پروگرام قائم کيتے جنہاں تو‏ں ترکاں نو‏‏ں موسیقی د‏‏ی روایات د‏‏ی طرف راغب کيتا گیا، خاص طور اُتے اوہ جو یورپ وچ شروع ہوئے، لیکن موسیقی دے ادارے تے غیر ملکی کلاسیکی فنکاراں دے دورے بنیادی طور اُتے نويں راجگڑھ وچ مرکوز نيں۔ <ref>{{harvnb|Reisman|2006|p=88}}</ref> ترکی دے بیشتر ثقافتی منظر د‏‏ی جڑاں استنبول وچ ہی سی تے 1980ء تے 1990ء د‏‏ی دہائی تک استنبول اک ایداں دے شہر د‏‏ی حیثیت برقرارنہ رکھ سکیا جس د‏‏ی ثقافتی اہمیت صرف اس د‏ی ماضی د‏‏ی عظمت اُتے مبنی ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=2–4}}</ref> [[فائل:Peramuzesi nighttime.jpg|thumb|سجے|[[بےاوغلو]] وچ پرار عجائب گھر]] [[انیہويں صدی]] دے آخر تک استنبول اک علاقائی فنکارانہ مرکز دے طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں قائم رکھا، ترکی، یورپی تے مشرق وسطی دے فنکار شہر د‏‏ی طرف آرہے سن ۔ [[انقرہ]] نو‏‏ں ترکی دا ثقافتی دل بنانے د‏‏ی کوششاں دے باوجود استنبول 1970ء د‏‏ی دہائی تک ملک دا بنیادی مرکز فن سی۔ <ref name="gosotu2213">{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=221–23}}</ref> جب 1980ء د‏‏ی دہائی دے دوران وچ استنبول وچ اضافی یونیورسٹیاں تے آرٹ جریدے د‏‏ی نیہہ رکھی گئی سی تاں پہلے تو‏ں انقرہ وچ مقیم فنکار ایتھ‏ے منتقل ہونا شروع ہو گئے۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=223–24}}</ref> [[بے واغلو]] شہر دے فنکارانہ مرکز وچ تبدیل ہوچکيا اے، نوجوان فنکار تے بُڈھے ترک فنکار جو پہلے بیرون ملک مقیم سن قدم جماندے نظر آندے نيں۔ استنبول وچ جدید [[عجائب گھر]] جنہاں وچ پیرا عجائب گھر، [[ثاقب سابانجی عجائب گھر]] تے [[استنبول ماڈرن]] شام‏ل نيں 2000ء د‏‏ی دہائی وچ نمائش گاہاں تے نیلام گھراں وچ جدید وادھا سی جو شہر د‏‏ی کثیر ثقافتی قدر نو‏‏ں ودھانے دا موجب بنے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/02/12/magazine/istanbul-art-boom-bubble.html|work=The New York Times|title=The Istanbul Art-Boom Bubble|last=Hansen|first=Suzy|date=10 فروری 2012|accessdate=19 اپریل 2012}}</ref> ان عجائب گھراں نو‏‏ں حالے تک تاریخی جزیرہ نما دے پرانے عجائب گھراں د‏‏ی مقبولیت حاصل نئيں ہوئی اے، اس وچ [[استنبول آثاریات عجائب گھر]] تے [[ترکی تے اسلامی فنون عجائب گھر]] وی شام‏ل نيں جو ترکی وچ جدید عجائب گھراں دے عہد دا آغاز سی۔ <ref name="iv&c" /><ref name="kultur" /> استنبول فیسٹیول دا قیام ثقافتی بازگشت دے نال مربوط ہونا سی، جس نے 1973ء وچ ترکی تے پوری دنیا تو‏ں وکھ وکھ قسم دے فن د‏‏ی نمائش شروع کيتی۔ اسی مشعل بردار فیسٹیول تو‏ں 1980ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ بین الاقوامی استنبول فلم فیسٹیول تے استنبول انٹرنیشنل جاز فیسٹیول آیا۔ اس د‏ی توجہ ہن صرف موسیقی تے رقص اُتے مرکوز اے، استنبول فیسٹیول نو‏‏ں 1994ء تو‏ں استنبول بین الاقوامی میوزک فیسٹیول دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://muzik.iksv.org/en/thefestival/history|publisher=The Istanbul Foundation for Culture and Arts|title=History|accessdate=13 اپریل 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110503092124/http://muzik.iksv.org/en/thefestival/history|archivedate=3 مئی 2011}}</ref> اصل استنبول فیسٹیول تو‏ں نکلے جانے والے ہور تہواراں وچ سب تو‏ں نمایاں استنبول بائینیئل اے جو 1987ء دے بعد تو‏ں ہر دو سال بعد منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا ابتدائی مقصد ترکی دے بصری فن د‏‏ی نمائش کرنا سی، اس دے بعد ایہ بین الاقوامی فنکاراں دے لئی کھلا تے وینس بینیال تے ساؤ پالو آرٹ بینیئل دے نال نال ایلیٹ بائناالس وچ شام‏ل ہوݨ دا اعزاز حاصل کيتا۔ <ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/travel/2011/sep/21/istanbul-biennial-2011-modern-art|work=The Guardian|last=Gibbons|first=Fiachra|title=10 of the Best Exhibitions at the Istanbul Biennial|date=21 ستمبر 2011|accessdate=13 اپریل 2012}}</ref> === عجائب گھر === [[فائل:Istanbul PB076052raw (4116618724).jpg|thumb|[[استنبول آثاریات عجائب گھر]]]] [[فائل:MuzeumhracekIstanbul budova.JPG|thumb|[[استنبول کھلونا عجائب گھر]]]] استنبول صدیاں دے دنیا د‏‏ی عظیم ترین سلطنتاں دا راجگڑھ رہیا جس د‏‏ی ایہ سبھیاچار دا اک وڈا مرکز وی ا‏‏ے۔ شہر وچ تھاں تھاں تاریخی عمارتاں نيں جنہاں وچ کئی ہن عجائب گھراں وچ تبدیل ہو جکی نيں۔ اس دے علاوہ وی ایتھ‏ے متعدد [[عجائب گھر]] موجود نيں جنہاں وچ اہ‏م عجائب گھر د‏‏ی لسٹ تھلے لکھے ا‏‏ے۔ {{colbegin|2}} * [[آشیان عجائب گھر]] * [[اندا ترک عجائب گھر، شیشلی]] * [[احمد حمدی تانپینار ادبی عجائب گھر ک‏‏تب خانہ]] * [[استنبول آثاریات عجائب گھر]] * [[استنبول بحریہ عجائب گھر]] * [[استنبول حیوانیات عجائب گھر]] * [[استنبول ریاستی فن تے مجسمہ عجائب گھر]] * [[استنبول ریلوے عجائب گھر]] * [[استنبول ڈاک عجائب گھر]] * [[استنبول کھلونا عجائب گھر]] * [[استنبول ہوابازی عجائب گھر]] * [[استنبول یو ایف او میوزیم]] * [[اشبانک عجائب گھر]] * [[انادولو حصاری]] * [[اورحان کمال ادبی عجائب گھر]] * [[آیا صوفیہ]] * [[بےلربیئی محل]] * [[ترکی دا یہودی عجائب گھر]] * [[توپ قاپی محل]] * [[حسین رحمی گورپینار عجائب گھر]] * [[دولماباغچہ محل]] * [[رحمی ایم کوچ عجائب گھر]] * [[رستم پاشا مدرسہ]] * [[ریزان خاص عجائب گھر]] * [[عصمت انونو منزل عجائب گھر]] * [[غلطہ سرائے عجائب گھر]] * [[قلعہ روملی حصار]] * [[کاندیلی زلزلہ عجائب گھر]] {{colend}} === فلم تے مقبول سبھیاچار === [[فائل:From Russia with Love – UK cinema poster.jpg|150px|thumb|سجے|[[فرام رشیا ود لوو (فلم)|فرام رشیا ود لوو]]]] [[فائل:Ek Tha Tiger theatrical poster.jpg|120px|thumb|[[اک سی ٹائیگر]]]] ترکی وچ پہلی فلم د‏‏ی نمائش [[یلدز محل]] وچ 1896ء وچ ہوئی پیرس وچ اس ٹیکنالوجی دے عوامی آغاز دے اک سال بعد۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=130–31}}</ref> [[بےاوغلو]] وچ سینما گھر تے تھیٹر تیزی پھیلنا شروع ہو گئے، سینما گھراں د‏‏ی وڈی تعداد سڑک دے کنارے مرکوز سی جسنو‏ں ہن [[شارع استقلال]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=133–34}}</ref> استنبول ترکی د‏‏ی جدید فلم انڈسٹری دا دل بن گیا، حالانکہ 1950 د‏‏ی دہائی تک ترک فلماں مستقل طور اُتے تیار نئيں کيت‏‏ی گئياں۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|p=146}}</ref> تب تو‏ں استنبول ترکی ڈرامےآں تے مزاح نگاراں د‏‏ی فلم بنانے دا سب تو‏ں مقبول مقام رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|p=165}}</ref> صدی دے دوسرے نصف حصے وچ ترک فلمی صنعت وچ تیزی آگئی، تے اوزاک (2002) تے میرے والد تے میرے بیٹے (2005) دونے د‏‏ی عکسبندی استنبول وچ کيتی گئی۔ ملکی فلماں وچ بین الاقوامی سطح اُتے کافی کامیابی نظر آندی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=https://publications.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=340736&coid=341935&lang=en|publisher=Credit-Suisse|title=Golden Age for Turkish Cinema|last=Nikitin|first=Nikolaj|date=6 مارچ 2012|accessdate=6 جولائ‏ی 2012|archive-url=https://archive.today/20121217131735/https://publications.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=340736&coid=341935&lang=en|archive-date=17 دسمبر 2012|url-status=dead}}</ref> استنبول تے اس د‏ی دلکش عمارتاں نے متعدد غیر ملکی فلماں دے پس منظر دے طور اُتے وی کم کيتا ا‏‏ے۔ چند مشہور بین الاقوامی فلماں وچ [[فرام رشیا ود لوو (فلم)|فرام رشیا ود لوو]]، [[دا ورلڈ از ناٹ اینف]]، [[ٹیکن 2]]، [[عثمانی لیفٹیننٹ]]، [[مشن استنبول]] تے توپ قابی شام‏ل نيں۔ استنبول وچ فلمائی گئی ہور فلماں وچ [[جوانی فیر نئيں آنی 2]]، [[دل دھڑکنے دو]]، [[اک سی ٹائیگر]]، [[بیبی (2015ء ہندی فلم)|بیبی]]، [[ریس 2]]، [[ہجرت (فلم)|ہجرت]] تے [[وار (فلم)|وار]] شام‏ل نيں۔ اس ثقافتی بازگشت دے نال مربوط استنبول فیسٹیول دا قیام سی، جس نے 1973ء وچ ترکی تے دنیا بھر تو‏ں وکھ وکھ فنون د‏‏ی نمائش شروع کيتی۔ ايس‏ے فلیگ شپ فیسٹیول تو‏ں سن 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ بین الاقوامی استنبول فلم فیسٹیول تے استنبول انٹرنیشنل جاز فیسٹیول شہر وچ منعقد ہونا شروع ہويا۔ اپنی پوری توجہ صرف موسیقی تے رقص اُتے مرکوز ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں استنبول فیسٹیول نو‏‏ں 1994ء تو‏ں استنبول انٹرنیشنل میوزک فیسٹیول دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://muzik.iksv.org/en/thefestival/history|publisher=The Istanbul Foundation for Culture and Arts|title=History|accessdate=13 اپریل 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110503092124/http://muzik.iksv.org/en/thefestival/history|archivedate=3 مئی 2011}}</ref> === خریداری تے تفریح === [[فائل:Grand-Bazaar Shop.jpg|thumb|[[وڈا بازار، استنبول]]]] تاریخی تو‏ں جدید تک استنبول وچ متعدد خریداری مراکز نيں۔ [[وڈا بازار، استنبول|وڈا بازار]] 1461ء دے بعد تو‏ں چل رہیا اے ایہ دنیا دے قدیم ترین تے چھدے بازاراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal|editor-last=Hensel|editor-first=Michael|editor2-last=Sungurogl|editor2-first=Defne|editor3-last=Ertaş|editor3-first=Hülya|title=Turkey at the Threshold|journal=Architectural Design|volume=80|date=جنوری–فروری 2010|isbn=978-0-470-74319-5|location=London|ref=harv|issue=1}}</ref><ref name="kos9192">{{harvnb|Köse|2009|pp=91–92}}</ref> محمود پاشا بازار اک کھلا ہويا بازار اے جو [[وڈا بازار، استنبول|وڈا بازار]] تے [[مصری بازار]] دے وچکار پھیلا ہويا اے جو 1660ء تو‏ں استنبول د‏‏ی مسالا د‏‏ی وڈی منڈی ا‏‏ے۔ 1987ء وچ جدو‏ں گیلریا اتاکوئے دا افتتاح ہويا تاں ترکی وچ جدید شاپنگ مالز دے زمانے دا آغاز ہويا۔ <ref>{{harvnb|Taşan-Kok|2004|p=166}}</ref> اس دے بعد تو‏ں تاریخی جزیرہ نما دے باہر وڈے شاپنگ سینٹرز بن گئے نيں۔ استنبول اپنے تاریخی سمندری غذا والے ریستوراناں دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ شہر دے بوہت سارے مشہور تے اعلیٰ سمندری غذا والے ریستوراں [[باسفورس]]کے کنارے واقع نيں خاص طور اُتے [[اورتاکوئے]]، بیبک، [[ارناوتکوئے]]، ینی کوئے، [[بےلربئی]] تے چنگال کوئے وچ ۔ [[بحیرہ مرمرہ]] دے ساحل دے نال [[قوم قاپی]] پیدل چݪݨ والا زون اے جس وچ پنجاہ دے نیڑے مچھلی والے ریستوراں نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=managing-the-difficult-balance-between-tourism-and-authenticity-kumkapi-2008-07-26|work=Hürriyet Daily News|title=Managing the Difficult Balance Between Tourism and Authenticity|last=Schäfers|first=Marlene|date=26 جولائ‏ی 2008|accessdate=29 اپریل 2012}}</ref> [[جزائر پرنس]] شہر دے مرکز تو‏ں 15 کلومیٹر (9 میݪ)، سمندری غذا والے ریستوراں دے لئی وی مشہور نيں۔ ان ریستوراںاں، موسم گرما د‏‏ی تاریخی حویلیاں تے کار تو‏ں پاک سڑکاں د‏‏ی وجہ تو‏ں [[جزائر پرنس]] استنبول تے غیر ملکی سیاحاں دے درمیان وچ چھٹیاں دا اک مقبول مقام ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://travel.nytimes.com/2011/07/10/travel/buyukada-near-istanbul-is-an-island-idyll.html|work=The New York Times|title=A Turkish Idyll Lost in Time|last=Schillinger|first=Liesl|date=8 جولائ‏ی 2011|accessdate=29 اپریل 2012}}</ref> [[فائل:Nişantaşı 2010-11 Yılbaşı Süslemeleri.jpg|سجے|thumb|[[نشان تاشی]] خریداری ضلع وچ [[نويں سال د‏‏ی شام]] دے موقع اُتے سجاوٹ]] استنبول عثمانی کھانےآں د‏‏ی جدید ترین تے وسیع پیمانے اُتے پکے پکوان دے لئی وی مشہور ا‏‏ے۔ 1960ء د‏‏ی دہائی وچ شروع ہوݨ والے جنوب مشرقی تے مشرقی ترکی تو‏ں آنے والے تارکین وطن د‏‏ی آمد دے بعد صدی دے آخر تک اس شہر دے کھانے دا نظارہ یکسر تبدیل ہوچکيا ا‏‏ے۔ مشرق وسطی دے کھانا جداں [[کباب]] کھانے دے منظر وچ اک اہ‏م جگہ لینے وچ کامیاب ہوئے نيں۔ غیر ملکی کھانےآں والے ریستوراں بنیادی طور [[بےاوغلو]]، [[بیشکتاش]]، [[شیشلی]] تے [[قاضی کوئے]] ضلعے وچ مرتکز نيں۔ استنبول فعال رات د‏‏ی زندگی تے تاریخی ٹیورنز دے لئی وی مشہور اے جو صدیاں تو‏ں شہر د‏‏ی اک خصوصیت ا‏‏ے۔ [[شارع استقلال]] اُتے چیچک پاسجی ہن شراب خاناں پب تے ریستوراںاں دا گھر ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Freely|2011|p=429}}</ref> استقلال ایوینیو جو اصل وچ اپنے طعام خاناں دے لئی جانیا جاندا اے، خریداری د‏‏ی طرف ودھ گیا اے، لیکن نیڑے د‏‏ی نیویزادے اسٹریٹ ہن شراب خاناں تے پباں تو‏ں بھری ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Keyder|1999|p=34}}</ref><ref>{{cite web|last=Kugel|first=Seth|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E00E4DB1030F934A25754C0A9679D8B63|title=The $100 Istanbul Weekend|work=The New York Times|date=17 جولائ‏ی 2011|accessdate=29 اپریل 2012}}</ref> استقلال ایونیو دے آس پاس دے کچھ دوسرے محلےآں نو‏‏ں [[بےاوغلو]] د‏‏ی رات د‏‏ی زندگی دے لئی نويں سرے تو‏ں تشکیل دتا گیا اے، ہن تجارتی گلیاں وچ پب، کیفے تے ریستوراں موجود نيں جنہاں وچ لائیو موسیقی اک خاص خصوصیت ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Knieling|Othengrafen|2009|pp=228–34}}</ref> استنبول د‏‏ی رات د‏‏ی زندگی دے ہور فوکل پوائنٹ وچ [[نشان تاشی]]، [[اورتاکوئے]]، بیبک، تے [[قاضی کوئے]] شام‏ل نيں۔ <ref>{{cite web|last1=Tomasetti|first1=Kathryn|last2=Rutherford|first2=Tristan|url=https://www.theguardian.com/travel/2012/mar/23/istanbul-nightlife-bars-breakfast-brunch|work=The Guardian|title=A Big Night Out in Istanbul – And a Big Breakfast the Morning After|date=23 مارچ 2012|accessdate=29 اپریل 2012}}</ref> {{-}} == کھیل == {{متعدد تصاویر | align = right | direction = vertical | width = | image1 = Istanbul Atatürk Olympic Stadium 1.jpg | caption1 = | image2 = Ali Sami Yen Spor Kompleksi Türk Telekom Arena2.jpg | caption2 = | image3 = Panoramio - V&A Dudush - ŞÜKRÜ SARACOĞLU STADIUM.jpg | caption3 = | image4 = Beşiktaş J.K. vs Bursaspor 11 April 2016 (3) cropped.jpg | caption4 = 1. [[اتاترک اولمپک اسٹیڈیم]]<br />2. [[ترک ٹیلی کم اسٹیڈیم]]<br />3. [[شکرو سراج اوغلو اسٹیڈیم]]<br />4. [[ووڈافون پارک]] }} {{Multiple image|align=left|direction=vertical|image1=EuroBasket 2017 Top 16 Spain vs Turkey, 2017-09-10.jpg|image2=Ülker Sports Arena- Fenerbahçe vs. Armani Milano.jpg|caption2=1. سنان ایردم ڈوم<br />2. اولکر اسپورٹس ایرینا}} استنبول وچ ترکی دے سب تو‏ں قدیم اسپورٹس کلباں دا گھر ا‏‏ے۔ "بیشکتاش جے کے" جو 1903ء وچ قائم ہويا انہاں کھیلاں دے کلباں وچ سب تو‏ں قدیم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ غلطہ سرائے اپورٹس کلب تے فنارباہچے اپورٹس کلب بین الاقوامی مقابلےآں وچ بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کيتا اے تے بالترتیب 22 تے 19 مرتبہ سوپر لیگ ٹائٹل اپنے ناں کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablest/turkchamp.html|title=Turkey – List of Champions|website=www.rsssf.com|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]]|access-date=31 مئی 2018}}</ref><ref name="fifa-gal">{{cite web|url=https://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=31018/index.html|publisher=FIFA|title=Galatasaray: The Lions of the Bosporus|accessdate=10 اپریل 2012|archive-date=2012-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404192001/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=31018/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2008/clubs/club=52692/matches/index.html|publisher=The Union of European Football Associations|title=UEFA Champions League 2007/08 – History – Fenerbahçe|date=8 اکتوبر 2011|accessdate=10 اپریل 2012}}</ref> استنبول وچ باسکٹ بال د‏‏ی ست ٹیماں نيں جو ترک باسکٹ بال سپر لیگ وچ کھیلنی نيں۔ <ref>{{cite web |url=http://www.bsl.org.tr/bsl/istatistikler/puan-durumu |publisher=Turkish Basketball Super League |title=Puan Durumu: 2015–2016 Sezonu 30. Hafta |trans-title=League Table: 2015–16 Season, Round 30 |language=Turkish |accessdate=6 جون 2016 |archive-date=2016-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514115655/http://www.bsl.org.tr/bsl/istatistikler/puan-durumu |url-status=dead}}</ref> سنان ایردم ڈوم یورپ دے سب تو‏ں وڈے انڈور کھیلاں دے میداناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس نے 2010ء فیبا ورلڈ چیمپینشپ دے فائنل د‏‏ی میزبانی، 2012ء آئی اے اے ایف ورلڈ انڈور چیمپین شپ، اس دے نال نال 2011ء–12ء یورو لیگ تے 2016ء–17ء یورو لیگ فائنل فور د‏‏ی وی میزبانی کيتی۔ <ref>{{cite web|url=http://turkey2010.fiba.com/pages/eng/fe/10/fwcm/event-guide/cities/istanbul/p/arena.html|publisher=FIBA|title=2010 FIBA World Championship Istanbul: Arenas|accessdate=10 اپریل 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130603101234/http://turkey2010.fiba.com/pages/eng/fe/10/fwcm/event-guide/cities/istanbul/p/arena.html|archivedate=3 جون 2013}}</ref> اولکر اسپورٹس ارینا جو فنارباہچے باسکٹ بال ٹیم دا ہوم کورٹ اے 2012ء وچ کھلا۔ تعمیرا‏تی عروج دے باوجود [[گرمائی اولمپک کھیلاں|گرمائی اولمپکس]] دے لئی شہر نے پنج بولیاں داں جس وچ [[2000ء گرمائی اولمپکس]]، [[2008ء گرمائی اولمپکس]]، [[2012ء گرمائی اولمپکس]]، 2020ء گرمائی اولمپکس تے اس دے علاوہ [[یوئیفا یورو 2016ء]] شام‏ل نيں پ‏ر ایہ کامیاب نہ ہو سکن۔ <ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor.com/World/Latest-News-Wires/2011/0902/2020-Olympics-Six-cities-lodge-bids-for-the-games|work=The Christian Science Monitor|last=Wilson|first=Stephen|title=2020 Olympics: Six cities lodge bids for the games|date=2 ستمبر 2011|accessdate=29 جون 2012}}</ref> 2005ء تے 2011ء دے درمیان وچ استنبول پارک ریسنگ سرکٹ نے سالانہ [[فارمولا ون]] ترک گراں پری د‏‏ی میزبانی کيتی۔ <ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2011/apr/22/turkey-f1-grand-prix|work=The Guardian|last=Richards|first=Giles|title=Turkey Grand Prix Heads for the Scrapyard Over $26m Price Tag|date=22 اپریل 2011|accessdate=3 جولائ‏ی 2012}}</ref> 1952ء وچ قائم ہوݨ والا استنبول کشتی رانی کلب ہر سال استنبول دے آس پاس د‏ی آبی گزرگاہاں اُتے ریس تے دوسرے کشتی رانی دے پروگرام منعقد کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.istanbulyelken.org.tr/yarislar/48-2012-yar%C4%B1%C5%9F-program%C4%B1-ve-genel-yar%C4%B1%C5%9F-talimat%C4%B1.html |publisher=The Istanbul Sailing Club |title=2012 Yarış Programı ve Genel Yarış Talimatı |language=Turkish |trans-title=2012 Race Schedule and General Sailing Instructions |year=2012 |accessdate=3 جولائ‏ی 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120604022738/http://www.istanbulyelken.org.tr/yarislar/48-2012-yar%C4%B1%C5%9F-program%C4%B1-ve-genel-yar%C4%B1%C5%9F-talimat%C4%B1.html |archivedate=4 جون 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=sailing-week-starts-in-istanbul-2008-08-23|work=Hürriyet Daily News|author=Turkish Daily News|title=Sailing Week Starts in Istanbul|date=23 اگست 2008|accessdate=3 جولائ‏ی 2012}}</ref> ترکی دے ساحل سمندر ریسنگ کلب وچ وڈی کشتیاں وی شام‏ل نيں جداں کہ سالانہ نیول فورس ٹرافی۔ <ref>{{cite web|url=http://www.tayk.org.tr/about-us|publisher=The Turkish Offshore Racing Club|title=About Us|date=31 مارچ 2012|accessdate=3 جولائ‏ی 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905140742/http://www.tayk.org.tr/about-us|archive-date=5 ستمبر 2013|url-status=dead}}</ref> [[اتاترک اولمپک اسٹیڈیم]] استنبول دے مغربی مضافات وچ [[ترکی]] دا سب تو‏ں وڈا [[اسٹیڈیم]] ا‏‏ے۔ اس دا ناں [[جمہوریہ ترکی]] دے بانی تے پہلے صدر [[مصطفٰی کمال اتاترک]] دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ اس د‏ی تعمیر 1999ء وچ شروع ہوئی تے 2002ء وچ مکمل ہوئی۔ ایہ 2008ء دے [[اولمپک کھیلاں]] دے لئی ترکی د‏‏ی ناکا‏م بولی دے لئی تعمیر کيتا گیا سی جو بالآخر [[بیجنگ]] نو‏‏ں دتا گیا سی۔ اس اُتے تقریباً 140 ملین [[امریک‏‏ی ڈالر]] لاگت آئی۔ <ref name="tekfeninsaat1">{{cite web |url=http://www.tekfeninsaat.com/civil_project_detail.asp?id=5 |title=Tekfen Construction – ISTANBUL ATATÜRK OLYMPIC STADIUM |website=Tekfeninsaat.com |date= |accessdate=2016-08-07 |archive-date=2016-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106005009/http://www.tekfeninsaat.com/civil_project_detail.asp?id=5 |url-status=dead}}</ref> [[ترک ٹیلی کم اسٹیڈیم]] استنبول، [[ترکی]] دے یورپی حصے دے ضلع [[سارییر]] وچ اک [[ایسوسی ایشن فٹ بال]] [[اسٹیڈیم]] ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.turktelekomstadyumu.com/konum|title=Türk Telekom Stadyumu|access-date=2018-03-14|archive-date=2018-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315041801/http://www.turktelekomstadyumu.com/konum|url-status=dead|accessdate=2023-10-30|archivedate=2018-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180315041801/http://www.turktelekomstadyumu.com/konum}}</ref> کل نشستی اسٹیڈیم وچ 52،223 میزبانی کرنے د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔ <ref name="tff.org">{{Cite web |title=Stat Arama Detay TFF |url=http://www.tff.org/Default.aspx?pageID=394&stadID=5018 |access-date=2025-12-20 |website=www.tff.org}}</ref> ترک ٹیلی کم اسٹیڈیم [[ترکی]] دا پہلا اسٹیڈیم سی جو [[یوئیفا یورپی چیمپئن شپ]] د‏‏ی میزبانی دے لئی [[یوئیفا یورو 2016ء]] دے معیار اُتے پقرا اترا۔ <ref>{{cite web |url=http://www.xn--fotoma-1ua.com.tr/Galatasaray/2011/05/05/uefa-kriterlerine-uyan-tek-stat |title=Archived copy |accessdate=2011-05-23 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110508142427/http://www.xn--fotoma-1ua.com.tr/Galatasaray/2011/05/05/uefa-kriterlerine-uyan-tek-stat |archivedate=2011-05-08}}</ref> [[شکرو سراج اوغلو اسٹیڈیم]] استنبول، [[ترکی]] دے ضلع [[قاضی کوئے]] وچ اک کثیر المقاصد [[اسٹیڈیم]] ا‏‏ے۔ اس اسٹیڈیم دا افتتاح سن 1908ء وچ ہويا تے 1929ء تو‏ں 1932ء، 1965ء تو‏ں 1982ء، تے 1999ء تو‏ں 2006ء دے درمیان وچ اس د‏ی تزئین و آرائش کيتی گئی۔ اسٹیڈیم دا انتخاب 2009ء دے یوئیفا کپ فائنل د‏‏ی میزبانی دے لئی کيتا گیا سی۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.fenerbahce.org/eng/detay.asp?ContentID=718 |title=Ülker Stadium selected for 2009 UEFA Cup Final |access-date=2020-02-25 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928014542/http://www.fenerbahce.org/eng/detay.asp?ContentID=718 |url-status=dead}}</ref><ref name="bbc_europa">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/7637600.stm|title=Uefa Cup gets new name in revamp |accessdate=2008-09-26 |work=bbc.co.uk | date=2008-09-26}}</ref><ref name="uefa_europa">{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=64/newsid=754085.html |title=UEFA Cup to become UEFA Europa League |accessdate=2008-09-26 |work=uefa.com |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080929002657/http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=64/newsid=754085.html |archivedate=ستمبر 29, 2008}}</ref> [[ووڈافون پارک]] استنبول، [[ترکی]] دے ضلع [[بیشکتاش]] وچ اک کل نشستی کثیر المقاصد [[اسٹیڈیم]] ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=Beşiktaş and Vodafone sign 15-year sponsorship contract worth $145 mln|url=http://www.hurriyetdailynews.com/Default.aspx?pageID=238&nid=52919|publisher=hurriyetdailynews.com|date=20 اگست 2013}}</ref> ایہ "بیشکتاش جے کے" سب تو‏ں قدیم کلب دا گھر ا‏‏ے۔ اس وچ تقریباْ 41،188 شائقین د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔ اسٹیڈیم نے یوئفا سپر کپ 2019ء د‏‏ی میزبانی د‏‏ی سی == میڈیا == [[فائل:İstanbul radio1.JPG|thumb|right|[[ترک ریڈیو وٹیلی ویژن کارپوریشن]] دا صدر دفتر]] [[فائل:Istanbul -Hürriyet- 2000 by RaBoe 02.jpg|thumb|1948ء تو‏ں شائع ہوݨ والا [[حریت (ترکی اخبار)]] سب تو‏ں ودھ پڑھیا جانے والا اخبار ا‏‏ے۔]] بوہت‏ے سرکاری سطح اُتے چݪݨ والے ریڈیو تے ٹیلی ویژن اسٹیشن [[انقرہ]] وچ قائم نيں، لیکن استنبول ترک میڈیا دا بنیادی مرکز ا‏‏ے۔ سابقہ راجگڑھ وچ اس صنعت د‏‏ی جڑاں ایتھ‏ے موجود نيں۔ [[باب عالی]] اسٹریٹ تیزی تو‏ں [[شاخ زريں]] ترکی بھر وچ پرنٹ میڈیا دا مرکز بن گیا۔ <ref>{{harvnb|Brummett|2000|pp=11, 35, 385–86}}</ref> استنبول وچ ہن کئی طرح دے رسالے موجود نيں۔ بوہت‏ے ملک گیر اخبارات بیک وقت [[انقرہ]]، [[ازمیر]] تے استنبول تو‏ں شائع ہُندے نيں۔ <ref name="loc-pro">{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|publisher=The Library of Congress Federal Research Division|title=Country Profile: Turkey|date=اگست 2008|accessdate=8 مئی 2012}}</ref> [[حریت (ترکی اخبار)|حریت]]، صباح، پوستا تے سوزجو ملک دے اعلیٰ چار اخبارات نيں، سب دا صدر دفتر استنبول وچ اے، جس وچ ہر اک وچ 275،000 تو‏ں ودھ ہفتہ وار فروخت ہُندے نيں۔ <ref>{{cite web |url=http://www.medyatava.com/tiraj |title=Tiraj |language=Turkish |work=Medyatava |accessdate=25 دسمبر 2016 |date=25 دسمبر 2016 |archive-date=2018-03-28 |archive-url=https://archive.today/20180328181234/http://www.medyatava.com/tiraj |url-status=dead}}</ref> استنبول وچ [[آرمینیائی زبان]] وچ وی اخبارات شائع ہُندے نيں۔ [[حریت (ترکی اخبار)|حریت]] 1948ء وچ قائم ہوݨ والا اک ترکی اخبار ا‏‏ے۔ جنوری 2018ء وچ [[ترکی]] وچ اس د‏ی گردش کسی وی اخبار تو‏ں ودھ سی جس کہ 3193،000 دے نیڑے سی <ref name=medyatava>{{cite web|title=08 Ocak 2018 – 14 Ocak 2018 haftası Tiraj Tablosu|url=http://www.medyatava.com/tiraj|accessdate=27 مارچ 2018|archive-date=2018-03-28|archive-url=https://archive.today/20180328181234/http://www.medyatava.com/tiraj|url-status=dead}}</ref> [[ترک ریڈیو وٹیلی ویژن کارپوریشن]] ترکی وچ "عوامی نشریات "کا ذکر کرنے اُتے جو اولین تے واحد ادارہ ذہن وچ آندا اے اوہ ٹی آر ٹی اے جس دا قیام یکم مئی 1964 وچ عمل وچ آیا۔ 5 مئی 1927 نو‏‏ں اپنی نشریات دا آغاز کرنے والا ریڈیو دا ادارہ وی ايس‏ے تریخ تو‏ں ٹی آر ٹی دے نال منسلک ہو گیا۔ بٹن دبانے یا فیر چینل گھمانے اُتے سانو‏ں اک نويں دنیا وچ لے جانے والے ریڈیو دے نال 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ اک نواں سجݨ اس دے نال شام‏ل ہويا یعنی ٹیلی ویژن۔ ترکی وچ ٹیلی ویژن پہلی دفعہ 31 جنوری 1968 وچ ٹی آر ٹی دے وسیلے تو‏ں متعارف ہويا۔ 81 سالہ ریڈیو تے 40 سالہ ٹیلی ویژن نشریات دے نال ٹی آر ٹی جمہوریت د‏‏ی تریخ دا حافظہ بننے دے نال نال مہارت، تعمیر تے ذمہ داری دے نقۡطہ نظر تو‏ں اک بااعتماد اخوت تے اتحاد دا نشان بن گیا۔ اپنے کارکناں دے عزم تے فداکاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹی آر ٹی نے ترک قوم دے دلاں مین کدی نہ ختم ہوݨ والا مقام حاصل کيتا ا‏‏ے۔ ترکی دے نشرو اشاعت د‏‏ی درس گاہ بننے دے نال نال سب تو‏ں ودھ قابل اعتماد ادارے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اج دے دور تک پہنچنے والے ٹی آر ٹی نے ریڈیو تے ٹیلی ویژن دے شعبہ نشریات ٰ٘ن کامیاب ترین پروگراماں نو‏‏ں وی پروان چڑھایا۔ اس صورتِ حال وچ قدرتی طور اُتے اک تو‏ں ودھ ک‏ے اک خوبصورت تے رنگین پروگرام ترکی ٹیلی ویژن د‏‏ی رونق بنیا۔ ٹی آر ٹی نے ریڈیو تے ٹیلی ویژن دے شعبے وچ صرف اک نشریا‏تی ادارے ہوݨ اُتے اے انحصار نئيں کيتا بلکہ اک گہری بنیاداں دے حامل تعلیمی ادارے دا کردار وی ادا کيتا ا‏‏ے۔ اور ایہ زیر بحث کردار صرف نشریات تو‏ں وابستہ عملے د‏‏ی ہی [[تعلیم و تربیت]] دے حوالے تو‏ں نئيں بلکہ فراہ‏م کردہ خبراں تے معلومات دے ذریعے اپنے ناظرین د‏‏ی تعلیم و تربیت دے نقطہ نظر تو‏ں وی اک ناقابلِ فراموش اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ اس طرح دے با معنی تے اہ‏م مشن دے حامل ٹی آر ٹی نے غیر جانبدار، قابلِ اعتماد خبر فراہ‏م کرنے دے نقطہ نظر تے عوامی نشریات دے اصول نو‏‏ں پیشِ نظر رکھدے ہوئے انمول معیار دے پروگراماں دے ذریعے دنیا دے گنے چنے نشریا‏تی ادارےآں وچ جگہ حاصل کر لئی ا‏‏ے۔ اس کامیابی دا سبب بننے والی سرگرمیاں نو‏‏ں انہاں عنوانات دے تحت پیش کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ == تعلیم == [[فائل:Main entrance gate of Istanbul University.jpg|thumb|[[استنبول یونیورسٹی]]]] [[استنبول یونیورسٹی]] [[ترکی]] د‏‏ی اک مشہور و معروف یونیورسٹی اے جو استنبول وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دا مرکزی کیمپس [[ضلع فاتح]] وچ بایزید چوک تو‏ں ملحق ا‏‏ے۔ 1453ء وچ قائم ایہ شہر دا سب تو‏ں قدیم دا تعلیمی ادارہ ا‏‏ے۔ ابتدا وچ ایہ اک [[مدرسہ (اسلام)|اسلامی مدرسہ]] سی۔ [[انیہويں صدی]] وچ [[جمہوریہ ترکی]] دے قیام دے بعد اسنو‏ں سیکولر کر دتا گیا تے قانون، طب تے سائنس دے شعبے قائم کيتے گئے۔ <ref>{{cite web|publisher=Istanbul University |url=http://www2.istanbul.edu.tr/english/?p=68 |title=History |date=11 اگست 2011 |accessdate=20 اگست 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113023624/http://www2.istanbul.edu.tr/english/?p=68 |archivedate=13 نومبر 2012}}</ref> [[استنبول ٹیکنیکل یونیورسٹی]] استنبول، ترکی وچ واقع اک بین الاقوامی تکنیکی یونیورسٹی ا‏‏ے۔ ایہ دنیا د‏‏ی تیسری قدیم ترین ٹیکنیکل یونیورسٹی اے جو انجینئری علوم دے لئی مختص ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities World Oldest Universities] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080115092116/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities |date=جنوری 15, 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.itu.edu.tr/en/?about/history|publisher=Istanbul Technical University|title=History|accessdate=4 جولائ‏ی 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618160944/http://www.itu.edu.tr/en/?about%2Fhistory|archivedate=18 جون 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.best.eu.org/student/education/universityProfile.jsp?universityPtr=7h066pc |publisher=Board of European Students of Technology |title=University Profile: Istanbul Technical University, Turkey |accessdate=30 مارچ 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111116042221/http://www.best.eu.org/student/education/universityProfile.jsp?universityPtr=7h066pc |archivedate=16 نومبر 2011}}</ref> یہ دونے [[عوامی جامعہ|عوامی یونیورسٹیاں]] شہر د‏‏ی اٹھ یونیورسٹیاں وچو‏ں دو نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.yok.gov.tr/en/content/view/761/lang,tr/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111130014739/http://www.yok.gov.tr/en/content/view/761/lang%2Ctr |url-status=dead |archive-date=30 نومبر 2011 |publisher=The Turkish Council of Higher Education |title=State Universities |accessdate=30 مارچ 2012}}</ref> ہور ممتاز یونیورسٹیاں وچ [[معمار سنان فائن آرٹس یونیورسٹی]] فنون لطیفہ د‏‏ی اعلیٰ تعلیم دے لئی [[ترکی]] د‏‏ی اک [[عوامی جامعہ|ریاستی یونیورسٹی]] ا‏‏ے۔ یہ [[ترکی]] دے [[شہر]] دے ضلع [[بےاوغلو]] وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.msgsu.edu.tr/|title=Home|publisher=Mimar Sinan Fine Arts University|accessdate=2019-07-09|quote=Meclis-i Mebusan Caddesi No: 24Fındıklı 34427 İstanbul|archive-date=2009-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221154537/http://www.msgsu.edu.tr/|url-status=dead}}</ref> یہ [[جامعہ]] [[سلطنت عثمانیہ]] دے مایہ ناز معمار '''[[معمار سنان پاشا]]''' دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ ایہ 1970ء دے عشرے تک ترکی دا بنیادی ادارہ فن سی۔ <ref name="gosotu2213" /> [[مرمرہ یونیورسٹی]] استنبول، [[ترکی]] دے [[ضلع فاتح]] وچ اک [[عوامی جامعہ]] ا‏‏ے۔ ایہ 124 برساں تو‏ں ترکی وچ اعلیٰ تعلیم دے بہترین ادارےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ موجودہ [[صدر ترکی]] [[رجب طیب ایردوان]] نے ايس‏ے جامعہ تو‏ں معاشیات تے انتظامی علوم د‏‏ی فیکلٹی تو‏ں گریجویشن د‏‏ی ڈگری لی ا‏‏ے۔ <ref name="bbcerdogan">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6900616.stm|title=Profile: Recep Tayyip Erdogan|work=BBC News|accessdate=29 اگست 2008|date=18 جولائ‏ی 2007}}</ref><ref name="oda TV">{{cite web |url=http://www.odatv.com/n.php?n=erdoganin-diplomasi-aslinda-hangi-okuldan-2504141200 |title=Erdoğan'ın diploması aslında hangi okuldan |date=25 اپریل 2014 |accessdate=3 دسمبر 2014 |work=oda TV |language=Turkish |trans-title=Which school is Erdoğan's diploma from |archive-date=2016-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160327020009/http://odatv.com/n.php?n=erdoganin-diplomasi-aslinda-hangi-okuldan-2504141200 |dead-url=yes }}</ref><ref name="sozcu.com.tr">{{cite news |url=http://sozcu.com.tr/2014/gunun-icinden/erdoganin-diplomasi-mecliste-497279/ |title=Erdoğan'ın diploması Meclis'te |language=Turkish |date=28 اپریل 2014 |accessdate=3 دسمبر 2014 |newspaper=Sözcü |author=Cengiz Aldemir |trans-title=Erdoğan's diploma in parliament}}</ref><ref name="Zaman">{{cite news |url=http://www.zaman.com.tr/gundem_rektorluk-diplomasini-yayinladi-halacoglu-yeni-belge-gosterdi_2213158.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426110759/http://www.zaman.com.tr/gundem_rektorluk-diplomasini-yayinladi-halacoglu-yeni-belge-gosterdi_2213158.html |url-status=dead |archive-date=26 اپریل 2014 |title=Rektörlük, diplomasını yayınladı; Halaçoğlu yeni belge gösterdi |date=25 اپریل 2014 |accessdate=3 دسمبر 2014 |newspaper=Zaman |language=Turkish |trans-title=Rectorate issues diploma: Halaçoğlu shown the new document |archivedate=2014-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426110759/http://www.zaman.com.tr/gundem_rektorluk-diplomasini-yayinladi-halacoglu-yeni-belge-gosterdi_2213158.html }}</ref>{{efn|Sufficient proofs of entry and graduation are lacking, several Turkish sources dispute that he graduated.}} استنبول وچ قائم بہترین یونیورسٹیاں حکومت دے زیر انتطام نيں پ‏ر اس شہر وچ متعدد ممتاز نجی ادارے وی نيں۔ استنبول وچ پہلی جدید نجی یونیورسٹی، جو ریاستہائے متحدہ تو‏ں باہر اس دا سب تو‏ں قدیم امریک‏‏ی اسکول اے '''رابرٹ کالج''' سی جس دے بانی اک امریک‏‏ی سماجی کارکن کرسٹوفر رابرٹ سن ۔ 1971ء وچ ایہ [[بوغازچی یونیورسٹی]] بن گیا۔ جدو‏ں کہ اس دا باقی حصہ اج وی '''رابرٹ کالج''' دے ناں تو‏ں کم کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="dog">{{cite web|last=Doğramacı|first=İhsan|url=http://www.intconfhighered.org/Dogramaci-final.doc|format=DOC|title=Private Versus Public Universities: The Turkish Experience|work=18th International Conference on Higher Education|location=Ankara|date=اگست 2005|accessdate=30 مارچ 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://webportal.robcol.k12.tr/About-RC/HistoryOfRc/Pages/default.aspx|publisher=Robert College|title=History of RC|year=2012|accessdate=15 اکتوبر 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022121242/http://webportal.robcol.k12.tr/About-RC/HistoryOfRc/Pages/default.aspx|archive-date=22 اکتوبر 2012|url-status=dead}}</ref> [[آئین ترکی|1982ء دے آئین]] تو‏ں پہلے نجی یونیورسٹیاں نو‏‏ں ترکی وچ باضابطہ طور اُتے کالعدم قرار دتا گیا سی۔ لیکن 1970ء تک استنبول وچ پہلے ہی پندرہ نجی "ہائی اسکول" موجود سن، جو مؤثر طریقے تو‏ں یونیورسٹیاں سی۔ 1982ء دے بعد استنبول وچ قائم پہلی نجی یونیورسٹی [[کوچ یونیورسٹی]] سی جس دا قیام 1992ء وچ عمل وچ آیا تے اگلی دہائی دے ميں اک درجن یونیورسٹیاں بنیاں۔ <ref name="dog" /> اج شہر وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 30 نجی یونیورسٹیاں نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.yok.gov.tr/en/content/view/762/lang,tr/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111130014755/http://www.yok.gov.tr/en/content/view/762/lang%2Ctr |url-status=dead |archive-date=30 نومبر 2011 |publisher=The Turkish Council of Higher Education |title=Private Universities |accessdate=30 مارچ 2012}}</ref><ref name=Hurriyet2013>{{cite news |title=Baraja nazır en akıllı kent |url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/23201783.asp |newspaper=Hürriyet |date=4 مئی 2013 |accessdate=5 مئی 2013}}</ref><ref name=AECOM>{{cite web |url=http://www.everythingturkish.com.au/news-all-2/from-turkey/aecom-expands-role-on-2-2bn-istanbul-scheme |title=Aecom expands role on $2.2bn Istanbul scheme |date=5 ستمبر 2012 |work=everythingturkish.com.au |publisher=EverythingTurkish |accessdate=31 اگست 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160921124336/http://www.everythingturkish.com.au/news-all-2/from-turkey/aecom-expands-role-on-2-2bn-istanbul-scheme |archivedate=21 ستمبر 2016}}</ref> == عوامی خدمات == === فراہمی آب === [[فائل:Valens aquädukt02.jpg|150px|thumb|[[والنس آبراہ]]]] استنبول وچ پانی د‏‏ی فراہمی دا پہلا نظام شہر د‏‏ی ابتدائی تریخ نال ملدا اے جدو‏ں شہر نو‏‏ں [[آبراہ|آبراہاں]] تو‏ں پانی فراہ‏م کیہ جاندا سی مثلاً [[والنس آبراہ]] اک رومی [[آبراہ]] اے جو [[بازنطینی سلطنت|مشرقی رومی سلطنت]] دے [[راجگڑھ]] [[قسطنطنیہ]] (جدید استنبول، ترکی) نو‏‏ں پانی فراہ‏م کرنے والا سب تو‏ں وڈا نظام سی۔ اسنو‏ں [[چوتھ‏ی صدی]] عیسوی دے آخر وچ [[رومی شہنشاہ]] والنس نے مکمل کيتا۔ اس دا انتظام [[بازنطینی سلطنت|بازنطینیاں]] تے بعد وچ [[عثمانی ترک|عثمانیاں]] نے کيتا تے اسنو‏ں استعمال کيتا گیا۔ ہن ایہ شہر دے سب تو‏ں اہ‏م تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ان آبراہاں تو‏ں پانی شہر دے متعدد تالاباں وچ جمع کر دتا جاندا سی۔ <ref name=iskitarihce>{{cite web|url=http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_1.phtm |title=Istanbul and the History of Water in Istanbul |publisher=Istanbul Water and Sewerage Administration |accessdate=11 مارچ 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929003533/http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_1.phtm |archivedate=29 ستمبر 2007 |url-status=dead}}</ref> [[سلیمان اول]] دے حکم اُتے '''کرک چشمہ''' (Kırkçeşme) پانی د‏‏ی فراہمی دے نیٹ ورک تعمیر کيتا گیا۔ 1563ء تک ایہ نیٹ ورک 158 تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں ہر روز 4،200 مکعب میٹر (150،000 مکعب فٹ) پانی فراہ‏م کردا سی۔ <ref name=iskitarihce /> بعد دے برساں وچ عوامی طلب دے ودھنے اُتے وکھ وکھ چشمےآں تو‏ں پانی نو‏‏ں عوامی سبیلاں جداں '''سبیل [[احمد ثالث]]''' سپلائی لائناں دے ذریعہ شہر نو‏‏ں پانی فراہ‏م کردے سن ۔ <ref>{{harvnb|Tigrek|Kibaroğlu|2011|pp=33–34}}</ref> اج استنبول وچ اک کلورینیٹڈ تے فلٹر پانی د‏‏ی فراہمی تے نکاسی دا نظام نو‏‏ں استنبول واٹر اینڈ سیوریج انتظامیہ دے زیر انتطام ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_2.phtm |title=İSKİ Administration |publisher=Istanbul Water and Sewerage Administration |accessdate=31 مارچ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929003514/http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_2.phtm |archivedate=29 ستمبر 2007 |url-status=dead}}</ref> === بجلی === [[شاخ زريں]] دے نال کوئلہ تو‏ں چݪݨ والا [[بجلی گھر]]، صلاحترآغا پاور اسٹیشن، 1914ء تے 1952ء درمیان وچ استنبول دا واحد بجلی دا ذریعہ سی۔ <ref name="silah">{{cite web|url=http://www.santralistanbul.org/pages/index/silahtaraga-elektrik-santrali/en |title=Silahtarağa Power Plant |publisher=SantralIstanbul |accessdate=31 مارچ 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120730074538/http://www.santralistanbul.org/pages/index/silahtaraga-elektrik-santrali/en |archivedate=30 جولائ‏ی 2012}}</ref> جمہوریہ ترکی د‏‏ی تشکیل دے بعد اس پلانٹ نو‏‏ں بہتر بنایا گیا تاکہ شہر د‏‏ی ودھدی ہوئی طلب نو‏‏ں پورا کيتا جا سک‏‏ے۔ اس د‏ی گنجائش 1923ء وچ 23 میگا واٹ تو‏ں ودھ ک‏ے 1956ء وچ 120 میگا واٹ د‏‏ی بلند ترین سطح تک پہنچ گئی۔ <ref name="silah" /><ref name="teias">{{cite web|url=http://www.teias.gov.tr/istatistikler/tarihce(ing)۔htm |year=2001 |title=Short History of Electrical Energy in Turkey |publisher=Turkish Electricity Transmission Company |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091128083310/http://www.teias.gov.tr/istatistikler/tarihce%28ing%29.htm |archivedate=28 نومبر 2009 |url-status=dead |accessdate=5 جولائ‏ی 2012}}</ref> صلاحیت وچ کمی ہُندی رہی ایتھ‏ے تک کہ پاور اسٹیشن اپنی معاشی زندگی دے اختتام نو‏‏ں پہنچیا تے 1983ء وچ بند ہو گیا۔ <ref name="silah" /> سرکاری طور اُتے چݪݨ والی ترک الیکٹریکل اتھارٹی (ٹی ای کے) 1970ء تو‏ں 1984ء دے دوران وچ اپنی بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے تقسیم اُتے اجارہ داری سی لیکن ہن اتھارٹی دو حصےآں "ترکی بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر ٹرانسمیشن کمپنی" (TEAŞ) تے "ترک بجلی تقسیم کار کمپنی" (TEDAŞ) دے درمیان وچ تقسیم ہوگئی ا‏‏ے۔ <ref name="teias" /> === ڈاک تے مواصلات === [[فائل:Grand Post Office, Sirkeci, İstanbul (13080025505).jpg|150px|thumb|استنبول دا مرکزی پوسٹ آفس 1909 دا اے ]] عثمانی وزارت ڈاک تے ٹیلی گراف 1840ء وچ قائم کيتا گیا تے پہلا ڈاکخانہ [[ینی مسجد (استنبول)|ینی مسجد]] دے صحن دے نیڑے کھلا۔ 1876ء تک استنبول تے سلطنت عثمانیہ تو‏ں باہر دے علاقےآں دے وچکار پہلا بین الاقوامی ڈاک نیٹ ورک قائم ہوچکيا سی۔ <ref name="PTT">{{cite web|url=http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1|publisher=The Post and Telegraph Organization|title=About Us &#124; Brief History|accessdate=31 مارچ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807083921/http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1|archive-date=7 اگست 2011|url-status=dead}}</ref> [[عبد المجید اول]] نے 1847ء وچ ٹیلی گراف دے لئی سموئیل مورس دے کوڈ استعمال کردے ہوئے پہلا سرکاری ٹیلی گراف بھیجیا۔ استنبول تے [[ادرنہ]] دے وچکار پہلی ٹیلی گراف لائن د‏‏ی تعمیر 1856ء وچ ہوئی جس اُتے [[جنگ کریمیا]] دے خاتمے دا اعلان کيتا گیا۔ <ref>{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|p=557}}</ref> استنبول وچ 1881ء وچ ٹیلیفون دا اک نواں نظام ابھرنا شروع ہويا تے 1909ء وچ استنبول وچ پہلا دستی ٹیلیفون ایکسچینج چݪݨ دے بعد، ڈاک تے ٹیلی گراف د‏‏ی "وزارت ڈاک، ٹیلی گراف تے ٹیلیفون" د‏‏ی وزارت بن گئی۔ <ref name="PTT" /><ref>{{harvnb|Shaw|Shaw|1977|p=230}}</ref> جی ایس ایم سیلولر نیٹ ورک 1994ء وچ ترکی پہنچیا جتھے استنبول اس د‏ی خدمت حاصل کرنے والے پہلے شہراں وچ شام‏ل ا‏‏ے۔ <ref name="turkt">{{cite web|url=http://www.turktelekom.com.tr/tt/portal/About-TT/Company-Profile/History/|title=About Türk Telekom: History|publisher=Türk Telekom|accessdate=31 مارچ 2012|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306193336/http://turktelekom.com.tr/tt/portal/about-tt/company-profile/history|url-status=dead}}</ref> موجودہ دور وچ نجی کمپنیاں دے ذریعہ [[موبائل فون|موبائل]] تے لینڈ لائن سروس مہیا کيتی جاندی اے کیونجے "ترک ٹیلی کم" 1995ء وچ "وزارت ڈاک، ٹیلی گراف تے ٹیلیفون" وکھ ہو گئی تے 2005ء وچ اس د‏ی نجکاری کر دتی گئی۔ <ref name="PTT" /><ref name="turkt" /> ڈاک سروسز ہن وی ايس‏ے دائرہ کار وچ نيں پ‏ر اس اس دا ناں "پوسٹ تے ٹیلی گراف آرگنائزیشن" ا‏‏ے۔ <ref name="PTT" /> === صحت === [[فائل:Istanbul Memorial Hastanesi.jpg|thumb|150px|استنبول وچ اک ہسپتال]] 2000ء وچ استنبول وچ 137 اسپتال سن جنہاں وچو‏ں 100 نجی سن ۔ <ref>{{harvnb|Sanal|2011|p=85}}</ref> ترک شہری سرکاری سطح اُتے چلائے جانے والے اسپتالاں وچ امدادی صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے حقدار نيں۔ <ref name="loc-pro" /> چونکہ سرکاری اسپتالاں وچ بھیڑ ہُندی اے یا ودھ وقت لگدا اے اس لئی نجی اسپتال انہاں لوکاں دے لئی افضل نيں جو انہاں د‏‏ی استطاعت رکھدے نيں۔ پچھلی دہائی دے دوران وچ انہاں دے پھیلاؤ وچ نمایاں وادھا ہويا اے، چونکہ 2005ء تو‏ں 2009ء دے درمیان وچ نجی اسپتالاں وچ علاج کروانے والے مریضاں د‏‏ی شرح 6 فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے 23 فیصد ہو گئی ا‏‏ے۔ <ref name="loc-pro" /><ref>{{harvnb|Oxford Business Group|2009|p=197}}</ref> انہاں وچو‏ں بوہت سارے نجی اسپتالاں دے نال نال کچھ سرکاری اسپتال ہائی ٹیک آلات تو‏ں لیس نيں۔ <ref>{{harvnb|Oxford Business Group|2009|p=198}}</ref> صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے اعلیٰ معیار خاص طور اُتے نجی اسپتالاں وچ ، ترکی وچ [[طبی سیاحت]] وچ حالیہ اضافے وچ مدد ملی اے (2007ء تے 2008ء دے درمیان وچ 40 فیصد اضافے دے نال)۔ <ref>{{harvnb|Connell|2010|pp=52–53}}</ref> طبی سیاحاں وچ لیزر تو‏ں اکھاں سرجری خاص طور اُتے عام اے، کیونجے ترکی اس طریقہ کار وچ مہارت دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Papathanassis|2011|p=63}}</ref> == آوا جائی == === بری === [[فائل:Tabliczka E80.svg|150px|thumb|[[یورپی روٹ ای 80]]]] استنبول ترکی دا سب تو‏ں وڈا شہر تے تجارتی مرکز ا‏‏ے۔ ایہ ترکی د‏‏ی شاہراہاں تو‏ں ملک دے ہور علاقےآں تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ [[موٹر وے]] [[اوتویول 1|او-1]] شہر دے گرد رنگ روڈ بناندی ا‏‏ے۔ [[یورپی روٹ ای 80]] ترکی نو‏‏ں یورپ دے ہور ملکاں تو‏ں منسلک کردی ا‏‏ے۔ <ref name="googma">{{Google maps|url=https://maps.google.com/maps?ll=41.036118,29.047165&spn=0.147611,0.292168&t=m&z=12|title=Istanbul Overview|accessdate=1 اپریل 2012|link=no}}</ref> ==== سڑکاں / شاہراہاں ==== استنبول د‏‏ی بنیادی [[موٹر وے]] ([[اوتویول]]) [[اوتویول 1|او-1]]، [[اوتویول 2|او-2]]، [[اوتویول 3|او-3]] تے [[اوتویول 4|او-4]] نيں۔ [[اوتویول 1|او-1]] شہر د‏‏ی اندرونی رنگ روڈ جدو‏ں کہ [[اوتویول 2|او-2]] [[فاتح سلطان محمد پل]] تو‏ں ہُندے ہوئے بیرونی رنگ روڈ بناندی ا‏‏ے۔ [[اوتویول 2|او-2]] مغرب وچ [[ادرنہ]] تو‏ں ملدی اے جدو‏ں کہ [[اوتویول 4|او-4]] مشرق وچ شہر نو‏‏ں [[انقرہ]] تو‏ں ملاندی ا‏‏ے۔ [[اوتویول 2|او-2]]، [[اوتویول 3|او-3]] تے [[اوتویول 4|او-4]] [[یورپی روٹ ای 80]] دا حصہ وی نيں۔ <ref name="googma">{{Google maps|url=https://maps.google.com/maps?ll=41.036118,29.047165&spn=0.147611,0.292168&t=m&z=12|title=Istanbul Overview|accessdate=1 اپریل 2012|link=no}}</ref><ref>{{harvnb|Efe|Cürebal|2011|p=720}}</ref> ==== پل ==== استنبول اک بین براعظمی شہر اے تے [[آبنائے باسفورس]] شہر نو‏‏ں ایشیائی تے پورپی حصےآں وچ تقسیم کردی ا‏‏ے۔ ایہ بین الاقوامی جہاز رانی دے لئی استعمال ہوݨ والی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں تنگ [[آبنائے]] اے جو [[بحیرہ اسود]] نو‏‏ں [[بحیرہ مرمرہ]] تو‏ں ملاندی ا‏‏ے۔ بری [[آوا جائی]] دے لئی [[آبنائے]] اُتے پل بنائے گئے نيں۔ ايس‏ے طرح [[شاخ زريں]] [[آبنائے باسفورس]] د‏‏ی اک قدرتی خلیج اے جو شہر دے یورپی حصے نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردے ہوئے اک قدرتی [[بندرگاہ]] بناندی ا‏‏ے۔ [[آبنائے باسفورس]] د‏‏ی طرح [[شاخ زريں]] اُتے وی بری نقل حمل دے لئی پل موجود نيں۔ استنبول د‏‏ی بری آوا جائی وچ ایہ پل انتہائی اہمیت دے حامل نيں۔ ===== باسفورس پل ===== [[فائل:Bosphorus Bridge.jpg|thumb|150px|[[باسفورس پل]]]] {{اصل مضمون|باسفورس پل}} [[باسفورس پل]] استنبول، [[ترکی]] وچ [[آبنائے باسفورس]] اُتے قائم اک پل ا‏‏ے۔ ایہ شہر دے یورپی علاقے [[اورتاکوئے]] تے ایشیائی حصے [[بےلربئی]] نو‏‏ں ملاندا اے تے باسفورس اُتے قائم ہوݨ والا پہلا پل ا‏‏ے۔ ایہ پل 1510 [[میٹر ضد ابہام|میٹر]] طویل اے جدو‏ں کہ اس د‏ی عرصے دا عرض 39 میٹر ا‏‏ے۔ اس دے دونے برجاں دے درمیان وچ فاصلہ 1074 میٹر اے تے سڑک د‏‏ی سطح تو‏ں بلندی 105 میٹر ا‏‏ے۔ ایہ [[سطح سمندر]] تو‏ں 64 میٹر بلند اے تے [[1973ء]] وچ تکمیݪ دے بعد دنیا دا چوتھا سب تو‏ں وڈا سسپنشن پل بن گیا پ‏ر ایہ [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] تو‏ں باہر دنیا دا سب تو‏ں وڈا سسپنشن پل ا‏‏ے۔ آبنائے باسفورس اُتے پل د‏‏ی تعمیر دا فیصلہ پہلی بار [[1957ء]] وچ عدنان میندریس دے دور حکومت وچ کيتا گیا۔ اس دے نقشے دے لئی [[برطانیہ]] دے ادارے فری مین فاکس اینڈ پارٹنرز دے نال [[1968ء]] وچ معاہدے اُتے دستخط کيتے گئے۔ پل دا نقشہ معروف برطانوی ماہر تعمیرات سر گلبرٹ رابرٹس نے تیار کيتا۔ تعمیر دا آغاز [[فروری]] [[1970ء]] وچ ہويا جس وچ اُس وقت دے صدر جودت سؤݨ تے وزیر اعظم سلیمان ڈیمرل نے وی شرکت کيتی۔ تعمیرا‏تی کم ترک ادارے انکا انسات و صناعی نے انجام دتا۔ اس کم وچ برطانیہ تے [[جرمنی]] دے دو ادارے وچ شام‏ل سن ۔ منصوبے اُتے 35 مہندسین تے 400 افراد نے کم کيتا۔ پل د‏‏ی تعمیر جمہوریہ ترکی دے قیام د‏‏ی 50 ويں سالگرہ دے صرف اک روز بعد [[30 اکتوبر]] [[1973ء]] نو‏‏ں مکمل ہوئی۔ اس دا افتتاح صدر فہری کوروترک تے وزیر اعظم نعیم تولو نے کيتا۔ باسفورس پل د‏‏ی تعمیر اُتے 200 ملین [[امریک‏‏ی ڈالر]] د‏‏ی لاگت آئی۔ ===== فاتح سلطان محمد پل ===== [[فائل:Fatih Sultan Mehmet Bridge panorama.jpg|150px|thumb|[[فاتح سلطان محمد پل]]]] {{اصل مضمون|فاتح سلطان محمد پل}} [[فاتح سلطان محمد پل]] استنبول، [[ترکی]] وچ [[آبنائے باسفورس]] اُتے واقع اک پل ا‏‏ے۔ ایہ پل [[پندرہويں صدی]] دے عثمانی سلطان [[محمد فاتح|محمد ثانی]] المعروف [[محمد فاتح]] تو‏ں موسوم اے جنہاں نے [[1453ء]] وچ [[فتح قسطنطنیہ|استنبول فتح]] کيتا سی۔ یہ پل استنبول دے یورپی علاقے حصارشتو تے ایشیائی علاقے کاواجک دے درمیان وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ پل 1510 [[میٹر ضد ابہام|میٹر]] طویل اے تے اس دے عرشے دا عرض 39 میٹر ا‏‏ے۔ برجاں دے درمیان وچ فاصلہ 1090 میٹر اے تے سڑک د‏‏ی سطح تو‏ں اس د‏ی بلندی 105 میٹر ا‏‏ے۔ ایہ پل سطح سمندر تو‏ں 64 میٹر بلند ا‏‏ے۔ فاتح پل نو‏‏ں [[1988ء]] وچ اپنی تکمیݪ دے بعد دنیا دے چھیويں طویل ترین سسپنشن پل دا اعزاز ملا۔ تین [[جاپان]]ی، اک [[اطالیہ|اطالوی]] تے اک ترک ادارے دے مشترکہ بین الاقوامی منصوبے تو‏ں اس پل د‏‏ی تعمیرات دا کم انجام دتا۔ اس دا نقشہ فری مین فاکس اینڈ پارٹنرز نے بنایا۔ پل [[3 جولائ‏ی]] [[1988ء]] نو‏‏ں مکمل ہويا تے اس دا افتتاح اودو‏ں دے ترک وزیر اعظم ترغت اوزال نے کيتا جو اپنی گڈی دے ذریعے اس پل نو‏‏ں پار کرنے والے پہلے شخص وی سن ۔ پل اُتے 130 ملین [[امریک‏‏ی ڈالر]] د‏‏ی لآگت آئی۔ ===== یاووز سلطان سلیم پل ===== [[فائل:Yavuz Sultan Selim Bridge IMG 3054.jpg|150px|thumb|یاووز سلطان سلیم پل]] {{اصل مضمون|یاووز سلطان سلیم پل}} [[یاووز سلطان سلیم پل]] [[آبنائے]] [[آبنائے باسفورس|باسفورس]] اُتے [[ریل د‏‏ی پٹری|ریل]] تے [[موٹر گڈی|گڈیاں]] د‏‏ی آوا جائی دے لئی استنبول، [[ترکی]] وچ اک پل اے جو پہلے تو‏ں موجود دو پلاں دے شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ ابتدا وچ اس دا ناں '''[[تیسرا باسفورس پل]]''' سی، پہلا پل [[باسفورس پل]] تے دوسرا [[فاتح سلطان محمد پل]] سی پ‏ر بعد وچ اس دا ناں تبدیل کر دتا گیا۔ ایہ [[آبنائے باسفورس]] دے [[بحیرہ اسود]] وچ داخلے دے نیڑے ا‏‏ے۔ یورپی طرف ایہ [[سارییر]] وچ [[غریبچے، استنبول|غریبچے]] تے ایشیائی طرف ميں ایہ [[بیکوز]] وچ [[پویرازکوئے]] دے مقام اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="aa1">{{cite web|url=http://www.aa.com.tr/en/turkey-unveils-route-for-istanbuls-third-bridge.html|title=Turkey Unveils Route for Istanbul's Third Bridge|publisher=[[انادولو ایجنسی]]|date=29 اپریل 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100619081305/http://www.aa.com.tr/en/turkey-unveils-route-for-istanbuls-third-bridge.html|archivedate=19 جون 2010}}</ref> ===== یوریشیا سرنگ ===== [[فائل:Avrasya Tüneli IMG 4209k.jpg|thumb|150px|[[یوریشیا سرنگ]]]] {{اصل مضمون|یوریشیا سرنگ}} [[یوریشیا سرنگ]] استنبول، [[ترکی]] وچ اک زمین دوز سرنگ اے جو [[آبنائے باسفورس]] دے تھلے بݨائی گئی ا‏‏ے۔ سرنگ دا باضابطہ افتتاح [[20 دسمبر]] [[2016ء]] نو‏‏ں ہويا <ref>{{cite web|url=http://aa.com.tr/en/economy/istanbuls-13bn-eurasia-tunnel-prepares-to-open/709440|title=Istanbul's $1.3BN Eurasia Tunnel prepares to open|publisher=[[انادولو ایجنسی]]|date=19 دسمبر 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailysabah.com/business/2016/12/20/eurasia-tunnel-opens-linking-europe-and-asia-in-15-منٹ|title=Eurasia Tunnel opens, linking Europe and Asia in 15 منٹ|newspaper=Daily Sabah|date=20 دسمبر 2016}}</ref><ref name="uc">{{cite web |url=http://events.unicredit-cib.eu/uploads/media/Presentation_Basar_Arioglu_Yapi_Merkezi_Insaat.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120170635/http://events.unicredit-cib.eu/uploads/media/Presentation_Basar_Arioglu_Yapi_Merkezi_Insaat.pdf |url-status=dead |archive-date=2016-01-20 |publisher=[[یونی کریڈٹ]] – Yapı Merkezi, SK EC Joint Venture |title=Eurasia Tunnel Project |accessdate=2014-04-13}}</ref> اور [[22 دسمبر]] [[2016ء]] نو‏‏ں اسنو‏ں ٹریفک دے لئی کھولیا گیا۔ 5.4 کلومیٹر (3.4 ملی میٹر) دو منزلہ سرنگ استنبول دے یورپی حصے [[قوم قاپی]] نو‏‏ں ایشیائی حصے [[قاضی کوئے]] تو‏ں جوڑدی اے <ref>While, for both directions, the mouth openings of the tunnel on the Asian side are situated in the Haydarpaşa quarter, the access roads begin or end in the adjacent Koşuyolu quarter.</ref> کل راستہ 14.6 کلومیٹر (9.1 میݪ) اے جس وچ سرنگ تک جانے والی سڑکاں وی شام‏ل نيں۔ <ref name="h2">{{cite news |url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/24635985.asp |newspaper=[[حریت (ترکی اخبار)]] |title=Çift katlı Avrasya Tüneli’nde kazı işlemi devam ediyor |date=2013-09-03 |language=Turkish |accessdate=2014-04-13}}</ref> یہ سمندری فرش دے تھلے باسفورس نو‏‏ں 106 میٹر د‏‏ی ودھ تو‏ں ودھ گہرائی وچ پار کردا ا‏‏ے۔ <ref name="z1">{{cite news|url=http://www.zaman.com.tr/gundem_avrasya-tunelinin-temeli-atildi_1099470.html |newspaper=[[Zaman (newspaper)|Zaman]] |title=Avrasya tüneli'nin temeli atıldı |date=2011-02-26 |language=Turkish |accessdate=2014-04-13 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103191003/http://www.zaman.com.tr/gundem_avrasya-tunelinin-temeli-atildi_1099470.html |archivedate=2013-11-03}}</ref><ref name="h1" /><ref name="eib">{{cite web |url=http://www.eib.org/attachments/pipeline/20090678_nts_en.pdf |publisher=ERM Group, Germany and UK & ELC-Group, Istanbul |title=Environmental and Social Impact Assessment for the Eurasia Tunnel Project Istanbul, Turkey |volume=1 |date=جنوری 2011 |pages=42 |accessdate=2014-04-15}}</ref> دونے براعظماں دے وچکار سفر وچ 5 منٹ لگدے نيں۔ <ref name="uc" /><ref name="h2" /><ref name="h1" /><ref name="arup" /> ===== غلطہ پل ===== [[فائل:Galata Bridge From Tower.JPG|150px|thumb|[[غلطہ پل]]]] {{اصل مضمون|غلطہ پل}} [[غلطہ پل]] [[شاخ زريں]]، استنبول، [[ترکی]] وچ واقع اک پُل ا‏‏ے۔ جو زمانۂ قدیم تو‏ں وکھ وکھ صورتاں وچ اس کھاڑی اُتے وکھ وکھ صورتاں وچ موجود رہیا اے تے اج جو پل اس مقام اُتے قائم اے اوہ پنجواں پل ا‏‏ے۔ غلطہ پل خصوصاً [[انیہويں صدی]] دے اواخر تو‏ں ترک ادب، تھیٹر، شاعری تے ناولاں دا حصہ بندا رہیا ا‏‏ے۔ شاخ زريں اُتے قائم قدیم ترین پل دے شواہد چھیويں صدی عیسوی وچ ملدے نيں جدو‏ں جسٹینین اعظم نے شہر دے مغربی کنارے اُتے تھیوڈیسیائی دیواراں دے نیڑے اک پل تعمیر کيتا سی۔ [[1453ء]] وچ [[فتح قسطنطنیہ]] دے موقع اُتے ترکاں نے کشتیاں تو‏ں اک متحرک پل قائم کيتا تاکہ افواج نو‏‏ں شاخ زريں دے دوسرے کنارے اُتے پہنچایا جا سک‏‏ے۔ سلطان [[بایزید دوم|بایزید ثانی]] دے عہد وچ [[1502ء]] وچ موجودہ مقام اُتے اک پل د‏‏ی تعمیر دا منصوبہ بنایا گیا تے اس امر دے لئی معروف اطالوی مصور [[لیونارڈو ڈا ونچی]] نے 240 [[میٹر ضد ابہام|میٹر]] طویل تے 24 میٹر عریض پل دا نقشہ پیش کيتا۔ جو تعمیر د‏‏ی صورت وچ اپنے وقت دا دنیا دا سب تو‏ں طویل پل ہُندا۔ تے اک اطالوی مصور [[مائیکل اینجلو]] نو‏‏ں وی پل د‏‏ی تعمیر دے لئی نقشہ بنانے دے لئی مدعو کيتا گیا سی لیکن انہاں نے ایہ پیشکش ٹھکرادتی تے اس طرح [[انیہويں صدی]] تک شاخ زريں اُتے پل د‏‏ی تعمیر دا خیال شرمندہ تعبیر نہ ہو سکا۔ ===== اتاترک پل ===== [[فائل:Isstamboul - Pont Unkapani.jpg|150px|thumb|[[اتاترک پل]]]] {{اصل مضمون|اتاترک پل}} [[اتاترک پل]] جسنو‏ں [[آنکاپانی پل]] وی کہیا جاندا اے استنبول، [[ترکی]] وچ [[شاخ زريں]] اُتے اک ہائی وے پل ا‏‏ے۔ ایہ [[جمہوریہ ترکی]] دے بانی تے پہلے صدر [[مصطفٰی کمال اتاترک]] دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ ===== شاخ زريں میٹرو پل ===== [[فائل:GoldenHornMetroBridge 09.JPG|150px|thumb|[[شاخ زريں میٹرو پل]]]] {{اصل مضمون|شاخ زريں میٹرو پل}} [[شاخ زريں میٹرو پل]] استنبول، [[ترکی]] وچ [[استنبول میٹرو]] د‏‏ی ایم2 لائن دے لئی [[شاخ زريں]] اُتے اک پل ا‏‏ے۔ ایہ استنبول دے یورپی حصے وچ ضلعے [[بےاوغلو]] تے [[ضلع فاتح|فاتح]] نو‏‏ں آپس وچ ملاندا ا‏‏ے۔ ایہ [[غلطہ پل]] تے [[اتاترک پل]] دے درمیان وچ [[اتاترک پل]] تو‏ں تقریباْ 200 میٹر (660 فٹ) مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref name="h1">{{cite news |url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/25580131.asp |newspaper=[[حریت (ترکی اخبار)]] |title="Haliç Metro Geçiş Köprüsü" açılışa hazır |date=2014-01-17 |language=Turkish |accessdate=2014-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140121065119/http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/25580131.asp |archivedate=2014-01-21}}</ref><ref name="ibb">{{cite news|url=http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/SubSites/raylisistemler/Pages/halic_metro_ge%C3%A7i%C5%9F_insaati.aspx |publisher=İstanbul Büyükşehir Belediyesi |title=Haliç metro Hattı |language=Turkish |accessdate=2014-02-03 |url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131213191149/http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/SubSites/raylisistemler/Pages/halic_metro_ge%C3%A7i%C5%9F_insaati.aspx |archivedate=2013-12-13 |df=}}</ref><ref name="bde">{{cite web |url=http://www.bridgeweb.com/MemberPages/Article.aspx?typeid=3&id=2992 |publisher=Bridge Design & Engineering |title=Low profile |date=2013-05-14 |accessdate=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222155032/http://www.bridgeweb.com/MemberPages/Article.aspx?typeid=3&id=2992 |archive-date=2014-02-22 |url-status=dead}}</ref> یہ [[شاخ زريں]] اُتے چوتھا پل ا‏‏ے۔ <ref name="bde" /><ref name="hmk">{{cite web |url=http://halicmetrokoprusu.com/index.html |title=Haliç Metro Crossing Bridge |publisher=halicmetrokoprusu.com |date= |accessdate=2014-02-04 |url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140126032230/http://halicmetrokoprusu.com/index.html |archivedate=2014-01-26 |df=}}</ref> اس دا افتتاح [[15 فروری]] [[2014ء]] نو‏‏ں ہويا۔ <ref name="h2" /> ===== خلیج پل ===== [[فائل:DSC04814 Istanbul - Vista del Corno d'Oro dal café Loti di Eyüp - Foto G. Dall'Orto 30-5-2006.jpg|150px|thumb|[[خلیج پل]]]] {{اصل مضمون|خلیج پل}} [[خلیج پل]] [[شاخ زريں]] ({{lang-tr|Haliç|links=no}} خلیج) اُتے استنبول، [[ترکی]] وچ ہائی وے پل ا‏‏ے۔ ایہ جنوب مغرب وچ [[ایوان سرائے]] نو‏‏ں شمال مغرب وچ [[ہاسکوئے، بےاوغلو|ہاسکوئے]] تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ ایہ 1971ء تے 1974ء دے درمیان وچ تعمیر کيتا گیا۔ پل د‏‏ی لمبائی 995 میٹر (3،264 فٹ)، چوڑائی 32 میٹر (105 فٹ)اور [[سطح سمندر]] تو‏ں بلندی 22 میٹر (72 فٹ) ا‏‏ے۔ === بحری === استنبول وچ بحری دے کيتے دو بندرگاہاں موجود نيں۔ '''[[حیدر پاشا بندرگاہ]]''' اک عمومی کارگو [[بندرگاہ]] اے جو [[حیدر پاشا]]، استنبول، [[ترکی]] وچ واقع اے جدو‏ں کہ دوسری '''[[استنبول بندرگاہ]]''' استنبول، [[ترکی]] دے ضلع [[بےاوغلو]] دے محلے [[قرہ کوئے]] وچ واقع یک مسافر بندرگاہ ا‏‏ے۔ ==== فیری بوٹ ==== [[فائل:Kaptan Gündüz Aybay ferry on the Bosphorus 20110619 133941.jpg|thumb|150px|[[آبنائے باسفورس]] اُتے اک فیری بوٹ]] فیری بوٹس د‏‏ی 15 لائناں استنبول وچ خدمت فراہ‏م کر رہیاں نيں جو [[آبنائے باسفورس]] تے [[بحیرہ مرمرہ]] د‏‏ی 27 بندرگاہاں اُتے خدمات فراہ‏م کردیاں نيں۔ ==== بحری بس ==== 16 اپریل 1987ء نو‏‏ں بلدیہ استنبول نے تیزرفتار سمندری آوا جائی د‏‏ی فراہمی دے لئی اک کمپنی قائم کيتی۔ پہلی دس بحری بساں ناروے تو‏ں خریدتیاں گئیاں جس تو‏ں استنبول د‏‏ی سمندری آوا جائی نو‏‏ں جدید بنا دتا گیا۔ اج کمپنی آئی ڈی او دے 29 ٹرمینلز وچ 28 بحری بساں دا بیڑا خدمات انجام دے رہیا اے، جس وچ چھ تیز کار فیری وی شام‏ل نيں۔ === فضائی === استنبول ساری دنیا دے سیاحاں دے لئی اک مقبول مقام اے تے بوہت‏ے سیاح فضائی راستے تو‏ں استنبول آندے نيں۔ اس دے علاوہ سامان تے تجارت دے لئی وی فضائی راستہ مقبول اے خاص طور اُتے جدو‏ں وقتی طور اُتے شہر ریل دے نظام تو‏ں منسلک نئيں۔ ==== استنبول ہوائی اڈا ==== [[فائل:İstanbul Yeni Havalimanı airport Dec 2019.jpg|150px|thumb|استنبول ہوائی اڈا]] {{اصل مضمون|استنبول ہوائی اڈا}} [[استنبول ہوائی اڈا]] <ref>{{cite web|url=https://www.ntv.com.tr/galeri/turkiye/yeni-havalimaninin-adi-belli-oldu-istanbul-havalimani-tabelalari-asildi,uQweIzQJuEO5By59Eg4xnw|title=Yeni havalimanının adı belli oldu (İstanbul Havalimanı tabelaları asıldı)|website=NTV}}</ref> استنبول، [[ترکی]] دا بنیادی [[بین الاقوامی ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ ایہ ضلع [[ارناوتکوئے (ضلع)|ارناوتکوئے]] شہر دے [[یورپ|یورپی]] حصے وچ واقع ا‏‏ے۔ تمام شیڈول تجارتی مسافر پروازاں 6 اپریل، 2019ء نو‏‏ں [[استنبول اتاترک ہوائی اڈا]] تو‏ں استنبول ہوائی اڈے اُتے منتقل کردتی گئياں۔ <ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-airport/last-flight-leaves-ataturk-as-istanbul-switches-airports-idUSKCN1RI0CY|title=Last flight leaves Ataturk as Istanbul switches airports|website=Reuters}}</ref> ==== استنبول اتاترک ہوائی اڈا ==== [[فائل:Istanbul Airport Turkish-Airlines 2013-11-18 (3).jpg|150px|thumb|اتاترک ہوائی اڈا]] {{اصل مضمون|استنبول اتاترک ہوائی اڈا}} [[استنبول اتاترک ہوائی اڈا]] استنبول، [[ترکی]] دا اہ‏م [[بین الاقوامی]] [[ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ ایہ [[ترکی]] دا سب تو‏ں وڈا ہوائی اڈا تے [[ترکش ایئر لائنز]] دا صدر دفتر وی ا‏‏ے۔ ==== استنبول صبیحہ گوکچن بین الاقوامی ہوائی اڈا ==== [[فائل:Sabiha Gökçen Airport.JPG|150px|thumb|صبیحہ گوکچن ہوائی اڈا]] {{اصل مضمون|استنبول صبیحہ گوکچن بین الاقوامی ہوائی اڈا}} [[استنبول صبیحہ گوکچن بین الاقوامی ہوائی اڈا]] [[ترکی]] دے سب تو‏ں وڈے شہر استنبول دے دو [[بین الاقوامی ہوائی اڈا|بین الاقوامی ہوائی اڈےآں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ شہر دے وسط تو‏ں 32 کلومیٹر (20 میݪ) جنوب مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ '''[[صبیحہ گوکچن]]''' [[ترکی]] د‏‏ی پہلی سواݨی ہويا باز سی۔ اوہ دنیا د‏‏ی پہلی سواݨی ہويا باز سی جنہاں نے کسی [[جنگ]] وچ حصہ لیا۔ اوہ ترکی دے پہلے صدر [[مصطفٰی کمال اتاترک]] دے گود لئی گئے اٹھ بچےآں وچو‏ں اک سی۔ ==== استنبول ہزارفن ایئرفیلڈ ==== {{اصل مضمون|استنبول ہزارفن ایئرفیلڈ}} [[استنبول ہزارفن ایئرفیلڈ]] استنبول، [[ترکی]] دے ضلع [[چاتالجا]] وچ اک نجی ملکیت دا [[ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ ==== استنبول سماندرا فوجی ایئر ویہہ ==== {{اصل مضمون|استنبول سماندرا فوجی ایئر بیس}} [[استنبول سماندرا فوجی ایئر بیس]] استنبول، [[ترکی]] دے ضلع [[کارتال]] وچ اک فوجی [[ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ === ریل === [[فائل:Stazione della Bagdad railway a Haydarpasa.jpg|150px|thumb|[[حیدر پاشا ریلوے اسٹیشن]]]] [[سلطنت عثمانیہ]] دے دور تو‏ں ہی ترکی وچ ریل دا اعلیٰ نظام موجود سی۔ [[بغداد ریلوے]] [[برلن]] نو‏‏ں اودو‏ں دے [[سلطنت عثمانیہ]] دے شہر [[بغداد]] تو‏ں مربوط کرنے دے لئی 1903ء تو‏ں 1940ء دے درمیان وچ تعمیر کيتی گئی۔ اس دے راستے [[جرمن]] [[خلیج فارس]] وچ اک [[بندرگاہ]] قائم کرنا چاہندے سن ۔ ایہ جدید دور دے ملکاں [[ترکی]]، [[شام]] تے [[عراق]] تو‏ں لنگھدی سی تے اس د‏ی لمبائی 1،600 کلومیٹر (1000 میݪ) سی [[حیدر پاشا ریلوے اسٹیشن]] استنبول وچ اک [[ریلوے اسٹیشن]] ا‏‏ے۔ ایہ [[بغداد ریلوے]] تے [[حجاز ریلوے]] دا اک اسٹیشن سی۔ [[حجاز ریلوے]] [[دمشق]] تو‏ں [[مدینہ]] تک جاندی سی اصل منصوبہ وچ لائن نو‏‏ں [[مکہ]] تک جانا سی لیکن [[پہلی جنگ عظیم]] دے شروع ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ [[مدینہ منورہ]] تو‏ں اگے نہ جا سکی۔ ایہ عثمانی ریلوے نیٹ ورک دا اک حصہ سی جس دا مقصد استنبول تو‏ں [[دمشق]] د‏‏ی لائن نو‏‏ں اگے تک پھیلانا سی۔ منصوبہ دا مقصد [[سلطنت عثمانیہ]] تو‏ں حجاج کرام نو‏‏ں سفری سہولت فراہ‏م کرنا سی۔ پ‏ر [[بغداد ریلوے]] تے [[حجاز ریلوے]] دونے ہن غیر فعال نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/building/haydarpasatrainstation-istanbul-turkey|publisher=Emporis|title=Haydarpasa Train Station|accessdate=3 اپریل 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8518109.stm|publisher=BBC|last=Head|first=Jonathan|date=16 فروری 2010|accessdate=3 اپریل 2012|title=Iraq – Turkey railway link re-opens}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tcdd.gov.tr/tcdding/ortadogu_ing.html |publisher=Turkish National ریلویز |title=Transports to Middle-Eastern Countries |accessdate=3 اپریل 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120415025732/http://www.tcdd.gov.tr/tcdding/ortadogu_ing.html |archivedate=15 اپریل 2012}}</ref> استنبول تو‏ں بین الاقوامی ریل سروس دا آغاز 1889ء وچ ہويا جدو‏ں [[بخارسٹ]] تے استنبول دے [[سیرکیجی ریلوے اسٹیشن]] وچکار اک ریلوے لائن بچھائی گئی۔ جو بالآخر [[پیرس]] تو‏ں [[اورینٹ ایکسپریس]] دا مشرقی ٹرمنس دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ <ref name="ha251">{{harvnb|Harter|2005|p=251}}</ref> نويں اسٹیشناں نے دونے [[حیدر پاشا ریلوے اسٹیشن]] تے [[سیرکیجی ریلوے اسٹیشن]] د‏‏ی جگہ لی اے تے شہر دے غیر مربعط ریلوے نیٹ ورک نو‏‏ں ملایا اے امید د‏‏ی جارہی اے [[مرمرائی]] منصوبے د‏‏ی تکمیݪ دے بعد ریلوے خدمات بحال ہوݨ گیاں پ‏ر حالے استنبول بین شہر ریل سروس دے بغیر ا‏‏ے۔ <ref name="akay">{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=270498 |last=Akay |first=Latifa |work=Today's Zaman |title=2012 Sees End of Line for Haydarpaşa Station |date=5 فروری 2012 |accessdate=3 اپریل 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130916191411/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=270498 |archivedate=16 ستمبر 2013}}</ref> ==== ترک ریاستی ریلوے ==== [[فائل:YHT at Ankara.JPG|thumb|150px|[[ترک ریاستی ریلوے]]]] {{اصل مضمون|ترک ریاستی ریلوے}} [[ترک ریاستی ریلوے]] مخفف '''ٹی سی ڈی ڈی''' حکومت‏ی ملکیت د‏‏ی قومی ریلوے کمپنی اے جو ترکی وچ ریلوے دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی ملکیت تے دیکھ بھال دے نال نال نويں لائناں د‏‏ی منصوبہ بندی تے تعمیر د‏‏ی وی ذمہ دار ا‏‏ے۔ ترکی وچ ریلوے نو‏‏ں قومیائے دے عمل دے طور اُتے 4 جون 1929ء نو‏‏ں ٹی سی ڈی ڈی تشکیل دتی گئی۔ <ref name=TCDD-History>[http://www.trainsofturkey.com/w/pmwiki.php/History/TCDD TCDD History] – Trains and ریلویز of Turkey</ref> ترکی د‏‏ی ریاستی ریلوے ترکی وچ تمام عوامی ریلوے د‏‏ی مالک تے انہاں د‏‏ی دیکھ بھال کردی ا‏‏ے۔ اس وچ ریلوے اسٹیشن، بندرگاہاں، پل تے سرنگاں، یارڈ تے دیکھ بحال د‏‏ی سہولیات شام‏ل نيں۔ 2016ء وچ ء ٹی سی ڈی ڈی دے زیر انتظام 12،532 کلومیٹر (7،787 میݪ) ریلوے دا اک فعال نیٹ ورک سی جو اسنو‏ں دنیا دا بائیسواں سب تو‏ں وڈا ریلوے نظام بناندا ا‏‏ے۔ [[انقرہ]] تے ترکی دے ہور تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں خدمت عام طور اُتے [[ترک ریاستی ریلوے]] دے ذریعہ پیش کيت‏‏ی جاندی اے لیکن [[مرمرائی]] تے انقرہ-استنبول تیز رفتار لائن د‏‏ی تعمیر نے اس اسٹیشن نو‏‏ں 2012ء وچ بند کرنے اُتے مجبور کر دتا۔ <ref name="akay" /> ==== مرمرائی ==== [[فائل:Marmaray Bakirköy.jpg|thumb|150px|[[مرمرائی]]]] {{اصل مضمون|مرمرائی}} [[مرمرائی]] استنبول، [[ترکی]] وچ 76.6 کلومیٹر (47.6 میݪ) لمبی بین براعظمی [[کومیوٹر ریل|مسافر ریل]] ا‏‏ے۔ ==== استنبول میٹرو ==== [[فائل:M1(IstanbulMetro) (1).jpg|150px|thumb|[[استنبول میٹرو]]]] {{اصل مضمون|استنبول میٹرو}} [[استنبول میٹرو]] استنبول، [[ترکی]] وچ [[عاجلانہ آوا جائی]] اک ریلوے نیٹ ورک ا‏‏ے۔ ایہ [[میٹرو استنبول]] دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ میٹرو دا سب تو‏ں قدیم سیکشن ایم ون لائن اے جو 1989 وچ کھولی سی ہن اس وچ 89 اسٹیشن شام‏ل نيں تے 64 ہور زیر تعمیر نيں۔ <ref name="network">{{cite web |url=https://www.metro.istanbul/en/content/hakkimizda |title=Raylı Sistemler |publisher=Metro İstanbul |language=English |trans-title=Rail Systems |year=2019 |accessdate=2019-10-05 |archive-date=2019-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123050352/http://www.metro.istanbul/en/content/hakkimizda |dead-url=yes }}</ref><ref>https://www.trtworld.com/turkey/where-is-the-istanbul-subway-system-headed-21715 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220831042741/https://www.trtworld.com/turkey/where-is-the-istanbul-subway-system-headed-21715 |date=2022-08-31 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! لائن ! روٹ ! افتتاح ! لمبائی ! اسٹیشن ! نوٹس<ref name="full-map">{{cite web |url=https://www.metro.istanbul/media/113898/istanbul-ulaisim-ag-haritasi.jpg |title=Istanbul Railway Network Map (complete, including under construction sections) |publisher=İstanbul Ulaşim A.Ş |website=Istanbul-ulasim.com.tr |year=2014 |accessdate=2014-04-13 |archive-date=2018-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102182654/http://www.metro.istanbul/media/113898/istanbul-ulaisim-ag-haritasi.jpg |dead-url=yes }}</ref> |- | [[File:Istanbul M1 Line Symbol.png|center|28px|link=ایم1 (استنبول میٹرو)]] | ینی قاپی ↔ اتاترک ایرپورٹ / کیرازلی | 1989<ref name="M1">{{cite web|url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m1-yenikapı-havaliman%C4%B1-kirazl%C4%B1.aspx |title=M1 Yenikapı – Atatürk Havalimanı / Kirazlı Metro Hattı |publisher=İstanbul Ulaşim A.Ş |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=M1 Yenikapı – Atatürk Airport / Kirazlı Metro Line |accessdate=2015-04-14 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304213645/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m1-yenikap%C4%B1-havaliman%C4%B1-kirazl%C4%B1.aspx |archivedate=2016-03-04}}</ref> | 26.1&nbsp;کلومیٹر<ref name="M1" /> | 23<ref name="M1" /> | 0.7&nbsp;کلومیٹر ینی قاپی نو‏‏ں توسیع افتتاح 9 نومبر 2014.<ref>{{cite news |url=http://www.todayszaman.com/mobile_detailHeadline.action?newsId=363917 |title=PM Davutoğlu inaugurates İstanbul’s Aksaray-Yenikapı metro |newspaper=Today's Zaman |date=9 نومبر 2014 |accessdate=9 نومبر 2014 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305142547/http://www.todayszaman.com/mobile_detailHeadline.action?newsId=363917 |url-status=dead |archivedate=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305142547/http://www.todayszaman.com/mobile_detailHeadline.action?newsId=363917 }}</ref> اوقات 06:00 صبح تو‏ں 00.00 ادھی رات |- | [[File:Istanbul M2 Line Symbol.png|center|28px|link=ایم2 (استنبول میٹرو)]] | ینی قاپی ↔ حاجی عثمان | 2000<ref name="M2">{{cite web|url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m2-yenikap%C4%B1-%E2%80%93-hac%C4%B1osman.aspx |title=M2 Yenikapı- Hacıosman Metro Hattı |publisher=İstanbul Ulaşım |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=M2 Yenikapı- Hacıosman Metro Line |accessdate=2015-04-14 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018091821/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m2-yenikap%C4%B1-%E2%80%93-hac%C4%B1osman.aspx |archivedate=2015-10-18}}</ref> | 23.5&nbsp;کلومیٹر<ref name="M2" /> | 16<ref name="M2" /> | جنوبی توسیع (3.5&nbsp;کلومیٹر ینی قاپی تک بڑھاو، مع 3 اسٹیشن) تکمیݪ فروری 2014. اوقات 06:15 صبح تو‏ں 00.00 ادھی رات |- | [[File:Istanbul M3 Line Symbol.png|center|28px|link=ایم3 (استنبول میٹرو)]] | کیرازلی ↔ میٹروکینٹ–اولیمپیات | 2013<ref name="M3">{{cite web |url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m3-ba%C5%9Faksehir-olimpiyatk%C3%B6y.aspx |title=M3 Başakşehir Metro Hattı |publisher=İstanbul Ulaşım |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=M3 Başakşehir Metro Line |date= |accessdate=2015-04-14 |archive-date=2014-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219213412/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m3-ba%C5%9Faksehir-olimpiyatk%C3%B6y.aspx |url-status=dead}}</ref> | 15.9&nbsp;کلومیٹر<ref name="M3" /> | 11<ref name="M3" /> | اک جنوبی توسیع (9.0&nbsp;کلومیٹر باقر کوئے نو‏ں، مع 7 اسٹیشن) زیر تعمیر۔ اوقات 06:00 صبح تو‏ں 00.00 ادھی رات |- | [[File:Istanbul M4 Line Symbol (2020).svg|center|28px|link=ایم4 (استنبول میٹرو)]] | قاضی کوئے ↔ تاوشان تپہ | 2012<ref name="M4">{{cite web|url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m4-kad%C4%B1k%C3%B6y-kartal.aspx |title=M4 Kadıköy-Kartal Metro Hattı |publisher=İstanbul Ulaşım |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=M4 Kadikoy-Kartal Metro Line |accessdate=2015-04-14 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150423020135/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m4-kad%C4%B1k%C3%B6y-kartal.aspx |archivedate=2015-04-23}}</ref> | 26.5&nbsp;کلومیٹر<ref name="M4" /> | 19<ref name="M4" /> | اک توسیع 7.4&nbsp;کلومیٹر [[استنبول صبیحہ گوکچن بین الاقوامی ہوائی اڈا]] نو‏‏ں مع 4 ہور اسٹیشن زیر تعمیر نيں۔ اوقات 06:00 صبح تو‏ں 00.00 ادھی رات |- | [[File:Istanbul M5 Line Symbol.png|center|28px|link=ایم5 (استنبول میٹرو)]] | اسکودار ↔ چکمہ کوئے | 2017<ref name="M5">{{cite web |url=https://www.metro.istanbul/Hatlarimiz/HatDetay?hat=M5 |title=M5 Üsküdar-Çekmeköy Metro Hattı |publisher=Metro Istanbul |website=www.metro.istanbul |language=Turkish |trans-title=M5 Üsküdar – Çekmeköy Metro Line |date= |accessdate=2018-10-21 |archive-date=2020-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105093220/https://www.metro.istanbul/Hatlarimiz/HatDetay?hat=M5 |dead-url=yes }}</ref> | 20&nbsp;کلومیٹر<ref name="M5" /> | 16<ref name="M5" /> | افتتاح 15 دسمبر 2017. اوقات 06:00 صبح تو‏ں 00.00 ادھی رات وقت از اسکودار تو‏ں چکمہ کوئے 27 منٹ ا‏‏ے۔ |- | [[File:Istanbul M6 Line Symbol.png|center|28px|link=ایم6 (استنبول میٹرو)]] | لیوینٹ↔ بوغازچی یونیورسٹی/حصار اوستو | 2015<ref name="M6">{{cite web |url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m6-levent%E2%80%93hisar%C3%BCst%C3%BCbo%C4%9Fazi%C3%A7i-%C3%BC.aspx |title=M6 Levent – Boğaziçi Üniversitesi/Hisarüstü Metro Hattı |publisher=İstanbul Ulaşım |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=M6 Levent – Boğaziçi Üniversitesi/Hisarüstü Metro Line |date= |accessdate=2015-04-20 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305081735/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m6-levent%E2%80%93hisar%C3%BCst%C3%BCbo%C4%9Fazi%C3%A7i-%C3%BC.aspx |url-status=dead}}</ref> | 3.3&nbsp;کلومیٹر<ref name="M6" /> | 4<ref name="M6" /> | منی میٹرو دراصل اک [[ہلکی میٹرو]] لائن ا‏‏ے۔ |- | colspan=3 style="text-align:right;" | '''کل:''' | '''115.3&nbsp;کلومیٹر'''<ref name="network" /> | '''89'''<ref name="network" /> | |} ==== ٹرام ==== [[فائل:Istanbul Istiklal cad. tram - Galatasaray Lisesi.JPG|150px|thumb|right|[[استنبول چي‏تا ماضی ٹراموے]]]] [[فائل:Istanbul T1 line Alstom Citadis tram.jpg|150px|thumb|جدید [[استنبول ٹرام]]]] [[استنبول چي‏تا ماضی ٹراموے]] استنبول، [[ترکی]] وچ دو ثقافتی ورثہ ٹرام دے راستے نيں، اس دا بنیادی مقصد شہر دے قدیم ثقافتی ورثے نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنا ا‏‏ے۔ جدید [[استنبول ٹرام]] استنبول دے یورپی حصے ٹرام دا اک جدید نظام ا‏‏ے۔ پہلا سیکشن "ٹی 1" 1992ء وچ کھولیا گیا اس دے بعد "ٹی 2" دا افتتاح 2006ء وچ ہويا۔ "ٹی 4" 2007ء وچ کھولیا گیا۔ <ref name="T1">{{cite web |url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/t1-kabata%C5%9F-%E2%80%93-ba%C4%9Fc%C4%B1lar.aspx |title=T1 Kabataş-Bağcılar Tramvay Hattı |publisher=İstanbul Ulaşim A.Ş |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=T1 Kabataş-Bağcılar Tramway Line |date= |accessdate=2014-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140418201109/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/t1-kabata%C5%9F-%E2%80%93-ba%C4%9Fc%C4%B1lar.aspx |archive-date=2014-04-18 |url-status=dead}}</ref><ref name="T4">{{cite web |url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/t4-topkap%C4%B1-%E2%80%93-habibler.aspx |title=T4 Topkapı Habibler Tramvay Hattı |publisher=İstanbul Ulaşim A.Ş |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=T4 Topkapi-Habib Tramway Line |date= |accessdate=2014-04-17 |archive-date=2012-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727181139/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/t4-topkap%C4%B1-%E2%80%93-habibler.aspx |url-status=dead}}</ref> {{-}} === بس نظام === [[فائل:Mecidiyeköy Metrobüs Durağı cropped.jpg|150px|thumb|[[میٹروبس (استنبول)]]]] بس دے بیڑے وچ کل 4،012 وکھ وکھ انوع د‏‏ی بساں موجود نيں۔ <ref>{{Cite web |title=Otobüs Filosu |url=http://www.iett.gov.tr/tr/main/pages/otobus-filosu/85 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130322235003/http://www.iett.gov.tr/tr/main/pages/otobus-filosu/85 |archive-date=2013-03-22 |access-date=2025-12-20 |website=Otobüs Filosu |language=tr}}</ref><ref name="istanbulotobus.com.tr">{{Cite web |url=http://www.otobus.istanbul/toplu-ta%C5%9Fima/otobues-filosu.aspx |title=آرکائیو کاپی |access-date=2020-02-13 |archive-date=2016-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127070610/http://www.otobus.istanbul/toplu-ta%C5%9Fima/otobues-filosu.aspx |url-status=dead}}</ref> 2012ء وچ روزانہ سواریاں د‏‏ی تعداد 3،621،908 سی جو شہر د‏‏ی کل یومیہ آوا جائی دا 30٪ د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceB">{{Cite web |title=آرکائیو کاپی |url=http://www.iett.gov.tr/tr/main/pages/istanbulda-toplu-tasima/95 |access-date=2020-02-13 |archive-date=2015-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811152556/http://www.iett.gov.tr/tr/main/pages/istanbulda-toplu-tasima/95 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iett.gov.tr/chart/genel/kara/index.html |title=Archived copy |accessdate=2012-06-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120615042502/http://www.iett.gov.tr/chart/genel/kara/index.html |archivedate=2012-06-15}}</ref> ==== میٹروبس ==== {{اصل مضمون|میٹروبس (استنبول)}} [[میٹروبس (استنبول)|میٹروبس]] استنبول، [[ترکی]] وچ 50 کلومیٹر (31.1 میݪ) دا [[بس ریپڈ ٹرانزٹ]] راستہ اے جس دے 45 اسٹیشن نيں۔ [[اوجیلار، استنبول|اوجیلار]] نو‏‏ں [[استنبول یونیورسٹی]] تو‏ں ملانے والے پہلے حصے د‏‏ی تعمیر دا آغاز 2005ء وچ ہويا۔ بس وے دا افتتاح [[17 ستمبر]] [[2007ء]] نو‏‏ں ہويا۔ === ٹریفک تو‏ں فضائی آلودگی === [[ترکی]] وچ [[فضائی آلودگی]] استنبول وچ کاراں، بساں تے ٹیکسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شدید اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اکثر شہر نو‏‏ں [[اسموگ]] <ref>{{cite web |title=Fed up with Istanbul traffic |url=http://www.hurriyetdailynews.com/opinion/melis-alphan/fed-up-with-istanbul-traffic--109965 |accessdate=28 ستمبر 2018}}</ref> دا سامنا ہُندا اے، ایہ کم اخراج زون والے یوروپی شہراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 2019ء وچ شہر د‏‏ی فضائی کوالٹی اک سطح اُتے رہی اے تے ٹریفک دے اوقات دے دوران وچ صحتمند لوکاں دے دل تے پھیپھڑےآں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ <ref>{{cite news |title=Understanding Vehicular Pollution – AQI, Harmful Effects and How to Reduce It? |url=https://www.news18.com/news/auto/understanding-vehicular-pollution-aqi-harmful-effects-and-how-to-reduce-it-2047845.html |work=News18 |date=1 مارچ 2019}}</ref> == جڑواں شہر == {{اصل مضمون|ترکی دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} '''استنبول'''<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Istanbul|url=http://www.greatistanbul.com/sister_cities.html|website=greatistanbul.com|publisher=Istanbul|accessdate=2020-01-17|archive-date=2016-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161028163059/http://www.greatistanbul.com/sister_cities.html|url-status=dead}}</ref> دے جڑواں شہر تھلے لکھے نيں۔ {{Div col|colwidth=20em}} * {{پرچم تصویر|KAZ}} [[الماندی]]، قازقستان * {{پرچم تصویر|JOR}} [[عمان (شہر)|عمان]]، اردن * {{پرچم تصویر|THA}} [[بینکاک]]، تھائی لینڈ * {{پرچم تصویر|ESP}} [[برشلونہ]]، ہسپانیہ * {{پرچم تصویر|LBN}} [[بیروت]]، لبنان * {{پرچم تصویر|LBY}} [[بنغازی]]، لیبیا * {{پرچم تصویر|GER}} [[برلن]]، جرمنی * {{پرچم تصویر|KOR}} [[بوسان]]، جنوبی کوریا * {{پرچم تصویر|EGY}} [[قاہرہ]]، مصر * {{پرچم تصویر|GER}} [[کولون (علاقہ)]]، جرمنی * {{پرچم تصویر|ROU}} [[کونستانتسا]]، رومانیہ * {{پرچم تصویر|SYR}} [[دمشق]]، شام * {{پرچم تصویر|UAE}} [[دبئی]]، [[متحدہ عرب امارات]] * {{پرچم تصویر|ALB}} [[دراج]]، البانیہ * {{پرچم تصویر|CHN}} [[گوانگژو]]، چین * {{پرچم تصویر|ریاستہائے متحدہ امریکا}} [[ہیوسٹن]]، ریاستہائے متحدہ * {{پرچم تصویر|IDN}} [[جکاردا]]، انڈونیشیا * {{پرچم تصویر|SAU}} [[جدہ]]، [[سعودی عرب]] * {{پرچم تصویر|MYS}} [[جوھر بھرو]]، ملائیشیا * {{پرچم تصویر|RUS}} [[قازان]]، روس * {{پرچم تصویر|SDN}} [[خرطوم]]، سوڈان * {{پرچم تصویر|PAK}} [[لاہور]]، پاکستان * {{پرچم تصویر|TKM}} [[ماری، ترکمانستان|ماری]]، ترکمانستان * {{پرچم تصویر|MEX}} [[میکسیکو شہر]]، میکسیکو * {{پرچم تصویر|TCD}} [[نجامینا]]، چاڈ * {{پرچم تصویر|UKR}} [[اودیسا]]، یوکرین * {{پرچم تصویر|KGZ}} [[اوش]]، کرغیزستان * {{پرچم تصویر|BUL}} [[پلوودیف]]، بلغاریہ * {{پرچم تصویر|MAR}} [[رباط (شہر)|رباط]]، مراکش * {{پرچم تصویر|BRA}} [[ریو دے جینیرو]]، برازیل * {{پرچم تصویر|RUS}} [[سینٹ پیٹرز برگ]]، روس * {{پرچم تصویر|BIH}} [[سرائیوو]]، بوسنیا تے ہرزیگووینا * {{پرچم تصویر|CHN}} [[شنگھائی]]، چین * {{پرچم تصویر|JPN}} [[شیمونوسیکی، یاماگوچی]]، جاپان * {{پرچم تصویر|MKD}} [[اسکوپیہ]]، شمالی مقدونیہ * {{پرچم تصویر|IRN}} [[تبریز]]، ایران * {{پرچم تصویر|GEO}} [[تبلیسی]]، جارجیا * {{پرچم تصویر|TUN}} [[تونس شہر]]، تونس * {{پرچم تصویر|ITA}} [[وینس]]، اطالیہ {{Div col end}} == مشاہیر == [[فائل:Recep Tayyip Erdoğan, Poland.jpg|thumb|[[رجب طیب ایردوان]]]] {{colbegin|2}} * [[عقیلہ سواݨی]] – [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی ملکہ تے [[عثمان ثانی]] د‏‏ی بیوی * [[فوزی چکماق]] - ترک فیلڈ مارشل تے [[سیاست دان]] * [[کاتب چلبی حاجی خلیفہ]] - ترک مورخ * [[شہزادہ جہانگیر]] – [[سلیمان اعظم]] تے [[خرم سلطان]] دا چھوٹا پُتر * [[اسماعیل انور پاشا]] - ترک سیاست دان * [[رجب طیب ایردوان]] - صدر ترکی * [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|حسین ابن علی]] - شریف مکہ * [[موسیٰ کاظم قرہ بکر]] - ترک جرنیل تے سیاست دان * [[فخری کوروترک]] - ترک سیاست دان، بحری افسر تے سفارت کار * [[محمود ثانی]] - عثمانی سلطان * [[شہزادہ محمد]] – [[سلیمان اعظم]] تے [[خرم سلطان]] دا سب تو‏ں وڈا پُتر * [[میخائیل کارولاریوس]] - مسیحی عالم تے قسطنطنیہ دے بطریق * [[مدحت پاشا]] - عثمانی سیاست دان تے مصلح * [[مراد خامس]] - عثمانی سلطان * [[مصطفٰی رابع]] - عثمانی سلطان * [[عزیز نیسن]] - ترکی دا مشہور ادیب، شاعر * [[رؤف اوربے]] – [[عثمانی بحریہ]] افسر تے سیاست دان * [[عثمان ثانی]] - عثمانی سلطان * [[ارطغرل عثمان]] - عثمانی خلفاء دے آخری جانشین * [[اورخان پاموک]] - ادب دا نوبل انعام * [[رابعہ بالا سواݨی]] - عثمانی سلطان عثمان اول د‏‏ی بیوی * [[شہزادہ بایزید]] - عثمانی شہزادہ * [[سلیم ثانی]] - عثمانی سلطان * [[سلیمان ثانی]] - عثمانی سلطان * [[فاطمہ عالیہ ٹوپوز]] - ترک ناول نگار، کالم نگار {{colend}} == باہرلے جوڑ == <!-- ========================{{No more links}}============================ |PLEASE BE CAUTIOUS IN ADDING MORE LINKS TO THIS ARTICLE. Wikipedia | |is not a collection of links nor should it be used for advertising. | | | |Excessive or inappropriate links WILL BE DELETED. | |See [[Wikipedia:External links]] & [[ویکیپیڈیا:فاضل کاری]] for details. | | | |If there are already plentiful links, please propose additions or | |replacements on this article's discussion page, or submit your link | |to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) | |and link back to that category using the {{Curlie}} template. | ==={{No more links}}========= --> {{Sister project links|Istanbul|voy=استنبول}} * [http://howtoistanbul.com/ استنبول د‏‏ی رسمی ویب سائٹ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109205726/http://howtoistanbul.com/ |date=2016-01-09 }} * [http://www.ibb.gov.tr/en-US/Pages/Home.aspx استنبول بلدیہ د‏‏ی رسمی ویب سائٹ] * [https://web.archive.org/web/20170330005715/http://istanbul.gov.tr/en استنبول گورنرشپ د‏‏ی رسمی ویب سائٹ] * [https://web.archive.org/web/20170330005715/http://istanbul.gov.tr/en استنبول گورنرشپ د‏‏ی رسمی ویبسائٹ] * [https://web.archive.org/web/20170330005715/http://istanbul.gov.tr/en Official website of the Istanbul Governorship] * [https://web.archive.org/web/20150427064133/http://sehirrehberi.ibb.gov.tr/Map.aspx?&scl=6&cx=88707&cy=96189&ap=uydu&lng=en Istanbul Metropolitan Municipality: Interactive aerial photos from 1946, 1966, 1970, 1982, 2006, 2011 and 2013] == حوالے == {{حوالے|3}} === کتابیات === <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{refbegin|27em}} * {{cite book|last=ʻAner|first=Nadav|year=2005|editor-last=Pergola|editor-first=Sergio Della|editor2-last=Gilboa|editor2-first=Amos|editor3-last=Ṭal|editor3-first=Rami|title=The Jewish People Policy Planning Institute Planning Assessment, 2004–2005: The Jewish People Between Thriving and Decline|url=https://archive.org/details/jewishpeoplepoli0000unse|publisher=Gefen Publishing House Ltd.|location=Jerusalem|isbn=978-965-229-346-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Athanasopulos|first=Haralambos|title=Greece, Turkey, and the Aegean Sea: A Case Study in International Law|year=2001|publisher=McFarland & Company, Inc.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-0943-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Barnes|first=Timothy David|title=Constantine and Eusebius|url=https://archive.org/details/constantineeuseb00barn|year=1981|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|isbn=978-0-674-16531-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Baynes|first=Norman H.|editor-last=Baynes|editor-first=Norman H.|editor2-last=Moss|editor2-first=Henry S.L.B|title=Byzantium: An Introduction to East Roman Civilization|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.462718|year=1949|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|isbn=978-0-674-16531-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Béhar|first=Pierre|title=Vestiges d'Empires: La Décomposition de l'Europe Centrale et Balkanique|location=Paris|publisher=Éditions Desjonquères|year=1999|isbn=978-2-84321-015-0|ref=harv}} * {{cite book|last1=Bideleux|first1=Robert|last2=Jeffries|first2=Ian|title=A History of Eastern Europe: Crisis and Change|url=https://archive.org/details/historyofeastern0000bide|location=New York and London|publisher=Routledge|year=1998|isbn=978-0-415-16111-4|ref=harv}} * {{cite book|last1=Boyar|first1=Ebru|last2=Fleet|first2=Kate|title=A Social History of Ottoman Istanbul|year=2010|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-13623-5|ref=harv}} * {{cite book|last1=Bloom|first1=Jonathan M.|last2=Blair|first2=Sheila|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture: Delhi to Mosque|url={{Google books|un4WcfEASZwC|page=RA1-PA315|keywords=|text=|plainurl=yes}}|accessdate=11 اپریل 2013|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530991-1|page=1|quote=Whatever the prehistoric antecedents of Istanbul, the continuous historical development of the site began with the foundation of a Greek colony from Megara in the mid-7th century [[ق م]].۔۔|ref=harv}} * {{cite book|last=Brink-Danan|first=Marcy|title=Jewish Life in Twenty-First-Century Turkey: The Other Side of Tolerance|year=2011|publisher=Indiana University Press|series=New Anthropologies of Europe|location=Bloomington, IN|isbn=978-0-253-35690-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Brummett|first=Palmira Johnson|title=Image and Imperialism in the Ottoman Revolutionary Press, 1908–1911|url=https://archive.org/details/imageimperialism0000brum|year=2000|publisher=SUNY Press|location=Albany, NY|isbn=978-0-7914-4463-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Cantor|first=Norman F.|title=Civilization of the Middle Ages|url=https://archive.org/details/civilizationofmi0000norm|year=1994|publisher=HarperCollins|location=New York|isbn=978-0-06-092553-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Çelik|first=Zeynep|title=The Remaking of Istanbul: Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/bub_gb_T4MUpP6zCuIC|year=1993|publisher=University of California Press|location=Berkeley and Los Angeles|isbn=978-0-520-08239-7|ref=harv}} * {{cite book|author=Chamber of Architects of Turkey|title=Architectural Guide to Istanbul: Historic Peninsula|year=2006|volume=1|publisher=Chamber of Architects of Turkey, Istanbul Metropolitan Branch|location=Istanbul|isbn=978-975-395-899-8|ref=harv}} * {{cite book|last=Chandler|first=Tertius|title=Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census|url=https://archive.org/details/fourthousandyear0000chan|year=1987|publisher=St. David's University Press|location=Lewiston, NY|isbn=978-0-88946-207-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Connell|first=John|year=2010|title=Medical Tourism|url=https://archive.org/details/medicaltourism0000conn|series=CAB Books|publisher=CABI|location=Wallingford, Eng.|isbn=978-1-84593-660-0|ref=harv}} * {{cite book|last=Dahmus|first=Joseph|year=1995|title=A History of the Middle Ages|url=https://archive.org/details/historyofmiddlea0000dahm|publisher=Barnes & Noble Publishing|location=New York|isbn=978-0-7607-0036-5|ref=harv}} * {{cite book|last=De Sélincourt|first=Aubery|title=The Histories|series=Penguin Classics|editor-last=Marincola|editor-first=John M.|year=2003|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=978-0-14-044908-2|ref=harv|url=https://archive.org/details/histories00hero}} * {{cite book|last=De Souza|first=Philip|title=The Greek and Persian Wars, 499–386 B.C|year=2003|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-96854-6|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Dumper|editor-first=Michael|editor2-last=Stanley|editor2-first=Bruce E.|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://archive.org/details/citiesofmiddleea0000unse|year=2007|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, CA|isbn=978-1-57607-919-5|ref=harv}} * {{cite book|last1=Efe|first1=Recep|last2=Cürebal|first2=Isa|chapter=Impacts of the "Marmaray" Project (Bosphorus Tube Crossing, Tunnels, and Stations) on Transportation and Urban Environment in Istanbul|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|url=https://archive.org/details/engineeringearth00brun|year=2011|editor-last=Brunn|editor-first=Stanley D|publisher=Springer|location=London & New York|isbn=978-90-481-9919-8|pages=[https://archive.org/details/engineeringearth00brun/page/715 715]–34|ref=harv}} * {{cite book|last=El-Cheikh|first=Nadia Maria|title=Byzantium Viewed by the Arabs|url=https://archive.org/details/byzantiumviewedb0000elch|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|year=2004|isbn=978-0-932885-30-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Finkel|first=Caroline|title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923|url=https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink|year=2005|publisher=Basic Books|location=New York|isbn=978-0-465-02396-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Freely|first=John|title=Istanbul: The Imperial City|year=1996|publisher=Viking|location=New York|isbn=978-0-670-85972-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Freely|first=John|title=The Companion Guide to Istanbul and Around the Marmara|url=https://archive.org/details/companionguideto0000free_x9y4|year=2000|publisher=Companion Guides|location=Woodbridge, Eng.|isbn=978-1-900639-31-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Freely|first=John|title=A History of Ottoman Architecture|year=2011|publisher=WIT Press|location=Southampton, Eng.|isbn=978-1-84564-506-9|ref=harv}} * {{cite journal|last=Georgacas|first=Demetrius John |year=1947 |title=The Names of Constantinople |journal=Transactions and Proceedings of the American Philological Association |volume=78 |pages=347–67 |doi=10.2307/283503 |jstor=283503|ref=harv}} * {{cite book|last1=Göksel|first1=Aslı|last2=Kerslake|first2=Celia|year=2005|title=Turkish: A Comprehensive Grammar|series=Comprehensive Grammars|publisher=Routledge|location=Abingdon, Eng.|isbn=978-0-415-21761-3|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Göktürk|editor-first=Deniz|editor2-last=Soysal|editor2-first=Levent|editor3-last=Türeli|editor3-first=İpek|year=2010|title=Orienting Istanbul: Cultural Capital of Europe?|url=https://archive.org/details/orientingistanbu0000unse|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-58011-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Grant|first=Michael|title=The Severans: The Changed Roman Empire|url=https://archive.org/details/severanschangedr0000gran|year=1996|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-12772-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Gregory|first=Timothy E.|title=A History of Byzantium|url=https://archive.org/details/historyofbyzanti0000greg_2ndedi|year=2010|publisher=John Wiley and Sons|location=Oxford|isbn=978-1-4051-8471-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Gül|first=Murat|title=The Emergence of Modern Istanbul: Transformation and Modernisation of a City|year=2012|publisher=IB.Tauris|location=London|edition=Revised Paperback|isbn=978-1-78076-374-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Harter|first=Jim|title=World ریلویز of the Nineteenth Century: A Pictorial History in Victorian Engravings|year=2005|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, MD|edition=illustrated|isbn=978-0-8018-8089-6|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Holt|editor-first=Peter M.|editor2-last=Lambton|editor2-first=Ann K.S.|editor3-last=Lewis|editor3-first=Bernard|title=The Cambridge History of Islam|volume=1A|year=1977|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-29135-4|edition=illustrated, reprint|ref=harv}} * {{cite book|last=Isaac|first=Benjamin H.|title=The Greek Settlements in Thrace Until the Macedonian Conquest|year=1986|publisher=BRILL|location=Leiden, the Neth.|isbn=978-90-04-06921-3|edition=illustrated|ref=harv}} * {{cite book|last1=Kapucu|first1=Naim|last2=Palabiyik|first2=Hamit|title=Turkish Public Administration: From Tradition to the Modern Age|series=USAK Publications|volume=17|publisher=USAK|location=Ankara|year=2008|isbn=978-605-4030-01-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Karpat|first=Kemal H.|title=The Gecekondu: Rural Migration and Urbanization|year=1976|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, Eng.|isbn=978-0-521-20954-0|edition=illustrated|ref=harv|url=https://archive.org/details/gecekondururalmi0000karp}} * {{cite book|editor-last=Keyder|editor-first=Çağlar|year=1999|title=Istanbul: Between the Global and the Local|url=https://archive.org/details/istanbulbetweeng0000unse|publisher=Rowman & Littlefield|location=Lanham, MD|isbn=978-0-8476-9495-2|ref=harv}} * {{cite book|last=King|first=Charles|year=2014|title=Midnight at the Pera Palace, The birth of modern Istanbul|url=https://archive.org/details/midnightatperapa0000king_g1k2|publisher=Norton & Cy|isbn=978-0-393-08914-1}} * {{cite book|last1=Klimczuk|first1=Stephen|last2=Warner|first2=Gerald|year=2009|title=Secret Places, Hidden Sanctuaries: Uncovering Mysterious Sights, Symbols, and Societies|publisher=Sterling Publishing Company, Inc.|location=New York|isbn=978-1-4027-6207-9|ref=harv|url=https://archive.org/details/secretplaceshidd0000klim}} * {{cite book|last1=Knieling|first1=Jörg|last2=Othengrafen|first2=Frank|title=Planning Cultures in Europe: Decoding Cultural Phenomena in Urban and Regional Planning|series=Urban and Regional Planning and Development|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|location=Surrey, Eng.|isbn=978-0-7546-7565-5|year=2009|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Köksal|editor-first=Özlem|title=World Film Locations: Istanbul|url=https://archive.org/details/worldfilmlocatio0000unse_k7t7|publisher=Intellect Books|location=Bristol, Eng.|year=2012|isbn=978-1-84150-567-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Köse|first=Yavuz|editor-last=Atabaki|editor-first=Touraj|editor2-last=Brockett|editor2-first=Gavin|chapter=Vertical Bazaars of Modernity: Western Department Stores and Their Staff in Istanbul (1889–1921)|title=Ottoman and Republican Turkish Labour History|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|year=2009|isbn=978-0-521-12805-6|pages=91–114|ref=harv}} * {{cite book|last=Landau|first=Jacob M.|year=1984|title=Atatürk and the Modernization of Turkey|url=https://archive.org/details/ataturkmoderniza0000unse|publisher=E.J. Brill|location=Leiden, the Neth.|isbn=978-90-04-07070-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Limberis|first=Vasiliki|title=Divine Heiress: The Virgin Mary and the Creation of Christian Constantinople|url=https://archive.org/details/divineheiressvir0000limb|year=1994|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-09677-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Lister|first=Richard P.|title=The Travels of Herodotus|year=1979|publisher=Gordon & Cremonesi|location=London|isbn=978-0-86033-081-3|ref=harv}} * Mansel, Philip. ''Constantinople: City of the World's Desire, 1453–1924'' (2011) * {{cite book|last1=Masters|first1=Bruce Alan|last2=Ágoston|first2=Gábor|year=2009|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|publisher=Infobase Publishing|location=New York|isbn=978-1-4381-1025-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Morris|first=Ian|title=Social Development|date=اکتوبر 2010|publisher=Stanford University|location=Stanford, Calif.|url=http://ianmorris.org/docs/social-development.pdf|accessdate=5 جولائ‏ی 2012|ref=harv|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915115325/http://ianmorris.org/docs/social-development.pdf|archive-date=15 ستمبر 2012|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915115325/http://ianmorris.org/docs/social-development.pdf |date=2012-09-15 }} * {{cite book|last=Necipoğlu|first=Gülru|title=Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries|year=1991|publisher=The MIT Press|location=Cambridge, MA|isbn=978-0-262-14050-8|ref=harv|url-access=registration|url=https://archive.org/details/architecturecere0000neci}} * {{cite book|last=Necipoğlu|first=Gülru|contribution= From Byzantine Constantinople to Ottoman Kostantiniyye|editor-last=ölcer|editor-first=Nazan|title=From Byzantion to Istanbul|publisher=SSM|location=Istanbul|year=2010|isbn=978-605-4348-04-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Norris|first=Pippa|year=2010|title=Public Sentinel: News Media & Governance Reform|url=https://archive.org/details/publicsentinelne0000unse|publisher=World Bank Publications|location=Washington, DC|isbn=978-0-8213-8200-4|ref=harv}} * {{cite book|author=Organisation for Economic Co-operation and Development|title=Istanbul, Turkey|series=OECD Territorial Reviews|year=2008|publisher=OECD Publishing|location=Paris|isbn=978-92-64-04371-8|ref=harv}} * {{cite book|author=Oxford Business Group|year=2009|title=The Report: Turkey 2009|publisher=Oxford Business Group|location=Oxford|isbn=978-1-902339-13-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Papathanassis|first=Alexis|year=2011|title=The Long Tail of Tourism: Holiday Niches and Their Impact on Mainstream Tourism|url=https://archive.org/details/longtailoftouris0000unse|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-8349-3062-0|ref=harv}} * {{cite book|last=Quantic|first=Roy|year=2008|title=Climatology for Airline Pilots|publisher=John Wiley & Sons|location=Oxford|isbn=978-0-470-69847-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Reinert|first=Stephen W.|editor-last=Mango|editor-first=Cyril|title=The Oxford History of Byzantium|year=2002|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-814098-6|chapter=Fragmentation (1204–1453)|ref=harv}} * {{cite book|last=Reisman|first=Arnold|title=Turkey's Modernization: Refugees from Nazism and Atatürk's Vision|url=https://archive.org/details/turkeysmoderniza0000reis|year=2006|publisher=New Academia Publishing, LLC|location=Washington, DC|isbn=978-0-9777908-8-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Roebuck|first=Carl|title=Ionian Trade and Colonization|url=https://archive.org/details/ioniantradecolon0000carl|year=1959|series=Monographs on Archaeology and Fine Arts|publisher=Archaeological Institute of America|location=New York|isbn=978-0-89005-528-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Room|first=Adrian|title=Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features, and Historic Sites|url=https://archive.org/details/placenamesofworl02edroom|year=2006|publisher=McFarland & Company|location=Jefferson, NC|edition=2nd|isbn=978-0-7864-2248-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Rôzen|first=Mînnā|title=A History of the Jewish Community in Istanbul: The Formative Years, 1453–1566|year=2002|publisher=BRILL|location=Leiden, the Neth.|edition=illustrated|isbn=978-90-04-12530-8|ref=harv}} * {{cite book|last=Sanal|first=Aslihan|editor-last=Fischer|editor-first=Michael M.J.|editor2-last=Dumit|editor2-first=Joseph|year=2011|title=New Organs Within Us: Transplants and the Moral Economy|url=https://archive.org/details/neworganswithinu0000sana|series=Experimental Futures|edition=illustrated|publisher=Duke University Press|location=Chapel Hill, NC|isbn=978-0-8223-4912-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Schmitt|first=Oliver Jens|title=Levantiner: Lebenswelten und Identitäten einer ethnokonfessionellen Gruppe im osmanischen Reich im "langen 19. Jahrhundert" |year=2005|publisher=Oldenbourg|location=Munich|language=German|isbn=978-3-486-57713-6|ref=harv}} * {{cite book|last1=Shaw|first1=Stanford J.|last2=Shaw|first2=Ezel K.|title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey|volume=2|year=1977|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-29166-8|ref=harv|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofottoman00stan}} * {{cite book|last1=Tarasov|first1=Oleg|last2=Milner-Gulland|first2=R.R.|title=Icon and Devotion: Sacred Spaces in Imperial Russia|url=https://archive.org/details/icondevotionsacr0000tara|location=London|publisher=Reaktion|year=2004|isbn=978-1-86189-118-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Taşan-Kok|first=Tuna|title=Budapest, Istanbul, and Warsaw: Institutional and Spatial Change|publisher=Eburon Uitgeverij B.V.|location=Delft, the Neth.|year=2004|isbn=978-90-5972-041-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Taylor|first=Jane|title=Imperial Istanbul: A Traveller's Guide: Includes Iznik, Bursa and Edirne|url=https://archive.org/details/imperialistanbul0000tayl|publisher=Tauris Parke Paperbacks|location=New York|year=2007|isbn=978-1-84511-334-6|ref=harv}} * {{cite book|last1=Tigrek|first1=Sahnaz|last2=Kibaroğlu|first2=Ayșegül|year=2011|editor-last=Kibaroğlu|editor-first=Ayșegül|editor2-last=Scheumann|editor2-first=Waltina|editor3-last=Kramer|editor3-first=Annika|title=Turkey's Water Policy: National Frameworks and International Cooperation|chapter=Strategic Role of Water Resources for Turkey|publisher=Springer|location=London & New York|isbn=978-3-642-19635-5|ref=harv}} * {{cite book|editor=Time Out Guides|title=Time Out Istanbul|url=https://archive.org/details/timeoutistanbul0000unse|publisher=Time Out Guides|location=London|year=2010|isbn=978-1-84670-115-3|ref={{sfnRef|Time Out Guides|2010}}}} * {{cite book|last=Turan|first=Neyran|editor1-last=Sorensen|editor1-first=André|editor2-last=Okata|editor2-first=Junichiro|title=Megacities: Urban Form, Governance, and Sustainability|url=https://archive.org/details/megacitiesurbanf00sore|series=Library for Sustainable Urban Regeneration|publisher=Springer|location=London & New York|year=2010|pages=[https://archive.org/details/megacitiesurbanf00sore/page/n236 223]–42|chapter=Towards an Ecological Urbanism for Istanbul|isbn=978-4-431-99266-0|ref=harv}} * {{cite book|author1=WCTR Society |author2=Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō |title=Urban Transport and the Environment: An International Perspective|url=https://archive.org/details/urbantransporten0000unse_l6o6 |year=2004|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|isbn=978-0-08-044512-0|ref={{SfnRef|WCTR Society; Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō|2004}}}} * {{cite book|last=Wedel|first=Heidi|year=2000|editor1-last=Ibrahim|editor1-first=Ferhad|editor2-last=Gürbey|editor2-first=Gülistan|title=The Kurdish Conflict in Turkey|publisher=LIT Verlag Münster|location=Berlin|isbn=978-3-8258-4744-9|pages=181–93|ref=harv}} * {{cite book|last=Wynn|first=Martin|title=Planning and Urban Growth in Southern Europe|series=Studies in History, Planning, and the Environment|publisher=Mansell|location=Los Altos, CA|year=1984|isbn=978-0-7201-1608-3|ref=harv}} {{refend}} </div> {{استنبول}} {{Navboxes | list= {{ترکی دے ضلعے| provname = استنبول}} {{World Heritage Sites in Turkey}} {{ترکی دے موضوعات}} {{یورپی ثقافتی دار الحکومت}} {{یورپی کھیلاں دے دار الحکومت}} {{دنیا دے سب تو‏ں ودھ آبادی والے شہری علاقہ جات}} {{ترکی دے میٹروپولیٹن مراکز}} {{ترکی دے وڈے شہر}} }} {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:استنبول]]<!-- leave the empty space as standard --> [[گٹھ:ترکی وچ قدیم یونانی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:مرمرہ علاقہ وچ آثاریا‏تی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:خلافتاں دے راجگڑھ]] [[گٹھ:سابقہ ملکاں دے راجگڑھ]] [[گٹھ:قسطنطنیہ]] [[گٹھ:مقدس شہر]] [[گٹھ:ترکی دے آباد ساحلی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:شاہراہ ریشم دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ترکی دے بندرگاہ شہر تے ٹاؤن]] [[گٹھ:ترکی وچ رومی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:بین براعظمی شہر]] <references group="lower-alpha" /> [[گٹھ:ستويں صدی ق م وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] 3zsto1w2o50vrkwbcguy3ynbaqel5kf 0 505 713065 661155 2026-11-02T18:45:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713065 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = بخارسٹ<br />Bucharest |native_name = ''București'' |nickname = Paris of the East, Little Paris<ref>{{cite web |url=http://www.irishtimes.com/newspaper/travel/2009/0523/1224247169837.html |title=Paris of the east |work=The Irish Times |date=5 May 2009 |accessdate=14 April 2011 |archive-date=4 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604164302/http://www.irishtimes.com/newspaper/travel/2009/0523/1224247169837.html |dead-url=yes }}</ref> |image_flag = ROU Bucharest Flag.svg |image_shield = Bucharest-Coat-of-Arms.png |pushpin_map = Romania |map_caption = رومانیہ چ تھاں |coordinates_region = RO |subdivision_type = ملک |subdivision_name = [[رومانیہ]] |subdivision_type1 = [[کاؤنٹی]] |subdivision_name1 = کوئی نہیں¹ |leader_title1 = [[میئر]] |leader_name1 = Sorin Oprescu |leader_title2 = پرفیکٹ |leader_name2 = Ecaterina Coruț |established_title = فرسٹ اٹیسٹیڈ |established_date = 1459 |area_footnotes = <ref name="bucharest_pop_censuses"/><ref name="urban"/> |area_magnitude = |area_total_km2 = 228 |area_metro_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = 285 |population_as_of = 2012 اندازہ |population_footnotes = <ref name="INSSE"/><ref name="metro">{{cite web|url=http://www.urbanaudit.org/DownloadPDF.ashx?CityCode=RO001C |title=Urban Audit: Bucharest Profile |accessdate=14 April 2011}}</ref> |population_note = |settlement_type = بلدیہ |population_total = 2,110,985 |population_rank = [[رومانیہ]] چ پہلا |population_urban = 2,500,372 |population_metro = 3,400,000²<ref>{{ro icon}} [http://www.evz.ro/detalii/stiri/ilfovean-sau-bucurestean-va-creste-capitala-877579.html "Ilfovean sau bucureștean? Va crește Capitala?"], ''Evz.ro''</ref> |population_density_km2 = 7360 |timezone = [[مشرقی یورپی وقت|EET]] |utc_offset = +2 |timezone_DST = [[مشرقی یورپی وقت|EEST]] |utc_offset_DST = +3 |latd = 44 |latm = 25 |lats = 57 |latNS = N |longd = 26 |longm = 6 |longs = 14 |longEW = E |elevation_m = 55.8–91.5 |elevation_ft = 183.1–300.2 |postal_code_type = پوسٹ کوڈ |postal_code = 0xxxxx |area_code = +40 x1 |blank_name_sec1 = [[کار پلیٹ]] |blank_info_sec1 = B |website = [http://www.pmb.ro/ سرکاری ویب سائیٹ] |footnotes = }} '''بخارسٹ''' (bucharest) (رومانیہ: bucurești) [[رومانیہ]] دا دارالحکومت، ثقافتی، صنعتی، تے مالیاتی مرکز اے۔ == جڑواں شہر == {|width="70%" align="center"| | style="width:50%; vertical-align:top;"| * {{flag icon|البانیا}} [[تیرانا]], [[البانیا|البانیہ]] (2007)<ref name="International relations">{{cite web |url=http://www.tایرانa.gov.al/common/images/International%20Relations.pdf |title=Twinning Cities: International Relations |accessdate=23 June 2009 |work=Municipality of Tایرانa |publisher=tایرانa.gov.al|format=PDF}}</ref> * {{Flag icon|برازیل}} [[ریو دے جینیرو]], [[برازیل]] (2002)<ref>[http://pt.wikisource.org/wiki/Lei_Municipal_do_Rio_de_Janeiro_3467_de_2002 Wikisource.org] {{pt icon}}</ref> * {{Flag icon|برازیل}} [[ساؤ پالو]], برازیل (2000)<ref name="São Paulo">[http://www2.prefeitura.sp.gov.br/secretarias/relacoes_internacionais/ingles/descentralized_cooperation/sister_cities/0001 Prefeitura.Sp – Descentralized Cooperation]{{dead link|date=April 2011}}</ref><ref name="São Paulo2">{{cite web|url=http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/relacoes_internacionais/cidadesirmas/index.php?p=1066 |title=International Relations – São Paulo City Hall – Official Sister Cities |publisher=Prefeitura.sp.gov.br |accessdate=14 April 2011}}</ref> * {{Flag icon|کینیڈا}} [[مونٹریال]], [[کینیڈا]]<ref name="Bucharest">{{cite web |url=http://www.ase.edu.ro/engleza/life_bucharest/history.asp |title=Academy of Economic Studies – Short History of Bucharest |publisher=Ase.edu.ro |accessdate=31 January 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511034235/http://www.ase.edu.ro/engleza/life_bucharest/history.asp |archivedate=11 May 2008 |dead-url=yes }}</ref> * {{Flag icon|چین}} [[بیجنگ]], [[چین]] (2005)<ref name="Bucharest"/><ref>{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister Cities|publisher=Beijing Municipal Government|accessdate=23 June 2009|archive-date=16 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716081317/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|dead-url=yes}}</ref> * {{Flag icon|قبرص}} [[نیکوسیا]], [[قبرص]] (2004)<ref name="Bucharest"/> * {{Flag icon|یونان}} [[ایتھنز]], [[یونان]] (1993)<ref name="Bucharest"/> | style="width:50%; vertical-align:top;"| * {{Flag icon|ہنگری}} [[بوداپست]], [[مجارستان]] ([[ہنگری]])(1991) * {{Flag icon|اردن}} [[عمان (اردن)]], [[اردن]] (1999)<ref name="Bucharest"/> * {{Flag icon|مالدووا}} [[کشینیف]], [[مالدووا]]<ref name="Bucharest"/> * {{Flag icon|فلپائن}} [[منیلا]], [[فلپائن]]<ref name="Manila.Gov">{{cite web|url=http://www.manila.gov.ph/localgovt.htm#sistercities|title=Sister Cities of Manila|publisher=2008–2009 City Government of Manila|accessdate=2 July 2009}}</ref> * {{Flag icon|ترکی}} [[انقرہ]], [[ترکی]] (1998)<ref name="Bucharest"/> * {{Flag icon|ترکی}} [[استنبول]], [[ترکی]] (2006)<ref name=sistercities>[http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/kurumsal/Birimler/DisIliskilerMd/Documents/guncelleme08032010/kardes_sehir_isbirligi_ve_iyi_niyet_anlasmasi_imzalanan_seh.pdf Istanbul Metropolitan Municipality: Cities which signed Sistership, Cooperation and Goodwill treaties with Istanbul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015224753/http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/kurumsal/Birimler/DisIliskilerMd/Documents/guncelleme08032010/kardes_sehir_isbirligi_ve_iyi_niyet_anlasmasi_imzalanan_seh.pdf |date=2016-10-15 }}</ref> * {{Flag icon|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} [[اٹلانٹا، جارجیا|اٹلانٹا]], [[ریاستہائے متحدہ امریکہ]] (1994)<ref name="Bucharest"/> |} == آب و ہوا == <div style="width:75%;"> {{Weather box |location = بخارسٹ |metric first = yes |single line = yes | Jan record high C = 16 | Feb record high C = 20 | Mar record high C = 29 | Apr record high C = 32 | May record high C = 37 | Jun record high C = 37 | Jul record high C = 39 | Aug record high C = 41 | Sep record high C = 39 | Oct record high C = 35 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 18 |year record high C = 43 | Jan high C = 1.5 | Feb high C = 4.1 | Mar high C = 10.5 | Apr high C = 18 | May high C = 23.3 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 28.8 | Aug high C = 28.5 | Sep high C = 24.6 | Oct high C = 18 | Nov high C = 10 | Dec high C = 3.8 |year high C = 16.5 | Jan low C = -5.5 | Feb low C = -3.3 | Mar low C = 0.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 10.5 | Jun low C = 14 | Jul low C = 15.6 | Aug low C = 15 | Sep low C = 11.1 | Oct low C = 5.7 | Nov low C = 1.6 | Dec low C = -2.6 |year low C = 5.7 | Jan record low C = -32 | Feb record low C = -26 | Mar record low C = -19 | Apr record low C = -4 | May record low C = 0 | Jun record low C = 5 | Jul record low C = 8 | Aug record low C = 7 | Sep record low C = 0 | Oct record low C = -6 | Nov record low C = -14 | Dec record low C = -23 |year record low C = -32 | Jan precipitation mm = 40 | Feb precipitation mm = 36 | Mar precipitation mm = 38 | Apr precipitation mm = 46 | May precipitation mm = 70 | Jun precipitation mm = 77 | Jul precipitation mm = 64 | Aug precipitation mm = 58 | Sep precipitation mm = 42 | Oct precipitation mm = 32 | Nov precipitation mm = 49 | Dec precipitation mm = 43 |year precipitation mm = 595 | Jan humidity = 87 | Feb humidity = 84 | Mar humidity = 73 | Apr humidity = 63 | May humidity = 63 | Jun humidity = 62 | Jul humidity = 58 | Aug humidity = 59 | Sep humidity = 63 | Oct humidity = 73 | Nov humidity = 85 | Dec humidity = 89 |year humidity = 72 | Jan precipitation days = 6 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 6 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 6 | Jun precipitation days = 6 | Jul precipitation days = 7 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 5 | Nov precipitation days = 6 | Dec precipitation days = 6 | Jan snow days = 6 | Feb snow days = 3 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 4 | Jan sun = 61 | Feb sun = 85 | Mar sun = 155 | Apr sun = 180 | May sun = 248 | Jun sun = 270 | Jul sun = 341 | Aug sun = 310 | Sep sun = 240 | Oct sun = 155 | Nov sun = 60 | Dec sun = 62 |year sun = 2167 |source 1 = [[عالمی موسمیاتی تنظیم]]<ref name=WMO >{{cite web| url = http://worldweather.wmo.int/183/c00200.htm| title = World Weather Information Service – Bucharest| date = July 2011| access-date = 2016-05-22| archive-date = 2018-12-25| archive-url = https://web.archive.org/web/20181225033728/http://worldweather.wmo.int/183/c00200.htm| dead-url = yes}}</ref> |date=August 2010 }} </div> == حوالے == {{حوالے}} {{Commonscat|Bucharest}} {{یورپی دیساں دے دارالحکومت}} [[گٹھ:جغرافیہ]] [[گٹھ:یورپ دے دارلحکومت]] [[گٹھ:رومانیہ دے شہر]] [[گٹھ:یورپی شہر]] [[گٹھ:یورپ دے شہر]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:یورپ دے آباد تھاں]] [[گٹھ:رومانیہ دے آباد تھاں]] qjngkstz40t7ik6p9z2ogo7c7394eek 0 1027 713055 693348 2026-11-02T16:42:39Z Talal Bin Hasan 36976 713055 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki; word-spacing: 1.5px; font-size: 100%"> {{Infobox settlement | name = Rawalpindi | native_name = <br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nastaliq|راول پِنڈی}}}}}} | other_name = Pindi<br />{{lang|ur|{{nq|پِنڈی}}}} | settlement_type = [[میٹروپولس]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Rawalpindi railway station 4.JPG | photo2a = | photo2b = Perspective view from main gate - Christ Church, Rawalpindi.jpg | photo4a = Rawat Fort - Main Gate East.jpg | size = 250 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = Clockwise from left: [[راولپنڈی ریلوے اسٹیشن]]، St. Joseph's Cathedral, Rawalpindi، [[قلعہ روات]] }} | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Emblem | pushpin_map = Punjab Pakistan#Pakistan | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | coordinates = {{coord|33|36|N|73|02|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[مُلک]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاکستان دے صوبے|صوبہ]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پنجاب دیاں ڈویژناں|ڈویژن]] | subdivision_name2 = [[راولپنڈی ڈویژن|راولپنڈی]] | subdivision_type3 = Autonomous towns | subdivision_name3 = 8 | subdivision_type4 = Union councils | subdivision_name4 = 38 | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 259 | government_type = میٹروپولیٹن کارپوریشن | leader_title = [[میئر]] | leader_name = ۔ ۔ | title = | leader_title1 = ڈپٹی میئر | leader_name1 = ۔ ۔ | elevation_footnotes = | elevation_m = 508 | population_footnotes = | population_total = 2,098,231 | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset_DST = +6 | postal_code_type = | postal_code = 46000 | area_code = 051 | website = {{URL|http://www.rawalpindi.gov.pk/}} | Official Language = English & Urdu }} '''راولپنڈی''' (Rawalpindi) [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] [[پاکستان]] دا اک شہر ہے۔ ایہہ [[ضلع راولپنڈی]] دا ضلعی صدر مقام اَتے وڈی فوجی چھاؤݨی ہے۔ [[کراچی]]، [[لہور]] اتے [[فیصل آباد]] مگروں ایہہ پاکستان دا وڈا شہر ہے۔ ایہہ 1959 توں 1969 تک [[پاکستان]] دا [[راجگڑھ]] وی رہیا۔ [[لہور]] توں 171 [[میل]] اُتے واقع ہے۔ راولپنڈی، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ [[سطح مرتفع پنجاب]] وچ واقع اک اہم شہر ہے۔ ایہہ شہر [[پاک فوج|پاکستان آرمی]] دا صدر مقام وی ہے اتے 1960ء وچ جدو‏‏ں موجودہ دارالحکومت [[اسلام آباد]] زیر تعمیر سی اوہناں دناں وچ قائم مقام دار الحکومت دا اعزاز '''راولپنڈی''' نوں ای حاصل سی۔ راولپنڈی شہر دارالحکومت [[اسلام آباد]] توں 5 کلومیٹر، [[لہور]]توں 275 کلومیٹر، [[کراچی]] توں 1540 کلومیٹر، [[پشاور]] توں 160 کلومیٹر تے [[کوئٹا]] توں 1440 کلومیٹر دی دوری اُتے ہے۔ راولپنڈی دی آبادی تقریبن 30 لکھ توں تجاوز کر چکی اے۔ نویں مردم شماری دے مطابق راولپنڈی آبادی دے لحاظ توں [[پاکستان]] دا چوتھا وڈا شہر اے۔ ایہ شہر بوہت سارے کارخانیاں دا گھر اے۔ اسلام آباد ایئرپورٹ راولپنڈی شہر وچ واقع اے تے ایہ ایئرپورٹ راولپنڈی شہر دے نال نال دارلحکومت اسلام آباد دی وی خدمت کردا اے۔ راولپنڈی دی مشہور سڑک "مری روڈ" ہمیشہ توں سیاسی جلسے جلوساں دا مرکز رہی ہے۔ راولپنڈی [[مری]]، نتھیا گلی، ایوبیا، [[ایبٹ آباد]] تے شمالی علاقہ جات [[سوات]]، [[کاغان]]، [[گلگت]]، [[ہنزہ]]، [[سکردو]] تے [[چترال]] جان والے سیاحاں دا بیس کیمپ ہے۔ [[نالا لئی]]، اپنے سیلابی ریلیاں دی وجہ توں بہت مشہور اے جو راولپنڈی شہر دے وِچو وچ وگدا ہویا راولپنڈی نوں دو حصّیاں "راولپنڈی شہر" تے "راولپنڈی کینٹ" وچ تقسیم کردا ہے۔ تریخ دسدی اے کہ نالہ لئی دا پاݨی کدی اِنا صاف شفاف تے خالص سی کہ ایہنوں پیتا جا سکے، لیکن ہن ایہ گھراں توں خارج ہو والے فضلے تے کارخانیاں دے کیمیائی مادیاں دے سبب اِنا غلیظ ہو گیا ہے کہ اِس دے کولوں لنگھنا محال ہے۔ == تاریخ == راولپنڈی [[سطح مرتفع پنجاب]] وچ اے ایتھے انسان ہزاراں ورہیاں توں رہ رہیا ہے۔ [[گندھارا]] رہتل دا گڑھ [[ٹیکسلا]] ایہدے کول ہی ہے۔ پنڈی دی نگری اتر ولووں لڑاکیاں لوکاں دے راہ وچ ہون باہجوں کئی واری اجڑی۔ [[1493ء]] وچ گکھڑ سردار جھنڈے خاں نے ایس نگری نوں راول پنڈ دے ناں توں دوبارہ وسایا۔ 1765 وچ ملکا سنگھ نے گکھڑ سردار مفرب خان نوں ہرا کے ایتھے مل ماریا اتے ایہنوں اک کاروباری نگر بنایا۔ 1818 وچ ایہہ شہر مہاراجا [[رنجیت سنگھ]] دے ہتھ لگیا۔ 1849 وچ ایہہ شہر پنجاب حکومت ہتھوں نکل کے انگریزاں دے ہتھ لگیا۔ راولپنڈی شہر وچ پنجاب تے مل مارن لئی انگریزاں تے [[پنجاب]] سرکار وچ لڑائی ہوئی ۔ 1851 وچ انگریزاں نے ایتھے اک چھاؤنی بنائی۔ اوس ویلے روس وسطی ایشیا ولوں افغانستان ول ودھ رہیا سی راولپنڈی دی چھاؤنی ایس نوں روکن لئی بنائی گئی سی۔ 1857 دی آزادی دی لڑائی پنڈی تے آلے دوالے دے نگراں وچ وی ہوئی۔ 1880 دے دہاکے وچ ایتھے ریلوے لین وچھائی گئی تے پہلی جنوری 1886 نوں ایتھے پہلی واری ریل چلی۔ ایہ ریلوے لائن فیر اگے پشاور تک گئی۔ 1867 وچ پنڈی نوں میونسپلٹی بݨایا گیا۔ 1901 وچ راولپنڈی چھاؤنی دی لوک گنتی 40,611 سی۔ 1883 وچ ایتھے اسلحے دا سٹور بنایا گیا۔ راولپنڈی، پنڈی دے ناں توں وی جانا جاندا ہے۔ ماہرینِ آثارِ قديمہ اس بات اُتے یقین رکھدے نیں کہ سطح مرتفع پنجاب اُتے واقع ثقافت 3000 سال قدیم اے۔ ایتھے ملن والا مادہ اس گل دا ثبوت پیش کردا ہے کہ ایتھے بدھ مت دا استحکام [[ٹیکسلا]] اتے ویدی استحکام ([[ہندومت|ہندو]] تمدّن) دے ہم عمر ہے۔ ٹیکسلا اس گل توں اہمیت دا رکھدا ہے کہ ایہدا شمار "گینز بک آف ورلڈ ریکارڈ" وچ وی ہُندا ہے کیونکہ ایتھے دنیا دی سبھ توں قدیم یونیورسٹی "ٹیکسلا یونیورسٹی" دے آثارات لبھے گئے نیں۔ ایہہ دکھائی دیندا ہے کہ ایہہ [[شہر]] ناکامی ول [[ایشیا|ایشیا]] دی اک [[خانہ بدوش]] قوم "وائٹ ہن" دی بربادی دے باعث گیا سی۔ اس علاقے وچ پہلے [[مسلمان]] حملہ آور "[[محمود غزنوی]]" (جو [[غزنی]] توں سی) نے تباہ شدہ شہر نوں اک گکھڑ حاکم "کائے گوہر" دے حوالے کر دتا۔ شہر، بہر حال، اک حملہ آوری دے راستے اُتے ہوݨ دے باعث کامیاب نہ ہوسکیا اتے تد تک بنجر رہیا جدو‏‏ں تک اک تے گکھڑ رہنما جھنڈے خان آیا تے اس نے شہر دی صورت حال نوں درست کیتا تے اس دا ناں اک پنڈ "راول" دے ناں اُتے 1493ء وچ "راولپنڈی" رکھ دتا۔ راولپنڈی گکھڑاں دے زیرِ حکومت رہیا حتا کہ آخری گکھڑ حکمران "مقرب خان" نوں سکھاں دے ہتھوں 1765ء وچ شکست واقع ہوئی۔ سکھاں نے دوسرے علاقاں دے تاجراں نوں راولپنڈی وچ آ کے رہن دی دعوت دتی۔ انج راولپنڈی نمایاں ہویا تے تجارت لئی بہترین علاقہ ثابت ہو کے ابھریا۔ فیر انگریزاں نے [[1849ء|1849]]ء وچ سکھاں دے راولپنڈی وچ اپنائے گئے پیشے دی پیروی کر دے ہوئے راولپنڈی نوں [[1851ء|1851]]ء وچ مستحکم طور اُتے [[انگریز]] [[فوج]] دا قلعہ بنا دتا گیا۔ [[1880ء|1880]] دے عشرے وچ راولپنڈی تک ریلوے لائن بچھائی گئی تے ٹرین سروس دا افتتاح 1 جنوری [[1886ء|1886]]ء نوں کیتا گیا۔ ریلوے لنک دی ضرورت لارڈ ڈلہوزی توں بعد پیش آئی جد راولپنڈی نوں شمالی کمانڈ دا [[دارالحکومت|صدر مقام]] بنا دتا گیا تے راولپنڈی برطانوی فوج دا [[ہندوستان]] وچ سبھ توں وڈا قلعہ بݨ گیا۔ [[1951ء|1951]]ء وچ راولپنڈی وچ [[پاکستان]] دے پہلے [[وزیر اعظم|وزیرِاعظم]] [[لیاقت علی خان]] نوں اک مقامی کمپنی باغ وچ خطاب کر دے ہوئے [[شہید]] کر دتا گیا۔ اس سانحے دے باعث " کمپنی باغ دا ناں [[لیاقت علی خان|وزیر اعظم لیاقت علی خان]] دے ناں منسوب کرکے لیاقت باغ رکھ دتا گیا۔ [[پاکستان]] بنن مگروں ایتھے ای پاکستان دے پہلے وزیراعظم [[لیاقت علی خان]] نوں قتل کیتا گیا۔ 2007 وچ لیاقت باغ دے مین گیٹ اُتے پاکستان دی سابق وزیر اعظم بینظیر نوں قتل کیتا گیا۔ 1979 وچ اوہدے والد پاکستان دے سابق وزیراعظم ذوالفقار علی عرف بھٹو نوں راولپنڈی دی سنٹرل وچ پھانسی دتی گئی سی۔ راولپنڈی شہر قدیم تریخ دا حامل علاقہ اے۔ اسلام آباد توں ملحقہ راولپنڈی دا اک علاقہ پنڈورا اے جو اک یونانی ناں اے۔ کہیا جاندا اے کہ سکندر مقدونی نے راولپنڈی دے پرانے شہر دے سامنے اسی مقام اُتے پڑائو پایا تھاا۔اسی مناسبت توں اس علاقے دا نام پنڈورا پے گیا ۔ ایتھے توں راستا سِدھا قدیم شہر دے اک دروازے بنی ول جاندا اے۔ راولپنڈی محمود غزنوی دے اک حملے وچ تباہ کر دتا گیا۔ وسطی ایشیا، افغانستان توں آؤن والے حملہ آوراں دی وجہ توں راولپنڈی دی آبادی باقاعدہ منظم علاقہ نہ بن سکیا۔ منگولاں دے حملے وچ وی راولپنڈی تباہ ہویا۔ 15ویں صدی وچ راولپنڈی از سر نو تعمیر ہویا تے اس دا ناں راول رکھیا گیا جو اسی حوالے توں راول پنڈ ([[پنجابی]] وچ پنڈ) تے فیر راولپنڈی کہلایا۔ 2005ء دے تباہ کن تے ہلاکت خیز زلزلے توں پہلے دا راولپنڈی اج دے راولپنڈی توں قطعی مختلف اے۔ زلزلے توں بعد مختلف علاقاں توں لوکاں دی نقل مکانی وچ تیزی آگئی۔ ملک وچ شہریاں دے حوالے توں امن وامان دی بدتر صورت حال دی وجہ توں ملک دے ہر صوبے توں راولپنڈی، اسلام آباد منتقل ہون دا رجحان اے اس دے نال ای خیبر، گلگت بلتستان تے آزاد کشمیر توں وڈی تعداد وچ لوکاں نے راولپنڈی، اسلام آباد نقل مکانی کیتی اے۔ راولپنڈی اسلام آباد دے عقب وچ مارگلا دا پہاڑی سلسلہ اک خوبصورت منظر پیش کردا اے تے ایہی پہاڑ اس علاقے نوں ہزارا توں جدا کردا اے۔ مغلاں تے سکھاں دے دور توں ای صدر علاقے وچ پرانی آبادی دے نال، فوجی چھائونی دا علاقہ وی قائم سی۔ پنجاب دی سکھ ریاست تے انگریزاں دی جنگ وچ انگریزاں نے سکھ فوج نوں شکست دی تو سکھاں دا بچیا کھچیا لشکر میدان جنگ دے علاقے منڈی بہائوالدین، گجرات دے قریب دے علاقے توں راولپنڈی دے راستے صوبہ سرحد ول بھج گیا۔ انگریز فوج انہاں دا پِچھا کردے کردے صوبہ سرحد تک علاقاں تک قابض ہو گئی۔ سکھ لشکر دے تعاقب وچ انگریز فوج راولپنڈی پہنچی جتھے مارچ 1849 نوں سکھ سلطنت دے سردار چھتار سنگھ تے راجا شیر سنگھ نے جنرل گلبرٹ دے سامنے ہتھیار ڈالے تے اطاعت قبول کیتی۔ اس موقع اُتے راولپنڈی وچ موجود سکھ فوج نے انگریز فوج نوں موجودہ ریس کورس گرائونڈ وچ سلامی پیش کیتی گئی۔ انگریزاں نے 1867 نوں راولپنڈی وچ میونسپلٹی قائم کیتی۔ 1868 دی مردم شماری دے مطابق راولپنڈی دی آبادی 19 ہزار228 جدکہ کنٹونمنٹ دی 9 ہزار 358 سی۔ 1880 وچ راولپنڈی ریلوے نظام دے ذریعے پشاور تے ہندوستان دے علاقاں توں منسلک ہو گیا۔ انگریزاں نے تمام خطے لئی راولپنڈی وچ ای فوجی کنٹونمنٹ قائم کیتا۔تجارتی مال دے حوالے توں راولپنڈی نوں اہمیت حاصل ہُندی گئی تے 1885 وچ ریاست کشمیر دی 14 فیصد برآمدات تے باقی 27 فیصد برآمدات راولپنڈی توں ہو کے جاندی سی۔1883ماں سردار سبحان سنگھ نے راولپنڈی وچ اک وڈی مارکیٹ تعمیر کرائی۔ کنٹونمنٹ دے علاقے صدر دا تجارتی علاقہ بریگیڈیئر جنرل میسی نے تعمیر کرایا۔ [[انگلستان]] توں آنے والے فوجیاں نوں پہلے مرحلے وچ راولپنڈی دی فوجی چھائونی وچ رکھیا جادا سی۔ 1921 وچ راولپنڈی پنجاب دے ست وڈے شہراں وچ شامل سی۔ 1947 وچ راولپنڈی وچ مسلم آبادی 42.79 فیصد جد کہ ضلع راولپنڈی وچ مسلم آبادی 80 فیصد سی۔ راولپنڈی وچ ہندو 33.72 فیصد تے سکھ آبادی 17.32 فیصد سی۔ قیام پاکستان توں بعد ہندوستان توں مہاجر ہون والے، کشمیری راولپنڈی وچ آباد ہوئے۔ چند ای عشرے پہلے راولپنڈی دے کنٹونمنٹ علاقے وچ صبح دے وقت فوجی افسران سائیکلاں اُتے جی ایچ کیو جاندے نظر آؤندے سن۔ اس وقت سائیکل نوں اوہ مقام حاصل سی جو اج دی گڈی نوں وی حاصل نہ ہووے۔ موٹر سائیکل تے گاڑیاں بوہت ای کم ہُندی سن۔مصروف سڑکاں دے چوراہاں اُتے چاک و چوبند ٹریفک پولیس دا سپاہی ہاتھاں دے مخصوص اشاریاں توں ٹریفک نوں کنٹرول کر رہیا ہُندا سی تے شہری اس دی اس مہارت نوں تحسین دی نظراں توں دیکھدے سن۔تفریح دے لئی سینما تے میلے ہُندے سن۔ لڑکپن تک معمول رہیا کہ عید دے دوسرے دن فلم دیکھنے سینما جاندے تے اوتھے [[آلو]] دے نمک و مرچ لگے خشک چپس تے چاء دے نال پیٹیز دے مزے لیندے۔ عید دے موقع اُتے میلا لگدا تاں اوہ دیکھن وی جاندے۔ راولپنڈی دا شہر اج دے پرانے شہر اُتے مشتمل سی۔ صرافا بازار، کتاباں، سٹیشنری دا اردو بازار، ادویات تے ڈاکٹراں دی دکاناں کابوہڑ بازار، موتی بازار، راجا بازار، سبزی منڈی، کنک منڈی، گنج منڈی، پرانا قلعہ، باڑا بازار، کوہاٹی بازار، پرانے شہر توں ملحقہ آبادیاں ،کرشن پورہ،آریہ محلہ،اکال گڑھ، موہن پورہ، امر پورہ، کرتار پورہ، باغ سرداراں تے انگت پورہ قائم سن جو اج وی انہاں ناماں توں موجود نیں۔ تقریبن تن چار عشرے پہلے تک بنی توں پنڈورہ تے نیو کٹاریاں ایف بلاک دے لئی الگ الگ ٹانگے چلدے سن۔بنی توں ای ٹانگے دا اک روٹ راجا بازار سی۔راجا بازار دے اک طرف فوارہ چوک توں سٹی صدر روڈ دے راستے صدر تے اسی چوک توں لیاقت روڈ توں مری روڈ تک وی ٹانگے چلدے سن۔ایہ پرانے شہر توں اگے نوں جان لئی ٹانگیاں دے مرکزی روٹ سن،اس دے علاوہ وی کئی راستاں اُتے ٹانگے چلیا کر دے سن۔ گورنمنٹ ٹرانسپورٹ سروس (GTS) ناں دا ٹرانسپورٹ نظام سی جس دی بساں مختلف شہراں نوں جاندی سن۔ جی ٹی ایس دا اڈہ صدر وچ اسی مقام اُتے سی جسنوں بعد وچ واران بس سروس دے لئی سیاسی مفادکے طور اُتے دے دتا گیا۔اندرون شہر وی جی ٹی ایس دی بساں چلا کردتی سن تے شہریاں دی اکثریت انہاں بساں اُتے سفر کیتا کردتی سی۔جی ٹی ایس دی اربن ٹرانسپورٹ سروس دا وڈا اڈہ وی صدر وچ ای سی،ایتھے توں اک روٹ بکرا منڈی ول وی سی۔ سبھ توں وڈا روٹ صدر توں اسلام آباد دے مقام آبپارہ تک سی۔ آبپارہ وچ وی جی ٹی ایس دا اڈہ قائم سی۔ راولپنڈی توں مختلف شہراں ول جان لئی قدیم اڈہ گنج منڈی وچ قائم سی، بعد وچ لیاقت باغ دے عقب توں وی مختلف شہراں دے لئی بساں چلنے لگاں تے بعد وچ اسی بس اڈے نوں مرکزی حیثیت حاصل ہو گئی۔ تقسیم برصغیر توں پہلے راولپنڈی توں سرینگر تک بساں چلدیاں سن۔سرینگر تک جانے دے لئی براستہ مظفر آباد بیل گاڑیاں وی چلتی سن۔ 1977ء وچ اس وقت دے وزیر اعظم ذو الفقار علی بھٹو نے پبلک ٹرانسپورٹ دے اڈے نوں لیاقت باغ دے عقب توں پیر ودھائی منتقل کیتا تاں لوکاں نے اس اُتے احتجاج کیتا کہ بساں دے اڈے نوں شہر توں باہر منتقل کر دتا گیا اے جس توں لوکاں نوں اِنی دور جانے آنے وچ مشکلات دا سامنا ہووے گا۔ اس وقت واقعی پیر ودھائی دا علاقہ شہر توں دور تصور ہُندا سی۔پنڈورہ دے قریب توں اک نہایت چھوٹی توں سڑک پیر ودھائی ول جاندی سی لیکن اس اُتے کدی کوئی ٹریفک چلدی نئی‏‏ں دیکھی گئی۔اس تنگ توں سڑک دے دوناں جانب اتنے گھنے درخت سن کہ دن دے وقت وی سڑک اُتے اندھیرا چھایا رہندا سی۔ نالا لئی وچ اک طرفوں آنے والے پاݨی وچ کھاد فیکٹری دا گندہ پانی پایا جادا سی جدکہ ذرا اگے چل کے کٹاریاں پل دے مقام اُتے اسلام آباد توں آنے والے نالے وچ صاف پانی ہُندا سی۔ پرانے شہر دے گھراں دی تمام گندگی نالا لئی وچ ای ڈالی جاندی سی۔ساڈے بچپن وچ ٹیکسی والے سیٹلائٹ ٹائون دے اسلام آباد توں ملحقہ آخری علاقے ایف بلاک تک نئی‏‏ں آؤندے سن کہ اوتھے دی پرانی مقامی آبادیاں دے لوک انہاں لوٹ لیندے نیں،اسی طرح فیض آباد وی ایسا ویران علاقہ سی کہ ٹیکسی والے اس طرف جان توں گریز کر دے سی۔ اس وقت رکشا، چنگچی تاں کیہ سوزوکیاں وی نئی‏‏ں آئیاں سن، ٹانگے سی، ٹیکسیاں سی تے گورنمنٹ ٹرانسپورٹ دیاں بساں۔ وڈے شہراں دے وڈے مسائل ہُندے نیں جن وچ سڑکاں، پاݨی، بجلی، گیس، امن و امان صحت تے تعلیم دے امور وی شامل ہُندے نیں۔ انہاں وچ اک وڈا مسئلہ ٹریفک اے جس دا سامنا شہریاں نوں راولپنڈی وچ اے۔ہن روات توں لیکر براستہ آئی جے پی روڈ،پشاور روڈ تک دی سڑک اندرون شہر دی سڑک بن چکی اے تے بیرون شہر آنے والے ہیوی ٹریفک وی اسی راستے توں لنگھدی اے۔ راولپنڈی وچ روات توں موٹر وے (ترنول) تک رنگ روڈ دی تعمیر راولپنڈی دی اہم ضرورت اے۔ ہن راولپنڈی، اسلام آباد اہم تجارتی علاقے بن چکے نیں۔ ایتھے دی صرف نجی تعلیمی ادارے تے نجی و سرکاری ہسپتال ای نئی‏‏ں بلکہ صوبہ خیبر، گلگت بلتستان تے آزاد کشمیر تک دے لوکاں لئی ایہ وڈا تجارتی مرکز وی بن چکیا اے۔ نویں مردم شماری دے مطابق راولپنڈی ضلع دی آبادی 54 لکھ توں تجاوز کر چکی اے جدکہ خاص راولپنڈی دی آبادی تقریبن ساڈھے 32 لکھ دسی جاندی اے۔ اج دا راولپنڈی چند عشرے پہلے تک دے راولپنڈی توں قطعی مختلف اے ۔ پہلے راولپنڈی وچ دو تن دن گرمی پئے تو چوتھے دن لازمی بارش ہو جاندی سی لیکن ہن گنجان آبادیاں دے پھیلائو توں شہر وچ موسمیاتی تبدیلیاں وی رونما ہو چکی نیں۔ راولپنڈی شہر وچ 1968 وچ برف پئی سی جدونکہ اسلام آباد آخری بار 1979 وچ برف دی سفیدی توں ڈھک گیا سی۔ == ماحول تے لوک == راولپنڈی اک بے ترتیب لیکن گرد توں پاک صاف ستھرا شہر اے۔ جنوری 2006 دے مطابق راولپنڈی وچ خواندگی دی شرح %70.5 اے۔ شہر دی [[آبادی]] وچ [[پنجابی زبان|پنجابی]] تے [[مہاجر]] (بھارت توں پاکستان ہجرت کرکے آؤن والے افراد) شامل نیں۔ راولپنڈی شہر وچ صوبہ سرحد دے ہزارہ دویژن توں تعلق رکھن والے افراد دی اک وڈی تعداد رہائش پزیر اے جنہاں دی مادری زبان ہند نوں اے ایہ لوک شہر تے شہر دے اطراف وچ کِھلریاں آبادیاں اپنی ذاتی رہائش گاہاں یا کرائے دے گھراں وچ رہندیاں نیں۔ شہر دا [[درجہ حرارت]] گرمیاں وچ نا قابل پیشین ہُندا اے۔ شہر وچ [[بارش]] دا سالانہ اوسط درجہ 36 انچ ہُندا اے۔ موسم گرما وچ گرمی زیادہ توں زیادہ 52 ڈگری تے موسم سرما وچ درجہ حرارت 5- تک گر سکدا اے۔ == ذرائع آمدورفت == شہر وچ سفر دی مناسب سہولتاں میسر نیں تے شہر دے وڈے حصےآں نوں ملانے والی سڑکاں دی حالت بہترین اے۔ مری روڈ شہر دی سب توں مصروف ترین سڑک اے۔ شہر دے اندر سفر کرنے دے لئی پبلک ٹرانسپورٹ جن وچ ٹیکسی، بساں، رکشا، ویگن وغیرا ہر وقت دستیاب رہندیاں نیں۔ اس توں علاوہ راولپنڈی شہر وچ میٹروسروس وی اے جس توں روزانہ ہزاراں دی تعداد وچ سفرکررے نیں۔ ایہ سروس بذریعہ پل جو سٹیڈیم روڈ دے کول توں اسلام آباد وچ داخل ہُندی اے تے ریڈزون وچ اس دا اخری سٹاپ اے۔ == میٹرو بس == وزیر اعلا شہباز شریف نے تقریبن 45،000،000،000 پنتالی ارب روپے دی لاگت تے [[ترکی]] دی مدد نال مری روڈ و اسلام آباد وچ تیار اک عظیم الشان بین الاقوامی طرز دی میٹرو بس سروس شروع کیتی۔ جتھے شہریاں نوں ٹرانسپورٹ دی سستی تے اعلیٰ سہولت فراہم کیتی اوتھے ای شہر دی خوبصورتی تے ملک دی ترقی دی راہ وچ چار چند لا دتے۔ === شاہرات === پاکستان دے مروجہ نظام شاہرات دے تحت قائم بین الاضلاعی شاہرات دے ذریعے ایہ شہر [[اسلام آباد]]، [[اٹک]]، [[جہلم]]، [[چکوال]]، [[مری]] تے [[ایبٹ آباد]] دے نال متصل اے۔ جی ٹی روڈ (این-5) راولپنڈی شہر نوں پاکستان مختلف حصےآں توں ملاندی اے۔۔ جی ٹی روڈ (این-5) راولپنڈی شہر دے ے درمیان وچ اے۔ === موٹروے === راولپنڈی شہر نوں [[موٹروے]] ([[موٹروے ایم- ون|ایم1]]) [[اسلام آباد]] تے [[پشاور]] تے ([[موٹروے ایم- ٹو|ایم2]]) [[لہور]] تے [[اسلام آباد]] توں ملاؤندی اے۔ دوناں موٹرویز چھ لیناں اُتے مشتمل نیں۔ === ریلوے اسٹیشن === [[راولپنڈی مستقر قطار|راولپنڈی ریلوے اسٹیشن]] 19 ویں صدی وچ تعمیر کیتا گیا سی۔ ایتھے توں ٹریناں [[پاکستان]] دے مختلف شہراں نوں جاندیاں نیں، جیہناں وچ [[کراچی]]، [[لہور]]، [[پشاور]]، [[کوئٹا]]، [[حیدرآباد]]، [[سبی]]، [[سکھر]]، [[ملتان]]، [[بہاولپور]]، [[رحیم یار خاں]]، [[فیصل آباد]]، [[لاڑکاݨا]]، [[کوہاٹ]]، [[نوابشاہ]]، [[میانوالی]]، [[سرگودھا]]، [[گجرات]]، [[سیالکوٹ]] تے [[جیکب آباد]] نیں۔ === ہوائی اڈا === اسلام آباد انٹرنیشنل ائرپورٹ مصروف ترین ائرپورٹ اے جو راولپنڈی شہر وچ اے۔ ایتھے پاکستان دی قومی ہوا باز کمپنی [[پاکستان انٹرنیشنل ایئرلائنز|پی آئی اے]] دے علاوہ 25 توں زائد نجی تے انٹرنیشنل کمپنیاں مسافراں لئی اپنی خدمات سر انجام دیندیاں نیں۔ پرانے ایئر پورٹ توں 25 کلو میٹر دور نویں راولپنڈی اسلام آباد انٹرنیشنل ائرپورٹ دی بنیاد رکھی جاچکی اے تے تعمیر دا کم زوروشور توں جاری اے۔ == راولپنڈی دے دلکش مناظر == راولپنڈی وچ بہت سارے چنگے [[ہوٹل]]، طعام خانے، [[عجائب گھر]] تے سبزہ زار نیں۔ راولپنڈی نوں دیکھن دا بہترین طریقہ ایہ اے کہ اس دے بازاراں وچ گھُمیا جاوے۔ شہر دی دو اہم شاہراہاں: [[جی ٹی روڈ]] بالعموم مشرق توں مغرب تک چلتدے ہوئے مال روڈ کنٹونمنٹ توں ہُندا ہویا لنگھدا اے تے مری روڈ مال روڈ دے شمال توں شروع ہُندا، ریلوے لائناں نوں اُتے تے تھلے توں عبور کردا ہویا [[اسلام آباد]] تک پہنچدا اے۔ راولپڈی دے دو اہم بازار اک صدر بازار تے دوجا راجا بازار جو پرانے راولپنڈی شہر وچ واقع اے۔ میٹرو بس سروس لئی بنائے گئے 9 کلو میٹر طویل پل تے اِنی ای لمبی پھولدار پوداں توں لدی کیاریاں شامل نیں۔ == راولپنڈی دے مشہور علاقے == راولپنڈی دے مشہور علاقے درج ذیل نیں: * بحریہ ٹاؤن * ڈیفنس ہاؤسنگ سکیم {{Multicol}} * ہزارہ کالونی * شکریال * صادق آباد * سیٹلائیٹ ٹاؤن * اصغر مال * رحیم آباد * خیابان سرسید * ڈھوک دا لا خان * پیرودھاہی * قاضی آباد * ڈھوک چراغ دین * مریڑ حسن * ندیم آباد * جھنڈا چچی {{Multicol-break}} * شمس آباد * ڈھوک حسو * گوالمنڈی * رتہ امرال * گنجمنڈی * وارث خان {{Multicol-break}} * پرانا قلعہ * راجا بازار * صدر * ڈھوک کھبا * گلزارِقائد * مسلم ٹاؤن {{Multicol-break}} * مورگاہ * بکرا منڈی * اڈیا لہ * دھمیال * شاہ چن چراغ * موتی با زار {{Multicol-end}} نیا محلہ آریہ محلہ لُنڈا بازار چٹیاں ہٹیاں بھابڑا بازار ندیم کالونی لیاقت مارکیٹ ٹنچ بھاٹا اصغر مال روڈ ٹرنک بازار نرنکاری بازار ڈھوک کھبا گوال منڈی == مشہور پارک == آئی ویو پارک بحریہ ٹاؤن راولپنڈی {| |- style="vertical-align: top;" | * [[ایوب نیشنل پارک]] * [[لیاقت باغ]] * [[گالف کورس پارک]] * [[جناح پارک]] * رومی پارک | * شاہ بلوط پارک * نواز شریف پارک * چلڈ رن پارک * ضیاء الحق پارک * کمرشل مارکیٹ پارک |} == کھیڈ == {| |- style="vertical-align: top;" | * [[راولپنڈی کرکٹ اسٹیڈیم]] * [[آرمی کرکٹ اسٹیڈیم]] * [[کے آر ایل کرکٹ اسٹیڈیم]] * اٹک آئل ریفائنری کرکٹ اسٹیڈیم | * [[آرمی ہاکی اسٹیڈیم]] * [[آرمی فٹ بال اسٹیڈیم]] * میونسپل فٹ بال اسٹیڈیم * ریلوے گراؤنڈ |} == ہسپتال == {| |- style=" (ric) راولپنڈی ادرہ قلب (RIC) * کمبائنڈ ملٹری ہسپتال * ملٹری ہسپتال * ڈسٹرکٹ ہیڈ کواٹرز ہسپتال * ریلوے ہسپتال * [[ہولی فیملی ہسپتال]] | * [[جنرل ہسپتال]] * [[الشفاء ٹرسٹ آئی ہسپتال]] * [[فوجی فاؤنڈیشن ہسپتال]] * [[ہارٹ انٹرنیشنل ہسپتال]] * [[ویلی کلینک]] |} == ہور دیکھو == * [[پاکستان دے لوک گنتی نال وڈے شہر]] == باہرلے جوڑ == [http://sketchup.google.com/3dwarehouse/cldetails?mid=f5ade366d284595d3a042916f945d077&prevstart=0 راوپنڈی شہر نوں 3D وچ دیکھو۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107010725/http://sketchup.google.com/3dwarehouse/cldetails?mid=f5ade366d284595d3a042916f945d077&prevstart=0 |date=2007-11-07 }} اس دے لئی سافٹ ویئر [http://earth.google.com/ Google Earth] چاہیدا اے۔ {{گٹھ کومنز|Rawalpindi}} {{Commons|Category:Rawalpindi|راولپنڈی|position=left}} *[http://www.rawalpindi.gov.pk/ سرکاری ویب سائٹ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080313180203/http://www.rawalpindi.gov.pk/ |date=2008-03-13 }} == حوالے == {{حوالے|2}} {{پنجاب دے شہر}} [[گٹھ:پنجاب دے شہر]] [[گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ضلع راولپنڈی]] drxxb1kw8dqoqtnxdrose51x09sg3be 713056 713055 2026-11-02T16:48:01Z Talal Bin Hasan 36976 713056 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki; word-spacing: 1.5px; font-size: 100%"> {{Infobox settlement | name = Rawalpindi | native_name = <br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nastaliq|راول پِنڈی}}}}}} | other_name = Pindi<br />{{lang|ur|{{nq|پِنڈی}}}} | settlement_type = [[میٹروپولس]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Rawalpindi railway station 4.JPG | photo2a = | photo2b = Perspective view from main gate - Christ Church, Rawalpindi.jpg | photo4a = Rawat Fort - Main Gate East.jpg | size = 250 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = Clockwise from left: [[راولپنڈی ریلوے اسٹیشن]]، St. Joseph's Cathedral, Rawalpindi، [[قلعہ روات]] }} | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Emblem | pushpin_map = Punjab Pakistan#Pakistan | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | coordinates = {{coord|33|36|N|73|02|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[مُلک]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاکستان دے صوبے|صوبہ]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پنجاب دیاں ڈویژناں|ڈویژن]] | subdivision_name2 = [[راولپنڈی ڈویژن|راولپنڈی]] | subdivision_type3 = Autonomous towns | subdivision_name3 = 8 | subdivision_type4 = Union councils | subdivision_name4 = 38 | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 259 | government_type = میٹروپولیٹن کارپوریشن | leader_title = [[میئر]] | leader_name = ۔ ۔ | title = | leader_title1 = ڈپٹی میئر | leader_name1 = ۔ ۔ | elevation_footnotes = | elevation_m = 508 | population_footnotes = | population_total = 2,098,231 | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset_DST = +6 | postal_code_type = | postal_code = 46000 | area_code = 051 | website = {{URL|http://www.rawalpindi.gov.pk/}} | Official Language = English & Urdu }} '''راولپنڈی''' (Rawalpindi) [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] [[پاکستان]] دا اک شہر ہے۔ ایہہ [[ضلع راولپنڈی]] دا ضلعی صدر مقام اَتے وڈی فوجی چھاؤݨی ہے۔ [[کراچی]]، [[لہور]] اتے [[فیصل آباد]] مگروں ایہہ پاکستان دا وڈا شہر ہے۔ ایہہ 1959 توں 1969 تک [[پاکستان]] دا [[راجگڑھ]] وی رہیا۔ [[لہور]] توں 171 [[میل]] اُتے واقع ہے۔ راولپنڈی، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ [[سطح مرتفع پنجاب]] وچ واقع اک اہم شہر ہے۔ ایہہ شہر [[پاک فوج|پاکستان آرمی]] دا صدر مقام وی ہے اتے 1960ء وچ جدو‏‏ں موجودہ دارالحکومت [[اسلام آباد]] زیر تعمیر سی اوہناں دناں وچ قائم مقام دار الحکومت دا اعزاز '''راولپنڈی''' نوں ای حاصل سی۔ راولپنڈی شہر دارالحکومت [[اسلام آباد]] توں 5 کلومیٹر، [[لہور]]توں 275 کلومیٹر، [[کراچی]] توں 1540 کلومیٹر، [[پشاور]] توں 160 کلومیٹر تے [[کوئٹا]] توں 1440 کلومیٹر دی دوری اُتے ہے۔ راولپنڈی دی آبادی تقریبن 30 لکھ توں تجاوز کر چکی اے۔ نویں مردم شماری دے مطابق راولپنڈی آبادی دے لحاظ توں [[پاکستان]] دا چوتھا وڈا شہر ہے۔ ایہہ شہر بوہت سارے کارخانیاں دا گھر ہے۔ اسلام آباد ایئرپورٹ راولپنڈی شہر وچ واقع ہے اتے ایہہ ایئرپورٹ راولپنڈی شہر دے نال نال دارلحکومت اسلام آباد دی وی خدمت کردا ہے۔ راولپنڈی دی مشہور سڑک "مری روڈ" ہمیشہ توں سیاسی جلسے جلوساں دا مرکز رہی ہے۔ راولپنڈی [[مری]]، نتھیا گلی، ایوبیا، [[ایبٹ آباد]] تے شمالی علاقہ جات [[سوات]]، [[کاغان]]، [[گلگت]]، [[ہنزہ]]، [[سکردو]] اتے [[چترال]] جان والے سیاحاں دا بیس کیمپ ہے۔ [[نالا لئی]]، اپنے سیلابی ریلیاں دی وجہ توں بہت مشہور ہے جیہڑا راولپنڈی شہر دے وِچوں وچ وگھدا ہویا راولپنڈی نوں دو حصّیاں "راولپنڈی شہر" اتے "راولپنڈی کینٹ" وچ ونڈدا ہے۔ تریخ دسدی ہے کہ نالہ لئی دا پاݨی کدی اِنّا صاف شفاف اتے خالص سی کہ ایہنوں پیتا جا سکے، لیکن ہُݨ ایہہ گھراں توں خارج ہوݨ والے فُضلے اتے کارخانیاں دے کیمیائی مادیاں دے سبب اِنّا غلیظ ہو گیا ہے کہ ایہدے کولوں لنگھنا محال ہے۔ == تاریخ == راولپنڈی [[سطح مرتفع پنجاب]] وچ ہے ایتھے انسان ہزاراں ورہیاں توں رہ رہیا ہے۔ [[گندھارا]] رہتل دا گڑھ [[ٹیکسلا]] ایہدے کول ہی ہے۔ پنڈی دی نگری اتر ولووں لڑاکیاں لوکاں دے راہ وچ ہون باہجوں کئی واری اجڑی۔ [[1493ء]] وچ گکھڑ سردار جھنڈے خاں نے ایس نگری نوں راول پنڈ دے ناں توں دوبارہ وسایا۔ 1765 وچ ملکا سنگھ نے گکھڑ سردار مفرب خان نوں ہرا کے ایتھے مل ماریا اتے ایہنوں اک کاروباری نگر بنایا۔ 1818 وچ ایہہ شہر مہاراجا [[رنجیت سنگھ]] دے ہتھ لگیا۔ 1849 وچ ایہہ شہر پنجاب حکومت ہتھوں نکل کے انگریزاں دے ہتھ لگیا۔ راولپنڈی شہر وچ پنجاب تے مل مارن لئی انگریزاں تے [[پنجاب]] سرکار وچ لڑائی ہوئی ۔ 1851 وچ انگریزاں نے ایتھے اک چھاؤنی بنائی۔ اوس ویلے روس وسطی ایشیا ولوں افغانستان ول ودھ رہیا سی راولپنڈی دی چھاؤنی ایس نوں روکن لئی بنائی گئی سی۔ 1857 دی آزادی دی لڑائی پنڈی تے آلے دوالے دے نگراں وچ وی ہوئی۔ 1880 دے دہاکے وچ ایتھے ریلوے لین وچھائی گئی تے پہلی جنوری 1886 نوں ایتھے پہلی واری ریل چلی۔ ایہ ریلوے لائن فیر اگے پشاور تک گئی۔ 1867 وچ پنڈی نوں میونسپلٹی بݨایا گیا۔ 1901 وچ راولپنڈی چھاؤنی دی لوک گنتی 40,611 سی۔ 1883 وچ ایتھے اسلحے دا سٹور بنایا گیا۔ راولپنڈی، پنڈی دے ناں توں وی جانا جاندا ہے۔ ماہرینِ آثارِ قديمہ اس بات اُتے یقین رکھدے نیں کہ سطح مرتفع پنجاب اُتے واقع ثقافت 3000 سال قدیم اے۔ ایتھے ملن والا مادہ اس گل دا ثبوت پیش کردا ہے کہ ایتھے بدھ مت دا استحکام [[ٹیکسلا]] اتے ویدی استحکام ([[ہندومت|ہندو]] تمدّن) دے ہم عمر ہے۔ ٹیکسلا اس گل توں اہمیت دا رکھدا ہے کہ ایہدا شمار "گینز بک آف ورلڈ ریکارڈ" وچ وی ہُندا ہے کیونکہ ایتھے دنیا دی سبھ توں قدیم یونیورسٹی "ٹیکسلا یونیورسٹی" دے آثارات لبھے گئے نیں۔ ایہہ دکھائی دیندا ہے کہ ایہہ [[شہر]] ناکامی ول [[ایشیا|ایشیا]] دی اک [[خانہ بدوش]] قوم "وائٹ ہن" دی بربادی دے باعث گیا سی۔ اس علاقے وچ پہلے [[مسلمان]] حملہ آور "[[محمود غزنوی]]" (جو [[غزنی]] توں سی) نے تباہ شدہ شہر نوں اک گکھڑ حاکم "کائے گوہر" دے حوالے کر دتا۔ شہر، بہر حال، اک حملہ آوری دے راستے اُتے ہوݨ دے باعث کامیاب نہ ہوسکیا اتے تد تک بنجر رہیا جدو‏‏ں تک اک تے گکھڑ رہنما جھنڈے خان آیا تے اس نے شہر دی صورت حال نوں درست کیتا تے اس دا ناں اک پنڈ "راول" دے ناں اُتے 1493ء وچ "راولپنڈی" رکھ دتا۔ راولپنڈی گکھڑاں دے زیرِ حکومت رہیا حتا کہ آخری گکھڑ حکمران "مقرب خان" نوں سکھاں دے ہتھوں 1765ء وچ شکست واقع ہوئی۔ سکھاں نے دوسرے علاقاں دے تاجراں نوں راولپنڈی وچ آ کے رہن دی دعوت دتی۔ انج راولپنڈی نمایاں ہویا تے تجارت لئی بہترین علاقہ ثابت ہو کے ابھریا۔ فیر انگریزاں نے [[1849ء|1849]]ء وچ سکھاں دے راولپنڈی وچ اپنائے گئے پیشے دی پیروی کر دے ہوئے راولپنڈی نوں [[1851ء|1851]]ء وچ مستحکم طور اُتے [[انگریز]] [[فوج]] دا قلعہ بنا دتا گیا۔ [[1880ء|1880]] دے عشرے وچ راولپنڈی تک ریلوے لائن بچھائی گئی تے ٹرین سروس دا افتتاح 1 جنوری [[1886ء|1886]]ء نوں کیتا گیا۔ ریلوے لنک دی ضرورت لارڈ ڈلہوزی توں بعد پیش آئی جد راولپنڈی نوں شمالی کمانڈ دا [[دارالحکومت|صدر مقام]] بنا دتا گیا تے راولپنڈی برطانوی فوج دا [[ہندوستان]] وچ سبھ توں وڈا قلعہ بݨ گیا۔ [[1951ء|1951]]ء وچ راولپنڈی وچ [[پاکستان]] دے پہلے [[وزیر اعظم|وزیرِاعظم]] [[لیاقت علی خان]] نوں اک مقامی کمپنی باغ وچ خطاب کر دے ہوئے [[شہید]] کر دتا گیا۔ اس سانحے دے باعث " کمپنی باغ دا ناں [[لیاقت علی خان|وزیر اعظم لیاقت علی خان]] دے ناں منسوب کرکے لیاقت باغ رکھ دتا گیا۔ [[پاکستان]] بنن مگروں ایتھے ای پاکستان دے پہلے وزیراعظم [[لیاقت علی خان]] نوں قتل کیتا گیا۔ 2007 وچ لیاقت باغ دے مین گیٹ اُتے پاکستان دی سابق وزیر اعظم بینظیر نوں قتل کیتا گیا۔ 1979 وچ اوہدے والد پاکستان دے سابق وزیراعظم ذوالفقار علی عرف بھٹو نوں راولپنڈی دی سنٹرل وچ پھانسی دتی گئی سی۔ راولپنڈی شہر قدیم تریخ دا حامل علاقہ اے۔ اسلام آباد توں ملحقہ راولپنڈی دا اک علاقہ پنڈورا اے جو اک یونانی ناں اے۔ کہیا جاندا اے کہ سکندر مقدونی نے راولپنڈی دے پرانے شہر دے سامنے اسی مقام اُتے پڑائو پایا تھاا۔اسی مناسبت توں اس علاقے دا نام پنڈورا پے گیا ۔ ایتھے توں راستا سِدھا قدیم شہر دے اک دروازے بنی ول جاندا اے۔ راولپنڈی محمود غزنوی دے اک حملے وچ تباہ کر دتا گیا۔ وسطی ایشیا، افغانستان توں آؤن والے حملہ آوراں دی وجہ توں راولپنڈی دی آبادی باقاعدہ منظم علاقہ نہ بن سکیا۔ منگولاں دے حملے وچ وی راولپنڈی تباہ ہویا۔ 15ویں صدی وچ راولپنڈی از سر نو تعمیر ہویا تے اس دا ناں راول رکھیا گیا جو اسی حوالے توں راول پنڈ ([[پنجابی]] وچ پنڈ) تے فیر راولپنڈی کہلایا۔ 2005ء دے تباہ کن تے ہلاکت خیز زلزلے توں پہلے دا راولپنڈی اج دے راولپنڈی توں قطعی مختلف اے۔ زلزلے توں بعد مختلف علاقاں توں لوکاں دی نقل مکانی وچ تیزی آگئی۔ ملک وچ شہریاں دے حوالے توں امن وامان دی بدتر صورت حال دی وجہ توں ملک دے ہر صوبے توں راولپنڈی، اسلام آباد منتقل ہون دا رجحان اے اس دے نال ای خیبر، گلگت بلتستان تے آزاد کشمیر توں وڈی تعداد وچ لوکاں نے راولپنڈی، اسلام آباد نقل مکانی کیتی اے۔ راولپنڈی اسلام آباد دے عقب وچ مارگلا دا پہاڑی سلسلہ اک خوبصورت منظر پیش کردا اے تے ایہی پہاڑ اس علاقے نوں ہزارا توں جدا کردا اے۔ مغلاں تے سکھاں دے دور توں ای صدر علاقے وچ پرانی آبادی دے نال، فوجی چھائونی دا علاقہ وی قائم سی۔ پنجاب دی سکھ ریاست تے انگریزاں دی جنگ وچ انگریزاں نے سکھ فوج نوں شکست دی تو سکھاں دا بچیا کھچیا لشکر میدان جنگ دے علاقے منڈی بہائوالدین، گجرات دے قریب دے علاقے توں راولپنڈی دے راستے صوبہ سرحد ول بھج گیا۔ انگریز فوج انہاں دا پِچھا کردے کردے صوبہ سرحد تک علاقاں تک قابض ہو گئی۔ سکھ لشکر دے تعاقب وچ انگریز فوج راولپنڈی پہنچی جتھے مارچ 1849 نوں سکھ سلطنت دے سردار چھتار سنگھ تے راجا شیر سنگھ نے جنرل گلبرٹ دے سامنے ہتھیار ڈالے تے اطاعت قبول کیتی۔ اس موقع اُتے راولپنڈی وچ موجود سکھ فوج نے انگریز فوج نوں موجودہ ریس کورس گرائونڈ وچ سلامی پیش کیتی گئی۔ انگریزاں نے 1867 نوں راولپنڈی وچ میونسپلٹی قائم کیتی۔ 1868 دی مردم شماری دے مطابق راولپنڈی دی آبادی 19 ہزار228 جدکہ کنٹونمنٹ دی 9 ہزار 358 سی۔ 1880 وچ راولپنڈی ریلوے نظام دے ذریعے پشاور تے ہندوستان دے علاقاں توں منسلک ہو گیا۔ انگریزاں نے تمام خطے لئی راولپنڈی وچ ای فوجی کنٹونمنٹ قائم کیتا۔تجارتی مال دے حوالے توں راولپنڈی نوں اہمیت حاصل ہُندی گئی تے 1885 وچ ریاست کشمیر دی 14 فیصد برآمدات تے باقی 27 فیصد برآمدات راولپنڈی توں ہو کے جاندی سی۔1883ماں سردار سبحان سنگھ نے راولپنڈی وچ اک وڈی مارکیٹ تعمیر کرائی۔ کنٹونمنٹ دے علاقے صدر دا تجارتی علاقہ بریگیڈیئر جنرل میسی نے تعمیر کرایا۔ [[انگلستان]] توں آنے والے فوجیاں نوں پہلے مرحلے وچ راولپنڈی دی فوجی چھائونی وچ رکھیا جادا سی۔ 1921 وچ راولپنڈی پنجاب دے ست وڈے شہراں وچ شامل سی۔ 1947 وچ راولپنڈی وچ مسلم آبادی 42.79 فیصد جد کہ ضلع راولپنڈی وچ مسلم آبادی 80 فیصد سی۔ راولپنڈی وچ ہندو 33.72 فیصد تے سکھ آبادی 17.32 فیصد سی۔ قیام پاکستان توں بعد ہندوستان توں مہاجر ہون والے، کشمیری راولپنڈی وچ آباد ہوئے۔ چند ای عشرے پہلے راولپنڈی دے کنٹونمنٹ علاقے وچ صبح دے وقت فوجی افسران سائیکلاں اُتے جی ایچ کیو جاندے نظر آؤندے سن۔ اس وقت سائیکل نوں اوہ مقام حاصل سی جو اج دی گڈی نوں وی حاصل نہ ہووے۔ موٹر سائیکل تے گاڑیاں بوہت ای کم ہُندی سن۔مصروف سڑکاں دے چوراہاں اُتے چاک و چوبند ٹریفک پولیس دا سپاہی ہاتھاں دے مخصوص اشاریاں توں ٹریفک نوں کنٹرول کر رہیا ہُندا سی تے شہری اس دی اس مہارت نوں تحسین دی نظراں توں دیکھدے سن۔تفریح دے لئی سینما تے میلے ہُندے سن۔ لڑکپن تک معمول رہیا کہ عید دے دوسرے دن فلم دیکھنے سینما جاندے تے اوتھے [[آلو]] دے نمک و مرچ لگے خشک چپس تے چاء دے نال پیٹیز دے مزے لیندے۔ عید دے موقع اُتے میلا لگدا تاں اوہ دیکھن وی جاندے۔ راولپنڈی دا شہر اج دے پرانے شہر اُتے مشتمل سی۔ صرافا بازار، کتاباں، سٹیشنری دا اردو بازار، ادویات تے ڈاکٹراں دی دکاناں کابوہڑ بازار، موتی بازار، راجا بازار، سبزی منڈی، کنک منڈی، گنج منڈی، پرانا قلعہ، باڑا بازار، کوہاٹی بازار، پرانے شہر توں ملحقہ آبادیاں ،کرشن پورہ،آریہ محلہ،اکال گڑھ، موہن پورہ، امر پورہ، کرتار پورہ، باغ سرداراں تے انگت پورہ قائم سن جو اج وی انہاں ناماں توں موجود نیں۔ تقریبن تن چار عشرے پہلے تک بنی توں پنڈورہ تے نیو کٹاریاں ایف بلاک دے لئی الگ الگ ٹانگے چلدے سن۔بنی توں ای ٹانگے دا اک روٹ راجا بازار سی۔راجا بازار دے اک طرف فوارہ چوک توں سٹی صدر روڈ دے راستے صدر تے اسی چوک توں لیاقت روڈ توں مری روڈ تک وی ٹانگے چلدے سن۔ایہ پرانے شہر توں اگے نوں جان لئی ٹانگیاں دے مرکزی روٹ سن،اس دے علاوہ وی کئی راستاں اُتے ٹانگے چلیا کر دے سن۔ گورنمنٹ ٹرانسپورٹ سروس (GTS) ناں دا ٹرانسپورٹ نظام سی جس دی بساں مختلف شہراں نوں جاندی سن۔ جی ٹی ایس دا اڈہ صدر وچ اسی مقام اُتے سی جسنوں بعد وچ واران بس سروس دے لئی سیاسی مفادکے طور اُتے دے دتا گیا۔اندرون شہر وی جی ٹی ایس دی بساں چلا کردتی سن تے شہریاں دی اکثریت انہاں بساں اُتے سفر کیتا کردتی سی۔جی ٹی ایس دی اربن ٹرانسپورٹ سروس دا وڈا اڈہ وی صدر وچ ای سی،ایتھے توں اک روٹ بکرا منڈی ول وی سی۔ سبھ توں وڈا روٹ صدر توں اسلام آباد دے مقام آبپارہ تک سی۔ آبپارہ وچ وی جی ٹی ایس دا اڈہ قائم سی۔ راولپنڈی توں مختلف شہراں ول جان لئی قدیم اڈہ گنج منڈی وچ قائم سی، بعد وچ لیاقت باغ دے عقب توں وی مختلف شہراں دے لئی بساں چلنے لگاں تے بعد وچ اسی بس اڈے نوں مرکزی حیثیت حاصل ہو گئی۔ تقسیم برصغیر توں پہلے راولپنڈی توں سرینگر تک بساں چلدیاں سن۔سرینگر تک جانے دے لئی براستہ مظفر آباد بیل گاڑیاں وی چلتی سن۔ 1977ء وچ اس وقت دے وزیر اعظم ذو الفقار علی بھٹو نے پبلک ٹرانسپورٹ دے اڈے نوں لیاقت باغ دے عقب توں پیر ودھائی منتقل کیتا تاں لوکاں نے اس اُتے احتجاج کیتا کہ بساں دے اڈے نوں شہر توں باہر منتقل کر دتا گیا اے جس توں لوکاں نوں اِنی دور جانے آنے وچ مشکلات دا سامنا ہووے گا۔ اس وقت واقعی پیر ودھائی دا علاقہ شہر توں دور تصور ہُندا سی۔پنڈورہ دے قریب توں اک نہایت چھوٹی توں سڑک پیر ودھائی ول جاندی سی لیکن اس اُتے کدی کوئی ٹریفک چلدی نئی‏‏ں دیکھی گئی۔اس تنگ توں سڑک دے دوناں جانب اتنے گھنے درخت سن کہ دن دے وقت وی سڑک اُتے اندھیرا چھایا رہندا سی۔ نالا لئی وچ اک طرفوں آنے والے پاݨی وچ کھاد فیکٹری دا گندہ پانی پایا جادا سی جدکہ ذرا اگے چل کے کٹاریاں پل دے مقام اُتے اسلام آباد توں آنے والے نالے وچ صاف پانی ہُندا سی۔ پرانے شہر دے گھراں دی تمام گندگی نالا لئی وچ ای ڈالی جاندی سی۔ساڈے بچپن وچ ٹیکسی والے سیٹلائٹ ٹائون دے اسلام آباد توں ملحقہ آخری علاقے ایف بلاک تک نئی‏‏ں آؤندے سن کہ اوتھے دی پرانی مقامی آبادیاں دے لوک انہاں لوٹ لیندے نیں،اسی طرح فیض آباد وی ایسا ویران علاقہ سی کہ ٹیکسی والے اس طرف جان توں گریز کر دے سی۔ اس وقت رکشا، چنگچی تاں کیہ سوزوکیاں وی نئی‏‏ں آئیاں سن، ٹانگے سی، ٹیکسیاں سی تے گورنمنٹ ٹرانسپورٹ دیاں بساں۔ وڈے شہراں دے وڈے مسائل ہُندے نیں جن وچ سڑکاں، پاݨی، بجلی، گیس، امن و امان صحت تے تعلیم دے امور وی شامل ہُندے نیں۔ انہاں وچ اک وڈا مسئلہ ٹریفک اے جس دا سامنا شہریاں نوں راولپنڈی وچ اے۔ہن روات توں لیکر براستہ آئی جے پی روڈ،پشاور روڈ تک دی سڑک اندرون شہر دی سڑک بن چکی اے تے بیرون شہر آنے والے ہیوی ٹریفک وی اسی راستے توں لنگھدی اے۔ راولپنڈی وچ روات توں موٹر وے (ترنول) تک رنگ روڈ دی تعمیر راولپنڈی دی اہم ضرورت اے۔ ہن راولپنڈی، اسلام آباد اہم تجارتی علاقے بن چکے نیں۔ ایتھے دی صرف نجی تعلیمی ادارے تے نجی و سرکاری ہسپتال ای نئی‏‏ں بلکہ صوبہ خیبر، گلگت بلتستان تے آزاد کشمیر تک دے لوکاں لئی ایہ وڈا تجارتی مرکز وی بن چکیا اے۔ نویں مردم شماری دے مطابق راولپنڈی ضلع دی آبادی 54 لکھ توں تجاوز کر چکی اے جدکہ خاص راولپنڈی دی آبادی تقریبن ساڈھے 32 لکھ دسی جاندی اے۔ اج دا راولپنڈی چند عشرے پہلے تک دے راولپنڈی توں قطعی مختلف اے ۔ پہلے راولپنڈی وچ دو تن دن گرمی پئے تو چوتھے دن لازمی بارش ہو جاندی سی لیکن ہن گنجان آبادیاں دے پھیلائو توں شہر وچ موسمیاتی تبدیلیاں وی رونما ہو چکی نیں۔ راولپنڈی شہر وچ 1968 وچ برف پئی سی جدونکہ اسلام آباد آخری بار 1979 وچ برف دی سفیدی توں ڈھک گیا سی۔ == ماحول تے لوک == راولپنڈی اک بے ترتیب لیکن گرد توں پاک صاف ستھرا شہر اے۔ جنوری 2006 دے مطابق راولپنڈی وچ خواندگی دی شرح %70.5 اے۔ شہر دی [[آبادی]] وچ [[پنجابی زبان|پنجابی]] تے [[مہاجر]] (بھارت توں پاکستان ہجرت کرکے آؤن والے افراد) شامل نیں۔ راولپنڈی شہر وچ صوبہ سرحد دے ہزارہ دویژن توں تعلق رکھن والے افراد دی اک وڈی تعداد رہائش پزیر اے جنہاں دی مادری زبان ہند نوں اے ایہ لوک شہر تے شہر دے اطراف وچ کِھلریاں آبادیاں اپنی ذاتی رہائش گاہاں یا کرائے دے گھراں وچ رہندیاں نیں۔ شہر دا [[درجہ حرارت]] گرمیاں وچ نا قابل پیشین ہُندا اے۔ شہر وچ [[بارش]] دا سالانہ اوسط درجہ 36 انچ ہُندا اے۔ موسم گرما وچ گرمی زیادہ توں زیادہ 52 ڈگری تے موسم سرما وچ درجہ حرارت 5- تک گر سکدا اے۔ == ذرائع آمدورفت == شہر وچ سفر دی مناسب سہولتاں میسر نیں تے شہر دے وڈے حصےآں نوں ملانے والی سڑکاں دی حالت بہترین اے۔ مری روڈ شہر دی سب توں مصروف ترین سڑک اے۔ شہر دے اندر سفر کرنے دے لئی پبلک ٹرانسپورٹ جن وچ ٹیکسی، بساں، رکشا، ویگن وغیرا ہر وقت دستیاب رہندیاں نیں۔ اس توں علاوہ راولپنڈی شہر وچ میٹروسروس وی اے جس توں روزانہ ہزاراں دی تعداد وچ سفرکررے نیں۔ ایہ سروس بذریعہ پل جو سٹیڈیم روڈ دے کول توں اسلام آباد وچ داخل ہُندی اے تے ریڈزون وچ اس دا اخری سٹاپ اے۔ == میٹرو بس == وزیر اعلا شہباز شریف نے تقریبن 45،000،000،000 پنتالی ارب روپے دی لاگت تے [[ترکی]] دی مدد نال مری روڈ و اسلام آباد وچ تیار اک عظیم الشان بین الاقوامی طرز دی میٹرو بس سروس شروع کیتی۔ جتھے شہریاں نوں ٹرانسپورٹ دی سستی تے اعلیٰ سہولت فراہم کیتی اوتھے ای شہر دی خوبصورتی تے ملک دی ترقی دی راہ وچ چار چند لا دتے۔ === شاہرات === پاکستان دے مروجہ نظام شاہرات دے تحت قائم بین الاضلاعی شاہرات دے ذریعے ایہ شہر [[اسلام آباد]]، [[اٹک]]، [[جہلم]]، [[چکوال]]، [[مری]] تے [[ایبٹ آباد]] دے نال متصل اے۔ جی ٹی روڈ (این-5) راولپنڈی شہر نوں پاکستان مختلف حصےآں توں ملاندی اے۔۔ جی ٹی روڈ (این-5) راولپنڈی شہر دے ے درمیان وچ اے۔ === موٹروے === راولپنڈی شہر نوں [[موٹروے]] ([[موٹروے ایم- ون|ایم1]]) [[اسلام آباد]] تے [[پشاور]] تے ([[موٹروے ایم- ٹو|ایم2]]) [[لہور]] تے [[اسلام آباد]] توں ملاؤندی اے۔ دوناں موٹرویز چھ لیناں اُتے مشتمل نیں۔ === ریلوے اسٹیشن === [[راولپنڈی مستقر قطار|راولپنڈی ریلوے اسٹیشن]] 19 ویں صدی وچ تعمیر کیتا گیا سی۔ ایتھے توں ٹریناں [[پاکستان]] دے مختلف شہراں نوں جاندیاں نیں، جیہناں وچ [[کراچی]]، [[لہور]]، [[پشاور]]، [[کوئٹا]]، [[حیدرآباد]]، [[سبی]]، [[سکھر]]، [[ملتان]]، [[بہاولپور]]، [[رحیم یار خاں]]، [[فیصل آباد]]، [[لاڑکاݨا]]، [[کوہاٹ]]، [[نوابشاہ]]، [[میانوالی]]، [[سرگودھا]]، [[گجرات]]، [[سیالکوٹ]] تے [[جیکب آباد]] نیں۔ === ہوائی اڈا === اسلام آباد انٹرنیشنل ائرپورٹ مصروف ترین ائرپورٹ اے جو راولپنڈی شہر وچ اے۔ ایتھے پاکستان دی قومی ہوا باز کمپنی [[پاکستان انٹرنیشنل ایئرلائنز|پی آئی اے]] دے علاوہ 25 توں زائد نجی تے انٹرنیشنل کمپنیاں مسافراں لئی اپنی خدمات سر انجام دیندیاں نیں۔ پرانے ایئر پورٹ توں 25 کلو میٹر دور نویں راولپنڈی اسلام آباد انٹرنیشنل ائرپورٹ دی بنیاد رکھی جاچکی اے تے تعمیر دا کم زوروشور توں جاری اے۔ == راولپنڈی دے دلکش مناظر == راولپنڈی وچ بہت سارے چنگے [[ہوٹل]]، طعام خانے، [[عجائب گھر]] تے سبزہ زار نیں۔ راولپنڈی نوں دیکھن دا بہترین طریقہ ایہ اے کہ اس دے بازاراں وچ گھُمیا جاوے۔ شہر دی دو اہم شاہراہاں: [[جی ٹی روڈ]] بالعموم مشرق توں مغرب تک چلتدے ہوئے مال روڈ کنٹونمنٹ توں ہُندا ہویا لنگھدا اے تے مری روڈ مال روڈ دے شمال توں شروع ہُندا، ریلوے لائناں نوں اُتے تے تھلے توں عبور کردا ہویا [[اسلام آباد]] تک پہنچدا اے۔ راولپڈی دے دو اہم بازار اک صدر بازار تے دوجا راجا بازار جو پرانے راولپنڈی شہر وچ واقع اے۔ میٹرو بس سروس لئی بنائے گئے 9 کلو میٹر طویل پل تے اِنی ای لمبی پھولدار پوداں توں لدی کیاریاں شامل نیں۔ == راولپنڈی دے مشہور علاقے == راولپنڈی دے مشہور علاقے درج ذیل نیں: * بحریہ ٹاؤن * ڈیفنس ہاؤسنگ سکیم {{Multicol}} * ہزارہ کالونی * شکریال * صادق آباد * سیٹلائیٹ ٹاؤن * اصغر مال * رحیم آباد * خیابان سرسید * ڈھوک دا لا خان * پیرودھاہی * قاضی آباد * ڈھوک چراغ دین * مریڑ حسن * ندیم آباد * جھنڈا چچی {{Multicol-break}} * شمس آباد * ڈھوک حسو * گوالمنڈی * رتہ امرال * گنجمنڈی * وارث خان {{Multicol-break}} * پرانا قلعہ * راجا بازار * صدر * ڈھوک کھبا * گلزارِقائد * مسلم ٹاؤن {{Multicol-break}} * مورگاہ * بکرا منڈی * اڈیا لہ * دھمیال * شاہ چن چراغ * موتی با زار {{Multicol-end}} نیا محلہ آریہ محلہ لُنڈا بازار چٹیاں ہٹیاں بھابڑا بازار ندیم کالونی لیاقت مارکیٹ ٹنچ بھاٹا اصغر مال روڈ ٹرنک بازار نرنکاری بازار ڈھوک کھبا گوال منڈی == مشہور پارک == آئی ویو پارک بحریہ ٹاؤن راولپنڈی {| |- style="vertical-align: top;" | * [[ایوب نیشنل پارک]] * [[لیاقت باغ]] * [[گالف کورس پارک]] * [[جناح پارک]] * رومی پارک | * شاہ بلوط پارک * نواز شریف پارک * چلڈ رن پارک * ضیاء الحق پارک * کمرشل مارکیٹ پارک |} == کھیڈ == {| |- style="vertical-align: top;" | * [[راولپنڈی کرکٹ اسٹیڈیم]] * [[آرمی کرکٹ اسٹیڈیم]] * [[کے آر ایل کرکٹ اسٹیڈیم]] * اٹک آئل ریفائنری کرکٹ اسٹیڈیم | * [[آرمی ہاکی اسٹیڈیم]] * [[آرمی فٹ بال اسٹیڈیم]] * میونسپل فٹ بال اسٹیڈیم * ریلوے گراؤنڈ |} == ہسپتال == {| |- style=" (ric) راولپنڈی ادرہ قلب (RIC) * کمبائنڈ ملٹری ہسپتال * ملٹری ہسپتال * ڈسٹرکٹ ہیڈ کواٹرز ہسپتال * ریلوے ہسپتال * [[ہولی فیملی ہسپتال]] | * [[جنرل ہسپتال]] * [[الشفاء ٹرسٹ آئی ہسپتال]] * [[فوجی فاؤنڈیشن ہسپتال]] * [[ہارٹ انٹرنیشنل ہسپتال]] * [[ویلی کلینک]] |} == ہور دیکھو == * [[پاکستان دے لوک گنتی نال وڈے شہر]] == باہرلے جوڑ == [http://sketchup.google.com/3dwarehouse/cldetails?mid=f5ade366d284595d3a042916f945d077&prevstart=0 راوپنڈی شہر نوں 3D وچ دیکھو۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107010725/http://sketchup.google.com/3dwarehouse/cldetails?mid=f5ade366d284595d3a042916f945d077&prevstart=0 |date=2007-11-07 }} اس دے لئی سافٹ ویئر [http://earth.google.com/ Google Earth] چاہیدا اے۔ {{گٹھ کومنز|Rawalpindi}} {{Commons|Category:Rawalpindi|راولپنڈی|position=left}} *[http://www.rawalpindi.gov.pk/ سرکاری ویب سائٹ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080313180203/http://www.rawalpindi.gov.pk/ |date=2008-03-13 }} == حوالے == {{حوالے|2}} {{پنجاب دے شہر}} [[گٹھ:پنجاب دے شہر]] [[گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ضلع راولپنڈی]] gwxn1b0rfb1ndur5zw08xhbgwnryx0v 713057 713056 2026-11-02T16:57:50Z Talal Bin Hasan 36976 /* تاریخ */ 713057 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki; word-spacing: 1.5px; font-size: 100%"> {{Infobox settlement | name = Rawalpindi | native_name = <br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nastaliq|راول پِنڈی}}}}}} | other_name = Pindi<br />{{lang|ur|{{nq|پِنڈی}}}} | settlement_type = [[میٹروپولس]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Rawalpindi railway station 4.JPG | photo2a = | photo2b = Perspective view from main gate - Christ Church, Rawalpindi.jpg | photo4a = Rawat Fort - Main Gate East.jpg | size = 250 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = Clockwise from left: [[راولپنڈی ریلوے اسٹیشن]]، St. Joseph's Cathedral, Rawalpindi، [[قلعہ روات]] }} | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Emblem | pushpin_map = Punjab Pakistan#Pakistan | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | coordinates = {{coord|33|36|N|73|02|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[مُلک]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاکستان دے صوبے|صوبہ]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پنجاب دیاں ڈویژناں|ڈویژن]] | subdivision_name2 = [[راولپنڈی ڈویژن|راولپنڈی]] | subdivision_type3 = Autonomous towns | subdivision_name3 = 8 | subdivision_type4 = Union councils | subdivision_name4 = 38 | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 259 | government_type = میٹروپولیٹن کارپوریشن | leader_title = [[میئر]] | leader_name = ۔ ۔ | title = | leader_title1 = ڈپٹی میئر | leader_name1 = ۔ ۔ | elevation_footnotes = | elevation_m = 508 | population_footnotes = | population_total = 2,098,231 | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset_DST = +6 | postal_code_type = | postal_code = 46000 | area_code = 051 | website = {{URL|http://www.rawalpindi.gov.pk/}} | Official Language = English & Urdu }} '''راولپنڈی''' (Rawalpindi) [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] [[پاکستان]] دا اک شہر ہے۔ ایہہ [[ضلع راولپنڈی]] دا ضلعی صدر مقام اَتے وڈی فوجی چھاؤݨی ہے۔ [[کراچی]]، [[لہور]] اتے [[فیصل آباد]] مگروں ایہہ پاکستان دا وڈا شہر ہے۔ ایہہ 1959 توں 1969 تک [[پاکستان]] دا [[راجگڑھ]] وی رہیا۔ [[لہور]] توں 171 [[میل]] اُتے واقع ہے۔ راولپنڈی، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ [[سطح مرتفع پنجاب]] وچ واقع اک اہم شہر ہے۔ ایہہ شہر [[پاک فوج|پاکستان آرمی]] دا صدر مقام وی ہے اتے 1960ء وچ جدو‏‏ں موجودہ دارالحکومت [[اسلام آباد]] زیر تعمیر سی اوہناں دناں وچ قائم مقام دار الحکومت دا اعزاز '''راولپنڈی''' نوں ای حاصل سی۔ راولپنڈی شہر دارالحکومت [[اسلام آباد]] توں 5 کلومیٹر، [[لہور]]توں 275 کلومیٹر، [[کراچی]] توں 1540 کلومیٹر، [[پشاور]] توں 160 کلومیٹر تے [[کوئٹا]] توں 1440 کلومیٹر دی دوری اُتے ہے۔ راولپنڈی دی آبادی تقریبن 30 لکھ توں تجاوز کر چکی اے۔ نویں مردم شماری دے مطابق راولپنڈی آبادی دے لحاظ توں [[پاکستان]] دا چوتھا وڈا شہر ہے۔ ایہہ شہر بوہت سارے کارخانیاں دا گھر ہے۔ اسلام آباد ایئرپورٹ راولپنڈی شہر وچ واقع ہے اتے ایہہ ایئرپورٹ راولپنڈی شہر دے نال نال دارلحکومت اسلام آباد دی وی خدمت کردا ہے۔ راولپنڈی دی مشہور سڑک "مری روڈ" ہمیشہ توں سیاسی جلسے جلوساں دا مرکز رہی ہے۔ راولپنڈی [[مری]]، نتھیا گلی، ایوبیا، [[ایبٹ آباد]] تے شمالی علاقہ جات [[سوات]]، [[کاغان]]، [[گلگت]]، [[ہنزہ]]، [[سکردو]] اتے [[چترال]] جان والے سیاحاں دا بیس کیمپ ہے۔ [[نالا لئی]]، اپنے سیلابی ریلیاں دی وجہ توں بہت مشہور ہے جیہڑا راولپنڈی شہر دے وِچوں وچ وگھدا ہویا راولپنڈی نوں دو حصّیاں "راولپنڈی شہر" اتے "راولپنڈی کینٹ" وچ ونڈدا ہے۔ تریخ دسدی ہے کہ نالہ لئی دا پاݨی کدی اِنّا صاف شفاف اتے خالص سی کہ ایہنوں پیتا جا سکے، لیکن ہُݨ ایہہ گھراں توں خارج ہوݨ والے فُضلے اتے کارخانیاں دے کیمیائی مادیاں دے سبب اِنّا غلیظ ہو گیا ہے کہ ایہدے کولوں لنگھنا محال ہے۔ == تاریخ == راولپنڈی [[سطح مرتفع پنجاب]] وچ ہے ایتھے انسان ہزاراں ورہیاں توں رہ رہیا ہے۔ [[گندھارا]] رہتل دا گڑھ [[ٹیکسلا]] ایہدے کول ہی ہے۔ پنڈی دی نگری اتر ولووں لڑاکیاں لوکاں دے راہ وچ ہون باہجوں کئی واری اجڑی۔ [[1493ء]] وچ گکھڑ سردار جھنڈے خاں نے ایس نگری نوں راول پنڈ دے ناں توں دوبارہ وسایا۔ 1765 وچ ملکا سنگھ نے گکھڑ سردار مفرب خان نوں ہرا کے ایتھے مل ماریا اتے ایہنوں اک کاروباری نگر بنایا۔ 1818 وچ ایہہ شہر مہاراجا [[رنجیت سنگھ]] دے ہتھ لگیا۔ 1849 وچ ایہہ شہر پنجاب حکومت ہتھوں نکل کے انگریزاں دے ہتھ لگیا۔ راولپنڈی شہر وچ پنجاب تے مل مارن لئی انگریزاں تے [[پنجاب]] سرکار وچ لڑائی ہوئی ۔ 1851 وچ انگریزاں نے ایتھے اک چھاؤنی بنائی۔ اوس ویلے روس وسطی ایشیا ولوں افغانستان ول ودھ رہیا سی راولپنڈی دی چھاؤنی ایس نوں روکن لئی بنائی گئی سی۔ 1857 دی آزادی دی لڑائی پنڈی اتے آل دوال دے نگراں وچ وی ہوئی۔ 1880 دے دہاکے وچ ایتھے ریلوے لین وچھائی گئی اَتے پہلی جنوری 1886 نوں ایتھے پہلی واری ریل چلی۔ ایہہ ریلوے لائن فیر اگّے پشاور تکر گئی۔ 1867 وچ پنڈی نوں میونسپلٹی بݨایا گیا۔ 1901 وچ راولپنڈی چھاؤنی دی لوک گنتی 40,611 سی۔ 1883 وچ ایتھے اسلحے دا سٹور بنایا گیا۔ راولپنڈی، پنڈی دے ناں توں وی جانا جاندا ہے۔ ماہرینِ آثارِ قديمہ ایس گل اُتے یقین رکھدے نیں کہ پدھر مرتفع پنجاب اُتے واقع ثقافت 3000 سال قدیم ہے۔ ایتھے لبھن والا مادہ ایس گل دا ثبوت پیش کردا ہے کہ ایتھے بدھ مت دا استحکام [[ٹیکسلا]] اتے ویدی استحکام ([[ہندومت|ہندو]] تمدّن) دے ہم عمر ہے۔ ٹیکسلا اس گل توں اہمیت دا رکھدا ہے کہ ایہدا شمار "گینز بک آف ورلڈ ریکارڈ" وچ وی ہُندا ہے کیونکہ ایتھے دنیا دی سبھ توں قدیم یونیورسٹی "ٹیکسلا یونیورسٹی" دے آثارات لبھے گئے نیں۔ ایہہ دکھائی دیندا ہے کہ ایہہ [[شہر]] ناکامی ول [[ایشیا|ایشیا]] دی اک [[خانہ بدوش]] قوم "وائٹ ہن" دی بربادی دے باعث گیا سی۔ اس علاقے وچ پہلے [[مسلمان]] حملہ آور "[[محمود غزنوی]]" (جو [[غزنی]] توں سی) نے تباہ شدہ شہر نوں اک گکھڑ حاکم "کائے گوہر" دے حوالے کر دتا۔ شہر، بہر حال، اک حملہ آوری دے راستے اُتے ہوݨ دے باعث کامیاب نہ ہوسکیا اتے تد تک بنجر رہیا جدو‏‏ں تک اک تے گکھڑ رہنما جھنڈے خان آیا تے اس نے شہر دی صورت حال نوں درست کیتا اتے اس دا ناں اک پنڈ "راول" دے ناں اُتے 1493ء وچ "راولپنڈی" رکھ دتا۔ راولپنڈی گکھڑاں دے زیرِ حکومت رہیا حتا کہ آخری گکھڑ حکمران "مقرب خان" نوں سکھاں دے ہتھوں 1765ء وچ شکست واقع ہوئی۔ سکھاں نے دوسرے علاقاں دے تاجراں نوں راولپنڈی وچ آ کے رہن دی دعوت دتی۔ انج راولپنڈی نمایاں ہویا تے تجارت لئی بہترین علاقہ ثابت ہو کے ابھریا۔ فیر انگریزاں نے [[1849ء|1849]]ء وچ سکھاں دے راولپنڈی وچ اپنائے گئے پیشے دی پیروی کر دے ہوئے راولپنڈی نوں [[1851ء|1851]]ء وچ مستحکم طور اُتے [[انگریز]] [[فوج]] دا قلعہ بنا دتا گیا۔ [[1880ء|1880]] دے عشرے وچ راولپنڈی تک ریلوے لائن وچھائی گئی اتے ٹرین سروس دا افتتاح 1 جنوری [[1886ء|1886]]ء نوں کیتا گیا۔ ریلوے لنک دی لوڑ لارڈ ڈلہوزی توں بعد پیش آئی جد راولپنڈی نوں شمالی کمانڈ دا [[دارالحکومت|صدر مقام]] بنا دتا گیا اَتے راولپنڈی برطانوی فوج دا [[ہندوستان]] وچ سبھ توں وڈا قلعہ بݨ گیا۔ [[1951ء|1951]]ء وچ راولپنڈی وچ [[پاکستان]] دے پہلے [[وزیر اعظم|وزیرِاعظم]] [[لیاقت علی خان]] نوں اک مقامی کمپنی باغ وچ خطاب کر دے ہوئے [[شہید]] کر دتا گیا۔ اس سانحے دے باعث " کمپنی باغ دا ناں [[لیاقت علی خان|وزیر اعظم لیاقت علی خان]] دے ناں منسوب کرکے لیاقت باغ رکھ دتا گیا۔ [[پاکستان]] بنن مگروں ایتھے ای پاکستان دے پہلے وزیراعظم [[لیاقت علی خان]] نوں قتل کیتا گیا۔ 2007 وچ لیاقت باغ دے مین گیٹ اُتے پاکستان دی سابق وزیر اعظم بینظیر نوں قتل کیتا گیا۔ 1979 وچ اوہدے پیو پاکستان دے سابق وزیراعظم ذوالفقار علی عرف بھٹو نوں راولپنڈی دی سنٹرل وچ پھانسی دتی گئی سی۔ راولپنڈی شہر قدیم تریخ دا حامل علاقہ ہے۔ اسلام آباد توں ملحقہ راولپنڈی دا اک علاقہ پنڈورا ہے جیہڑا اک یونانی ناں ہے۔ کہیا جاندا ہے کہ سکندر مقدونی نے راولپنڈی دے پرانے شہر دے سامنے اسی مقام اُتے پڑائو پایا سی۔ اسی مناسبت توں اس علاقے دا ناں پنڈورا پے گیا ۔ ایتھے توں راستا سِدھا قدیم شہر دا اک بوہا بنّی ول جاندا ہے۔ راولپنڈی محمود غزنوی دے اک حملے وچ تباہ کر دتا گیا۔ وسطی ایشیا، افغانستان توں آؤن والے حملہ آوراں دی وجہ توں راولپنڈی دی آبادی باقاعدہ منظم علاقہ نہ بن سکیا۔ منگولاں دے حملے وچ وی راولپنڈی تباہ ہویا۔ 15ویں صدی وچ راولپنڈی از سر نو تعمیر ہویا تے اس دا ناں راول رکھیا گیا جو اسی حوالے توں راول پنڈ ([[پنجابی]] وچ پنڈ) تے فیر راولپنڈی کہلایا۔ 2005ء دے تباہ کن تے ہلاکت خیز زلزلے توں پہلے دا راولپنڈی اج دے راولپنڈی توں قطعی مختلف اے۔ زلزلے توں بعد مختلف علاقاں توں لوکاں دی نقل مکانی وچ تیزی آگئی۔ ملک وچ شہریاں دے حوالے توں امن وامان دی بدتر صورت حال دی وجہ توں ملک دے ہر صوبے توں راولپنڈی، اسلام آباد منتقل ہون دا رجحان ہے اس دے نال ہی خیبر، گلگت بلتستان تے آزاد کشمیر توں وڈی تعداد وچ لوکاں نے راولپنڈی، اسلام آباد نقل مکانی کیتی ہے۔ راولپنڈی اسلام آباد دے عقب وچ مارگلا دا پہاڑی سلسلہ اک خوبصورت منظر پیش کردا ہے تے ایہی پہاڑ اس علاقے نوں ہزارا توں جدا کردا ہے۔ مغلاں تے سکھاں دے دور توں ای صدر علاقے وچ پرانی آبادی دے نال، فوجی چھائونی دا علاقہ وی قائم سی۔ پنجاب دی سکھ ریاست تے انگریزاں دی جنگ وچ انگریزاں نے سکھ فوج نوں شکست دی تو سکھاں دا بچیا کھچیا لشکر میدان جنگ دے علاقے منڈی بہائوالدین، گجرات دے قریب دے علاقے توں راولپنڈی دے راستے صوبہ سرحد ول بھج گیا۔ انگریز فوج انہاں دا پِچھا کردے کردے صوبہ سرحد تک علاقاں تک قابض ہو گئی۔ سکھ لشکر دے تعاقب وچ انگریز فوج راولپنڈی پہنچی جتھے مارچ 1849 نوں سکھ سلطنت دے سردار چھتار سنگھ تے راجا شیر سنگھ نے جنرل گلبرٹ دے سامنے ہتھیار ڈالے تے اطاعت قبول کیتی۔ اس موقع اُتے راولپنڈی وچ موجود سکھ فوج نے انگریز فوج نوں موجودہ ریس کورس گرائونڈ وچ سلامی پیش کیتی گئی۔ انگریزاں نے 1867 نوں راولپنڈی وچ میونسپلٹی قائم کیتی۔ 1868 دی مردم شماری دے مطابق راولپنڈی دی آبادی 19 ہزار228 جدکہ کنٹونمنٹ دی 9 ہزار 358 سی۔ 1880 وچ راولپنڈی ریلوے نظام دے ذریعے پشاور تے ہندوستان دے علاقاں توں منسلک ہو گیا۔ انگریزاں نے تمام خطے لئی راولپنڈی وچ ای فوجی کنٹونمنٹ قائم کیتا۔تجارتی مال دے حوالے توں راولپنڈی نوں اہمیت حاصل ہُندی گئی تے 1885 وچ ریاست کشمیر دی 14 فیصد برآمدات تے باقی 27 فیصد برآمدات راولپنڈی توں ہو کے جاندی سی۔1883ماں سردار سبحان سنگھ نے راولپنڈی وچ اک وڈی مارکیٹ تعمیر کرائی۔ کنٹونمنٹ دے علاقے صدر دا تجارتی علاقہ بریگیڈیئر جنرل میسی نے تعمیر کرایا۔ [[انگلستان]] توں آنے والے فوجیاں نوں پہلے مرحلے وچ راولپنڈی دی فوجی چھائونی وچ رکھیا جادا سی۔ 1921 وچ راولپنڈی پنجاب دے ست وڈے شہراں وچ شامل سی۔ 1947 وچ راولپنڈی وچ مسلم آبادی 42.79 فیصد جد کہ ضلع راولپنڈی وچ مسلم آبادی 80 فیصد سی۔ راولپنڈی وچ ہندو 33.72 فیصد تے سکھ آبادی 17.32 فیصد سی۔ قیام پاکستان توں بعد ہندوستان توں مہاجر ہون والے، کشمیری راولپنڈی وچ آباد ہوئے۔ چند ای عشرے پہلے راولپنڈی دے کنٹونمنٹ علاقے وچ صبح دے وقت فوجی افسران سائیکلاں اُتے جی ایچ کیو جاندے نظر آؤندے سن۔ اس وقت سائیکل نوں اوہ مقام حاصل سی جو اج دی گڈی نوں وی حاصل نہ ہووے۔ موٹر سائیکل تے گاڑیاں بوہت ای کم ہُندی سن۔مصروف سڑکاں دے چوراہاں اُتے چاک و چوبند ٹریفک پولیس دا سپاہی ہاتھاں دے مخصوص اشاریاں توں ٹریفک نوں کنٹرول کر رہیا ہُندا سی تے شہری اس دی اس مہارت نوں تحسین دی نظراں توں دیکھدے سن۔تفریح دے لئی سینما تے میلے ہُندے سن۔ لڑکپن تک معمول رہیا کہ عید دے دوسرے دن فلم دیکھنے سینما جاندے تے اوتھے [[آلو]] دے نمک و مرچ لگے خشک چپس تے چاء دے نال پیٹیز دے مزے لیندے۔ عید دے موقع اُتے میلا لگدا تاں اوہ دیکھن وی جاندے۔ راولپنڈی دا شہر اج دے پرانے شہر اُتے مشتمل سی۔ صرافا بازار، کتاباں، سٹیشنری دا اردو بازار، ادویات تے ڈاکٹراں دی دکاناں کابوہڑ بازار، موتی بازار، راجا بازار، سبزی منڈی، کنک منڈی، گنج منڈی، پرانا قلعہ، باڑا بازار، کوہاٹی بازار، پرانے شہر توں ملحقہ آبادیاں ،کرشن پورہ،آریہ محلہ،اکال گڑھ، موہن پورہ، امر پورہ، کرتار پورہ، باغ سرداراں تے انگت پورہ قائم سن جو اج وی انہاں ناماں توں موجود نیں۔ تقریبن تن چار عشرے پہلے تک بنی توں پنڈورہ تے نیو کٹاریاں ایف بلاک دے لئی الگ الگ ٹانگے چلدے سن۔بنی توں ای ٹانگے دا اک روٹ راجا بازار سی۔راجا بازار دے اک طرف فوارہ چوک توں سٹی صدر روڈ دے راستے صدر تے اسی چوک توں لیاقت روڈ توں مری روڈ تک وی ٹانگے چلدے سن۔ایہ پرانے شہر توں اگے نوں جان لئی ٹانگیاں دے مرکزی روٹ سن،اس دے علاوہ وی کئی راستاں اُتے ٹانگے چلیا کر دے سن۔ گورنمنٹ ٹرانسپورٹ سروس (GTS) ناں دا ٹرانسپورٹ نظام سی جس دی بساں مختلف شہراں نوں جاندی سن۔ جی ٹی ایس دا اڈہ صدر وچ اسی مقام اُتے سی جسنوں بعد وچ واران بس سروس دے لئی سیاسی مفادکے طور اُتے دے دتا گیا۔اندرون شہر وی جی ٹی ایس دی بساں چلا کردتی سن تے شہریاں دی اکثریت انہاں بساں اُتے سفر کیتا کردتی سی۔جی ٹی ایس دی اربن ٹرانسپورٹ سروس دا وڈا اڈہ وی صدر وچ ای سی،ایتھے توں اک روٹ بکرا منڈی ول وی سی۔ سبھ توں وڈا روٹ صدر توں اسلام آباد دے مقام آبپارہ تک سی۔ آبپارہ وچ وی جی ٹی ایس دا اڈہ قائم سی۔ راولپنڈی توں مختلف شہراں ول جان لئی قدیم اڈہ گنج منڈی وچ قائم سی، بعد وچ لیاقت باغ دے عقب توں وی مختلف شہراں دے لئی بساں چلنے لگاں تے بعد وچ اسی بس اڈے نوں مرکزی حیثیت حاصل ہو گئی۔ تقسیم برصغیر توں پہلے راولپنڈی توں سرینگر تک بساں چلدیاں سن۔سرینگر تک جانے دے لئی براستہ مظفر آباد بیل گاڑیاں وی چلتی سن۔ 1977ء وچ اس وقت دے وزیر اعظم ذو الفقار علی بھٹو نے پبلک ٹرانسپورٹ دے اڈے نوں لیاقت باغ دے عقب توں پیر ودھائی منتقل کیتا تاں لوکاں نے اس اُتے احتجاج کیتا کہ بساں دے اڈے نوں شہر توں باہر منتقل کر دتا گیا اے جس توں لوکاں نوں اِنی دور جانے آنے وچ مشکلات دا سامنا ہووے گا۔ اس وقت واقعی پیر ودھائی دا علاقہ شہر توں دور تصور ہُندا سی۔پنڈورہ دے قریب توں اک نہایت چھوٹی توں سڑک پیر ودھائی ول جاندی سی لیکن اس اُتے کدی کوئی ٹریفک چلدی نئی‏‏ں دیکھی گئی۔اس تنگ توں سڑک دے دوناں جانب اتنے گھنے رُکھ سن کہ دن دے ویلے وی سڑک اُتے گوڑھا ہنیرا چھایا رہندا سی۔ نالا لئی وچ اک طرفوں آن آلے پاݨی وچ کھاد فیکٹری دا گندہ پانی پایا جاندا سی جدکہ ذرا اگے ٹُر کے کٹاریاں پل دے مقام اُتے اسلام آباد توں آن والے نالے وچ صاف پانی ہُندا سی۔ پرانے شہر دے گھراں دی تمام گندگی نالا لئی وچ ای ڈالی جاندی سی۔ساڈے بچپن وچ ٹیکسی والے سیٹلائٹ ٹائون دے اسلام آباد توں ملحقہ آخری علاقے ایف بلاک تک نئی‏‏ں آؤندے سن کہ اوتھے دی پرانی مقامی آبادیاں دے لوک انہاں لوٹ لیندے نیں،اسی طرح فیض آباد وی ایسا ویران علاقہ سی کہ ٹیکسی والے اس طرف جان توں گریز کر دے سی۔ اس وقت رکشا، چنگچی تاں کیہ سوزوکیاں وی نئی‏‏ں آئیاں سن، ٹانگے سی، ٹیکسیاں سی تے گورنمنٹ ٹرانسپورٹ دیاں بساں۔ وڈے شہراں دے وڈے مسائل ہُندے نیں جن وچ سڑکاں، پاݨی، بجلی، گیس، امن و امان صحت تے تعلیم دے امور وی شامل ہُندے نیں۔ انہاں وچ اک وڈا مسئلہ ٹریفک اے جس دا سامنا شہریاں نوں راولپنڈی وچ ہے۔ ہن روات توں لیکر براستہ آئی جے پی روڈ،پشاور روڈ تک دی سڑک اندرون شہر دی سڑک بن چکی اے تے بیرون شہر آنے والے ہیوی ٹریفک وی اسی راستے توں لنگھدی ہے۔ راولپنڈی وچ روات توں موٹر وے (ترنول) تک رنگ روڈ دی تعمیر راولپنڈی دی اہم ضرورت اے۔ ہن راولپنڈی، اسلام آباد اہم تجارتی علاقے بن چکے نیں۔ ایتھے دی صرف نجی تعلیمی ادارے تے نجی و سرکاری ہسپتال ای نئی‏‏ں بلکہ صوبہ خیبر، گلگت بلتستان تے آزاد کشمیر تک دے لوکاں لئی ایہ وڈا تجارتی مرکز وی بن چکیا اے۔ نویں مردم شماری دے مطابق راولپنڈی ضلع دی آبادی 54 لکھ توں تجاوز کر چکی اے جدکہ خاص راولپنڈی دی آبادی تقریبن ساڈھے 32 لکھ دسی جاندی ہے۔ اج دا راولپنڈی چند عشرے پہلے تک دے راولپنڈی توں قطعی مختلف اے ۔ پہلے راولپنڈی وچ دو تن دن گرمی پئے تو چوتھے دن لازمی بارش ہو جاندی سی لیکن ہن گنجان آبادیاں دے پھیلائو توں شہر وچ موسمیاتی تبدیلیاں وی رونما ہو چکی نیں۔ راولپنڈی شہر وچ 1968 وچ برف پئی سی جدونکہ اسلام آباد آخری بار 1979 وچ برف دی سفیدی توں ڈھک گیا سی۔ == ماحول تے لوک == راولپنڈی اک بے ترتیب لیکن گرد توں پاک صاف ستھرا شہر اے۔ جنوری 2006 دے مطابق راولپنڈی وچ خواندگی دی شرح %70.5 اے۔ شہر دی [[آبادی]] وچ [[پنجابی زبان|پنجابی]] تے [[مہاجر]] (بھارت توں پاکستان ہجرت کرکے آؤن والے افراد) شامل نیں۔ راولپنڈی شہر وچ صوبہ سرحد دے ہزارہ دویژن توں تعلق رکھن والے افراد دی اک وڈی تعداد رہائش پزیر اے جنہاں دی مادری زبان ہند نوں اے ایہ لوک شہر تے شہر دے اطراف وچ کِھلریاں آبادیاں اپنی ذاتی رہائش گاہاں یا کرائے دے گھراں وچ رہندیاں نیں۔ شہر دا [[درجہ حرارت]] گرمیاں وچ نا قابل پیشین ہُندا اے۔ شہر وچ [[بارش]] دا سالانہ اوسط درجہ 36 انچ ہُندا اے۔ موسم گرما وچ گرمی زیادہ توں زیادہ 52 ڈگری تے موسم سرما وچ درجہ حرارت 5- تک گر سکدا اے۔ == ذرائع آمدورفت == شہر وچ سفر دی مناسب سہولتاں میسر نیں تے شہر دے وڈے حصےآں نوں ملانے والی سڑکاں دی حالت بہترین اے۔ مری روڈ شہر دی سب توں مصروف ترین سڑک اے۔ شہر دے اندر سفر کرنے دے لئی پبلک ٹرانسپورٹ جن وچ ٹیکسی، بساں، رکشا، ویگن وغیرا ہر وقت دستیاب رہندیاں نیں۔ اس توں علاوہ راولپنڈی شہر وچ میٹروسروس وی اے جس توں روزانہ ہزاراں دی تعداد وچ سفرکررے نیں۔ ایہ سروس بذریعہ پل جو سٹیڈیم روڈ دے کول توں اسلام آباد وچ داخل ہُندی اے تے ریڈزون وچ اس دا اخری سٹاپ اے۔ == میٹرو بس == وزیر اعلا شہباز شریف نے تقریبن 45،000،000،000 پنتالی ارب روپے دی لاگت تے [[ترکی]] دی مدد نال مری روڈ و اسلام آباد وچ تیار اک عظیم الشان بین الاقوامی طرز دی میٹرو بس سروس شروع کیتی۔ جتھے شہریاں نوں ٹرانسپورٹ دی سستی تے اعلیٰ سہولت فراہم کیتی اوتھے ای شہر دی خوبصورتی تے ملک دی ترقی دی راہ وچ چار چند لا دتے۔ === شاہرات === پاکستان دے مروجہ نظام شاہرات دے تحت قائم بین الاضلاعی شاہرات دے ذریعے ایہ شہر [[اسلام آباد]]، [[اٹک]]، [[جہلم]]، [[چکوال]]، [[مری]] تے [[ایبٹ آباد]] دے نال متصل اے۔ جی ٹی روڈ (این-5) راولپنڈی شہر نوں پاکستان مختلف حصےآں توں ملاندی اے۔۔ جی ٹی روڈ (این-5) راولپنڈی شہر دے ے درمیان وچ اے۔ === موٹروے === راولپنڈی شہر نوں [[موٹروے]] ([[موٹروے ایم- ون|ایم1]]) [[اسلام آباد]] تے [[پشاور]] تے ([[موٹروے ایم- ٹو|ایم2]]) [[لہور]] تے [[اسلام آباد]] توں ملاؤندی اے۔ دوناں موٹرویز چھ لیناں اُتے مشتمل نیں۔ === ریلوے اسٹیشن === [[راولپنڈی مستقر قطار|راولپنڈی ریلوے اسٹیشن]] 19 ویں صدی وچ تعمیر کیتا گیا سی۔ ایتھے توں ٹریناں [[پاکستان]] دے مختلف شہراں نوں جاندیاں نیں، جیہناں وچ [[کراچی]]، [[لہور]]، [[پشاور]]، [[کوئٹا]]، [[حیدرآباد]]، [[سبی]]، [[سکھر]]، [[ملتان]]، [[بہاولپور]]، [[رحیم یار خاں]]، [[فیصل آباد]]، [[لاڑکاݨا]]، [[کوہاٹ]]، [[نوابشاہ]]، [[میانوالی]]، [[سرگودھا]]، [[گجرات]]، [[سیالکوٹ]] تے [[جیکب آباد]] نیں۔ === ہوائی اڈا === اسلام آباد انٹرنیشنل ائرپورٹ مصروف ترین ائرپورٹ اے جو راولپنڈی شہر وچ اے۔ ایتھے پاکستان دی قومی ہوا باز کمپنی [[پاکستان انٹرنیشنل ایئرلائنز|پی آئی اے]] دے علاوہ 25 توں زائد نجی تے انٹرنیشنل کمپنیاں مسافراں لئی اپنی خدمات سر انجام دیندیاں نیں۔ پرانے ایئر پورٹ توں 25 کلو میٹر دور نویں راولپنڈی اسلام آباد انٹرنیشنل ائرپورٹ دی بنیاد رکھی جاچکی اے تے تعمیر دا کم زوروشور توں جاری اے۔ == راولپنڈی دے دلکش مناظر == راولپنڈی وچ بہت سارے چنگے [[ہوٹل]]، طعام خانے، [[عجائب گھر]] تے سبزہ زار نیں۔ راولپنڈی نوں دیکھن دا بہترین طریقہ ایہ اے کہ اس دے بازاراں وچ گھُمیا جاوے۔ شہر دی دو اہم شاہراہاں: [[جی ٹی روڈ]] بالعموم مشرق توں مغرب تک چلتدے ہوئے مال روڈ کنٹونمنٹ توں ہُندا ہویا لنگھدا اے تے مری روڈ مال روڈ دے شمال توں شروع ہُندا، ریلوے لائناں نوں اُتے تے تھلے توں عبور کردا ہویا [[اسلام آباد]] تک پہنچدا اے۔ راولپڈی دے دو اہم بازار اک صدر بازار تے دوجا راجا بازار جو پرانے راولپنڈی شہر وچ واقع اے۔ میٹرو بس سروس لئی بنائے گئے 9 کلو میٹر طویل پل تے اِنی ای لمبی پھولدار پوداں توں لدی کیاریاں شامل نیں۔ == راولپنڈی دے مشہور علاقے == راولپنڈی دے مشہور علاقے درج ذیل نیں: * بحریہ ٹاؤن * ڈیفنس ہاؤسنگ سکیم {{Multicol}} * ہزارہ کالونی * شکریال * صادق آباد * سیٹلائیٹ ٹاؤن * اصغر مال * رحیم آباد * خیابان سرسید * ڈھوک دا لا خان * پیرودھاہی * قاضی آباد * ڈھوک چراغ دین * مریڑ حسن * ندیم آباد * جھنڈا چچی {{Multicol-break}} * شمس آباد * ڈھوک حسو * گوالمنڈی * رتہ امرال * گنجمنڈی * وارث خان {{Multicol-break}} * پرانا قلعہ * راجا بازار * صدر * ڈھوک کھبا * گلزارِقائد * مسلم ٹاؤن {{Multicol-break}} * مورگاہ * بکرا منڈی * اڈیا لہ * دھمیال * شاہ چن چراغ * موتی با زار {{Multicol-end}} نیا محلہ آریہ محلہ لُنڈا بازار چٹیاں ہٹیاں بھابڑا بازار ندیم کالونی لیاقت مارکیٹ ٹنچ بھاٹا اصغر مال روڈ ٹرنک بازار نرنکاری بازار ڈھوک کھبا گوال منڈی == مشہور پارک == آئی ویو پارک بحریہ ٹاؤن راولپنڈی {| |- style="vertical-align: top;" | * [[ایوب نیشنل پارک]] * [[لیاقت باغ]] * [[گالف کورس پارک]] * [[جناح پارک]] * رومی پارک | * شاہ بلوط پارک * نواز شریف پارک * چلڈ رن پارک * ضیاء الحق پارک * کمرشل مارکیٹ پارک |} == کھیڈ == {| |- style="vertical-align: top;" | * [[راولپنڈی کرکٹ اسٹیڈیم]] * [[آرمی کرکٹ اسٹیڈیم]] * [[کے آر ایل کرکٹ اسٹیڈیم]] * اٹک آئل ریفائنری کرکٹ اسٹیڈیم | * [[آرمی ہاکی اسٹیڈیم]] * [[آرمی فٹ بال اسٹیڈیم]] * میونسپل فٹ بال اسٹیڈیم * ریلوے گراؤنڈ |} == ہسپتال == {| |- style=" (ric) راولپنڈی ادرہ قلب (RIC) * کمبائنڈ ملٹری ہسپتال * ملٹری ہسپتال * ڈسٹرکٹ ہیڈ کواٹرز ہسپتال * ریلوے ہسپتال * [[ہولی فیملی ہسپتال]] | * [[جنرل ہسپتال]] * [[الشفاء ٹرسٹ آئی ہسپتال]] * [[فوجی فاؤنڈیشن ہسپتال]] * [[ہارٹ انٹرنیشنل ہسپتال]] * [[ویلی کلینک]] |} == ہور دیکھو == * [[پاکستان دے لوک گنتی نال وڈے شہر]] == باہرلے جوڑ == [http://sketchup.google.com/3dwarehouse/cldetails?mid=f5ade366d284595d3a042916f945d077&prevstart=0 راوپنڈی شہر نوں 3D وچ دیکھو۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107010725/http://sketchup.google.com/3dwarehouse/cldetails?mid=f5ade366d284595d3a042916f945d077&prevstart=0 |date=2007-11-07 }} اس دے لئی سافٹ ویئر [http://earth.google.com/ Google Earth] چاہیدا اے۔ {{گٹھ کومنز|Rawalpindi}} {{Commons|Category:Rawalpindi|راولپنڈی|position=left}} *[http://www.rawalpindi.gov.pk/ سرکاری ویب سائٹ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080313180203/http://www.rawalpindi.gov.pk/ |date=2008-03-13 }} == حوالے == {{حوالے|2}} {{پنجاب دے شہر}} [[گٹھ:پنجاب دے شہر]] [[گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ضلع راولپنڈی]] do80vc909rn7gvdzrv3fqh686fvgc2f 713058 713057 2026-11-02T17:01:09Z Talal Bin Hasan 36976 /* ماحول تے لوک */ 713058 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki; word-spacing: 1.5px; font-size: 100%"> {{Infobox settlement | name = Rawalpindi | native_name = <br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nastaliq|راول پِنڈی}}}}}} | other_name = Pindi<br />{{lang|ur|{{nq|پِنڈی}}}} | settlement_type = [[میٹروپولس]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Rawalpindi railway station 4.JPG | photo2a = | photo2b = Perspective view from main gate - Christ Church, Rawalpindi.jpg | photo4a = Rawat Fort - Main Gate East.jpg | size = 250 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = Clockwise from left: [[راولپنڈی ریلوے اسٹیشن]]، St. Joseph's Cathedral, Rawalpindi، [[قلعہ روات]] }} | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Emblem | pushpin_map = Punjab Pakistan#Pakistan | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | coordinates = {{coord|33|36|N|73|02|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[مُلک]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاکستان دے صوبے|صوبہ]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پنجاب دیاں ڈویژناں|ڈویژن]] | subdivision_name2 = [[راولپنڈی ڈویژن|راولپنڈی]] | subdivision_type3 = Autonomous towns | subdivision_name3 = 8 | subdivision_type4 = Union councils | subdivision_name4 = 38 | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 259 | government_type = میٹروپولیٹن کارپوریشن | leader_title = [[میئر]] | leader_name = ۔ ۔ | title = | leader_title1 = ڈپٹی میئر | leader_name1 = ۔ ۔ | elevation_footnotes = | elevation_m = 508 | population_footnotes = | population_total = 2,098,231 | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset_DST = +6 | postal_code_type = | postal_code = 46000 | area_code = 051 | website = {{URL|http://www.rawalpindi.gov.pk/}} | Official Language = English & Urdu }} '''راولپنڈی''' (Rawalpindi) [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] [[پاکستان]] دا اک شہر ہے۔ ایہہ [[ضلع راولپنڈی]] دا ضلعی صدر مقام اَتے وڈی فوجی چھاؤݨی ہے۔ [[کراچی]]، [[لہور]] اتے [[فیصل آباد]] مگروں ایہہ پاکستان دا وڈا شہر ہے۔ ایہہ 1959 توں 1969 تک [[پاکستان]] دا [[راجگڑھ]] وی رہیا۔ [[لہور]] توں 171 [[میل]] اُتے واقع ہے۔ راولپنڈی، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ [[سطح مرتفع پنجاب]] وچ واقع اک اہم شہر ہے۔ ایہہ شہر [[پاک فوج|پاکستان آرمی]] دا صدر مقام وی ہے اتے 1960ء وچ جدو‏‏ں موجودہ دارالحکومت [[اسلام آباد]] زیر تعمیر سی اوہناں دناں وچ قائم مقام دار الحکومت دا اعزاز '''راولپنڈی''' نوں ای حاصل سی۔ راولپنڈی شہر دارالحکومت [[اسلام آباد]] توں 5 کلومیٹر، [[لہور]]توں 275 کلومیٹر، [[کراچی]] توں 1540 کلومیٹر، [[پشاور]] توں 160 کلومیٹر تے [[کوئٹا]] توں 1440 کلومیٹر دی دوری اُتے ہے۔ راولپنڈی دی آبادی تقریبن 30 لکھ توں تجاوز کر چکی اے۔ نویں مردم شماری دے مطابق راولپنڈی آبادی دے لحاظ توں [[پاکستان]] دا چوتھا وڈا شہر ہے۔ ایہہ شہر بوہت سارے کارخانیاں دا گھر ہے۔ اسلام آباد ایئرپورٹ راولپنڈی شہر وچ واقع ہے اتے ایہہ ایئرپورٹ راولپنڈی شہر دے نال نال دارلحکومت اسلام آباد دی وی خدمت کردا ہے۔ راولپنڈی دی مشہور سڑک "مری روڈ" ہمیشہ توں سیاسی جلسے جلوساں دا مرکز رہی ہے۔ راولپنڈی [[مری]]، نتھیا گلی، ایوبیا، [[ایبٹ آباد]] تے شمالی علاقہ جات [[سوات]]، [[کاغان]]، [[گلگت]]، [[ہنزہ]]، [[سکردو]] اتے [[چترال]] جان والے سیاحاں دا بیس کیمپ ہے۔ [[نالا لئی]]، اپنے سیلابی ریلیاں دی وجہ توں بہت مشہور ہے جیہڑا راولپنڈی شہر دے وِچوں وچ وگھدا ہویا راولپنڈی نوں دو حصّیاں "راولپنڈی شہر" اتے "راولپنڈی کینٹ" وچ ونڈدا ہے۔ تریخ دسدی ہے کہ نالہ لئی دا پاݨی کدی اِنّا صاف شفاف اتے خالص سی کہ ایہنوں پیتا جا سکے، لیکن ہُݨ ایہہ گھراں توں خارج ہوݨ والے فُضلے اتے کارخانیاں دے کیمیائی مادیاں دے سبب اِنّا غلیظ ہو گیا ہے کہ ایہدے کولوں لنگھنا محال ہے۔ == تاریخ == راولپنڈی [[سطح مرتفع پنجاب]] وچ ہے ایتھے انسان ہزاراں ورہیاں توں رہ رہیا ہے۔ [[گندھارا]] رہتل دا گڑھ [[ٹیکسلا]] ایہدے کول ہی ہے۔ پنڈی دی نگری اتر ولووں لڑاکیاں لوکاں دے راہ وچ ہون باہجوں کئی واری اجڑی۔ [[1493ء]] وچ گکھڑ سردار جھنڈے خاں نے ایس نگری نوں راول پنڈ دے ناں توں دوبارہ وسایا۔ 1765 وچ ملکا سنگھ نے گکھڑ سردار مفرب خان نوں ہرا کے ایتھے مل ماریا اتے ایہنوں اک کاروباری نگر بنایا۔ 1818 وچ ایہہ شہر مہاراجا [[رنجیت سنگھ]] دے ہتھ لگیا۔ 1849 وچ ایہہ شہر پنجاب حکومت ہتھوں نکل کے انگریزاں دے ہتھ لگیا۔ راولپنڈی شہر وچ پنجاب تے مل مارن لئی انگریزاں تے [[پنجاب]] سرکار وچ لڑائی ہوئی ۔ 1851 وچ انگریزاں نے ایتھے اک چھاؤنی بنائی۔ اوس ویلے روس وسطی ایشیا ولوں افغانستان ول ودھ رہیا سی راولپنڈی دی چھاؤنی ایس نوں روکن لئی بنائی گئی سی۔ 1857 دی آزادی دی لڑائی پنڈی اتے آل دوال دے نگراں وچ وی ہوئی۔ 1880 دے دہاکے وچ ایتھے ریلوے لین وچھائی گئی اَتے پہلی جنوری 1886 نوں ایتھے پہلی واری ریل چلی۔ ایہہ ریلوے لائن فیر اگّے پشاور تکر گئی۔ 1867 وچ پنڈی نوں میونسپلٹی بݨایا گیا۔ 1901 وچ راولپنڈی چھاؤنی دی لوک گنتی 40,611 سی۔ 1883 وچ ایتھے اسلحے دا سٹور بنایا گیا۔ راولپنڈی، پنڈی دے ناں توں وی جانا جاندا ہے۔ ماہرینِ آثارِ قديمہ ایس گل اُتے یقین رکھدے نیں کہ پدھر مرتفع پنجاب اُتے واقع ثقافت 3000 سال قدیم ہے۔ ایتھے لبھن والا مادہ ایس گل دا ثبوت پیش کردا ہے کہ ایتھے بدھ مت دا استحکام [[ٹیکسلا]] اتے ویدی استحکام ([[ہندومت|ہندو]] تمدّن) دے ہم عمر ہے۔ ٹیکسلا اس گل توں اہمیت دا رکھدا ہے کہ ایہدا شمار "گینز بک آف ورلڈ ریکارڈ" وچ وی ہُندا ہے کیونکہ ایتھے دنیا دی سبھ توں قدیم یونیورسٹی "ٹیکسلا یونیورسٹی" دے آثارات لبھے گئے نیں۔ ایہہ دکھائی دیندا ہے کہ ایہہ [[شہر]] ناکامی ول [[ایشیا|ایشیا]] دی اک [[خانہ بدوش]] قوم "وائٹ ہن" دی بربادی دے باعث گیا سی۔ اس علاقے وچ پہلے [[مسلمان]] حملہ آور "[[محمود غزنوی]]" (جو [[غزنی]] توں سی) نے تباہ شدہ شہر نوں اک گکھڑ حاکم "کائے گوہر" دے حوالے کر دتا۔ شہر، بہر حال، اک حملہ آوری دے راستے اُتے ہوݨ دے باعث کامیاب نہ ہوسکیا اتے تد تک بنجر رہیا جدو‏‏ں تک اک تے گکھڑ رہنما جھنڈے خان آیا تے اس نے شہر دی صورت حال نوں درست کیتا اتے اس دا ناں اک پنڈ "راول" دے ناں اُتے 1493ء وچ "راولپنڈی" رکھ دتا۔ راولپنڈی گکھڑاں دے زیرِ حکومت رہیا حتا کہ آخری گکھڑ حکمران "مقرب خان" نوں سکھاں دے ہتھوں 1765ء وچ شکست واقع ہوئی۔ سکھاں نے دوسرے علاقاں دے تاجراں نوں راولپنڈی وچ آ کے رہن دی دعوت دتی۔ انج راولپنڈی نمایاں ہویا تے تجارت لئی بہترین علاقہ ثابت ہو کے ابھریا۔ فیر انگریزاں نے [[1849ء|1849]]ء وچ سکھاں دے راولپنڈی وچ اپنائے گئے پیشے دی پیروی کر دے ہوئے راولپنڈی نوں [[1851ء|1851]]ء وچ مستحکم طور اُتے [[انگریز]] [[فوج]] دا قلعہ بنا دتا گیا۔ [[1880ء|1880]] دے عشرے وچ راولپنڈی تک ریلوے لائن وچھائی گئی اتے ٹرین سروس دا افتتاح 1 جنوری [[1886ء|1886]]ء نوں کیتا گیا۔ ریلوے لنک دی لوڑ لارڈ ڈلہوزی توں بعد پیش آئی جد راولپنڈی نوں شمالی کمانڈ دا [[دارالحکومت|صدر مقام]] بنا دتا گیا اَتے راولپنڈی برطانوی فوج دا [[ہندوستان]] وچ سبھ توں وڈا قلعہ بݨ گیا۔ [[1951ء|1951]]ء وچ راولپنڈی وچ [[پاکستان]] دے پہلے [[وزیر اعظم|وزیرِاعظم]] [[لیاقت علی خان]] نوں اک مقامی کمپنی باغ وچ خطاب کر دے ہوئے [[شہید]] کر دتا گیا۔ اس سانحے دے باعث " کمپنی باغ دا ناں [[لیاقت علی خان|وزیر اعظم لیاقت علی خان]] دے ناں منسوب کرکے لیاقت باغ رکھ دتا گیا۔ [[پاکستان]] بنن مگروں ایتھے ای پاکستان دے پہلے وزیراعظم [[لیاقت علی خان]] نوں قتل کیتا گیا۔ 2007 وچ لیاقت باغ دے مین گیٹ اُتے پاکستان دی سابق وزیر اعظم بینظیر نوں قتل کیتا گیا۔ 1979 وچ اوہدے پیو پاکستان دے سابق وزیراعظم ذوالفقار علی عرف بھٹو نوں راولپنڈی دی سنٹرل وچ پھانسی دتی گئی سی۔ راولپنڈی شہر قدیم تریخ دا حامل علاقہ ہے۔ اسلام آباد توں ملحقہ راولپنڈی دا اک علاقہ پنڈورا ہے جیہڑا اک یونانی ناں ہے۔ کہیا جاندا ہے کہ سکندر مقدونی نے راولپنڈی دے پرانے شہر دے سامنے اسی مقام اُتے پڑائو پایا سی۔ اسی مناسبت توں اس علاقے دا ناں پنڈورا پے گیا ۔ ایتھے توں راستا سِدھا قدیم شہر دا اک بوہا بنّی ول جاندا ہے۔ راولپنڈی محمود غزنوی دے اک حملے وچ تباہ کر دتا گیا۔ وسطی ایشیا، افغانستان توں آؤن والے حملہ آوراں دی وجہ توں راولپنڈی دی آبادی باقاعدہ منظم علاقہ نہ بن سکیا۔ منگولاں دے حملے وچ وی راولپنڈی تباہ ہویا۔ 15ویں صدی وچ راولپنڈی از سر نو تعمیر ہویا تے اس دا ناں راول رکھیا گیا جو اسی حوالے توں راول پنڈ ([[پنجابی]] وچ پنڈ) تے فیر راولپنڈی کہلایا۔ 2005ء دے تباہ کن تے ہلاکت خیز زلزلے توں پہلے دا راولپنڈی اج دے راولپنڈی توں قطعی مختلف اے۔ زلزلے توں بعد مختلف علاقاں توں لوکاں دی نقل مکانی وچ تیزی آگئی۔ ملک وچ شہریاں دے حوالے توں امن وامان دی بدتر صورت حال دی وجہ توں ملک دے ہر صوبے توں راولپنڈی، اسلام آباد منتقل ہون دا رجحان ہے اس دے نال ہی خیبر، گلگت بلتستان تے آزاد کشمیر توں وڈی تعداد وچ لوکاں نے راولپنڈی، اسلام آباد نقل مکانی کیتی ہے۔ راولپنڈی اسلام آباد دے عقب وچ مارگلا دا پہاڑی سلسلہ اک خوبصورت منظر پیش کردا ہے تے ایہی پہاڑ اس علاقے نوں ہزارا توں جدا کردا ہے۔ مغلاں تے سکھاں دے دور توں ای صدر علاقے وچ پرانی آبادی دے نال، فوجی چھائونی دا علاقہ وی قائم سی۔ پنجاب دی سکھ ریاست تے انگریزاں دی جنگ وچ انگریزاں نے سکھ فوج نوں شکست دی تو سکھاں دا بچیا کھچیا لشکر میدان جنگ دے علاقے منڈی بہائوالدین، گجرات دے قریب دے علاقے توں راولپنڈی دے راستے صوبہ سرحد ول بھج گیا۔ انگریز فوج انہاں دا پِچھا کردے کردے صوبہ سرحد تک علاقاں تک قابض ہو گئی۔ سکھ لشکر دے تعاقب وچ انگریز فوج راولپنڈی پہنچی جتھے مارچ 1849 نوں سکھ سلطنت دے سردار چھتار سنگھ تے راجا شیر سنگھ نے جنرل گلبرٹ دے سامنے ہتھیار ڈالے تے اطاعت قبول کیتی۔ اس موقع اُتے راولپنڈی وچ موجود سکھ فوج نے انگریز فوج نوں موجودہ ریس کورس گرائونڈ وچ سلامی پیش کیتی گئی۔ انگریزاں نے 1867 نوں راولپنڈی وچ میونسپلٹی قائم کیتی۔ 1868 دی مردم شماری دے مطابق راولپنڈی دی آبادی 19 ہزار228 جدکہ کنٹونمنٹ دی 9 ہزار 358 سی۔ 1880 وچ راولپنڈی ریلوے نظام دے ذریعے پشاور تے ہندوستان دے علاقاں توں منسلک ہو گیا۔ انگریزاں نے تمام خطے لئی راولپنڈی وچ ای فوجی کنٹونمنٹ قائم کیتا۔تجارتی مال دے حوالے توں راولپنڈی نوں اہمیت حاصل ہُندی گئی تے 1885 وچ ریاست کشمیر دی 14 فیصد برآمدات تے باقی 27 فیصد برآمدات راولپنڈی توں ہو کے جاندی سی۔1883ماں سردار سبحان سنگھ نے راولپنڈی وچ اک وڈی مارکیٹ تعمیر کرائی۔ کنٹونمنٹ دے علاقے صدر دا تجارتی علاقہ بریگیڈیئر جنرل میسی نے تعمیر کرایا۔ [[انگلستان]] توں آنے والے فوجیاں نوں پہلے مرحلے وچ راولپنڈی دی فوجی چھائونی وچ رکھیا جادا سی۔ 1921 وچ راولپنڈی پنجاب دے ست وڈے شہراں وچ شامل سی۔ 1947 وچ راولپنڈی وچ مسلم آبادی 42.79 فیصد جد کہ ضلع راولپنڈی وچ مسلم آبادی 80 فیصد سی۔ راولپنڈی وچ ہندو 33.72 فیصد تے سکھ آبادی 17.32 فیصد سی۔ قیام پاکستان توں بعد ہندوستان توں مہاجر ہون والے، کشمیری راولپنڈی وچ آباد ہوئے۔ چند ای عشرے پہلے راولپنڈی دے کنٹونمنٹ علاقے وچ صبح دے وقت فوجی افسران سائیکلاں اُتے جی ایچ کیو جاندے نظر آؤندے سن۔ اس وقت سائیکل نوں اوہ مقام حاصل سی جو اج دی گڈی نوں وی حاصل نہ ہووے۔ موٹر سائیکل تے گاڑیاں بوہت ای کم ہُندی سن۔مصروف سڑکاں دے چوراہاں اُتے چاک و چوبند ٹریفک پولیس دا سپاہی ہاتھاں دے مخصوص اشاریاں توں ٹریفک نوں کنٹرول کر رہیا ہُندا سی تے شہری اس دی اس مہارت نوں تحسین دی نظراں توں دیکھدے سن۔تفریح دے لئی سینما تے میلے ہُندے سن۔ لڑکپن تک معمول رہیا کہ عید دے دوسرے دن فلم دیکھنے سینما جاندے تے اوتھے [[آلو]] دے نمک و مرچ لگے خشک چپس تے چاء دے نال پیٹیز دے مزے لیندے۔ عید دے موقع اُتے میلا لگدا تاں اوہ دیکھن وی جاندے۔ راولپنڈی دا شہر اج دے پرانے شہر اُتے مشتمل سی۔ صرافا بازار، کتاباں، سٹیشنری دا اردو بازار، ادویات تے ڈاکٹراں دی دکاناں کابوہڑ بازار، موتی بازار، راجا بازار، سبزی منڈی، کنک منڈی، گنج منڈی، پرانا قلعہ، باڑا بازار، کوہاٹی بازار، پرانے شہر توں ملحقہ آبادیاں ،کرشن پورہ،آریہ محلہ،اکال گڑھ، موہن پورہ، امر پورہ، کرتار پورہ، باغ سرداراں تے انگت پورہ قائم سن جو اج وی انہاں ناماں توں موجود نیں۔ تقریبن تن چار عشرے پہلے تک بنی توں پنڈورہ تے نیو کٹاریاں ایف بلاک دے لئی الگ الگ ٹانگے چلدے سن۔بنی توں ای ٹانگے دا اک روٹ راجا بازار سی۔راجا بازار دے اک طرف فوارہ چوک توں سٹی صدر روڈ دے راستے صدر تے اسی چوک توں لیاقت روڈ توں مری روڈ تک وی ٹانگے چلدے سن۔ایہ پرانے شہر توں اگے نوں جان لئی ٹانگیاں دے مرکزی روٹ سن،اس دے علاوہ وی کئی راستاں اُتے ٹانگے چلیا کر دے سن۔ گورنمنٹ ٹرانسپورٹ سروس (GTS) ناں دا ٹرانسپورٹ نظام سی جس دی بساں مختلف شہراں نوں جاندی سن۔ جی ٹی ایس دا اڈہ صدر وچ اسی مقام اُتے سی جسنوں بعد وچ واران بس سروس دے لئی سیاسی مفادکے طور اُتے دے دتا گیا۔اندرون شہر وی جی ٹی ایس دی بساں چلا کردتی سن تے شہریاں دی اکثریت انہاں بساں اُتے سفر کیتا کردتی سی۔جی ٹی ایس دی اربن ٹرانسپورٹ سروس دا وڈا اڈہ وی صدر وچ ای سی،ایتھے توں اک روٹ بکرا منڈی ول وی سی۔ سبھ توں وڈا روٹ صدر توں اسلام آباد دے مقام آبپارہ تک سی۔ آبپارہ وچ وی جی ٹی ایس دا اڈہ قائم سی۔ راولپنڈی توں مختلف شہراں ول جان لئی قدیم اڈہ گنج منڈی وچ قائم سی، بعد وچ لیاقت باغ دے عقب توں وی مختلف شہراں دے لئی بساں چلنے لگاں تے بعد وچ اسی بس اڈے نوں مرکزی حیثیت حاصل ہو گئی۔ تقسیم برصغیر توں پہلے راولپنڈی توں سرینگر تک بساں چلدیاں سن۔سرینگر تک جانے دے لئی براستہ مظفر آباد بیل گاڑیاں وی چلتی سن۔ 1977ء وچ اس وقت دے وزیر اعظم ذو الفقار علی بھٹو نے پبلک ٹرانسپورٹ دے اڈے نوں لیاقت باغ دے عقب توں پیر ودھائی منتقل کیتا تاں لوکاں نے اس اُتے احتجاج کیتا کہ بساں دے اڈے نوں شہر توں باہر منتقل کر دتا گیا اے جس توں لوکاں نوں اِنی دور جانے آنے وچ مشکلات دا سامنا ہووے گا۔ اس وقت واقعی پیر ودھائی دا علاقہ شہر توں دور تصور ہُندا سی۔پنڈورہ دے قریب توں اک نہایت چھوٹی توں سڑک پیر ودھائی ول جاندی سی لیکن اس اُتے کدی کوئی ٹریفک چلدی نئی‏‏ں دیکھی گئی۔اس تنگ توں سڑک دے دوناں جانب اتنے گھنے رُکھ سن کہ دن دے ویلے وی سڑک اُتے گوڑھا ہنیرا چھایا رہندا سی۔ نالا لئی وچ اک طرفوں آن آلے پاݨی وچ کھاد فیکٹری دا گندہ پانی پایا جاندا سی جدکہ ذرا اگے ٹُر کے کٹاریاں پل دے مقام اُتے اسلام آباد توں آن والے نالے وچ صاف پانی ہُندا سی۔ پرانے شہر دے گھراں دی تمام گندگی نالا لئی وچ ای ڈالی جاندی سی۔ساڈے بچپن وچ ٹیکسی والے سیٹلائٹ ٹائون دے اسلام آباد توں ملحقہ آخری علاقے ایف بلاک تک نئی‏‏ں آؤندے سن کہ اوتھے دی پرانی مقامی آبادیاں دے لوک انہاں لوٹ لیندے نیں،اسی طرح فیض آباد وی ایسا ویران علاقہ سی کہ ٹیکسی والے اس طرف جان توں گریز کر دے سی۔ اس وقت رکشا، چنگچی تاں کیہ سوزوکیاں وی نئی‏‏ں آئیاں سن، ٹانگے سی، ٹیکسیاں سی تے گورنمنٹ ٹرانسپورٹ دیاں بساں۔ وڈے شہراں دے وڈے مسائل ہُندے نیں جن وچ سڑکاں، پاݨی، بجلی، گیس، امن و امان صحت تے تعلیم دے امور وی شامل ہُندے نیں۔ انہاں وچ اک وڈا مسئلہ ٹریفک اے جس دا سامنا شہریاں نوں راولپنڈی وچ ہے۔ ہن روات توں لیکر براستہ آئی جے پی روڈ،پشاور روڈ تک دی سڑک اندرون شہر دی سڑک بن چکی اے تے بیرون شہر آنے والے ہیوی ٹریفک وی اسی راستے توں لنگھدی ہے۔ راولپنڈی وچ روات توں موٹر وے (ترنول) تک رنگ روڈ دی تعمیر راولپنڈی دی اہم ضرورت اے۔ ہن راولپنڈی، اسلام آباد اہم تجارتی علاقے بن چکے نیں۔ ایتھے دی صرف نجی تعلیمی ادارے تے نجی و سرکاری ہسپتال ای نئی‏‏ں بلکہ صوبہ خیبر، گلگت بلتستان تے آزاد کشمیر تک دے لوکاں لئی ایہ وڈا تجارتی مرکز وی بن چکیا اے۔ نویں مردم شماری دے مطابق راولپنڈی ضلع دی آبادی 54 لکھ توں تجاوز کر چکی اے جدکہ خاص راولپنڈی دی آبادی تقریبن ساڈھے 32 لکھ دسی جاندی ہے۔ اج دا راولپنڈی چند عشرے پہلے تک دے راولپنڈی توں قطعی مختلف اے ۔ پہلے راولپنڈی وچ دو تن دن گرمی پئے تو چوتھے دن لازمی بارش ہو جاندی سی لیکن ہن گنجان آبادیاں دے پھیلائو توں شہر وچ موسمیاتی تبدیلیاں وی رونما ہو چکی نیں۔ راولپنڈی شہر وچ 1968 وچ برف پئی سی جدونکہ اسلام آباد آخری بار 1979 وچ برف دی سفیدی توں ڈھک گیا سی۔ == ماحول تے لوک == راولپنڈی اک بے ترتیبا لیکن گرد توں پاک صاف ستھرا شہر ہے۔ جنوری 2006 دے مطابق راولپنڈی وچ خواندگی دی شرح %70.5 ہے۔ شہر دی [[آبادی]] وچ [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[مہاجر]] (بھارت توں پاکستان ہجرت کرکے آؤن والے افراد) شامل نیں۔ راولپنڈی شہر وچ صوبہ سرحد دے ہزارہ دویژن توں تعلق رکھن والے افراد دی اک وڈی تعداد رہائش پزیر ہے۔ ایہہ لوک شہر تے شہر دے پاسیاں وچ کِھلریاں آبادیاں اپنی ذاتی رہائش گاہاں یا کرائے دے گھراں وچ رہندیاں نیں۔ شہر دا [[درجہ حرارت]] گرمیاں وچ نا قابل پیشین ہُندا ہے۔ شہر وچ [[بارش]] دا سالانہ اوسط درجہ 36 انچ ہُندا ہے۔ موسم گرما وچ گرمی ودھ توں ودھ 52 ڈگری تے موسم سرما وچ درجہ حرارت 5- تک ڈِگ سکدا ہے۔ == ذرائع آمدورفت == شہر وچ سفر دی مناسب سہولتاں میسر نیں تے شہر دے وڈے حصےآں نوں ملانے والی سڑکاں دی حالت بہترین اے۔ مری روڈ شہر دی سب توں مصروف ترین سڑک اے۔ شہر دے اندر سفر کرنے دے لئی پبلک ٹرانسپورٹ جن وچ ٹیکسی، بساں، رکشا، ویگن وغیرا ہر وقت دستیاب رہندیاں نیں۔ اس توں علاوہ راولپنڈی شہر وچ میٹروسروس وی اے جس توں روزانہ ہزاراں دی تعداد وچ سفرکررے نیں۔ ایہ سروس بذریعہ پل جو سٹیڈیم روڈ دے کول توں اسلام آباد وچ داخل ہُندی اے تے ریڈزون وچ اس دا اخری سٹاپ اے۔ == میٹرو بس == وزیر اعلا شہباز شریف نے تقریبن 45،000،000،000 پنتالی ارب روپے دی لاگت تے [[ترکی]] دی مدد نال مری روڈ و اسلام آباد وچ تیار اک عظیم الشان بین الاقوامی طرز دی میٹرو بس سروس شروع کیتی۔ جتھے شہریاں نوں ٹرانسپورٹ دی سستی تے اعلیٰ سہولت فراہم کیتی اوتھے ای شہر دی خوبصورتی تے ملک دی ترقی دی راہ وچ چار چند لا دتے۔ === شاہرات === پاکستان دے مروجہ نظام شاہرات دے تحت قائم بین الاضلاعی شاہرات دے ذریعے ایہ شہر [[اسلام آباد]]، [[اٹک]]، [[جہلم]]، [[چکوال]]، [[مری]] تے [[ایبٹ آباد]] دے نال متصل اے۔ جی ٹی روڈ (این-5) راولپنڈی شہر نوں پاکستان مختلف حصےآں توں ملاندی اے۔۔ جی ٹی روڈ (این-5) راولپنڈی شہر دے ے درمیان وچ اے۔ === موٹروے === راولپنڈی شہر نوں [[موٹروے]] ([[موٹروے ایم- ون|ایم1]]) [[اسلام آباد]] تے [[پشاور]] تے ([[موٹروے ایم- ٹو|ایم2]]) [[لہور]] تے [[اسلام آباد]] توں ملاؤندی اے۔ دوناں موٹرویز چھ لیناں اُتے مشتمل نیں۔ === ریلوے اسٹیشن === [[راولپنڈی مستقر قطار|راولپنڈی ریلوے اسٹیشن]] 19 ویں صدی وچ تعمیر کیتا گیا سی۔ ایتھے توں ٹریناں [[پاکستان]] دے مختلف شہراں نوں جاندیاں نیں، جیہناں وچ [[کراچی]]، [[لہور]]، [[پشاور]]، [[کوئٹا]]، [[حیدرآباد]]، [[سبی]]، [[سکھر]]، [[ملتان]]، [[بہاولپور]]، [[رحیم یار خاں]]، [[فیصل آباد]]، [[لاڑکاݨا]]، [[کوہاٹ]]، [[نوابشاہ]]، [[میانوالی]]، [[سرگودھا]]، [[گجرات]]، [[سیالکوٹ]] تے [[جیکب آباد]] نیں۔ === ہوائی اڈا === اسلام آباد انٹرنیشنل ائرپورٹ مصروف ترین ائرپورٹ اے جو راولپنڈی شہر وچ اے۔ ایتھے پاکستان دی قومی ہوا باز کمپنی [[پاکستان انٹرنیشنل ایئرلائنز|پی آئی اے]] دے علاوہ 25 توں زائد نجی تے انٹرنیشنل کمپنیاں مسافراں لئی اپنی خدمات سر انجام دیندیاں نیں۔ پرانے ایئر پورٹ توں 25 کلو میٹر دور نویں راولپنڈی اسلام آباد انٹرنیشنل ائرپورٹ دی بنیاد رکھی جاچکی اے تے تعمیر دا کم زوروشور توں جاری اے۔ == راولپنڈی دے دلکش مناظر == راولپنڈی وچ بہت سارے چنگے [[ہوٹل]]، طعام خانے، [[عجائب گھر]] تے سبزہ زار نیں۔ راولپنڈی نوں دیکھن دا بہترین طریقہ ایہ اے کہ اس دے بازاراں وچ گھُمیا جاوے۔ شہر دی دو اہم شاہراہاں: [[جی ٹی روڈ]] بالعموم مشرق توں مغرب تک چلتدے ہوئے مال روڈ کنٹونمنٹ توں ہُندا ہویا لنگھدا اے تے مری روڈ مال روڈ دے شمال توں شروع ہُندا، ریلوے لائناں نوں اُتے تے تھلے توں عبور کردا ہویا [[اسلام آباد]] تک پہنچدا اے۔ راولپڈی دے دو اہم بازار اک صدر بازار تے دوجا راجا بازار جو پرانے راولپنڈی شہر وچ واقع اے۔ میٹرو بس سروس لئی بنائے گئے 9 کلو میٹر طویل پل تے اِنی ای لمبی پھولدار پوداں توں لدی کیاریاں شامل نیں۔ == راولپنڈی دے مشہور علاقے == راولپنڈی دے مشہور علاقے درج ذیل نیں: * بحریہ ٹاؤن * ڈیفنس ہاؤسنگ سکیم {{Multicol}} * ہزارہ کالونی * شکریال * صادق آباد * سیٹلائیٹ ٹاؤن * اصغر مال * رحیم آباد * خیابان سرسید * ڈھوک دا لا خان * پیرودھاہی * قاضی آباد * ڈھوک چراغ دین * مریڑ حسن * ندیم آباد * جھنڈا چچی {{Multicol-break}} * شمس آباد * ڈھوک حسو * گوالمنڈی * رتہ امرال * گنجمنڈی * وارث خان {{Multicol-break}} * پرانا قلعہ * راجا بازار * صدر * ڈھوک کھبا * گلزارِقائد * مسلم ٹاؤن {{Multicol-break}} * مورگاہ * بکرا منڈی * اڈیا لہ * دھمیال * شاہ چن چراغ * موتی با زار {{Multicol-end}} نیا محلہ آریہ محلہ لُنڈا بازار چٹیاں ہٹیاں بھابڑا بازار ندیم کالونی لیاقت مارکیٹ ٹنچ بھاٹا اصغر مال روڈ ٹرنک بازار نرنکاری بازار ڈھوک کھبا گوال منڈی == مشہور پارک == آئی ویو پارک بحریہ ٹاؤن راولپنڈی {| |- style="vertical-align: top;" | * [[ایوب نیشنل پارک]] * [[لیاقت باغ]] * [[گالف کورس پارک]] * [[جناح پارک]] * رومی پارک | * شاہ بلوط پارک * نواز شریف پارک * چلڈ رن پارک * ضیاء الحق پارک * کمرشل مارکیٹ پارک |} == کھیڈ == {| |- style="vertical-align: top;" | * [[راولپنڈی کرکٹ اسٹیڈیم]] * [[آرمی کرکٹ اسٹیڈیم]] * [[کے آر ایل کرکٹ اسٹیڈیم]] * اٹک آئل ریفائنری کرکٹ اسٹیڈیم | * [[آرمی ہاکی اسٹیڈیم]] * [[آرمی فٹ بال اسٹیڈیم]] * میونسپل فٹ بال اسٹیڈیم * ریلوے گراؤنڈ |} == ہسپتال == {| |- style=" (ric) راولپنڈی ادرہ قلب (RIC) * کمبائنڈ ملٹری ہسپتال * ملٹری ہسپتال * ڈسٹرکٹ ہیڈ کواٹرز ہسپتال * ریلوے ہسپتال * [[ہولی فیملی ہسپتال]] | * [[جنرل ہسپتال]] * [[الشفاء ٹرسٹ آئی ہسپتال]] * [[فوجی فاؤنڈیشن ہسپتال]] * [[ہارٹ انٹرنیشنل ہسپتال]] * [[ویلی کلینک]] |} == ہور دیکھو == * [[پاکستان دے لوک گنتی نال وڈے شہر]] == باہرلے جوڑ == [http://sketchup.google.com/3dwarehouse/cldetails?mid=f5ade366d284595d3a042916f945d077&prevstart=0 راوپنڈی شہر نوں 3D وچ دیکھو۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107010725/http://sketchup.google.com/3dwarehouse/cldetails?mid=f5ade366d284595d3a042916f945d077&prevstart=0 |date=2007-11-07 }} اس دے لئی سافٹ ویئر [http://earth.google.com/ Google Earth] چاہیدا اے۔ {{گٹھ کومنز|Rawalpindi}} {{Commons|Category:Rawalpindi|راولپنڈی|position=left}} *[http://www.rawalpindi.gov.pk/ سرکاری ویب سائٹ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080313180203/http://www.rawalpindi.gov.pk/ |date=2008-03-13 }} == حوالے == {{حوالے|2}} {{پنجاب دے شہر}} [[گٹھ:پنجاب دے شہر]] [[گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ضلع راولپنڈی]] 5q6roj70zz27hbp128nmjzne0jpwn1d 713059 713058 2026-11-02T17:03:28Z Talal Bin Hasan 36976 /* ذرائع آمدورفت */ 713059 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki; word-spacing: 1.5px; font-size: 100%"> {{Infobox settlement | name = Rawalpindi | native_name = <br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nastaliq|راول پِنڈی}}}}}} | other_name = Pindi<br />{{lang|ur|{{nq|پِنڈی}}}} | settlement_type = [[میٹروپولس]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Rawalpindi railway station 4.JPG | photo2a = | photo2b = Perspective view from main gate - Christ Church, Rawalpindi.jpg | photo4a = Rawat Fort - Main Gate East.jpg | size = 250 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = Clockwise from left: [[راولپنڈی ریلوے اسٹیشن]]، St. Joseph's Cathedral, Rawalpindi، [[قلعہ روات]] }} | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Emblem | pushpin_map = Punjab Pakistan#Pakistan | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | coordinates = {{coord|33|36|N|73|02|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[مُلک]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاکستان دے صوبے|صوبہ]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پنجاب دیاں ڈویژناں|ڈویژن]] | subdivision_name2 = [[راولپنڈی ڈویژن|راولپنڈی]] | subdivision_type3 = Autonomous towns | subdivision_name3 = 8 | subdivision_type4 = Union councils | subdivision_name4 = 38 | established_title = | established_date = | area_total_km2 = 259 | government_type = میٹروپولیٹن کارپوریشن | leader_title = [[میئر]] | leader_name = ۔ ۔ | title = | leader_title1 = ڈپٹی میئر | leader_name1 = ۔ ۔ | elevation_footnotes = | elevation_m = 508 | population_footnotes = | population_total = 2,098,231 | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset_DST = +6 | postal_code_type = | postal_code = 46000 | area_code = 051 | website = {{URL|http://www.rawalpindi.gov.pk/}} | Official Language = English & Urdu }} '''راولپنڈی''' (Rawalpindi) [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] [[پاکستان]] دا اک شہر ہے۔ ایہہ [[ضلع راولپنڈی]] دا ضلعی صدر مقام اَتے وڈی فوجی چھاؤݨی ہے۔ [[کراچی]]، [[لہور]] اتے [[فیصل آباد]] مگروں ایہہ پاکستان دا وڈا شہر ہے۔ ایہہ 1959 توں 1969 تک [[پاکستان]] دا [[راجگڑھ]] وی رہیا۔ [[لہور]] توں 171 [[میل]] اُتے واقع ہے۔ راولپنڈی، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ [[سطح مرتفع پنجاب]] وچ واقع اک اہم شہر ہے۔ ایہہ شہر [[پاک فوج|پاکستان آرمی]] دا صدر مقام وی ہے اتے 1960ء وچ جدو‏‏ں موجودہ دارالحکومت [[اسلام آباد]] زیر تعمیر سی اوہناں دناں وچ قائم مقام دار الحکومت دا اعزاز '''راولپنڈی''' نوں ای حاصل سی۔ راولپنڈی شہر دارالحکومت [[اسلام آباد]] توں 5 کلومیٹر، [[لہور]]توں 275 کلومیٹر، [[کراچی]] توں 1540 کلومیٹر، [[پشاور]] توں 160 کلومیٹر تے [[کوئٹا]] توں 1440 کلومیٹر دی دوری اُتے ہے۔ راولپنڈی دی آبادی تقریبن 30 لکھ توں تجاوز کر چکی اے۔ نویں مردم شماری دے مطابق راولپنڈی آبادی دے لحاظ توں [[پاکستان]] دا چوتھا وڈا شہر ہے۔ ایہہ شہر بوہت سارے کارخانیاں دا گھر ہے۔ اسلام آباد ایئرپورٹ راولپنڈی شہر وچ واقع ہے اتے ایہہ ایئرپورٹ راولپنڈی شہر دے نال نال دارلحکومت اسلام آباد دی وی خدمت کردا ہے۔ راولپنڈی دی مشہور سڑک "مری روڈ" ہمیشہ توں سیاسی جلسے جلوساں دا مرکز رہی ہے۔ راولپنڈی [[مری]]، نتھیا گلی، ایوبیا، [[ایبٹ آباد]] تے شمالی علاقہ جات [[سوات]]، [[کاغان]]، [[گلگت]]، [[ہنزہ]]، [[سکردو]] اتے [[چترال]] جان والے سیاحاں دا بیس کیمپ ہے۔ [[نالا لئی]]، اپنے سیلابی ریلیاں دی وجہ توں بہت مشہور ہے جیہڑا راولپنڈی شہر دے وِچوں وچ وگھدا ہویا راولپنڈی نوں دو حصّیاں "راولپنڈی شہر" اتے "راولپنڈی کینٹ" وچ ونڈدا ہے۔ تریخ دسدی ہے کہ نالہ لئی دا پاݨی کدی اِنّا صاف شفاف اتے خالص سی کہ ایہنوں پیتا جا سکے، لیکن ہُݨ ایہہ گھراں توں خارج ہوݨ والے فُضلے اتے کارخانیاں دے کیمیائی مادیاں دے سبب اِنّا غلیظ ہو گیا ہے کہ ایہدے کولوں لنگھنا محال ہے۔ == تاریخ == راولپنڈی [[سطح مرتفع پنجاب]] وچ ہے ایتھے انسان ہزاراں ورہیاں توں رہ رہیا ہے۔ [[گندھارا]] رہتل دا گڑھ [[ٹیکسلا]] ایہدے کول ہی ہے۔ پنڈی دی نگری اتر ولووں لڑاکیاں لوکاں دے راہ وچ ہون باہجوں کئی واری اجڑی۔ [[1493ء]] وچ گکھڑ سردار جھنڈے خاں نے ایس نگری نوں راول پنڈ دے ناں توں دوبارہ وسایا۔ 1765 وچ ملکا سنگھ نے گکھڑ سردار مفرب خان نوں ہرا کے ایتھے مل ماریا اتے ایہنوں اک کاروباری نگر بنایا۔ 1818 وچ ایہہ شہر مہاراجا [[رنجیت سنگھ]] دے ہتھ لگیا۔ 1849 وچ ایہہ شہر پنجاب حکومت ہتھوں نکل کے انگریزاں دے ہتھ لگیا۔ راولپنڈی شہر وچ پنجاب تے مل مارن لئی انگریزاں تے [[پنجاب]] سرکار وچ لڑائی ہوئی ۔ 1851 وچ انگریزاں نے ایتھے اک چھاؤنی بنائی۔ اوس ویلے روس وسطی ایشیا ولوں افغانستان ول ودھ رہیا سی راولپنڈی دی چھاؤنی ایس نوں روکن لئی بنائی گئی سی۔ 1857 دی آزادی دی لڑائی پنڈی اتے آل دوال دے نگراں وچ وی ہوئی۔ 1880 دے دہاکے وچ ایتھے ریلوے لین وچھائی گئی اَتے پہلی جنوری 1886 نوں ایتھے پہلی واری ریل چلی۔ ایہہ ریلوے لائن فیر اگّے پشاور تکر گئی۔ 1867 وچ پنڈی نوں میونسپلٹی بݨایا گیا۔ 1901 وچ راولپنڈی چھاؤنی دی لوک گنتی 40,611 سی۔ 1883 وچ ایتھے اسلحے دا سٹور بنایا گیا۔ راولپنڈی، پنڈی دے ناں توں وی جانا جاندا ہے۔ ماہرینِ آثارِ قديمہ ایس گل اُتے یقین رکھدے نیں کہ پدھر مرتفع پنجاب اُتے واقع ثقافت 3000 سال قدیم ہے۔ ایتھے لبھن والا مادہ ایس گل دا ثبوت پیش کردا ہے کہ ایتھے بدھ مت دا استحکام [[ٹیکسلا]] اتے ویدی استحکام ([[ہندومت|ہندو]] تمدّن) دے ہم عمر ہے۔ ٹیکسلا اس گل توں اہمیت دا رکھدا ہے کہ ایہدا شمار "گینز بک آف ورلڈ ریکارڈ" وچ وی ہُندا ہے کیونکہ ایتھے دنیا دی سبھ توں قدیم یونیورسٹی "ٹیکسلا یونیورسٹی" دے آثارات لبھے گئے نیں۔ ایہہ دکھائی دیندا ہے کہ ایہہ [[شہر]] ناکامی ول [[ایشیا|ایشیا]] دی اک [[خانہ بدوش]] قوم "وائٹ ہن" دی بربادی دے باعث گیا سی۔ اس علاقے وچ پہلے [[مسلمان]] حملہ آور "[[محمود غزنوی]]" (جو [[غزنی]] توں سی) نے تباہ شدہ شہر نوں اک گکھڑ حاکم "کائے گوہر" دے حوالے کر دتا۔ شہر، بہر حال، اک حملہ آوری دے راستے اُتے ہوݨ دے باعث کامیاب نہ ہوسکیا اتے تد تک بنجر رہیا جدو‏‏ں تک اک تے گکھڑ رہنما جھنڈے خان آیا تے اس نے شہر دی صورت حال نوں درست کیتا اتے اس دا ناں اک پنڈ "راول" دے ناں اُتے 1493ء وچ "راولپنڈی" رکھ دتا۔ راولپنڈی گکھڑاں دے زیرِ حکومت رہیا حتا کہ آخری گکھڑ حکمران "مقرب خان" نوں سکھاں دے ہتھوں 1765ء وچ شکست واقع ہوئی۔ سکھاں نے دوسرے علاقاں دے تاجراں نوں راولپنڈی وچ آ کے رہن دی دعوت دتی۔ انج راولپنڈی نمایاں ہویا تے تجارت لئی بہترین علاقہ ثابت ہو کے ابھریا۔ فیر انگریزاں نے [[1849ء|1849]]ء وچ سکھاں دے راولپنڈی وچ اپنائے گئے پیشے دی پیروی کر دے ہوئے راولپنڈی نوں [[1851ء|1851]]ء وچ مستحکم طور اُتے [[انگریز]] [[فوج]] دا قلعہ بنا دتا گیا۔ [[1880ء|1880]] دے عشرے وچ راولپنڈی تک ریلوے لائن وچھائی گئی اتے ٹرین سروس دا افتتاح 1 جنوری [[1886ء|1886]]ء نوں کیتا گیا۔ ریلوے لنک دی لوڑ لارڈ ڈلہوزی توں بعد پیش آئی جد راولپنڈی نوں شمالی کمانڈ دا [[دارالحکومت|صدر مقام]] بنا دتا گیا اَتے راولپنڈی برطانوی فوج دا [[ہندوستان]] وچ سبھ توں وڈا قلعہ بݨ گیا۔ [[1951ء|1951]]ء وچ راولپنڈی وچ [[پاکستان]] دے پہلے [[وزیر اعظم|وزیرِاعظم]] [[لیاقت علی خان]] نوں اک مقامی کمپنی باغ وچ خطاب کر دے ہوئے [[شہید]] کر دتا گیا۔ اس سانحے دے باعث " کمپنی باغ دا ناں [[لیاقت علی خان|وزیر اعظم لیاقت علی خان]] دے ناں منسوب کرکے لیاقت باغ رکھ دتا گیا۔ [[پاکستان]] بنن مگروں ایتھے ای پاکستان دے پہلے وزیراعظم [[لیاقت علی خان]] نوں قتل کیتا گیا۔ 2007 وچ لیاقت باغ دے مین گیٹ اُتے پاکستان دی سابق وزیر اعظم بینظیر نوں قتل کیتا گیا۔ 1979 وچ اوہدے پیو پاکستان دے سابق وزیراعظم ذوالفقار علی عرف بھٹو نوں راولپنڈی دی سنٹرل وچ پھانسی دتی گئی سی۔ راولپنڈی شہر قدیم تریخ دا حامل علاقہ ہے۔ اسلام آباد توں ملحقہ راولپنڈی دا اک علاقہ پنڈورا ہے جیہڑا اک یونانی ناں ہے۔ کہیا جاندا ہے کہ سکندر مقدونی نے راولپنڈی دے پرانے شہر دے سامنے اسی مقام اُتے پڑائو پایا سی۔ اسی مناسبت توں اس علاقے دا ناں پنڈورا پے گیا ۔ ایتھے توں راستا سِدھا قدیم شہر دا اک بوہا بنّی ول جاندا ہے۔ راولپنڈی محمود غزنوی دے اک حملے وچ تباہ کر دتا گیا۔ وسطی ایشیا، افغانستان توں آؤن والے حملہ آوراں دی وجہ توں راولپنڈی دی آبادی باقاعدہ منظم علاقہ نہ بن سکیا۔ منگولاں دے حملے وچ وی راولپنڈی تباہ ہویا۔ 15ویں صدی وچ راولپنڈی از سر نو تعمیر ہویا تے اس دا ناں راول رکھیا گیا جو اسی حوالے توں راول پنڈ ([[پنجابی]] وچ پنڈ) تے فیر راولپنڈی کہلایا۔ 2005ء دے تباہ کن تے ہلاکت خیز زلزلے توں پہلے دا راولپنڈی اج دے راولپنڈی توں قطعی مختلف اے۔ زلزلے توں بعد مختلف علاقاں توں لوکاں دی نقل مکانی وچ تیزی آگئی۔ ملک وچ شہریاں دے حوالے توں امن وامان دی بدتر صورت حال دی وجہ توں ملک دے ہر صوبے توں راولپنڈی، اسلام آباد منتقل ہون دا رجحان ہے اس دے نال ہی خیبر، گلگت بلتستان تے آزاد کشمیر توں وڈی تعداد وچ لوکاں نے راولپنڈی، اسلام آباد نقل مکانی کیتی ہے۔ راولپنڈی اسلام آباد دے عقب وچ مارگلا دا پہاڑی سلسلہ اک خوبصورت منظر پیش کردا ہے تے ایہی پہاڑ اس علاقے نوں ہزارا توں جدا کردا ہے۔ مغلاں تے سکھاں دے دور توں ای صدر علاقے وچ پرانی آبادی دے نال، فوجی چھائونی دا علاقہ وی قائم سی۔ پنجاب دی سکھ ریاست تے انگریزاں دی جنگ وچ انگریزاں نے سکھ فوج نوں شکست دی تو سکھاں دا بچیا کھچیا لشکر میدان جنگ دے علاقے منڈی بہائوالدین، گجرات دے قریب دے علاقے توں راولپنڈی دے راستے صوبہ سرحد ول بھج گیا۔ انگریز فوج انہاں دا پِچھا کردے کردے صوبہ سرحد تک علاقاں تک قابض ہو گئی۔ سکھ لشکر دے تعاقب وچ انگریز فوج راولپنڈی پہنچی جتھے مارچ 1849 نوں سکھ سلطنت دے سردار چھتار سنگھ تے راجا شیر سنگھ نے جنرل گلبرٹ دے سامنے ہتھیار ڈالے تے اطاعت قبول کیتی۔ اس موقع اُتے راولپنڈی وچ موجود سکھ فوج نے انگریز فوج نوں موجودہ ریس کورس گرائونڈ وچ سلامی پیش کیتی گئی۔ انگریزاں نے 1867 نوں راولپنڈی وچ میونسپلٹی قائم کیتی۔ 1868 دی مردم شماری دے مطابق راولپنڈی دی آبادی 19 ہزار228 جدکہ کنٹونمنٹ دی 9 ہزار 358 سی۔ 1880 وچ راولپنڈی ریلوے نظام دے ذریعے پشاور تے ہندوستان دے علاقاں توں منسلک ہو گیا۔ انگریزاں نے تمام خطے لئی راولپنڈی وچ ای فوجی کنٹونمنٹ قائم کیتا۔تجارتی مال دے حوالے توں راولپنڈی نوں اہمیت حاصل ہُندی گئی تے 1885 وچ ریاست کشمیر دی 14 فیصد برآمدات تے باقی 27 فیصد برآمدات راولپنڈی توں ہو کے جاندی سی۔1883ماں سردار سبحان سنگھ نے راولپنڈی وچ اک وڈی مارکیٹ تعمیر کرائی۔ کنٹونمنٹ دے علاقے صدر دا تجارتی علاقہ بریگیڈیئر جنرل میسی نے تعمیر کرایا۔ [[انگلستان]] توں آنے والے فوجیاں نوں پہلے مرحلے وچ راولپنڈی دی فوجی چھائونی وچ رکھیا جادا سی۔ 1921 وچ راولپنڈی پنجاب دے ست وڈے شہراں وچ شامل سی۔ 1947 وچ راولپنڈی وچ مسلم آبادی 42.79 فیصد جد کہ ضلع راولپنڈی وچ مسلم آبادی 80 فیصد سی۔ راولپنڈی وچ ہندو 33.72 فیصد تے سکھ آبادی 17.32 فیصد سی۔ قیام پاکستان توں بعد ہندوستان توں مہاجر ہون والے، کشمیری راولپنڈی وچ آباد ہوئے۔ چند ای عشرے پہلے راولپنڈی دے کنٹونمنٹ علاقے وچ صبح دے وقت فوجی افسران سائیکلاں اُتے جی ایچ کیو جاندے نظر آؤندے سن۔ اس وقت سائیکل نوں اوہ مقام حاصل سی جو اج دی گڈی نوں وی حاصل نہ ہووے۔ موٹر سائیکل تے گاڑیاں بوہت ای کم ہُندی سن۔مصروف سڑکاں دے چوراہاں اُتے چاک و چوبند ٹریفک پولیس دا سپاہی ہاتھاں دے مخصوص اشاریاں توں ٹریفک نوں کنٹرول کر رہیا ہُندا سی تے شہری اس دی اس مہارت نوں تحسین دی نظراں توں دیکھدے سن۔تفریح دے لئی سینما تے میلے ہُندے سن۔ لڑکپن تک معمول رہیا کہ عید دے دوسرے دن فلم دیکھنے سینما جاندے تے اوتھے [[آلو]] دے نمک و مرچ لگے خشک چپس تے چاء دے نال پیٹیز دے مزے لیندے۔ عید دے موقع اُتے میلا لگدا تاں اوہ دیکھن وی جاندے۔ راولپنڈی دا شہر اج دے پرانے شہر اُتے مشتمل سی۔ صرافا بازار، کتاباں، سٹیشنری دا اردو بازار، ادویات تے ڈاکٹراں دی دکاناں کابوہڑ بازار، موتی بازار، راجا بازار، سبزی منڈی، کنک منڈی، گنج منڈی، پرانا قلعہ، باڑا بازار، کوہاٹی بازار، پرانے شہر توں ملحقہ آبادیاں ،کرشن پورہ،آریہ محلہ،اکال گڑھ، موہن پورہ، امر پورہ، کرتار پورہ، باغ سرداراں تے انگت پورہ قائم سن جو اج وی انہاں ناماں توں موجود نیں۔ تقریبن تن چار عشرے پہلے تک بنی توں پنڈورہ تے نیو کٹاریاں ایف بلاک دے لئی الگ الگ ٹانگے چلدے سن۔بنی توں ای ٹانگے دا اک روٹ راجا بازار سی۔راجا بازار دے اک طرف فوارہ چوک توں سٹی صدر روڈ دے راستے صدر تے اسی چوک توں لیاقت روڈ توں مری روڈ تک وی ٹانگے چلدے سن۔ایہ پرانے شہر توں اگے نوں جان لئی ٹانگیاں دے مرکزی روٹ سن،اس دے علاوہ وی کئی راستاں اُتے ٹانگے چلیا کر دے سن۔ گورنمنٹ ٹرانسپورٹ سروس (GTS) ناں دا ٹرانسپورٹ نظام سی جس دی بساں مختلف شہراں نوں جاندی سن۔ جی ٹی ایس دا اڈہ صدر وچ اسی مقام اُتے سی جسنوں بعد وچ واران بس سروس دے لئی سیاسی مفادکے طور اُتے دے دتا گیا۔اندرون شہر وی جی ٹی ایس دی بساں چلا کردتی سن تے شہریاں دی اکثریت انہاں بساں اُتے سفر کیتا کردتی سی۔جی ٹی ایس دی اربن ٹرانسپورٹ سروس دا وڈا اڈہ وی صدر وچ ای سی،ایتھے توں اک روٹ بکرا منڈی ول وی سی۔ سبھ توں وڈا روٹ صدر توں اسلام آباد دے مقام آبپارہ تک سی۔ آبپارہ وچ وی جی ٹی ایس دا اڈہ قائم سی۔ راولپنڈی توں مختلف شہراں ول جان لئی قدیم اڈہ گنج منڈی وچ قائم سی، بعد وچ لیاقت باغ دے عقب توں وی مختلف شہراں دے لئی بساں چلنے لگاں تے بعد وچ اسی بس اڈے نوں مرکزی حیثیت حاصل ہو گئی۔ تقسیم برصغیر توں پہلے راولپنڈی توں سرینگر تک بساں چلدیاں سن۔سرینگر تک جانے دے لئی براستہ مظفر آباد بیل گاڑیاں وی چلتی سن۔ 1977ء وچ اس وقت دے وزیر اعظم ذو الفقار علی بھٹو نے پبلک ٹرانسپورٹ دے اڈے نوں لیاقت باغ دے عقب توں پیر ودھائی منتقل کیتا تاں لوکاں نے اس اُتے احتجاج کیتا کہ بساں دے اڈے نوں شہر توں باہر منتقل کر دتا گیا اے جس توں لوکاں نوں اِنی دور جانے آنے وچ مشکلات دا سامنا ہووے گا۔ اس وقت واقعی پیر ودھائی دا علاقہ شہر توں دور تصور ہُندا سی۔پنڈورہ دے قریب توں اک نہایت چھوٹی توں سڑک پیر ودھائی ول جاندی سی لیکن اس اُتے کدی کوئی ٹریفک چلدی نئی‏‏ں دیکھی گئی۔اس تنگ توں سڑک دے دوناں جانب اتنے گھنے رُکھ سن کہ دن دے ویلے وی سڑک اُتے گوڑھا ہنیرا چھایا رہندا سی۔ نالا لئی وچ اک طرفوں آن آلے پاݨی وچ کھاد فیکٹری دا گندہ پانی پایا جاندا سی جدکہ ذرا اگے ٹُر کے کٹاریاں پل دے مقام اُتے اسلام آباد توں آن والے نالے وچ صاف پانی ہُندا سی۔ پرانے شہر دے گھراں دی تمام گندگی نالا لئی وچ ای ڈالی جاندی سی۔ساڈے بچپن وچ ٹیکسی والے سیٹلائٹ ٹائون دے اسلام آباد توں ملحقہ آخری علاقے ایف بلاک تک نئی‏‏ں آؤندے سن کہ اوتھے دی پرانی مقامی آبادیاں دے لوک انہاں لوٹ لیندے نیں،اسی طرح فیض آباد وی ایسا ویران علاقہ سی کہ ٹیکسی والے اس طرف جان توں گریز کر دے سی۔ اس وقت رکشا، چنگچی تاں کیہ سوزوکیاں وی نئی‏‏ں آئیاں سن، ٹانگے سی، ٹیکسیاں سی تے گورنمنٹ ٹرانسپورٹ دیاں بساں۔ وڈے شہراں دے وڈے مسائل ہُندے نیں جن وچ سڑکاں، پاݨی، بجلی، گیس، امن و امان صحت تے تعلیم دے امور وی شامل ہُندے نیں۔ انہاں وچ اک وڈا مسئلہ ٹریفک اے جس دا سامنا شہریاں نوں راولپنڈی وچ ہے۔ ہن روات توں لیکر براستہ آئی جے پی روڈ،پشاور روڈ تک دی سڑک اندرون شہر دی سڑک بن چکی اے تے بیرون شہر آنے والے ہیوی ٹریفک وی اسی راستے توں لنگھدی ہے۔ راولپنڈی وچ روات توں موٹر وے (ترنول) تک رنگ روڈ دی تعمیر راولپنڈی دی اہم ضرورت اے۔ ہن راولپنڈی، اسلام آباد اہم تجارتی علاقے بن چکے نیں۔ ایتھے دی صرف نجی تعلیمی ادارے تے نجی و سرکاری ہسپتال ای نئی‏‏ں بلکہ صوبہ خیبر، گلگت بلتستان تے آزاد کشمیر تک دے لوکاں لئی ایہ وڈا تجارتی مرکز وی بن چکیا اے۔ نویں مردم شماری دے مطابق راولپنڈی ضلع دی آبادی 54 لکھ توں تجاوز کر چکی اے جدکہ خاص راولپنڈی دی آبادی تقریبن ساڈھے 32 لکھ دسی جاندی ہے۔ اج دا راولپنڈی چند عشرے پہلے تک دے راولپنڈی توں قطعی مختلف اے ۔ پہلے راولپنڈی وچ دو تن دن گرمی پئے تو چوتھے دن لازمی بارش ہو جاندی سی لیکن ہن گنجان آبادیاں دے پھیلائو توں شہر وچ موسمیاتی تبدیلیاں وی رونما ہو چکی نیں۔ راولپنڈی شہر وچ 1968 وچ برف پئی سی جدونکہ اسلام آباد آخری بار 1979 وچ برف دی سفیدی توں ڈھک گیا سی۔ == ماحول تے لوک == راولپنڈی اک بے ترتیبا لیکن گرد توں پاک صاف ستھرا شہر ہے۔ جنوری 2006 دے مطابق راولپنڈی وچ خواندگی دی شرح %70.5 ہے۔ شہر دی [[آبادی]] وچ [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[مہاجر]] (بھارت توں پاکستان ہجرت کرکے آؤن والے افراد) شامل نیں۔ راولپنڈی شہر وچ صوبہ سرحد دے ہزارہ دویژن توں تعلق رکھن والے افراد دی اک وڈی تعداد رہائش پزیر ہے۔ ایہہ لوک شہر تے شہر دے پاسیاں وچ کِھلریاں آبادیاں اپنی ذاتی رہائش گاہاں یا کرائے دے گھراں وچ رہندیاں نیں۔ شہر دا [[درجہ حرارت]] گرمیاں وچ نا قابل پیشین ہُندا ہے۔ شہر وچ [[بارش]] دا سالانہ اوسط درجہ 36 انچ ہُندا ہے۔ موسم گرما وچ گرمی ودھ توں ودھ 52 ڈگری تے موسم سرما وچ درجہ حرارت 5- تک ڈِگ سکدا ہے۔ == ذرائع آمدورفت == شہر وچ سفر دی مناسب سہولتاں میسر نیں تے شہر دے وڈے حصیاں نوں ملانے والی سڑکاں دی حالت بہترین ہے۔ مری روڈ شہر دی سب توں مصروف ترین سڑک ہے۔ شہر دے اندر سفر کرن لئی پبلک ٹرانسپورٹ جن وچ ٹیکسی، بساں، رکشا، ویگن وغیرا ہر وقت دستیاب رہندیاں نیں۔ اس توں علاوہ راولپنڈی شہر وچ میٹرو سروس وی ہے جس توں روزانہ ہزاراں دی تعداد وچ سفر کر رہے نیں۔ ایہہ سروس بذریعہ پل جیہڑا سٹیڈیم روڈ دے کول توں اسلام آباد وچ وڑدی ہے اتے ریڈزون وچ اس دا اخری اسٹاپ ہے۔ == میٹرو بس == وزیر اعلا شہباز شریف نے تقریبن 45،000،000،000 پنتالی ارب روپے دی لاگت تے [[ترکی]] دی مدد نال مری روڈ و اسلام آباد وچ تیار اک عظیم الشان بین الاقوامی طرز دی میٹرو بس سروس شروع کیتی۔ جتھے شہریاں نوں ٹرانسپورٹ دی سستی تے اعلیٰ سہولت فراہم کیتی اوتھے ای شہر دی خوبصورتی تے ملک دی ترقی دی راہ وچ چار چند لا دتے۔ === شاہرات === پاکستان دے مروجہ نظام شاہرات دے تحت قائم بین الاضلاعی شاہرات دے ذریعے ایہ شہر [[اسلام آباد]]، [[اٹک]]، [[جہلم]]، [[چکوال]]، [[مری]] تے [[ایبٹ آباد]] دے نال متصل اے۔ جی ٹی روڈ (این-5) راولپنڈی شہر نوں پاکستان مختلف حصےآں توں ملاندی اے۔۔ جی ٹی روڈ (این-5) راولپنڈی شہر دے ے درمیان وچ اے۔ === موٹروے === راولپنڈی شہر نوں [[موٹروے]] ([[موٹروے ایم- ون|ایم1]]) [[اسلام آباد]] تے [[پشاور]] تے ([[موٹروے ایم- ٹو|ایم2]]) [[لہور]] تے [[اسلام آباد]] توں ملاؤندی اے۔ دوناں موٹرویز چھ لیناں اُتے مشتمل نیں۔ === ریلوے اسٹیشن === [[راولپنڈی مستقر قطار|راولپنڈی ریلوے اسٹیشن]] 19 ویں صدی وچ تعمیر کیتا گیا سی۔ ایتھے توں ٹریناں [[پاکستان]] دے مختلف شہراں نوں جاندیاں نیں، جیہناں وچ [[کراچی]]، [[لہور]]، [[پشاور]]، [[کوئٹا]]، [[حیدرآباد]]، [[سبی]]، [[سکھر]]، [[ملتان]]، [[بہاولپور]]، [[رحیم یار خاں]]، [[فیصل آباد]]، [[لاڑکاݨا]]، [[کوہاٹ]]، [[نوابشاہ]]، [[میانوالی]]، [[سرگودھا]]، [[گجرات]]، [[سیالکوٹ]] تے [[جیکب آباد]] نیں۔ === ہوائی اڈا === اسلام آباد انٹرنیشنل ائرپورٹ مصروف ترین ائرپورٹ اے جو راولپنڈی شہر وچ اے۔ ایتھے پاکستان دی قومی ہوا باز کمپنی [[پاکستان انٹرنیشنل ایئرلائنز|پی آئی اے]] دے علاوہ 25 توں زائد نجی تے انٹرنیشنل کمپنیاں مسافراں لئی اپنی خدمات سر انجام دیندیاں نیں۔ پرانے ایئر پورٹ توں 25 کلو میٹر دور نویں راولپنڈی اسلام آباد انٹرنیشنل ائرپورٹ دی بنیاد رکھی جاچکی اے تے تعمیر دا کم زوروشور توں جاری اے۔ == راولپنڈی دے دلکش مناظر == راولپنڈی وچ بہت سارے چنگے [[ہوٹل]]، طعام خانے، [[عجائب گھر]] تے سبزہ زار نیں۔ راولپنڈی نوں دیکھن دا بہترین طریقہ ایہ اے کہ اس دے بازاراں وچ گھُمیا جاوے۔ شہر دی دو اہم شاہراہاں: [[جی ٹی روڈ]] بالعموم مشرق توں مغرب تک چلتدے ہوئے مال روڈ کنٹونمنٹ توں ہُندا ہویا لنگھدا اے تے مری روڈ مال روڈ دے شمال توں شروع ہُندا، ریلوے لائناں نوں اُتے تے تھلے توں عبور کردا ہویا [[اسلام آباد]] تک پہنچدا اے۔ راولپڈی دے دو اہم بازار اک صدر بازار تے دوجا راجا بازار جو پرانے راولپنڈی شہر وچ واقع اے۔ میٹرو بس سروس لئی بنائے گئے 9 کلو میٹر طویل پل تے اِنی ای لمبی پھولدار پوداں توں لدی کیاریاں شامل نیں۔ == راولپنڈی دے مشہور علاقے == راولپنڈی دے مشہور علاقے درج ذیل نیں: * بحریہ ٹاؤن * ڈیفنس ہاؤسنگ سکیم {{Multicol}} * ہزارہ کالونی * شکریال * صادق آباد * سیٹلائیٹ ٹاؤن * اصغر مال * رحیم آباد * خیابان سرسید * ڈھوک دا لا خان * پیرودھاہی * قاضی آباد * ڈھوک چراغ دین * مریڑ حسن * ندیم آباد * جھنڈا چچی {{Multicol-break}} * شمس آباد * ڈھوک حسو * گوالمنڈی * رتہ امرال * گنجمنڈی * وارث خان {{Multicol-break}} * پرانا قلعہ * راجا بازار * صدر * ڈھوک کھبا * گلزارِقائد * مسلم ٹاؤن {{Multicol-break}} * مورگاہ * بکرا منڈی * اڈیا لہ * دھمیال * شاہ چن چراغ * موتی با زار {{Multicol-end}} نیا محلہ آریہ محلہ لُنڈا بازار چٹیاں ہٹیاں بھابڑا بازار ندیم کالونی لیاقت مارکیٹ ٹنچ بھاٹا اصغر مال روڈ ٹرنک بازار نرنکاری بازار ڈھوک کھبا گوال منڈی == مشہور پارک == آئی ویو پارک بحریہ ٹاؤن راولپنڈی {| |- style="vertical-align: top;" | * [[ایوب نیشنل پارک]] * [[لیاقت باغ]] * [[گالف کورس پارک]] * [[جناح پارک]] * رومی پارک | * شاہ بلوط پارک * نواز شریف پارک * چلڈ رن پارک * ضیاء الحق پارک * کمرشل مارکیٹ پارک |} == کھیڈ == {| |- style="vertical-align: top;" | * [[راولپنڈی کرکٹ اسٹیڈیم]] * [[آرمی کرکٹ اسٹیڈیم]] * [[کے آر ایل کرکٹ اسٹیڈیم]] * اٹک آئل ریفائنری کرکٹ اسٹیڈیم | * [[آرمی ہاکی اسٹیڈیم]] * [[آرمی فٹ بال اسٹیڈیم]] * میونسپل فٹ بال اسٹیڈیم * ریلوے گراؤنڈ |} == ہسپتال == {| |- style=" (ric) راولپنڈی ادرہ قلب (RIC) * کمبائنڈ ملٹری ہسپتال * ملٹری ہسپتال * ڈسٹرکٹ ہیڈ کواٹرز ہسپتال * ریلوے ہسپتال * [[ہولی فیملی ہسپتال]] | * [[جنرل ہسپتال]] * [[الشفاء ٹرسٹ آئی ہسپتال]] * [[فوجی فاؤنڈیشن ہسپتال]] * [[ہارٹ انٹرنیشنل ہسپتال]] * [[ویلی کلینک]] |} == ہور دیکھو == * [[پاکستان دے لوک گنتی نال وڈے شہر]] == باہرلے جوڑ == [http://sketchup.google.com/3dwarehouse/cldetails?mid=f5ade366d284595d3a042916f945d077&prevstart=0 راوپنڈی شہر نوں 3D وچ دیکھو۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107010725/http://sketchup.google.com/3dwarehouse/cldetails?mid=f5ade366d284595d3a042916f945d077&prevstart=0 |date=2007-11-07 }} اس دے لئی سافٹ ویئر [http://earth.google.com/ Google Earth] چاہیدا اے۔ {{گٹھ کومنز|Rawalpindi}} {{Commons|Category:Rawalpindi|راولپنڈی|position=left}} *[http://www.rawalpindi.gov.pk/ سرکاری ویب سائٹ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080313180203/http://www.rawalpindi.gov.pk/ |date=2008-03-13 }} == حوالے == {{حوالے|2}} {{پنجاب دے شہر}} [[گٹھ:پنجاب دے شہر]] [[گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ضلع راولپنڈی]] 6xdxwtfx8v032jugicdti4yrza0wh2z 0 2634 713051 483015 2026-11-02T15:24:47Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Bundesarchiv_B_145_Bild-F078072-0004,_Konrad_Adenauer.jpg|Bundesarchiv_B_145_Bild-F078072-0004,_Konrad_Adenauer.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Reinhard Kraasch|Reinhard Kraasch]] because: Copyright violation; see [ 713051 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> کونراڈ ایڈینار (1876-1967)جرمن سیاستدان تے چانسلر سی۔اوہ لیندے [[جرمنی]] دا 1949-1963، 14 ورے تک چانسر ریا۔ == جیون == ایڈینار 1876 نوں کلون [[پرشیا]] جمیا۔‌‌ قنون تے سیاست نوں پڑہن توں مگروں اوہ وکیل بنیا تے کلون چ وکالت کیتی۔ {{جرمن چانسلر}} [[Category:جرمنی]] [[گٹھ:جرمن شخصیتاں]] [[گٹھ:جرمن لوک]] [[Category:جرمن چانسلر]] 1j7i337hd9xnakiv5e4ci6e8fl1fijh 8 49975 713077 611582 2026-11-02T19:44:35Z Maintenance script 13287 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 713077 css text/css /* CSS placed here will affect users of the Vector skin */ /* Default font for everything */ html, body { font-size: 103%; } /* Don't display some stuff on the main page */ .page-پہلا_صفہ #deleteconfirm, .page-پہلا_صفہ #t-cite, .page-پہلا_صفہ #footer-info-lastmod, .page-پہلا_صفہ #siteSub, .page-پہلا_صفہ #contentSub, .page-پہلا_صفہ .firstHeading { display: none !important; } /* Kashif 2009-11-06 START: The following section takes care of LTR to RTL matters It applies no other changes. For anything not related to LTR-RTL conversion, please use a separate section */ div.tleft { float: left; clear: left; border-width: 0.5em 1.4em 0.8em 0; margin-right: 0.5em; margin-left: 0; } .editsection { float: left; } div.floatright, table.floatright { clear: right; float: right; margin: 0 0 0.5em 0.5em; } div.floatleft, table.floatleft { clear: left; float: left; margin: 0 0.5em 0.5em 0; } /* Kashif 2009-11-06 END: The above section takes care of LTR to RTL matters */ #coordinates { position: absolute; top: 0; left: 0; float: left; margin: 0; padding: 0; line-height: 1.5em; text-align: left; text-indent: 0; font-size: 102%; text-transform: none; white-space: nowrap; } /* Display "From Wikipedia, the free encyclopedia" */ #siteSub { display: inline; font-size: 110%; font-weight: normal; } /* {{tl|Link GA}} */ #mw-panel div.portal div.body ul li.GA { background: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Monobook-bullet-ga.png") no-repeat scroll 100% 0 transparent; margin-right: -10px; padding-right: 10px; } /* {{tl|Link FA}} */ #mw-panel div.portal div.body ul li.FA { background: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d4/Monobook-bullet-star.png") no-repeat scroll 100% 0 transparent; margin-right: -10px; padding-right: 10px; } /* For positioning icons at top-right, used in Templates "Spoken Article" and "Featured Article" */ div.topicon { position: absolute; top: -2em; margin-left: -10px; display: block !important; } #islamic_culture_sidebar a { color: #6FADFF; text-decoration: none; } /* دائیں قائمہ اور ذاتی آلات میں فانٹ کا حجم */ .portal, #p-personal, #footer ul { font-size:95%; } /* change color of TOC numbers */ .tocnumber { color: grey; } /* آئکون برائے ساتھی منصوبے */ /* ماخوذ از https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Vector.css */ li.wb-otherproject-link { background-repeat: no-repeat; background-position: right center; } #p-wikibase-otherprojects li.wb-otherproject-link { position: relative; right: -18px; padding-right: 18px; } li.wb-otherproject-commons { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/14px-Commons-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-wiktionary { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Wiktionary_small.svg/16px-Wiktionary_small.svg.png"); } li.wb-otherproject-wikibooks { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/16px-Wikibooks-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-wikiquote { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/15px-Wikiquote-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-wikisource { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/15px-Wikisource-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-wikinews { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Wikinews_waves_Left.png/15px-Wikinews_waves_Left.png"); } li.wb-otherproject-wikispecies, li.wb-otherproject-species { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Wikispecies-logo.svg/15px-Wikispecies-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-wikivoyage { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Wikivoyage-logo.svg/15px-Wikivoyage-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-wikiversity { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Wikiversity-logo.svg/15px-Wikiversity-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-wikidata { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/ff/Wikidata-logo.svg/15px-Wikidata-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-meta { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/Wikimedia_Community_Logo.svg/15px-Wikimedia_Community_Logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-incubator { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/Incubator-logo.svg/15px-Incubator-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-mediawiki { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Mediawiki-logo.png/15px-Mediawiki-logo.png"); } /* خانہ آلات صارف میں تبادلہ خیال ربط کی درستی */ #pt-mytalk { padding-right: 15px; } e73mr39r4x3s8pqix8zn17uy5bkscl3 0 52293 713113 701593 2026-11-03T11:07:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713113 wikitext text/x-wiki ایہ '''لسٹ تریخی وڈے شہر''' (List of largest cities throughout history) اے۔ {| class="wikitable" !rowspan=2|سال !rowspan="218" style="padding:0;"| !colspan=3|Morris (2010)<ref name=Morris>(a) [http://www.ianmorris.org/docs/social-development.pdf [[Ian Morris (historian)|Ian Morris]], ''Social Development'', Stanford University, October 2010.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726164950/http://www.ianmorris.org/docs/social-development.pdf |date=2011-07-26 }} This contains supporting materials for the following book: (b) Ian Morris, ''[[Why the West Rules—For Now]]'', New York: Farrar, Straus and Giroux, 2010. ISBN 978-0-374-29002-3.</ref> !rowspan="218" style="padding:0;"| !colspan=3|Modelski (2003)<ref name=Modelski>[[George Modelski]], ''World Cities: –3000 to 2000'', Washington DC: FAROS 2000, 2003. ISBN 0-9676230-1-4. Figures in main tables are preferentially cited. Part of former estimates can be read at [http://faculty.washington.edu/modelski/ Evolutionary World Politics Homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228052839/http://faculty.washington.edu/modelski/ |date=2008-12-28 }}.</ref> !rowspan="218" style="padding:0;"| !colspan=3|Chandler (1987)<ref name=Chandler>Tertius Chandler, ''Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census'', Lewiston, NY: The Edwin Mellen Press, 1987. ISBN 0-88946-207-0. Figures in main tables are preferentially cited. Part of Chandler's estimates are summarized or modified at [http://irows.ucr.edu/research/citemp/citemtoc.htm The Institute for Research on World-Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224130906/https://irows.ucr.edu/research/citemp/citemtoc.htm |date=2021-02-24 }}; [http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm ''Largest Cities Through History'' by Matt T. Rosenberg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818124242/http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm |date=2016-08-18 }}; or [http://www.etext.org/Politics/World.Systems/datasets/citypop/civilizations/citypops_2000قبل مسیح-1988AD The Etext Archives]. Chandler defined a city as a continuously built-up area (urban) with suburbs but without farmland inside the municipality.</ref> !rowspan="218" style="padding:0;"| !colspan=3|Chandler & Fox (1974)<ref name=Chandler&Fox>Tertius Chandler and Gerald Fox, ''3000 Years of Urban Growth'', New York, NY: Academic Press, 1974. ISBN 0-12-785109-7. Figures in main tables are preferentially cited.</ref> |- !آبادی !ناں !موجودہ<br>تھاں !آبادی !ناں !موجودہ<br>تھاں !آبادی !ناں !موجودہ<br>تھاں !آبادی !ناں !موجودہ<br>تھاں |- ||{{nowrap|8000 قبل مسیح}}||align=right|<ref name=MorrisSup>Summarized in the supporting material on the website, but not given in Morris's published text (p. 632).</ref> 500||[[مریبط]]||[[شام]]|||||||||||||||||| |- style="border-top:2px solid gray;" |rowspan=3|{{nowrap|7000 قبل مسیح}}||rowspan=3 align=right|<ref>The date that the population of Beidha, Basta and چاتالہویوک is estimated to be 1,000 is given as 7500 قبل مسیح in Morris's published text (p. 632).</ref> 1,000||[[بیضا (آثار قدیمہ مقام)|بیضا]]||[[اردن]]||rowspan=3 align=right|<ref name=Define>Suggested to be the largest cities in Modelski's text, but not given constantly prior to 3700 قبل مسیح (p. 3, p. 17, and p. 20). No entry is suggested for the [[Tell Halaf|Halafian]] and [[Ubaid period|Ubaid]] periods.</ref> 1-2,000||rowspan=3|[[اریحا]]||rowspan=3|[[مغربی کنارہ]]||rowspan=3|&nbsp;||rowspan=3|&nbsp;||rowspan=3|&nbsp;||rowspan=3|&nbsp;||rowspan=3|&nbsp;||rowspan=3|&nbsp; |- ||Basta<ref>A [[Pre-Pottery Neolithic B]] settlement located ca. 25 km north of [[Petra]].</ref>||اردن |- ||[[چاتالہویوک]]||[[ترکی]] |- style="border-top:2px solid gray;" ||6500 قبل مسیح||||||||align=right|<ref name=Define/><ref>The rough year that چاتالہویوک was supposed to be the largest is not given in Modelski's text which cites [[Ian Hodder]]'s report (p. 3 and p. 17). The year 6500 قبل مسیح is based on the recent report by Hodder (''Inhabiting چاتالہویوک: Reports from the 1995-99 Seasons (چاتالہویوک Research Project)'', Cambridge, UK: McDonald Institute for Archaeological Research, 2005.) where less inhabitants (1,500 to 2,000) are suggested by Craig Cessford (pp. 323-326).</ref> 5-10,000||چاتالہویوک||ترکی|||||||||||| |- ||6000 قبل مسیح||align=right|<ref>The date that the population of چاتالہویوک is estimated to be 3,000 is given as 6500 قبل مسیح in Morris's published text (p. 632).</ref> 3,000||چاتالہویوک||ترکی|||||||||||||||||| |- style="border-top:2px solid gray;" ||5000 قبل مسیح||align=right|<ref name=MorrisSup/> 4,000||[[تل براک]]||سوریہ|||||||||||||||||| |- style="border-top:2px solid gray;" |rowspan=2|4000 قبل مسیح||align=right rowspan=2|5,000||[[ورکاء]]||[[عراق]]||align=right rowspan=2|<ref name=Define/> 4,000||rowspan=2|[[اریدو]]||rowspan=2|[[عراق]]||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp; |- ||تل براک||سوریہ |- style="border-top:2px solid gray;" ||3800 to<br>3700 قبل مسیح||||||||align=right|<ref name=Tripilya>Suggested to be housing up to 10,000 people in Modelski's text (pp. 24–25), but only اریدو is listed as the largest city in Table 2 (a) (p. 22). The estimate is based on the author's personal communication with Mikhail Videiko, Institute of Archaeology, Kiev, October 2002 (p. 75). The previous estimates by S. I. Kruts for مایدانتس and تالیانکی are 8,000 (1,575 housed within 270 ha) and 14,000 (2,700 houses within 450 ha), respectively (Pitskhelauri, K. N., and Chernykh, E. N. Eds., ''Kavkaz v sisteme paleometallicheskikh kultur Evrazii'', Metsniereba, Tbilisi, 1989, pp. 146–156.).</ref> < 10,000||[[دوبروودے]]||[[یوکرین]]|||||||||||| |- ||3700 قبل مسیح||||||||align=right|6-10,000||اریدو||عراق|||||||||||| |- |rowspan=2|3600 to<br>3500 قبل مسیح||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||align=right|<ref name=Tripilya/> < 10,000||[[مایدانتس]]||یوکرین||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp; |- |align=right|<ref name=Tripilya/> < 10,000||[[تالیانکی]]||یوکرین |- |rowspan=3|3500 قبل مسیح||align=right rowspan=3|<ref name=MorrisSup/> 8,000||ورکاء||عراق||align=right rowspan=3|14,000||rowspan=3|ورکاء||rowspan=3|عراق||rowspan=3|&nbsp;||rowspan=3|&nbsp;||rowspan=3|&nbsp;||align=right rowspan=3|20,000||rowspan=3|[[ابیدوس]]||rowspan=3|[[مصر]] |- ||[[شوش]]||[[ایران]] |- ||تل براک||سوریہ |- ||3300 قبل مسیح||||||||align=right|40,000||ورکاء||عراق||||||||||ابیدوس||مصر |- ||3200 قبل مسیح||||||||||||||align=right|20,000||ابیدوس||مصر||||ابیدوس||مصر |- ||3100 قبل مسیح||||||||||||||align=right|20,000||[[ممفس، مصر|ممفس]]||مصر||align=right|20,000||ممفس||مصر |- ||3000 قبل مسیح||align=right|<ref>Suggested to be more than 45,000 in Morris's published text (p. 632).</ref> 45,000||ورکاء||عراق||align=right|40,000||ورکاء||عراق||align=right|30,000||ممفس||مصر||align=right|40,000||ممفس||مصر |- style="border-top:2px solid gray;" ||2800 قبل مسیح||||||||align=right|80,000||ورکاء||عراق||||ممفس||مصر||||ممفس||مصر |- |rowspan=2|2500 قبل مسیح||align=right rowspan=2|<ref name=MorrisSup/> 50,000||rowspan=2|ورکاء||align=right rowspan=2|عراق||align=right|<ref name=Nippur>According to Modelski's list of world's largest cities (p. 218), Nippur shares the top with Lagash with 60,000 inhabitants in 2500 قبل مسیح, though Table 2 (b) suggests that the population of Nippur is 20,000, the value of which is even lower than those estimated for Mari (50,000); ورکاء and Umma (40,000); ممفس, [[عبیل]], [[Urkesh]], and [[Shuruppak]] (30,000) (p. 28).</ref> 60,000||[[Lagash]]<ref name=Lagash>Girsu (Telloh), the later capital of the state of Lagash, was situated 25 km NW of Lagash (Tell al Hiba), though both sites are frequently referred as Lagash.</ref>||عراق||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|ممفس||rowspan=2|مصر||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|ممفس||rowspan=2|مصر |- |align=right|<ref name=Nippur/> 20,000||Nippur||عراق |- |rowspan=4|2400 قبل مسیح||rowspan=4|&nbsp;||rowspan=4|&nbsp;||rowspan=4|&nbsp;||align=right|<ref name=Mari1>According to Modelski's list of world's largest cities (p. 218), Girsu shares the top with Mari with 50,000 inhabitants, though Table 2 (b) suggests that the population of Girsu as well as Umma and Mohenjo-daro is 40,000 (p. 28).</ref> 50,000||[[Mari, سوریہ|ماری]]||سوریہ||rowspan=4|&nbsp;||rowspan=4|ممفس||rowspan=4|مصر||rowspan=4|&nbsp;||rowspan=4|ممفس||rowspan=4|مصر |- |rowspan=3 align=right|<ref name=Mari1/> 40,000||[[Umma]]||عراق |- ||[[گرسو]]<ref name=Lagash/>||عراق |- ||[[موہن_جو_ڈرو]]||[[پاکستان]] |- |rowspan=2|2300 قبل مسیح||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||align=right|<ref name=Mari2>According to Modelski's list of world's largest cities (p. 218), the population of Girsu for 2300 قبل مسیح is estimated as 50,000, which is less than that appears in Table 2 (b) and is the same value with that estimated for Mari (p. 28).</ref> 80,000||Girsu||عراق||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|ممفس||rowspan=2|مصر||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|ممفس||rowspan=2|مصر |- |align=right|<ref name=Mari2/> 50,000||Mari||سوریہ |- |rowspan=2|2250 قبل مسیح||rowspan=2 align=right|<ref name=MorrisSup/> 35,000||[[عکادی|اکاد]]<ref name=اکاد>Location uncertain. Maybe west of [[Sippar]].</ref>||عراق||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||align=right rowspan=2|> 30,000||rowspan=2|ممفس||rowspan=2|مصر||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|ممفس||rowspan=2|مصر |- ||ممفس||مصر |- ||2240 قبل مسیح||||||||||||||||اکاد<ref name=اکاد/>||عراق||||اکاد<ref name=اکاد/>||عراق |- ||2200 قبل مسیح||||||||align=right|50,000||Girsu||عراق||||اکاد||عراق||||اکاد||عراق |- ||2100 قبل مسیح||||||||align=right|100,000||[[اُر]]||عراق||||اکاد||عراق||align=right|100,000||Girsu<ref name=Lagash/>||عراق |- ||2075 قبل مسیح||||||||||||||align=right|50,000||گرسو<ref name=Lagash/>||عراق||||گرسو||عراق |- ||2059 قبل مسیح||||||||||||||||گرسو||عراق||||[[طيبہ، مصر|طيبہ]]||مصر |- ||2030 قبل مسیح||||||||||||||||اُر||عراق||||طيبہ||مصر |- |rowspan=3|2000 قبل مسیح||rowspan=3 align=right|<ref>Morris's list of the largest settlements excludes Ur for 2000 قبل مسیح (p. 632), though the supporting material lists Ur sharing the top with ممفس with 60,000 inhabitants.</ref> 60,000||rowspan=2|ممفس||rowspan=2|مصر||rowspan=3 align=right|<ref>Modelski's list of world's largest cities (p. 218) excludes Girsu for 2000 قبل مسیح, though Table 2 (b) lists Girsu with 40,000 inhabitants (p. 28), sharing the top with Isin and Larsa.</ref> 40,000||[[Isin]]||عراق||rowspan=3 align=right|65,000||rowspan=3|Ur||rowspan=3|عراق||rowspan=3|&nbsp;||rowspan=3|طيبہ||rowspan=3|مصر |- ||[[Larsa]]||عراق |- ||Ur||عراق||Girsu||عراق |- style="border-top:2px solid gray;" ||1991 قبل مسیح||||||||||||||||Ur||عراق||align=right|100,000||ممفس||مصر |- ||1980 قبل مسیح||||||||||||||||طيبہ||مصر||||ممفس||مصر |- |rowspan=2|1900 قبل مسیح||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2 align=right|40,000||Isin||عراق||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|طيبہ||rowspan=2|مصر||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|ممفس||rowspan=2|مصر |- ||Larsa||عراق |- |rowspan=2|1800 قبل مسیح||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2 align=right|60,000||rowspan=2|Mari||rowspan=2|سوریہ||align=right|> 25,000||rowspan=2|طيبہ||rowspan=2|مصر||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|ممفس||rowspan=2|مصر |- |align=right|<ref name=طيبہ>Interpolated values given by Christopher Chase-Dunn ([http://www.irows.ucr.edu/cd/courses/10/citypop5.xls citypop5.xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130235315/http://www.irows.ucr.edu/cd/courses/10/citypop5.xls |date=2016-11-30 }}) or Chase-Dunn and Willard ([http://irows.ucr.edu/research/citemp/asa01/oct2k1.xls oct2k1.xls]). These numbers are not given in Chandler's original lists.</ref>''65,000'' |- ||1770 قبل مسیح||||||||||||||align=right|60,000||[[بابل]]||عراق||||بابل||عراق |- ||1750 قبل مسیح||align=right|<ref name=MorrisSup/> 65,000||بابل||عراق|||||||||||||||||| |- ||1700 قبل مسیح||||||||align=right|60,000||بابل||عراق||||بابل||عراق||||بابل||عراق |- ||1670 قبل مسیح||||||||||||||||[[Avaris]]<ref name=Avaris>The palace of Pi-Ramses (Qantir) was founded 2 km NE of Avaris (or Hawaret, Tell el-Dab'a), the residential area of which overlaps.</ref>||مصر||||بابل||عراق |- ||1650 قبل مسیح||||||||||||||align=right|<ref name=100,000>When the city first passed 100,000, suggested by Richard Forstall (pp. 541-542).</ref> 100,000||Avaris||مصر||||بابل||عراق |- ||1600 قبل مسیح||||||||align=right|50-100,000||Avaris<ref name=Avaris/>||مصر||align=right|100,000||Avaris||مصر||||بابل||عراق |- ||1595 قبل مسیح||||||||||||||||Avaris||مصر||||Avaris<ref name=Avaris/>||مصر |- ||1580 قبل مسیح||||||||||||||||Avaris||مصر||||ممفس||مصر |- ||1557 قبل مسیح||||||||||||||||ممفس||مصر||||ممفس||مصر |- |rowspan=2|1500 قبل مسیح||rowspan=2 align=right|75,000||ورکاء||عراق||rowspan=2 align=right|60,000||rowspan=2|طيبہ||rowspan=2|مصر||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|ممفس||rowspan=2|مصر||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|ممفس||rowspan=2|مصر |- ||طيبہ||مصر |- ||1400 قبل مسیح||align=right|<ref name=MorrisSup/> 80,000||'''طيبہ'''||مصر||align=right|80,000||'''طيبہ'''||مصر||||'''طيبہ'''||مصر||||'''طيبہ'''||مصر |- ||1375 قبل مسیح||||||||||||||align=right|<ref name=100,000/> 100,000||طيبہ||مصر||||طيبہ||مصر |- ||1360 قبل مسیح||||||||||||||align=right|80,000||طيبہ||مصر||align=right|100,000||طيبہ||مصر |- ||1350 قبل مسیح||||||||||||||||طيبہ||مصر||||ممفس||مصر |- ||1300 قبل مسیح||align=right|<ref name=MorrisSup/> 80,000||طيبہ||مصر||align=right|120,000||[[ینشو]]<br>([[آنیانگ]])||[[چین]]||||طيبہ||مصر||||ممفس||مصر |- ||1205 قبل مسیح||||||||||||||<ref name=ممفس>According to Chandler's list of the largest cities (pp. 523-527), طيبہ was the largest for 1400-668 قبل مسیح, but ممفس was also supposed to be somewhat larger during 1205-1188 (p. 94, p. 460).</ref>&nbsp;||ممفس||مصر||||ممفس||مصر |- |rowspan=2|1200 قبل مسیح||rowspan=2 align=right|80,000||بابل||عراق||rowspan=2 align=right|160,000||rowspan=2|[[Avaris#Pi-Ramesses|Pi-Ramses]]<ref name=Avaris/>||rowspan=2|مصر||rowspan=2 align=right|<ref name=ممفس/> 50,000||rowspan=2|ممفس||rowspan=2|مصر||rowspan=2 align=right|> 50,000||rowspan=2|ممفس||rowspan=2|مصر |- ||طيبہ||مصر |- ||1188 قبل مسیح||||||||||||||||طيبہ||مصر||||ممفس||مصر |- ||1184 قبل مسیح||||||||||||||align=right|120,000||طيبہ||مصر||||ممفس||مصر |- |rowspan=4|1100 قبل مسیح||rowspan=4 align=right|<ref name=MorrisSup/> 50,000||ممفس||مصر||rowspan=4 align=right|120,000||rowspan=4|Pi-Ramses||rowspan=4|مصر||rowspan=4|&nbsp;||rowspan=4|طيبہ||rowspan=4|مصر||rowspan=4|&nbsp;||rowspan=4|ممفس||rowspan=4|مصر |- ||طيبہ||مصر |- ||[[Tanis]]||مصر |- ||Yinxu<br>(Anyang)||چین |- |rowspan=6|1000 قبل مسیح||rowspan=2 align=right|<ref name=Morris1000>[[Qishan County|Qiyi]] (Qi) is listed as the largest settlement with 35,000 inhabitants in the Morris's published list (p. 632). On the other hand, the supporting material lists طيبہ as the maximum settlement with 50,000 inhabitants, while both Luoyang (Luoyi) and Haojing (Feng) are listed as the mamximum settlements in the East with 35,000 inhabitants.</ref> 50,000||rowspan=2|طيبہ||rowspan=2|مصر||rowspan=2 align=right|<ref name=Haojing>Modelski's list of the world's largest cities treats طيبہ and Haojing as the top cities with 100,000 inhabitants (p. 218), though the same list on the next page (p. 219) as well as Table 2 (c) place the population of طيبہ at 120,000, while that for Haojing as well as ممفس and بابل at 100,000 (pp. 33-34).</ref> 120,000||rowspan=2|طيبہ||rowspan=2|مصر||align=right|<ref name=Luoyang>Chandler listed طيبہ, Haojing, and Chengzhou (Luoyang) as the 1st, 2nd, and 3rd largest cities (p. 460), though Luoyang is supposed to pass 100,000 in 1000 قبل مسیح (p. 541).</ref> > 50,000||rowspan=2|طيبہ||rowspan=2|مصر||rowspan=6|&nbsp;||rowspan=6|ممفس||rowspan=6|مصر |- |align=right|<ref name=طيبہ/> ''60,000'' |- |rowspan=4 align=right|<ref name=Morris1000/> 35,000||rowspan=2|[[Haojing]]<br>([[شیان]])<ref name=Xian>Haojing, which formed the capital of [[چو|Western Zhou]] together with [[Fenghao]], was located 15 km SW of Chang'an, the capital of [[Tang Dynasty]] as well as the present center of Xi'an. [[Han Dynasty|Han]] capital was located 5 km NW of the center of modern Xi'an. All these sites are now within the [[sub-provincial city]] of Xi'an.</ref>||rowspan=2|چین||rowspan=4 align=right|<ref name=Haojing/> 100,000||rowspan=2|Haojing<br>(Xi'an)<ref name=Xian/>||rowspan=2|چین||<ref name=Luoyang/> > 50,000||rowspan=2|Haojing<br>(Xi'an)<ref name=Xian/>||rowspan=2|چین |- |align=right|<ref name=طيبہ/> ''55,000'' |- |rowspan=2|Chengzhou<br>([[لوویانگ]])<ref name=Luoyang2>Chengzhou was founded on the east side of the Luo river with Wangzheng on the west side. Both cities were later annexed to form Luoyi (Luoyang), the center of which has often shifted.</ref>||rowspan=2|چین||ممفس||مصر||align=right|<ref name=Luoyang/> 50,000||rowspan=2|Chengzhou<br>(Luoyang)<ref name=Luoyang2/>||rowspan=2|چین |- ||بابل||عراق||align=right|<ref name=100,000/> 100,000 |- style="border-top:2px solid gray;" ||900 قبل مسیح||align=right|<ref name=MorrisSup/> 50,000||طيبہ||مصر||align=right|125,000||Haojing||چین||||طيبہ||مصر||||ممفس||مصر |- |rowspan=2|800 قبل مسیح||rowspan=2 align=right|<ref name=MorrisSup/> 75,000||rowspan=2|[[Nimrud]]<br>(Calah)||rowspan=2|عراق||rowspan=2 align=right|125,000||rowspan=2|Haojing||rowspan=2|چین||align=right|> 50,000||rowspan=2|طيبہ||rowspan=2|مصر||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|ممفس||rowspan=2|مصر |- |align=right|<ref name=طيبہ/>''60,000'' |- |rowspan=6|700 قبل مسیح||rowspan=6 align=right|<ref name=MorrisSup/> 100,000||rowspan=6|[[نینوا]]||rowspan=6|عراق||rowspan=6 align=right|100,000||طيبہ||مصر||rowspan=6|&nbsp;||rowspan=6|طيبہ||rowspan=6|مصر||rowspan=6|&nbsp;||rowspan=6|ممفس||rowspan=6|مصر |- |ممفس||مصر |- |Nineveh||عراق |- |بابل<ref>According to Modelski's list of world's largest cities (p. 219), the population of بابل for 700 قبل مسیح is estimated as 120,000, which makes بابل the only city to appear as the largest, while Table 8 (a) shows that بابل has 100,000 inhabitants in 700 قبل مسیح (p. 55).</ref>||عراق |- |Luoyi<br>(Luoyang)<ref name=Luoyang2/>||چین |- |[[Ancient Linzi|Linzi]]||چین |- ||668 قبل مسیح||||||||||||||align=right|<ref name=100,000/> 100,000||Nineveh||عراق||||Nineveh||عراق |- ||650 قبل مسیح||||||||||||||align=right|120,000||Nineveh||عراق||align=right|120,000||Nineveh||عراق |- ||612 قبل مسیح||||||||||||||||بابل||عراق||||بابل||عراق |- |rowspan=2|600 قبل مسیح||rowspan=2 align=right|<ref name=MorrisSup/> 125,000||rowspan=2|'''بابل'''||rowspan=2|عراق||rowspan=2 align=right|200,000||'''بابل'''||عراق||rowspan=2 align=right|<ref name=100,000/> 100,000||rowspan=2|'''بابل'''||rowspan=2|عراق||rowspan=2 align=right|200,000||rowspan=2|'''بابل'''||rowspan=2|عراق |- ||Luoyi||چین |- ||562 قبل مسیح||||||||||||||align=right|200,000||بابل||عراق||align=right|200,000||بابل||عراق |- |rowspan=3|500 قبل مسیح||rowspan=3 align=right|150,000||rowspan=3|'''بابل'''||rowspan=3|عراق||rowspan=3 align=right|<ref>Modelski's list of world's largest cities (p. 219) excludes Linzi for 500 قبل مسیح, though Table 5 (a) lists Linzi with 200,000 inhabitants (p. 41).</ref> 200,000||'''بابل'''||عراق||rowspan=3|&nbsp;||rowspan=3|'''بابل'''||rowspan=3|عراق||rowspan=3|&nbsp;||rowspan=3|'''بابل'''||rowspan=3|عراق |- |Luoyi||چین |- |Linzi||چین |- ||479 قبل مسیح||||||||||||||||بابل||عراق||||[[شراوستی]]||[[ہندوستان]] |- ||460 قبل مسیح||||||||||||||||بابل||عراق||<ref>The estimated year Sravasti was surpassed by Rajagriha is not given in Chandler and Fox's list (pp. 362-364).</ref> &nbsp;||Rajagriha<br>([[راجگیر]])||ہندوستان |- ||440 قبل مسیح||||||||||||||||بابل||عراق||||بابل||عراق |- ||430 قبل مسیح||||||||||||||align=right|200,000||بابل||عراق||align=right|250,000||بابل||عراق |- ||400 قبل مسیح||align=right|<ref name=MorrisSup/> 150,000||بابل||عراق||align=right|320,000||[[Xiadu]]||چین||||بابل||عراق||||بابل||عراق |- ||320 قبل مسیح||||||||||||||align=right|> 300,000||[[اسکندریہ]]||مصر||align=right|> 300,000||اسکندریہ||مصر |- |rowspan=2|300 قبل مسیح||rowspan=2 align=right|<ref name=MorrisSup/> 150,000||بابل||عراق||rowspan=2 align=right|500,000||rowspan=2|[[قرطاج]]||rowspan=2|[[تونس]]||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|Pataliputra<br>([[پٹنہ]])||rowspan=2|ہندوستان||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|Pataliputra||rowspan=2|ہندوستان |- ||اسکندریہ||مصر |- ||220 قبل مسیح||||||||||||||||Pataliputra||ہندوستان||||[[شیانیانگ]]||چین |- ||206 قبل مسیح||||||||||||||||Pataliputra||ہندوستان||||Pataliputra||ہندوستان |- |rowspan=2|200 قبل مسیح||rowspan=2 align=right|300,000||rowspan=2|اسکندریہ||rowspan=2|مصر||rowspan=2 align=right|600,000||rowspan=2|اسکندریہ||rowspan=2|مصر||align=right|<ref name=Pataliputra>According to Chandler's list of the largest cities (pp. 523-527), Pataliputra was the largest for 300 to 195 قبل مسیح, but Chang'an is listed as the largest already in 200 قبل مسیح (p. 462).</ref> 350,000||Pataliputra||ہندوستان||rowspan=2 align=right|350,000||rowspan=2|Pataliputra||rowspan=2|ہندوستان |- |align=right|400,000||[[چانگ آن]]<br>(Xi'an)<ref name=Xian/><ref name=Pataliputra/>||چین |- ||195 قبل مسیح||||||||||||||||Chang'an||چین||||Pataliputra||ہندوستان |- ||190 قبل مسیح||||||||||||||||Chang'an||چین||||Chang'an<ref name=Xian/>||چین |- ||170 قبل مسیح||||||||||||||||Chang'an||چین||||[[Seleucia]]<ref name=Seleucia>Seleucia was founded on the right bank of [[دریائے دجلہ]] opposite to Ctesiphon. Figures for Seleucia include the population of Ctesiphon as a suburb during the [[سلوقی سلطنت|Seleucid]] era and ''vice versa'' during the [[ساسانی سلطنت|Sassanid]] era.</ref><ref name=Seleucia2>Seleucia was supposed to stand first briefly just after [[Antiochus IV Epiphanes|Antiochus IV]] overran part of مصر in 170 قبل مسیح, though the precise year Chang'an recovered the lead is not given in Chandler and Fox's list (pp. 362-364).</ref>||عراق |- ||160 قبل مسیح||||||||||||||||Chang'an||چین||||Chang'an<ref name=Seleucia2/>||چین |- |rowspan=2|100 قبل مسیح||rowspan=2 align=right|<ref name=MorrisSup/> 400,000||اسکندریہ||مصر||rowspan=2 align=right|1,000,000||rowspan=2|اسکندریہ||rowspan=2|مصر||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|Chang'an||rowspan=2|چین||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|Chang'an||rowspan=2|چین |- ||[[روم]]||[[اطالیہ]] |- ||25 قبل مسیح||||||||||||||||روم||اطالیہ||||Chang'an||چین |- style="border-top:2px solid;" ||1 AD||align=right|1,000,000||'''روم'''||اطالیہ||align=right|800,000||'''روم'''||اطالیہ||||'''روم'''||اطالیہ||||'''روم'''||اطالیہ |- style="border-top:2px solid gray;" ||100||align=right|<ref name=MorrisSup/> 1,000,000||'''روم'''||اطالیہ||align=right|1,000,000||'''روم'''||اطالیہ||align=right|450,000||'''روم'''||اطالیہ||align=right|650,000||'''روم'''||اطالیہ |- ||180||||||||||||||align=right|600,000||روم||اطالیہ||align=right|800,000||روم||اطالیہ |- style="border-top:2px solid gray;" ||200||align=right|<ref>The population of روم in AD 200 is estimated at 800,000 in Morris's published text (p. 632), while the supporting material describes 1,000,000.</ref> 1,000,000||'''روم'''||اطالیہ||align=right|1,200,000||'''روم'''||اطالیہ||||'''روم'''||اطالیہ||||'''روم'''||اطالیہ |- ||280||||||||||||||align=right|500,000||روم||اطالیہ||align=right|650,000||روم||اطالیہ |- style="border-top:2px solid gray;" ||300||align=right|<ref name=MorrisSup/> 800,000||'''روم'''||اطالیہ||align=right|1,000,000||'''روم'''||اطالیہ||||'''روم'''||اطالیہ||||'''روم'''||اطالیہ |- ||340||||||||||||||||[[قسطنطنیہ]]||ترکی||||روم||اطالیہ |- ||350||||||||||||||||قسطنطنیہ||ترکی||||قسطنطنیہ||ترکی |- ||361||||||||||||||align=right|300,000||قسطنطنیہ||ترکی||align=right|350,000||قسطنطنیہ||ترکی |- style="border-top:2px solid gray;" ||400||align=right|<ref>The population of روم in AD 400 is estimated at 500,000 in Morris's published text (p. 632), while the supporting material describes 800,000.</ref> 800,000||روم||اطالیہ||align=right|800,000||روم||اطالیہ||||قسطنطنیہ||ترکی||||قسطنطنیہ||ترکی |- ||410||||||||||||||||قسطنطنیہ||ترکی||||Pataliputra||ہندوستان |- ||450||||||||||||||||قسطنطنیہ||ترکی||align=right|500,000||قسطنطنیہ||ترکی |- style="border-top:2px solid gray;" |rowspan=3|500||rowspan=3 align=right|<ref name=MorrisSup/> 450,000||rowspan=3|'''قسطنطنیہ'''||rowspan=3|ترکی||rowspan=3 align=right|500,000||'''قسطنطنیہ'''||ترکی||rowspan=3 align=right|400,000||rowspan=3|'''قسطنطنیہ'''||rowspan=3|ترکی||rowspan=3 align=right|500,000||rowspan=3|'''قسطنطنیہ'''||rowspan=3|ترکی |- |[[Jiankang]]<br>([[نانجنگ]])||چین |- |Luoyang<ref name=Luoyang2/>||چین |- ||570||||||||||||||||[[Ctesiphon]]<ref name=Seleucia/>||عراق||align=right|500,000||قسطنطنیہ||ترکی |- ||575||||||||||||||align=right|500,000||Ctesiphon||عراق||align=right|500,000||قسطنطنیہ||ترکی |- style="border-top:2px solid gray;" ||600||align=right|<ref>The population of Daxing (Chang'an) in AD 600 is estimated at 250,000 in Morris's published text (p. 632), while the supporting material describes 600,000.</ref> 600,000||Daxing<br>(Chang'an)<ref name=Xian/>||چین||align=right|600,000||قسطنطنیہ||ترکی||align=right|500,000||Ctesiphon||عراق||align=right|500,000||قسطنطنیہ||ترکی |- ||622||||||||||||||align=right|500,000||Ctesiphon||عراق||align=right|500,000||قسطنطنیہ||ترکی |- ||637||||||||||||||align=right|400,000||Chang'an<ref name=Xian/>||چین||align=right|500,000||قسطنطنیہ||ترکی |- ||650||||||||||||||||Chang'an||چین||align=right|500,000||Chang'an<ref name=Xian/>||چین |- style="border-top:2px solid gray;" ||700||align=right|<ref name=MorrisSup/> 1,000,000||'''Chang'an'''<ref name=Xian/>||چین||align=right|1,000,000||'''Chang'an'''<ref name=Xian/>||چین||align=right|800,000||'''Chang'an'''||چین||align=right|1,000,000||'''Chang'an'''||چین |- ||750||||||||||||||align=right|800,000||Chang'an||چین||align=right|> 1,000,000||Chang'an||چین |- ||775||||||||||||||align=right|600,000||[[بغداد]]||عراق||<ref name=بغداد>Although Chandler and Fox presumed that بغداد was the world's largest city from 775 to 935 (p. 363), Chang'an is still listed as the largest in the year 800 (p. 306).</ref> &nbsp;||بغداد||عراق |- style="border-top:2px solid gray;" |rowspan=2|800||rowspan=2 align=right|1,000,000||rowspan=2|Chang'an||rowspan=2|چین||rowspan=2 align=right|800,000||rowspan=2|Chang'an||rowspan=2|چین||rowspan=2 align=right|700,000||rowspan =2|بغداد||rowspan=2|عراق||align=right|<ref name=بغداد/> 800,000||Chang'an||چین |- |align=right|<ref name=بغداد/> 700,000||بغداد||عراق |- ||833||||||||||||||align=right|900,000||بغداد||عراق||align=right|900,000||بغداد||عراق |- style="border-top:2px solid gray;" ||900||align=right|<ref name=Morris/> 750,000||Chang'an||چین||align=right|900,000||بغداد||عراق||align=right|900,000||بغداد||عراق||align=right|900,000||بغداد||عراق |- ||925||||||||||||||align=right|1,100,000||بغداد||عراق||||بغداد||عراق |- ||932||||||||||||||align=right|1,100,000||بغداد||عراق||align=right|1,100,000||بغداد||عراق |- ||935||||||||||||||align=right|450,000||[[قرطبہ]]||[[ہسپانیہ]]||align=right|450,000||قرطبہ||ہسپانیہ |- style="border-top:2px solid gray;" ||1000||align=right|1,000,000||[[کائفینگ]]||چین||align=right|<ref>Modelski's list of world's largest cities (p. 219) estimates the population of بغداد for AD 1000 as 1,500,000, which is much higher than the value listed in Table 8 (b) (1,200,000 inhabitants) (p. 55).</ref> 1,200,000||بغداد||عراق||align=right|450,000||قرطبہ||ہسپانیہ||align=right|450,000||قرطبہ||ہسپانیہ |- ||1013||||||||||||||align=right|400,000||کائفینگ||چین||align=right|450,000||قسطنطنیہ||ترکی |- ||1050||||||||||||||align=right|400,000||کائفینگ||چین||align=right|500,000||قسطنطنیہ||ترکی |- ||1071||||||||||||||align=right|400,000||کائفینگ||چین||align=right|400,000||کائفینگ||چین |- style="border-top:2px solid gray;" ||1100||align=right|<ref name=MorrisSup/> 1,000,000||کائفینگ||چین||align=right|1,200,000||بغداد||عراق||align=right|442,000||کائفینگ||چین||align=right|442,000||کائفینگ||چین |- ||1102||||||||||||||align=right|442,000||کائفینگ||چین||align=right|442,000||کائفینگ||چین |- ||1126||||||||||||||align=right|420,000||کائفینگ||چین||align=right|420,000||کائفینگ||چین |- ||1127||||||||||||||align=right|200,000||قسطنطنیہ||ترکی||align=right|<ref name=قسطنطنیہ1150>Although کائفینگ is obscurely treated as the most populous city until 1160 (p. 363), کائفینگ is ranked as the fifth largest city with 175,000 people in 1150, while قسطنطنیہ is listed as the largest city (p. 310). Surely Chandler and Fox have mistakenly omitted the statement that قسطنطنیہ is briefly the largest after the fall of کائفینگ to the [[Jurchens]].</ref> 300,000||قسطنطنیہ||ترکی |- ||1145||||||||||||||align=right|200,000||[[مرو]]||[[ترکمانستان]]||align=right|<ref name=قسطنطنیہ1150/> 300,000||قسطنطنیہ||ترکی |- ||1150||||||||||||||align=right|200,000||Merv||ترکمانستان||align=right|<ref name=قسطنطنیہ1150/> 300,000||قسطنطنیہ||ترکی |- ||1153||||||||||||||align=right|200,000||قسطنطنیہ||ترکی||align=right|<ref name=قسطنطنیہ1150/> 300,000||قسطنطنیہ||ترکی |- ||1160||||||||||||||align=right|200,000||قسطنطنیہ||ترکی||align=right|250,000||[[فاس]]||[[مراکش]] |- ||1170||||||||||||||align=right|200,000||فاس||Morocco||align=right|250,000||فاس||Morocco |- ||1180||||||||||||||align=right|200,000||[[ہانگژو]]||چین||align=right|250,000||[[Polonnaruwa]]||[[سری لنکا]] |- style="border-top:2px solid gray;" |rowspan=3|1200||rowspan=3 align=right|<ref>The population of ہانگژو in AD 1200 is estimated at 800,000 in Morris's published text (p. 632), while the supporting material describes 1,000,000.</ref> 1,000,000||rowspan=3|'''ہانگژو'''||rowspan=3|چین||rowspan=3 align=right|1,000,000||بغداد||عراق||rowspan=3 align=right|255,000||rowspan=3|'''ہانگژو'''||rowspan=3|چین||rowspan=3 align=right|255,000||rowspan=3|'''ہانگژو'''||rowspan=3|چین |- ||'''ہانگژو'''||چین |- ||کائفینگ||چین |- ||1210||align=right|600,000||Gurganj||ترکمانستان||align=right|500,000||Merv||ترکمانستان||align=right|260,000||ہانگژو||چین||align=right|260,000||ہانگژو||چین |- ||1250||||||||||||||align=right|320,000||ہانگژو||چین||align=right|320,000||ہانگژو||چین |- ||1273||||||||||||||align=right|432,000||ہانگژو||چین||align=right|432,000||ہانگژو||چین |- style="border-top:2px solid gray;" ||1300||align=right|<ref name=MorrisSup/> 800,000||'''ہانگژو'''||چین||align=right|1,500,000||'''ہانگژو'''||چین||align=right|432,000||'''ہانگژو'''||چین||align=right|432,000||'''ہانگژو'''||چین |- ||1315||||||||||||||align=right|432,000||[[قاہرہ]]||مصر||||ہانگژو||چین |- ||1325||||||||||||||align=right|500,000||قاہرہ||مصر||align=right|500,000||قاہرہ||مصر |- ||1348||||||||||||||align=right|432,000||ہانگژو||چین||align=right|500,000||قاہرہ||مصر |- ||1350||||||||||||||align=right|432,000||ہانگژو||چین||align=right|450,000||قاہرہ||مصر |- ||1358||||||||||||||||جنلنگ<br>(نانجنگ)||چین||||قاہرہ||مصر |- ||1391||||||||||||||align=right|473,000||جنلنگ||چین||||قاہرہ||مصر |- style="border-top:2px solid gray;" ||1400||align=right|500,000||'''جنلنگ'''<br>(نانجنگ)||چین||align=right|1,000,000||'''جنلنگ'''<br>(نانجنگ)||چین||align=right|487,000||'''جنلنگ'''||چین||align=right|473,000||'''جنلنگ'''<br>(نانجنگ)||چین |- ||1420||||||||||||||||جنلنگ||چین||align=right|450,000||[[بیجنگ]]||چین |- ||1425||||||||||||||||بیجنگ||چین||||بیجنگ||چین |- ||1450||||||||||||||align=right|600,000||بیجنگ||چین||align=right|600,000||بیجنگ||چین |- ||1492||||||||||||||align=right|669,000||بیجنگ||چین||align=right|669,000||بیجنگ||چین |- style="border-top:2px solid gray;" ||1500||align=right|<ref>The population of ہانگژو in AD 1500 is estimated at 600,000 in Morris's published text (p. 632), while the supporting material describes 678,000.</ref> 678,000||'''بیجنگ'''||چین||align=right|1,000,000||'''بیجنگ'''||چین||align=right|672,000||'''بیجنگ'''||چین||align=right|672,000||'''بیجنگ'''||چین |- ||1550||||||||||||||align=right|690,000||بیجنگ||چین||align=right|690,000||بیجنگ||چین |- ||1575||||||||||||||align=right|706,000||بیجنگ||چین||align=right|706,000||بیجنگ||چین |- ||1579||||||||||||||align=right|706,000||بیجنگ||چین||align=right|706,000||بیجنگ||چین |- style="border-top:2px solid gray;" ||1600||align=right|700,000||'''بیجنگ'''||چین||align=right|1,000,000||'''بیجنگ'''||چین||align=right|706,000||'''بیجنگ'''||چین||align=right|706,000||'''بیجنگ'''||چین |- ||1635||||||||||||||||بیجنگ||چین||align=right|660,000||[[آگرہ]]||ہندوستان |- ||1637||||||||||||||||بیجنگ||چین||align=right|700,000||[[استنبول]]<ref name=استنبول>Includes [[اسکودار]] in [[اناطولیہ|Asia Minor]] as a suburb.</ref>||ترکی |- ||1650||||||||||||||align=right|700,000||استنبول<ref name=استنبول/>||ترکی||align=right|700,000||استنبول||ترکی |- ||1670||||||||||||||||استنبول||ترکی||align=right|500,000||[[دہلی]]||ہندوستان |- ||1675||||||||||||||align=right|750,000||استنبول||ترکی||align=right|500,000||دہلی||ہندوستان |- ||1684||||||||||||||||استنبول||ترکی||align=right|540,000||[[پیرس]]||[[فرانس]] |- ||1685||||||||||||||||استنبول||ترکی||||استنبول||ترکی |- ||1690||||||||||||||align=right|700-800,000||استنبول||ترکی||align=right|700-800,000||استنبول||ترکی |- style="border-top:2px solid gray;" |rowspan=2|1700||rowspan=2 align=right|650,000||rowspan=2|بیجنگ||rowspan=2|چین||rowspan=2 align=right|1,000,000||rowspan=2|[[پھرا ناکھون سی ایوتتھایا (شہر)|Ayutthaya]]||rowspan=2|[[تھائی لینڈ]]||rowspan=2 align=right|700,000||rowspan=2|استنبول||rowspan=2|ترکی||align=right|700,000||استنبول||ترکی |- |align=right|600-700,000||بیجنگ||چین |- ||1710||||||||||||||||بیجنگ||چین||||بیجنگ||چین |- ||1720||||[[Edo]]<ref>According to Morris (p. 483), Edo grew into the world's biggest city by 1720, but the estimated population for Edo is not given.</ref>||[[جاپان]]||||||||||بیجنگ||چین||||بیجنگ||چین |- ||1750||||||||||||||align=right|900,000||بیجنگ||چین||align=right|900,000||بیجنگ||چین |- ||1775||||||||||||||align=right|1,000,000||بیجنگ||چین||||بیجنگ||چین |- style="border-top:2px solid gray;" ||1800||align=right|1,100,000||'''بیجنگ'''||چین||align=right|1,100,000||'''بیجنگ'''||چین||align=right|1,100,000||'''بیجنگ'''||چین||align=right|1,100,000||'''بیجنگ'''||چین |- ||1821||||||||||||||align=right|1,300,000||بیجنگ||چین||align=right|1,300,000||بیجنگ||چین |- |rowspan=2|1825||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||rowspan=2|&nbsp;||align=right|1,350,000||بیجنگ||چین||align=right|1,350,000||بیجنگ||چین |- |align=right|1,335,000||[[Greater لندن|لندن]]<br>(urban area)||[[مملکت متحدہ]]||align=right|1,335,000||لندن<br>(urban area)||مملکت متحدہ |- ||1841||||||||||||||align=right|1,948,000||لندن||مملکت متحدہ||align=right|2,235,000||لندن||مملکت متحدہ |- ||1850||||||||||||||align=right|2,320,000||لندن||مملکت متحدہ||align=right|2,320,000||لندن||مملکت متحدہ |- ||1851||||||||||||||align=right|2,362,000||لندن||مملکت متحدہ||align=right|2,362,000||لندن||مملکت متحدہ |- ||1861||||||||||||||align=right|2,803,000||لندن||مملکت متحدہ|| ||لندن||مملکت متحدہ |- ||1875||||||||||||||align=right|4,241,000||لندن||مملکت متحدہ||align=right|4,241,000||لندن||مملکت متحدہ |- style="border-top:2px solid gray;" ||1900||align=right|6,600,000||'''لندن'''||مملکت متحدہ||align=right|6,500,000||'''لندن'''||مملکت متحدہ||align=right|6,480,000||'''لندن'''||مملکت متحدہ||align=right|6,480,000||'''لندن'''||مملکت متحدہ |- ||1914||||||||||||||align=right|7,419,000||لندن||مملکت متحدہ||||لندن||{{nowrap|مملکت متحدہ}} |- ||1925||||||||||||||align=right|7,774,000||[[نیو یارک میٹروپولیٹن علاقہ|New York]]<br>(urban area)||[[ریاستہائے متحدہ امریکہ]]||align=right|7,774,000||New York<br>(urban area)||ریاستہائے متحدہ امریکہ |- ||1936||||||||||||||align=right|10,150,000||New York||ریاستہائے متحدہ امریکہ||||New York||ریاستہائے متحدہ امریکہ |- ||1950||||||||||||||align=right|12,463,000||New York||ریاستہائے متحدہ امریکہ||align=right|12,500,000||New York||ریاستہائے متحدہ امریکہ |- ||1962||||||||||||||align=right|<ref name=Forstall>Data from Richard Forstall's table for Rand McNally & Co.</ref> 15,755,000||New York||ریاستہائے متحدہ امریکہ||||New York||ریاستہائے متحدہ امریکہ |- ||1965||||||||||||||align=right|15,000,000||[[Greater ٹوکیو Area|ٹوکیو]]<br>(urban area)||[[جاپان]]||align=right|15,000,000||ٹوکیو<br>(urban area)||جاپان |- ||1968||||||||||||||align=right|<ref name=Forstall/> 20,500,000||ٹوکیو||جاپان||align=right|<ref name=Forstall/> 20,500,000||ٹوکیو||جاپان |- ||1970||||||||||||||align=right|<ref name=Forstall/> 20,450,000||ٹوکیو||جاپان||align=right|<ref name=Forstall/> 21,000,000||ٹوکیو||جاپان |- ||1975||||||||||||||align=right|20,500,000||ٹوکیو||جاپان|||||| |- style="border-top:2px solid gray;" ||2000||align=right|26,400,000<ref>The population of ٹوکیو in AD 2000 is estimated at 26,7000 in Morris's published text (p. 632), while the supporting material describes 26,400,000.</ref>||ٹوکیو||جاپان|||||||||||||||||| |} == حوالے== {{حوالے|2}} {{دنیا دے سبتوں وڈے شہر}} [[گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں]] [[گٹھ:جغرافیہ]] [[گٹھ:لسٹ شہر بلحاظ آبادی]] [[گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی]] [[گٹھ:شہراں دیاں لسٹاں]] [[گٹھ:لسٹاں]] [[گٹھ:تریخی جغرافیہ]] kp0tju9b3pd90nt38qk6yhsscagpanp 8 52318 713067 706575 2026-11-02T19:44:19Z Maintenance script 13287 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 713067 css text/css #cat_a_lot { bottom: 0; display: block; position: fixed; left: 0; z-index: 100; padding: 5px; box-shadow: 0px 2px 4px rgba(0,0,0,0.5); -moz-box-shadow: 0px 2px 4px rgba(0,0,0,0.5); -webkit-box-shadow: 0px 2px 4px rgba(0,0,0,0.5); background-color: #FBFCC7; background: -moz-linear-gradient(top, rgba(251, 252, 209, 0.9), #FBFCC7); background: -webkit-gradient(linear, 0% 0%, 0% 100%, from(rgba(251, 252, 209, 0.9)), to(#FBFCC7)); } #cat_a_lot_data, #cat_a_lot_mark_counter { display: none; } #cat_a_lot_data ul { list-style-image: none; list-style-type: none; margin: 0px 0px 0px 5px; } #cat_a_lot_category_list { max-height: 450px; overflow: auto; } #cat_a_lot_selections, #cat_a_lot_mark_counter { background: url(/w/skins/Vector/images/portal-break.png) no-repeat; padding: 5px; } a { cursor:pointer; } .cat_a_lot_action { float:left; } .cat_a_lot_move { float:left; margin-right: 5px; } .cat_a_lot_feedback { border: 1px #A9DE16 solid !important; background: #EAF2CB url(/w/resources/src/mediawiki.legacy/images/ajax-loader.gif) no-repeat 8px 14px !important; padding-right: 2.85em !important; padding-top: 10px !important; font-size: 1.1em !important; } .cat_a_lot_done { background-image: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Dialog-apply.svg/60px-Dialog-apply.svg.png)!important; background-position: 8px 50% !important; padding-top: 0px !important; } #cat_a_lot_searchcatname { font-size: 112%; margin: -5px 0px 5px -5px; width: 102%; } .skin-vector #cat_a_lot { font-size: .75em; } .cat_a_lot_markAsDone { background-color: #BABABA; } .cat_a_lot_selected { background-color: #DF6; } #cat_a_lot_no_found { font-weight:bold; } tjk0nwfgeks5kj85e3gxe0kiziljdqd 8 52619 713068 537583 2026-11-02T19:44:21Z Maintenance script 13287 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 713068 javascript text/javascript /** * Ajoute des liens après les catégories pour rapidement * supprimer / modifier / ajouter une catégorie sur un article. * Utilise Ajax et l'api MediaWiki pour rechercher une catégorie. * Version adaptée pour WP:fr de [[:commons:MediaWiki:HotCat.js]] * * Auteur original : Magnus Manske * Adaptation pour WP:fr : Zelda * Adaptation édition multiple : Dr Brains * * {{Catégorisation JS|HotCatsMulti}} */ //<source lang=javascript><pre><nowiki> ///////////////////////// VARIABLES //////////////////////////////////////////////////////// //// PARAMÈTRES PERSONNALISABLES //// // Délai avant les suggestions, en ms window.hotcat_suggestion_delay = 200; // Taille de la liste déroulante (en items) window.hotcat_list_size = 10; // Nombre de catégories suggérées lors de la recherche (maximum autorisé : 4999 pour les sysop et les bots, 499 pour les autres utilisateurs) window.hotcat_list_items = 50; // Permet d'afficher la liste de suggestion vers le bas window.hotcat_list_down = false; // Permet d'enregistrer automatiquement la modification window.hotcat_autocommit = true; // Modification mineure ( -1 = défaut ; 0 = jamais ; 1 = toujours ) window.hotcat_Minoredit = 1; // Suivre la page modifiée ( -1 = défaut ; 0 = jamais ; 1 = toujours ) window.hotcat_Watchthis = -1; // Activation automatique du mode "multi" window.hotcat_AutoMulti = false; // Afficher de la légende window.hotcat_ShowLegend = true; // Afficher sur une seule ligne window.hotcat_ShowInline = false; // Ne pas confirmer la suppression window.hotcat_SkipConfirm = false; // Ne pas afficher le récapitulatif window.hotcat_SkipRecap = false; // Afficher le bouton pour suggérer les catégories-mères window.hotcat_ParentButton = true; // Afficher le bouton pour suggérer les catégories-filles window.hotcat_DaughterButton = true; // Icônes pour signifier l'existence ou non de la catégorie choisie window.hotcat_exists_size = 20; window.hotcat_exists_yes = "//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/P_yes.svg/20px-P_yes.svg.png" ; window.hotcat_exists_no = "//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/P_no.svg/20px-P_no.svg.png" ; // Lien vers la documentation window.hotcat_docURL = "//ur.wikipedia.org/wiki/ویکیپیڈیا:JavaScript/Notices/HotCatsMulti#Fonctionnement"; // ID du lien pour les catégories cachées window.hotcat_HiddenCatsLinkID = "mw-hidden-cats-link"; // Titre de catégorie sensible à la casse de la première lettre window.hotcat_CaseSensitive = false; // Mode débuggage window.hotcat_DebugMode = false; // Groupe nécessaire pour appliquer une balise window.hotcat_TagGroup = "user"; //// TEXTES //// window.hotcat_text_MultiLinkText = "(±)"; window.hotcat_text_MultiLinkTitle = "کئی گٹھیاں چ ترمیم کرو"; window.hotcat_text_MultiInputOK = "محفوظ"; window.hotcat_text_MultiInputCancel = "منسوخ"; window.hotcat_text_Minoredit = "معمولی ترمیم: $1"; window.hotcat_text_Watchthis = "اس صفحہ نوں زیر نظر کرو: $1"; window.hotcat_text_RadioDefault = "طے شدہ"; window.hotcat_text_RadioYes = "ہاں"; window.hotcat_text_RadioNo = "نہیں"; window.hotcat_text_LabelText = "تفصیل:"; window.hotcat_text_LabelTitle = "صفحۂ معاونت ملاحظہ فرمائیں (نویں ٹیب چ)"; window.hotcat_text_DefaultSortText = "(ط)"; window.hotcat_text_DefaultSortTitle = "اضافہ/ترمیم/حذف عالمی طے شدہ کلید درجہ بندی"; window.hotcat_text_RemoveLinkText = "(–)"; window.hotcat_text_RemoveLinkTitle = 'حذف گٹھ'; window.hotcat_text_RemoveConfirm = 'کیا آپ واقعی "$1" حذف کرنا چاہتے ہیں؟'; window.hotcat_text_ModifyLinkText = "(±)"; window.hotcat_text_ModifyLinkTitle = 'ترمیم گٹھ"$1"'; window.hotcat_text_AddLinkText = "(+)"; window.hotcat_text_AddLinkTitle = "اضافہ گٹھ"; window.hotcat_text_Exists_YesTitle = "ایہ گٹھ موجود اے"; window.hotcat_text_Exists_NoTitle = "ایہ گٹھ موجود نہیں اے"; window.hotcat_text_ParentTitle = "اساسی زمرہ جات کی تجویز دیں"; window.hotcat_text_ParentText = "↑"; window.hotcat_text_DaughterTitle = "ذیلی زمرہ جات کی تجویز دیں"; window.hotcat_text_DaughterText = "↓"; window.hotcat_text_InputOK = "ٹھیک"; window.hotcat_text_InputCancel = "منسوخ"; window.hotcat_text_RecapTitle = 'اجمال:'; window.hotcat_text_RecapRemove = 'گٹھیاں برائے حذف'; window.hotcat_text_RecapModify = 'گٹھیاں برائے ترمیم'; window.hotcat_text_RecapAdd = 'گٹھیاں برائے اضافہ'; window.hotcat_text_RecapSort = 'عالمی طے شدہ کلید درجہ بندی'; window.hotcat_text_AlertProblem1 = 'گٹھ"$1" نہیں مل سکا، شاید یہ کسی سانچہ میں موجود ہوگا'; window.hotcat_text_AlertProblem2 = 'گٹھ"$1" پہلے توں موجود اے'; window.hotcat_text_AlertProblem3 = 'گٹھ"$1" ایک سے زائد جگہوں پر ملا۔'; window.hotcat_text_ResumeScript = "[[ویکیپیڈیا:JavaScript/Notices/HotCatsMulti|HotCatsMulti]] : "; window.hotcat_text_NoCatTemplate = "غیر گٹھ بند"; window.hotcat_text_HotCatTag = ""; if(mw.config.get( 'wgServer' ) == '//ur.wikipedia.org') window.hotcat_text_HotCatTag = "HotCats"; //// VARIABLES NON PERSONNALISABLES //// window.hotcat_text_SystemMessage = { "red-link-title" : false, "pagecategorieslink" : false, "categories" : false, "pagecategories" : false }; window.hotcat_Multi_Edit = false ; window.hotcat_suggest_running = 0 ; window.hotcat_running = 0 ; window.hotcat_last_v = "" ; window.hotcat_last_key = ""; window.hotcat_OldDefaultSort = ""; window.hotcat_OldPageContent = false; window.hotcat_Form_Index = 1000; window.hotcat_NewCatsIndex = 2000; window.hotcat_CatNamespace = mw.config.get('wgFormattedNamespaces')[14]+':'; window.hotcat_DefaultsortAliases = []; window.hotcat_Multi_IsEditPage = ((mw.config.get('wgAction')=="edit")||(mw.config.get('wgAction')=="submit")) ; window.hotcat_Multi_IsSection = false ; window.hotcat_SpanMatrix = []; window.hotcat_CatLinkMatrix = []; window.hotcat_CatLinkIsRedMatrix = []; window.hotcat_RemoveLinkMatrix = []; window.hotcat_ModifyLinkMatrix = []; window.hotcat_FormMatrix = []; window.hotcat_TextMatrix = []; window.hotcat_ListMatrix = []; window.hotcat_ExistMatrix = []; window.hotcat_CatNameMatrix = []; window.hotcat_SortMatrix = []; ///////////////////////// AJAX //////////////////////////////////////////////////////// window.hotcat_ajax = { http: function(bundle) { var xmlhttp; try { xmlhttp = new XMLHttpRequest(); } catch(e) { try { xmlhttp = new ActiveXObject("Msxml2.XMLHTTP"); } catch (e) { try { xmlhttp = new ActiveXObject("Microsoft.XMLHTTP"); } catch (e) { xmlhttp = false; } } } if (xmlhttp) { xmlhttp.onreadystatechange = function() { if (xmlhttp.readyState == 4) hotcat_ajax.httpComplete(xmlhttp,bundle); }; xmlhttp.open(bundle.method ? bundle.method : "GET",bundle.url,bundle.async === false ? false : true); if (bundle.headers) { for (var field in bundle.headers) try { xmlhttp.setRequestHeader(field,bundle.headers[field]); } catch(err) { } } xmlhttp.send(bundle.data ? bundle.data : null); } return xmlhttp; }, httpComplete: function(xmlhttp,bundle) { if (xmlhttp.status == 200 || xmlhttp.status == 302) { if (bundle.onSuccess) bundle.onSuccess(xmlhttp,bundle); } else if (bundle.onFailure) { bundle.onFailure(xmlhttp,bundle); } } }; ///////////////////////// REQUÊTES PRÉLIMINAIRES //////////////////////////////////////////////////////// // RÉCUPÉRATION ALIAS DE LA CLEF DE TRI GLOBALE ET DES MESSAGES SYSTEME // Mise à jour du cookie window.hotcat_SetCookie = function(cookieName, cookieValue) { var now = new Date(); var nextYear = new Date(now.getTime() + 1000 * 60 * 60 * 24 * 365 ); return jQuery.cookie(cookieName, cookieValue, {expires:nextYear, path:"/"}); }; // Interrogation du cookie window.hotcat_GetCookie = function(cookieName) { return jQuery.cookie(cookieName); }; window.hotcat_getDefaultsortAliasesAndMessages = function(Mode){ var meta = []; var otherparams = {}; var missingmessages = []; var CookieMessages = hotcat_GetCookie("hotcatmessages"); if(CookieMessages){ CookieMessages = CookieMessages.split("||"); for(var Message in hotcat_text_SystemMessage){ var found = false; for(var a=0,l=CookieMessages.length;a<l;a++){ if(CookieMessages[a].indexOf(Message+"::") !== 0) continue; found = true; hotcat_text_SystemMessage[Message] = CookieMessages[a].split("::")[1]; } if(!found) missingmessages.push(Message); } }else{ for(var Message in hotcat_text_SystemMessage){ missingmessages.push(Message); } } if(missingmessages.length > 0){ meta.push("allmessages"); otherparams["ammessages"] = missingmessages.join("|"); } var CookieDefaultsortAliases = hotcat_GetCookie("hotcatdefaultsortaliases"); if(CookieDefaultsortAliases){ hotcat_DefaultsortAliases = CookieDefaultsortAliases.split("||"); } if(hotcat_DefaultsortAliases.length === 0){ meta.push("siteinfo"); otherparams["siprop"] = "magicwords"; } if(meta.length === 0){ hotcat_getOldPageContent(); return; } var URL = mw.config.get('wgServer') + mw.config.get('wgScriptPath') + '/api.php?format=xml&action=query&meta=' + meta.join("|"); for(var paramname in otherparams){ URL += "&" + paramname + "=" + otherparams[paramname]; } hotcat_ajax.http({url : URL, onSuccess : hotcat_receiveDefaultsortAliasesAndMessages, nextcallback : hotcat_getOldPageContent }); }; window.hotcat_receiveDefaultsortAliasesAndMessages = function(Req, data){ var Response = Req.responseXML; var MagicWords = Response.getElementsByTagName('magicword'); if(MagicWords.length > 0){ for(var a=0;a<MagicWords.length;a++){ var MagicWordName = MagicWords[a].getAttribute('name'); if(MagicWordName=="defaultsort"){ var Aliases = MagicWords[a].getElementsByTagName('alias'); for(var b=0;b<Aliases.length;b++){ var ThisAlias = Aliases[b].firstChild.nodeValue; ThisAlias = ThisAlias.replace(/:/g, ""); if(hotcat_DefaultsortAliases.indexOf(ThisAlias)==-1) hotcat_DefaultsortAliases.push(ThisAlias); } } } hotcat_SetCookie("hotcatdefaultsortaliases", hotcat_DefaultsortAliases.join("||")); } var Messages = Response.getElementsByTagName('message'); if(Messages.length > 0){ var cookievalue = []; for(var a=0;a<Messages.length;a++){ var MessageName = Messages[a].getAttribute('name'); var MessageContent = (Messages[a].firstChild ? Messages[a].firstChild.nodeValue : ""); for(var Message in hotcat_text_SystemMessage){ if(MessageName == Message){ hotcat_text_SystemMessage[Message] = MessageContent; cookievalue.push(Message+"::"+MessageContent); } } } hotcat_SetCookie("hotcatmessages", cookievalue.join("||")); } if(typeof(data.nextcallback) === "function") data.nextcallback(data); }; // RÉCUPÉRATION DU CONTENU ACTUEL DE LA PAGE (asynchrone ou synchrone) window.hotcat_getOldPageContent = function(){ var URL = mw.config.get('wgServer') + mw.config.get('wgScript') + '?title=' + encodeURIComponent(mw.config.get('wgPageName')) + '&action=raw&oldid=' + mw.config.get('wgCurRevisionId'); hotcat_ajax.http({url : URL, onSuccess : hotcat_receiveOldPageContent }); }; window.hotcat_receiveOldPageContent = function(Req, data){ hotcat_OldPageContent = Req.responseText; hotcat(); }; window.hotcat_gettag = function(){ if(!hotcat_text_HotCatTag || !hotcat_TagGroup) return false; var UserGroups = mw.config.get('wgUserGroups'); if(UserGroups === null) UserGroups = ["*"]; if(UserGroups.indexOf(hotcat_TagGroup) !== -1) return hotcat_text_HotCatTag; return false; }; // FONCTION DE TRANSFORMATION INITIALE window.hotcat = function() { if(hotcat_running!==0) return; hotcat_running = 1; var catlinks = document.getElementById("catlinks"); var hotcatStop = hotcat_getSectionNumber(); if(hotcatStop){ if(catlinks) catlinks.parentNode.removeChild(catlinks); return; } if (! catlinks) { var bodyC = document.getElementById("bodyContent"); // Monobook, Chick, Simple, Mymw.config.get('skin'), Vector if(!bodyC) bodyC = document.getElementById("article"); // Cologneblue, Nostalgia, Standard if(!bodyC) bodyC = document.getElementById("mw_contentholder"); // Modern if(!bodyC) return; catlinks = document.createElement("div"); catlinks.id = "catlinks"; catlinks.className = "catlinks"; catlinks = bodyC.appendChild(catlinks); }else{ $(catlinks).removeClass("catlinks-allhidden"); } if(typeof(hotcat_LangCustom)=="function") hotcat_LangCustom(); if(typeof(hotcat_SiteCustom)=="function") hotcat_SiteCustom(); if(typeof(hotcat_UserCustom)=="function") hotcat_UserCustom(); if(mw.config.get('wgAction')=="edit") hotcat_list_down = true; var catline = document.getElementById ('mw-normal-catlinks'); if ( !catline || catline === null || typeof catline == 'undefined' ){ catline = catlinks.insertBefore(document.createElement("div"), catlinks.firstChild); catline.id = "mw-normal-catlinks"; } hotcat_append_firstlink(catline); hotcat_modify_existing(catline); hotcat_append_add_span(catline); hotcat_append_multiedit_span(catline); if(hotcat_Multi_IsEditPage){ var CatLine = document.getElementById("catlinks"); var PreviewWindow = document.getElementById("wikiPreview"); if((CatLine)&&(PreviewWindow)){ CatLine.parentNode.removeChild(CatLine); PreviewWindow.parentNode.insertBefore(CatLine, PreviewWindow.nextSibling); hotcat_update_existing(); } } }; // DÉTERMINATION DE LA SECTION ÉDITÉE (si section et section != dernière ou section == new : arrêt hotCats) window.hotcat_getSectionNumber = function(){ if(!hotcat_Multi_IsEditPage) return false; var SectionNumber = document.editform.wpSection.value; if(SectionNumber==="") return false; hotcat_Multi_IsSection = SectionNumber; if(SectionNumber==="new") return true; SectionNumber = parseInt(SectionNumber); hotcat_Multi_IsSection = SectionNumber; var SectionRegExp = new RegExp("[^=\\|\\{\n]*={1,6}[^=\n]+={1,6}\n", "ig"); var Sections = hotcat_OldPageContent.match(SectionRegExp); if(Sections===null) return false; if(Sections.length === SectionNumber) return false; return true; }; // CRÉATION DU LIEN "CATÉGORIES" window.hotcat_append_firstlink = function( catline, plural) { if(!hotcat_text_SystemMessage.pagecategorieslink||!hotcat_text_SystemMessage.categories||!hotcat_text_SystemMessage.pagecategories){ hotcat_GetMessages(false); } if (!catline.firstChild ){ var a = document.createElement('a'); a.href = mw.config.get('wgServer')+mw.config.get('wgArticlePath').split('$1').join(hotcat_text_SystemMessage.pagecategorieslink); a.title = hotcat_text_SystemMessage.categories; a.appendChild(document.createTextNode(hotcat_PLURAL(hotcat_text_SystemMessage.pagecategories, plural))); catline.appendChild(a); catline.appendChild(document.createTextNode(' : ')); }else{ catline.firstChild.title = hotcat_text_SystemMessage.categories; } }; // MODIFICATION DE LA BARRE DE CATÉGORIES window.hotcat_modify_existing = function(catline) { var ul = catline.getElementsByTagName("ul")[0]; if(!ul){ // ( Mediawiki < 1.18 ) var spans = catline.getElementsByTagName("span"); for(var i=0,l=spans.length;i<l;i++){ hotcat_modify_span ( spans[i], i ) ; } return; } var lis = ul.getElementsByTagName("li"); for(var i=0,l=lis.length;i<l;i++){ var li = lis[i]; var cat_link = li.getElementsByTagName('a')[0]; var span = document.createElement('span'); li.appendChild(span); span.appendChild(cat_link); hotcat_modify_span ( span, i ) ; } }; // AJOUT DES LIENS (–) ET (±) window.hotcat_modify_span = function( span, i ) { if(!hotcat_text_SystemMessage["red-link-title"]) hotcat_GetMessages(false); var cat_link = span.getElementsByTagName('a')[0]; if(!cat_link) return; cat_link.id = "CatLink_"+i; var cat_title = cat_link.title; if(!cat_title) return; cat_title = cat_title.split(hotcat_CatNamespace).join(''); cat_title = cat_title.replace(hotcat_text_SystemMessage["red-link-title"].split('$1').join(''), ""); var sep1 = document.createTextNode ( " " ) ; span.id = "hotcat_Span_" + i ; var a1 = document.createTextNode ( "(–)" ) ; var remove_link = document.createElement ( "a" ) ; var remove_id = "hotcat_remove_" + i ; remove_link.id = remove_id; remove_link.href = "javascript:hotcat_remove(\"" + cat_title + "\","+i+");" ; remove_link.title = hotcat_text_RemoveLinkTitle.split("$1").join(cat_title); remove_link.appendChild ( a1 ) ; span.appendChild ( sep1 ) ; span.appendChild ( remove_link ) ; var mod_id = "hotcat_modify_" + i ; var sep2 = document.createTextNode ( " " ) ; var a2 = document.createTextNode ( "(±)" ) ; var modify_link = document.createElement ( "a" ) ; modify_link.id = mod_id ; modify_link.href = "javascript:hotcat_modify(\""+cat_title+"\"," + i + ");" ; modify_link.title = hotcat_text_ModifyLinkTitle.split("$1").join(cat_title); modify_link.appendChild ( a2 ) ; span.appendChild ( sep2 ) ; span.appendChild ( modify_link ) ; hotcat_SpanMatrix[i] = span; hotcat_CatLinkMatrix[i] = cat_link; hotcat_CatLinkIsRedMatrix[i] = !!($(cat_link).hasClass("new")); hotcat_CatNameMatrix[i] = cat_title; hotcat_RemoveLinkMatrix[i] = remove_link; hotcat_ModifyLinkMatrix[i] = modify_link; }; // AJOUT DU LIEN (+) window.hotcat_append_add_span = function(catline) { var Spans = catline.getElementsByTagName('span'); var span_add = document.createElement('span'); var a_add = document.createElement ( "a" ) ; var a_text = document.createTextNode ( hotcat_text_AddLinkText ) ; span_add.id = "hotcat_add" ; a_add.id = "hotcat_addlink" ; a_add.href = "javascript:hotcat_add_new("+hotcat_Form_Index+")" ; a_add.title = hotcat_text_AddLinkTitle ; a_add.appendChild( a_text ) ; span_add.appendChild( a_add ) ; if(Spans[0]) catline.appendChild(document.createTextNode(' | ')); catline.appendChild(span_add); hotcat_SpanMatrix[hotcat_Form_Index] = span_add; hotcat_Form_Index++; }; ///////////////////////// ÉDITION SIMPLE //////////////////////////////////////////////////////// // FONCTION DE RETRAIT D'UNE CATÉGORIE window.hotcat_remove = function( cat_title, Index ) { if(!hotcat_Multi_Edit){ var RemovedCategories = []; var ModifiedCategories_from = []; var ModifiedCategories_to = []; var AddedCategories = []; RemovedCategories.push(cat_title); if (hotcat_SkipConfirm || confirm(hotcat_text_RemoveConfirm.split("$1").join(cat_title))){ hotcat_Edit(RemovedCategories, ModifiedCategories_from, ModifiedCategories_to, AddedCategories, hotcat_OldDefaultSort); } }else{ var Span = hotcat_SpanMatrix[Index]; if($(Span).hasClass("AddedCatSpan")){ Span.parentNode.removeChild(Span); }else{ var FirstLink = hotcat_CatLinkMatrix[Index]; var OldCat = hotcat_CatNameMatrix[Index]; FirstLink.innerHTML = OldCat; FirstLink.title = hotcat_CatNamespace+OldCat; FirstLink.href = mw.config.get('wgServer')+mw.config.get('wgArticlePath').split('$1').join(hotcat_CatNamespace+OldCat); $(FirstLink).addClass('RemovedCategory'); $(FirstLink).removeClass("ModifiedCategory"); if(hotcat_CatLinkIsRedMatrix[Index]){ if(!$(FirstLink).hasClass("new")) $(FirstLink).addClass("new"); }else{ $(FirstLink).removeClass("new"); } } hotcat_Multi_CheckForChanges(); } }; // MODIFICATION D'UNE CATÉGORIE window.hotcat_modify = function( catname, Index ) { var link = hotcat_CatLinkMatrix[Index] ; var span = hotcat_SpanMatrix[Index] ; var Links = span.getElementsByTagName('a'); for(a=0;a<Links.length;a++){ Links[a].style.display = "none"; } span.firstChild.style.display = "none" ; hotcat_create_new_span ( span , catname, Index ) ; hotcat_text_changed(Index); }; // AJOUT D'UNE CATÉGORIE window.hotcat_add_new = function(Index) { var span_add = document.getElementById( "hotcat_add" ) ; span_add.getElementsByTagName('a')[0].style.display = "none"; hotcat_create_new_span ( span_add , "", Index ) ; }; // CRÉATION DU FORMULAIRE DE MODIFICATION OU D'AJOUT D'UNE CATÉGORIE window.hotcat_create_new_span = function( thespan , init_text, Index ) { var DefaultSort = hotcat_defaultSort_getOneOld(init_text); if($(thespan).hasClass("AddedCatSpan" )) DefaultSort = hotcat_SortMatrix[Index]; hotcat_CatNameMatrix[Index] = init_text; var form = document.createElement ( "form" ) ; form.id = "hotcat_form" + Index; form.method = "post" ; form.onsubmit = function () { var FormIndex = hotcat_getIndex(this); hotcat_ok(FormIndex); return false; } ; form.style.display = "inline" ; var text = document.createElement ( "input" ) ; text.size = 40 ; text.id = "hotcat_text" + Index ; text.type = "text" ; text.value = init_text + DefaultSort ; text.onkeyup = function () { var FormIndex = hotcat_getIndex(this); window.setTimeout("hotcat_text_changed("+FormIndex+");", hotcat_suggestion_delay ); } ; var list = document.createElement ( "select" ) ; list.id = "hotcat_list" + Index ; list.style.display = "none" ; list.onclick = function () { var FormIndex = hotcat_getIndex(this); hotcat_text_replace(FormIndex); } ; var exists = document.createElement ( "img" ) ; exists.id = "hotcat_exists" + Index ; exists.height = hotcat_exists_size ; exists.width = hotcat_exists_size ; exists.title = hotcat_text_Exists_NoTitle; exists.src = hotcat_exists_no ; var ParentCats = document.createElement ( "input" ) ; ParentCats.id = "hotcat_parents" + Index ; ParentCats.type = "button" ; ParentCats.value = hotcat_text_ParentText ; ParentCats.title = hotcat_text_ParentTitle ; ParentCats.onclick = function(){ var FormIndex = hotcat_getIndex(this); hotcat_text_changed(FormIndex, "UP"); }; var DaughterCats = document.createElement ( "input" ) ; DaughterCats.id = "hotcat_daughters" + Index ; DaughterCats.type = "button" ; DaughterCats.value = hotcat_text_DaughterText ; DaughterCats.title = hotcat_text_DaughterTitle ; DaughterCats.onclick = function(){ var FormIndex = hotcat_getIndex(this); hotcat_text_changed(FormIndex, "DOWN"); }; var OK = document.createElement ( "input" ) ; OK.id = "hotcat_OK" + Index ; OK.type = "button" ; OK.value = hotcat_text_InputOK ; OK.onclick = function(){ var FormIndex = hotcat_getIndex(this); hotcat_ok(FormIndex) ; }; var cancel = document.createElement ( "input" ) ; cancel.id = "hotcat_cancel" + Index ; cancel.type = "button" ; cancel.value = hotcat_text_InputCancel ; cancel.onclick = function(){ var FormIndex = hotcat_getIndex(this); hotcat_cancel(FormIndex) ; }; form.appendChild ( text ) ; form.appendChild ( list ) ; form.appendChild ( exists ) ; if ( hotcat_ParentButton ) { form.appendChild ( ParentCats ) ; } if ( hotcat_DaughterButton ) { form.appendChild ( DaughterCats ) ; } form.appendChild ( OK ) ; form.appendChild ( cancel ) ; thespan.appendChild ( form ) ; text.focus () ; hotcat_upDate_FormPositions(); hotcat_FormMatrix[Index] = form; hotcat_TextMatrix[Index] = text; hotcat_ListMatrix[Index] = list; hotcat_ExistMatrix[Index] = exists; }; // VALIDATION DU FORMULAIRE window.hotcat_ok = function(Index) { var Form = hotcat_FormMatrix[Index]; var Input = hotcat_TextMatrix[Index]; var TheSpan = hotcat_SpanMatrix[Index] ; var CatLink = hotcat_CatLinkMatrix[Index]; var IfExist = hotcat_ExistMatrix[Index]; var OldCatName = hotcat_CatNameMatrix[Index]; var OldDefaultSort = hotcat_defaultSort_getOneOld(OldCatName); var NewCatName = Input.value.ucFirst().replace(/\|.*/, "") ; var NewDefaultSort = Input.value.ucFirst().split(NewCatName).join(""); hotcat_SortMatrix[Index] = NewDefaultSort; if ( NewCatName == "" ) { hotcat_cancel(Index) ; return ; } if(hotcat_Multi_Edit==false){ if((OldCatName+OldDefaultSort)==(NewCatName+NewDefaultSort)) return; var RemovedCategories = []; var ModifiedCategories_from = []; var ModifiedCategories_to = []; var AddedCategories = []; if ( TheSpan.id != "hotcat_add" ) { ModifiedCategories_from.push(OldCatName+OldDefaultSort); ModifiedCategories_to.push(NewCatName+NewDefaultSort); }else{ AddedCategories.push(NewCatName+NewDefaultSort); } hotcat_Edit(RemovedCategories, ModifiedCategories_from, ModifiedCategories_to, AddedCategories, hotcat_OldDefaultSort); }else{ var Exist = (IfExist.title == hotcat_text_Exists_YesTitle); if(TheSpan.id!="hotcat_add"){ CatLink.innerHTML = NewCatName; CatLink.title = hotcat_CatNamespace+NewCatName; CatLink.href = mw.config.get('wgServer') + mw.config.get('wgArticlePath').split('$1').join(hotcat_CatNamespace+NewCatName); if((!$(CatLink).hasClass("AddedCategory"))&&(!$(CatLink).hasClass("ModifiedCategory"))) $(CatLink).addClass("ModifiedCategory"); if((OldCatName+OldDefaultSort)==(NewCatName+NewDefaultSort)){ $(CatLink).removeClass("ModifiedCategory"); } $(CatLink).removeClass("RemovedCategory"); }else{ hotcat_NewCatsIndex++ hotcat_CatNameMatrix[hotcat_NewCatsIndex] = NewCatName; hotcat_SortMatrix[hotcat_NewCatsIndex] = NewDefaultSort; var NewSpan = document.createElement('span'); NewSpan.id = "hotcat_Span_"+hotcat_NewCatsIndex; NewSpan.className = "AddedCatSpan"; CatLink = document.createElement('a'); CatLink.id = "CatLink_"+hotcat_NewCatsIndex; CatLink.innerHTML = NewCatName; CatLink.title = hotcat_CatNamespace+NewCatName; CatLink.href = mw.config.get('wgServer') + mw.config.get('wgArticlePath').split('$1').join(hotcat_CatNamespace+NewCatName); $(CatLink).addClass("AddedCategory"); var RemoveLink = document.createElement('a'); RemoveLink.innerHTML = hotcat_text_RemoveLinkText; RemoveLink.id = "hotcat_remove_"+hotcat_NewCatsIndex; RemoveLink.title = hotcat_text_RemoveLinkTitle.split("$1").join(NewCatName); RemoveLink.href = "javascript:hotcat_remove(\"" + NewCatName+ "\","+hotcat_NewCatsIndex+");"; var ModifyLink = document.createElement('a'); ModifyLink.innerHTML = hotcat_text_ModifyLinkText; ModifyLink.id = "hotcat_modify_"+hotcat_NewCatsIndex; ModifyLink.title = hotcat_text_ModifyLinkTitle.split("$1").join(NewCatName); ModifyLink.href = "javascript:hotcat_modify(\""+NewCatName+"\","+hotcat_NewCatsIndex+ ")"; NewSpan.appendChild(CatLink); NewSpan.appendChild(document.createTextNode(" ")); NewSpan.appendChild(RemoveLink); NewSpan.appendChild(document.createTextNode(" ")); NewSpan.appendChild(ModifyLink); NewSpan.appendChild(document.createTextNode(" | ")); TheSpan.parentNode.insertBefore(NewSpan, TheSpan); hotcat_SpanMatrix[hotcat_NewCatsIndex] = NewSpan; hotcat_CatLinkMatrix[hotcat_NewCatsIndex] = CatLink; hotcat_RemoveLinkMatrix[hotcat_NewCatsIndex] = RemoveLink; hotcat_ModifyLinkMatrix.push[hotcat_NewCatsIndex] = ModifyLink; } if(!Exist){ $(CatLink).addClass("new"); }else{ $(CatLink).removeClass("new"); } var Links = TheSpan.getElementsByTagName('a'); for(var a=0;a<Links.length;a++){ Links[a].style.display = ""; } TheSpan.removeChild(Form); hotcat_Multi_CheckForChanges(); hotcat_upDate_FormPositions(); if(TheSpan.id!="hotcat_add"){ document.getElementById("hotcat_modify_"+Index).focus(); }else{ document.getElementById("hotcat_addlink").focus(); } } }; // ANNULATION DU FORMULAIRE window.hotcat_cancel = function(Index) { var Form = hotcat_FormMatrix[Index]; var Input = hotcat_TextMatrix[Index]; var TheSpan = hotcat_SpanMatrix[Index] ; var CatLink = hotcat_CatLinkMatrix[Index]; var IfExist = hotcat_ExistMatrix[Index]; var OldCatLink = hotcat_RemoveLinkMatrix[Index]; TheSpan.removeChild ( Form ) ; var Links = TheSpan.getElementsByTagName('a'); for(a=0;a<Links.length;a++){ Links[a].style.display = ""; } TheSpan.firstChild.style.display = "" ; hotcat_Multi_CheckForChanges(); hotcat_upDate_FormPositions(); if(TheSpan.id!="hotcat_add"){ document.getElementById("hotcat_modify_"+Index).focus(); }else{ document.getElementById("hotcat_addlink").focus(); } }; ///////////////////////// ÉDITION MULTIPLE //////////////////////////////////////////////////////// // AJOUT DU LIEN (±) window.hotcat_append_multiedit_span = function( CatLine ){ var FirstLink = CatLine.getElementsByTagName('a')[0]; var Span = document.createElement('span'); Span.id ='hotcat_modify_multi_span'; var Link = document.createElement('a'); Link.id = "hotcat_modify_multi_Link"; Link.innerHTML = hotcat_text_MultiLinkText; Link.title = hotcat_text_MultiLinkTitle; Link.href = "javascript:hotcat_multiedit_createForm();"; Span.appendChild(Link); FirstLink.parentNode.insertBefore(Span, FirstLink.nextSibling); FirstLink.parentNode.insertBefore(document.createTextNode(" "), FirstLink.nextSibling); var DefaultSortSpan = document.createElement('span'); DefaultSortSpan.id ='hotcat_DefaultSort_span'; var DefaultSortLink = document.createElement('a'); DefaultSortLink.id = "hotcat_DefaultSort_Link"; DefaultSortLink.innerHTML = hotcat_text_DefaultSortText; DefaultSortLink.title = hotcat_text_DefaultSortTitle; DefaultSortLink.href = "javascript:hotcat_defaultSort_createForm();"; DefaultSortSpan.appendChild(DefaultSortLink); var OldDefaultSortSpan = document.createElement('span'); OldDefaultSortSpan.style.display = "none"; OldDefaultSortSpan.id = "OldDefaultSortSpan"; DefaultSortSpan.appendChild(OldDefaultSortSpan); Span.parentNode.insertBefore(DefaultSortSpan, Span.nextSibling); Span.parentNode.insertBefore(document.createTextNode(" "), Span.nextSibling); if(hotcat_AutoMulti) hotcat_multiedit_createForm(); }; // CREATION DU FORMULAIRE "MULTI" window.hotcat_multiedit_createForm = function(){ var OldForms = document.getElementById('mw-normal-catlinks').getElementsByTagName('form'); while(OldForms[0]) OldForms[0].parentNode.removeChild(OldForms[0]); var OldLinks = document.getElementById('mw-normal-catlinks').getElementsByTagName('a'); for(var a=0;a<OldLinks.length;a++){ OldLinks[a].style.display=""; } for(var a=0;a<hotcat_CatLinkMatrix.length;a++){ if(!hotcat_CatLinkMatrix[a]) continue; if(hotcat_CatLinkIsRedMatrix[a]){ if(!$(hotcat_CatLinkMatrix[a]).hasClass("new")) $(hotcat_CatLinkMatrix[a]).addClass("new"); }else{ $(hotcat_CatLinkMatrix[a]).removeClass("new"); } } var OldSpans = document.getElementById('mw-normal-catlinks').getElementsByTagName('span'); for(var a=0;a<OldSpans.length;a++){ if(OldSpans[a].id != 'OldDefaultSortSpan') OldSpans[a].style.display=""; } if(!document.getElementById("hotcat_addlink")) hotcat_add_new ( document.getElementById("hotcat_add") ); var Legend = ""; if(hotcat_ShowLegend){ Legend = '<small>' + '<a href="'+hotcat_docURL+'" title="'+hotcat_text_LabelTitle+'" target="_blank" ' + 'style="color:#002BB8;padding:0.2em;margin-right:'+(hotcat_ShowInline ? 5 :100 )+'px;">' + '&nbsp;<b>'+hotcat_text_LabelText+'</b>' + '&nbsp;<span class="RemovedCategory">'+hotcat_text_RecapRemove+'</span>' + '&nbsp;<span class="ModifiedCategory">'+hotcat_text_RecapModify+'</span>' + '&nbsp;<span class="AddedCategory">'+hotcat_text_RecapAdd+'</span>' + '</a>' + '</small>'; } var BR = ""; if(!hotcat_ShowInline) BR = "<br />"; var RadioBoxes = ""; if(!hotcat_Multi_IsEditPage){ var MinorOneChecked = ( (hotcat_Minoredit==-1) ? 'checked="checked" ' : '' ); var MinorTwoChecked = ( (hotcat_Minoredit==0) ? 'checked="checked" ' : '' ); var MinorThreeChecked = ( (hotcat_Minoredit==1) ? 'checked="checked" ' : '' ); var WatchOneChecked = ( (hotcat_Watchthis==-1) ? 'checked="checked" ' : '' ); var WatchTwoChecked = ( (hotcat_Watchthis==0) ? 'checked="checked" ' : '' ); var WatchThreeChecked = ( (hotcat_Watchthis==1) ? 'checked="checked" ' : '' ); RadioBoxes = '<span id="hotcat_RadioBoxes">' + '&nbsp;&nbsp;<span style="border:1px dotted silver;padding:0.1em;">' + '<input id="Minor" type="radio" name="Minor" '+MinorOneChecked+' style="cursor:pointer;" ' + 'title="'+hotcat_text_Minoredit.split("$1").join(hotcat_text_RadioDefault)+'" />' + '<input id="Minor_0" type="radio" name="Minor" '+MinorTwoChecked+' style="cursor:pointer;" ' + 'title="'+hotcat_text_Minoredit.split("$1").join(hotcat_text_RadioNo)+'" />' + '<input id="Minor-1" type="radio" name="Minor" '+MinorThreeChecked+' style="cursor:pointer;" ' + 'title="'+hotcat_text_Minoredit.split("$1").join(hotcat_text_RadioYes)+'" />' + '</span>&nbsp;&nbsp;<span style="border:1px dotted silver;padding:0.1em;">' + '<input id="Watch" type="radio" name="Watch" '+WatchOneChecked+' style="cursor:pointer;" ' + 'title="'+hotcat_text_Watchthis.split("$1").join(hotcat_text_RadioDefault)+'" />' + '<input id="Watch0" type="radio" name="Watch" '+WatchTwoChecked+' style="cursor:pointer;" ' + 'title="'+hotcat_text_Watchthis.split("$1").join(hotcat_text_RadioNo)+'" />' + '<input id="Watch1" type="radio" name="Watch" '+WatchThreeChecked+' style="cursor:pointer;" ' + 'title="'+hotcat_text_Watchthis.split("$1").join(hotcat_text_RadioYes)+'" />' + '</span>' + '</span>'; } var Link = document.getElementById('hotcat_modify_multi_Link'); var Span = Link.parentNode; var Form = document.createElement('form'); Form.id = "hotcat_modify_multi_form"; Form.style.display = "inline"; Form.innerHTML = '' + Legend + BR + '<input id="hotcat_modify_multi_InputOK" type="button" disabled="disabled" ' + 'value="'+hotcat_text_MultiInputOK+'" ' + 'onclick="hotcat_multiedit_FormOK()" onselect="hotcat_multiedit_FormOK()" />' + '<input id="hotcat_modify_multi_InputCancel" type="button" ' + 'value="'+hotcat_text_MultiInputCancel+'" ' + 'onclick="hotcat_multiedit_CancelForm()" onselect="hotcat_multiedit_CancelForm()" />' + RadioBoxes + BR; Span.appendChild(Form); Link.style.display = "none"; hotcat_Multi_Edit = true; if(!hotcat_AutoMulti) document.getElementById("hotcat_modify_multi_InputCancel").focus(); }; // ANNULATION DU FORMULAIRE "MULTI" + MODIFICATION DES LIENS, FONCTIONS ET IDS DE LA BARRE DE CATÉGORIES window.hotcat_multiedit_CancelForm = function(){ var Link = document.getElementById('hotcat_modify_multi_Link'); var Form = document.getElementById('hotcat_modify_multi_form'); if(Link) Link.style.display = "inline"; var CatForms = document.getElementById('mw-normal-catlinks').getElementsByTagName('form'); while(CatForms[0]){ CatForms[0].parentNode.removeChild(CatForms[0]); } var CatSpans = document.getElementById('mw-normal-catlinks').getElementsByTagName('span'); var SpanToRemove = []; for(var a=1;a<CatSpans.length;a++){ if($(CatSpans[a]).hasClass("AddedCatSpan")) SpanToRemove.push(CatSpans[a]); } for(var a=0;a<SpanToRemove.length;a++){ SpanToRemove[a].parentNode.removeChild(SpanToRemove[a]); } var CatLinks = document.getElementById('mw-normal-catlinks').getElementsByTagName('a'); for(var a=0;a<CatLinks.length;a++){ CatLinks[a].style.display = "inline"; $(CatLinks[a]).removeClass("RemovedCategory"); if($(CatLinks[a]).hasClass("ModifiedCategory")){ var Index = hotcat_getIndex( CatLinks[a] ); var Parent = CatLinks[a].parentNode; var OldCatName = hotcat_CatNameMatrix[Index]; var OldDefaultSort = hotcat_defaultSort_getOneOld(OldCatName); hotcat_SortMatrix[Index] = OldDefaultSort; CatLinks[a].innerHTML = OldCatName; CatLinks[a].title = hotcat_CatNamespace+OldCatName; CatLinks[a].href = mw.config.get('wgServer')+mw.config.get('wgArticlePath').split('$1').join(hotcat_CatNamespace+OldCatName); $(CatLinks[a]).removeClass("ModifiedCategory"); } if($(CatLinks[a]).hasClass("ModifiedDefaultSort")){ var DefaultSortSpan = document.getElementById("OldDefaultSortSpan"); DefaultSortSpan.innerHTML = hotcat_OldDefaultSort; $(CatLinks[a]).removeClass("ModifiedDefaultSort"); } } for(var a=0;a<hotcat_CatLinkMatrix.length;a++){ if(!hotcat_CatLinkMatrix[a]) continue; if(hotcat_CatLinkIsRedMatrix[a]){ if(!$(hotcat_CatLinkMatrix[a]).hasClass("new")) $(hotcat_CatLinkMatrix[a]).addClass("new"); }else{ $(hotcat_CatLinkMatrix[a]).removeClass("new"); } } hotcat_Multi_Edit = false; Link.focus(); }; // VALIDATION DU FORMULAIRE "MULTI" + LISTING DES CATÉGORIES À ENLEVER/MODIFIER/AJOUTER window.hotcat_multiedit_FormOK = function(){ var RemovedCategories = []; var ModifiedCategories_from = []; var ModifiedCategories_to = []; var AddedCategories = []; var DefaultSort = hotcat_OldDefaultSort; var CatLinks = document.getElementById('mw-normal-catlinks').getElementsByTagName('a'); for(var a=0;a<CatLinks.length;a++){ var Link = CatLinks[a]; var Index = hotcat_getIndex( Link ); if($(Link).hasClass("RemovedCategory")){ RemovedCategories.push(Link.innerHTML.ucFirst()); } if($(Link).hasClass("ModifiedCategory")){ var NewCatName = Link.innerHTML.ucFirst(); var OldCatName = hotcat_CatNameMatrix[Index]; var OldDefaultSort = hotcat_defaultSort_getOneOld(OldCatName); var NewDefaultSort = hotcat_SortMatrix[Index]; if((OldCatName+OldDefaultSort)!=(NewCatName+NewDefaultSort)){ ModifiedCategories_from.push((OldCatName+OldDefaultSort)); ModifiedCategories_to.push((NewCatName+NewDefaultSort)); } } if($(Link).hasClass("AddedCategory")){ var NewDefaultSort = hotcat_SortMatrix[Index]; AddedCategories.push(Link.innerHTML.ucFirst()+NewDefaultSort); } if($(Link).hasClass("ModifiedDefaultSort")){ var DefaultSortSpan = document.getElementById("OldDefaultSortSpan"); DefaultSort = DefaultSortSpan.innerHTML; } } var RadioBoxesSpan = document.getElementById("hotcat_RadioBoxes"); var RecapMinor = ''; var RecapWatch = ''; var Newhotcat_Minoredit = false; var Newhotcat_Watchthis = false; if(RadioBoxesSpan){ var RadioBoxes = RadioBoxesSpan.getElementsByTagName('input'); for(var a=0;a<RadioBoxes.length;a++){ if(RadioBoxes[a].type!="radio") continue; if(!RadioBoxes[a].checked) continue; var BoxName = RadioBoxes[a].name; var Number = hotcat_getIndex(RadioBoxes[a]); if(BoxName=="Minor"){ var Minor = -1; var TextMinor = hotcat_text_RadioDefault; if(Number==0){ Minor = Number; TextMinor = hotcat_text_RadioNo; }else if(Number==1){ Minor = Number; TextMinor = hotcat_text_RadioYes; } Newhotcat_Minoredit = Minor; RecapMinor += hotcat_text_Minoredit.split("$1").join(TextMinor)+ '\n'; }else if(BoxName=="Watch"){ var Watch = -1; var TextWatch = hotcat_text_RadioDefault; if(Number==0){ Watch = Number; TextWatch = hotcat_text_RadioNo; }else if(Number==1){ Watch = Number; TextWatch = hotcat_text_RadioYes; } Newhotcat_Watchthis = Watch; RecapWatch += hotcat_text_Watchthis.split("$1").join(TextWatch)+ '\n'; } } } var TextrecapTitle = hotcat_text_RecapTitle+'\n\n'; var TextRecap = TextrecapTitle; if(RemovedCategories[0]){ TextRecap += hotcat_text_RecapRemove+' :\n'; for(var a=0;a<RemovedCategories.length;a++){ TextRecap += '* « '+RemovedCategories[a]+' »\n'; } } if(ModifiedCategories_to[0]){ TextRecap += hotcat_text_RecapModify+' :\n'; for(var a=0;a<ModifiedCategories_to.length;a++){ TextRecap += '* « '+ModifiedCategories_from[a]+' » -> « '+ModifiedCategories_to[a]+' »\n'; } } if(AddedCategories[0]){ TextRecap += hotcat_text_RecapAdd+' :\n'; for(var a=0;a<AddedCategories.length;a++){ TextRecap += '* « '+AddedCategories[a]+' »\n'; } } if(DefaultSort!=hotcat_OldDefaultSort){ TextRecap += hotcat_text_RecapSort+' :\n'; TextRecap += '* « '+hotcat_OldDefaultSort+' » -> « '+DefaultSort+' »\n'; } if(TextRecap == TextrecapTitle) return; TextRecap += RecapMinor; TextRecap += RecapWatch; if(hotcat_SkipRecap || confirm(TextRecap)){ hotcat_Minoredit = Newhotcat_Minoredit; hotcat_Watchthis = Newhotcat_Watchthis; hotcat_Edit(RemovedCategories, ModifiedCategories_from, ModifiedCategories_to, AddedCategories, DefaultSort); } }; // VÉRIFICATION DES CHANGEMENTS EFFECTUÉS window.hotcat_Multi_CheckForChanges = function(){ if(!hotcat_Multi_Edit) return; var CatLinks = document.getElementById('mw-normal-catlinks').getElementsByTagName('a'); var AnythingChanged = false; for(var a=0;a<CatLinks.length;a++){ var Link = CatLinks[a]; if(($(Link).hasClass("RemovedCategory"))||($(Link).hasClass("ModifiedCategory"))||($(Link).hasClass("AddedCategory"))||($(Link).hasClass("ModifiedDefaultSort"))){ AnythingChanged = true; } } if(AnythingChanged){ document.getElementById('hotcat_modify_multi_InputOK').disabled = ""; }else{ document.getElementById('hotcat_modify_multi_InputOK').disabled = "disabled"; } }; ///////////////////////// CLEFS DE TRI //////////////////////////////////////////////////////// // RÉCUPÉRATION CLEF DE TRI GLOBALE window.hotcat_defaultSort_getOld = function(ID){ var OldDefaultSpan = document.getElementById(ID); if(!OldDefaultSpan) return; var Page = hotcat_OldPageContent; for(var a=0;a<hotcat_DefaultsortAliases.length;a++){ if(Page.indexOf('{{'+hotcat_DefaultsortAliases[a]+':')!=-1){ var AvantCle = Page.substring(0,Page.indexOf('{{'+hotcat_DefaultsortAliases[a]+':')); var Cle = Page.split(AvantCle).join(''); Cle = Cle.substring(0,Cle.indexOf("}")); Cle = Cle.substring((Cle.indexOf(":")+1),Cle.length); hotcat_OldDefaultSort = Cle; OldDefaultSpan.innerHTML = hotcat_OldDefaultSort; return; } } }; // RÉCUPÉRATION CLEF DE TRI PARTICULIÈRE window.hotcat_defaultSort_getOneOld = function(TargetCategory){ var Page = hotcat_OldPageContent; var Key = ""; var CurrentKey = ""; var REGEXP = new RegExp("(\\s*)\\[\\[ *(?:"+mw.config.get('wgFormattedNamespaces')[14]+"|Category) *: *" + TargetCategory.replace(/([\\\^\$\*\+\?\.\|\{\}\[\]\(\)])/g, "\\$1") + " *(\\|[^\\]]*)?\\]\\]", "gi"); var matches = Page.match(REGEXP); if (matches != null && matches.length == 1){ CurrentKey = Page.replace(REGEXP, "DEFAULTKEYstart$2DEFAULTKEYend"); if((CurrentKey.indexOf("DEFAULTKEYstart")!=-1)&&(CurrentKey.indexOf("DEFAULTKEYend")!=-1)){ var Before = CurrentKey.split("DEFAULTKEYstart")[0]+"DEFAULTKEYstart"; var After = "DEFAULTKEYend"+CurrentKey.split("DEFAULTKEYend")[1]; CurrentKey = CurrentKey.split(Before).join(""); CurrentKey = CurrentKey.split(After).join(""); if(CurrentKey.indexOf('|')!=-1) Key = CurrentKey; } } return Key; }; // CRÉATION FORMULAIRE CLEF DE TRI GLOBALE window.hotcat_defaultSort_createForm = function(){ hotcat_defaultSort_getOld("OldDefaultSortSpan"); var thespan = document.getElementById('hotcat_DefaultSort_span'); var OldDefaultSort = thespan.getElementsByTagName('span')[0].innerHTML; thespan.getElementsByTagName('a')[0].style.display = "none"; var form = document.createElement ( "form" ) ; form.id = "hotcat_form_Default"; form.method = "post" ; form.onsubmit = function () { hotcat_Default_ok(this) ; return false; } ; form.style.display = "inline" ; var text = document.createElement ( "input" ) ; text.size = 40 ; text.id = "hotcat_text_Default" ; text.type = "text" ; text.value = OldDefaultSort ; var OK = document.createElement ( "input" ) ; OK.type = "button" ; OK.value = hotcat_text_InputOK ; OK.onclick = function(){ hotcat_Default_ok(this.parentNode) ; }; var cancel = document.createElement ( "input" ) ; cancel.type = "button" ; cancel.value = hotcat_text_InputCancel ; cancel.onclick = function(){ var Form = this.parentNode; hotcat_Default_Cancel(Form) ; }; form.appendChild ( text ) ; form.appendChild ( OK ) ; form.appendChild ( cancel ) ; thespan.appendChild ( form ) ; hotcat_upDate_FormPositions(); text.focus () ; }; // ANNULATION FORMULAIRE CLEF DE TRI GLOBALE window.hotcat_Default_Cancel = function(Form){ var Span = Form.parentNode; Form.parentNode.getElementsByTagName('a')[0].style.display = ""; Form.parentNode.removeChild(Form) ; if(hotcat_Multi_Edit){ Span.getElementsByTagName('span')[0].innerHTML = hotcat_OldDefaultSort; $(Span.getElementsByTagName('a')[0]).removeClass("ModifiedDefaultSort"); Span.getElementsByTagName('a')[0].style.display = ""; hotcat_Multi_CheckForChanges(); } document.getElementById("hotcat_DefaultSort_Link").focus(); }; // VALIDATION FORMULAIRE CLEF DE TRI GLOBALE window.hotcat_Default_ok = function(Form){ var Text = document.getElementById("hotcat_text_Default"); var OldDefaultSort = hotcat_OldDefaultSort; var NewDefaultSort = Text.value; if(!hotcat_Multi_Edit){ if(OldDefaultSort==NewDefaultSort){ hotcat_Default_Cancel(Form); return; }else{ var RemovedCategories = []; var ModifiedCategories_from = []; var ModifiedCategories_to = []; var AddedCategories = []; var DefaultSort = NewDefaultSort ; hotcat_Edit(RemovedCategories, ModifiedCategories_from, ModifiedCategories_to, AddedCategories, DefaultSort); } }else{ if(OldDefaultSort==NewDefaultSort){ hotcat_Default_Cancel(Form); return; }else{ var Span = Form.parentNode; Span.getElementsByTagName('span')[0].innerHTML = Text.value; var Link = Span.getElementsByTagName('a')[0]; Link.style.display = ""; $(Link).addClass("ModifiedDefaultSort"); Form.parentNode.removeChild(Form) ; hotcat_Multi_CheckForChanges(); hotcat_upDate_FormPositions(); document.getElementById("hotcat_DefaultSort_Link").focus(); } } }; ///////////////////////// ÉDITION //////////////////////////////////////////////////////// window.hotcat_Edit = function(RemovedCategories, ModifiedCategories_from, ModifiedCategories_to, AddedCategories, DefaultSort){ if(hotcat_Multi_IsEditPage){ hotcat_autocommit = false; hotcat_DoEdit(RemovedCategories, ModifiedCategories_from, ModifiedCategories_to, AddedCategories, DefaultSort); hotcat_multiedit_CancelForm(); return; } var URL = mw.config.get('wgServer')+mw.config.get('wgScript')+'?title='+encodeURIComponent(mw.config.get('wgPageName'))+'&action=edit'; hotcat_ajax.http({url : URL, onSuccess : hotcat_TrueEdit, removedcats : RemovedCategories, modifiedcatsfrom : ModifiedCategories_from, modifiedcatsto : ModifiedCategories_to, addedcats : AddedCategories, defaultsort : DefaultSort }); }; window.hotcat_TrueEdit = function(Req, data){ var RemovedCategories = data.removedcats; var ModifiedCategories_from = data.modifiedcatsfrom; var ModifiedCategories_to = data.modifiedcatsto; var AddedCategories = data.addedcats; var DefaultSort = data.defaultsort; while(document.body.firstChild){document.body.removeChild(document.body.firstChild);} document.body.innerHTML = Req.responseText; hotcat_DoEdit(RemovedCategories, ModifiedCategories_from, ModifiedCategories_to, AddedCategories, DefaultSort); }; window.hotcat_DoEdit = function(RemovedCategories, ModifiedCategories_from, ModifiedCategories_to, AddedCategories, DefaultSort){ var prevent_autocommit = 0; if(typeof(hotcat_EditCustom)=="function") hotcat_EditCustom(); if(hotcat_autocommit)document.editform.style.display = "none"; for(var a=0,l=ModifiedCategories_to.length;a<l;a++){ ModifiedCategories_to[a] = ModifiedCategories_to[a].replace(new RegExp("^"+hotcat_CatNamespace, "ig"), ""); } for(var a=0,l=AddedCategories.length;a<l;a++){ AddedCategories[a] = AddedCategories[a].replace(new RegExp("^"+hotcat_CatNamespace, "ig"), ""); } var OldText = document.getElementById('wpTextbox1').value; var summary = []; for(var a=0;a<RemovedCategories.length;a++){ var OldCatName = RemovedCategories[a]; var OldCatNameUnsorted = OldCatName.replace(/\|.*/, ""); var REGEXP = new RegExp("(\\s*)\\[\\[ *(?:"+mw.config.get('wgFormattedNamespaces')[14]+"|Category) *: *" + OldCatName.replace(/([\\\^\$\*\+\?\.\|\{\}\[\]\(\)])/g, "\\$1") + " *(\\|[^\\]]*)?\\]\\]", "gi"); var matchesCatName = OldText.match(REGEXP); if (matchesCatName != null && matchesCatName.length == 1) { OldText = OldText.replace(REGEXP, ""); summary.push( " – [[" + hotcat_CatNamespace+OldCatNameUnsorted + "]]" ) ; }else{ prevent_autocommit = 1; if(matchesCatNameUnsorted == null){ alert(hotcat_text_AlertProblem1.split('$1').join(OldCatNameUnsorted)); }else if(matchesCatNameUnsorted.length > 1){ alert(hotcat_text_AlertProblem3.split('$1').join(OldCatNameUnsorted)); } } } if((RemovedCategories[0])&&((ModifiedCategories_from[0])||(AddedCategories[0]))) summary.push(" |"); for(var a=0;a<ModifiedCategories_from.length;a++){ var OldCatName = ModifiedCategories_from[a]; var OldCatNameUnsorted = OldCatName.replace(/\|.*/, ""); var NewCatName = ModifiedCategories_to[a]; var NewCatNameUnsorted = NewCatName.replace(/\|.*/, ""); var REGEXP_OLD = hotcat_CreateRegExp(OldCatName); var REGEXP_NEW = hotcat_CreateRegExp(NewCatNameUnsorted); var matchesOldCatName = OldText.match(REGEXP_OLD); var matchesNewCatName = OldText.match(REGEXP_NEW); if( ((matchesNewCatName == null)||(OldCatNameUnsorted==NewCatNameUnsorted)) && matchesOldCatName != null && matchesOldCatName.length == 1) { OldText = OldText.replace(REGEXP_OLD, "$1[[" + hotcat_CatNamespace+NewCatName + "$6]]"); summary.push ( " ± [["+hotcat_CatNamespace+OldCatNameUnsorted+"]]->[["+hotcat_CatNamespace+ NewCatNameUnsorted+"]]"); }else{ prevent_autocommit = 1; if(matchesOldCatName == null){ alert(hotcat_text_AlertProblem1.split('$1').join(OldCatNameUnsorted)); }else if(matchesOldCatName.length > 1){ alert(hotcat_text_AlertProblem3.split('$1').join(OldCatNameUnsorted)); }else if((matchesNewCatName != null)&&(OldCatNameUnsorted!=NewCatNameUnsorted)){ alert(hotcat_text_AlertProblem2.split('$1').join(NewCatNameUnsorted)); } } } if((AddedCategories[0])&&(ModifiedCategories_from[0])) summary.push(" |"); for(var a=0;a<AddedCategories.length;a++){ var NewCatName = AddedCategories[a]; var NewCatNameUnsorted = NewCatName.replace(/\|.*/, ""); var REGEXP = hotcat_CreateRegExp(NewCatNameUnsorted); var matchesCatNameUnsorted = OldText.match(REGEXP); if (matchesCatNameUnsorted != null){ alert(hotcat_text_AlertProblem2.split('$1').join(NewCatNameUnsorted)); prevent_autocommit = 1; continue; } var re = new RegExp("\\[\\[(?:"+mw.config.get('wgFormattedNamespaces')[14]+"|Category):[^\\]]+\\]\\]", "ig") var index = -1; while (re.exec(OldText) != null) index = re.lastIndex; var txt = "[[" + hotcat_CatNamespace+NewCatName + "]]" ; if (index < 0) { // no category var interWiki = new RegExp('^\\s*\\[\\[([a-z][a-z].?(x?-[^\\]]+)?|simple|tokipona):([^\\]]*)\\]\\]\\s*$'); var blank = new RegExp('^\\s*$'); var lines = OldText.split('\n'); var DebutModele = ''; var SuiteModele = ''; for (var lineId = lines.length - 1; lineId >= 0; --lineId){ if (!interWiki.test(lines[lineId]) && !blank.test(lines[lineId])) { DebutModele = lines.slice(0, lineId + 1).join('\n') + '\n\n'; SuiteModele = lines.slice(lineId + 1).join('\n'); break; } } if (DebutModele === '') { // edge case: source has nothing else than interwikis SuiteModele = OldText; } while(SuiteModele.indexOf('\n\n')!=-1){ SuiteModele = SuiteModele.split("\n\n").join("\n"); } SuiteModele = SuiteModele.replace(/^\n/, ""); OldText = DebutModele + txt + '\n\n' + SuiteModele; }else{ OldText = OldText.substring(0, index) + '\n' + txt + OldText.substring(index); } summary.push ( " + [[" + hotcat_CatNamespace+NewCatNameUnsorted + "]]" ) ; } if((DefaultSort!=hotcat_OldDefaultSort)&&(DefaultSort!="undefined")){ var NewDefaultSort = "{{DEFAULTSORT:"+DefaultSort+"}}\n"; var HasDefaultSort = null; for(var d=0;d<hotcat_DefaultsortAliases.length;d++){ if(OldText.indexOf(hotcat_DefaultsortAliases[d])!=-1) HasDefaultSort = hotcat_DefaultsortAliases[d]+":"; } if(HasDefaultSort!=null){ if(DefaultSort==""){ NewDefaultSort = ""; summary.push ("; – {{DEFAULTSORT:" + hotcat_OldDefaultSort +"}}") ; }else{ summary.push ("; ± {{DEFAULTSORT:}} : " + hotcat_OldDefaultSort + " -> " + DefaultSort ) ; } OldText = OldText.split("{{"+HasDefaultSort+hotcat_OldDefaultSort+"}}\n").join(NewDefaultSort); OldText = OldText.split("{{"+HasDefaultSort+hotcat_OldDefaultSort+"}}").join(NewDefaultSort); }else if(DefaultSort!=""){ var re = new RegExp("\\[\\[(?:"+mw.config.get('wgFormattedNamespaces')[14]+"|Category):[^\\]]+\\]\\]", "ig"); var index = re.exec(OldText); if(index ==null ) { var interWiki = new RegExp('^\\s*\\[\\[([a-z][a-z].?(x?-[^\\]]+)?|simple|tokipona):([^\\]]*)\\]\\]\\s*$'); var blank = new RegExp('^\\s*$'); var lines = OldText.split('\n'); var DebutModele = ''; var SuiteModele = ''; for (var lineId = lines.length - 1; lineId >= 0; --lineId){ if (!interWiki.test(lines[lineId]) && !blank.test(lines[lineId])) { DebutModele = lines.slice(0, lineId + 1).join('\n') + '\n\n'; SuiteModele = lines.slice(lineId + 1).join('\n'); break; } } if (DebutModele === '') { // edge case: source has nothing else than interwikis SuiteModele = OldText; } SuiteModele = SuiteModele.replace(/^\n/, ""); OldText = DebutModele + NewDefaultSort + '\n' + SuiteModele; }else{ var lastindex = (re.lastIndex); var compile = re.compile(re); var FirstCat = re.exec(OldText).toString(); FirstCat = FirstCat.replace(/\n/g, ""); var Before = OldText.substring(0, lastindex).replace(FirstCat, ""); var After = FirstCat+OldText.substring(lastindex); OldText = Before + NewDefaultSort + After; } summary.push ("; + " + NewDefaultSort ) ; } } var cat = new RegExp("\\[\\[(?:"+mw.config.get('wgFormattedNamespaces')[14]+"|Category):[^\\]]+\\]\\]", "ig"); var nocat1 = "{{"+hotcat_text_NoCatTemplate.ucFirst()+"}}\n"; var nocat1Bis = "{{"+hotcat_text_NoCatTemplate.lcFirst()+"}}\n"; var nocat2 = "{{"+hotcat_text_NoCatTemplate.ucFirst()+"}}"; var nocat2Bis = "{{"+hotcat_text_NoCatTemplate.lcFirst()+"}}"; if(cat.exec(OldText) != null){ OldText = OldText.split(nocat1).join(""); OldText = OldText.split(nocat1Bis).join(""); OldText = OldText.split(nocat2).join(""); OldText = OldText.split(nocat2Bis).join(""); } document.getElementById('wpTextbox1').value = OldText; document.getElementById('wpSummary').value = hotcat_text_ResumeScript + summary.join(""); if(!hotcat_Multi_IsEditPage){ if(hotcat_Minoredit==1) document.editform.wpMinoredit.checked = true; if(hotcat_Minoredit==0) document.editform.wpMinoredit.checked = false; if(hotcat_Watchthis==1) document.editform.wpWatchthis.checked = true; if(hotcat_Watchthis==0) document.editform.wpWatchthis.checked = false; } if((hotcat_autocommit)&&(prevent_autocommit != 1)){ var watchthisparam = {}; watchthisparam[-1] = "nochange"; watchthisparam[ 0] = "unwatch"; watchthisparam[ 1] = "watch"; var datas = { action : 'edit', title : mw.config.get('wgPageName'), text : OldText, summary : hotcat_text_ResumeScript + summary.join(""), watchlist : watchthisparam[hotcat_Watchthis], token : document.editform.wpEditToken.value }; if(document.editform.wpMinoredit.checked){ datas['minor'] = 1; } var hotcattag = hotcat_gettag(); if(hotcattag){ datas.summary = summary.join(""); datas.tags = hotcattag; } var api = new mw.Api(); api.post( datas, {'contentType':'application/x-www-form-urlencoded'} ).then( function ( data ) { window.location.reload(); }); return; } if(prevent_autocommit == 1) document.editform.style.display = ""; if(hotcat_Multi_IsEditPage) hotcat_update_existing(); }; ///////////////////////// SUGGESTIONS //////////////////////////////////////////////////////// // REQUÊTE DE SUGGESTIONS window.hotcat_text_changed = function(FormIndex, Mode, titles, catContinue) { if ( hotcat_suggest_running ) return ; if(!Mode) Mode = false; if((!FormIndex)||(FormIndex=="")) FormIndex = "0"; if(!titles) titles = []; if(!catContinue) catContinue = ""; var text = hotcat_TextMatrix[FormIndex]; if(!text){alert('PB hotcat_text_changed () : ' + FormIndex); return; } var v = text.value; v = hotcat_deleteUnwantedUnicodeChars(v); v = v.replace(new RegExp("^"+hotcat_CatNamespace, "ig"), ""); v = v.ucFirst() ; text.value = v; if(v.indexOf("|")!=-1) v = v.split("|")[0]; var APILimit = ( ((mw.config.get('wgUserGroups').indexOf("sysop")!=-1)||(mw.config.get('wgUserGroups').indexOf("bot")!=-1)) ? 4999 : 499 ); if(hotcat_list_items>APILimit) hotcat_list_items = APILimit; // API max if(Mode=="UP"){ // Suggestions catégories-mères var URL = "/api.php?format=xml&action=query&prop=categories&titles=" + hotcat_CatNamespace+encodeURIComponent(v) + "&cllimit=" + hotcat_list_items; var TagName = "cl"; var Replace = false; }else if(Mode=="DOWN"){ // Suggestions catégories-filles var URL = "/api.php?format=xml&action=query&list=categorymembers&cmnamespace=14&cmtitle=" + hotcat_CatNamespace+encodeURIComponent(v) + "&cmlimit=" + APILimit + catContinue; var TagName = "cm"; var Replace = false; }else{ // Suggestions normales var URL = "/api.php?format=xml&action=query&list=allpages&apnamespace=14&apfrom=" + encodeURIComponent(v) + "&aplimit=" + hotcat_list_items; var TagName = "p"; var Replace = true; } hotcat_suggest_running = 1 ; if ( v != "" ) { hotcat_ajax.http({url : mw.config.get('wgServer') + mw.config.get('wgScriptPath') + URL, onSuccess : hotcat_text_changedBis, tagname : TagName, replacetext : Replace, titles : titles, formindex : FormIndex, mode : Mode }); }else{ hotcat_show_suggestions ( titles , FormIndex, Replace ) ; } }; window.hotcat_text_changedBis = function(Req, data){ var titles = data.titles; var FormIndex = data.formindex; var Mode = data.mode; var TagName = data.tagname; var Replace = data.replacetext; var xml = Req.responseXML ; if ( xml == null ) return ; var pages = xml.getElementsByTagName( TagName ) ; for ( var i = 0 ; i < pages.length ; i++ ) { var s = pages[i].getAttribute("title"); if(s.indexOf(hotcat_CatNamespace)!=-1){ s = s.split(hotcat_CatNamespace).join(''); titles.push ( s ) ; } } var CanContinue = xml.getElementsByTagName("query-continue")[0]; if(Mode=="DOWN"&&CanContinue){ CanContinueId = "&cmcontinue="+encodeURIComponent(CanContinue.firstChild.getAttribute("cmcontinue")); hotcat_suggest_running = 0 ; hotcat_text_changed(FormIndex, Mode, titles, CanContinueId) ; }else{ hotcat_show_suggestions(titles, FormIndex, Replace); } }; // AFFICHAGE DES SUGGESTIONS window.hotcat_show_suggestions = function( titles, FormIndex, Replace, Mode ) { hotcat_suggest_running = 0 ; var text = hotcat_TextMatrix[FormIndex] ; var list = hotcat_ListMatrix[FormIndex] ; var icon = hotcat_ExistMatrix[FormIndex] ; if((!text)||(!list)||(!icon)) { alert('PB hotcat_show_suggestions() : ' + FormIndex); return; } if(titles.length==0){ list.style.display = "none" ; if(Replace){ icon.src = hotcat_exists_no ; icon.title = hotcat_text_Exists_NoTitle ; } return ; } var TailleListe = hotcat_list_size; if (titles.length < TailleListe ) TailleListe = titles.length; var listh = TailleListe * 20 ; list.size = 5 ; list.style.align = "right" ; list.style.zIndex = 5; list.style.position = "relative" ; list.style.width = text.offsetWidth + "px" ; list.style.height = listh + "px" ; while ( list.firstChild ) list.removeChild ( list.firstChild ) ; for ( var i = 0 ; i < titles.length ; i++ ) { var opt = document.createElement ( "option" ) ; var ot = document.createTextNode ( titles[i] ) ; opt.appendChild ( ot ) ; opt.value = titles[i]; list.appendChild ( opt ) ; } if(hotcat_list_down){ list.style.top = parseInt(text.offsetHeight) + "px"; list.style.marginBottom = "-" + (listh + parseInt(text.offsetHeight)) + "px" ; }else{ list.style.marginTop = "-" + listh + "px" ; list.style.display = "inline" ; $(list).position({my: "right bottom", at: "right top", collision: "none", of: $(text)}); } list.style.marginright = "-" + text.offsetWidth + "px" ; list.onkeyup = hotcat_KeypressedOnList; list.style.display = "inline" ; icon.title = hotcat_text_Exists_YesTitle ; icon.src = hotcat_exists_yes ; var first_title = titles.shift () ; hotcat_last_v = text.value.ucFirst(); var hotcat_last_v_Split = hotcat_last_v; if(hotcat_last_v.indexOf('|')!=-1){ hotcat_last_key = hotcat_last_v.substring(hotcat_last_v.indexOf("|"), hotcat_last_v.length); hotcat_last_v_Split = hotcat_last_v.split(hotcat_last_key).join(''); }else{ hotcat_last_key = ""; } if ( first_title == hotcat_last_v_Split ) return ; if(Replace){ var suggestion = first_title; if(suggestion.indexOf(hotcat_last_v_Split)==-1){ icon.src = hotcat_exists_no ; icon.title = hotcat_text_Exists_NoTitle ; return; } text.value = suggestion + hotcat_last_key ; if (text.createTextRange) { var ra = text.createTextRange(); ra.moveStart("character", hotcat_last_v.length); ra.moveEnd("character", suggestion.length); ra.select(); } else if( text.setSelectionRange ) { text.setSelectionRange( hotcat_last_v.length, suggestion.length ); } else { text.selectionStart = hotcat_last_v.length ; text.selectionEnd = suggestion.length ; } }else{ list.focus(); } }; // MISE A JOUR DE LA POSITION DES LISTES DE SUGGESTIONS window.hotcat_upDate_FormPositions = function(){ var AllForms = document.getElementById('mw-normal-catlinks').getElementsByTagName('form'); for(var a=0;a<AllForms.length;a++){ if(AllForms[a].id == "hotcat_modify_multi_form") continue; if(AllForms[a].id == "hotcat_form_Default") continue; var ThisForm = AllForms[a]; var ThisSelect = ThisForm.getElementsByTagName('select')[0]; var Options = ThisSelect.getElementsByTagName('option'); var ThisInput = ThisForm.getElementsByTagName('input')[0]; var ListHeight = hotcat_list_size * 20 ; if (Options.length < hotcat_list_size) { ListHeight = Options.length * 20 ; } if(hotcat_list_down){ ThisSelect.style.top = parseInt(ThisInput.offsetHeight) + "px"; ThisSelect.style.marginBottom = "-" + (ListHeight + parseInt(ThisInput.offsetHeight)) + "px" ; }else{ ThisSelect.style.marginTop = "-" + ListHeight + "px" ; } ThisSelect.style.marginright = "-" + ThisInput.offsetWidth + "px" ; } }; // SÉLECTION D'UNE SUGGESTION AU CLAVIER window.hotcat_KeypressedOnList = function(e){ if (!e) var e = window.event; if (e.keyCode != 13) return; hotcat_text_replace(hotcat_getIndex(this)); }; // REMPLACEMENT DU CHAMP DE TEXTE PAR UNE SUGGESTION window.hotcat_text_replace = function(Index){ var Text = hotcat_TextMatrix[Index]; var TextValue = Text.value; var List = hotcat_ListMatrix[Index]; var Options = List.getElementsByTagName('option'); for(var a=0;a<Options.length;a++){ if(Options[a].selected){ var ListValue = Options[a].value; if(TextValue.indexOf('|')!=-1){ hotcat_last_key = TextValue.substring(TextValue.indexOf("|"), TextValue.length); } Text.value = ListValue + hotcat_last_key; hotcat_text_changed(Index) ; Text.focus(); return; } } }; ///////////////////////// MISE A JOUR BARRE DE CATÉGORIES //////////////////////////////////////////////////////// window.hotcat_update_existing = function(){ var OldText = document.getElementById("wpTextbox1").value; OldText = hotcat_update_existing_Strip(OldText); var catRegExp = new RegExp("\\[\\[(?:"+mw.config.get('wgFormattedNamespaces')[14]+"|Category):[^\\]]+\\]\\]", "ig"); var Matches = OldText.match(catRegExp); var Cats = []; if(Matches != null){ for(var a=0,l=Matches.length;a<l;a++){ var ThisMatch = Matches[a]; ThisMatch = ThisMatch.replace(new RegExp("\\[\\[(" + mw.config.get('wgFormattedNamespaces')[14]+"|Category):", "ig"), ""); ThisMatch = ThisMatch.replace(new RegExp("\\]\\]", "ig"), ""); var ThisCat = ThisMatch.replace(/\|.*/g, ""); Cats.push(ThisCat); } } hotcat_update_existing_Exists(Cats); }; window.hotcat_update_existing_Strip = function(Text){ Text = hotcat_update_existing_StripTag(Text, "<nowiki[^>]*>", "</"+"nowiki>"); Text = hotcat_update_existing_StripTag(Text, "<includeonly[^>]*>", "</"+"includeonly>"); Text = hotcat_update_existing_StripTag(Text, "<pre[ ]+[^>]*>", "</"+"pre>"); Text = hotcat_update_existing_StripTag(Text, "<source[ ]+[^>]*>", "</"+"source>"); Text = hotcat_update_existing_StripTag(Text, "<syntaxhighlight[ ]*[^>]*>", "</"+"syntaxhighlight>"); Text = hotcat_update_existing_StripTag(Text, "<!--[\\-]*", "-->"); return Text; }; window.hotcat_update_existing_StripTag = function(Text, StartTag, EndTag){ var TagRegExp = new RegExp(StartTag, "ig"); var Matches = Text.match(TagRegExp); if(Matches!=null){ for(var a=0,l=Matches.length;a<l;a++){ var BeforeTag = Text.substring(0, Text.indexOf(Matches[a])); var AfterTag = Text.substring(BeforeTag.length, Text.length); if(AfterTag.indexOf(EndTag)==-1){ AfterTag = ""; }else{ AfterTag = AfterTag.substring( (AfterTag.indexOf(EndTag) + (EndTag.length)) , AfterTag.length); } Text = BeforeTag + AfterTag; if(Text.match(TagRegExp)==null) break; } } return Text; }; window.hotcat_update_existing_Exists = function(Cats, NewCats){ if(!Cats[0]){ hotcat_update_existing_Update(Cats, NewCats); return; } if(!NewCats) NewCats = []; var CatTitles = []; for(var a=0,l=Cats.length;a<l;a++){ CatTitles.push( mw.config.get('wgFormattedNamespaces')[14]+":"+encodeURIComponent(Cats[a]) ); } var URL = mw.config.get('wgServer') + mw.config.get('wgScriptPath') + '/api.php?format=xml&action=query&prop=info&titles=' + CatTitles ; hotcat_ajax.http({url : URL, onSuccess : hotcat_update_existing_ExistsBis, cats : Cats, newcats : NewCats }); }; window.hotcat_update_existing_ExistsBis = function(Req, data){ var Cats = data.cats; var NewCats = data.newcats; var ObjetXML = Req.responseXML; if(!ObjetXML){ hotcat_update_existing_Update(Cats, NewCats); return; } var Pages = ObjetXML.getElementsByTagName('page'); for(var a=0,l=Pages.length;a<l;a++){ var Page = Pages[a]; var Title = Page.getAttribute("title").split(mw.config.get('wgFormattedNamespaces')[14] + ":").join(""); var Index= Cats.indexOf(Title); if(Index==-1) continue; var Missing = Page.getAttribute("missing"); if(Missing==""){ NewCats[Index] = true; }else{ NewCats[Index] = false; } } hotcat_update_existing_Update(Cats, NewCats); }; window.hotcat_update_existing_Update = function(Cats, NewCats){ var CatLine = document.getElementById("mw-normal-catlinks"); var catline = document.createElement("div"); catline.id = "mw-normal-catlinks"; CatLine.parentNode.insertBefore(catline, CatLine); var plural = (Cats.length != 1); hotcat_append_firstlink( catline, plural); for(var a=0,l=Cats.length;a<l;a++){ var Cat = Cats[a]; var Link = document.createElement('a'); Link.title = mw.config.get('wgFormattedNamespaces')[14] + ":" + Cat; Link.appendChild(document.createTextNode(Cat)); Link.href = mw.config.get('wgServer') + mw.config.get('wgArticlePath').split('$1').join(mw.config.get('wgFormattedNamespaces')[14] + ":" + encodeURI(Cat)); if(NewCats[a]) Link.className = "new"; var Span = document.createElement('span'); Span.appendChild(Link); if(a!=0) catline.appendChild(document.createTextNode(' | ')); catline.appendChild(Span); } var HiddenCatsLink = document.getElementById(hotcat_HiddenCatsLinkID); if(HiddenCatsLink){ HiddenCatsLink.parentNode.removeChild(HiddenCatsLink); catline.appendChild(document.createTextNode(' | ')); catline.appendChild(HiddenCatsLink); } CatLine.parentNode.removeChild(CatLine); hotcat_modify_existing(catline); hotcat_append_add_span(catline); hotcat_append_multiedit_span(catline); }; ///////////////////////// DIVERS //////////////////////////////////////////////////////// // RÉCUPÉRATION DU N° D'INDEX window.hotcat_getIndex = function( Element ){ return parseInt(Element.id.replace(/[^0-9]/g, "")); }; // GESTION {{PLURAL:}} (MESSAGES SYSTÈME) window.hotcat_PLURAL = function(Text, Plural){ var PluralRegExp = new RegExp("\\{\\{PLURAL[^\\}]+\\}\\}", "ig"); var Matches = Text.match(PluralRegExp); if(Matches!=null){ for(var b=0,m=Matches.length;b<m;b++){ var Match = Matches[b]; var Params = Match.split('}}').join('').split('|'); var Result = ""; if(Plural){ Result = Params[2]; }else{ Result = Params[1]; } if(!Result) Result = ""; Text = Text.replace(Match, Result); } } return Text; }; // GESTION {{GENDER:}} (MESSAGES SYSTÈME) window.hotcat_GENDER = function(Text, Gender){ var PluralRegExp = new RegExp("\\{\\{GENDER[^\\}]+\\}\\}", "ig"); var Matches = Text.match(PluralRegExp); if(Matches!=null){ for(var b=0,m=Matches.length;b<m;b++){ var Match = Matches[b]; var Params = Match.split('}}').join('').split('|'); var Result = ""; if(Gender=="male"){ Result = Params[1]; }else if(Gender=="female"){ Result = Params[2]; }else{ Result = Params[3]; } if(!Result) Result = ""; Text = Text.replace(Match, Result); } } return Text; }; // PREMIÈRE LETTRE EN MAJUSCULE String.prototype.ucFirst = function () { return this.substr(0,1).toUpperCase() + this.substr(1,this.length); }; // PREMIÈRE LETTRE EN MINUSCULE String.prototype.lcFirst = function () { return this.substr(0,1).toLowerCase() + this.substr(1,this.length); }; window.hotcat_CreateRegExp = function(Cat){ if(hotcat_CaseSensitive){ Cat = Cat.replace(/([\\\^\$\*\+\?\.\|\{\}\[\]\(\)])/g, "\\$1"); }else{ Cat = "("+ Cat.ucFirst().replace(/([\\\^\$\*\+\?\.\|\{\}\[\]\(\)])/g, "\\$1") + "|" + Cat.lcFirst().replace(/([\\\^\$\*\+\?\.\|\{\}\[\]\(\)])/g, "\\$1") + ")"; } var CatRegExp = new RegExp("(\\s*)\\[\\[( |_)*(?:"+mw.config.get('wgFormattedNamespaces')[14]+"|Category)( |_)*:( |_)*" + Cat +"( |_)*(\\|[^\\]]*)?\\]\\]", "g"); return CatRegExp; }; // Retrait de caractères unicode indésirables window.hotcat_deleteUnwantedUnicodeChars = function(Text){ return Text.replace(/\u200E|\u200F|\u202A|\u202B|\u202C|\u202D|\u202E/g, ''); }; ///////////////////////// LANCEMENT //////////////////////////////////////////////////////// window.hotcat_Launch = function(){ var hotcat_CanEdit = true; var RestrictionEdit = mw.config.get('wgRestrictionEdit'); var Groups = mw.config.get('wgUserGroups'); if(RestrictionEdit !== null && typeof(RestrictionEdit)==='object' && RestrictionEdit.length > 0){ hotcat_CanEdit = false; if( Groups !== null && typeof(Groups)==='object'){ for(var a=0,l=RestrictionEdit.length;a<l;a++){ if(Groups.indexOf(RestrictionEdit[a])!=-1) hotcat_CanEdit = true; } } } if(!hotcat_CanEdit) return; // Définition styles CSS mw.loader.addStyleTag("" + ".RemovedCategory { text-decoration:line-through;background-color:#FF9999; } " + ".ModifiedCategory { background-color:#CCCC77; } " + ".AddedCategory { background-color:#99FF99; } " + ".ModifiedDefaultSort { background-color:#CCCC77; } " + "#catlinks, #catlinks div { text-align:right !important; } " + "#mw-normal-catlinks * { display:inline; } " + "#catlinks option { display:block !important; } " ); var HCMmodules = [ mw.config.get('wgServer')+mw.config.get('wgScript')+'?title=MediaWiki:Gadget-HotCatsMultiCustomEdit.js&action=raw&ctype=text/javascript' ]; var Lang = mw.config.get('wgUserLanguage'); if(!Lang) Lang = mw.config.get('wgContentLanguage'); if(Lang && Lang !== "ur"){ HCMmodules.push('//ur.wikipedia.org/w/index.php?title=Mediawiki:Gadget-HotCatsMulti.js/i18n/'+Lang+'.js&action=raw&ctype=text/javascript'); } // Lancement mw.loader.implement( "HotCatsModules", HCMmodules, {}, {}, {} ); mw.loader.using(["HotCatsModules", "jquery.ui"], function(){ $(hotcat_getDefaultsortAliasesAndMessages); }); }; if( mw.config.get('wgNamespaceNumber') > -1 && mw.config.get('wgNamespaceNumber')%2 === 0 && document.URL.indexOf("printable=yes") == -1 && ["history","delete"].indexOf(mw.config.get('wgAction')) === -1){ hotcat_Launch(); } //</nowiki></pre></source> 94q8c2oga4cesak4loffva0vva3heae 8 53370 713073 434376 2026-11-02T19:44:29Z Maintenance script 13287 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 713073 css text/css /* Cxi tie sekvas formatoj, kiuj plibeligu informkestojn. */ /* Tio funkcias kiel aldonajxo (angle Gadget) per CSS. */ /* skriba grando - ankoraux kopinenda al [[MediaWiki:Common.css]] */ .infobox { font-size:90%; } /* infobox */ .infobox .kaplinio { height:45px; vertical-align:middle; text-align:center; font-size:150%; font-weight:bolder; line-height:1.2em; /*color:#000*/ } /* diversaj algxustigoj */ .infobox caption.kaplinio { vertical-align:top; } .infobox .kaplinio.l1 { line-height:2.7em; } .infobox .kaplinio.l3 { height:67px; } .infobox .kaplinio.lx { height:auto; } .infobox .media { height:35px; vertical-align:middle; text-align:center; font-weight:bolder; color:#000 } /* Por informkestoj - origine laux la franca kaj suprasoraba vikipedioj "entete" resp. "hornja-linka" */ /* Nun sxangxita tiel, ke devus funkcii kun aliaj CSS-klasoj, kiuj difinas la fonan koloron. */ .kaplinio.io {} .kaplinio.aktorado { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/37/Picto_infobox_masks.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.animeo, .kaplinio.mangao { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/63/Picto_infobox_anime_and_manga.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.arkeologo, .kaplinio.arkeologio { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/80/Picto_infobox_archaeology.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.armeo, .kaplinio.armeano, .kaplinio.soldato { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/03/Picto_infobox_military.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.artisto { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f3/Picto_infobox_artiste.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.astronauto, .kaplinio.kosmonauto { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0a/Picto_infobox_astronaut.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.astronomio { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/71/Picto_infobox_astronomy.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.auto { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/99/Picto_infobox_automobil.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.aviadilo, .kaplinio.flugmashino2, .kaplinio.raketo2 { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/ff/Picto_infobox_aircraft.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.basbalo { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/24/Picto_infobox_baseball2.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.biero { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/04/Picto_infobox_beer.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.egiptio, .kaplinio.antikva-egiptio { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cc/Picto_infobox_ancient_Egypt.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.episkopo, .kaplinio.episkopujo { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b3/Picto_infobox_bishop.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.Europa-unio, .kaplinio.europo { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c0/Picto_Infobox_Europe.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.fervojo, .kaplinio.trajno { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/44/Picto_infobox_train.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.flago { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f7/Picto_infobox_flag.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.filmo, .kaplinio.kino { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ea/Picto_infobox_cinema.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.filozofo { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/dd/Picto_infobox_philosopher.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.fiziko { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d1/Picto_infobox_physics.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.flugmashino, .kaplinio.raketo { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ee/Picto_infobox_rocket.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.frukto, .kaplinio.fruktoj { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/66/Picto_info_grape.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.futbalo, .kaplinio.piedpilko { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3c/Picto_infobox_fotbal.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.gazeto { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d6/Picto_infobox_newspaper.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.helikoptero { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fa/Picto_infobox_helicopter.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.helpo, .kaplinio.projekto { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/24/Picto_infobox_default.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.iloj { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cb/Picto_infobox_tools.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.interreto { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/aa/Picto_infobox_internet_PD.svg"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.jhurnalo { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c4/Picto_infobox_magazine.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.kastelo { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5c/Picto_infobox_chateau.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.kemio { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/95/Picto_infobox_chemistry.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.komikso { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2c/Picto_infobox_comicballoon.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.komputilo, .kaplinio.informadiko { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d1/Picto_infobox_pc.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.komunikado { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a2/Picto_infobox_antenna.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.libro { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Picto_infobox_book.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.ludo, .kaplinio.ludilo { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b8/Picto_info_toys_and_games.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.mangho { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/aa/Picto_infobox_mets.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.manpilkado { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e3/Picto_infobox_handbal.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.mapo { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7a/Picto_infobox_map.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; font-size:110%; } .kaplinio.muzeo { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ac/Infobox_museum_pictogram.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; font-size:110%; } .kaplinio.muziko { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/60/Picto_infobox_music.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.ofico { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0a/Picto_infobox_post_office.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.papo, .kaplinio.vatikano { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/31/Picto_Emblem_of_the_Papacy.PNG"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.persono { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/82/Picto_infobox_manwoman.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.pilko, .kaplinio.piedpilko2, .kaplinio.futbalo2 { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a8/Picto_infobox_football.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.ponto { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/87/Picto_infobox_bridge.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.poshtmarko { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b3/Picto_infobox_Stamps.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.radio, .kaplinio.elsendo { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a8/Picto_infobox_radio_2.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.skribisto { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1e/Picto_infobox_auteur.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.sporto { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8e/Picto_infobox_Olympic.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.stelo { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2e/Picto_infobox_star.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.strato, .kaplinio.vojo { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/57/Picto_infobox_motorway.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.strato2, .kaplinio.vojo2 { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b4/Picto_infobox_road.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.TV, .kaplinio.televidado { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/44/Picto_infobox_TV-icon-novela.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.universitato { background-image:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/66/Picto_infobox_universit%C3%A9.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .kaplinio.videoludo { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2d/Picto_infobox_gamepad.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: bottom right; } /* travideblaj fonaj bildoj */ .media.audio { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Gnome-speakernotes.png/35px-Gnome-speakernotes.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } .media.video { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/en/thumb/2/20/Tango-video-x-generic.png/35px-Tango-video-x-generic.png"); background-repeat: no-repeat; background-position: top left; } /* Por interna tabelo */ .infobox .tabelo, .infobox .tabelo td, td.interna table td { border:0; } /* rondaj anguloj ne estas belaj cxe kestoj kun prilaboraj ligiloj */ .infobox td .toccolours { -moz-border-radius:0 !important; } /* por taksonkestoj */ .kaplinio.fungo {background: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/79/Picto_infobox_fungus.png") no-repeat top left;} .kaplinio.planto {background: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0b/Picto_infobox_plant.png") no-repeat top left;} .kaplinio.viruso {background: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/dc/Picto_infobox_virus.png") no-repeat top left;} .kaplinio.animalo {background: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/54/Picto_infobox_animal.png") no-repeat top left;} .kaplinio.bakterio, .kaplinio.arkio {background: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/51/Picto_infobox_bacterium.PNG") no-repeat top left;} e01tjl1rnssi0x9bj3ismca0oc2sxur 0 53438 713115 712473 2026-11-03T11:25:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713115 wikitext text/x-wiki اjیہ '''لسٹ قنون ساز اسمبلیاں بلحاظ ملک''' (List of legislatures by country) اے۔ == لسٹ قانون ساز اسمبلیاں == === ماورائے قوم قانون ساز اسمبلیاں=== {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" !تنظیم !ناں ایوان !درجہ ایوان !مدت (سال) !ووٹنگ نظام !نشستاں !آبادی فی نشست !خام ملکی پیداوار فی نشست (ملین امریکی ڈالر) !جوڑ |- |{{flagcountry|European Union}} |[[یورپی پارلیمنٹ]]<ref>Article 7(3) [http://eur-lex.europa.eu/en/treaties/dat/12007L/htm/C2007306EN.01015001.htm Treaty of Lisbon: Protocol ON THE APPLICATION OF THE PRINCIPLES OF SUBSIDIARITY AND PROPORTIONALITY]</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |براہ راست, [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |754 |667,761 |20,983 |[http://www.europarl.europa.eu/ europarl.europa.eu] |- |[[افریقی اتحاد]] |[[پین افریقی پارلیمنٹ]] |[[یک ایوانیت]] |5 |براہ راست (appointed by 47 of 53 national legislatures) |265 |3,974,098.11 |14.180 |[http://www.pan-africanparliament.org/ pan-africanparliament.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626085723/http://www.pan-africanparliament.org/ |date=2012-06-26 }} |- |[[File:Flag of the Central American Integration System.svg|23x15px]] [[وسطی امریکی ادغام نظام]] |[[وسطی امریکی پارلیمنٹ]] |[[یک ایوانیت]] |ملک کے مطابق منحصر |براہ راست, [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |120 |426,274.46 |2,651.175 |[http://www.parlacen.int parlacen.int] |} === لسٹ اقوام متحدہ دے رکن دیساں دیاں قانون ساز اسمبلیاں=== {| class="sortable wikitable" |-bgcolor="#cccccc" !ملک !مقننہ دا مجموعی ناں !ناں ایوان !سطح ایوان !مدت (سام) !ووٹنگ نظام !نشستاں !آبادی فی نشست ![[خام ملکی پیداوار]] فی نشست (ملین امریکی ڈالر) !جوڑ |- |rowspan=2|{{flagcountry|افغانستان}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی افغانستان|قومی اسمبلی]]<ref name="not">Native name not available</ref> |[[House of the People (افغانستان)|House of the People]] (ولسي جرګه ''Wolesi Jirga'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Single non-transferable vote]] |249 |122,168 |119 |[http://wj.parliament.af/ wj.parliament.af] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160220011312/http://wj.parliament.af/ |date=2016-02-20 }} |- |[[House of Elders]] (مشرانوجرګه ''Meshrano Jirga'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |3, 4 and 5 |[[majority rule|majority]] and appointed by the President |102 |298,234 |291 |[http://mj.parliament.af/ mj.parliament.af] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303201549/http://mj.parliament.af/ |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|البانیہ}} | |[[اسمبلی البانیہ]] (''Kuvendi i Shqipërisë'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |140 |20,226 |177 |[http://www.parlament.al/ parlament.al] |- |rowspan=2|{{flagcountry|الجزائر}} |rowspan=2|[[پارلیمان الجزائر|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[عوامی قومی اسمبلی]] (''al-Majlis al-Sha'abi al-Watani'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |6 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |462 |80,303 |439 |[http://www.apn-dz.org/ apn-dz.org] |- |[[کونسل Nation]] (''al-Majlis al-Umma'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |indirect vote and appointed by the President |144 |257,638 |1,830 |[http://www.majliselouma.dz/ majliselouma.dz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024200323/http://www.majliselouma.dz/ |date=2011-10-24 }} |- |{{flagcountry|انڈورا}} | |[[General کونسل Valleys]] (Consell General de les Valls) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |28 |2,789 |161 |[https://web.archive.org/web/20160229121927/http://www.consellgeneral.ad/ consellgeneral.ad] |- |{{flagcountry|انگولا}} | |[[قومی اسمبلی انگولا|قومی اسمبلی]] (Assembleia Nacional) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |220 |84,081 |525 |[http://www.parlamento.ao/ parlamento.ao] |- |rowspan=2|{{flagcountry|اینٹیگوا تے باربوڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان اینٹیگوا تے باربوڈا|پارلیمان]]<ref name="head">The [[head of state]] is a constituent part of the parliament too.</ref> |[[ایوان نمائندگان اینٹیگوا تے باربوڈا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[first-past-the-post]] |19 |4,305 |82 |[http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=194&category=66 ab.gov.ag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928191020/http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=194&category=66 |date=2013-09-28 }} |- |[[سینٹ اینٹیگوا تے باربوڈا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the Governor-General |17 |4,811 |92 |[http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=189&category=66 ab.gov.ag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930024724/http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=189&category=66 |date=2015-09-30 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ارجنٹائن}} |rowspan=2|[[رجنٹائن قومی کانگریس]] (Congreso de la Nación ارجنٹائن) |[[Argentine Chamber of Deputies|Chamber of Deputies of the Nation]] (Cámara de Diputados de la Nación) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |257 |156,097 |2,787 |[http://www.diputados.gov.ar/ diputados.gov.ar] |- |[[ارجنٹائن سینٹ|سینٹ قومی]] (Senado de la Nación) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |براہ راست ووٹ |72 |557,181 |9,950 |[http://www.senado.gov.ar/ senado.gov.ar] |- |{{flagcountry|آرمینیا}} | |[[قومی اسمبلی آرمینیا|قومی اسمبلی]] (Ազգային Ժողով ''Azgayin Zhoghov'') |[[یک ایوانیت]] |5 |براہ راست ووٹ تے [[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |131 |24,902 |136 |[http://www.parliament.am/ parliament.am] |- |rowspan=2|{{flagcountry|آسٹریلیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان آسٹریلیا]]<ref name="head"/> |[[آسٹریلیائی ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |3 |preferential [[instant-runoff voting]] |150 |154,200 |6,096 |[http://www.aph.gov.au/About_پارلیمان/House_of_Representatives aph.gov.au] |- |[[آسٹریلیائی سینٹ|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[single transferable vote]] |76 |304,342 |12,032 |[http://www.aph.gov.au/About_پارلیمان/سینٹ aph.gov.au] |- |rowspan=2|{{flagcountry|آسٹریا}} |rowspan=2|[[وفاقی اسمبلی آسٹریا|وفاقی اسمبلی]] (Bundesversammlung) |[[قومی کونسل (آسٹریا)|قومی کونسل]] (Nationalrat) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed-member proportional representation]] |183 |43,895 |1,923 |[http://www.parlament.gv.at/ENGL/PERK/NRBRBV/NR/ parlament.gv.at] |- |[[وفاقی کونسل (آسٹریا)|فیڈرل کونسل]] (Bundesrat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 and 6 |appointed by state parliaments |62 |129,563 |5,677 |[http://www.parlament.gv.at/ENGL/PERK/NRBRBV/BR/ parlament.gv.at] |- |{{flagcountry|آذربائیجان}} | |[[قومی اسمبلی آذربائیجان|قومی اسمبلی]] (''Milli Məclis'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |125 |73,320 |744 |[http://www.meclis.gov.az/ meclis.gov.az] |- |rowspan=2|{{flagicon|بہاماس}} [[بہاماس]] |rowspan=2|[[پارلیمان بہاماس|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی بہاماس|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[majority rule]] |38 |9,326 |283 |[http://www.بہاماس.gov.bs/wps/portal/public/!ut/p/b0/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfGjzOKNDdx9HR1NLHzdTQ3MDDxDA3wcA8w9jPwNTfULsh0VAStkWXU!/?1dmy&urile=wcm%3Apath%3A/MOF_Content/internet/The+Government/Government/The+Government/Legislative/The+House+of+اسمبلی/ بہاماس.gov.bs] |- |[[سینٹ بہاماس|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the [[Governor-General of بہاماس|Governor-General]] |16 |22,103 |674 |[http://www.بہاماس.gov.bs/wps/portal/public/!ut/p/b0/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfGjzOKNDdx9HR1NLHzdTQ3MDDxDA3wcA8w9jPwNTfULsh0VAStkWXU!/?1dmy&urile=wcm%3Apath%3A/MOF_Content/internet/The+Government/Government/The+Government/Legislative/The+سینٹ/ بہاماس.gov.bs] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بحرین}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی بحرین|قومی اسمبلی]]<ref name="not"/> |[[کونسل Representatives of بحرین|اسمبلی Representatives]] (''Majlis an-nuwab'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |40 |30,864 |777 |[http://www.nuwab.gov.bh/ nuwab.gov.bh] |- |[[Consultative کونسل بحرین|Consultative اسمبلی]] (''Majlis al-shura'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |appointed by the king |40 |30,864 |777 |[http://www.shura.gov.bh/ shura.gov.bh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218172642/http://www.shura.gov.bh/ |date=2007-12-18 }} |- |{{flagcountry|بنگلہ دیش}} | |[[Jatiyo Sangshad|House of the Nation]] (জাতীয় সংসদ ''Jatiyo Sangshad'') |[[یک ایوانیت]] |5 |[[majority rule|majority]] |350 |466,909 |818 |[http://www.parliament.gov.bd/ parliament.gov.bd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160517040401/http://www.parliament.gov.bd/ |date=2016-05-17 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|بارباڈوس}} |rowspan=2|[[پارلیمان بارباڈوس|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی بارباڈوس|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |30 |9,486 |216 |[http://www.بارباڈوسparliament.com/the_house_of_assembly.php بارباڈوسparliament.com] |- |[[سینٹ بارباڈوس|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |گورنر جنرل سے تعینات |21 |13,551 |309 |[http://www.بارباڈوسparliament.com/the_senate.php بارباڈوسparliament.com] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بیلاروس}} |rowspan=2|[[پارلیمان بیلاروس|قومی اسمبلی]] (Нацыянальны сход ''Nacyjanaĺny schod'') |[[نمائندگان چیمبر بیلاروس|نمائندگان چیمبر]] (Палата прадстаўнікоў ''Palata pradstaŭnikoŭ'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |110 |85,997 |1,288 |[http://www.house.gov.by/ house.gov.by] |- |[[کونسل Republic of بیلاروس|کونسل Republic]] (Савет Рэспублікі ''Saviet Respubliki'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |elected by regional councils and appointed by the President |64 |147,773 |2,215 |[http://www.sovrep.gov.by/ sovrep.gov.by] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150408024251/http://www.sovrep.gov.by/ |date=2015-04-08 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|بیلجیم}} |rowspan=2|[[بیلجئیم وفاقی پارلیمان|وفاقی پارلیمان]] (Federaal Parlement / Parlement fédéral / Föderales Parlament) |[[نمائندگان چیمبر (بیلجیم)|نمائندگان چیمبر]]<br> (Kamer van Volksvertegenwoordigers / Chambre des Représentants / Abgeordnetenkammer) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |150 |74,000 |2,897 |[http://www.lachambre.be/ lachambre.be] |- |[[سینٹ (بیلجیم)|سینٹ]] (Senaat / Sénat / Senat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |elected by regional parliaments |60 |185,000 |7,242 |[http://www.senate.be/ senate.be] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بیلیز}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی بیلیز|قومی اسمبلی]] |[[ایوان نمائندگان بیلیز|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |31 |10,748 |90 |[http://nationalassembly.gov.bz/index.php/hor-lowerhouse nationalassembly.gov.bz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304040705/http://nationalassembly.gov.bz/index.php/hor-lowerhouse |date=2016-03-04 }} |- |[[سینٹ بیلیز|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |گورنر جنرل سے تعینات |12 |27,766 |233 |[http://nationalassembly.gov.bz/index.php/senate-upperhouse nationalassembly.gov.bz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223307/http://nationalassembly.gov.bz/index.php/senate-upperhouse |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|بینن}} | |[[قومی اسمبلی بینن|قومی اسمبلی]] (Assemblée Nationale) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |83 |115,648 |176 |[http://www.gouv.bj/institutions/assemblee-nationale gouv.bj] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بھوٹان}} |rowspan=2|[[پارلیمان بھوٹان]]<ref name="native">The native name is also used in English.</ref> |[[قومی اسمبلی بھوٹان|قومی اسمبلی]] (རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་འདུ། ''Gyelyong Tshogdu'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |47 |15,072 |91 |[http://www.nab.gov.bt/ nab.gov.bt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080413201546/http://www.nab.gov.bt/ |date=2008-04-13 }} |- |[[قومی کونسل بھوٹان|قومی کونسل]] (རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་སྡེ། ''Gyelyong Tshogde'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |[[majority rule|majority]] and appointed by the king |25 |28,337 |171 |[http://www.nationalcouncil.bt/ nationalcouncil.bt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810033532/http://www.nationalcouncil.bt/ |date=2009-08-10 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|بولیویا}} |rowspan=2|[[کثیر قومی مجلس قانون ساز اسمبلی]] (Asamblea Legislativa Plurinacional) |[[Chamber of Deputies of بولیویا|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |130 |83,905 |391 |[http://www.diputados.bo/ diputados.bo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225184046/http://www.diputados.bo/ |date=2016-02-25 }} |- |[[سینٹ بولیویا|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |36 |302,993 |1,414 |[http://www.senado.bo/ senado.bo] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بوسنیا و ہرزیگووینا}} |rowspan=2|[[پارلیمانی اسمبلی بوسنیا و ہرزیگووینا|پارلیمانی اسمبلی]] ({{Not a typo|Parlamentarna}} Skupština) |[[ایوان نمائندگان (بوسنیا و ہرزیگووینا)|ایوان نمائندگان]] ('Представнички Дом / Predstavnički Dom) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |42 |91,422 |753 |[http://www.parlament.ba/sadrzaj/domovi/predstavnicki_dom/default.aspx?id=20408&langTag=en-US&pril=b parlament.ba] |- |[[ایوان عوام (بوسنیا تے ہرزیگووینا)|ایوان عوام]] (Dom Naroda) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |appointed by lower-level parliaments and assemblies |15 |255,982 |2,109 |[https://web.archive.org/web/20160322113049/https://www.parlament.ba/sadrzaj/domovi/dom_naroda/default.aspx?id=20428&langtag=en-us&pril=b parlament.ba] |- |{{flagcountry|بوٹسوانا}} |[[پارلیمان بوٹسوانا]] |[[قومی اسمبلی (بوٹسوانا)|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ, majority party and appointed by the President |63 |32,211 |471 |[http://www.parliament.gov.bw/ parliament.gov.bw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628185105/http://www.parliament.gov.bw/ |date=2009-06-28 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|برازیل}} |rowspan=2|[[قومی کانگریس برازیل|قومی کانگریس]] (کانگریس) |[[Chamber of Deputies of برازیل|Chamber of Deputies]] (Câmara dos Deputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |513 |371,798 |4,471 |[http://www.camara.leg.br/ camara.leg.br] |- |[[وفاقی سینٹ برازیل|وفاقی سینٹ]] (Senado Federal) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |8 |[[majority rule|majority]] |81 |2,354,724 |28,320 |[http://www.senado.leg.br/ senado.leg.br] |- |{{flagcountry|برونائی}} | |[[Legislative کونسل برونائی|Legislative کونسل]]<ref name="not"/> |[[یک ایوانیت]] |no timeframe |مقبول ووٹ and appointed by the sultan |36 |11,355 |582 |[http://www.majlis-mesyuarat.gov.bn/ majlis-mesyuarat.gov.bn] |- |{{flagcountry|بلغاریہ}} | |[[قومی اسمبلی (بلغاریہ)|قومی اسمبلی]] (Народно събрание ''Narodno sabranie'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |240 |30,685 |420 |[http://parliament.bg/ parliament.bg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173026/http://parliament.bg/ |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|برکینا فاسو}} | |[[قومی اسمبلی (برکینا فاسو)|قومی اسمبلی]] (Assemblée Nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |111 |126,281 |198 |[http://www.an.bf/ an.bf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060128181938/http://www.an.bf/ |date=2006-01-28 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|برما}} (میانمار) |rowspan=2|[[اسمبلی یونین]] (''Pyidaungsu Hluttaw'') |[[ایوان نمائندگان (برما)|ایوان نمائندگان]] (''Pyithu Hluttaw'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the military |440 |137,000 |187 |[http://www.pyithuhluttaw.gov.mm/ pyithuhluttaw.gov.mm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421034848/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/ |date=2019-04-21 }} |- |[[House of Nationalities]] (''Amyotha Hluttaw'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the military |224 |269,107 |369 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|برونڈی}} |rowspan=2|[[پارلیمان برونڈی|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[قومی اسمبلی (برونڈی)|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |براہ راست ووٹ and appointment by electoral commission |118 |74,570 |43 |[http://www.assemblee.bi/ assemblee.bi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130412210823/http://www.assemblee.bi/ |date=2013-04-12 }} |- |[[سینٹ برونڈی|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |indirect vote and appointment by ethnic groups |49 |179,577 |105 |[http://www.senat.bi/ senat.bi] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کمبوڈیا}} | rowspan="2" |[[پارلیمان کمبوڈیا|پارلیمان]] (សភាតំណាងរាស្ត្រ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា) |[[قومی اسمبلی (کمبوڈیا)|قومی اسمبلی]] (រដ្ឋសភាជាតិ; ''Rotsaphea'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |123 |108,852 |272 |[http://www.national-assembly.org.kh/ national-assembly.org.kh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111102063446/http://www.national-assembly.org.kh/ |date=2011-11-02 }} |- |[[سینٹ کمبوڈیا|سینٹ]] (ព្រឹទ្ធសភា; ''Protsaphea'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the monarch, elected by the قومی اسمبلی and commune councils |61 |219,490 |548 |[http://www.senate.gov.kh/ senate.gov.kh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215203403/http://www.senate.gov.kh/ |date=2015-02-15 }} |- |- |rowspan=2|{{flagcountry|کیمرون}} |rowspan=2|[[پارلیمان کیمرون|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی (کیمرون)|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |180 |97,021 |262 |[http://www.assemblenationale.cm/ assemblenationale.cm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805071905/http://www.assemblenationale.cm/ |date=2009-08-05 }} |- |[[سینٹ (کیمرون)|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |Indirect vote (70), appointed (30) |100 |174,638 |472 |[http://www.ipu.org/parline-e/reports/2054_A.htm ipu.org] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کینیڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان کینیڈا|پارلیمان]] (Parlement) |[[Canadian House of Commons|House of Commons]] (Chambre des communes) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 years, unless elections are called earlier |[[First-past-the-post voting]] |308 |108,690 |4,532 |[http://www.parl.gc.ca/ parl.gc.ca] |- |[[Canadian سینٹ|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |Until age 75, or resigns. |گورنر جنرل سے تعینات |105 |318,825 |13,296 |{{URL|sen.parl.gc.ca}} |- |{{flagcountry|کیپ ورڈی}} | |[[قومی اسمبلی (کیپ ورڈی)|قومی اسمبلی]] ({{Not a typo|Asembleia}} Nacional) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |72 |4,990 |20 |[http://www.parlamento.cv/ parlamento.cv] |- |{{flagcountry|وسطی افریقی جمہوریہ}} | |[[قومی اسمبلی (وسطی افریقی جمہوریہ)|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[two-round system|run-off]] [[majority rule|majority]] |100 |38,951 |36 |[http://www.assembleenationale-rca.org/ assembleenationale-rca.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305061020/http://www.assembleenationale-rca.org/ |date=2016-03-05 }} |- |{{flagcountry|چاڈ}} | | [[قومی اسمبلی چاڈ|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |155 |66,640 |126 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|چلی}} |rowspan=2|[[قومی کانگریس چلی|قومی کانگریس]] (Congreso Nacional) |[[Chamber of Deputies of چلی|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |120 |145,021 |2,496 |[https://web.archive.org/web/20070709224906/http://www.camara.cl/ camara.cl] |- |[[سینٹ چلی|سینٹ Republic]] (Senado de la República) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |8 |مقبول ووٹ |38 |457,963 |7,885 |[http://www.senado.cl/ senado.cl] |- |{{flagcountry|چین}} | |[[National People's کانگریس]] ({{lang|zh-cn|全国人民代表大会}} ''Quánguó Rénmín Dàibiǎo Dàhuì'')<ref>The PRC has also a [[Chinese People's Political Consultative Conference]] ({{lang|zh-cn|中国人民政治协商会议}} ''Zhōngguó Rénmín Zhèngzhì Xiéshāng Huìyì''), which is a political advisory body but not a legislature.</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |elected by municipal, regional and provincial congresses, and People's Liberation Army |2,987 |448,518 |3,783 |[http://www.npc.gov.cn/ npc.gov.cn] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کولمبیا}} |rowspan=2|[[کانگریس کولمبیا|کانگریس]] (Congreso) |[[ایوان نمائندگان کولمبیا|ایوان نمائندگان]] (Cámara de Representantes) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |166 |279,556 |2,843 |[http://www.camararep.gov.co/ camararep.gov.co] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060806122006/http://camararep.gov.co/ |date=2006-08-06 }} |- |[[سینٹ کولمبیا|سینٹ]] (Senado) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |مقبول ووٹ |102 |454,964 |4,627 |[https://web.archive.org/web/20080227202534/http://abc.senado.gov.co/prontus_senado/site/artic/20050712/asocfile/ley_5_de_1992_reglamento_del_congreso.pdf senado.gov.co] |- |{{flagcountry|کوموروس}} | |[[اسمبلی یونین کوموروس|اسمبلی یونین]] (Assemblée de la Union) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and elected by local assemblies |33 |24,181 |25 |[http://www.auc.km/ auc.km] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030135504/http://www.auc.km/ |date=2009-10-30 }} |- |rowspan=2|{{flagicon|جمہوری لوکراج کانگو}} [[جمہوری لوکراج کانگو]] |rowspan=2|[[پارلیمان جمہوری لوکراج کانگو|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[قومی اسمبلی جمہوری لوکراج کانگو|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |500 |143,425 |50 |[http://www.assemblee-nationale.cd/ assemblee-nationale.cd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721234858/http://www.assemblee-nationale.cd/ |date=2015-07-21 }} |- |[[سینٹ جمہوری لوکراج کانگو|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |elected by provincial assemblies |108 |664,008 |233 |[http://www.senat.cd/ senat.cd] |- |rowspan=2|{{flagicon|جمہوریہ کانگو}} [[جمہوریہ کانگو]] |rowspan=2|[[پارلیمان جمہوریہ کانگو|پارلیمان]] (Parlement) |[[قومی اسمبلی جمہوریہ کانگو|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |153 |28,537 |119 |[http://www.assemblee-nationale.cg/ assemblee-nationale.cg] |- |[[سینٹ Republic of Congo|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |indirect vote |52 |83,966 |350 | |- |{{flagcountry|کوسٹاریکا}} | |[[Legislative اسمبلی کوسٹاریکا|Legislative اسمبلی]] (Asamblea Legislativa) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |57 |75,468 |965 |[http://www.asamblea.go.cr/ asamblea.go.cr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317030255/http://asamblea.go.cr/ |date=2011-03-17 }} |- |{{flagcountryآئیوری کوسٹ}} | |[[قومی اسمبلی آئیوری کوسٹ|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[majority rule|majority]] |70 |294,529 |515 |[http://www.anci.ci/ anci.ci] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301225555/http://www.anci.ci/ |date=2012-03-01 }} |- |{{flagcountry|کروشیا}} | |[[کروشیائی پارلیمان|کروشیائی اسمبلی]]<ref name="native"/> (Hrvatski sabor) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |151 |28,414 |532 |[http://www.sabor.hr/ sabor.hr] |- |{{flagcountry|کیوبا}} | |[[قومی اسمبلی People's Power]] (Asamblea Nacional del Poder Popular) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and approval by special candidacy commissions |614 |18,308 |185 |[http://www.parlamentocubano.cu/ parlamentocubano.cu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160708043039/http://www.parlamentocubano.cu/ |date=2016-07-08 }} |- |{{flagcountry|قبرص}} | |[[ایوان نمائندگان قبرص|ایوان نمائندگان]] (Βουλή των Αντιπροσώπων ''Vouli Antiprosópon'' / Temsilciler Meclisi)<ref>Also: Temsilciler Meclisi</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ by Greek and Turkish Cypriots |59 |18,632 |402 |[http://www.parliament.cy/ parliament.cy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160223193749/http://parliament.cy/ |date=2016-02-23 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|چیک جمہوریہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان چیک جمہوریہ]] (Parlament České republiky) |[[Chamber of Deputies of the چیک جمہوریہ|Chamber of Deputies]] (Poslanecká sněmovna) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |200 |52,811 |1,424 |[https://web.archive.org/web/20110223131721/http://www.psp.cz/ psp.cz] |- |[[سینٹ چیک جمہوریہ|سینٹ]] (Senát) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |مقبول ووٹ |81 |130,397 |3,517 |[http://www.senat.cz/ senat.cz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110224013846/http://www.senat.cz/ |date=2011-02-24 }} |- |{{flagcountry|ڈنمارک}} | |[[Folketing|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Folketing) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed member proportional representation|mixed]] |179 |30,969 |1,154 |[http://www.ft.dk/ ft.dk] |- |{{flagcountry|جبوتی}} | |[[قومی اسمبلی جبوتی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |65 |12,587 |35 |[http://www.assemblee-nationale.dj/ assemblee-nationale.dj] |- |{{flagcountry|ڈومینیکا}} | |[[ایوان اسمبلی ڈومینیکا|ایوان اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |21 |3,394 |46 |[http://www.ڈومینیکا.gov.dm/cms/index.php?q=node/13 ڈومینیکا.gov.dm] |- |rowspan=2|{{flagcountry|جمہوریہ ڈومینیکن}} |rowspan=2|[[کانگریس جمہوریہ ڈومینیکن|قومی کانگریس]] (Congreso Nacional) |[[Chamber of Deputies of the جمہوریہ ڈومینیکن|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |183 |51,520 |510 |[http://www.camaradediputados.gob.do/ camaradediputados.gob.do] |- |[[سینٹ جمہوریہ ڈومینیکن|سینٹ]] (Senado) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |مقبول ووٹ |32 |293,088 |2,918 |[http://www.senado.gov.do/ senado.gov.do] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051108005719/http://www.senado.gov.do/ |date=2005-11-08 }} |- |{{flagcountry|مشرقی تیمور}} | |[[National پارلیمان مشرقی تیمور|National پارلیمان]] (Parlamento Nacional) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |65 |16,408 |146 |[http://www.parlamento.tl/ parlamento.tl] |- |{{flagcountry|ایکواڈور}} | |[[قومی اسمبلی ایکواڈور|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |124 |116,802 |1,028 |[http://www.asambleanacional.gob.ec/ asambleanacional.gob.ec] |- |{{flagcountry|مصر}} |[[پارلیمان مصر|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[People's اسمبلی (مصر)|People's اسمبلی]] (مجلس الشعب ''Majilis Al-Sha’ab'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |508 |150,983 |1,021 |[http://www.parliament.gov.eg/ parliament.gov.eg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051110005000/http://www.parliament.gov.eg/ |date=2005-11-10 }} |- |{{flagcountry|ایل سیلواڈور}} | |[[Legislative اسمبلی ایل سیلواڈور|Legislative اسمبلی]] (Asamblea Legislativa) |[[یک ایوانیت]] |3 |مقبول ووٹ |84 |68,382 |530 |[http://www.asamblea.gob.sv/ asamblea.gob.sv] |- |rowspan=2|{{flagcountry|استوائی گنی}} |rowspan=2|[[پارلیمان استوائی گنی]] |[[Chamber of People's Representatives]] (''Cámara de Representantes del Pueblo'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Party-list proportional representation]] |100 |16,220 |172 |[http://presidencia-ge.org/index.php/es/parlamento presidencia-ge.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160122120035/http://presidencia-ge.org/index.php/es/parlamento |date=2016-01-22 }} |- |[[سینٹ (استوائی گنی)|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |مقبول ووٹ (55) and appointed by the President (15) |70 |23,171 |246 | |- |{{flagcountry|اریتریا}} | |[[قومی اسمبلی اریتریا|قومی اسمبلی]] (''Hagerawi Baito'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |104 |50,878 |38 | |- |{{flagcountry|استونیا}} | |[[Riigikogu|State اسمبلی]]<ref name="native"/> (Riigikogu) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |101 |12,814 |270 |[http://www.riigikogu.ee/ riigikogu.ee] |- |rowspan=2|{{flagcountry|ایتھوپیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان ایتھوپیا|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[House of People's Representatives]]<br> (የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ''Yehizbtewekayoch Mekir Bet'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |547 |135,134 |173 |[http://www.ethiopar.net/ ethiopar.net] |- |[[House of Federation]] (የፌዴሬሽን ምክር ቤት ''Yefedereshn Mekir Bet'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |elected by State assemblies |112 |659,986 |847 |[http://www.hofایتھوپیا.org/ hofایتھوپیا.org] |- |{{flagcountry|فجی}} | |[[پارلیمان فجی|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |50 |16,745 |82 |[https://web.archive.org/web/20120717002957/http://www.parliament.gov.fj/main/index.html Archive] |- |{{flagcountry|فنلینڈ}} | |[[پارلیمان فنلینڈ|پارلیمان]] (Eduskunta)<ref>Also: Riksdag</ref> |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |200 |25,900 |978 |[http://www.eduskunta.fi/ eduskunta.fi] |- |rowspan=2|{{flagcountry|فرانس}} |rowspan=2|[[پارلیمان فرانس|پارلیمان]] (Parlement) |[[French قومی اسمبلی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[majority rule|majority]] |577 |113,258 |3,843 |[http://www.assemblee-nationale.fr/ assemblee-nationale.fr] |- |[[French سینٹ|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |electoral college |348 |187,787 |6,373 |[http://www.senat.fr/ senat.fr] |- |rowspan=2|{{flagcountry|گیبون}} |rowspan=2|[[پارلیمان گیبون|پارلیمان]] (Parlement) |[[قومی اسمبلی گیبون|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |121 |12,190 |203 |[http://www.assemblee.ga/ assemblee.ga] |- |[[سینٹ گیبون|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |elected by municipal councils and departmental assemblies |102 |14,460 |240 |[http://www.senatگیبون.net/ senatگیبون.net] |- |{{flagcountry|Gambia, The}} | |[[قومی اسمبلی Gambia|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |53 |25,673 |65 |[http://www.assembly.gov.gm/ assembly.gov.gm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160226165835/http://www.assembly.gov.gm/ |date=2016-02-26 }} |- |{{flagcountry|جارجیا}} | |[[پارلیمان جارجیا]] (საქართველოს პარლამენტი ''Sak'art'velos Parlamenti'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] and [[majority rule|majority]] |150 |29,794 |163 |[http://www.parliament.ge/ parliament.ge] |- |rowspan=2|{{flagcountry|جرمنی}} | |[[Bundestag|Federal دیت]]<ref name="native"/> (Bundestag) |[[ایوان زیریں|زیریں]] (not officially) |4 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |620 |131,934 |4,998 |[http://www.bundestag.de/ bundestag.de] |- | |[[Bundesrat of جرمنی|Federal کونسل]]<ref name="native"/> (Bundesrat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] (not officially) | |elected by state governments |69 |1,185,501 |44,914 |[http://www.bundesrat.de/ bundesrat.de] |- |{{flagcountry|گھانا}} | |[[پارلیمان گھانا|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] |4 |[[majority rule|majority]] |228 |106,286 |328 |[http://www.parliament.gh/ parliament.gh] |- |{{flagcountry|یونان}} | |[[Hellenic پارلیمان]]<ref name="native"/> (Βουλή των Ελλήνων ''Vouli ton Ellinon'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |300 |35,958 |981 |[http://www.hellenicparliament.gr/ hellenicparliament.gr] |- |rowspan=2|{{flagcountry|گریناڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان گریناڈا|پارلیمان]] |[[ایوان نمائندگان گریناڈا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |15 |7,333 |96 |[http://www.gov.gd/departments/parliament.html gov.gd] |- |[[سینٹ گریناڈا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the government and by the leader of opposition |13 |8,461 |111 |[http://www.gov.gd/departments/parliament.html gov.gd] |- |{{flagcountry|گوئٹے مالا}} | |[[کانگریس گوئٹے مالا|کانگریس Republic]] (Congreso de la República) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |158 |80,557 |472 |[http://www.congreso.gob.gt/ congreso.gob.gt] |- |valign=top|{{flagcountry|جمہوریہ گنی}} | |[[قومی اسمبلی جمہوریہ گنی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |114 |88,227 |100 | |- |{{flagcountry|گنی بساؤ}} | |[[National People's اسمبلی گنی بساؤ|National People's اسمبلی]] (Assembleia Nacional Popular) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |100 |13,454 |19 |[http://www.anpguinebissau.org/ anpguinebissau.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192451/http://www.anpguinebissau.org/ |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|گیانا}} | |[[قومی اسمبلی گیانا|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |65 |11,583 |88 |{{URL|parliament.gov.gy}} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ہیٹی}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی ہیٹی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[Chamber of Deputies of ہیٹی|Chamber of Deputies]] (Chambre des Députés) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |99 |98,181 |124 |[http://www.parlementہیٹیen.ht/ parlementہیٹیen.ht] |- |[[سینٹ ہیٹی|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 | |30 |323,997 |412 |[http://www.parlementہیٹیen.ht/ parlementہیٹیen.ht] |- |{{flagcountry|ہونڈوراس}} | |[[کانگریس ہونڈوراس|قومی کانگریس]] (Congreso Nacional) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |128 |58,823 |278 |[http://www.congresonacional.hn/ congresonacional.hn] |- |{{flagcountry|مجارستان}} | |[[قومی اسمبلی مجارستان|قومی اسمبلی]] (Országgyűlés) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]]<br>and [[Scorporo]] |386 |25,860 |506 |[http://www.mkogy.hu/ mkogy.hu] |- |{{flagcountry|آئس لینڈ}} | |[[Althing|اسمبلی All]]<ref name="native"/> (Alþingi) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed member proportional representation|mixed]] |63 |5,080 |196 |[http://www.althingi.is/ althingi.is] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بھارت}} |rowspan=2|[[پارلیمان بھارت|پارلیمان]] (संसद Sansad) |[[لوک سبھا|House of the People]]<ref name="native"/> (लोक सभा Lok Sabha) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |552 |2,192,379 |8,075 |{{URL|loksabha.gov.in}} |- |[[راجیہ سبھا|کونسل States]]<ref name="native"/> (राज्य सभा Rajya Sabha) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |appointed by the President and elected members of the states and territories |250 |4,840,773 |17,831 |{{URL|rajyasabha.nic.in}} |- |rowspan=2|{{flagcountry|انڈونیشیا}} |rowspan=2|[[عوامی مشاورتی اسمبلی]] (Majelis Permusyawaratan Rakyat) |[[People's Representative کونسل]] (Dewan Perwakilan Rakyat) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |560 |423,972 |2,008 |[http://www.dpr.go.id/ dpr.go.id] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204074445/http://www.dpr.go.id/ |date=2012-02-04 }} |- |[[Regional Representatives کونسل]] (Dewan Perwakilan Daerah) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |[[Single non-transferable vote]] |132 |1,798,669 |8,520 |[http://www.dpd.go.id/ dpd.go.id] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161203091543/http://www.dpd.go.id/ |date=2016-12-03 }} |- |{{flagcountry|ایران}} | | [[Majlis of ایران|اسمبلی]]<ref name="native"/> (مجلس ''Majlis'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |290 |259,136 |3,414 |[http://www.majlis.ir/ majlis.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925083151/http://www.majlis.ir/ |date=2017-09-25 }} |- |{{flagcountry|عراق}} | |[[کونسل Representatives of عراق]]<ref name="native"/> (مجلس النواب العراقي ''Majlis Al-Niwab Al-عراقi'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |325 |95,782 |392 |[http://www.parliament.iq/ parliament.iq] |- |rowspan=2|{{flagicon|جمہوریہ آئرلینڈ}} [[Republic of جمہوریہ آئرلینڈ|جمہوریہ آئرلینڈ]] |rowspan=2|[[Oireachtas Éireann|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Oireachtas) |[[Dáil Éireann|ایوان نمائندگان جمہوریہ آئرلینڈ]] (Dáil Éireann)<ref name="native"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |Proportional Representation Single Transferable Vote |166 |27,640 |1,093 |[http://www.oireachtas.ie/parliament/about/dail/ oireachtas.ie] |- |[[Seanad Éireann|سینٹ جمہوریہ آئرلینڈ]]<ref name="native"/> (Seanad Éireann) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the prime minister and elected by universities |60 |76,470 |3,026 |[http://www.oireachtas.ie/parliament/about/seanad/ oireachtas.ie] |- |{{flagcountry|اسرائیل}} | |[[Knesset|اسمبلی]]<ref name="native"/> (כנסת ''Knesset'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |120 |61,768 |1,960 |[https://www.knesset.gov.il/ knesset.gov.il] |- |rowspan=2|{{flagcountry|اطالیہ}} |rowspan=2|[[Italian پارلیمان|پارلیمان]] (Parlamento) |[[Chamber of Deputies of اطالیہ|Chamber of Deputies]] (Camera dei Deputati) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |630 |94,556 |2,931 |[http://www.camera.it/ camera.it] |- |[[Italian سینٹ|سینٹ Republic]] (Senato della Repubblica) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] and appointed by the President |315 |189,112 |5,863 |[http://www.senato.it/ senato.it] |- |rowspan=2|{{flagcountry|جمیکا}} |rowspan=2|[[پارلیمان جمیکا|پارلیمان]] |[[ایوان نمائندگان جمیکا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |63 |45,860 |392 |rowspan=2|[http://www.japarliament.gov.jm/ japarliament.gov.jm] |- |[[سینٹ جمیکا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |گورنر جنرل سے تعینات |20 |144,459 |1,237 |- |rowspan=2|{{flagcountry|جاپان}} |rowspan=2|[[دیت جاپان|دیت]] (国会 ''Kokkai'') |[[ایوان نمائندگان جاپان|ایوان نمائندگان]] (衆議院 ''Shūgiin'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] and [[majority rule|majority]] |480 |266,783 |9,250 |[http://www.shugiin.go.jp/ shugiin.go.jp] |- |[[House of کونسلlors of جاپان|House of کونسلlors]] (参議院 ''Sangiin'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |242 |529,157 |18,348 |[http://www.sangiin.go.jp/ sangiin.go.jp] |- |rowspan=2|{{flagcountry|اردن}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی اردن|قومی اسمبلی]] (مجلس الأمة ''Majlis al-Umma'') |[[Chamber of Deputies of اردن|اسمبلی Deputies]] (مجلس النواب ''Majlis al-Nuwaab'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[Single non-transferable vote]] |120 |46,760 |307 |[http://www.representatives.jo/ representatives.jo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160119123228/http://www.representatives.jo/ |date=2016-01-19 }} |- |[[سینٹ اردن|اسمبلی Senators]] (مجلس الأعيان ''Majlis al-Aayan'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |appointed by the monarch |60 |93,520 |614 |[http://www.senate.jo/ senate.jo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218174749/http://www.senate.jo/ |date=2020-02-18 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|قازقستان}} |rowspan=2|[[پارلیمان قازقستان|پارلیمان]] (''Parlamenti'') |[[Mazhilis|اسمبلی]]<ref name="native"/> (''Mazhilis'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 | |77 |207,854 |2,815 |[http://www.parlam.kz/kk/mazhilis parlam.kz] |- |[[سینٹ قازقستان|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |appointed by the President and elected by local assemblies |47 |340,527 |4,612 |[http://www.parlam.kz/en/senate parlam.kz] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کینیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان کینیا|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی (کینیا)|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Parallel voting|parallel]] |349 |126,182 |118 |rowspan=2|[http://www.parliament.go.ke/ parliament.go.ke] |- |[[سینٹ کینیا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |67 |657,278 |614 |- |{{flagcountry|کیریباتی}} | |[[ایوان اسمبلی کیریباتی|ایوان اسمبلی]] (Maneaba ni Maungatabu) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ and appointed by Rabi کونسل Leaders |46 |2,239 |13 |[http://www.parliament.gov.ki/ parliament.gov.ki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706182920/http://www.parliament.gov.ki/ |date=2011-07-06 }} |- |{{flagicon|شمالی کوریا}} [[شمالی کوریا]] | |[[Supreme People's اسمبلی]] (최고인민회의 ''Ch'oe-go In-min Hoe-ŭi'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |687 |36,390 |58 | |- |{{flagicon|جنوبی کوریا}} [[جنوبی کوریا]] | |[[قومی اسمبلی Korea|قومی اسمبلی]] (국회 ''Gukhoe'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |300 |166,691 |5,180 |[http://korea.na.go.kr/ korea.na.go.kr] |- |{{flagcountry|کویت}} | |[[قومی اسمبلی کویت|قومی اسمبلی]] (مجلس الأمة ''Majlis al-Umma'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ and appointed by the prime minister |50 |71,328 |3,070 |[http://www.kna.kw/ kna.kw] |- |{{flagcountry|کرغیزستان}} | |[[Supreme کونسل کرغیزستان|Supreme کونسل]] (''Joghorku Keneš'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |120 |44,690 |109 |[http://www.kenesh.kg/ kenesh.kg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160218103847/http://www.kenesh.kg/ |date=2016-02-18 }} |- |{{flagcountry|لاؤس}} | |[[قومی اسمبلی لاؤس|قومی اسمبلی]] (''Sapha Heng Xat'') |[[یک ایوانیت]] |5 |[[one-party state]] [[بندفہرست]] |115 |48,148 |151 |[http://www.na.gov.la/ na.gov.la] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304010400/http://www.na.gov.la/ |date=2011-03-04 }} |- |{{flagcountry|لٹویا}} | |[[Saeima|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Saeima) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |100 |20,703 |349 |[http://www.saeima.lv/ saeima.lv] |- |{{flagcountry|لبنان}} | |[[پارلیمان لبنان|اسمبلی Deputies]] (مجلس النواب ''Majlis an-Nuwwab'')<ref>Also: قومی اسمبلی (Assemblée Nationale)</ref> |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |128 |33,000 |480 |[http://www.lp.gov.lb/ lp.gov.lb] |- |rowspan=2|{{flagcountry|لیسوتھو}} |rowspan=2|[[پارلیمان لیسوتھو|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی لیسوتھو|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |120 |16,927 |31 |[http://www.parliament.ls/assembly/ parliament.ls] |- |[[سینٹ لیسوتھو|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by principal chiefs and by the ruling party |33 |61,556 |115 |[http://www.parliament.ls/senate/ parliament.ls] |- |rowspan=2|{{flagcountry|لائبیریا}} |rowspan=2|[[مجلس قانون ساز لائبیریا|مجلس قانون ساز]] |[[ایوان نمائندگان لائبیریا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |6 |[[majority rule|majority]] |73 |47,624 |24 |[http://legislature.gov.lr/house legislature.gov.lr]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909085413/http://legislature.gov.lr/house |date=2015-09-09 }} |- |[[سینٹ لائبیریا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |9 |[[majority rule|majority]] |30 |115,896 |58 |[http://legislature.gov.lr/senate legislature.gov.lr]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909101439/http://legislature.gov.lr/senate |date=2015-09-09 }} |- |{{flagcountry|لیبیا}} | |[[کونسل Deputies]] ( مجلس النواب ''{{transl|ar|Majlis an-Nuwwab}}'') |[[یک ایوانیت]] | | |200 |28,353 |187 |[http://www.hor.ly/ hor.ly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022092752/http://www.hor.ly/ |date=2014-10-22 }} |- |{{flagcountry|لیختینستائن}} | |[[Landtag of لیختینستائن|دیت]]<ref name="native"/> (Landtag) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |25 |1,451 |201 |[http://www.landtag.li/ landtag.li] |- |{{flagcountry|لتھووینیا}} | |[[Seimas|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Seimas) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |141 |21,658 |436 |[http://www.lrs.lt/ lrs.lt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221203826/http://www.lrs.lt/ |date=2016-02-21 }} |- |{{flagcountry|لکسمبرگ}} | |[[Chamber of Deputies of لکسمبرگ|Chamber of Deputies]] (D'Chamber)<ref>Also: Chambre des Députés</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |60 |8,484 |687 |[http://www.chd.lu/ chd.lu] |- |{{flagicon|مقدونیہ}} [[Republic of مقدونیہ|مقدونیہ, Republic of]] | |[[اسمبلی Republic of مقدونیہ|اسمبلی]] (Собрание ''Sobranie'') |[[یک ایوانیت]] | | |123 |16,736 |173 |[http://www.sobranie.mk/ sobranie.mk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|مڈغاسکر}} |rowspan=2|[[پارلیمان مڈغاسکر|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[قومی اسمبلی مڈغاسکر|قومی اسمبلی]] (Antenimieram-Pirenena)<ref>Also: Assemblée nationale</ref> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |160 |137,078 |127 |[http://www.assemblee-nationale.mg/ assemblee-nationale.mg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130212065539/http://www.assemblee-nationale.mg/ |date=2013-02-12 }} |- |[[سینٹ مڈغاسکر|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |33 |664,430 |618 |[http://www.senat.mg/ senat.mg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060104022529/http://www.senat.mg/ |date=2006-01-04 }} |- |{{flagcountry|ملاوی}} | |[[قومی اسمبلی ملاوی|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |[[First-past-the-post]] |194 |76,809 |71 |[http://www.parliament.gov.mw/ parliament.gov.mw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318111252/https://www.parliament.gov.mw/ |date=2020-03-18 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ملائشیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان ملائشیا|پارلیمان]] (Parlimen) |[[ایوان نمائندگان ملائشیا|ایوان نمائندگان]]<ref>Literally, People's Hall</ref> (Dewan Rakyat) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |First-past-the-post |222 |127,631 |2,014 |[http://www.parlimen.gov.my/maklumat-umum.html?uweb=dr parlimen.gov.my] |- |[[سینٹ ملائشیا|سینٹ]]<ref>Literally, Nation's Hall</ref>(Dewan Negara) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |3 |26 appointed by the [[State Legislative Assemblies]], 2 for each state and 44 appointed by the [[یانگ دی‌ پرتوان آگونگ]], of which 4 are for the [[Federal Territories (ملائشیا)|Federal Territories]]. |70 |404,773 |6,389 |[http://www.parlimen.gov.my/maklumat-umum.html?uweb=dn parlimen.gov.my] |- |{{flagcountry|مالدیپ}} | |[[Majlis of the مالدیپ|اسمبلی]]<ref name="native"/> (Majlis) |[[یک ایوانیت]] |5 |First-past-the-post |77 |4,266 |36 |[http://www.majlis.gov.mv/ majlis.gov.mv] |- |{{flagcountry|مالی}} | |[[قومی اسمبلی مالی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |4 |147 elected in single or multi-member constituencies, using a runoff system. 13 elected by overseas Malians. |160 |90,732 |111 |[http://www.assemblee-nationale.insti.ml/ assemblee-nationale.insti.ml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329050441/http://www.assemblee-nationale.insti.ml/ |date=2016-03-29 }} |- |{{flagcountry|مالٹا}} | |[[ایوان نمائندگان مالٹا|ایوان نمائندگان]] (Kamra tad-Deputati) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[Single transferable vote]] |69 |5,950 |155 |[http://www.parlament.mt/ parlament.mt] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20110910105909/http://www.parlament.mt/ |date=2011-09-10 }} |- |{{flagcountry|جزائر مارشل}} | |[[مجلس قانون ساز جزائر مارشل|مجلس قانون ساز]] (Nitijela) |[[یک ایوانیت]] |4 |Single and multi-member constituencies |33 |2,060 |4 |[http://www.rminitijela.org/ rminitijela.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080630091545/http://www.rminitijela.org/ |date=2008-06-30 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|موریتانیہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان موریتانیہ|پارلیمان]] (''Barlamene'') |[[قومی اسمبلی موریتانیہ|قومی اسمبلی]] (''Al Jamiya al-Wataniyah'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Runoff election]] |81 |37,888 |87 |[http://www.assembleenationale.mr/ assembleenationale.mr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303114737/http://www.assembleenationale.mr/ |date=2016-03-03 }} |- |[[سینٹ موریتانیہ|اسمبلی Senators]] (''Majlis al-Shuyukh'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |Election by communal councillors |56 |56,803 |126 |[http://www.senat.mr/ senat.mr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325105208/http://www.senat.mr/ |date=2014-03-25 }} |- |{{flagcountry|موریشس}} | |[[قومی اسمبلی موریشس|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 | |70 |17,614 |275 |[http://www.gov.mu/portal/site/اسمبلیSite gov.mu] |- |rowspan=2|{{flagcountry|میکسیکو}} |rowspan=2|[[کانگریس میکسیکو|کانگریس یونین]] (Congreso de la Unión) |[[Chamber of Deputies of میکسیکو|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |3 |[[Parallel voting]]: [[Largest remainder method]] ([[Hare quota]]) (200 seats) / FPTP (300 seats) |500 |227,821 |3,323 |[http://www.diputados.gob.mx/ diputados.gob.mx] |- |[[سینٹ میکسیکو|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |[[Parallel voting]]: [[Largest remainder method]] ([[Hare quota]]) |128 |889,926 |12,981 |[http://www.senado.gob.mx/ senado.gob.mx] |- |{{flagicon|FSM}} [[مائکرونیشیا|مائکرونیشیا, Federated States of]] | |[[کانگریس مائکرونیشیا|کانگریس]] |[[یک ایوانیت]] |4 |10 by [[FPTP]] and 4 by [[Proportional representation]] |14 |7,642 |25 |[http://www.fsmcongress.fm/ fsmcongress.fm] |- |{{flagcountry|مالدووا}} | |[[پارلیمان Republic of مالدووا|پارلیمان]] (Parlamentul) |[[یک ایوانیت]] | | |101 |33,498 |118 |[http://www.parlament.md/ parlament.md] |- |{{flagcountry|موناکو}} | |[[قومی کونسل موناکو|قومی کونسل]] (Conseil National) |[[یک ایوانیت]] | | |24 |1,473 |227 |[http://www.conseil-national.mc/ conseil-national.mc] |- |{{flagcountry|منگولیا}} | |[[State Great Khural|State Great اسمبلی]]<ref>In English State Great Khural is used too.</ref> (Улсын Их Хурал ''Ulsyn Ich-Chural'') |[[یک ایوانیت]] | | |76 |36,245 |174 |[http://www.parliament.mn/ parliament.mn] |- |{{flagcountry|مونٹینیگرو}} | |[[پارلیمان مونٹینیگرو|اسمبلی]] (Skupština / Скупштина) |[[یک ایوانیت]] | | |81 |7,719 |88 |[http://www.skupstina.me/ skupstina.me] |- |rowspan=2|{{flagcountry|مراکش}} |rowspan=2|[[پارلیمان مراکش|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[اسمبلی Representatives of مراکش|اسمبلی Representatives]] (''Majlis al-Nuwab'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |325 |100,444 |500 |[http://www.parlement.ma/ parlement.ma] |- |[[اسمبلی کونسلlors]] (''Majlis al-Mustasharin'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |270 |120,905 |602 |[http://conseiller.ma/ conseiller.ma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517065352/http://conseiller.ma/ |date=2014-05-17 }} |- |{{flagcountry|موزمبیق}} | |[[اسمبلی Republic of موزمبیق|اسمبلی Republic]] (Assembleia da República) |[[یک ایوانیت]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |250 |85,588 |95 |[http://www.parlamento.org.mz/ parlamento.org.mz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130427005233/http://www.parlamento.org.mz/ |date=2013-04-27 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|نمیبیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان نمیبیا|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی نمیبیا|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |78 |26,923 |201 |[http://www.parliament.gov.na/national_assembly/national_assembly.php parliament.gov.na] |- |[[قومی کونسل نمیبیا|قومی کونسل]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |26 |80,769 |605 |[http://www.parliament.gov.na/national_council/national_council.php parliament.gov.na] |- |{{flagcountry|ناورو}} | |[[پارلیمان ناورو|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |18 |521 |3 |[http://www.ناوروgov.nr/parliament ناوروgov.nr] |- |{{flagcountry|نیپال}} | |[[نیپالese Constituent اسمبلی|Constituent اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |601 |44,294 |62 |[http://www.parliament.gov.np/ parliament.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304032139/http://www.parliament.gov.np/ |date=2016-03-04 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|نیدرلینڈز}} |rowspan=2|[[ریاستی جرنل نیدرلینڈز|ریاستی جرنل]] (Staten-Generaal) |[[ایوان نمائندگان نیدرلینڈز|ایوان نمائندگان]] (Tweede Kamer, ''Second Chamber'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |150 |111,533 |4,693 |[http://www.tweedekamer.nl/ tweedekamer.nl] |- |[[سینٹ نیدرلینڈز|سینٹ]] (Eerste Kamer, ''First Chamber'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |75 |223,066 |9,387 |[http://www.eerstekamer.nl/ eerstekamer.nl] |- |{{flagcountry|نیوزی لینڈ}} | |[[نیوزی لینڈ ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[یک ایوانیت]] | |[[mixed-member proportional representation]] |120 |33,566 |1,018 |[http://www.parliament.nz/ parliament.nz] |- |{{flagcountry|نکاراگوا}} | |[[قومی اسمبلی نکاراگوا|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |92 |64,034 |205 |[http://www.asamblea.gob.ni/ asamblea.gob.ni] |- |{{flagcountry|نائجر}} | |[[قومی اسمبلی نائجر|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] | | |113 |139,210 |102 |[http://www.assemblee.ne/ assemblee.ne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818033526/http://www.assemblee.ne/ |date=2007-08-18 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|نائجیریا}} |rowspan=2|[[Nigerian قومی اسمبلی|قومی اسمبلی]] |[[Nigerian ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |360 |388,898 |1,148 |[http://www.nass.gov.ng/ nass.gov.ng] |- |[[Nigerian سینٹ|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |109 |1,284,436 |3,792 |[http://www.nassnig.org nassnig.org] |- |{{flagcountry|ناروے}} | |[[Storting|Great اسمبلی]]<ref name="native"/> (Storting) |[[یک ایوانیت]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed member proportional representation|mixed]] |169 |29,785 |1,573 |[http://www.stortinget.no/en/ stortinget.no] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سلطنت عمان}} |rowspan=2|[[کونسل سلطنت عمان]] |''[[Consultative اسمبلی سلطنت عمان|Consultative اسمبلی]]''<ref>The Consultative اسمبلی has only consultative tasks</ref> (''Majlis al-Shura'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |84 |33,017 |973 |[http://www.shura.om/ shura.om] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081031222619/http://www.shura.om/ |date=2008-10-31 }} |- |''[[کونسل State of سلطنت عمان|اسمبلی State]]''<ref>The اسمبلی State has only consultative tasks</ref> (''Majlis al-Dawla'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |83 |33415 |985 |[http://www.omanet.om/english/government/majlis.asp omanet.om] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026020335/http://www.omanet.om/english/government/majlis.asp |date=2008-10-26 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|پاکستان}} |rowspan=2|[[پارلیمان پاکستان]] (پارلیمنٹ) |[[قومی اسمبلی پاکستان|قومی اسمبلی]] (ایوان زیریں پاکستان) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |336 |537,023 |1,454 |[http://www.na.gov.pk/ na.gov.pk] |- |[[سینٹ پاکستان|سینٹ]] (ایوانِ بالا)<ref>[[:ur:ایوانِ بالا]]</ref> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |104 |1,735,000 |4,697 |[http://www.senate.gov.pk/ senate.gov.pk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|پلاؤ}} |rowspan=2|[[پلاؤ قومی کانگریس|قومی کانگریس]] (Olbiil era Kelulau) |[[House of Delegates of پلاؤ|House of Delegates]]<ref name="not"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[majority rule]] |16 |1,309 |17 |rowspan=2|[http://palaugov.org/ palaugov.org] |- |[[سینٹ پلاؤ|سینٹ]]<ref name="not"/> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |[[majority rule]] |9 |2,328 |31 |- |{{flagcountry|پاناما}} | |[[قومی اسمبلی پاناما|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |71 |47,969 |712 |[http://www.asamblea.gob.pa/ asamblea.gob.pa] |- |{{flagcountry|پاپوا نیو گنی}} | |[[National پارلیمان پاپوا نیو گنی|National پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |109 |56,766 |154 |[http://www.parliament.gov.pg/ parliament.gov.pg] |- |rowspan=2|{{flagcountry|پیراگوئے}} |rowspan=2|[[کانگریس پیراگوئے|کانگریس]] (Congreso) |[[Chamber of Deputies of پیراگوئے|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |80 |80,681 |441 |[https://web.archive.org/web/20130527094819/http://www.diputados.gov.py/ww2/ diputados.gov.py] |- |[[سینٹ پیراگوئے|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |45 |143,434 |785 |[http://www.senado.gov.py/ senado.gov.py] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328220656/http://www.senado.gov.py/ |date=2013-03-28 }} |- |{{flagcountry|پیرو}} | |[[کانگریس پیرو|کانگریس Republic]] (Congreso de la República) |[[یک ایوانیت]] | | |130 |217,082 |2,322 |[http://www.congreso.gob.pe/ congreso.gob.pe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060113012952/http://www.congreso.gob.pe/organizacion/pleno.asp?mode=Pleno |date=2006-01-13 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|فلپائن}} |rowspan=2|[[کانگریس فلپائن|کانگریس]] (Kongreso) |[[ایوان نمائندگان فلپائن|ایوان نمائندگان]] (Kapulungán ng mga Kinatawán / Mababang Kapulungán / Cámara de Representantes) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |3 |[[بندفہرست]] and [[first-past-the-post]] |292 |355,393 |1,365 |[http://www.congress.gov.ph/ congress.gov.ph] |- |[[سینٹ فلپائن|سینٹ]] (Senado / Mataás na Kapulungán) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[Plurality-at-large voting|bloc voting]] |24 |4,323,958 |16,267 |[http://www.senate.gov.ph/ senate.gov.ph] |- |rowspan=2|{{flagcountry|پولینڈ}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی Republic of پولینڈ|قومی اسمبلی]] (Zgromadzenie Narodowe)<ref name="zgromadzenie">Name used only on those rare occasions when both houses sit together</ref> |[[Sejm of the Republic of پولینڈ|Sejm (دیت)]]<ref name="native"/> (Sejm) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |460 |83,697 |1,677 |[http://www.sejm.gov.pl/ sejm.gov.pl] |- |[[سینٹ Republic of پولینڈ|سینٹ]] (Senat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |[[majority]] |100 |385,010 |7,716 |[http://www.senat.gov.pl/ senat.gov.pl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090711100525/http://www.senat.gov.pl/ |date=2009-07-11 }} |- |{{flagcountry|پرتگال}} | |[[اسمبلی Republic (پرتگال)|اسمبلی Republic]] (Assembleia da República) |[[یک ایوانیت]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |230 |45,920 |1,082 |[http://www.parlamento.pt/ parlamento.pt] |- |{{flagcountry|قطر}} | |''[[Consultative اسمبلی قطر|Consultative اسمبلی]]''<ref>The Consultative اسمبلی has only consultative task</ref> (''Majlis ash-Shura'') |[[یک ایوانیت]] | | |35 |52,958 |5,200 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|رومانیہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان رومانیہ|پارلیمان]] (Parlamentul) |[[Chamber of Deputies of رومانیہ|Chamber of Deputies]] (Camera Deputaţilor) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |326 |58,416 |819 |[http://www.cdep.ro/ cdep.ro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224191941/http://www.cdep.ro/ |date=2016-02-24 }} |- |[[سینٹ رومانیہ|سینٹ]] (Senat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |137 |139,005 |1,950 |[http://www.senat.ro/ senat.ro] |- |rowspan=2|{{flagcountry|روس}} |rowspan=2|[[وفاقی اسمبلی روس|وفاقی اسمبلی]] (Федеральное Собрание ''Federalnoye Sobraniye'') |[[State Duma]]<ref name="native"/> (Государственная Дума ''Gosudarstvennaya Duma'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |450 |318,000 |5,296 |[http://www.duma.gov.ru/ duma.gov.ru] |- |[[Federation کونسل روس|Federation کونسل]] (Совет Федерации ''Sovet Federatsii'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |166 |862,048 |14,357 |[http://www.council.gov.ru/ council.gov.ru] |- |rowspan=2|{{flagcountry|روانڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان روانڈا|پارلیمان]] (Inteko Ishinga Amategeko) |[[Chamber of Deputies of روانڈا|Chamber of Deputies]] (Umutwe w'Abadepite) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |80 |146,121 |171 |[http://www.parliament.gov.rw/chamber-of-deputies/ parliament.gov.rw] |- |[[سینٹ روانڈا|سینٹ]] (Umutwe wa Sena) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |26 |449,603 |526 |[http://www.parliament.gov.rw/senate/ parliament.gov.rw] |- |{{flagcountry|سینٹ کیٹز}} | |[[قومی اسمبلی سینٹ کیٹز|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |15 |3,686 |58 | |- |rowspan=2|{{flag|سینٹ لوسیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان سینٹ لوسیا|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی سینٹ لوسیا|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |17 |10,221 |123 | |- |[[سینٹ سینٹ لوسیا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |11 |15,796 |191 | |- |{{flagcountry|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز}} | |[[ایوان اسمبلی سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز|ایوان اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |21 |5,714 |59 | |- |{{flagcountry|سامووا}} | |[[Fono|Legislative اسمبلی]]<ref name="native"/> (Fono) |[[یک ایوانیت]] | | |49 |3,965 |22 |[http://www.parliament.gov.ws/ parliament.gov.ws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050723010429/http://www.parliament.gov.ws/ |date=2005-07-23 }} |- |{{flagcountry|سان مارینو}} | |[[Grand and General کونسل]] (Consiglio Grande e Generale) |[[یک ایوانیت]] | | |60 |536 |18 |[http://www.consigliograndeegenerale.sm/ consigliograndeegenerale.sm] |- |{{flagcountry|ساؤ ٹومے و پرنسپے}} | |[[قومی اسمبلی ساؤ ٹومے و پرنسپے|قومی اسمبلی]] (Assembleia Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |55 |3,330 |6 |[http://www.parlamento.st/ parlamento.st] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430035407/http://www.parlamento.st/ |date=2011-04-30 }} |- |{{flagcountry|سعودی عرب}} | |''[[Consultative اسمبلی سعودی عرب|Consultative اسمبلی]]''<ref>The appointed Consultative اسمبلی has only legislative tasks</ref> (''Majlis ash-Shura'') |[[یک ایوانیت]] | | |150 |189,175 |4,551 |[http://www.shura.gov.sa/ shura.gov.sa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217110621/http://shura.gov.sa/ |date=2009-02-17 }} |- |{{flagcountry|سینیگال}} |[[پارلیمان سینیگال|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی (سینیگال)|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 | |150 |85,701 |167 |[http://www.assemblee-nationale.sn/ assemblee-nationale.sn] |- |{{flagcountry|سربیا}} | |[[قومی اسمبلی Republic of سربیا|قومی اسمبلی]] (Народна скупштина / Narodna Skupština) |[[یک ایوانیت]] | | |250 |28,482 |315 |[http://www.parlament.gov.rs/ parlament.gov.rs] |- |{{flagcountry|سیچیلیس}} | |[[قومی اسمبلی سیچیلیس|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |31 |2,709 |72 | |- |{{flagcountry|سیرالیون}} | |[[پارلیمان سیرالیون|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |124 |40,136 |41 |[http://www.sl-parliament.org/ sl-parliament.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160123191313/http://www.sl-parliament.org/ |date=2016-01-23 }} |- |{{flagcountry|سنگاپور}} | |[[پارلیمان سنگاپور|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | |[[first-past-the-post]] ([[Member of پارلیمان|MP]]) and appointed by the [[President of سنگاپور|President]] ([[Nominated Member of پارلیمان|NMP]]) |99 |52,360 |3,180 |[http://www.parliament.gov.sg/ parliament.gov.sg] |- |{{flagcountry|سلوواکیہ}} | |[[قومی کونسل سلوواکیہ|قومی کونسل]] (Národná rada) |[[یک ایوانیت]] | | |150 |35,980 |846 |[http://www.nrsr.sk/ nrsr.sk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سلووینیا}} |rowspan=2|[[سلووینیاn پارلیمان|پارلیمان]] (Državni zbor Republike Slovenije) |[[قومی اسمبلی (سلووینیا)|قومی اسمبلی]] (Državni zbor) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |90 |22,779 |643 |[http://www.dz-rs.si/ dz-rs.si] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225184239/http://www.dz-rs.si/ |date=2011-02-25 }} |- |[[قومی کونسل (سلووینیا)|قومی کونسل]] (Državni svet)<ref>{{cite book |url=http://dk.fdv.uni-lj.si/dela/Lakota-Igor.PDF |title=Sistem nepopolne dvodomnosti v slovenskem parlamentu (diplomska naloga) |trans_title=The system of incomplete bicameralism in the سلووینیاn پارلیمان (diploma thesis) |page=62 |first=Igor |last=Lakota |year=2006 |accessdate=16 December 2010 |publisher=Faculty of Social Sciences, University of Ljubljana |language=سلووینیاn |quote=Opinions differ, however the majority of domestic experts agree that the قومی کونسل may be regarded as the upper house, but the bicameralism is distinctively incomplete.}}</ref> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |40 |51,254 |1,447 |[http://www.ds-rs.si/ ds-rs.si] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225103717/http://www.ds-rs.si/ |date=2016-02-25 }} |- |{{flagcountry|جزائر سلیمان}} | |[[National پارلیمان جزائر سلیمان|National پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |50 |10,460 |34 |[http://www.parliament.gov.sb/ parliament.gov.sb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195817/http://www.parliament.gov.sb/ |date=2016-03-03 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|صومالیہ}} |rowspan=2|[[وفاقی پارلیمان صومالیہ|وفاقی پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[House of the People of صومالیہ|House of the People]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |Appointed |275 |36,675 |21 |[http://www.parliament.gov.so/index.php/en/ parliament.gov.so] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131108105542/http://www.parliament.gov.so/index.php/en/ |date=2013-11-08 }} |- |[[Upper House (صومالیہ)|[[ایوانِ بالا|بالا]] House]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |Not established yet, powers exercised by the House of the People |56 |180,100 |103 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|جنوبی افریقہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان جنوبی افریقہ|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی جنوبی افریقہ|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |400 |126,466 |1,387 |[http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=33 parliament.gov.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421124617/http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=33 |date=2012-04-21 }} |- |[[قومی کونسل Provinces]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |90 |562,075 |6,168 |[http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=34 parliament.gov.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412031940/http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=34 |date=2008-04-12 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|جنوبی سوڈان}} |rowspan=2|[[قومی مجلس قانون ساز (جنوبی سوڈان)|قومی مجلس قانون ساز]] |[[National Legislative اسمبلی (جنوبی سوڈان)|قومی مجلس قانون ساز اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |170 |48,591 |81 |[http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly goss.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306081107/http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly |date=2016-03-06 }} |- |[[کونسل States (جنوبی سوڈان)|کونسل States]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |Appointed by President |50 |165,210 |276 |[http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly/council-of-states goss.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306081107/http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly/council-of-states |date=2016-03-06 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ہسپانیہ}} |rowspan=2|[[Cortes Generales|عمومی عدالتیں]]<ref name="native"/> (Cortes Generales) |[[Spanish کانگریس Deputies|کانگریس Deputies]] (Congreso de los Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |350 |131,894 |4,038 |[http://www.congreso.es/ congreso.es] |- |[[Spanish سینٹ|سینٹ]] (Senado) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |266 |173,545 |5,313 |[http://www.senado.es/ senado.es] |- |{{flagcountry|سری لنکا}} | |[[پارلیمان سری لنکا|پارلیمان]] (ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව (Sinhala)/ இலங்கை பாராளுமன்றம் (Tamil))<ref name="not"/> |[[یک ایوانیت]] | | |225 |90,122 |517 |[http://www.parliament.lk/ parliament.lk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سوڈان}} |rowspan=2|[[قومی مجلس قانون ساز سوڈان|قومی مجلس قانون ساز]] |[[قومی اسمبلی سوڈان|قومی اسمبلی]] (''Majlis Watani'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |450 |68,653 |197 |[http://www.parliament.gov.sd/ parliament.gov.sd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824021607/http://www.parliament.gov.sd/ |date=2011-08-24 }} |- |[[کونسل States of سوڈان|اسمبلی States]] (''Majlis Welayat'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |50 |617,880 |1,780 |[http://www.councilofstates.gov.sd/ councilofstates.gov.sd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073222/http://www.councilofstates.gov.sd/ |date=2016-03-04 }} |- |{{flagcountry|سرینام}} | |[[قومی اسمبلی سرینام|قومی اسمبلی]] (Nationale Assemblée) |[[یک ایوانیت]] | | |51 |10,470 |99 |[http://www.dna.sr/ dna.sr] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سوازی لینڈ}} |rowspan=2|[[پارلیمان سوازی لینڈ|پارلیمان]] (Liblanda) |[[ایوان اسمبلی سوازی لینڈ|ایوان اسمبلی]]<ref name="not"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[majority rule|majority]] |55 |22,181 |113 | |- |[[سینٹ سوازی لینڈ|سینٹ]]<ref name="not"/> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |appointed by the [[King of سوازی لینڈ|King]] |30 |40,666 |207 | |- |{{flagcountry|سویڈن}} | |The [[Riksdag]] |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |349 |27,286 |1,093 |[http://www.riksdagen.se/ riksdagen.se] |- |{{flagcountry|شام}} | |[[People's کونسل شام|People's اسمبلی]] (''Majlis al-Sha'ab'') |[[یک ایوانیت]] | | |250 |86,964 |240 |[http://parliament.sy/ parliament.sy] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سوئٹزرلینڈ}} |rowspan=2|[[وفاقی اسمبلی سوئٹزرلینڈ|وفاقی اسمبلی]] (Bundesversammlung, Assemblée fédérale, Assemblea federale) |[[قومی کونسل سوئٹزرلینڈ|قومی کونسل]] (Nationalrat, Conseil National, Consiglio Nazionale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |200 |40,000 |1,699 |[http://www.parlament.ch/e/organe-mitglieder/nationalrat/Pages/default.aspx parliament.ch] |- |[[Swiss کونسل States|کونسل States]] (Ständerat, Conseil des Etats, Consiglio degli Stati) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |46 |173,913 |7,388 |[http://www.parlament.ch/e/organe-mitglieder/staenderat/Pages/default.aspx parliament.ch] |- |rowspan=2|{{flagcountry|تاجکستان}} |rowspan=2|[[سپریم اسمبلی تاجکستان|سپریم اسمبلی]] (''Majlisi Oli'') |[[اسمبلی Representatives of تاجکستان|اسمبلی Representatives]] (''Majlisi Mamoyandogan'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |63 |123,809 |257 | |- |[[قومی اسمبلی تاجکستان|قومی اسمبلی]] (''Majlisi Milliy'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |33 |236,363 |491 | |- |{{flagcountry|تنزانیہ}} | |[[قومی اسمبلی تنزانیہ|قومی اسمبلی]] (Bunge) |[[یک ایوانیت]] | | |357 |120,974 |178 |[http://www.parliament.go.tz/ parliament.go.tz] |- |rowspan=2|{{flagcountry|تھائی لینڈ}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی تھائی لینڈ|قومی اسمبلی]] (รัฐสภา ;''Rathasapha'') |[[ایوان نمائندگان تھائی لینڈ|ایوان نمائندگان]] (สภาผู้แทนราษฎร ;'' Saphaputhan Ratsadon'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |500 |130,958 |1,204 |[http://www.parliament.go.th/ parliament.go.th] |- |[[سینٹ تھائی لینڈ|سینٹ]] (''วุฒิสภา ;Wuthisapha'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |150 |436,529 |4,013 |[http://www.senate.go.th/ senate.go.th] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223020223/http://www.senate.go.th/ |date=2015-02-23 }} |- |{{flagcountry|ٹوگو}} | |[[قومی اسمبلی ٹوگو|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] | | |81 |76,434 |79 |[http://www.assemblee-nationale.tg/ assemblee-nationale.tg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511202912/http://www.assemblee-nationale.tg/ |date=2011-05-11 }} |- |{{flagcountry|ٹونگا}} | |[[Legislative اسمبلی ٹونگا|Legislative اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |26 |3,962 |29 |[http://parliament.gov.to/ parliament.gov.to] |- |rowspan=2|{{flagcountry|ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو}} |rowspan=2|[[پارلیمان ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو|پارلیمان]] |[[ایوان نمائندگان ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |41 |32,139 |647 |rowspan=2|[http://www.ttparliament.org/ ttparliament.org] |- |[[سینٹ ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |31 |42,506 |856 |- |{{flagcountry|تونس}} | |[[اسمبلی Representatives of the People]] (مجلس نواب الشعب ''Majless Noweb al Shaab'') |[[یک ایوانیت]] | | |217 |49,188 |465 |[http://www.arp.tn/ arp.tn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711111210/http://www.arp.tn/ |date=2021-07-11 }} |- |{{flagcountry|ترکی}} | |[[Grand قومی اسمبلی ترکی]] (Türkiye Büyük Millet Meclisi) |[[یک ایوانیت]] | | |550 |135,862 |1,951 |[http://www.tbmm.gov.tr/ tbmm.gov.tr] |- |{{flagcountry|ترکمانستان}} | |[[اسمبلی ترکمانستان|اسمبلی]] (Mejlis) |[[یک ایوانیت]] | | |125 |41,360 |346 | |- |{{flagcountry|تووالو}} | |[[پارلیمان تووالو|پارلیمان]] (Palamene) |[[یک ایوانیت]] | | |15 |666 |2 |[http://www.parliament.gov.tv/ parliament.gov.tv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524085214/http://www.parliament.gov.tv/ |date=2013-05-24 }} |- |{{flagcountry|یوگنڈا}} | |[[قومی اسمبلی یوگنڈا|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |375 |87,839 |123 |[http://www.parliament.go.ug/ parliament.go.ug] |- |{{flagcountry|یوکرین}} | |[[Verkhovna Rada|Supreme کونسل]] (Верховна Рада ''Verkhovna Rada'') |[[یک ایوانیت]] | | |450 |101,248 |732 |[http://portal.rada.gov.ua/ rada.gov.ua] |- |{{flagcountry|متحدہ عرب امارات}} | |[[Federal قومی کونسل|Federal قومی اسمبلی]] (المجلس الوطني الإتحادي ''Majlis Watani Ittihad'') |[[یک ایوانیت]] | | |40 |206,601 |6,470 |[http://www.almajles.gov.ae/ almajles.gov.ae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100930151449/http://www.almajles.gov.ae/ |date=2010-09-30 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|برطانیہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان برطانیہ|پارلیمان]] |[[British House of Commons|House of Commons]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[First-past-the-post]] |650 |95,787 |3,478 |[http://www.parliament.uk/business/commons/ parliament.uk] |- |[[دارالامرا]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |Life |[[Life peer]]s appointed by the [[Monarchy of the برطانیہ|Sovereign]]. 92 elected by and from [[hereditary peer]]s using [[Instant-runoff voting|preferential voting]]. 26 [[Lords Spiritual]] are [[bishop]]s of the [[Church of انگلستان]]. |765 |81,388 |2,955 |[http://www.parliament.uk/business/lords/ parliament.uk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} |rowspan=2|[[ریاستہائے متحدہ امریکہ کانگریس|کانگریس]] |[[ریاستہائے متحدہ امریکہ ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |2 |[[majority rule|majority]] |435 |722,636 |34,698 |[http://www.house.gov/ house.gov] |- |[[ریاستہائے متحدہ امریکہ سینٹ|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[majority rule|majority]] |100 | 3,143,467 |215,623 |[http://www.senate.gov/ senate.gov] |- |rowspan=2|{{flagcountry|یوراگوئے}} |rowspan=2|[[جرنل اسمبلی یوراگوئے|جرنل اسمبلی]] (Asamblea General) |[[نمائندگان چیمبر یوراگوئے|نمائندگان چیمبر]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |99 |33,195 |514 |rowspan=2|[http://www.parlamento.gub.uy/ parlamento.gub.uy] |- |[[سینٹ یوراگوئے|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |30 |109,543 |1,696 |- |rowspan=2|{{flagcountry|ازبکستان}} |rowspan=2|[[سپریم اسمبلی ازبکستان|سپریم اسمبلی]] (Oliy Majlis) |[[Legislative Chamber of ازبکستان|Legislative Chamber]]<ref name="not"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |150 |194,156 |634 |[http://www.parliament.gov.uz/ parliament.gov.uz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831163528/http://www.parliament.gov.uz/ |date=2006-08-31 }} |- |[[سینٹ ازبکستان|سینٹ]]<ref name="not"/> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |100 |291,234 |952 |[http://www.senat.gov.uz/ enat.gov.uz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160211084440/http://senat.gov.uz/ |date=2016-02-11 }} |- |{{flagcountry|وانواتو}} | |[[پارلیمان وانواتو|پارلیمان]] (Parlement) |[[یک ایوانیت]] |4 | |52 |4319 |14 |[http://www.parliament.gov.vu/ parliament.gov.vu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306063129/http://www.parliament.gov.vu/ |date=2016-03-06 }} |- |{{flagcountry|ویٹیکن سٹی}} | |[[Pontifical Commission for ویٹیکن سٹی State|Pontifical Commission]] (Pontificia Commissione per lo Stato della Città del Vaticano) |[[یک ایوانیت]] | | |7 |114 | | |- |{{flagcountry|وینزویلا}} | |[[قومی اسمبلی وینزویلا|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |165 |175,430 |2,267 |[http://www.asambleanacional.gob.ve/ asambleanacional.gob.ve] |- |{{flagcountry|ویتنام}} | |[[قومی اسمبلی ویتنام|قومی اسمبلی]] (Quốc hội) |[[یک ایوانیت]] | | |498 |176,385 |602 |[http://www.na.gov.vn/ na.gov.vn] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20100709222441/http%3A//www.na.gov.vn/ |date=2010-07-09 }} |- |{{flagcountry|يمن}} | |[[اسمبلی Representatives of يمن|اسمبلی Representatives]] (''Majlis al-Nuwaab'') |[[یک ایوانیت]] | | |301 |81,485 |192 | |- |{{flagcountry|زیمبیا}} | |[[قومی اسمبلی زیمبیا|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |150 |87,284 |145 |[http://www.parliament.gov.zm/ parliament.gov.zm] |- |rowspan=2|{{flagcountry|زمبابوے}} |rowspan=2|[[پارلیمان زمبابوے|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی زمبابوے|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |210 |61,971 |29 | |- |[[سینٹ زمبابوے|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |40 |325,350 |153 | |} == حوالے == {{حوالے}} {{لسٹاں بلحاظ دیس}} {{قومی اک ایوانی قانون ساز اسمبلیاں}} {{قومی ایوان زیریں قانون ساز اسمبلیاں}} {{قومی ایوان بالا قانون ساز اسمبلیاں}} [[گٹھ:قومی قنون ساز اسمبلیاں]] [[گٹھ:قنون ساز اسمبلیاں]] [[گٹھ:لسٹاں بلحاظ دیس]] e0gmo3pgo3vfbpp6t3zfo5kx1ivbfti 0 56732 713114 712169 2026-11-03T11:22:37Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713114 wikitext text/x-wiki {{Infobox former monarchy | royal_title = شہنشاہ | realm = فارس <br>{{Nobold|ایران}} | coatofarms = Lion and the Sun.svg | coatofarmssize = 200px | coatofarmscaption = [[شیر و خورشید]] | image = Mohammad Reza Pahlavi 2.jpg | caption = '''محمد رضا شاہ پہلوی''' | first_monarch = [[کورش اعظم]] | last_monarch = [[محمد رضا شاہ پہلوی]] | style = | residence = | appointer = | began = '''550 ق م''' | ended = '''11 فروری 1979'''<br><small>([[انقلاب ایران]] نال بادشاہت دا خاتمہ)</small> | pretender = [[رضا پہلوی]] <br /> ([[پہلوی خاندان]]) }} مندرجہ ذیل شاہان فارس دی اک لسٹ اے جو موجودہ [[ایران]] دے حکمران رہے نیں۔ اس دی شروعات [[سائرس اعظم]] توں ہوئی جس نے 550 قبل مسیح وچ [[ھخامشی سلطنت]] دی نیہہ رکھی۔ == [[ہخامنشی سلطنت|ہخامنشی خاندان]] (550–330 ق م) == {{لنگر|Achaemenid dynasty}} [[File:Achaemenid (greatest extent).svg|thumb|left|Extent of the first Persian Empire, the [[ہخامنشی سلطنت]].]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[ہخامنشی سلطنت]] (550–330 BC)''' |- | [[کورش اعظم]] | | [[File:Olympic Park Cyrus-3.jpg|80px]] | The Great King, King of Kings, King of Anshan, King of Media, King of Babylon, King of Sumer and Akkad, King of the Four Corners of the World | 600–530 BC | 559 BC | 530 BC | Son of [[Cambyses I of Anshan|Cambyses I]] king of [[Anshan (Persia)|Anshan]] and [[Mandana of Media|Mandana]] daughter of [[Astyages]] | King of Anshan from 559 BC. Killed in battle with [[Massagetes]] |- | [[Cambyses II|Cambyses]] | | [[File:Cambyses II of Persia.jpg|80px]] | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–521 BC | 530 BC | 522 BC | Son of Cyrus the Great | Died while en route to put down a rebellion. <br /> Pharaonic titulary: [[Horus name|Horus]]: Smatawy, [[Prenomen (Ancient Egypt)|Nswbty]]: Mesutire <ref>G. Posener, La première domination perse en Égypte, Cairo, 1936, pp. 30-36.</ref> |- | [[Bardiya]] | [[Gaumata]] (?) | | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–522 BC | 522 BC | 522 BC | Son of Cyrus the Great (possibly an imposter claiming to be Bardiya) | Killed by Persian aristocrats |- | [[دارا اول]] | | [[File:Darius In Parse.JPG|80px]] | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | 550–486 BC | 522 BC | 486 BC | Son of [[Hystaspes (father of Darius I)|Hystaspes]] | Pharaonic titulary: [[Horus name|Horus]]: ''Menkhib''<br>[[Prenomen (Ancient Egypt)|Nswbty]]: ''Stutre''<ref>[[Jürgen von Beckerath]], ''Handbuch der ägyptischen Königsnamen'' (= ''Münchner ägyptologische Studien'', vol 46), Mainz am Rhein: Verlag Philipp von Zabern, 1999. ISBN 3-8053-2310-7, pp.&nbsp;220–21.</ref> |- | [[خشیارشا اول]] | | [[File:Xerxes Image.png|80px]] | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | 519–465 BC | 485 BC | 465 BC | Son of Darius I | Most likely is the King [[Ahasuerus]] of the [[کتاب آستر]]<ref>{{cite web|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/967-ahasuerus |title=Ahasuerus |publisher=JewishEncyclopedia.com |date= |accessdate=2014-07-25}}</ref> |- | [[اردشیر بابکان|اردشیراول]] | | [[Image:Artaxerxes I image.png|80px]] | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–424 BC | 465 BC | 424 BC | Son of Xerxes I | Believed by some to be the King [[Ahaseurus]] of the [[کتاب آستر]] |- | [[Xerxes II of Persia|Xerxes II]] | Artaxerxes | | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–424 BC | 424 BC | 424 BC | Son of Artaxerxes I | Only recognised in Persia itself, killed by Sogdianus |- | ? | [[Sogdianus of Persia|Sogdianus]] | | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–423 BC | 424 BC | 423 BC | Son of Artaxerxes I | Only recognised in Persia and Elam, killed by Darius II |- | [[دارا دوم]] | Ochus | | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–404 BC | 424 BC | 404 BC | Son of Artaxerxes I | |- | [[Artaxerxes II of Persia|Artaxerxes II]] | Arsaces | [[File:Artaxerxes II.jpg|80px]] | The Great King, King of Kings | 436–358 BC | 404 BC | 358 BC | Son of Darius II | |- | [[Artaxerxes III]] | Ochus | [[File:Artaxerxes III of Persia.jpg|80px]] | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–338 BC | 358 BC | 338 BC | Son of Artaxerxes II | Killed |- | [[Arses of Persia|Artaxerxes IV]] | Arses | | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–336 BC | 338 BC | 336 BC | Son of Artaxerxes III | Killed |- | [[دارا سوم]] | Artashata | [[File:Darius III of Persia.jpg|80px]] | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | 380–330 BC | 336 BC | 330 BC | Son of Artaxerxes IV | Killed by Artaxerxes V |- | [[Bessus|Artaxerxes V]] | Bessus | [[Image:The punishment of Bessus by Andre Castaigne (1898-1899).jpg|80px]] | The Great King, King of Kings | ?–329 BC | 330 BC | 329 BC | Probably a descendant of Artaxerxes II | Killed by [[سکندر اعظم]] |- |} == [[مقدونیہ (قدیم بادشاہت)]] (330–309 ق م) == [[File:Macedonia (ancient kingdom, greatest extent).svg|thumb|left|Macedonia (ancient kingdom) at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[مقدونیہ (قدیم مملکت)]] (330–312 BC)''' |- | [[سکندر اعظم]] | | [[File:Alexander III of Macedon.jpg|80px]] | King | 356 – 13 June 323 BC | 330 BC | 323 BC | Son of Philip II of Macedonia | width="225px"| King of Macedonia from 336 BC as Alexander III |- | [[Philip III of Macedon|Philip III]] | Arrhidaeus | | King | {{Circa}} 359 – 317 BC | June 323 BC | 317 BC | Son of Philip II of Macedonia | Killed by [[اولمپاس]] |- | [[Alexander IV of Macedon|Alexander IV]] | | | King | Sept. 323 – 309 BC | Sept. 323 BC | 309 BC | Son of Alexander III | King of Macedonia as Alexander IV until 309 BC. Killed by [[Cassander]] son of [[Antipater]] |- | [[Perdiccas]] | | | Regent | ?–321 BC | June 323 BC | 321 BC | | Regent for Alexander IV & Philip III, Prince of Orestis |- | [[Antipater]] | | | Regent | 398?–319 BC | 321 BC | 319 BC | Son of Iollas | Regent for Alexander IV & Philip III |- | [[Polyperchon]] | | | Regent | 394–303 BC | 319 BC | 316 BC | Son of Simmias | Regent for Alexander IV & Philip III. Exercised no actual power in Persia. |- | [[Cassander]] | | | Regent | c.350-297 | 316 BC | 309 BC | Son of Antipater | Regent for and murderer of Alexander IV. Exercised no actual power in Persia. |} == [[سلوقی سلطنت|سلوقی خاندان]] (311–129 ق م) == [[File:Seleucid Empire (greatest extent).svg|thumb|left|Seleucid Empire at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[سلوقی سلطنت]] (311–129 BC)''' |- | [[Seleucus I Nicator]] | | [[File:Seleuco I Nicatore.JPG|80px]] | King | {{Circa}} 358–281 BC | 311 BC | 281 BC | Son of Antiochus son of Seleucus | Assumed title of "King" from 306 BC. |- | [[Antiochus I Soter]] | | [[File:AntiochusI.jpg|80px]] | King | ?–261 BC | 281 BC | 261 BC | Son of Seleucus I | Co-ruler from 291 |- | [[Antiochus II Theos]] | | [[File:AntiochusIIMET.jpg|80px]] | King | 286–246 BC | 261 BC | 246 BC | Son of Antiochus I | |- | [[Seleucus II Callinicus]] | | [[File:SeleucusII.jpg|80px]] | King | ?–225 BC | 246 BC | 225 BC | Son of Antiochus II | |- | [[Seleucus III Ceraunus]] | Alexander | [[File:SeleucusIII.jpg|80px]] | King | {{Circa}} 243–223 BC | 225 BC | 223 BC | Son of Seleucus II | |- | [[Antiochus III the Great]] | | [[File:Antiochos III.jpg|80px]] | Great King | {{Circa}} 241–187 BC | 223 BC | 187 BC | Son of Seleucus II | |- | [[Seleucus IV Philopator]] | | [[Image:SeleucusIV.JPG|80px]] | King | ?–175 BC | 187 BC | 175 BC | Son of Antiochus III | |- | [[Antiochus IV Epiphanes]] | | [[Image:Antiokhos IV.jpg|80px]] | King | {{Circa}} 215–163 BC | 175 BC | 163 BC | Son of Antiochus III | Killed in Elymais |- | [[Antiochus V Eupator]] | | [[Image:Antiochus v.jpg|80px]] | King | {{Circa}} 172–161 BC | 163 BC | 161 BC | Son of Antiochus IV | |- | [[Demetrius I Soter]] | | [[Image:DemetriosISoter.JPG|80px]] | King | 185–150 BC | 161 BC | 150 BC | Son of Seleucus IV | |- | [[Alexander Balas]] | | [[Image:AlexanderI.jpg|80px]] | King | ?–146 BC | 150 BC | 146 BC | Purported son of Antiochus IV | |- | [[Demetrius II Nicator]] | | [[Image:DemetriusII.jpg|80px]] | King | ?–139 BC | 146 BC | 139 BC | Son of Demetrius I | width="225px"|Defeated and captured by Parthians. He married [[Rhodogune of Parthia|Rhodogune]] daughter of [[Mithridates I of Parthia|Mithridates I]] |- | [[Antiochus VI Dionysus]] | | [[File:Antiochos VI.jpg|80px]] | King | 148–138 BC | 145 BC | 142 BC | Son of Alexander III. | In competition with Demetrius II. |- | [[Antiochus VII Sidetes]] | | [[Image:Antiochus VII coin (Mary Harrsch).jpg|80px]] | King | ?–129 BC | 139 BC | 129 BC | Son of Demetrius I | Killed in battle with [[Phraates II of Parthia|Phraates II]] |- |} =={{Nastaliq|[[سلطنت اشکانیان|اشکانیان خاندان]] (247 ق م – عیسوی 228)}}== [[File:Parthian Empire (greatest extent).svg|thumb|left|The Parthian Empire at its greatest extent.]] The Seleucid dynasty gradually lost control of Persia. In 253, the Arsacid dynasty established itself in [[پارتھیا]]. The Parthians gradually expanded their control, until by the mid-2nd century BC, the Seleucids had completely lost control of Persia. Control of eastern territories was permanently lost by Antiochus VII in 129 BC. For more comprehensive lists of kings, queens, sub-kings and sub-queens of this Era see: *[[List of rulers of Parthian sub-kingdoms]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[اشکانی سلطنت ]] (247 BC – 228 AD)''' |- | [[Arsaces I of Parthia|Arsaces I]] | [[Tiridates I of Parthia|Tiridates I]] or Arsaces | [[Image:Coin of Arsaces I of Parthia.jpg|80px]] | King, Karen, Autocrator | ?–211 BC | 247 BC | 211 BC | A descendant of Arsaces son of Phriapatius who was probably son of [[Artaxerxes II of Persia|Artaxerxes II]] | |- | [[Arsaces II of Parthia|Arsaces II]] | Arsaces | [[File:Coin of Arsaces II of Parthia.jpg|80px]] | | ?–185 BC | 211 BC | 185 BC<ref name="Assar">Assar, 2004.Assar, 2005. Assar, "Moses of Choren & the Early Parthian Chronology", 2006.</ref> | Son of [[Arsaces I of Parthia|Arsaces I]] | |- | Arsaces III | [[Phriapatius of Parthia|Phriapatius]] | [[File:PhriapatiusCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | | ?–170 BC | 185 BC | 170 BC<ref name="Assar"/> | Grandson of [[Tiridates I of Parthia|Tiridates I]] | |- | Arsaces IV | [[Phraates I of Parthia|Phraates I]] | [[File:Phraates I.jpg|80px]] | | ?–167 BC | 170 BC | 167 BC<ref name="Ghashghai">Ghashghai, H.R., "The successors of Mithridates II"</ref> | Son of [[Phriapatius of Parthia|Phriapatius]] | |- | Arsaces V | [[Mithridates I of Parthia|Mithridates I]] | [[File:Mithradatesi.jpg|80px]] | The Great King, Theos, Theopator, Philhellene | ?–132 BC | 167 BC<ref name="Ghashghai"/> | 132 BC<ref name="AssarGhashghai">Assar, G.R.F., "A Revised Parthian Chronology of the Period 165-91 BC" Ghashghai, H.R., "The successors of Mithridates II"</ref> | Son of [[Phriapatius of Parthia|Phriapatius]] | |- | Arsaces VI | [[Phraates II of Parthia|Phraates II]] | [[File:PhraatesIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | The Great King, Philopator, Theopator, Nikephoros | ?–127 BC | 132 BC | 127 BC<ref name="AssarGhashghai"/> | Son of [[Mithridates I of Parthia|Mithridates I]] | Killed in battle with Scythians |- | Arsaces VII | [[Artabanus I of Parthia|Artabanus I]] | [[Image:Coin of Artabanus I of Parthia.jpg|80px]] | King | ?–126 BC | 127 BC | 126 BC<ref name="AssarGhashghai"/> | Son of [[Phriapatius of Parthia|Phriapatius]] | Killed in battle with Tocharians |- | Arsaces VIII | Vologases (I)<ref name="AssarGhashghai"/> | | The Great King, Theopator, Philadelphos, Philhellene, Epiphanes | ?–122 BC | 126 BC | 122 BC<ref name="AssarGhashghai"/> | Son of [[Phriapatius of Parthia|Phriapatius]] | He was the first Arsacid king of Media, Arran and Iberia |- | Arsaces IX | Artabanus (II)<ref name="AssarGhashghai"/> | | The Great King, King of kings, Epiphanes, Philhellene | ?–121 BC | 122 BC | 121 BC | Son of [[Artabanus I of Parthia|Artabanus I]] | Killed in battle with Medians |- | Arsaces X | [[Mithridates II of Parthia|Mithridates II]] | [[File:MithradatesII.jpg|80px]] | The Great King, The Great King of Kings, Epiphanes, Soter | ?–91 BC | 121 BC<ref>Assar, G.R.F., "A Revised Parthian Chronology of the Period 165-91 BC"</ref> | 91 BC | Son of [[Artabanus I of Parthia|Artabanus I]] | |- | Arsaces XI | [[Gotarzes I of Parthia|Gotarzes I]] | [[Image:Coin of Gotarzes I of Parthia.jpg|80px]] | The Great King, Epiphanes, Philhellene, Euergetes, Autocrator | ?–87 BC | 91 BC | 87 BC | Son of [[Mithridates II of Parthia|Mithridates II]] | |- | Arsaces XII | Artabanus (III)<ref name="Ghashghai"/> | | The Great King, Theopator, Nicator | ?–77? BC | 91 BC | 77? BC | Son of Vologases (I) | |- | Arsaces XIII | Mithridates (III)<ref name="AssarGhashghai"/> | | The Great King, The Great King of Kings, Dikaios, Euergetes, Philhellene, Autocrator, Philopator, Epiphanes | ?–67 BC | 88 BC | 67 BC | Son of [[Mithridates II of Parthia|Mithridates II]] | |- | Arsaces XIV | [[Orodes I of Parthia|Orodes I]] | [[File:Orodesi.jpg|80px]] | The Great King, Euergetes, Epiphanes, Philhellene | ?–75 BC | 80 BC | 75 BC | Son of [[Mithridates II of Parthia|Mithridates II]] | |- | Arsaces XV | [[Sanatruces of Parthia|Sanatruces I]] | | The Great King, Theopator, Euergetes, Epiphanes, Philhellene | 157–70 BC | 77 BC | 70 BC | Son of Vologases (I)<ref name="Ghashghai"/> | |- | Arsaces XVI<ref name="Ghashghai"/> | ? | | The Great King, Theopator, Euergetes, Epiphanes, Philhellene, Eusebes | ?–66 BC | 77 BC | 66 BC | ? |The most obscure major monarch of the first millennium BC. Nothing about him is currently known. |- | Arsaces XVII | [[Phraates III of Parthia|Phraates III]] | [[Image:Coin of Phraates III of Parthia.jpg|80px]] | The Great King, Theos, Euergetes, Epiphanes, Philhellene | ?–57 BC | 70 BC | 57 BC | Son of [[Sanatruces of Parthia|Sanatruces I]] | Killed by [[Orodes II of Parthia|Orodes II]] |- | Arsaces XVIII<ref name="Ghashghai"/> | ? | | The Great King, Philopator, Euergetes, Epiphanes, Philhellene | ?–63 BC | 66 BC | 63 BC | Son of Arsaces XVI |The second most obscure monarch of the first millennium BC, nothing about him is known. |- | Arsaces XIX | [[Mithridates III of Parthia|Mithridates III]] (or IV) |<!-- Deleted image removed: [[File:Coin of Mithridates III of Parthia.jpg|80px]] --> | The Great King, The Great King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Theos, Eupator, Theopator, Philhellene | ?–54 BC | 65 BC<ref name="Ghashghai"/> | 54 BC | Son of [[Phraates III of Parthia|Phraates III]] | Killed by [[Orodes II of Parthia|Orodes II]] |- | Arsaces XX | [[Orodes II of Parthia|Orodes II]] | [[Image:Coin of Orodes II of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Philopator, Eupator, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene, Ktistes | ?–38 BC | 57 BC | 38 BC | Son of [[Phraates III of Parthia|Phraates III]] | Killed by [[Phraates IV of Parthia|Phraates IV]] |- | Arsaces XXI | [[Pacorus I of Parthia|Pacorus I]] | [[File:Coin of Pacorus I of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–38 BC | 50 BC | 38 BC | Son of [[Orodes II of Parthia|Orodes II]] | Killed in battle with Romans |- | Arsaces XXII | [[Phraates IV of Parthia|Phraates IV]] | [[File:PhraatesIVProfile.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–2 BC | 38 | 2 BC | Son of [[Orodes II of Parthia|Orodes II]] | Killed by [[Musa of Parthia|Musa]] |- | Arsaces XXIII | [[Tiridates II of Parthia|Tiridates II]] | | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene, Autocrator, Philoromaeos | ?–after 23 BC | 30 BC | 25 BC | Probably a descendant of Mithridates (III) | Deposed and went to Rome |- | Arsaces XXIV | Mithridates (V)<ref>Josephus Flavius, Antiquities of the Jews, Book XVI, Ch.8.4</ref> | | ? | ?–? BC | 12 BC | 9 BC | Probably a descendant of Mithridates (III) | |- | Musa | [[Musa of Parthia|Musa]] | [[Image:Parthian Queen Bust.jpg|80px]] | Queen of Queens, Thea, Urania | ?–4? AD | 2 BC | 4 AD | Queen of [[Phraates IV of Parthia|Phraates IV]] | |- | Arsaces XXV | [[Phraates V of Parthia|Phraates V]] | | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–4 AD | 2 BC | 4 AD | Son of [[Phraates IV of Parthia|Phraates IV]] & [[Musa of Parthia|Musa]] | Deposed and went to Rome |- | Arsaces XXVI | [[Orodes III of Parthia|Orodes III]] | [[File:OrodesIIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–6 | 4 | 6 | Probably a descendant of Mithridates (III) | Killed by Parthian aristocrats |- | Arsaces XXVII | [[Vonones I of Parthia|Vonones I]] | [[Image:Coin of Vonones I of Parthia.jpg|80px]] | The Great King, King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene, Nikephorus | ?–19 | 8 | 12 | Son of [[Phraates IV of Parthia|Phraates IV]] | Deposed and went to Rome. Later, He was killed by Romans. |- | Arsaces XXVIII | [[Artabanus III (of Parthia)|Artabanus III]] | [[File:Coin of Artabanus II of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–40 | 10 | 40 | Probably a descendant of Mithridates (III) | |- | Arsaces XXIX | [[Tiridates III of Parthia|Tiridates III]] | | ? | ?–? | 35 | 36 | Probably a descendant of [[Tiridates II of Parthia|Tiridates II]] | Deposed and went to Rome |- | Arsaces XXX | Cinnamus | | ? | ?–? | 37 | 37 | Son of [[Artabanus III (of Parthia)|Artabanus III]] | Abdicated |- | Arsaces XXXI | [[Gotarzes II of Parthia|Gotarzes II]] | [[Image:Godarz.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | 11–51 | 40 – | 51 | Son of Artabanus III | |- | Arsaces XXXII | [[Vardanes I of Parthia|Vardanes I]] | [[File:VardanesICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–46 | 40 | 46 | Son of Artabanus III | Killed by [[Gotarzes II of Parthia|Gotarzes II]] |- | Arsaces XXXIII | [[Vonones II of Parthia|Vonones II]] | [[File:Vononesii.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–51 | {{Circa}} 45 | 51 | |- | Arsaces XXXIV | Mithridates (VI)<ref>Tacitus, The Annals, 11.10</ref> | | ? | ?–? | 49 | 50 | Son of Vonones II | Deposed and mutilated by [[Gotarzes II of Parthia|Gotarzes II]] |- | Arsaces XXXV | [[Vologases I of Parthia|Vologases I]] (or II) | [[File:VologasesI.JPG|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene, The Lord | ?–77 | 51 | 77 | Son of [[Vonones II of Parthia|Vonones II]] | |- | Arsaces XXXVI | [[Vardanes II of Parthia|Vardanes II]] | | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–? | 55 | 58 | Son of [[Vologases I of Parthia|Vologases I]] (or II) | Deposed |- | Arsaces XXXVII | [[Vologases II of Parthia|Vologases II]] (or III) | [[File:VologasesIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–? | 77 | 89/90 | Probably son of [[Vologases I of Parthia|Vologases I]] |- | Arsaces XXXVIII | [[Pacorus II of Parthia|Pacorus II]] | [[File:PacorusII.jpg|80px]] | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–115 | 77 | 115 | Son of Vonones II | |- | Arsaces XXXIX | [[Artabanus IV of Parthia|Artabanus IV]] | | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–? | 80 | 81 | Probably son of [[Artabanus III (of Parthia)|Artabanus III]] | |- | Arsaces XL | [[Osroes I of Parthia|Osroes I]] | [[Image:Coin of Osroes I of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–130 | 89/90 | 130 | Probably son of [[Vologases II of Parthia|Vologases II]] (or III) | |- | Arsaces XLI | [[Vologases III of Parthia|Vologases III]] (or IV) | [[File:Coin of Vologases III of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–148 | 105 | 148 | ? | |- | Arsaces XLII | [[Mithridates IV of Parthia|Mithridates IV]] (or VII) | [[File:Coin of Mithridates IV of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–{{Circa}} 145 | 115 | {{Circa}} 145 | Brother of [[Osroes I of Parthia|Osroes I]] | Killed in battle with Romans |- | Arsaces XLIII | [[Parthamaspates of Parthia|Parthamaspates]] | [[File:Coin of Parthamaspates of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–after 123 | 116 | 117 | Son of [[Osroes I of Parthia|Osroes I]] | Deposed and went to Rome |- | Arsaces XLIV<ref>See: [http://www.parthia.com/unknown3.htm Unknown King (III) ({{Circa}} AD 140)]</ref> | [[Sanatruces II of Parthia|Sanatruces II]] | | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–{{Circa}} 145 | {{Circa}} 145 | {{Circa}} 145 | son of [[Mithridates IV of Parthia|Mithridates IV]] (or VII) | Killed in battle with Romans |- | Arsaces XLV | [[Vologases IV of Parthia|Vologases IV]] (or V) | | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–191 | 148 | 191 | Son of [[Mithridates IV of Parthia|Mithridates IV]] (or VII) | |- | Arsaces XLVI | [[Vologases V of Parthia|Vologases V]] (or VI) | | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–208 | 191 | 208 | Son of [[Vologases IV of Parthia|Vologases IV]] (or V) | |- | Arsaces XLVII | [[Osroes II of Parthia|Osroes II]] | | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–? | {{Circa}} 190 | {{Circa}} 195 | Probably son of [[Vologases IV of Parthia|Vologases IV]] (or V) | |- | Arsaces XLVIII | [[Vologases VI of Parthia|Vologases VI]] (or VII) | [[Image:Coin of Vologases VI of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | 181–228 | 208 | 228 | Son of [[Vologases V of Parthia|Vologases V]] (or VI) | Killed by [[اردشیر بابکاں(اول)]] |- | Arsaces XLIX | [[Artabanus V (of Parthia)|Artabanus V]] | [[File:Artabanusiv.jpg|80px]] | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–226 | 213 | 226 | Son of [[Vologases V of Parthia|Vologases V]] (or VI) | Killed by [[اردشیر بابکاں(اول)]] |- | Arsaces L | Tiridates IV<ref>See: [http://www.parthia.com/tiridates3.htm Tiridates III ({{Circa}} AD 224 – 228?)]</ref> | | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–? | 217 | 222 | Son of [[Vologases IV of Parthia|Vologases IV]] (or V) | He was also king of Armenia |- |} =={{Nastaliq| [[ساسانی سلطنت]] (224–651) }}== [[File:Sasanian Empire (greatest extent).svg|thumb|left|Sasanian Empire at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Sasan]]''' |- | [[اردشیر بابکاں|اردشیر بابکاں(اول)]] | | [[File:ArdashirIGoldCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah<ref>In Persian it means "King of Kings"</ref> | 180 – February 242 | 28 April 224 | February 242 | width="250pt" | Son of Papak, who was son of [[Sasan]] | |- | [[Shapur I]] | | [[File:ShapurICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | 215 – May 270 | 12 April 240 | May 270 | Son of [[اردشیر بابکاں]] | |- | [[Hormizd I]] | Hormozd-Ardashir | [[Image:HormizdICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah, Wuzurg Armananshah<ref>"The great king of Armenians"</ref> | ?–June 271 | May 270 | June 271 | Son of [[Shapur I]] | |- | [[Bahram I]] | | [[File:BahramINoFireAltarCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah, Gilanshah | ?–September 274 | June 271 | September 274 | Son of [[Shapur I]] | |- | [[Bahram II]] | | [[File:BahramIICroppedCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–293 | September 274 | 293 | Son of [[Bahram I]] | |- | [[Bahram III]] | | [[File:Bahram III.jpg|80px]] | Shahanshah, Sakanshah | ?–293 | 293 | 293 | Son of [[Bahram II]] | Deposed |- | [[Narseh|Narseh I]] | | [[File:NarsehCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah, Wuzurg Armananshah | ?–302 | 293 | 302 | Son of [[Shapur I]] | |- | [[Hormizd II]] | | [[File:HormizdIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–309 | 302 | 309 | Son of [[Narseh|Narseh I]] | Killed by Iranian aristocrats |- | [[آذر نرسہ]] | | | Shahanshah | ?–309 | 309 | 309 | Son of [[Hormizd II]] | Killed by Iranian aristocrats |- | [[Shapur II]] | | | Shahanshah, Dhū al-aktāf<ref>"The penetrator of the shoulders"</ref> | 309 – 379 | 309 | 379 | Son of [[Hormizd II]] | |- | [[اردشیر دوم]] | | [[File:ArdashirIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–383 | 379 | 383 | Son of [[Shapur II]] | |- | [[Shapur III]] | | [[File:ShapurIIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–Dec. 388 | 383 | Dec. 388 | Son of [[Shapur II]] | Killed by Iranian aristocrats |- | [[Bahram IV]] | | [[File:BahramIVOtherCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah, Kirmanshah | ?–399 | Dec. 388 | 399 | Son of [[Shapur II]] | |- | [[Yazdegerd I]] | | [[File:YazdegerdICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | 363 – 21 January 420 | 399 | 21 January 420 | Son of [[Shapur III]] | Killed by Iranian aristocrats |- | [[Bahram V]] | | [[File:BahramVCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | 406 – 20 June 438 | 21 January 420 | 20 June 438 | Son of [[Yazdegerd I]] | |- | [[Yazdegerd II]] | | [[Image:YazdegerdIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–15 December 457 | 20 June 438 | 15 December 457 | Son of [[Bahram V]] | |- | [[Hormizd III]] | | | Shahanshah | 399–459 | 457 | 459 | Son of [[Yazdegerd II]] | Killed by [[Peroz I]] |- | [[Peroz I]] | | [[Image:Perozi.jpg|80px]] | Shahanshah | 459 –Jan. 484 | 457 | Jan. 484 | Son of [[Yazdegerd II]] | Killed in battle with Hephthalites |- | [[Balash]] | | [[File:Balash.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–488 | Feb. 484 | 488 | Son of [[Yazdegerd II]] | |- | [[Kavadh I]] | | [[File:Kavad i.jpg|80px]] | Shahanshah | 449 – 13 September 531 | 488 | 496 | Son of [[Peroz I]] | Deposed |- | [[Djamasp]] | | [[File:Zamarzp.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–502 | 496 | 498 | Son of [[Peroz I]] | Deposed |- | [[Kavadh I]] | | [[File:Kavad i.jpg|80px]] | Shahanshah | 449 – 13 September 531 | 498 | 13 September 531 | Son of [[Peroz I]] | |- | [[خسرو اول]] | | [[Image:Anoushiravan.jpg|80px]] | Shahanshah, Anushiravan, The Just | 500 – 31 January 579 | 13 September 531 | 31 January 579 | Son of [[Kavadh I]] | |- | [[Hormizd IV]] | | [[File:HormizdIV.jpg|80px]] | Shahanshah | 540 – 5 September 590 | 31 January 579 | 5 September 590 | Son of [[خسرو اول]] | Killed by [[Vistahm]] |- | [[خسرو پرویز]] | | [[File:Gold coin with the image of Khosrau II.jpg|80px]] | Shahanshah, Aparviz | 570 – February 28, 628 | Sept. 590 | Sept. 590 | Son of [[Hormizd IV]] | Deposed and went to Byzantine territory |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Mihran]]''' |- | [[Bahram VI]] | Mehrbandak | [[File:BahramChobinCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah, Chubineh | ?–591 | Sept. 590 | Jan. 591 | Son of [[Bahram Gushnasp]] from [[House of Mihran]] | Assassinated under the order of [[خسرو پرویز]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Sasan]]''' |- | [[خسرو پرویز]] | | [[File:Gold coin with the image of Khosrau II.jpg|80px]] | Shahanshah, Aparviz | 570 – February 28, 628 | Jan. 591 | 25 February 628 | Son of [[Hormizd IV]] | Executed by [[Mihr Hormozd]] under the orders of [[Kavadh II]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Ispahbudhan]]''' |- | [[Vistahm]] | | [[File:BistamCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–596 or 600 | 591 | 596 or 600 | Son of Shapur from the [[House of Ispahbudhan]]. He was the uncle of [[خسرو پرویز]] and husband of Gorduya, sister of [[Bahram VI]] | Killed by his wife Gorduya or by his general Pariowk |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Sasan]]''' |- | [[Kavadh II]] | Shiruyah | [[File:KavadhIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–15 September 628 | 25 February 628 | 15 September 628 | Son of [[خسرو پرویز]] | Died from plague |- | [[اردشیر سوم]] | | [[Image:Aradashiriii.jpg|80px]] | Shahanshah | 621 – 27 April 629 | 15 September 628 | 27 April 629 | Son of [[Kavadh II]] | Killed by [[Shahrbaraz]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Mihran]]''' |- | [[Shahrbaraz]] | | [[File:Coin of Farrukhzad, minted at Ardashir-Khwarrah in circa 694–698.jpg|80px]] | Shahanshah, Shahrvaraz | ?–17 June 629 | 27 April 629 | 17 June 629 | Sasanian general from the [[House of Mihran]] | Killed by [[Farrokh Hormizd]] under the orders of [[Borandukht]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Sasan]]''' |- | [[Khosrau III]] | | [[File:Khusrau iii.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–630 | 630 | 630 | Nephew of [[خسرو پرویز]] | Killed after a few days reign |- | [[Borandukht]] (First reign) | | [[Image:Puran Dokht Imaginary Portrait.jpg|80px]] | Shahbanu<ref name="Queen">"Queen"</ref> | 590 – 632 | 17 June 629 | 16 June 630 | Daughter of [[خسرو پرویز]] | Deposed by Iranian aristocrats and replaced by [[Shapur-i Shahrvaraz]] |- | [[Shapur-i Shahrvaraz]] | | | Shahanshah | ?–? | 630 | 630 | Son of [[Shahrbaraz]] and an unknown sister of [[خسرو پرویز]] | Deposed by Iranian aristocrats and replaced by [[Azarmidokht]] |- | [[Peroz II]] | Gushnasp-Bandeh | | Shahanshah | ?–630 | 630 | 630 | Son of Mihran-Goshnasp & Chaharbakht who was daughter of Yazdandad son of [[خسرو اول]]. | Killed by Iranian aristocrats |- | [[Azarmidokht]] | | [[File:Azarmedukht.jpg|80px]] | Shahbanu | ?–631 | 630 | 631 | Daughter of [[خسرو پرویز]] | Killed by Iranian aristocrats |- | [[Khosrau IV]] | Khurrazadh | [[File:KhosrauIVCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–631 | 631 | 631 | Son of [[خسرو پرویز]] | Killed by Iranian aristocrats |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Ispahbudhan]]''' |- | [[Farrokh Hormizd]] | | [[File:FarrokhHormizdVCoin.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–631 | 630 | 631 | Son of Sasanian general [[Vinduyih]], the brother of [[Vistahm]] | Killed by [[Siyavakhsh]] under the orders of [[Azarmidokht]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Sasan]]''' |- | [[Hormizd VI]] | | [[File:HormizdVICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–631 | 630 | 631 | Grandson of [[خسرو پرویز]] | Killed by Iranian aristocrats |- | [[Borandukht]] (Second&nbsp;reign) | | [[Image:Puran Dokht Imaginary Portrait.jpg|80px]] | Shahbanu<ref name="Queen"/> | 590 – 632 | 631 | 632 | Daughter of [[خسرو پرویز]] | Restored to the Sasanian throne, and later strangled to death by [[Piruz Khosrow]] |- | [[یزد گرد سوئم]] | | [[Image:YazdegerdIIICoinCroppedHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | 624 – 651 | 16 June 632 | 651 | Son of Shahryar the son of [[خسرو پرویز]] | Killed by a miller |- |} == {{Nastaliq|دابویہ خاندان (642–760)}}== [[File:Dabuyid dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|Dabuyids, c. 720]] {| class="wikitable" ! width="230pt" |نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[Dabuyid dynasty]] (642–760)''' |- | [[Gil Gavbara]] | [[File:GilGavbaraHistoryofIran.jpg|80px]] | [[Ispahbadh]] | ?–660 | 642 | 660 | Son of Piruz | |- | [[Dabuya]] | | Ispahbadh, Gil-Gilan, Padashwargarshah | ?–676 | 660 | 676 | Son of [[Gil Gavbara]] | |- | [[Farrukhan the Great|Farrukhan I the Great]] | [[File:Ispahbod FarXan's coin-3.jpg|80px]] | Ispahbadh, Gil-Gilan, Padashwargarshah | ?–728 | 712 | 728 | Son of [[Dabuya]] | |- | [[Dadhburzmihr]] | [[File:Dād-būrzmihr.jpg|80px]] | Ispahbadh, Gil-Gilan, Padashwargarshah | ?–740/741 | 728 | 740/741 | Son of [[Farrukhan the Great]] | |- | [[Farrukhan the Little|Farrukhan II the Little]] | | Ispahbadh, Gil-Gilan, Padashwargarshah | ?–747/48 | 740/741 | 747/48 | Son of [[Farrukhan the Great]] | Regent for Khurshid of Tabaristan |- | [[Khurshid of Tabaristan]] | [[File:Ispahbod Xurshid's coin-1.jpg|80px]] | Ispahbadh, Gil-Gilan, Padashwargarshah | 734 – 761 | 740/741 | 760 | Son of [[Dadhburzmihr]] | Committed suicide |- |} [[ایران دی اسلامی فتح]] دی شروعات =={{Nastaliq|[[خلافت راشدہ]] (642–661)}}== [[File:Rashidun Caliphate (greatest extent).svg|thumb|left|The Rashidun Empire reached its greatest extent under Caliph Uthman, in 654.]] For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |[[کنیت]] ! width="100pt" |نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[خلافت راشدہ]] (632 - 661)''' |- | Abu Hafs | [[عمر بن خطاب]] | [[File:Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg|80px]] | Al-Faruq, Caliph, Amir al-Mu'minin | 583–644 | 642 | 644 | Son of [[Khattab ibn Nufayl]]. | Umar became Caliph in 634 and his forces conquered Persia in 642. Killed by [[ابولولو فیروز]] |- | Abu Amr | [[عثمان بن عفان]] | | Zonnurain, Caliph, Amir al-Mu'minin | 579–656 | 644 | 656 | Son of Affan, of the [[بنو امیہ|خلافت امویہ]] clan. | Killed by [[خارجی]] |- | Abul-Hasan | [[علی بن ابی طالب]] | [[File:Rashidun Caliph Ali ibn Abi Talib - علي بن أبي طالب.svg|80px]] | Al-Mortaza, Caliph, Amir al-Mu'minin, Great Imam | 598–661 | 656 | 661 | Son of Abu Talib, of the [[بنو ھاشم]] clan. Son-in-law of [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]]. | Killed by Kharijites |- |} == [[بنو امیہ|خلافت امویہ]] (661–750)== [[File:Umayyad Caliphate (greatest extent).svg|thumb|left|Umayyad Caliphate at its greatest extent (AD 750).]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |[[کنیت]] ! width="100pt" |نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[بنو امیہ|خلافت امویہ]] (661–750)''' |- | Abu Abdullah | [[معاویہ بن ابو سفیان]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 661 | 680 | Son of [[ابو سفیان بن حرب]], cousin of [[عثمان بن عفان]] and distant cousin of [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]] | |- | Abu Khalid | [[یزید بن معاویہ]] | [[File:Yazid ibn Muawiya.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 680 | 683 | Son of [[معاویہ بن ابو سفیان]] | |- | Abu Abd ur-Rahman | [[معاویہ بن یزید]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 683 | 684 | Son of [[یزید بن معاویہ]] | Abdicated (?) |- | Abu Abd al-Malik | [[مروان بن حکم]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 684 | 685 | Son of Hakam cousin of [[معاویہ بن ابو سفیان]] | Killed by his wife |- | Abu'l-Walid | [[عبدالملک بن مروان]] | [[File:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 685 | 705 | Son of [[مروان بن حکم]] | |- | Abu'l-Abbas | [[ولید بن عبد الملک]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 705 | 715 | Son of [[عبدالملک بن مروان]] | |- | Abu Ayyub | [[سلیمان بن عبدالملک]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 715 | 717 | Son of [[عبدالملک بن مروان]] | |- | Abu Hafṣ | [[عمر بن عبدالعزیز]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 717 | 720 | Son of Abd al-Aziz son of [[مروان بن حکم]] | |- | Abu Khalid | [[یزید بن عبدالملک]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 720 | 724 | Son of [[عبدالملک بن مروان]] | |- | Abu'l-Walid | [[ہشام بن عبدالملک]] | [[File:Siria (damasco), califfo hisham, dirhem omayyade, 724-743.JPG|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 724 | 743 | Son of [[عبدالملک بن مروان]] | |- | Abu'l-Abbas | [[ولید ثانی بن یزید]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 743 | 744 | Son of [[یزید بن عبدالملک]] | |- | Abu Khalid | [[یزید ثالث بن ولید]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 744 | 744 | Son of [[ولید بن عبد الملک]] and Shahfarand daughter of [[Peroz II|Peroz III]] | Killed |- | Abu Ishaq | [[ابراہیم بن ولید]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 744 | 744 | Son of [[ولید بن عبد الملک]] | Killed |- | Abu Abd al-Malik | [[مروان الثانی]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 744 | 750 | Son of Muhammad son of [[مروان بن حکم]] | Ruled from [[حران]] in the [[Al-Jazira, Mesopotamia|Jazira]]. Killed by [[ابوالعباس السفاح]] |- |} == {{Nastaliq|[[خلافت عباسیہ]] (750–946)}}== [[File:Abbasid Caliphate (greatest extent).svg|thumb|left|Abbasid Caliphate at its greatest extent, c. 850.]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[خلافت عباسیہ]] (750-946)''' |- | [[ابوالعباس السفاح]] | Abu'l-Abbas Abdullah | [[File:Balami - Tarikhnama - Abu'l-'Abbas al-Saffah is proclaimed the first 'Abbasid Caliph (cropped).jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 721-754 | 750 | 754 | Son of [[Muhammad ibn Ali ibn Abdallah]] who was [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]]'s paternal uncle | |- | [[ابو جعفر المنصور]] | Abu Ja'far Abdullah | [[File:Abbasid Dinar - Al Mansur - 140 AH (758 AD).JPG|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 714-775 | 754 | 775 | Brother of [[ابوالعباس السفاح]] | |- | [[المہدی باللہ]] | Abu Abdullah Muhammad | [[File:Abbasid al-Mahdi dirham Kirman 166AH.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 744/5-785 | 775 | 785 | Son of [[ابو جعفر المنصور]] | |- | [[موسیٰ الہادی]] | Abu Mohammad Musa | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 764-786 | 785 | 786 | Son of [[المہدی باللہ]] | |- | [[ہارون الرشید]] | Abu Ja'far Harun | [[File:Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 763/766-809 | 786 | 809 | Son of [[المہدی باللہ]] | |- | [[امین الرشید]] | Abu Abdullah Muhammad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 787-813 | 809 | 813 | Son of [[ہارون الرشید]] | Killed by [[مامون الرشید]] |- | [[مامون الرشید]] | Abu'l-Abbas Abdullah | [[File:John the Grammarian as ambassador before Theophilos and Mamun.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 786-833 | 813 | 833 | Son of [[ہارون الرشید]] | |- | [[المعتصم باللہ]] | Abu Ishaq Muhammad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 795-842 | 833 | 842 | Son of [[ہارون الرشید]] | |- | [[الواثق باللہ]] | Abu Ja'far Harun | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 816-847 | 842 | 847 | Son of [[المعتصم باللہ]] | |- | [[المتوکل علی اللہ]] | Abu'l-Fazl Ja'far | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 821-861 | 847 | 861 | Son of [[المعتصم باللہ]] | Killed by [[المنتصر باللہ]] |- | [[المنتصر باللہ]] | Abu Ja'far Muhammad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 837-862 | 861 | 862 | Son of [[المتوکل علی اللہ]] | |- | [[Al-Musta'in]] | Abu'l-Abbas Ahmad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 836-866 | 862 | 866 | Son of Muhammad son of [[المعتصم باللہ]] | Deposed and later killed |- | [[Al-Mu'tazz]] | Abu Abdullah Zubayr | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 847-869 | 866 | 869 | Son of [[المتوکل علی اللہ]] | Deposed and later killed |- | [[Al-Muhtadi]] | Abu Ishaq Muhammad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | ??-870 | 869 | 870 | Son of [[الواثق باللہ]] | |- | [[Al-Mu'tamid]] | Abu'l-Abbas Ahmad | [[File:Dinar of al-Mu'tamid, AH 271.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 844-892 | 870 | 892 | Son of [[المتوکل علی اللہ]] | |- | [[Al-Mu'tadid]] | Abu'l-Abbas Ahmad | [[File:Dinar of al-Mu'tadid, AH 285.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 854/861-902 | 892 | 902 | Son of Talha al-Muwaffaq son of [[المتوکل علی اللہ]] | |- | [[المکتفی باللہ]] | Abu Mohammad Ali | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 877/8-908 | 902 | 908 | Son of [[Al-Mu'tadid]] | |- | [[Al-Muqtadir]]<br /> (First reign) | Abul-Fazl Ja'far | [[File:Dinar of al-Muqtadir with Abu'l-Abbas and Amid al-Dawla.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 895-932 | 908 | 929 | Son of [[Al-Mu'tadid]] | Briefly deposed. |- | [[Al-Qahir]]<br /> (First reign) | Abu Mansur Muhammad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 899-950 | 929 | 929 | Son of [[Al-Mu'tadid]] | Forced to resign the throne in the face of public protest |- | [[Al-Muqtadir]]<br /> (Second reign) | Abul-Fazl Ja'far | [[File:Dinar of al-Muqtadir with Abu'l-Abbas and Amid al-Dawla.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 895-932 | 929 | 932 | Son of [[Al-Mu'tadid]] | |- | [[Al-Qahir]]<br /> (Second reign) | Abu Mansur Muhammad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 932 | 934 | Son of [[Al-Mu'tadid]] | Deposed and blinded |- | Abu'l-Abbas [[الراضی باللہ]] | Muhammad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 907-940 | 934 | 940 | Son of [[Al-Muqtadir]] | ''De facto'' power in the hands of [[Ibn Ra'iq]] 936-938 |- | [[Al-Muttaqi]] | Abu Ishaq Ibrahim | [[File:Dirham of al-Muttaqi.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 908-968 | 940 | 944 | Son of [[Al-Muqtadir]] | ''De facto'' power in the hands of [[Bajkam]] 940-941, [[Ibn Ra'iq]] 941-942, [[Nasir al-Dawla]] 942-943 & [[Tuzun (amir al-umara)|Tuzun]] 943-944, who deposed and blinded him. |- | [[Al-Mustakfi]] | Abu'l-Qasim Abdullah | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 905-949 | 944 | 946 | Son of [[المکتفی باللہ]] | ''De facto'' power in the hands of Tuzun 944-945 & Abu Jafar 945-946. Deposed and blinded by [[Mu'izz al-Dawla]] |- |} ==[[دولت سامانیہ|سامانیہ خاندان]] (819–999)== [[File:Samanid Empire (greatest extent).svg|thumb|left|Samanid Empire at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! colspan=2|شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش-وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''''[[دولت سامانیہ]], 819–1005''''' |- | 1 | [[Ahmad ibn Asad|Ahmad I]] | | | | ?–864/5 | 819 | 864/5 | | |- | 2 | [[Nasr I]] | | | | ?–892 | 864/5 | 892 | | |- | 3 | [[Ismail Samani|Isma'il I]] | | | Adel | ?–907 | 892 | 907 | | |- | 4 | [[Ahmad Samani|Ahmad II]] | | | Shaheed | ?–914 | 907 | 914 | | |- | 5 | [[Nasr II]] | | [[Image:Nasr II Samarqand coin 921 922.jpg|80px]] | Saeed | ?–943 | 914 | 942 | | |- | 6 | [[Nuh I]] | | | Hamid | ?–954 | 942 | 954 | | |- | 7 | [[Abd al-Malik I (Samanid emir)|'Abd al-Malik I]] | | | Rashid | ?–? | 954 | 961 | | |- | 8 | [[Mansur I]] | | | Mo'ayyed | ?–976 | 961 | 976 | | |- | 9 | [[Nuh II]] | | | Radhi | ? –997 | 976 | 996 | | |- | 10 | [[Mansur II]] | | | Abol Hareth | ?–999 | 996 | 999 | | |- | 11 | [[Abd al-Malik II (Samanid emir)|'Abd al-Malik II]] | | | Abol Favares | ?–? | 999 | 999 | | |- | 12 | [[Isma'il Muntasir|Isma'il II]] | | | Montaser | ?–1005 | 1000 | 1005 | | |- |} =={{Nastaliq| [[صفاری خاندان]] (861–1003)}}== [[File:Saffarid dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|Map of the Saffarid Dynasty (861 CE-1003 CE).]] For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |[[کنیت]] ! width="100pt" |نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[صفاری خاندان]] (861–1003)''' |- | | [[Ya'qub ibn al-Layth al-Saffar|Ya'qub as-Saffar]] | | Emir | 840 – 879 | 861 | 879 | Son of al-Layth | Died of sickness |- | | [[Amr ibn al-Layth|Amr]] | | Emir | ?–902 | 879 | 901 | Son of al-Layth | Captured by the [[دولت سامانیہ]], later executed on 20 April 902 in [[بغداد]] |- | Abu'l-Hasan | [[Tahir ibn Muhammad ibn Amr|Tahir]] | | Emir | ?–? | 901 | 908 | Son of Muhammad, son of Amr | Imprisoned in [[بغداد]] |- | | [[Al-Layth]] | | Emir | ?–928 | 909 | 910 | Son of Ali, son of al-Layth | Dies of natural causes as a prisoner in [[بغداد]] in 928 |- | | [[Muhammad ibn Ali ibn al-Layth|Muhammad]] | | Emir | ?–? | 910 | 911 | Son of Ali, son of al-Layth | Imprisoned in [[بغداد]] |- | Abu Hafs | [[Amr ibn Ya'qub|Amr]] | | Emir | 902 – ? | 912 | 913 | Son of [[Ya'qub]] | Overthrown by the [[دولت سامانیہ]] |- | Abu Ja'far | [[Ahmad ibn Muhammad|Ahmad]] | [[File:AhmadIbnMuhammadSaffaridCoin.jpg|80px]] | Emir | June 21, 906 – March 31, 963 | 923 | 963 | Son of Muhammad, son of [[Amr ibn Ya'qub|Amr]] | Killed by Abu’l-‘Abbas and a Turkic [[Ghilman]] |- | Abu Ahmad | [[Khalaf ibn Ahmad|Khalaf]] | [[File:KhalafibnAhmadCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir | November 937 – March 1009 | 963 | 1003 | Son of [[Ahmad ibn Muhammad]] | Overthrown by the [[سلطنت غزنویہ]] in 1003, dies as exile in 1009 |- |} ==[[غوری خاندان]] (879–1215)== [[File:Ghurid dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|Map of the Ghurid dynasty at its greatest extent by the year 1202.]] For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش-وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[غوری خاندان]] (879-1215)''' |- | |[[Amir Suri]] | |Malik |?-? |? |? |Father of [[Muhammad ibn Suri]]<ref>In arabic, ibn means son of. so muhammad ibn suri means: muhammad son of suri (so suri is his father)</ref> |was the first Malik of the Ghurid dynasty |- | |[[Muhammad ibn Suri]] |[[File:MuhammadibnSuriPaintingHistoryofIran.jpg|80px]] |Malik |?-1011 |? |1011 |Son of [[Amir Suri]] |Poisoned himself |- | |[[Abu Ali ibn Muhammad]] | |Malik |?-1035 |1011 |1035 |Son of [[Muhammad ibn Suri]] |Overthrown and killed by his nephew [[Abbas ibn Shith]] |- | |[[Abbas ibn Shith]] | |Malik |?-1060 |1035 |1060 | |Deposed and killed by the Ghaznavids, replaced by his son [[Muhammad ibn Abbas]] |- | |[[Muhammad ibn Abbas]] | |Malik |?-1080 |1060 |1080 |Son of [[Abbas ibn Shith]] | |- | |[[Qutb al-din Hasan]] | |Malik |?-1100 |1080 |1100 |Son of [[Muhammad ibn Abbas]] | |- | |[[Izz al-Din Husayn]] | |Malik |?-1146 |1100 |1146 |Son of [[Qutb al-din Hasan]] | |- | |[[Sayf al-Din Suri]] | |Malik |?-1149 |1146 |1149 |Son of [[Izz al-Din Husayn]] |- | |[[Baha al-Din Sam I]] | |Malik |?-1149 |1149 |1149 |Son of [[Izz al-Din Husayn]] | |- | |[[Ala al-Din Husayn]] | |Malik |?-1161 |1149 |1161 |Son of [[Izz al-Din Husayn]] | |- | |[[Sayf al-Din Muhammad]] | |Malik |?-1163 |1161 |1163 |Son of [[Ala al-Din Husayn]] | |- | |[[غیاث الدین محمد غوری]] |[[File:Ghyasudeen-Ghuri.jpg|80px]] |Sultan |1139-1202 |1163 |1202 |Son of [[Baha al-Din Sam I]] | |- | |[[شہاب الدین غوری]] |[[File:Shahabuddin Suri.jpg|80px]] |Sultan |1149-1206 |1173 |1206 |Son of [[Baha al-Din Sam I]] | |- | |[[Ghiyath al-Din Mahmud]] | |Sultan |?-1212 |1206 |1212 |Son of [[غیاث الدین محمد غوری]] | |- | |[[Baha al-Din Sam III]] | |Sultan |?-1213 |1212 |1213 |Son of [[Ghiyath al-Din Mahmud]] | |- | |[[Ala al-Din Atsiz]] | |Sultan |1159-1214 |1213 |1214 |Son of [[Ala al-Din Husayn]] | |- | |[[Ala al-Din Ali]] | |Sultan |?-1215 |1214 |1215 |Son of [[Shuja al-Din Muhammad]] | |} =={{Nastaliq|[[بنی بویہ]] (934–1062)}}== [[File:Buyid Dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|Buyid Dynasty at its greatest extent.]] The [[آل بویہ]] was divided into a number of separate emirates, of which the most important were [[صوبہ فارس]], [[رے (شہر)]], and [[عراق]]. Generally, one of the emirs held a sort of [[primus inter pares]] supremacy over the rest, which would be marked by titles like [[Amir al-umara]] and [[شاہ]]. For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Buyids of Fars (933–1062)''' |- | [[عماد الدولہ دیلمی]] | Abu'l-Hasan Ali | | Emir, Amir al-umara | 891 – 949 | 934 | 949 | Son of Buya | Also Senior Buyid Emir (934-949) |- | [[عضد الدولہ]] | Fanna Khusraw | [[File:Adud al-DawlaCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir, Shahanshah | 936–983 | 949 | 983 | Son of [[Rukn al-Dawla]] and nephew of [[عماد الدولہ دیلمی]] | Senior Buyid Emir (976-983) and Emir of Iraq (978-983) |- | [[Sharaf al-Dawla]] | Abu'l-Fawaris Shirdil | | Emir, Amir al-umara | 962–989 | 983 | 989 | Son of [[عضد الدولہ]] | Also Senior Buyid Emir and Emir of Iraq (987-989) |- | [[Samsam al-Dawla]] | Abu Kalijar Marzuban | | Emir, King | 964–998 | 989 | 998 | son of [[عضد الدولہ]] | Also Emir of Iraq and self-proclaimed Senior Buyid Emir (983-986) |- | [[Baha' al-Dawla]] | Abu Nasr Firuz | [[File:Baha' al-DawlaBuyidCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir, King, Shahanshah | 971–1012 | 998 | 1012 | Son of [[عضد الدولہ]] | Also Emir of Iraq (988-1012) and Senior Buyid Emir (997-1012) |- | [[Sultan al-Dawla]] | Abu Shuja | | Emir | 992–1024 | 1012 | 1024 | Son of [[Baha' al-Dawla]] | Also Emir of Iraq and Senior Buyid Emir (1012-1021) |- | [[Abu Kalijar]] | Marzuban | [[File:AbuKalijarBuyidCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir, Shahanshah | ?1011 – 1048 | 1024 | 1048 | Son of [[Sultan al-Dawla]] | Also Emir of Kerman (1028-1048), Senior Buyid Emir (1037-1048) and Emir of Iraq (1044-1048) |- | [[Abu Mansur Fulad Sutun]] | | | Emir | ?–1062 | 1048 | 1054 | Son of [[Abu Kalijar]] | Lost Fars to Abu Sa'd Khusrau Shah |- | [[Abu Sa'd Khusrau Shah]] | | | Emir | ?–? | 1051 | 1054 | Son of [[Abu Kalijar]] | Lost Fars to Abu Mansur Fulad Sutun |- | [[Abu Mansur Fulad Sutun]] | | | Emir | ?–1062 | 1054 | 1062 | Son of [[Abu Kalijar]] | Killed by the [[Shabankara]] tribal chief [[Fadluya]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Buyids of Rey, Isfahan, and Hamadan (935–1038)''' |- | [[Rukn al-Dawla]] | Abu Ali Hasan | [[File:Ruknal-DawlaCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir, Amir al-umara | 898–976 | 935 | 976 | Son of Buya | Also Senior Buyid Emir (949-976) |- | [[Fakhr al-Dawla]]<br /> (First reign) | Abu'l-Hasan Ali | | Emir | 952–997 | 976 | 980 | Son of [[Rukn al-Dawla]] | |- | [[Mu'ayyad al-Dawla]] | Abu Mansur | [[File:Coin of the Buyid ruler Mu'ayyad al-Dawla, Isfahan mint.jpg|80px]] | Emir | 941–983 | 976 | 983 | Son of [[Rukn al-Dawla]] | Also Emir of Hamadan (976–983), Jibal (977–983), Tabaristan (980–983), and Gorgan (981–983) |- | [[Fakhr al-Dawla]]<br /> (Second reign) | Abu'l-Hasan Ali | | Emir, King, Shahanshah | 983–997 | 976 | 997 | Son of [[Rukn al-Dawla]] | Also Emir of Hamadan & Tabaristan (984-997) and Senior Buyid Emir (991-997) |- | [[Majd al-Dawla]] | Abu Taleb Rostam | [[File:AbuTalebRostamCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir | 993–1029 | 997 | 1029 | Son of [[Fakhr al-Dawla]] | Only in Rey, briefly self-proclaimed Senior Buyid Emir |- | [[Shams al-Dawla]] | Abu Taher | [[File:Shamsal-DawlaBuyidCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir | ?–1021 | 997 | 1021 | Son of [[Fakhr al-Dawla]] | Only in Isfahan and Hamaedan, briefly self-proclaimed Senior Buyid Emir |- | [[Sama' al-Dawla]] | Abu'l-Hasan Ali | | Emir | ?–1023 | 1021 | 1023 | Son of [[Shams al-Dawla]] | Only in Hamadan, Deposed by [[آل کاکویہ]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Buyids of Iraq and Khuzistan (945–1055)''' |- | [[Mu'izz al-Dawla]] | Abu'l-Husayn Ahmad | | Emir, Amir al-umara | 915–966 | 945 | 966 | Son of Buya | |- | [[Izz al-Dawla]] | Abu Mansur Bakhtiyar | | Emir, Amir al-umara | 943–979 | 966 | 979 | Son of [[Mu'izz al-Dawla]] | Self-proclaimed Senior Buyid Emir (976-978) |- | [[عضد الدولہ]] | Fanna Khusraw | [[File:Adud al-DawlaCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir, Shahanshah | 937–983 | 977 | 983 | Son of [[Rukn al-Dawla]] | Also Emir of Fars (949-983) and Senior Buyid Emir (976-983) |- | [[Samsam al-Dawla]] | Abu Kalijar Marzban | | Emir, King | 964–998 | 983 | 987 | Son of [[عضد الدولہ]] | Also self-proclaimed Senior Buyid Emir (983-986) and Emir of Fars & Kerman (989-998) |- | [[Sharaf al-Dawla]] | Abu'l-Fawaris Shirdil | | Emir, Amir al-umara | 962–989 | 987 | 989 | Son of [[عضد الدولہ]] | Also Emir of Fars (983-989) and Senior Buyid Emir (987-989) |- | [[Baha' al-Dawla]] | Abu Nasr Firuz | [[File:Baha' al-DawlaBuyidCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir | 970–1012 | 989 | 1012 | Son of [[عضد الدولہ]] | Also Senior Buyid Emir (997-1012) and Emir of Fars (999-1012) |- | [[Sultan al-Dawla]] | Abu Shuja | | Emir | 992–1024 | 1012 | 1021 | Son of [[Baha' al-Dawla]] | Also Senior Buyid Emir (1012-1021) and Emir of Fars (1012-1024) |- | [[Musharrif al-Dawla]] | Abu 'Ali | | Emir, Shahanshah, King | 1002–1025 | 1021 | 1025 | Son of [[Baha' al-Dawla]] | Closest thing to Senior Buyid Emir (1024-1025) |- | [[Jalal al-Dawla]] | Abu Tahir Jalal al-Dawla | | Emir | 994–1043 | 1027 | 1043 | Son of [[Baha' al-Dawla]] | |- | [[Abu Kalijar]] | Marzuban | [[File:AbuKalijarBuyidCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir, Shahanshah | ?1011 – 1048 | 1043 | 1048 | Son of [[Sultan al-Dawla]] | Also Emir of Fars (1024-1048), Emir of Kerman (1028-1048) and Senior Buyid Emir (1037-1048) |- | [[Al-Malik al-Rahim]] | Abu Nasr Khusrau Firuz | | Emir | ?–1058 | 1048 | 1055 | Son of [[Abu Kalijar]] | Also Senior Buyid Emir (1051-1055). Deposed by [[طغرل بیگ]] of the [[سلجوقی سلطنت]] |- |} =={{Nastaliq|[[زیاری سلطنت]] (928–1043)}}== {| class="wikitable" ! colspan=2|شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش-وفات ! قلدان سنبھالا ! قلدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''''[[Ziyarid dynasty]], 928–1043 AD''''' |- | 1 | [[Mardavij]] | | | Abolhajjaj, Emir | ?–934 | 928 | 934 | son of Ziyar | |- | 2 | [[Abu Taher Voshmgeer ebne Ziyar|Voshmgir]] | | | Abutaher | ?–967 | 934 | 967 | son of Ziyar | |- | 3 | [[Zahir-ol-doleh Behsotoon|Bisotoon]] | | | Zahir od-Dowleh | ?–976 | 967– | 976 | son of [[Abu Taher Voshmgeer ebne Ziyar|Voshmgir]] | |- | 4 | [[Shams ol Mo'ali Abol-hasan Ghaboos|Qabus]] | | | Shams ol-Ma'ali, Abolhasan | | 976 | 1012 | son of [[Abu Taher Voshmgeer ebne Ziyar|Voshmgir]] | |- | 5 | [[Falak ol Mo'ali Manuchehr ebne Ghabus|Manuchehr]] | | | Falak ol-Ma'ali | | 1012 | 1031 | son of [[Shams ol Mo'ali Abol-hasan Ghaboos|Qabus]] | |- | 6 | [[Anushiravan ebne Manuchehr|Anushiravan]] | | | Sharaf ol-Ma'ali | | 1031 | 1043 | son of [[Falak ol Mo'ali Manuchehr ebne Ghabus|Manuchehr]] | |- | 7 | [[Keykavous]] | | | Onsor ol-Ma'ali | | | | son of Eskandar son of [[Shams ol Mo'ali Abol-hasan Ghaboos|Qabus]] | |- | 8 | [[Gilanshah]] | | | | | | | son of [[Keykavous]] | |- |} =={{Nastaliq|[[سلجوقی سلطنت]] (1029–1194)}}== [[File:Seljuk Empire (greatest extent).svg|thumb|left|A map showing the Great Seljuk Empire at its height, upon the death of Malik Shah I in 1092.]] For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[سلجوقی سلطنت]] (1029–1191)''' |- | Rukn ad-Dunya wa'd-Din | [[طغرل بیگ]] Abu Talib Mohammad | | Beg, Sultan | 995–1063 | 1029 | 1063 | Son of Mikha'il son of Seljuq | |- | ʿAdud ad-Dawla | [[الپ ارسلان]] Abu Shujaʿ Mohammad | [[Image:AlpArslan.PNG|80px]] | Sultan | 1039–1072 | 1063 | 1072 | Son of Chaghri Beg Dawud brother of [[طغرل بیگ]] | |- | Jalal ad-Dawla wa'd-Din | [[ملک شاہ اول]] Abu'l-Fath Hasan | [[Image:Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah.jpg|80px]] | Sultan | 1055–1092 | 1072 | 1092 | Son of [[الپ ارسلان]] | Killed by [[حشاشین]] |- | Nasir ad-Dawla wa'd-Din |Abu'l-Qasim [[Mahmud I of Great Seljuq|Mahmud I]] | | Sultan | 1086–1094 | 1092 | 1094 | Son of [[ملک شاہ اول]] | |- | Rukn ad-Dunya wa'd-Din | Abu'l-Muzaffar [[Barkiyaruq]] | | Sultan | 1080–1105 | 1094 | 1105 | Son of [[ملک شاہ اول]] | |- | Ghiyath ad-Dunya wa'd-Din | Abu Shuja [[Muhammad I (Seljuq sultan)|Muhammad I]] Tapar | | Sultan | 1082–1118 | 1105 | 1118 | Son of [[ملک شاہ اول]] | |- | Muglith ad-Dunya wa'd-Din |[[Mahmud II of Great Seljuq|Mahmud II]] | | Sultan | 1104–1131 | 1118 | 1131 | Son of [[Muhammad I (Seljuq sultan)|Muhammad I]] | Dominated by his uncle Sanjar and killed in a rebellion against him. |- | Rukn ad-Dunya wa'd-Din | Abu Talib [[Toghrul II]] | | Sultan | 1109–1134 | 1132 | 1134 | Son of [[Muhammad I (Seljuq sultan)|Muhammad I]] | Ruled only in Iraq, dominated by his uncle [[Ahmed Sanjar]] |- | As-Salatin Muʿizz ad-Dunyā wa'd-Dīn | Abu'l-Harith [[Ahmed Sanjar]] | | Sultan | 1087–1157 | 1097 | 1157 | Son of [[ملک شاہ اول]] | Ruled in Khorasan, dominating a series of nephews in Iraq. |- | Ghiyath ad-Dawla wa'd-Din | Abu'l-Fath [[Ghiyath ad-Din Mas'ud|Mas'ud]] | | Sultan | 1109–1152 | 1134 | 1152 | Son of [[Muhammad I (Seljuq sultan)|Muhammad I]] | Ruled over the western portion of the empire. Preoccupations in the east meant Sanjar was unable to dominate him. |- | Mugith ad-Dunya wa'd-Din<br />(First reign) |[[Malik-Shah III|Malik Shah II]] | | Sultan | 1128–1160 | 1152 | 1153 | Son of [[Mahmud II of Great Seljuq|Mahmud II]] | Deposed by Khass Bey |- | Ghiyath ad-Dunya wa'd-Din | Abu Shuja [[Muhammad II of Great Seljuq|Muhammad II]] | | Sultan | 1128–1160 | 1153 | 1160 | Son of [[Mahmud II of Great Seljuq|Mahmud II]] | Rule contested with his uncle Sulayman Shah (1153-1155) |- | Mu'izz ad-Dunya wa'd-Din<br />(First reign) | Abu'l-Harith [[Suleiman-Shah|Sulayman Shah]] | | Sultan | 1118–1162 | 1153 | 1155 | Son of [[Muhammad I (Seljuq sultan)|Muhammad I]] | Rule contested with his nephew [[Muhammad II of Great Seljuq|Muhammad II]] |- | Mugith ad-Dunya wa'd-Din<br />(Second reign) |[[Malik-Shah III|Malik Shah II]] | | Sultan | 1128–1160 | 1160 | 1160 | Son of [[Mahmud II of Great Seljuq|Mahmud II]] | Deposed by the people of Isfahan after 16 days. |- | Mu'izz ad-Dunya wa'd-Din<br />(Second reign) | Abu'l-Harith [[Suleiman-Shah|Sulayman Shah]] | | Sultan | 1118–1162 | 1160 | 1161 | Son of [[Muhammad I (Seljuq sultan)|Muhammad I]] | Deposed by Inanj, Lord of Reyy and the court officials |- | Rukn ad-Dunya wa'd-Din | [[Arslan Shah of Great Seljuq|Arslan]] | | Sultan | 1134–1176 | 1161 | 1176 | Son of [[Toghrul II]] | ''De facto'' power in the hands of [[Ildeniz]] (1160-1174) and his son [[Muhammad Jahan Pehlevan|Pahlavan]] (1174-1176) |- | Rukn ad-Dunya wa'd-Din<br />(First reign) | Abu Talib [[Toghrul III]] | | Sultan | ?–1194 | 1176 | 1194 | Son of [[Arslan Shah of Great Seljuq|Arslan]] | ''De facto'' power in the hands of [[Muhammad Jahan Pehlevan|Pahlavan]] (1176-1186) and [[Qizil Arslan Othman|Qizil Arslan]] (1186-1188). Deposed by Qizil Arslan in 1191. |- | | Sanjar II | | Sultan | | 1189 | 1191 | Son of [[Suleiman-Shah|Sulayman Shah]] | ''De facto'' power in the hands of [[Qizil Arslan Othman|Qizil Arslan]] (1189-1191). Deposed by Qizil Arslan in 1191. |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[Eldiguzids]] (1191)''' |- | | [[Qizil Arslan Othman|Qizil Arslan]] | | Sultan | ?–1191 | 1191 | 1191 | Son of [[Ildeniz]] | Held ''de facto'' power (1186-1188). Deposed Qizil Arslan in 1191, declared himself Sultan and died an hour before his coronation. |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[Seljuq dynasty|House of Seljuq]] (1191–1194)''' |- | Rukn ad-Dunya wa'd-Din<br />(Second reign) | Abu Talib [[Toghrul III]] | | Sultan | ?–1194 | 1176 | 1194 | Son of [[Arslan Shah of Great Seljuq|Arslan]] | Killed by [[خوارزم شاہی سلطنت]] [[علاؤالدین تکش]] |- |} == [[خوارزم شاہی سلطنت|خوارزم شاہی خاندان]] (1153–1231) == [[File:Khwarazmian dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|Khwarazmian Empire at its greatest extent.]] An empire built from [[خوارزم]], covering part of Iran and neighbouring Central Asia. For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[خوارزم شاہی سلطنت]] (1153–1231)''' |- | Ala ad-Dunya wa ad-Din Abul-Muzaffar | [[Atsiz]] | | Sultan | 1097/1105–1156 | 1153 | 1156 | son of [[Muhammad I of Khwarazm]] | Ruling in Khwārazm from 1127 |- | Taj ad-Dunya wa ad-Din Abul-Fath | [[Il-Arslan]] | | Sultan | ?–1171 | 1156 | 1172 | son of [[Atsiz]] | |- | Ala ad-Dunya wa ad-Din Abul-Muzaffar | [[Ala ad-Din Tekish|Tekish]] | | Sultan | ?–1200 | 1172 | 1200 | son of [[Il-Arslan]] | With opposition from [[Sultan Shah of Khwarezm|Sultan shah]] |- | Ala ad-Dunya wa ad-Din Abul-Fath |[[Muhammad II of Khwarezm|Muhammad Sanjar]] | [[File:Mort de Muhammad Hwârazmshâh.jpeg|80px]] | Shah | ?–1220 | 1200 | 1220 | son of [[Ala ad-Din Tekish|Tekish]] | Eliminated by the Mongols |- | Jalal ad-Dunya wa ad-Din Abul-Muzaffar | [[Jalal ad-Din Mingburnu|Mingburnu]] | | Jalal od-Din, Sultan | ?–1231 | 1220 | 1231 | son of [[Muhammad II of Khwarezm|Muhammad]] | Reign largely guerilla warfare against the Mongol conquerors |- |} == {{Nastaliq|[[مغل سلطنت]] اور [[ایل خانی]] (1230–1357)}} == [[File:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|left|Mongol Empire at its greatest extent.]] [[File:Ilkhanate (greatest extent).svg|thumb|left|Ilkhanate at its greatest extent.]] For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[خاقان]]s (1221–1256)''' |- | [[چنگیز خان]] | Temujin | [[Image:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|80px]] | Khan | 1162–1227 | 1221 | 1227 | Son of [[یسوخئی بہادر]] | Ruling in Mongolia from 1206 |- | | [[تولی خان]] | [[Image:Tolui Khan.jpg|80px]] | Khan | 1192–1232 | 25 August 1227 | 13 September 1229 | Son of [[چنگیز خان]] | Regent |- | | [[اوکتائی خان]] | [[Image:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg|80px]] | Khan | {{Circa}} 1186 – 11 December 1241 | 13 September 1229 | 11 December 1241 | Son of [[چنگیز خان]] | |- | | [[Töregene Khatun|Töregene]] | [[File:Töregene Khatun coin.png|80px]] | Khatun | ?–? | 1242 | 1246 | Wife of [[اوکتائی خان]] | Regent |- | | [[Güyük Khan|Güyük]] | [[File:Güyük à la fête.jpeg|80px]] | Khan | {{Circa}} 1206–1248 | 1246 | 1248 | Son of [[اوکتائی خان]] and [[Töregene Khatun|Töregene]] | |- | | [[Oghul Qaimish]] | | Khatun | ?–1251 | 1248 | 1251 | Wife of [[Güyük Khan|Güyük]] | Regent |- | | [[Möngke Khan|Möngke]] | | Khan | 10 January 1209 – 11 August 1259 | 1 July 1251 | 11 August 1259 | Son of [[تولی خان]] | |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[ایل خانی]] (1256–1357)''' |- | | [[ہلاکو خان]] | [[Image:Hulagu Khan.jpg|80px]] | Khan, Ilkhan | {{Circa}} 1217 – 8 February 1265 | 1256 | 8 February 1265 | Son of [[تولی خان]] | |- | | [[اباقا خان]] | [[Image:Abaqa Khan.jpg|80px]] | Khan, Ilkhan | 1234–1282 | 1265 | 1 April 1282 | Son of [[ہلاکو خان]] | |- | Ahmad | Nicholas [[احمد تکودار]] | [[Image:Tegüder recevant une ambassade.jpeg|80px]] | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–1284 | 1282 | 1284 | Son of [[ہلاکو خان]] | Killed by Arghun |- | | [[Arghun]] | [[Image:AbaqaOnHorseArghunStandingGhazanAsAChild.jpg|80px]] | Khan, Ilkhan, Sultan | {{Circa}} 1258 – 7 March 1291 | 1284 | 7 March 1291 | Son of [[اباقا خان]] | |- | | [[Gaykhatu]] | [[File:Geikhatu interrogeant Shingtûr Nuyân.jpeg|80px]] | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–1295 | 1291 | 1295 | Son of [[اباقا خان]] | Killed by general [[Taghachar]] |- | | [[بیدو خان]] | [[File:Baydu coin with Khagan's name.jpg|80px]] | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–1295 | 1295 | 1295 | Son of Taraqai son of [[ہلاکو خان]] | Executed by [[Ghazan]] |- | Mahmud | [[Ghazan]] | [[Image:Ghazan with wife at his court.jpg|80px]] | Khan, Ilkhan, Sultan | 5 November 1271– 11 May 1304 | 1295 | 1304 | Son of [[Arghun]] | |- | Muhammad Khodabandeh | [[Öljaitü]] | [[Image:Majma' al-Tavarikh 001.jpg|80px]] | Khan, Ilkhan, Sultan, | 1280 – 16 December 1316 | 1304 | 16 December 1316 | Son of [[Arghun]] | |- | [[Abu Sa'id (Ilkhanid dynasty)|Abu Sa'id]] | Ala' ad-Din Bahadur | [[File:Ilhanli Ebu said enguriye 720.jpg|80px]] | Khan, Ilkhan, Sultan | 2 June 1305 – 1 December 1335 | 1316 | 1 December 1335 | Son of [[Öljaitü]] | |- | [[Arpa Ke'un]] | Mu'izz ad-Din Mahmud | | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–1336 | 1335 | 10 April 1336 | Son of Suseh son of Munkqan son of Malik-Temur son of [[Ariq Böke]] son of [[تولی خان]] | Killed in battle by Ali Padshah |- | Nasir ad-Din | [[Musa (Ilkhanid dynasty)|Musa]] | | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–1337 | 12 April 1336 | 1337 | Son of Ali son of [[بیدو خان]] | Puppet of Ali Padshah, fled after being defeated by the [[جلائر]] [[حسن بزرگ]] |- | | [[Togha Temür]] | | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–1353 | 1335 | 1353 | Son of Sudi son of Bababahathor son of Abokan son of Amakan son of Tur son of Jujiqisar son of [[یسوخئی بہادر]] | In opposition to [[جلائر]] and [[Chupanid]] candidates, killed by the [[Sarbadars|Sarbadar]] [[Yahya Karawi]] |- | Muzaffar ad-Din | [[Muhammad Khan (Ilkhan)|Muhammad]] | | Khan, Ilkhan, Sultan, | ?–1338 | 1336 | 1338 | Son of Yul Qotloq son of Il Temur son of Ambarji son of Mengu Temur son of [[ہلاکو خان]] | Puppet of [[Hasan Buzurg]], executed by the [[Chupanid]] [[Hasan Kucek]] |- | | [[Sati beg]] | | Khatun | {{Circa}} 1300 – after 1345 | 1338 | 1339 | Daughter of [[Öljaitü]] | Puppet of [[Hasan Kucek]], who deposed her. |- | Izz ad-Din | [[Jahan Temür]] | | Khan, Ilkhan, Sultan, | ?–? | 1339 | 1340 | Son of Ala-Fireng son of [[Gaykhatu]] | Puppet of [[Hasan Buzurg]], who deposed him for Togha Temür. |- | | [[Suleiman Khan|Suleiman]] | | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–? | May 1339 | 1345 | Husband of [[Sati beg]] and son of Yusef Shah son of Soga son of Yeshmut son of [[ہلاکو خان]] | Puppet of [[Hasan Kucek]], fled to [[دیار باقر]] in the disorder after his death. |- | | [[Anushirwan]] | | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–? | 1344 | 1356 | ? | Puppet of the [[Chupanid]] [[Malek Ashraf]] |- | | Luqman | | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–? | 1353 | 1388 | Son of Togha Temür | Puppet of [[امیر تیمور]] |- | | Ghazan II | | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–? | 1356 | 1357 | ? | Puppet of [[Malek Ashraf]] |- |} ==حریف راج ٹبر(1332–1501)== For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] === [[سربدار]](1332–1386) === [[File:Sarbadars (greatest extent).svg|thumb|left|Sarbadars in 1345]] {| class="wikitable" ! width="230pt" |نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="8" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[Sarbadars]] (1332 - 1386)''' |- | Abd al-Razzaq ibn Fazlullah | | Amir | ??-1338 | 1337 | 1338 | | Revolted against [[Togha Temür]], stabbed to death by his brother |- | [[Wajih ad-Din Mas'ud|Wajih ad-Din Masud ibn Fazlullah]] | | Amir | ??-1344 | 1338 | 1344 | brother of Abd al-Razzaq | Captured by the [[Paduspanids]] and executed. |- | [[Muhammad Aytimur]] (1343–1346) | | Amir | ??-1346 | 1344 | 1346 | Unrelated to predecessors | Overthrown and executed |- | [[Kulū Isfandiyār|Kulu Isfendiyar]] | | Amir | ??-{{Circa}} 1347 | 1346 | {{Circa}} 1347 | Unrelated to predecessors | |- | [[Shams al-Din ibn Fazl Allah]] | | Amir | ??-?? | {{Circa}} 1347 | 1347 | brother of Abd al-Razzaq | Forced to abdicate by successor |- | [[Khwaja Shams al-Din 'Ali]] | | Amir | ??-1351/1352 | 1347 | 1351/1352 | Unrelated to predecessors | Assassinated by a disgruntled official |- | [[Yahya Karawi]] | | Amir | ??-1355/1356 | 1351/1352 | 1355/1356 | Unrelated to predecessors | Eliminated [[Togha Temür]], assassinated. |- | [[Zahir al-Din Karawi]] | | Amir | ??-1355/1356 | 1355/1356 | 1355/1356 | Nephew of Yahya Karawi | Deposed by vizier |- | [[Haidar Qassāb|Haidar Qassab]] | | Amir | ??-1356 | 1355/1356 | 1356 | Unrelated to predecessors | Assassinated by a Turkish slave |- | [[Lutf Allah (Sarbadar)|Lutf Allah]] | | Amir | ??-1357/1358 or 1361 | 1356 | 1357/1358 or 1361 | Son of Wajih ad-Din Masud | Deposed and executed by his vizier |- | Hasan al-Damghani | | Amir | ??-1361/1362 | 1357/1358 or 1361 | 1361/1362 | Unrelated to predecessors | Overthrown by [[درویش]] rebels |- | Khwaja 'Ali-yi Mu'ayyad ibn Masud | | Amir | ??-?? | 1361/1362 | 1376/1377 | Unrelated to predecessors | |- | Rukn ad-Din | | Amir | | 1376/1377 | 1376/1377 | Unrelated to predecessors | Installed by [[درویش]] rebels. |- | Khwaja 'Ali-yi Mu'ayyad ibn Masud | | Amir | ??-?? | 1376/1377 | 1381 | Unrelated to predecessors | Restored, became vassal of [[امیر تیمور]] in 1381 |- |} ==={{Nastaliq|چوپانی(1335–1357)}}=== [[File:Chupanid - Jalayerid dynasty 1337–1432 ad.png|thumb|left|Chupanids (blue)]] {| class="wikitable" ! width="230pt" |نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="8" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[Chupanids]] (1335–1357)''' |- | [[Hassan Kuchak]] | | Amir | {{Circa}} 1319–December 15, 1343 | July 16, 1338 | December 15, 1343 | Son of [[Timurtash]] son of [[Chupan]] | Ruled on behalf of his Il-Khanate puppets [[Sati Beg]] and [[Suleiman Khan]]. |- | [[Yagi Basti]] | | Amir | ?-1344 | 1343 | 1344 | Son of [[Chupan]] | Assassinated by his co-ruler Malek Ashraf. |- | Surgan | | Amir | {{Circa}} 1320-? | 1343 | 1345 | Son of [[Chupan]] and [[Sati Beg]] | Driven out by his co-ruler Malek Ashraf. |- | [[Malek Ashraf]] | | Amir | ?-1357 | 1343 | 1357 | Brother of [[Hassan Kuchak]] | Ruled on behalf of his Il-Khanate puppets [[Anushirwan]]. Hung by [[Jani Beg]] of the [[طلائی اردو]]. |- | [[Temürtas]] | | Amir | ?-1360 | 1360 | 1360 | Son of Malek Ashraf | Short-lived puppet of the [[طلائی اردو]]. |} === {{Nastaliq|[[جلائر]] (1335–1432)}} === [[File:Jalairid Sultanate.svg|thumb|left|Jalayirids at its greatest extent]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[جلائر]] (1335–1432)''' |- | Taj-ud-Din | [[Hasan Buzurg]] | | Ulus Beg | ?-1356 | 1336 | 1356 | Son-in-law of [[Chupan]] | Ruled through Ilkhanate puppets [[Muhammad Khan (Ilkhan)|Muhammad Khan]] and [[Jahan Temür]]. |- | Mu'izz-ud-dunya wa'd-Din | [[Shaikh Uvais]] | | Bahadur Khan | {{Circa}} 1337-1374 | 1356 | 1374 | Son of Hasan Buzurg | |- | | [[Hasan (Jalayirids)|Hasan]] | | Shaikh | ?-1374 | 1374 | 1374 | Son of Shaikh Uvais | Killed by the Amirs |- | Jalal-ud-Din | [[Husain (Jalayirids)|Husain I]] (1374–1382) | | Shaikh | ?-1382 | 1374 | 1382 | Son of Shaikh Uvais | Executed by his rebellious brother Ahmed |- | | [[Bayazid (Jalayirids)|Bayazid]] | | Shaikh | ?-? | 1382 | 1384 | Son of Shaikh Uvais | In opposition to Husain and Ahmed |- | Ghiyath ud-Din | [[Ahmad (Jalayirids)|Ahmad]] | | Sultan | ?-1410 | 1383 | 1410 | Son of Shaikh Uvais | In exile 1393-4, 1400-2, 1403-5. Killed in battle by [[Qara Yusuf]] |- | Ala ud-Dunya | [[Shaikh Ali Jalayir|Shah Walad]] | | Sultan | ?-1411 | 1410 | 1411 | Son of Ali, son of Uvais | |- | | [[Sultan Mahmud Jalayir|Mahmud]] | | Sultan | ?-1425 | 1411 | 1411 | Son of Shah Walad | Under regency of [[Tandu Khatun]] |- | | [[Uvais II|Uvais]] | | Sultan | ?-1421 | 1415 | 1421 | Son of Shah Walad | |- | | [[Sultan Muhammad Jalayir|Muhammad]] | | Sultan | ?-1421 | 1421 | 1421 | Son of Shah Walad | |- | | [[Sultan Mahmud Jalayir|Mahmud]] | | Sultan | ?-1425 | 1421 | 1425 | Son of Shah Walad | Second reign |- | | [[Hussain bin Ala-ud-Daulah Jalayir|Hussain]] | | | ?-1432 | 1425 | 1432 | Son of Ala-ud-Dawlah, son of Ahmed | Defeated by [[قرہ قویونلو]] |- |} === انجوئی(1335–1357) === [[File:Injuids (greatest extent).svg|thumb|left|Injuids at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! width="230pt" | نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="8" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[Injuids]] (1335–1357)''' |- | Sharaf ad-Din Mahmud Shah | | | ?-1325 | 1304 | 1335 | | Highly autonomous master of the Ilkhanate royal estates (the ''injü''), removed by [[Abu Sa'id Bahadur Khan|Abu Sa'id]], executed by [[Arpa Ke'un]]. |- |Ghiyath ad-Din Kai-Khusrau | | Amir | ?-1338/9 | 1335 | 1338/9 | Son of Mahmud Shah | |- | Jalal ad-Din Mas'ud Shah | | Amir | ?-1342 | 1338 | 1342 | Son of Mahmud Shah | In opposition to Kai-Khusrau. [[جلائر]] partisan. Assassinated by [[Chupanids]]. |- | Shams ad-Din Muhammad | | Amir | ?-1339/40 | 1339/40 | 1339/40 | Son of Mahmud Shah | In opposition to Mas'ud Shah. Murdered by his Chupanid supporter. |- | Shaikh Abu Ishaq | | Amir | ?-? | 1343 | 1357 | Son of Mahmud Shah | Defeated & executed by the [[آل مظفر]] |- |} ==={{Nastaliq|[[آل مظفر]] (1314–1393)}}=== [[File:Muzaffarids (greatest extent).svg|thumb|left|Muzaffarids at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! width="230pt" | نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="8" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[آل مظفر]] (1335–1357)''' |- | [[Mubariz al-Din Muhammad|Mubariz ad-Din Muhammad ibn al-Muzaffar]] | | Emir | 1301-1368 | 1314 | 1358 | | Founder of the Muzaffarid dynasty |- | Shah Shuja | | Emir | ?-1384 | 1358 | 1384 | | |- | Zain al-Abidin | | Emir | ?-1387 | 1384 | 1387 | | |- | Shah Yahya | | Emir | ?-1391 | 1387 | 1391 | | Only ruled in Shiraz |- | Shah Mansur | | Emir | ?-1393 | 1391 | 1393 | | |- |} === {{Nastaliq|[[قرہ قویونلو]] (1375–1468)}} === [[File:Qara Qoyunlu (greatest extent).svg|thumb|left|Kara Koyunlu at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[قرہ قویونلو]] (1375-1468)''' |- | Qara Muhammad | Qara Muhammad Turemish|''Qara Muhammad'' Turmush ibn Bairam Khwaja | | Bey | ?–1388 | 1378 | 1388 | First Bey of Kara Koynulu | |- | Qara Yusuf | Abu Nasr Qara Yusuf Nuyan ibn Muhammad | | Bey | ?–1420 | 1388 | 1420 | | Reign ended by Timurid invasion |- | Qara Iskander | Qara Iskander ibn Yusuf | | Bey | ?-1436 | 1420 | 1436 | |killed |- | Jahan Shah | Muzaffar al-Din Jahan Shah ibn Yusuf | | Bey | 1397-11 November 1467 | 1438 | 11 November 1467 | Son of Qara Yusuf | Killed by Uzun Hasan of the Ak Koyunlu |- | Hasan Ali | Hasan Ali ibn Jahan Shah | | Bey | ?-1468 | 11 November 1467 | 1468 | Son of Jahan Shah | Killed by Uzun Hasan of the Ak Koyunlu |- |} === {{Nastaliq|[[آق قویونلو]] (1378–1497)}} === [[File:Ag Qoyunlu (greatest extent).svg|thumb|left|Aq Qoyunlu empire at the year of Uzun Hasan's death, 1478.]] {| class="wikitable" !شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[آق قویونلو]]<ref>Muʾayyid S̲ābitī, ʻAlī (1967). ''Asnad va Namahha-yi Tarikhi (Historical documents and letters from early Islamic period towards the end of Shah Ismaʻil Safavi's reign.)''. Iranian culture & literature (46). Kitābkhānah-ʾi Ṭahūrī., pp. 193, 274, 315, 330, 332, 422 and 430. See also: Abdul Hussein Navai, Asnaad o Mokatebaat Tarikhi Iran (Historical sources and letters of Iran), Tehran, Bongaah Tarjomeh and Nashr-e-Ketab, 2536, pages 578,657, 701-702 and 707</ref><ref>H.R. Roemer, "The Safavid Period", in ''Cambridge History of Iran'', Vol. VI, Cambridge University Press 1986, p. 339: "Further evidence of a desire to follow in the line of Turkmen rulers is Ismail's assumption of the title 'Padishah-i-Iran', previously held by Uzun Hasan."</ref>''' (1378-1497) |- | Qara Osman | Qara Yuluk (Nickname) | | Bey | ?–1435 | 1378 | 1435 | | For aiding Timur, he was given Diyarbakir in 1402 |- | Ali | Nur al-Din Ali ibn Qara Yülük | | Bey | ?-1438 | 1435 | 1438 | Son of Qara Osman | |- |- | Hamza | | | Bey | ?–1444 | 1403 | 1435 | | |- | Jahangir | M‘uizz al-Din Jahangir ibn Ali ibn Qara Yülük | | Bey | ?-1453 | 1444 | 1453 | Son of Qara Osman | |- | Uzun Hassan | Uzun Hassan ibn Jahangir | [[File:Coin of Uzun Hasan, minted in Amed (Amid, Diyarbakır). Reverse.jpg|80px]] | Bey | ?-1478 | 1453 | January 6, 1478 | Son of Jahangir | |- | Khalil | Khalil ibn Uzun Hasan | | Bey | ?-1479 | 1478 | 1479 | Son of Uzun Hasan | |- | Yaqub | Yaqub ibn Uzun Hasan | | Bey | ?-1490 | 1479 | 1490 | Son of Uzun Hasan | |- | Baysongur | Baysongur ibn Yaqub | | Bey | ?-1491 | 1490 | 1491 | Son of Yaqub | |- | Rostam | Rostam inb Maqsud | | Bey | ?-1496 | 1491 | 1497 | Son of Maqsud | |- | Ahmad Govde | Ahmad Govde inb Muhammad | | Bey | ?-1497 | 1497 | 1497 | Son of Muhammad | |- |} ==={{Nastaliq|[[تیموری سلطنت|تیموری خاندان]] (1370–1507)}}=== [[File:Timurid Empire (greatest extent).svg|thumb|left|Locator map of the Timurid Empire, c. 1400.]] {| class="wikitable" ! شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! آغاز دور ! اختتام دور ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[تیموری سلطنت]] (1370–1449)''' |- | [[امیر تیمور]] | Tarmashirin Khan Barlas | [[File:Timur reconstruction01.jpg|80px]] | [[امیر]], [[بیگ]], [[خان (لقب)]], [[میرزا]], [[Gurkani]] | 9 April 1336 – 18 February 1405 | 1370 | 18 February 1405 | Son of Muhammad Taraghai | |- | [[Pir Muhammad bin Jahangir Mirza|Pir Muhammad]] | Pir Muhammad Khan bin Jahangir | | Emir, Khan | {{Circa}} 1374 – 22 February 1407 | 18 February 1405 | 22 February 1407 | Grandson of Timur | |- | [[خلیل سلطان]] | Khalil Sultan bin Miran Shah | | Emir, [[سلطان]], [[شاہ]] | {{Circa}} 1384 – 4 November 1411 | 18 February 1405 | 13 May 1409 | Grandson of Timur | |- | [[شاہ رخ تیموری]] | Shahrukh Mirza | | Mirza | 30 August 1377 – 12 March 1447 | 18 February 1405 | 12 March 1447 | Son of Timur | |- | [[الغ بیگ]] | Mirza Muhammad Tāraghay | | Mirza, Sultan | 22 March 1394 – 27 October 1449 | 12 March 1447 | 27 October 1449 | Son of Shahrukh Mirza | Deposed and murdered by his successor |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Rulers in [[ما ورا النہر]]''' (1449-1469): |- |[[عبداللطیف مرزا]] |Padarkush | |Mirza, Sultan | {{Circa}} 1429 - 9 May 1450 | 27 October 1449 | 9 May 1450 | Son of Ulugh Beg | Murdered by Amirs |- | [['Abdullah (Timurid)|'Abdullah]] | | |Mirza | {{Circa}} 1410 - June 1451 | 9 May 1450 | June 1451 | Grandson of Shah Rukh | Deposed and executed by his successor |- | [[ابو سعید میرزا]] | | [[File:Sultan Abu Said Mirza.jpg|80px]] | Mirza | 1424 - 1469 | June 1451 | 17 February 1469 | Nephew of Ulugh Beg and great-grandson of Timur | Conquered [[خراسان]] in 1459, realm disintegrates at his death. |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Rulers in [[خراسان]]''' (1449-1459, 1459-1507): |- |[[Abul-Qasim Babur Mirza|Abul-Qasim Babur]] | | |Mirza | ?-1457 | 1449 | 1457 | Grandson of Shah Rukh | |- |[[Mirza Shah Mahmud|Shah Mahmud]] | | |Mirza | {{Circa}} 1446 - 1460s | 1457 | 1457 | Son of Babur | Expelled by successor |- | [[Ibrahim Mirza bin Ala-ud-Daulah|Ibrahim]] | | | Mirza | ? - March 1459 | 1457 | March 1459 | Nephew of Babur | Died at [[Battle of Sarakhs (1459)|Battle of Sarakhs]] |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen"|'''Interregnum''' (1459-1469) |- | [[Sultan Husayn Mirza Bayqara|Husayn Bayqarah]] | | [[File:Portrait of Sultan Husayn Mirza Bayqara at the age of about 50 years. 1500–25 copy from Behzād's original of about 1490.jpg|80px]] | Mirza, Sultan | June/July 1438 - 4 May 1506 | 24 March 1469 | 4 May 1506 | Great-grandson of Timur | |- | [[Badi' al-Zaman Mirza|Badi' al-Zaman]] | | | Mirza | ? - 1517 | 4 May 1506 | 1507 | Son of Husayn | Driven out by Uzbeks |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" | '''Uzbeks''' (1507-1510) |- | [[محمد شیبانی خان]] | Abul Fath Muhammad | [[File:Shaybani.jpg|80px]] | Khan | {{Circa}} 1451 - 2 December 1510 | 1507 | 2 December 1510 | | Died at the [[Battle of Marv]] |- |} == {{Nastaliq|[[صفوی سلطنت|صفوی خاندان]] (1501–1736)}} == [[File:Safavid dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|The maximum extent of the Safavid Empire under Shah Abbas I.]] {| class="wikitable" ! شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[صفوی سلطنت]] (1501–1736)''' |- | [[اسماعیل صفوی]] | | [[Image:Сефи 1-й 1629-42.jpg|80px]] | Shah, Sultan, Kagan-i Suleyman shan, Turk-Tajdar | 1487–1524 | 7 November 1502 | 23 May 1524 | son of Sultan Heidar | |- | [[طہماسپ اول]] | | [[Image:Tahmasb-1.jpg|80px]] | Shah, Sahib-i-Qiran, Sultan bar Salatin, Kagan-i Suleyman shan | 1514–1576 | 23 May 1525 | 25 May 1576 | son of [[اسماعیل صفوی]] | |- | [[اسماعیل II]] | | [[Image:Shah Ismayil II.jpg|80px]] | Shah | 1537–1577 | 25 May 1576 | 24 November 1577 | son of [[طہماسپ اول]] | Poisoned (?) |- | [[Mohammed Khodabanda|Mohammad I]] | | [[Image:Mohammen xudabende Sefevid.jpg|80px]] | Khodabandeh, Ashraf, Soltan | 1532–1596 | 25 May 1576 | 1 October 1587 | son of [[طہماسپ اول]] | Deposed |- | [[شاہ عباس|عباس اول]] | | [[File:ShahAbbasPortraitFromItalianPainter.jpg|80px]] | Shahanshah, Sultan, Great | 1571–1629 | 1 October 1587 | 19 January 1629 | son of [[Mohammed Khodabanda|Mohammad I]] | |- | [[Safi of Persia|Safi]] | Sam Mirza | [[Image:Shah Safi (1883955).jpg|80px]] | Shah, Mirza | 1611–1642 | 19 January 1629 | 12 May 1642 | son of Mohammd Baqer (Safi) Mirza son of [[عباس اول]] | |- | [[Abbas II of Persia|Abbas II]] | | [[Image:Abbas II of Persia.jpg|80px]] | Shah | 1632–1666 | 12 May 1642 | 26 October 1666 | son of [[Safi of Persia|Safi]] | |- | [[Suleiman I of Persia|Suleiman I]] | Safi Mirza | [[Image:Suleiman I of Persia.jpg|80px]] | Shah, Hakem-ol Hokama | 1645–1694 | 26 October 1666 | 29 July 1694 | son of [[Abbas II of Persia|Abbas II]] | |- | [[شاہ سلطان حسینی]] | | [[Image:Sultan Husayn of Persia.jpg|80px]] | Shah, Sultan, Sadr-ol Hakem | 1668–1726 | 29 July 1694 | 11 September 1722 | son of [[Suleiman I of Persia|Suleiman I]] | Deposed & then killed by [[Ashraf Hotak]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Afghan Rebellion''' |- | [[Mahmud Hotak]] | | [[File:SHAH-MAHMUD-HOTAK.jpg|80px]] | Shah | 1697?–1725 | 23 October 1722 | 22 April 1725 | son-in-law of [[شاہ سلطان حسینی]] son of [[میر وایس ہوتک]] | Recognised as Shah of Persia after the [[Siege of Isfahan]] |- | [[Ashraf Hotak]] | | [[File:Ashraf Shah Hotaki 1725-1729.jpg|80px]] | Shah | ?–1730 | 22 April 1725 | 5 October 1729 | cousin of [[Mahmud Hotak]] | Ruled in opposition to [[Tahmasp II]] and lost control of Persia after the [[Battle of Damghan (1729)|Battle of Damghan]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Safavid restoration''' |- | [[Tahmasp II]] | | [[Image:Persia, scià thamasp II, decuplo afshari d'oro, 1722-1732.JPG|80px]] | Shah | 1704–1740 | 11 September 1722 | 16 April 1732 | son of [[شاہ سلطان حسینی]] | Ruled in opposition to [[Mahmud Hotak]], later deposed & then killed by [[نادر شاہ]] |- | [[Abbas III]] | | [[File:Abbas III.jpg|80px]] | Shah | 1730–1739 | 16 April 1732 | 22 January 1736 | son of [[Tahmasp II]] | Under control of [[نادر شاہ]]. Deposed & then killed by [[نادر شاہ]] |} == {{Nastaliq|[[خاندان افشار]] (1736–1796)}} == [[File:Afsharid dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|Afsharid dynasty at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[خاندان افشار]]<ref>''The Cambridge History of Iran'', vol. 7, 1991, p. 960.</ref> (1736–1796)''' |- | [[نادر شاہ]] | Nadhar Qoli Khan | [[Image:Nader Shah Afshar.jpg|80px]] | Shah, Sultan, Hakem-ol Hokama, Hazrat-e Ashraf | 1698–1747 | 22 January 1736 | 19 June 1747 | son of Imam Qoli Beig Afshar | Before crowning his title was Tahmasp Qoli Khan. Killed |- | [[Adil Shah]] | Ali Qoli Beig | | Shah | 1719/20–1749 | 19 June 1747 | 29 July 1748 | son of Mohammad Ebrahim Khan brother of [[نادر شاہ]] | Deposed, blinded & then killed by [[Ebrahim Afshar|Ebrahim]] |- | [[Ebrahim Afshar]] | Mohammd Ali Beig | | Shah | 1724–1749 | 29 July 1748 | 3 September 1748 | son of Mohammad Ebrahim Khan brother of [[نادر شاہ]] | Deposed & then killed by Shahrukh Afshar |- | [[Shahrukh Afshar]] | | | Shah | 1734–1796 | 3 September 1748 | 1796 | son of Reza Qoli Mirza son of [[نادر شاہ]]. His mother was Fatemeh Soltan Beigom daughter of [[شاہ سلطان حسینی]] Safavi | Deposed & blinded by [[Suleiman II of Persia|Suleiman II]] (1749), restored (1750) |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Brief [[صفوی سلطنت]]<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.san.beck.org/1-11-Ottoman1730-1875.html |access-date=2016-11-22 |archive-date=2023-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019144256/https://www.san.beck.org/1-11-Ottoman1730-1875.html }}</ref> (1749-1750)''' |- | [[Suleiman II of Persia]] | Mir Sayyed Mohammad Marashi | | Shah | ?-? | 1749 | 1750 | Pretender to the Safavid throne | Removed and blinded |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[خاندان افشار]]<ref>Lang, David Marshall (1957), The Last Years of the Georgian Monarchy, 1658-1832, p. 148. Columbia University Press</ref> (1750-1796)''' |- | [[Shahrukh Afshar]] | | [[File:Coin of Shahrukh Afshar.png|80px]] | Shah | 1734–1796 | 3 September 1748 | 1796 | son of Reza Qoli Mirza son of [[نادر شاہ]]. His mother was Fatemeh Soltan Beigom daughter of [[شاہ سلطان حسینی]] Safavi | Deposed & blinded by [[Suleiman II of Persia|Suleiman II]] (1749), restored (1750) |- |} == {{Nastaliq|[[خاندان زند]] (1751–1794)}}== [[File:Zand dynasty.svg|thumb|left|Map of the Zand dynasty at Lotf Ali Khan time.]] {| class="wikitable" ! شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[خاندان زند]]<ref>The Cambridge History of Iran, vol. 7, 1991, p. 961.</ref> (1751–1794)''' |- | [[کریم خان زند]] | Mohammad Karim | [[Image:Karim Khan by Charles Heath.jpg|80px]] | Khan, Vakil e-Ra'aayaa | 1705–1779 | 1751 | 6 March 1779 | son of Inaq Khan & Bay Agha | |- | [[Mohammad Ali Khan]] | | | Khan | 1760–1779 | 6 March 1779 | 19 June 1779 | son of [[کریم خان زند]] | |- | [[Abol Fath Khan]] | | | Khan | 1755–1787 | 6 March 1779 | 22 August 1779 | son of [[کریم خان زند]] | |- | [[Zaki Khan]] | | | Khan | ?–22 August 1779 | 6 March 1779 | 22 August 1779 | son of Budaq Khan & Bay Agha | |- | [[Sadiq Khan Zand]] | Mohammad Sadeq | [[File:Image of sadiq khan zand.png|80px]] | Khan | ?–1782 | 22 August 1779 | 14 March 1781 | son of Inaq Khan & Bay Agha | |- | [[Ali Murad Khan]] | | [[File:Ali Murad Khan Zand.png|80px]] | Khan | 1720–1785 | 14 March 1781 | 11 February 1785 | son of Allah Morad (Qeytas) Khan Zand Hazareh | |- | [[Jafar Khan]] | | [[File:Ja`far Khan.png|80px]] | Khan | ?–1789 | 18 February 1785 | 23 January 1789 | son of [[Sadiq Khan Zand|Sadeq]] | |- | [[Sayed Murad Khan]] | | [[File:Sayed Murad Zand.png|80px]] | Khan | ?–1789 | 23 January 1789 | 10 May 1789 | son of Khoda Morad Khan Zand Hazareh | |- | [[Lotf Ali Khan]] | | [[File:Lotf Ali Khan.jpg|80px]] | Khan | 1769–1794 | 23 January 1789 | 20 March 1794 | son of [[Jafar Khan|Ja'far]] | Deposed, blinded & then killed by [[محمد خان قاجار]] |- |} == {{Nastaliq|[[قاجار خاندان]] (1794–1925)}} == [[File:Qajar dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|Map of the Qajar dynasty at Mohammad Khan time.]] {| class="wikitable" ! شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[قاجار خاندان]]<ref>The Cambridge History of Iran, vol. 7, 1991, p. 962.</ref> (1794–1925)''' |- | [[محمد خان قاجار]] | Agha Mohammad Khan | [[File:Aggha Mohammad Khan.jpg|80px]] | Khan, Shahanshah, Khaqan | 1742–1797 | 20 March 1794 | 17 June 1797 | son of Mohammad Hassan Khan Qajar | Gelded prior to accession. Assassinated |- | [[Fat′h-Ali Shah Qajar]] | Baba Khan | [[File:Fath Ali Shah(hermitage2).jpg|80px]] | Shahanshah, Khaqan, Soltane Saheb Qaran | 1772–1834 | 17 June 1797 | 23 October 1834 | son of Hosein Qoli Khan Jahansuz brother of [[محمد خان قاجار]] | |- | [[Mohammad Shah Qajar]] | | [[File:Mohammadshah.jpg|80px]] | Shahanshah, Khaqan | 1808–1848 | 23 October 1834 | 5 September 1848 | son of Abbas Mirza Nayeb os-Saltaneh son of [[Fat′h-Ali Shah Qajar|Fat'h Ali]] | |- | [[ناصر الدین شاہ قاجار]] | | [[File:Nāser al-Dīn Schah.jpg|80px]] | Shahanshah, Khaqan, Soltane Saheb Qaran, Qebleye alam | 1831–1896 | 5 September 1848 | 1 May 1896 | son of [[Mohammad Shah Qajar|Mohammad]] and Mahd-e Olia | Assassinated at [[Shah-Abdol-Azim]] by [[Mirza Reza Kermani]] |- | [[Mozaffar al-Din Shah Qajar]] | | [[File:Mozaffar-ed-Din Shah Qajar - 1.jpg|80px]] | Shahanshah, Khaqan | 1853–1907 | 1 May 1896 | 3 January 1907 | son of [[ناصر الدین شاہ قاجار]] | |- | [[محمد علی شاہ قاجار]] | | [[File:Mohammad Ali Shah.jpg|80px]] | Shahanshah | 1872–1925 | 3 January 1907 | 16 July 1909 | son of [[Mozaffar al-Din Shah Qajar|Mozaffar ed-Din]] | Deposed |- | [[احمد شاہ قاجار]] | | [[File:AhmadShahQajar2.jpg|80px]] | Shahanshah | 1898–1930 | 16 July 1909 | 15 December 1925 | son of [[محمد علی شاہ قاجار]] | Deposed |- |} == {{Nastaliq|[[پہلوی خاندان]] (1925–1979)}} == [[File:Iran (orthographic projection).svg|thumb|left|Map of the Pahlavi dynasty.]] {| class="wikitable" ! شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[پہلوی خاندان]] (1925–1979)''' |- | [[رضا شاہ پہلوی]] | | [[File:Reza shahpahlavi.jpg|80px]] | Alahazrat, Homayoun, Shahanshah, Sardar Sepah | 1878–1944 | 15 December 1925 | 16 September 1941 | son of Abbas Ali | Deposed during the [[Anglo-Soviet invasion of Iran|Anglo-Soviet invasion]] |- | [[محمد رضا شاہ پہلوی]] | | [[File:Mohammad Reza Pahlavi 2.jpg|80px]] | Alahazrat, Homayoun, Shahanshah, Ariamehr, Bozorg Arteshtaran, Khodaygan | 1919–1980 | 16 September 1941 | 11 February 1979 | son of Reza Shah | Deposed during the [[انقلاب ایران]] |- |} == ہور ویکھو== *[[ایران دی تریخ]] *[[ہخامنشی سلطنت]] *[[ساسانی سلطنت]] *[[صفوی سلطنت]] *[[شاہ]] == حوالے== {{حوالے}} == کتابیات == {{Refbegin}} * Assar, G.R.F., "Genealogy & Coinage of the Early Parthian Rulers. I", Parthica, 6, 2004, pp.&nbsp;69–93. * [http://parthian-empire.com/articles/Genealogy-Coinage-Early-Parthian-Rulers-II.pdf Assar, G.R.F., "Genealogy & Coinage of the Early Parthian Rulers, II a revised stemma", Parthica, 7, 2005, pp.&nbsp;29–63.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715045224/http://parthian-empire.com/articles/Genealogy-Coinage-Early-Parthian-Rulers-II.pdf |date=2011-07-15 }} * [http://parthian-empire.com/articles/Moses-Chorene-and-Early-Parthian-Chronology.pdf Assar, G.R.F., "Moses of Choren & the Early Parthian Chronology", Electrum, vol. 11, 2006, pp.&nbsp;61–86.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610094543/http://parthian-empire.com/articles/Moses-Chorene-and-Early-Parthian-Chronology.pdf |date=2013-06-10 }} * [http://parthian-empire.com/articles/A-Revised-Parthian-Chronology-of-165-91-BC.pdf Assar, G.R.F., "A Revised Parthian Chronology of the Period 165-91 B.C.", Electrum, vol. 11, 2006, pp.&nbsp;87–158.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042830/http://parthian-empire.com/articles/A-Revised-Parthian-Chronology-of-165-91-BC.pdf |date=2016-03-04 }} * Assar, G.R.F., "A Revised Parthian Chronology of the Period 91-55 B.C.", Parthica, 8, 2006, pp.&nbsp;55–104. * Briant, Pierre, "From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire", 2002. * Cameron, George, "History of Early Iran", Chicago, 1936 (repr., Chicago, 1969; tr. E.-J. Levin, L’histoire de l’Iran antique, Paris, 1937; tr. H. Anusheh, ایران در سپیده دم تاریخ, Tehran, 1993) * D’yakonov, I. M., "Istoriya Midii ot drevenĭshikh vremen do kontsa IV beka de e.E" (The history of Media from ancient times to the end of the 4th century BCE), Moscow and Leningrad, 1956; tr. Karim Kešāvarz as Tāriḵ-e Mād, Tehran, 1966. * Dandamaev, Muhammad A., "Persien unter den ersten Achämeniden (6. Jahrhundert v. Chr.)", tr. Heinz-Dieter Pohl, Wiesbaden, 1976. * [http://web3.ehost-services.com/hemranib/Vol5/HTML%20+%20MHTML/Ghashghaee.htm Ghashghai, H.R., "The successors of Mithridates II", Bulletin of Ancient Iranian History (UCLA), vol. 5, March 2009.(in Persian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206142834/http://web3.ehost-services.com/hemranib/Vol5/HTML%20+%20MHTML/Ghashghaee.htm |date=2012-02-06 }} * [http://www.achemenet.com/pdf/souspresse/henkelman/waters.pdf Henkelman, wouter. Defining Neo-Elamite History. ARTA, 2003.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121218001757/http://www.achemenet.com/pdf/souspresse/henkelman/waters.pdf |date=2012-12-18 }} * Hinz, W., "The Lost World of Elam", London, 1972 (tr. F. Firuznia, دنیای گمشده ایلام, Tehran, 1992) * [http://www.ccel.org/j/josephus/works/JOSEPHUS.HTM Josephus Flavius, Antiquities of the Jews.] * Justi, Ferdinand, "Iranisches Namenbuch", Tehran, Asatir, 2003. * [http://www.etana.org/coretexts/14913.pdf Legrain, Leon, "Historical Fragments", Philadelphia, The University of Pennsylvania Museum Publications of the Babylonian Section, vol. XIII, 1922.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101107074550/http://www.etana.org/coretexts/14913.pdf |date=2010-11-07 }} * Majidzadeh, Yusef, "History and civilization of Elam", Tehran, Iran University Press, 1991. * Majidzadeh, Yusef, "History and civilization of Mesopotamia", Tehran, Iran University Press, 1997, vol.1. * Miroschedji, P. de, ‘La fin du royaume de l’Ansˇan et de Suse et la naissance de l’empire perse’, 1985, ZA 75, pp.&nbsp;265–306. * Nöldeke, Theodor, "Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt" (1879) * Olmstead, A. T., "History of the Persian Empire", Chicago, 1948 * Plutarch, Lives. * Polybius, The Histories. * Potts, D. T., The Archaeology of Elam, Cambridge University Press, 1999. * [http://www.achemenet.com/pdf/nabu/nabu2000-080.pdf Reade, Julian E. Elam after the Assyrian Sack of Susa in 647 B.C. NABU, 2000.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121218001817/http://www.achemenet.com/pdf/nabu/nabu2000-080.pdf |date=2012-12-18 }} * [http://classics.mit.edu/Tacitus/annals.html Tacitus, The Annals.] * [http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2004.003-Tavernier.pdf Tavernier, Jan. Some Thoughts on Neo-Elamite Chronology. ARTA, 2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730072907/http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2004.003-Tavernier.pdf |date=2013-07-30 }} * The Cambridge Ancient History (CAH) * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 1, THE LAND OF IRAN, Cambridge University Press, 1968. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 2, THE MEDIAN AND ACHAEMENIAN PERIODS, Cambridge University Press, 1985. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 3(I), THE SELEUCID, PARTHIAN AND SASANIAN PERIODS, Cambridge University Press, 1983. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 3(II), THE SELEUCID, PARTHIAN AND SASANIAN PERIODS, Cambridge University Press, 1983. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 4, THE PERIOD FROM THE ARAB INVASION TO THE SALJUQS, Cambridge University Press, 1975. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 5, THE SALJUQ AND MONGOL PERIODS, Cambridge University Press, 1968. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 6, THE TIMURID AND SAFAVID PERIODS, Cambridge University Press, 1986. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 7, FROM NADIR SHAH TO THE ISLAMIC REPUBLIC, Cambridge University Press, 1991. * [http://www.iranicaonline.org/articles/elam-i Vallat, Francois. Elam: The History of Elam. ''Encyclopædia Iranica'', vol. VIII pp. 301–313. London/New York, 1998.] * [http://www.achemenet.com/pdf/nabu/nabu1995-044.pdf Vallat, Francois. Shutruk-Nahunte, Shutur-Nahunte et l'imbroglio neo-elamite. NABU, 1995.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121218001806/http://www.achemenet.com/pdf/nabu/nabu1995-044.pdf |date=2012-12-18 }} * [http://www.achemenet.com/pdf/nabu/nabu1996-031.pdf Vallat, Francois. Le royaume elamite de SAMATI. NABU, 1996.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121218001838/http://www.achemenet.com/pdf/nabu/nabu1996-031.pdf |date=2012-12-18 }} * [http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2002.006.pdf Vallat, Francois. Les pretendus fonctionnaires Unsak des texts neo-elamites et achemenides. ARTA, 2002.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121218001828/http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2002.006.pdf |date=2012-12-18 }} * Vallat, Francois. Le royaume elamite de Zamin et les 'Letters de Nineveh'. Iranica Antique, 33, 1998. pp.&nbsp;95–106. * [http://www.parthia.com www.parthia.com] {{Refend}} [[گٹھ:ایران متعلقہ لسٹاں]] [[گٹھ:بادشاہاں دیاں لسٹاں]] [[گٹھ:لسٹاں]] [[گٹھ:ایران دی تریخ]] e2ur58tcbf420z1t8h768qjhl3v9j05 0 57983 713097 679667 2026-11-03T05:07:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713097 wikitext text/x-wiki {{infobox Organization |name = سنگیت ناٹک اکیڈمی |image = SNA logo.PNG |image_border = |size = 200px |caption = |map = |msize = |mcaption = |abbreviation = SNA |motto = |formation = 31 مئی 1952 |extinction = |type = |status = |purpose = |headquarters = ربندر بھون، فیروزشاہ روڈ، [[نویں دلی]]، [[بھارت]] |location = |region_served = |membership = |language = |leader_title =چیئرپرسن |leader_name = [[لیلا سیمسن]]<ref name="sn">{{cite web|url=http://sangeetnatak.org/sna/whozwho.htm|title=Who’s who of the Akademi|publisher=SNA website}}</ref> |main_organ = |parent_organization = |affiliations = |num_staff = |num_volunteers = |budget = |website = [http://sangeetnatak.org/sna/home.htm SNA official website: sangeetnatak.org] |remarks = }} '''سنگیت ناٹک اکادمی''' ([[دیوناگری]]: संगीत नाटक अकादेमी جاں [[انگریزی]] وچّ، The National Academy for Music, Dance and Drama )[[بھارت سرکار]] ولوں قایم بھارت دی [[سنگیت]] اتے [[ناٹک]] دی قومی پدھر دی سبھ توں وڈی اکادمی ہے۔ اسدا مکھیالا ربندر بھون، فیروزشاہ روڈ، [[نویں دلی]]، [[بھارت]] وچّ ہے۔ ==قیام== سنگیت ناٹک اکادمی [[بھارت سرکار]] نے اک اسمبلی ایکٹ راہیں اک خدمختیار ادارے دے روپ وچّ سنگیت ناٹک اکادمی دے قیام دا فیصلہ کیتا۔ اس دے موجب 1953 وچّ اکادمی دی اساری ہوئی۔ 1961 وچّ اکادمی ختم کر دتی گئی اتے اسدا نویں روپ وچّ تنظیم کیتی گئی۔ 1860 دے سوسائٹیز رجسٹریشن دے تحت ایہہ ادارہ رجسٹر ہو گئیا۔ اسدی نویں تنظیم اتے کارج کارنی کمیٹی دا گٹھن کیتا گیا۔ اکادمی ہن اس روپ وچّ کم کر رہی ہے۔ ==مقصد== سنگیت ناٹک اکادمی دا قیام سنگیت، ناٹک اتے ناچ کلاواں نوں بڑاوا دینا اتے اوہناں دی تعمیر اتے ترقی لئی ودھ پرکار دے پروگراماں دا انعقاد کرنا ہے۔ سنگیت ناٹک اکادمی اپنے مول مقصد دی پورتی لئی دیس بھر وچّ سنگیت، ناچ اتے ناٹک دے ادارےآں نوں اوہناں دیاں وکھ وکھ کم سکیماں لئی فنڈ دندی ہے، سروے اتے انو سندھان کارج نوں پروتساہن دندی ہے ؛ سنگیت، ناچ اتے ناٹک دی تعلیم لئی ادارےآں نوں وارشک مدد دندی ہے ؛ میٹنگاں اتے پروگراماں دا انعقاد کردی ہے اتے ایہناں مضموناں نال متعلق کتاباں دی اشاعت لئی مالی مدد دندی ہے۔ ==تنظیمیی نظام == سنگیت ناٹک اکادمی دی اک کمیٹی ہندی ہے جس وچّ 48 میمبر ہندے ہن۔ ایہناں وچوں 5 میمبر [[بھارت سرکار]] ولوں نامزد ہندے ہن - اک وزارت تعلیم دا نمائندہ، اک وزارت اطلاعات دا نمائندہ، بھارت سرکار ولوں تعینات مالی صلاح کار (پدین)، 1 - 1 نامزد میمبر ہر اک راج سرکار دا، 2 - 2 نمائندے للت کلا اکادمی اتے ساہت اکادمی دے ہندے ہن۔ اس پرکار نامزد ایہہ 28 میمبر اک بیٹھک وچّ 20 ہور میبراں دی چون کردے ہن۔ ایہہ ویکتی سنگیت، ناچ اتے ناٹک دے میدان وچّ مشہور کلاکار اتے ودوان ہندے ہن۔ ایہناں دا اکٹھ اس پرکار کیتا جاندا ہے کہ سنگیت اتے ناچ دیاں وکھ وکھ پدھتیاں اتے شیلیاں اتے وکھ وکھ کھیتراں دا ترجمانی ہو سکے۔ اس پرکار سنگٹھت گرینڈ کمیٹی کارج کارنی دی چون کردی ہے جس وچّ 15 میمبر ہندے ہن۔ چیغرمین وزارت تعلیم دی سفارش اتے صدر ولوں نامزد کیتا جاندا ہے۔ وائس چیئرمین دی چون گمیٹی کردی ہے۔ سیکٹری دا عہدہ افسر ہندا ہے اتے سیکٹری دی تعیناتی کارج کارنی کردی ہے۔ کارج کارنی کارج دے سنچالن لئی ہور کمیٹیاں دا گٹھن کردی ہے، جویں خزانہ کمیٹی، انودان کمیٹی، اشاعت کمیٹی وغیرہ۔ اکادمی دے منشور دے تحت سارے اختیار چیئرمین نوں حاصل ہندے ہن۔ کمیٹی، کارج کارنی اتے چیئرمین دا کم ویلہ پنج سال ہندا ہے۔ اکادمی دے سبھ توں پہلے چیئرمین شری پی وی راجمنار سن۔ دوجے چیئرمین میسور دے مہاراجے [[جیچامراج وڈئر]] سن۔ ==پروگرام== اکادمی دا ایہناں کلاواں دے شلالیکھ دا اک ویاپک پروگرام ہے جسدے تحت روایتی سنگیت اتے ناچ اتے ناٹک دے ودھ روپاں اتے قسماں دیاں فلماں بنائی جاندیاں ہن، فوٹوگراف لئے جاندے ہن اتے اوہناں دا سنگیت ٹیپریکارڈ کیتا جاندا ہے۔ اکادمی سنگیت، ناچ اتے ناٹک دے پروگرام وی پیش کردی ہے۔ اکادمی سنگیت، ناچ اتے ناٹک دے پروگرام وی ہن جسدے ادھین ایہناں مضموناں دیاں خاص کتاباں شائع کیتیاں جاندیاں ہن۔ اکادمی [[انگریزی]] وچّ اک سہ ماہی رسالے سنگیت ناٹک دی اشاعت کردی ہے۔ ==انعام== اکادمی ہر سال سنگیت اتے ناچ اتے ناٹک دے میدان وچّ خاص کلاکاراں نوں انعام دندی ہے۔ انعاماں دا فیصلہ اکادمی گرینڈ کمیٹی کردی ہے۔ انعامی تقریب وچّ انعام وترن صدر ولوں ہندا ہے۔ سنگیت ناچ اتے ناٹک دے میدان وچّ اکادمی ہر سال کجھ فیلو ) چندی ہے۔ ==باہرلے جوڑ== *[http://www.sangeetnatak.com/ The official website of the Sangeet Natak Akademi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507171509/http://www.sangeetnatak.com/ |date=2010-05-07 }} *[http://www.hinduonnet.com/fline/fl2004/stories/20030228001708500.htm ''An agenda for the arts'', Frontline magazine (The Hindu), February 15 - 28, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227145737/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2004/stories/20030228001708500.htm |date=2009-02-27 }} - article on 50th anniversary *[https://web.archive.org/web/20070313135242/http://www.accu.or.jp/ich/data/O_IND4-more.html Data Bank on Traditional/Folk performances] *[http://www.sangeetnatak.com/events_currentevents.html Current events] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227111630/http://www.sangeetnatak.com/events_currentevents.html |date=2009-02-27 }} page on the website (''slightly outdated'') *[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&honours.html The Academy's Official List of Award winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120140941/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours.html |date=2008-11-20 }}. *[[D. G. Godse]] The Academy's Awardee 1988 *[http://www.carnaticindia.com carnatic india a portal on Indian classical fine arts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714081225/http://carnaticindia.com/ |date=2019-07-14 }}. *[http://www.omenad.net/articles/sna_iliyas.htm Akdemi Music.] [[گٹھ:سنگیت]] [[گٹھ:بھارتی سرکاری ادارے]] [[گٹھ:بھارتی ادارے]] [[گٹھ:بھارتی ساہت]] [[گٹھ:بھارتی ساہتی ادارے]] ti1e7004p7nbth9e3okm06wktwq0cnd 8 58135 713075 450030 2026-11-02T19:44:31Z Maintenance script 13287 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 713075 css text/css #group { width:30em; } #group option[value ^="core"], #group option[value ^="ext-0"], #group option[value="ext-0-all"] { font-size:120%; background: url(http://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Mediawiki-logo.png/12px-Mediawiki-logo.png) center left no-repeat; padding-left:13px; } #group option[value ^="ext"] { background: url(http://translatewiki.net/w/images/thumb/5/50/Addon-icn.png/12px-Addon-icn.png) center left no-repeat; padding-left:13px; } #group option[value ^="ext-"] { margin-left:1em; margin-right:-1em; background-color:#f5f5f5; } #group option[value ^="ext-0"] { margin-left:0; } #group option[value="ext-0-all"] { background: url(http://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Mediawiki-logo.png/12px-Mediawiki-logo.png) center left no-repeat; } #group option[value="ext-0-wikia"] { background: url(http://images4.wikia.nocookie.net/de/images/thumb/e/e6/Angemeldet.png/12px-Angemeldet.png) center left no-repeat; } #group option[value="ext-0-wikimedia"] { background: url(http://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/Wikimedia-logo.svg/12px-Wikimedia-logo.svg.png) center left no-repeat; } #group option[value="ext-0-wikihow"] { background: url(http://www.wikihow.com/images/thumb/2/21/EHOW75X20.JPG/12px-EHOW75X20.JPG) center left no-repeat; } #group option[value="ext-0-wikitravel"] { background: url(http://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e7/Wikitravel-icon.png/12px-Wikitravel-icon.png) center left no-repeat; } #group option[value ^="wiki-"], #group option[value ^="page|"] { color:#555; background: url(http://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Crystal_Clear_app_kfm_home.png/10px-Crystal_Clear_app_kfm_home.png) center left no-repeat; padding-left:13px; background-repeat:no-repeat; } #group option[value ^="out-"] { background: url(http://translatewiki.net/w/skins/modern/external.png) center left no-repeat; padding-left:13px; color:#36b; } /* MediaWiki icon */ .msg-mediawiki { background: url(http://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Mediawiki-logo.png/12px-Mediawiki-logo.png) center right no-repeat; padding-right:15px; } /* FreeCol icon */ #group option[value="out-freecol"] { background: url(http://translatewiki.net/w/images/2/28/Freecol.png) center left no-repeat; } .freecol, .msg-freecol { background: url(http://translatewiki.net/w/images/2/28/Freecol.png) center right no-repeat; padding-right:13px; } /* Icons for new extensions. Will be updated each month with the new extensions for that month. */ /* New groups #group option[value="ext-flaggedrevs-unstablepages"] { background-color:#98fb98; } */ /* Extension of the week #group option[value="ext-0-wikimedia"] { background-color:gold; } */ bcyiz17ggvrdu67ovxhxeb51kv7zbph 8 58665 713074 602072 2026-11-02T19:44:30Z Maintenance script 13287 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 713074 javascript text/javascript /* jshint asi: true */ /* global mw, $, CiteTB, citeTemplate, citeErrorCheck */ if ( window.CiteTB === undefined ) { window.CiteTB = { "Templates" : {}, // All templates "Options" : {}, // Global options "UserOptions" : {}, // User options "DefaultOptions" : {}, // Script defaults "ErrorChecks" : {} // Error check functions }; } if (typeof mw.usability == 'undefined') { mw.usability = {}; mw.usability.getMsg = function(m) { return mw.messages.get(m); } mw.usability.addMessages = function(msgs) { mw.messages.set(msgs); }; } // Object for cite templates window.citeTemplate = function (templatename, shortform, basicfields, expandedfields) { // Properties this.templatename = templatename; // The template name - "cite web", "cite book", etc. this.shortform = shortform; // A short form, used for the dropdown box this.basic = basicfields; // Basic fields - author, title, publisher... // Less common - quote, archiveurl - should be everything the template supports minus the basic ones this.extra = expandedfields; this.incrementables = {}; // Add it to the list CiteTB.Templates[this.templatename] = this; // Methods this.makeFormInner = function(fields, incrsetup) { var lang = document.getElementsByTagName("html")[0].getAttribute("lang=ur"); document.documentElement.setAttribute("lang", 'ur'); var i=0; var trs = []; var autofills = [] for (i=0; i<fields.length; i++) { var fieldobj = fields[i]; var field = labelfield = fieldobj.field; var ad = false; if (incrsetup && fieldobj.increment_group) { field = fieldobj.field.replace('<N>', '1'); labelfield = fieldobj.field.replace('<N>', ''); if (this.incrementables[fieldobj.increment_group] && !this.incrementables[fieldobj.increment_group].setup) { // The object has been created, but not fully initialized this.incrementables[fieldobj.increment_group]['fields'].push(fieldobj) } else if (!this.incrementables[fieldobj.increment_group]) { // Object not yet created this.incrementables[fieldobj.increment_group] = { 'fields': [fieldobj], 'val':1, 'setup': false }; } else if (this.incrementables[fieldobj.increment_group] && this.incrementables[fieldobj.increment_group].setup) { // Fully initialized from a previous invocation of this function, just resetting the number this.incrementables[fieldobj.increment_group].val = 1 } } else if (fieldobj.increment_group) { // Adding a new row incrval = this.incrementables[fieldobj.increment_group].val; field = fieldobj.field.replace('<N>', incrval.toString()); labelfield = fieldobj.field.replace('<N>', ''); } if ($.inArray(field, CiteTB.getOption('autodate fields')) != -1 ) { im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Nuvola_apps_date.svg/20px-Nuvola_apps_date.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-insert-date')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-insert-date')); var ad = $('<a />').attr('href', '#'); ad.append(im); ad.attr('id', 'cite-date-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field); $( document ).on( 'click', '#cite-date-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field, CiteTB.fillAccessdate ); } if (fieldobj.autofillid) { var autotype = fieldobj.autofillid; im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/System-search.svg/20px-System-search.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-autofill-alt')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-autofill-alt')); var ad = $('<a />').attr('href', '#'); ad.append(im); ad.attr('id', 'cite-auto-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field+'-'+autotype); autofills.push('#cite-auto-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field+'-'+autotype); } if (fieldobj.increment_button) { var incrtype = fieldobj.increment_group; im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Nuvola_action_edit_add.svg/20px-Nuvola_action_edit_add.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-increment-alt')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-increment-alt')); var ad = $('<a />').attr('href', '#'); ad.append(im); ad.attr('id', 'cite-incr-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+incrtype); } var display = mw.usability.getMsg('cite-'+labelfield+'-label'); if (typeof display !== 'string') { if (fieldobj.label) { display = CiteTB.fixStr(fieldobj.label); } else { display = CiteTB.fixStr(labelfield) } } var tooltip = fieldobj.tooltip ? $('<abbr />').attr('title', mw.usability.getMsg(fieldobj.tooltip)).html('<sup>?</sup>') : false; var input = ''; if (ad) { input = $('<input tabindex="1" style="width:85%" type="text" />'); } else { input = $('<input tabindex="1" style="width:100%" type="text" />'); } input.attr('id', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field); if (fieldobj.autofillprop) { classname = 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+fieldobj.autofillprop if (fieldobj.increment_group) { input.addClass('cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-incr-'+fieldobj.increment_group); classname+='-'+this.incrementables[fieldobj.increment_group].val.toString(); } input.addClass(classname); } var label = $('<label />'); label.attr('for', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field).text(display); if (tooltip) { label.append(tooltip); } var style = 'text-align:right; width:20%;'; if (i%2 == 1) { style += ' padding-left:1em;'; } else { var tr = $('<tr />'); } var td1 = $('<td class="cite-form-td" />').attr('style', style); td1.append(label); tr.append(td1); var td2 = $('<td class="cite-form-td" style="width:30%" />'); td2.append(input); if (ad) { td2.append(ad); } tr.append(td2); if (i%2 == 0) { trs.push(tr); } } var needsetup = false; for (g in this.incrementables) { if (!this.incrementables[g].setup) { needsetup = true; $( document ).on( 'click', '#cite-incr-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+g, CiteTB.incrementFields ); this.incrementables[g].setup = true; } } if (needsetup) { for(i=0; i<autofills.length; i++) { $( document ).on( 'click', autofills[i], CiteTB.initAutofill ); } } return trs; } // gives a little bit of HTML so the open form can be identified this.getInitial = function() { var hidden = $('<input type="hidden" class="cite-template" />'); hidden.val(this.templatename); return hidden; } // makes the form used in the dialog boxes this.getForm = function() { var main = $("<div class='cite-form-container' />"); var form1 = $('<table style="width:100%; background-color:transparent;" class="cite-basic-fields" />'); var i=0; var trs = this.makeFormInner(this.basic, true); for (var i=0; i<trs.length; i++) { form1.append(trs[i]); } var form2 = $('<table style="width:100%; background-color:transparent; display:none" class="cite-extra-fields">'); trs = this.makeFormInner(this.extra, true); for (var i=0; i<trs.length; i++) { form2.append(trs[i]); } main.append(form1).append(form2); var form3 = $('<table style="width:100%; background-color:transparent;padding-top:1em" class="cite-other-fields">'); var tr = $('<tr />'); var td1 = $('<td class="cite-form-td" style="text-align:right; width:20%" />'); var label1 = $('<label />'); label1.attr('for', "cite-"+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-name').text(mw.usability.getMsg('cite-name-label')); td1.append(label1); var td2 = $('<td class="cite-form-td" style="width:30%" />'); var input1 = $('<input tabindex="1" style="width:100%" type="text" />'); input1.attr('id', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-name'); td2.append(input1); var td3 = $('<td class="cite-form-td" style="text-align:right; padding-left:1em; width:20%">'); var label2 = $('<label />'); label2.attr('for', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-group').text(mw.usability.getMsg('cite-group-label')); td3.append(label2); var td4 = $('<td class="cite-form-td" style="width:30%" />'); var input2 = $('<input tabindex="1" style="width:100%" type="text" />'); input2.attr('id', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-group'); td4.append(input2); tr.append(td1).append(td2).append(td3).append(td4); form3.append(tr); main.append(form3); var extras = $('<div />'); extras.append('<input type="hidden" class="cite-form-status" value="closed" />'); var hidden = $('<input type="hidden" class="cite-template" />'); hidden.val(this.templatename); extras.append(hidden); var span1 = $('<span class="cite-preview-label" style="display:none;" />'); span1.text(mw.usability.getMsg('cite-raw-preview')); extras.append(span1).append('<div class="cite-ref-preview" style="padding:0.5em; font-size:110%" />'); var span2 = $('<span class="cite-prev-parsed-label" style="display:none;" />'); span2.text(mw.usability.getMsg('cite-parsed-label')); extras.append(span2).append('<div class="cite-preview-parsed" style="padding-bottom:0.5em; font-size:110%" />'); var link = $('<a href="#" class="cite-prev-parse" style="margin:0 1em 0 1em; display:none; color:darkblue" />'); link.text(mw.usability.getMsg('cite-form-parse')); extras.append(link); main.append(extras); return main; } } /* Class for error checks FIXME: DOCS OUT OF DATE type - type of error check - current options: * 'refcheck' - apply a function on each ref individually * function should accept a ref object, return a string * 'reflist' - apply a function on the entire ref list * function should accept an array of ref objects, return an array of strings * 'search' - apply a function ro the page text * function should accept the page text as a string, return an array of strings The strings returned by the function should be valid HTML func - The function described above testname - Name of the error check, must not contain spaces desc - A short description of the test */ window.citeErrorCheck = function (obj) { this.obj = obj CiteTB.ErrorChecks[this.obj.testname] = this; this.run = function() { var errors = []; switch(this.obj['type']) { case "refcheck": CiteTB.loadRefs(); for(var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { var e = this.obj.func(CiteTB.mainRefList[i]); if (e) { errors.push(e); } } break; case "reflist": CiteTB.loadRefs(); errors = this.obj.func(CiteTB.mainRefList); break; case "search": var func = this.obj.func CiteTB.getPageText(function(text) { errors = func(text); }); break; } return errors; } this.getRow = function() { var row = $("<li />"); var check = $("<input type='checkbox' name='cite-err-test' />"); check.attr('value', this.obj.testname); var label = $("<label />").html(mw.usability.getMsg(this.obj.desc)); label.attr('for', this.obj.testname); row.append(check).append(' &ndash; ').append(label); return row; } } $('head').trigger('reftoolbarbase'); gyqndibgev6ykj7cqwejtnxa0xt5anu 8 58688 713069 477402 2026-11-02T19:44:23Z Maintenance script 13287 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 713069 javascript text/javascript // is internally used on MediaWiki:Tofawiki.js $(function () { if ($( '#mw-imagepage-nofile, #ca-view-foreign, ' + '#catlinks a[href="/wiki/%D8%B1%D8%AF%D9%87:%D9%85%D8%AD%D8%AA%D9%88%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF"],' + // محتویات غیرآزاد '[alt=Copyrighted]' ).length !== 0 || mw.config.get('wgAction') !== 'view' || mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 6) { return; } $(mw.util.addPortletLink( 'p-views', new mw.Uri('//commons.wikimedia.org/w/index.php').extend({ title: 'Special:Upload', uploadformstyle: 'basic', withJS: 'MediaWiki:UploadHelper-pnb.js', wpDestFile: mw.config.get('wgTitle') //uselang: mw.config.get('wgContentLanguage') }), 'انتقال به ویکی‌انبار' )).find('a').prop('target', '_blank').prepend($('<img>', { src: '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/14px-Commons-logo.svg.png' }), ' '); }); lrfig0perqusgvdlt6ayg9cbqz08mz7 8 58695 713070 477457 2026-11-02T19:44:24Z Maintenance script 13287 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 713070 css text/css img.hide-images-handled { visibility:visible; } span.hide-images-wrapper { background:url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Battenburg-white-blue.svg/300px-Battenburg-white-blue.svg.png) repeat; background-size:contain; outline:2px solid red; cursor:pointer; display:inline-block; } span.hide-images-wrapper img.hide-images-handled { visibility:hidden; } n0a2jtkeoin710knl5inlrueepexaje 8 61531 713076 487066 2026-11-02T19:44:33Z Maintenance script 13287 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 713076 css text/css #pt-numconvert { padding-right: 30px; background-image: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Word_converter_icon_2a.svg/25px-Word_converter_icon_2a.svg.png); background-repeat: no-repeat; background-position: 0 0; } .skin-monobook .mw-numerakri-menu { display: inline-block; vertical-align: top; } .skin-modern .mw-numerakri-menu { display: inline-block; } .skin-modern #pt-numconvert { padding-right: 50px; background-image: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Word_converter_icon_1_white.svg/40px-Word_converter_icon_1_white.svg.png); background-position: 10px 50%; } /* Need the extra ".portlet" to override the "#quickbar .portlet li" selector of the skin which is setting padding: 0 */ .skin-cologneblue .portlet #pt-numconvert { padding-right: 30px; background-position: 100% 0; mygadget[ResourceLoader|default|dependencies=mediawiki.util]|mygadget.js|mygadget.css } l8rshj8yxaezcbk5bped4ai2f5yvh0b 0 64253 713109 638382 2026-11-03T09:56:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713109 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|honorific prefix=Mrs.|honorific_prefix=Mrs.|name=فاطمہ اکبری|image=<!-- just the name, without the File: or Image: prefix or enclosing [[brackets]] -->|native_name=فاطمه اکبری|native_name_lang=Persian|birth_name=فاطمہ |birth_date=<!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} -->|birth_place={{flagicon|Afghanistan}} [[افغانستان]]|disappeared_date=<!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) -->|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) -->|resting place coordinates=<!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} -->|resting_place_coordinates=<!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} -->|residence={{Flagicon|Afghanistan}} [[کابل]]|nationality={{flagicon|Afghanistan}} [[افغانستان|افغان]]|alma mater=[[امریکی یونیورسٹی آف افغانستان]]<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.vitalvoices.org/node/1564 |access-date=2017-12-07 |archive-date=2011-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425054026/http://www.vitalvoices.org/node/1564 |dead-url=yes }}</ref>|net worth=<!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source -->|net_worth=<!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source -->|height=<!-- {{height|m=}} -->|weight=<!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} -->|religion=[[شیعہ اسلام]]|denomination=<!-- Denomination should be supported with a citation from a reliable source -->|criminal charge=<!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources -->|criminal_charge=<!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources -->|awards=[[10,000 Women|10,000 Women Entrepreneurial Achievement Award]]|website=<!-- {{URL|Example.com}} -->|ethnicity=[[ہزارہ لوک|ہزارہ]]}} '''فاطمہ اکبری''' ({{lang-fa|فاطمه اکبری}})<ref name="VitalVoices">{{cite web|url=http://www.vitalvoices.org/vital-voices-women/featured-voices/fatema-akbari|title=Fatema Akbari|publisher=[[Vital Voices|Vital Voices Global Partnership]]|accessdate=14 ستمبر 2011|archive-date=2016-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514171217/http://www.vitalvoices.org/vital-voices-women/featured-voices/fatema-akbari|dead-url=yes}}</ref> اک صنعت کار اتے خاتون وکیل اے جو گلستان صداقت کمپنی دے بانی اتے غیر-سرکاری ادارہ خواتین معاملیاں بارے کمیٹی اے۔ 2011 وچ اس نوں 10,000 خواتین صنعتی اچیومینٹ اوارڈ ملیا۔<ref name="WashingtonScene">{{cite web|url=http://washingtonscene.thehill.com/party-events-pictures/archive/9143-the-tenth-annual-vital-voices-global-leadership-awards|title=The Tenth Annual Vital Voices Global Leadership Awards|last=Reisner|first=Mimi|date=13 اپریل 2011|work=The Washington Scene|publisher=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110416222655/http://washingtonscene.thehill.com/party-events-pictures/archive/9143-the-tenth-annual-vital-voices-global-leadership-awards|archivedate=16 اپریل 2011|deadurl=yes|accessdate=14 ستمبر 2011|df=}}</ref> == کیریئر == 1999 وچ، اپنے شوہر دی موت توں بعد فاطمہ اکبری نے اپنے بچیاں دی سانبھ سمبھال کرن دے اک زریعہ دے طور تے ترکھان دا کم چلایا سی،<ref name="NATO">{{cite web|url=http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_71227.htm|title=Afghan women carve a career in a man’s world|date=8 مارچ 2011|publisher=[[NATO]]|accessdate=14 ستمبر 2011}}</ref> اصل وچ [[ایران]] وچ عمارتاں دیاں عمارتاں تے کم کرنا، جتھے [[طالبان]] نے [[افغانستان]] اُتے قبضہ کر لیا سی، جدوں اوہناں دا پروار بھجّ گیا سی۔ 2003 وچ ایہہ اپنے دیس واپس آ گئی اتے اک ترکھان سکول دے نال [[کابل]] وچ گلستان صداقت کمپنی دا قیام کرکے فرنیچر اساری دا کاروبار شروع کیتا۔<ref name="SylviaScott">{{cite web|url=http://sylviarjscott.com/women-entrepreneurs/fatima-akbari-afghan-mother-role-model-social-entrepreneur-and-business-owner/|title=Fatima Akbari, Afghan Mother, Role-Model, Social Entrepreneur and Business Owner|last=Scott|first=Sylvia R.J.|date=24 مارچ 2011|accessdate=14 ستمبر 2011}}</ref> <blockquote class="" style=""><br /> </blockquote> == ایہہ وی دیکھو == * [[ہزارہ لوک]] * 10,000 Women * Vital Voices == حوالے == {{حوالے}} == باہری لنک == * [http://www.vitalvoices.org/node/1564 Fatema Akbari @ Vital Voices] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425054026/http://www.vitalvoices.org/node/1564 |date=2011-04-25 }} * [https://web.archive.org/web/20120331021436/http://knowledge.wharton.upenn.edu/10000women/category.cfm?catid=10 Fatema Akbari @ 10,000 Women] [[گٹھ:ہزارہ لوک]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:کمپنی کھوجی عورتاں]] [[گٹھ:افغان شخصیتاں]] 2y9zqbfbghf83azcdhrsuj3t5vs5a7v 0 64330 713089 644933 2026-11-02T23:25:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713089 wikitext text/x-wiki {{about|ایکسلریشن دی اک قسم||G-فورس (گنجھلکھول)}} {{about|لمبے ایکسلریشن دے اثر|پلبھر دا ایکسلریشن|مکینیکل دھکہ}} {{Lowercase|G-فورس}} [[File:Load factor and the g-force in turn.svg|thumbnail|سدھی اتے پدھری اڈان وچ، لفٹ (L) دا بھار (W) برابر ہندا اے۔ 60° دے ڈھلان والے موڑ تے، لفٹ دا بھار (L=2W) دگنے برابر ہو جاندا اے۔ پائلٹ 2&nbsp;g اتے اک دگنا وزن محسوس کردا اے۔ جنا زیادہ تکھا موڑ ہووےگا، انا زیادہ ہی [[g-فورس]] ہووےگا]] [[File:Nitrolympics TopFuel 2005.jpg|thumb|left| ایہہ [[ٹوپ فیول|ٹوپ-فیول کھچنوالا]] زیرو توں لے کے {{convert|160|km/h|0}} تک 0.86 سکنٹاں وچ پرویگت ہو سکدا اے۔ ایہہ 5.3&nbsp;g دا اک ہوریزونٹل ایکسلریشن ہندا اے۔ ستھر معاملے اندر ورٹیکل g-فورس نال میل کردے ہوئے [[پائیتھاگورس تھیورم]] 5.4&nbsp;g دا اک g-فورس پیدا کردی اے۔]] '''g-فورس''' (''گریویٹیشنل'' توں ''g'' نال) ایکسلریشن دی اجیہی قسم دا اک ناپ ہندا اے جو [[بھار]] دی [[سمجھ]] پیدا کردا اے۔ اسدے نام دے باو جود، g-فورس نوں اک بنیادی بل دے طور تے لینا غلط اے، کیونکہ "g-فورس" (چھوٹی ورنمالا دے اکھر نال) اک [[ایکسلرومیٹر]] نال ناپی جا سکن والی ایکسلریشن قسم ہندی اے۔ کیونکہ g-فورس اسدھے طور تے بھار پیدا کردا اے، اسلئی کسے وی g-فورس نوں اک "وزن پرتِ یونٹ پنج" (دیکھو ملدا جلدا شبد [[خاص وزن]]) دے طور تے درسایا جا سکدا اے۔ جدوں g-فورس ایکسلریشن اک چیز دی ستہِ دے کسے ہور دوجی چیز دی ستہِ ولوں دھکے جان تے پیدا ہندا اے، تاں دھکے دی پرتِ-کریا وچ پیدا ہویا فورس اس دھکے دے برابر اتے الٹ وزن وچ چیز دے پنج دی ہریک یونٹ واسطے ریئیکشن-پھورسشن پیدا کردا اے۔ شامل پھورساں دیاں قسماں چیزاں راہیں اندرنی مکینیکل سٹریساں (دباؤ) ولوں سنچارت ہندیاں ہن۔ g-فورس ایکسلریشن (کجھ [[الیکٹرومیگنیٹک فورس]] اثر توں علاوہ) [[آزاد ڈگن]] تعلق وچ کسے چیز دے [[ایکسلریشن]] دا کارن اے۔ <ref>[http://newton.dep.anl.gov/askasci/phy99/phy99491.htm G Force] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125033953/http://newton.dep.anl.gov/askasci/phy99/phy99491.htm |date=2012-01-25 }}۔ Newton.dep.anl.gov. Retrieved on 2011-10-14.</ref><ref>{{Cite journal | url = https://books.google.com/?id=zFl7y5xqHj4C&lpg=PA6&dq=%22apparent%20acceleration%22%20%22g-force%22&pg=PA6#v=onepage&q=%22apparent%20acceleration%22%20%22g-force%22&f=true | title = Principles of Medical Physiology | isbn = 978-1-58890-572-7 | author1 = Sircar | first1 = Sabyasachi | date = 2007-12-12}}</ref> == یونٹاں اتے ناپ == == ایکسلریشن اتے فورس == == حوالے == {{حوالے|30em}} == ہور لکھتاں == * {{cite journal | last = Faller | first = James E. | title = The Measurement of Little g: A Fertile Ground for Precision Measurement Science | journal = Journal of Research of the National Institutes of Standards and Technology | volume = 110 | issue = 6 | pages = 559–581 | date = نومبر–دسمبر 2005 | url = http://nvl-i.nist.gov/pub/nistpubs/jres/110/6/j110-6fal.pdf }} == باہری لنک == * [https://books.google.com/books?id=PyEDAAAAMBAJ&pg=PA91 "How Many Gs Can a Flyer Take?"، اکتوبر 1944, Popular Science] one of the first detailed public articles explaining this subject * [https://web.archive.org/web/20140215110608/http://www.wired.com/wired/archive/11.03/7g.html Enduring a human centrifuge at the NASA Ames Research Center] At Wired {{DEFAULTSORT:G-فورس}} [[گٹھ:ایکسلریشن]] [[گٹھ:گریویمیٹری]] [[گٹھ:ایکسلریشن دیاں یونٹاں]] [[گٹھ:سائنس]] [[گٹھ:فزکس]] co12ezbnpc5knvongnzm9gwnjyu7mar 0 66519 713086 700396 2026-11-02T20:38:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713086 wikitext text/x-wiki {{معلومات موسم}}[[File:Rapsfeld 2007.jpg|thumb|left|250px]] '''بہار''' یا '''بسنت''' (Spring)، اک معتدل [[موسم]] اے۔ بہار دا موسم [[پنجاب]] تے [[جنوبی ایشیا]] وچ [[سیاݪ]] تے [[گرمیاں]] دے درمیان وچ آؤندا اے۔ ایہنوں [[بسنت]] تے [[ربیع]] وی کہیا جاندا اے۔ ایہ ادھ فروری وچ پھگݨ دے ناݪ ای شروع ہوجاندا اے تے اپریل تک رہندا اے۔ [[پھگݨ]] تے [[چیت]] بہار دے مہینے نیں۔ بہار پُھل کِھڑن دا موسم اے۔ == ہور دیکھو == {| class="wikitable collapsible collapsed" style="text-align:center;" |- !style="background:#silver;width:10%;"|[[سیاݪ]] !style="width:18%;background:rgb(100%,100%,0%);"|[[بہار]] !style="width:18%;background:rgb(55%,100%,55%);"|[[ہناݪ]] !style="width:18%;background:rgb(255,165,0);"| [[خزاں]] |} * [[بسنت وچ ہونوالے پھل]] == باہرلے جوڑ == {{Commons|Spring|بہار|position=left}} *[http://ccindia.sphosting.com/basant جنوبی ایشیا وچ بہار دا جشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090627112358/http://ccindia.sphosting.com/basant/ |date=2009-06-27 }} *[http://www.thingsasian.com/goto_article/photoessay.2100.html بہار دا تہوار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011185803/http://www.thingsasian.com/goto_article/photoessay.2100.html |date=2008-10-11 }} *[http://www.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/12/09/pakistan.kites بسنت اتے پابندی ] *[http://www.chapatimystery.com/archives/holydays/basant_i.html بسنت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401215229/http://www.chapatimystery.com/archives/holydays/basant_i.html |date=2019-04-01 }} *[https://web.archive.org/web/20071213143208/http://blog.wired.com/wiredphotos50/ لہور وچ بسنت] [[گٹھ:موسم]] [[گٹھ:رت]] 58w2dimbnq3lddkzbb1m8at5jydf2ij 0 67570 713094 711700 2026-11-03T02:34:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713094 wikitext text/x-wiki {{جانکاریڈبا گھریلو ہلا | title = روانڈائی نسل کشی | image = Nyamata Memorial Site 13.jpg | image_size = 320px | caption = نیاماں نسل کشی یادگار، روانڈا | location = [[روانڈا]] | target = [[تتسی]] آبادی | date = 7 اپریل – 15 جولائی، 1994 | type = [[نسل کشی]]، [[قتل عام]] | fatalities = 500،000–1،000،000<ref name="Death Toll">See، e.g.، [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1288230.stm Rwanda: How the genocide happened]، [[BBC]]، اپریل 1، 2004، which gives an estimate of 800،000، and [https://web.archive.org/web/20120115022502/http://www.un.org/ecosocdev/geninfo/afrec/subjindx/121rwan.htm OAU sets inquiry into Rwanda genocide]، Africa Recovery، Vol. 12 1#1 (اگست 1998)، p. 4، which estimates the number at between 500،000 and 1،000،000. Seven out of every 10 Tutsis were killed.</ref> | perps = [[ہوتو|ہوتوآں]] دی سرکار، [[انتراہاموے]] اتے [[امپوزامگامبی]] رضاکار فوجاں }} '''روانڈائی نسل کشی''' [[روانڈا]] وچ ودھ-گنتی ہوتوآں ولوں [[تتسی]] اتے نرم-خیالیئے [[ہوتو|ہوتوآں]] دا وڈے پیمانے دا کل-ناسیا قتل عام سی۔ 7 اپریل 1994 توں لے کے جولائی دے ادھ تک لگبھگ 100 دناں دے ویلے وچ، اک اندازے دے مطابق، 500،000-1،000،000 روانڈائی لوک مارے گئے سن<ref name="Death Toll" /> مطلب دیس دی آبادی دا تقریباً 20٪ اتے اس ویلے روانڈا وچ رہندے تتسیاں دی آبادی دا 70٪۔ اس نسل کشی دی سکیم بندی ''[[اکازو]]'' نامی شریشٹھ سیاسی طبقہ دے میمبراں ولوں کیتی گئی سی جہناں وچوں بوہتے اس ویلے دی قومی سرکار وچ اچّ عہدیاں اتے قابض سن۔ اس قتل عام نوں انجام دین والے لوکاں وچ روانڈائی فوج دے طبقے، قومی پولیس (''جونڈرمری'')، سرکار توں حمایت-حاصل رضاکار فوجی ([[انتراہاموے]] اتے [[امپوزامگامبی]] سمیت) اتے ہوتو شہری شامل سن۔ '''روانڈا د‏‏ی نسل کشی''' ، جو توتسیاں دے '''خلاف نسل کشی کے''' ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/UN-decides-it-is-officially-genocide-against-Tutsi/-/2558/2169334/-/2q2s7cz/-/index.html|title=UN decides it is officially 'genocide against Tutsi'|website=The East African|location=Kenya|accessdate=7 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327231357/https://www.theeastafrican.co.ke/news/UN-decides-it-is-officially-genocide-against-Tutsi/-/2558/2169334/-/2q2s7cz/-/index.html|archivedate=27 March 2019}}</ref> [[روانڈا]] وچ [[توتسی]] ، [[عظیم جھیلاں دے تووا|تووا]] ، تے اعتدال پسند [[ہوتو|ہوتو دا]] اجتماعی ذبیحہ سی ، جو [[روانڈا خانہ جنگی|روانڈا د‏‏ی خانہ جنگی دے]] دوران 7 اپریل تو‏ں 15 جولائ‏ی 1994 دے درمیان رونما ہويا سی ۔ 1990 وچ ، توتسی پناہ گزیناں اُتے مشتمل باغی گروہ روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ (آر پی ایف) نے شمالی روانڈا اُتے یوگنڈا وچ واقع اپنے اڈے تو‏ں حملہ کيتا ، تے روانڈا د‏‏ی خانہ جنگی دا آغاز کيتا۔ دونے طرف تو‏ں کوئی وی جنگ وچ فیصلہ کن فائدہ حاصل کرنے وچ کامیاب نئيں رہیا سی ، تے صدر [[جوونال ہیبریمنیا|جووینال ہیبریمنیا]] د‏‏ی سربراہی وچ روانڈا د‏‏ی حکومت نے 4 اگست 1993 نو‏‏ں آر پی ایف دے نال [[اروشہ معاہدہ (روانڈا)|اروشا معاہدے]] اُتے دستخط کیتے سن ۔ بوہت سارے مورخین دا موقف اے کہ توتسی دے خلاف نسل کشی دا منصوبہ کم تو‏ں کم اک سال دے لئی بنایا گیا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Melvern|2004}} اُتے ، اپریل 1994 نو‏‏ں ہیبریمنیا دے قتل نے اک طاقت دا خلا پیدا کيتا تے امن معاہدے دا خاتمہ کيتا۔ اگلے روز نسل کشی دے واقعات دا آغاز اس وقت ہويا جدو‏ں فوجیاں ، پولیس تے ملیشیا نے اہ‏م توتسی تے اعتدال پسند ہوتو فوجی تے سیاسی رہنماواں نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ اس قتل عام دے پیمانے تے بربریت دا دنیا بھر وچ صدمہ پہنچیا ، لیکن کسی وی ملک نے زبردستی انہاں ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی مداخلت نئيں کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm|title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999)|website=www.hrw.org|accessdate=2019-06-16}}</ref> بیشتر متاثرین اپنے ہی دیہات یا قصبےآں وچ ہلاک ہوئے ، بیشتر انہاں دے پڑوسیاں تے ہمسایہ دیہاتیاں نے۔ ہوتو گروہاں نے گرجا گھراں تے اسکولاں د‏‏ی عمارتاں وچ چھپے ہوئے متاثرین د‏‏ی تلاش کيتی۔ ملیشیا نے حملہ آوراں تے رائفلاں تو‏ں قتل کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1995}} اک اندازے دے مطابق 500،000 تو‏ں لے ک‏ے 1،000،000 روانڈا ہلاک ہوئے ، جو ملک د‏‏ی توتسی آبادی دا 70٪ ا‏‏ے۔ [[جنسی تشدد|جنسی]] [[عصمت دری|زیادتی عروج پر]] سی ، نسل کشی دے دوران اک اندازے دے مطابق ڈھائی لکھ تو‏ں پنج لکھ خواتین د‏‏ی [[عصمت دری|عصمت دری دی]] گئی۔ {{Sfn|Nowrojee|1996}} جداں ہی نسل کشی شروع ہوئی ، آر پی ایف نے فوری طور اُتے خانہ جنگی دا آغاز کيتا تے تمام حکومت‏ی املاک اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے نسل کشی دا خاتمہ کيتا تے حکومت تے نسل کشاں نو‏‏ں [[زائر|زائیر]] جانے اُتے مجبور کردتا ۔ روانڈا تے ہمسایہ ملکاں اُتے نسل کشی دے دیرپا تے گہرے اثرات مرتب ہوئے۔ 1996 وچ ، آر پی ایف د‏‏ی زیرقیادت روانڈا د‏‏ی حکومت نے زائرین (اب [[جمہوری جمہوریہ کانگو|کانگو جمہوریہ]] ) اُتے حملہ کيتا ، جو سابقہ کانگو جنگ تو‏ں شروع ہونے والی سابقہ روانڈا حکومت دے جلاوطن رہنماواں تے بوہت سارے ہٹو مہاجرین دے گھر سی۔ اج ، روانڈا وچ نسل کشی دے ماتم دے لئی دو عام تعطیلات نيں تے نسل کشی تو‏ں انکار یا تاریخی نظر ثانی اک مجرمانہ جرم ا‏‏ے۔ <ref name=":4">{{حوالہ رسالہ|title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws|url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/}}</ref> == پس منظر == {{Genocide}} {{Rwandan genocide}} === پہلے از آزادی روانڈا تے ہوتو ، توتسی تے تووا گروپاں د‏‏ی ابتدا === [[فائل:Rwanda Nyanza Mwami Palace.jpg|متبادل=Photograph of King's palace in Nyanza, Rwanda depicting main entrance, front and conical roof|thumb| روانڈا دے شاہی محل د‏‏ی [[نیانزا، روانڈا|نیانزا]] وچ تعمیر نو ]] اب جو روانڈا اے اس دے ابتدائی باشندے تووا سن ، جو قبائلی عجیب و غریب شکاریاں دا اک گروہ سی جو 8000 ق م تے 3000 ق م دے درمیان اس علاقے وچ آباد سی تے اج وی روانڈا وچ موجود ا‏‏ے۔ {{Sfn|Chrétien|2003}} {{Sfn|Mamdani|2002}} 700 ق م تے 1500 ء دے درمیان ، بنٹو گروپاں د‏‏ی اک وڈی تعداد روانڈا وچ ہجرت کر گئی ، تے زراعت دے لئی جنگلات د‏‏ی زمین نو‏‏ں صاف کرنا شروع کيتا۔ {{Sfn|Mamdani|2002}} {{Sfn|Chrétien|2003}} مورخین نے بنٹو ہجرت د‏‏ی نوعیت دے بارے وچ متعدد نظریات پائے نيں: اک نظریہ ایہ اے کہ پہلے آباد کار ہوتو سن ، جدو‏ں توتشی بعد وچ ہجرت کر گئے تے اک وکھ نسلی گروہ تشکیل دتا ، ممکنہ طور اُتے [[کوشیائی زباناں|کوشٹیک]] نسل دا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اک متبادل نظریہ ایہ اے کہ نقل مکانی پڑوسی علاقےآں تو‏ں آہستہ آہستہ تے مستحکم سی ، آنے والے گروپس جو قائم شدہ افراد دے نال اعلیٰ جینیات‏ی مماثلت رکھدے نيں ، {{Sfn|Luis|2004}} تے موجودہ معاشرے نو‏‏ں فتح کرنے دے بجائے انہاں وچ ضم ہوئے رہے سن ۔ {{Sfn|Mamdani|2002}} {{Sfn|Mamdani|2002}} اس نظریہ دے تحت ، ہوتو تے توسی دا فرق بعد وچ پیدا ہويا تے ایہ نسلی طور اُتے نئيں سی ، لیکن بنیادی طور اُتے اک طبقے یا [[ذات پات|ذات دا]] امتیاز سی جس وچ طوطی مویشیاں دا چرواہے جدو‏ں کہ ہتو نے زمین کاشت کيتی۔ {{Sfn|Chrétien|2003}} {{Sfn|Shyaka}} روانڈا دے ہوٹو ، توتسی تے تووا اک مشترکہ بولی رکھدے نيں تے اجتماعی طور اُتے انہاں نو‏ں بنارونڈا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Mamdani|2002}} آبادی کُل گئی ، پہلے قبیلےآں وچ ( ''یوبوکو'' ) ، {{Sfn|Chrétien|2003}} تے فیر ، 1700 تک ، اٹھ ریاستاں وچ شامل ''ہوگئی'' ۔ {{Sfn|Chrétien|2003}} توتسی نیگینیا قبیلے دے زیر اقتدار ، [[مملکت روانڈا|روانڈا دی]] بادشاہی ، اٹھارواں صدی دے وسط تو‏ں ہی غالب ریاست بن گئی ، {{Sfn|Chrétien|2003}} فتح تے اس تو‏ں ملحق عمل دے ذریعے پھیلدی ہوئی ، {{Sfn|Dorsey|1994}} تے اس د‏ی حکمرانی دے دوران اپنی سب تو‏ں وڈی حد تک کامیابی حاصل کرلئی- 1853–1895 وچ بادشاہ کیجلی روباگیری ۔ روانباگیری نے مغرب تے شمال وچ ریاست نو‏‏ں وسعت دتی ، {{Sfn|Mamdani|2002}} {{Sfn|Chrétien|2003}} تے انتظامی اصلاحات دا آغاز کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوتو تے توتسی آبادی دے وچکار پھوٹ پڑ گئی۔ {{Sfn|Mamdani|2002}} انہاں وچ ''اووریٹوا'' وی شامل ''تھا'' ، جبری مشقت دا اک ایسا نظام جو ہوتو نو‏‏ں انہاں تو‏ں قبضہ کرلئی گئی زمین تک دوبارہ حاصل کرنے دے لئی انجام دینا پيا ، {{Sfn|Pottier|2002}} تے ''اوہوباکی'' ، جس دے تحت طوطی سرپرستاں نے معاشی تے ذا‏تی خدمات دے بدلے ہوتو یا توتسی موکلاں نو‏‏ں مویشیاں دے حوالے کيتا۔ . {{Sfn|Prunier|1999}} نوآبادیات‏ی حکمرانی تو‏ں پہلے تے اس دے دوران ، جو جرمنی دے تحت تقریبا 1887 ء تے اس دے بعد ، بیلجیئم دے تحت ، 1917 وچ ہويا ، روانڈا وچ کچھ اٹھارہ قبیلے سن جنہاں د‏‏ی بنیادی طور اُتے قرابت داری دے خطوط دے نال تعبیر کيتا گیا سی <ref name="ICTR Judgment">{{حوالہ ویب|title=THE PROSECUTOR VERSUS JEAN-PAUL AKAYESU Case No. ICTR-96-4-T|url=https://unictr.irmct.org/sites/unictr.org/files/case-documents/ictr-96-4/trial-judgements/en/980902.pdf|publisher=United Nations|accessdate=July 17, 2020|archivedate=October 30, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191030091401/https://unictr.irmct.org/sites/unictr.org/files/case-documents/ictr-96-4/trial-judgements/en/980902.pdf}}</ref> ۔ اگرچہ ہوتو تے توتسی د‏‏ی اصطلاحات استعمال وچ سن ، لیکن اوہ گروہاں د‏‏ی بجائے افراد نو‏‏ں کہندے سن تے انہاں وچ فرق نسلی د‏‏ی بجائے نسب اُتے سی۔ در حقیقت ، اکثر اک حیثیت تو‏ں دوسری حیثیت وچ جاسکدا ا‏‏ے۔ روانڈا تے ہمسایہ ملک [[برونڈی]] نو‏‏ں [[برلن کانفرنس (1884)|1884 د‏‏ی برلن کانفرنس دے]] ذریعہ جرمنی دے لئی تفویض کيتا گیا سی ، {{Sfn|Appiah|Gates|2010}} تے بادشاہ دے نال اتحاد دے قیام دے نال ہی جرمنی نے 1897 وچ اس ملک وچ اک موجودگی قائم کردتی۔ {{Sfn|Carney|2013}} جرمن پالیسی روانڈا د‏‏ی بادشاہت دے ذریعے ملک اُتے حکمرانی کرنا سی۔ اس نظام نو‏‏ں چھوٹے یورپی فوجیاں د‏‏ی تعداد دے نال نوآبادیات نو‏‏ں فعال کرنے دا اضافی فائدہ سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} انتظامی کردار ادا کردے وقت استعمار نے توتوسی اُتے حثیت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جدو‏ں اوہ ایہ خیال کردے سن کہ اوہ ایتھوپیا نال تعلق رکھنے والے تارکین وطن تے نسلی اعتبار تو‏ں اعلیٰ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> روانڈا دے بادشاہ نے اپنی حکمرانی نو‏‏ں وسیع کرنے دے لئی اپنی فوجی طاقت دا استعمال کردے ہوئے جرمناں دا خیرمقدم کيتا۔ {{Sfn|Chrétien|2003}} [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دے]] دوران بیلجیئم د‏‏ی افواج نے روانڈا تے برونڈی دا کنٹرول سنبھال لیا ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے 1926 تو‏ں براہ راست نوآبادیات‏ی حکمرانی کيت‏ی پالیسی دا آغاز ہويا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Chrétien|2003}} {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Chrétien|2003}} بیلجیئناں نے روانڈا د‏‏ی معیشت نو‏‏ں جدید بنادتا ، لیکن توتسی د‏‏ی بالادستی برقرار رہی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوتو نو‏‏ں محروم کردتا گیا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} 1935 وچ ، بیلجیئم نے آبادی نو‏‏ں تن ناں نہاد نسلی گروہاں وچ تقسیم کرکے آبادی د‏‏ی مستقل تقسیم متعارف کروائی ، جس وچ ہوٹو آبادی دا تقریبا 84، فیصد ، توتسی 15٪ تے توا تقریبا 1 اک فیصد آبادی د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ <ref name="ICTR Judgment"/> شناختی کارڈز ہر فرد نو‏‏ں توتسی ، ہوتو ، تووا یا نیچرلائزڈ دے طور اُتے لیبل لگاندے ہوئے جاری کردتے جاندے سن ۔ اگرچہ اس تو‏ں پہلے خاص طور اُتے مالدار ہوٹو دے لئی اعزازی توتسی بننا ممکن سی ، لیکن شناختی کارڈاں تو‏ں گروپاں دے وچکار کسی وی طرح د‏‏ی نقل و حرکت نو‏‏ں روکیا گیا۔ {{Sfn|Gourevitch|2000}} === آزادی دے بعد انقلاب تے ہوتو – توتسی تعلقات === [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے بعد]] ، روانڈا وچ اک ہٹو تو‏ں نجات د‏‏ی تحریک ودھنے لگی ، {{Sfn|Prunier|1999}} بین المسلمین معاشرتی اصلاحات د‏‏ی ودھدی ہوئی ناراضگی ، تے [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک چرچ دے]] اندر ہوٹو دے لئی ودھدی ہوئے ہمدردی د‏‏ی وجہ تو‏ں وی ودھ گئی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} کیتولک مشنریاں نے توتسی اشرافیہ د‏‏ی بجائے پسماندہ ہوٹو نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی خود نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ ذمہ دار سمجھیا ، جس تو‏ں تیزی تو‏ں وڈے پیمانے اُتے ہوٹو دے پادری تے تعلیم یافتہ طبقے د‏‏ی تشکیل ہوئی جس نے قائم سیاسی نظم و ضبط نو‏‏ں اک نواں مقابلہ پیدا کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} بادشاہت تے ممتاز توتسی نے ہوٹو دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ دا احساس کيتا تے اپنی شرائط اُتے فوری آزادی دے لئی جدوجہد شروع کردتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Prunier|1999}} 1957 وچ ، ہوتو اسکالرز دے اک گروپ نے " باہوٹو منشور " لکھیا۔ ایہ پہلا دستاویز سی جس نے توتسی تے ہوتو نو‏‏ں علیحدہ ریس دے طور اُتے نشان زد کيتا سی ، تے اس تو‏ں "شماریا‏‏تی قانون" کہلانے والے اس د‏ی بنیاد اُتے توتسی تو‏ں ہوتو وچ اقتدار د‏‏ی منتقلی دا مطالبہ کيتا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} یکم نومبر 1959 نو‏‏ں ، توتسی نواز پارٹی دے حامیاں نے ، گیتارامہ دے صوبے ، بائیمنیا وچ اپنے گھر دے نیڑے ، ہوٹو دے سب چیف ، ڈومینک مبونیمتوا اُتے حملہ کيتا۔ ۔ {{Sfn|Carney|2013}} مبونیمتوا زندہ بچ گیا ، لیکن افوانيں پھیلنا شروع ہوگئياں کہ اسنو‏ں ہلاک کردتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Gourevitch|2000}} ہوتو دے کارکناں نے روانڈا دے انقلاب دے آغاز دے موقع اُتے توتسی ، اشرافیہ تے عام شہریاں دوناں نو‏ں ہلاک کرنے دا جواب دتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} توتسی نے اپنے ہی حملےآں دا جواب دتا ، لیکن اس مرحلے تک ہوتو نو‏‏ں بیلجیئم د‏‏ی انتظامیہ د‏‏ی پوری حمایت حاصل سی جو توتسی دے تسلط نو‏‏ں ختم کرنا چاہندے سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Gourevitch|2000}} {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Gourevitch|2000}} سن 1960 دے اوائل وچ ، بیلجیئناں نے توتسی دے زیادہ تر سرداراں د‏‏ی جگہ ہوٹو د‏‏ی جگہ لی تے وسط سالہ کمیون انتخابات دا انعقاد کيتا جس نے زبردست ہوتو د‏‏ی اکثریت واپس کردتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} بادشاہ نو‏‏ں معزول کردتا گیا ، اک ہوٹو اکثریت‏ی جمہوریہ تشکیل پایا ، تے ایہ ملک 1962 وچ آزاد ہوئے گیا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جدو‏ں انقلاب اگے ودھیا تاں ، طوطس نے چار پڑوسی ملکاں وچ آباد ہونے دے بعد ، ہوٹو دے قلعے تو‏ں بچنے دے لئی ملک چھڈنا شروع کيتا: برونڈی ، [[یوگنڈا]] ، [[تنزانیہ]] تے [[زائر]] ۔ {{Sfn|Mamdani|2002}} ایہ جلاوطنی ، بنارونڈا دے برخلاف ، جو نوآبادیات‏ی تے نوآبادیات‏ی عہد دے دوران ہجرت کرچکے سن ، انہاں نو‏ں اپنے میزبان ملکاں وچ مہاجر سمجھیا جاندا سی ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے روانڈا وچ واپسی دے لئی احتجاج کرنے دے لئی تقریبا فوری طور اُتے شروع ہوئے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} انہاں نے مسلح گروہاں د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ، جنھاں ''انی زنجی'' (کاکروچ) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جنہاں نے روانڈا وچ حملے شروع کیتے۔ ایہ وڈے پیمانے اُتے ناکا‏م رہے سن ، تے اس دے نتیجے وچ 10،000 توتسی تے ہور توتسی جلاوطنی دے انتقامی قتل ہوئے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} 1964 تک ، 300،000 تو‏ں زیادہ توتسی فرار ہوگئے ، تے اگلی تن دہائیاں تک جلاوطنی وچ رہنے اُتے مجبور ہوگئے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اگلے دہائی تک گروگوئیر کییبندا نے جمہوریہ ہوٹو د‏‏ی صدارت د‏‏ی ، تے اس نے انقلاب تو‏ں پہلے جاگیرداری بادشاہت د‏‏ی طرح اک خود مختار حکمرانی نافذ کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} [[1973 روانڈا د‏‏ی بغاوت|1973 وچ بغاوت دے]] بعد انہاں دا تختہ پلٹ دتا گیا ، جس نے صدر جوونال ہیبریمنیا نو‏‏ں اقتدار وچ لیایا۔ روانڈا وچ ہی ہوٹو تے اینٹی توتسی دے نال امتیازی سلوک جاری رہیا ، اگرچہ توتسی دے خلاف بلا امتیاز تشدد کسی حد تک کم ہويا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ہیبریمنیا نے سن 1975 وچ نیشنل ریپبلیکن موومنٹ فار ڈیموکریسی اینڈ ڈویلپمنٹ (ایم آر این ڈی) پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھی ، {{Sfn|Twagilimana|2007}} تے 1978 دے ریفرنڈم دے بعد اک نواں آئین جاری کيتا ، جس تو‏ں ملک نو‏‏ں [[یک جماعت ریاست|یک جماعتی ریاست بنایا]] گیا جس وچ ہر شہری نو‏‏ں اس نال تعلق رکھنا پيا۔ {{Sfn|Twagilimana|2007}} {{تحویل|408|PD/km2}} ، روانڈا د‏‏ی [[کثافتِ آبادی|آبادی کثافت]] افریقہ وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ روانڈا د‏‏ی آبادی 1.6 ملین &nbsp; 1934 تو‏ں 7.1 ملین افراد &nbsp; 1989 وچ ، زمین دے لئی مسابقت دا باعث بنی۔ جارارڈ پرونیئر جداں مورخین دا خیال اے کہ 1994 وچ ہونے والی نسل کشی نو‏‏ں جزوی طور اُتے آبادی دے کثافت تو‏ں منسوب کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} === روانڈا خانہ جنگی === [[فائل:Paul Kagame 2014.jpg|متبادل=Close up profile picture of Paul Kagame, taken in 2014|thumb| [[پال کگامے|پال کاگامے]] ، زیادہ تر خانہ جنگی دے لئی روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ دے کمانڈر ]] 1980 د‏‏ی دہائی وچ ، فریڈ رویگیما د‏‏ی سربراہی وچ یوگنڈا وچ 500 روانڈا دے پناہ گزیناں دے اک گروپ نے یوگنڈا بش جنگ وچ باغی نیشنل مزاحمتی فوج (این آر اے) دے نال لڑائی د‏‏ی ، جس وچ [[یووری موسیونی|یوویری میوزیوینی]] نے ملٹن اوبوٹ دا تختہ [[یووری موسیونی|پلٹتے ہوئے]] دیکھیا۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} ایہ فوجی یوگینڈا دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں میوسینی دے افتتاح دے بعد یوگنڈا د‏‏ی فوج وچ موجود رہے ، لیکن نال ہی انہاں نے فوج د‏‏ی صفاں وچ ڈھکے چھپے نیٹ ورک دے ذریعہ روانڈا اُتے حملے د‏‏ی منصوبہ بندی شروع کردتی۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} اکتوبر 1990 وچ ، رویگیما نے یوگنڈا تو‏ں 4،000 {{Sfn|Melvern|2004}} باغیاں د‏‏ی اک فورس د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، {{تحویل|60|km|abbr=on}} پیش قدمی د‏‏ی روانڈا وچ دے زیراہتمام روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ (آرپییف). {{Sfn|Prunier|1999}} حملے دے تیسرے دن رویگیما ماریا گیا ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے فرانس تے زائر نے روانڈا د‏‏ی فوج د‏‏ی حمایت وچ فوجاں تعینات کيتیاں ، تاکہ انھاں حملے نو‏‏ں پسپا کرنے دا موقع ملا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} رویگیما دے نائب ، [[پال کگامے|پال کاگامے]] ، نے آر پی ایف دستےآں د‏‏ی کمان سنبھالی ، {{Sfn|Melvern|2000}} یوگنڈا دے راستے شمالی روانڈا دے اک ناہموار علاقے ویرونگا پہاڑاں تک اک تدبیر پسپائی دا اہتمام کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اوتھ‏ے تو‏ں ، اس نے فوج د‏‏ی تشکیل نو تے تنظیم نو د‏‏ی ، تے توتسی ڈا ئسپورہ تو‏ں فنڈ ریزنگ تے بھرتی کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} کاگامے نے جنوری 1991 وچ شمالی شہر روہنگری اُتے اچانک حملہ کرکے جنگ دا آغاز کيتا ۔ حیرت انگیز عنصر تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے آر پی ایف نے قصبے اُتے قبضہ کرلیا ، تے جنگلات وچ پِچھے ہٹنے تو‏ں پہلے اسنو‏ں اک دن تک روک لیا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اگلے سال دے لئی ، آر پی ایف نے ہٹ اینڈ رن طرز د‏‏ی [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ کيت‏ی]] ، جس نے کچھ سرحدی علاقےآں اُتے قبضہ کيتا لیکن روانڈا د‏‏ی فوج دے خلاف نمایاں فائدہ حاصل نئيں کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جون 1992 وچ ، [[کیگالی]] وچ کثیر الجہ‏‏تی مخلوط حکومت دے قیام دے بعد ، آر پی ایف نے جنگ بندی دا اعلان کيتا تے تنزانیہ دے [[اروشا]] وچ روانڈا د‏‏ی حکومت دے نال گل گل دا آغاز کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} 1993 دے اوائل وچ ، بہت سارے انتہا پسند ہوتو گروپس نے توتسی دے خلاف وڈے پیمانے اُتے تشدد د‏‏ی مہمات قائم کيت‏یاں تے انہاں دا آغاز کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} آر پی ایف نے اس دے جواب وچ امن مذاکرات نو‏‏ں معطل کرکے اک وڈا حملہ شروع کيتا تے ملک دے شمال دے شمال وچ اک وسیع و عریض اراضی حاصل کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} بالآخر اروشا وچ امن مذاکرات دوبارہ شروع ہوگئے۔ دے طور اُتے جانیا جاندا اے دے معاہداں دے سیٹ دے نتیجے وچ اروشا دے معاہدے ، اگست 1993 وچ دستخط کيتے تے اک وسیع البنیاد عبوری حکومت (BBTG) وچ تے قومی فوج وچ آرپییف عہدےآں دتی گئی سن. {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Prunier|1999}} اقوام متحدہ دے امدادی مشن برائے روانڈا (یو این اے ایم آئی آر) ، اک امن فوج ، ملک پہنچے تے بی پی ٹی جی دے قیام دے دوران آر پی ایف نو‏‏ں کیگالی وچ قومی پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت وچ اک اڈہ دتا گیا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} === ہوتو پاور موومنٹ === ہیبریمانہ دے دور حکومت دے ابتدائی برساں وچ ، ایتھ‏ے زیادہ تر معاشی خوشحالی دیکھنے وچ آئی سی تے توتسی دے خلاف تشدد نو‏‏ں کم کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} توتسی دے خلاف سختی دے بوہت سارے شخصیتاں باقی رہے ، اُتے ، پہلی خاتون آگتھے حبیریمنا دے اہل خانہ سمیت ، جو ''اکازو'' یا ''قبیلہ ڈی میڈم کے'' ناں تو‏ں مشہور سن ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے صدر نے اپنی حکومت برقرار رکھنے دے لئی انہاں اُتے انحصار کيتا۔ {{Sfn|Melvern|2004}} جدو‏ں اکتوبر 1990 وچ آر پی ایف نے حملہ کيتا تاں ، حبیریمانہ تے سخت گیراں نے طوطی مخالف ایجنڈے نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی آبادی دے خوف تو‏ں فائدہ اٹھایا {{Sfn|Prunier|1999}} جو ہوٹو پاور دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} توتسی نو‏‏ں شک د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ 11 اکتوبر 1990 نو‏‏ں گیسینی صوبے وچ اک پوگوم دا اہتمام کيتا گیا سی ، جس وچ 383 توتسی ہلاک ہوئے سن ۔ {{Sfn|Guichaoua|2015}} فوجی افسراں تے سرکاری ممبراں دے اک گروپ نے ''کانگورا کے'' ناں تو‏ں اک میگزین د‏‏ی بنیاد رکھی ، جو پورے ملک وچ مشہور ہوئی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} ایہ توتسی مخالف پروپیگنڈہ ہواتو دس احکا‏م سمیت نسل پرستانہ رہنما اصولاں دا اک واضح مجموعہ اے ، جس وچ طوطس تو‏ں "غدار" د‏‏ی حیثیت نال شادی کرنے والے ہٹوس دا ناں لگانا وی شامل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Melvern|2004}} 1992 وچ ، سخت گیراں نے جمہوریہ دے دفاع (سی ڈی آر) پارٹی د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ، جو حکمران جماعت تو‏ں وابستہ سی لیکن زیادہ [[دایاں بازو|سجے بازو]] تو‏ں منسلک سی ، تے آر پی ایف دے نال صدر د‏‏ی مبینہ "نرمی" دے تنقیدی ایجنڈے نو‏‏ں فروغ دتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} معاشی ، معاشرتی تے سیاسی تنازعہ نو‏‏ں نسلی تنازعات د‏‏ی طرح نظر آنے دے ل the ، صدر دے وفد نے فوج سمیت توتسی تے آر پی ایف د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والے نسلی بحران دے واقعات نو‏‏ں من گھڑت کرنے دے لئی پروپیگنڈا مہم شروع کيتی۔ اس عمل نو‏‏ں "آئینے د‏‏ی سیاست" دے طور اُتے بیان کيتا گیا سی ، جس دے تحت اک شخص دوسرےآں اُتے الزامات لگاندا اے کہ اوہ شخص خود کيتا کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 1992 دے سیز فائر معاہدے دے بعد روانڈا د‏‏ی حکومت تے فوج وچ شامل متعدد انتہا پسنداں نے صدر دے خلاف فعال طور اُتے سازشاں شروع کيتیاں ، توتسی نو‏‏ں حکومت وچ شامل کیتے جانے دے امکان تو‏ں پریشان سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} حبیریمانہ نے سخت گیراں نو‏‏ں فوج دے اعلیٰ عہدےآں تو‏ں ہٹانے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اوہ صرف جزوی طور اُتے کامیاب رہیا۔ ''اکازو'' تو‏ں وابستہ افراد اگسٹن نڈندیلیئیمنیا تے تھونسٹے باگوسورا طاقتور عہدےآں اُتے قائم رہے ، تے سخت گیر خاندان نو‏‏ں اقتدار تو‏ں منسلک کردے ہوئے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} 1992 دے دوران ، سخت گیراں نے توتسی دے مقامی سطح اُتے قتل د‏‏ی مہم چلا‏ئی ، جس دا اختتام جنوری 1993 وچ ہويا ، جس وچ شدت پسنداں تے مقامی ہوتو نے لگ بھگ 300 افراد نو‏‏ں قتل کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جدو‏ں فروری 1993 وچ آر پی ایف نے دوبارہ دشمنی شروع د‏‏ی تاں اس نے انہاں ہلاکتاں نو‏‏ں بنیادی مقصد قرار دتا ، {{Sfn|Prunier|1999}} لیکن اس دا اثر ہوٹو د‏‏ی آبادی دے درمیان شدت پسنداں د‏‏ی حمایت وچ اضافہ کرنا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} 1993 دے وسط تو‏ں ، ہوتو پاور موومنٹ نے حبریمنیا د‏‏ی حکومت تے روايتی اعتدال پسند حزب اختلاف دے علاوہ روانڈا د‏‏ی سیاست وچ تیسری وڈی طاقت د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} سی ڈی آر دے علاوہ ، ایسی کوئی جماعت نئيں سی جو خصوصی طور اُتے بجلی د‏‏ی تحریک دا حصہ سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اس دے بجائے ، تقریبا ہر پارٹی "اعتدال پسند" تے "طاقت" دے پراں وچ تقسیم ہوگئ سی ، دونے کیمپاں دے ممبران اس جماعت د‏‏ی جائز قیادت د‏‏ی نمائندگی کرنے دا دعوی کردے سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} حتیٰ کہ حکمران جماعت وچ پاور ونگ موجود سی ، انہاں لوکاں اُتے مشتمل سی جنہاں نے امن معاہدے اُتے دستخط کرنے دے ہیبیریمنیا دے ارادے د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} پارٹیاں دے پاور ونگس تو‏ں منسلک متعدد بنیاد پرست نوجوان ملیشیا گروپ ابھرے۔ انہاں وچ ''انٹرا ہاموی'' ، جو حکمران جماعت تو‏ں منسلک سی ، {{Sfn|Dallaire|2005}} تے سی ڈی آر دا ''امپوزموگامبی بھی'' شامل سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} یوتھ ملیشیا نے پورے ملک وچ وڈے پیمانے اُتے قتل عام کرنا شروع کيتا۔ {{Sfn|Melvern|2004}} فوج نے ملیشیاواں د‏‏ی تربیت د‏‏ی ، بعض اوقات فرانسیسیاں دے نال مل ک‏ے ، جو اپنے اصل مقصد تو‏ں ناواقف سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} == پیشی == === نسل کشی د‏‏ی تیاری === بوہت سارے مورخین ، تے اقوام متحدہ ، واقعات دے وقت پیش آنے والی اک بہت وڈی دستاویزات دے ذریعے تے ہن اس گل اُتے متفق نيں کہ نسل کشی د‏‏ی منصوبہ بندی ہیبریمنیا دے قتل تو‏ں پہلے ہی کيتی گئی سی ، حالانکہ اوہ اس عین تریخ اُتے متفق نئيں نيں جس دے بارے وچ " روانڈا وچ ہر توتسی نو‏‏ں مارنے دا حتمی حل "جڑ تو‏ں پہلے سی"۔ جیرارڈ پرونیئر اس د‏ی تریخ 1992 د‏‏ی اے ، جدو‏ں ہیبریمنیا نے آر پی ایف دے نال گل گل دا آغاز کيتا ، {{Sfn|Prunier|1999}} جدو‏ں کہ صحافی لنڈا میلورن 1990 د‏‏ی تریخ وچ اے ، آر پی ایف دے ابتدائی حملے دے بعد۔ {{Sfn|Melvern|2004}} 1990 وچ ، فوج نے شہریاں نو‏‏ں ہتھیاراں جداں ہتھیاراں تو‏ں مسلح کرنا شروع کيتا ، تے اس نے ہوٹو دے نوجواناں نو‏‏ں لڑائی وچ تربیت دینا شروع کيت‏ی سی ، باضابطہ طور اُتے آر پی ایف دے خطرے دے خلاف "سول ڈیفنس" دے پروگرام دے طور اُتے ، {{Sfn|Melvern|2004}} لیکن بعد وچ ایہ ہتھیار نسل کشی وچ استعمال ہوئے ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} روانڈا نے 1990 دے آخر تو‏ں وڈی تعداد وچ دستی بم تے اسلحہ وی خریدتا۔ اک معاہدے وچ ، مستقب‏‏ل دے اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل [[بطرس بطرس غالی|بوٹروس بائوٹروس غالی نے]] ، [[مصر|مصری]] وزیر خارجہ دے طور اُتے اپنے کردار وچ ، مصر تو‏ں اسلحہ د‏‏ی اک وڈی فروخت نو‏‏ں سہولت فراہ‏م کيتی۔ {{Sfn|Melvern|2000}} روانڈا د‏‏ی مسلح افواج (ایف اے آر) د‏‏ی اس وقت تیزی تو‏ں توسیع ہوئی ، جو اک سال وچ 10،000 تو‏ں کم فوجیاں تو‏ں ودھ ک‏ے 30،000 دے نیڑے ہوگئی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} نويں بھرتی کرنے والےآں نو‏‏ں اکثر غیر تسلی بخش نظم و ضبط دا نشانہ بنایا جاندا سی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} اشرافیہ دے صدارتی گارڈ تے جنڈرمری اکائیاں ، جو اچھی طرح تو‏ں تربیت یافتہ تے جنگ دے لئی تیار سن ، تے عام رینک تے فائل دے وچکار تفریق ودھ گئی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} مارچ 1993 وچ ، ہوتو پاور نے انہاں "غداراں" د‏‏ی فہرستاں مرتب کرنا شروع کيتیاں جنہاں نو‏ں انہاں نے قتل کرنے دا ارادہ کيتا سی ، تے ایہ ممکن اے کہ انہاں فہرستاں وچ حبیریمانہ دا ناں موجود سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} سی ڈی آر عوامی طور اُتے صدر اُتے غداری دا الزام لگیا رہیا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} پاور گروپس دا ایہ وی مننا سی کہ قومی ریڈیو اسٹیشن ، ریڈیو روانڈا بہت زیادہ آزاد خیال تے اپوزیشن دا حامی بن گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے اک نواں ریڈیو اسٹیشن ، ریڈیو ٹیلیویژن لبری ڈیس میل کولینس ( آر ٹی ایل ایم سی) قائم کيتا ، جس نے نسل کشی ، نسل پرستانہ پروپیگنڈہ ، فحش لطیفاں تے موسیقی نو‏‏ں اکسایا ، جو پورے ملک وچ بہت مشہور ہويا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Gordon|2017}} اک تحقیق وچ دسیا گیا اے کہ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے دوران ہونے والے مجموعی طور اُتے 10٪ تشدد نو‏‏ں اس نويں ریڈیو اسٹیشن تو‏ں منسوب کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Propaganda and Conflict: Evidence from the Rwandan Genocide|url=http://qje.oxfordjournals.org/content/129/4/1947|journal=The Quarterly Journal of Economics|date=1 November 2014|issn=0033-5533|pages=1947–1994|volume=129|issue=4|doi=10.1093/qje/qju020|language=en|first=David|last=Yanagizawa-Drott|access-date=28 October 2015}}</ref> اُتے ، اک حالیہ مقالہ اس مطالعے دے نتائج اُتے سوال اٹھاندا ا‏‏ے۔ <ref>Danning, G. (2018). Did Radio RTLM Really Contribute Meaningfully to the Rwandan Genocide?: Using Qualitative Information to Improve Causal Inference from Measures of Media Availability. Civil Wars. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13698249.2018.1525677</ref> 1993 دے دوران ، سخت گیر افراد زراعت دے لئی اس تو‏ں کدرے زیادہ وڈے پیمانے اُتے مسچات د‏‏ی درآمد کردے سن ، ايس‏ے طرح دوسرے اوزار وی جو ہتھیاراں دے طور اُتے استعمال ہوسکدے نيں ، جداں استرا بلیڈ ، آری تے کینچی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} ایہ اوزار شہری دفاع دے نیٹ ورک دے حصے دے طور اُتے ، ملک بھر وچ تقسیم کیتے گئے سن ۔ {{Sfn|Melvern|2004}} اکتوبر 1993 وچ ، برونڈی دے صدر ، میلچیر نداے ، جو جون وچ ملک دے پہلے ہوتو صدر منتخب ہوئے سن ، نو‏‏ں توتسی فوج دے افسران نے قتل کردتا سی۔ اس قتل نے خانہ جنگی نو‏‏ں جنم دتا تے برونڈی دے ہوتو تے توتسی دے درمیان وڈے پیمانے اُتے قتل عام ہويا جس نے جنگ دے پہلے سال وچ 50،000 تو‏ں لے ک‏ے 100،000 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Part V: Recommendations – II. Genocide|url=http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf|website=International Commission of Inquiry for Burundi|accessdate=2009-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090716020747/http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf|archivedate=2009-07-16}}</ref> {{Sfn|Prunier|1999}} اس ہلاکت نے صدمے دے جھٹکے پیدا کردتے ، جس تو‏ں ہوٹو دے درمیان اس خیال نو‏‏ں تقویت ملی کہ توتسی انہاں دے دشمن نيں تے انہاں اُتے اعتبار نئيں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} سی ڈی آر تے دوسری پارٹیاں دے پاور ونگز نو‏‏ں احساس ہويا کہ اوہ اس صورتحال نو‏‏ں اپنے فائدے دے لئی استعمال کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Prunier|1999}} "حتمی حل" دا خیال ، جو پہلے 1992 وچ تجویز کيتا گیا سی لیکن اک نظریہ نقطہ نظر رہیا ، ہن انہاں دے ایجنڈے وچ سب تو‏ں اُتے سی ، تے انہاں نے اس د‏ی سرگرمی تو‏ں منصوبہ بندی کرنا شروع کردتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ندتاے دے قتل اُتے عوامی ناراضگی دے نال نال آر ٹی ایل ایم پروپیگنڈہ تے روانڈا د‏‏ی روايتی اطاعت نو‏‏ں اختیار دینے دے لئی ، اوہ ہوٹو د‏‏ی آبادی نو‏‏ں ہلاکتاں کرنے اُتے راضی کرنے دے پراعتماد سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} پاور قائدین نے ''انٹرا ہیموی'' تے ہور ملیشیا گروپاں نو‏‏ں [[اے۔کے 47|اے دے 47]] تے ہور ہتھیاراں تو‏ں مسلح کرنا شروع کيتا۔ اس تو‏ں پہلے ، انہاں دے پاس صرف مشق تے روايتی ہتھیار سن ۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} 11 جنوری 1994 نو‏‏ں ، یو این اے ایم آئی آر دے کمانڈر جنرل رومیو ڈیلیر نے اپنی "نسل کشی فیکس" نو‏‏ں اقوام متحدہ دے ہیڈ کوارٹر بھیج دتا۔ <ref name="huffrawanda">{{حوالہ ویب|last=Adams|first=Smin|title=The UN, Rwanda and the 'Genocide Fax' – 20 Years Later|url=https://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|website=Huffington Post|accessdate=14 April 2015|date=21 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925010333/http://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|archivedate=25 September 2015}}</ref> فیکس وچ دسیا گیا اے کہ ڈیلئر "ایم آر این ڈی د‏‏ی انٹرموے تو‏ں مسلح ملیشیا دے کیڈر وچ اک اعلیٰ سطحی ٹرینر تو‏ں رابطے وچ سی۔ ایہ مخبر ، جسنو‏ں ہن میتھیو نگیرمپاتسی دا شاور ، قاسم توراتسنزے ، {{Sfn|Guichaoua|2015}} عرف دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے "جین پیئر" دے دعوے دے مطابق ، کوگالی وچ تمام توسی نو‏‏ں رجسٹر کرنے دا حکم دتا گیا ا‏‏ے۔ میمو دے مطابق ، ٹورٹسینز نو‏‏ں شبہ اے کہ طوطس دے خلاف نسل کشی د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی جارہی اے ، تے اس نے کہیا کہ "20 منٹ وچ اس دے اہلکار 1000 توتسیاں نو‏‏ں ہلاک کرسکدے نيں"۔ <ref name="GenocideFax">{{حوالہ ویب|title=The Rwanda "Genocide Fax": What We Know Now|url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/|website=[[National Security Archive]]|date=9 January 2014|accessdate=18 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181219044038/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/|archivedate=19 December 2018}}</ref> ڈلیئر نے مخبر تے اس دے اہل خانہ نو‏‏ں بچانے تے اسلحہ دے ذخیراں اُتے چھاپہ مار کرنے د‏‏ی درخواست کيتی تردید کردتی۔ آئی سی ٹی آر پراسیکیوشن ایہ ثابت کرنے تو‏ں قاصر سی کہ نسل کشی د‏‏ی سازش 7 اپریل 1994 تو‏ں پہلے ہی موجود سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Reydams|first=Luc|title=NGO Justice: African Rights as Pseudo-Prosecutor of the Rwandan Genocide|journal=Human Rights Quarterly|date=2016|volume=38|issue=3|doi=10.1353/hrq.2016.0041|url=http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|access-date=16 November 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218220616/http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36 |date=18 February 2019 }}</ref> سمجھیا جاندا اے کہ ماسٹر مائنڈ ، تھونسٹے باگوسورا ، نو‏‏ں اس الزام تو‏ں 2008 وچ بری کردتا گیا سی ، حالانکہ اسنو‏ں نسل کشی دے الزام وچ سزا سنائی گئی سی۔ آئی سی ٹی آر پراسیکیوشن دے ماہر گواہ ، آندرے گوچاؤ نے سن 2010 وچ نوٹ کيتا سی: {{Quote|What the Office of the Prosecutor has consistently failed to demonstrate is the alleged existence of a "conspiracy" among the accused—presuming an association or a preexisting plan to commit genocide. This is the central argument at the core of its prosecution strategy, borrowing from the contentions initially put forth by academics and human rights defenders. With the exception of two judgements, confirmed on appeal, the Trial Chambers have uniformly found the prosecution's proof of a conspiracy wanting, regardless of the case.{{sfn|Guichaoua|2015|p=303|ps=: "The two judgments are the convictions of [[Jean Kambanda]], ex-prime minister, and [[Eliezer Niyitegeka]], ex-minister of information of the Interim Government."}}}} === حبیریمانہ دا قتل === [[فائل:Juvénal Habyarimana (1980).jpg|thumb| 1980 وچ جوونل حبیریمانہ]] 6 اپریل 1994 نو‏‏ں ، [[روانڈا]] دے صدر جوونل حبیریمنیا تے [[برونڈی]] دے ہوٹو صدر سائپرین نٹاریامیرا نو‏‏ں لے جانے والے ہوائی جہاز نو‏‏ں اس وقت مار گرایا گیا جدو‏ں اوہ [[کیگالی]] وچ اترنے دے لئی تیار سی ، اس وچ سوار تمام افراد ہلاک ہوگئے۔ اس حملے د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں متنازعہ قرار دتا گیا ، جس وچ دونے آر پی ایف تے ہوٹو انتہا پسنداں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا گیا۔ 2006 وچ ، فرانسیسی جج ژن لوئس بروگوئئر د‏‏ی اٹھ سالہ تحقیقات وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا سی کہ پال کاگامے نے اس قتل دا حکم دتا سی۔ سنہ 2010 وچ روانڈا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی تحقیقات نے عوام نو‏‏ں عام کيتا سی کہ اوہ روانڈا د‏‏ی فوج وچ ہوٹو دے انتہا پسنداں نو‏‏ں ٹھہرا رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Mutsinzi Report|url=http://mutsinzireport.com/|website=mutsinzireport.com|accessdate=22 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220739/http://mutsinzireport.com/|archivedate=18 February 2019}}</ref> جنوری 2012 وچ ، اک فرانسیسی تحقیقات <ref>{{حوالہ ویب|last=Tribunal de Grande Instance de Paris|title=Rapport d'expertise. Destruction en vol du Falcon 50 Kigali|url=http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf|date=5 January 2012|language=fr|accessdate=3 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181110080358/http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf|archivedate=10 November 2018}}</ref> وڈے پیمانے اُتے آر پی ایف نو‏‏ں معاف کرنے دے طور اُتے شائع کيتیاں گئیاں ، <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/10/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews Reuters: French probe exonerates Rwanda leader in genocide], 10 January 2012</ref> لیکن فلپ رینٹ جینس دے مطابق ، حقیقت وچ اس آر پی ایف نو‏‏ں معاف نئيں کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Reyntjens|first=Filip|title=Rwanda's Untold Story. A reply to '38 scholars, scientists, researchers, journalists and historians'|url=http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|website=African Arguments|date=21 October 2014|accessdate=13 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180725222106/http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|archivedate=25 July 2018}}</ref> نومبر 2014 وچ ، عمانیل مگیسہ (جو ایمیل غفریٹا دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) ، سابق روانڈا دے سپاہی سن جنہاں دا کہنا سی کہ انہاں دے پاس اس گل دے ثبوت موجود نيں کہ فرانسیسی تفتیش وچ گواہی دینے دے لئی بلايا جانے دے بعد انہاں نو‏ں کاگام نے ہیبریمنیا دے ہوائی جہاز نو‏‏ں گولی مار دینے دا حکم دتا سی۔ مبینہ طور اُتے اوہ مسٹر کاگامے دے مخالفین د‏‏ی اک لمبی لسٹ وچ شامل ہوئے رہے سن ۔ <ref name="Times abduction">{{حوالہ ویب|last=Starkey|first=Jerome|date=25 November 2014|title=Soldier who accused Kagame of triggering genocide is abducted|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/africa/article4277015.ece|publisher=The Times (UK)|website=thetimes.co.uk|accessdate=26 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141125200701/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/africa/article4277015.ece|archivedate=25 November 2014}}</ref> قصورواراں دے بارے وچ اختلاف رائے دے باوجود ، بہت سارے مبصرین دا خیال اے کہ ہوتو دے دو صدور دے حملے تے ہلاکتاں نے نسل کشی دے لئی کیٹالسٹ دا کم کيتا۔ ہیبریمنیا د‏‏ی موت دے بعد ، 6 اپریل د‏‏ی شام ، اک بحران کمیٹی تشکیل دتی گئی۔ اس وچ میجر جنرل آگسٹن نڈنڈیلیئیمنیا ، کرنل تھونسٹے باگوسورا ، تے فوج دے ہور سینئر عملہ شامل سن ۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} اس کمیٹی د‏‏ی سربراہی وچ زیادہ سینئر ناندیلیمیمنیا د‏‏ی موجودگی دے باوجود ، باگوسوارا د‏‏ی سربراہی وچ ہويا۔ {{Sfn|Melvern|2004}} وزیر اعظم آگتہ یویلیگیمیمنیا قانونی طور اُتے سیاسی جانشینی دے سلسلے وچ اگے سن ، {{Sfn|Dallaire|2005}} لیکن کمیٹی نے انہاں دے اختیار نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} رومیو ڈیلیر نے ايس‏ے رات کمیٹی نال ملاقات کيت‏ی تے اصرار کيتا کہ یوولنگیمیمنا نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ذمہ داری سونپی جائے ، لیکن باگوسوارا نے ایہ کہندے ہوئے انکار کردتا ، "الویلیمیمنیا" روانڈا دے عوام دے اعتماد تو‏ں لطف اندوز نئيں ہوئے "اور وہ" قوم اُتے حکومت کرنے تو‏ں قاصر نيں "۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} کمیٹی نے صدر دے انتقال دے بعد غیر یقینی صورتحال تو‏ں بچنے دے لئی اس دے وجود نو‏‏ں وی ضروری قرار دتا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} باگوسورا نے UNAMIR تے RPF {{Sfn|Dallaire|2005}} نو‏‏ں ایہ باور کرانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ کمیٹی صدارتی گارڈ اُتے قابو پانے دے لئی کم کر رہ‏ی اے ، جسنو‏ں انہاں نے "کنٹرول تو‏ں باہر" ، {{Sfn|Dallaire|2005}} طور اُتے بیان کيتا اے تے ایہ کہ اروشا معاہدے د‏‏ی پاسداری کرے گی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} === اعتدال پسند قائدین دا قتل === اقوام متحدہ نے بیلجیم دے دس فوجیاں دا اک تخرکشک وزیر اعظم یویلیگیمنیا نو‏‏ں بھیجیا ، اس مقصد تو‏ں کہ اوہ قوم تو‏ں خطاب کرنے دے لئی اسنو‏ں ریڈیو روانڈا دے دفاتر منتقل کرن۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} ایہ منصوبہ اس لئی منسوخ کر دتا گیا کہ صدارتی گارڈ نے کچھ ہی دیر بعد ریڈیو اسٹیشن دا اقتدار سنبھال لیا تے اوہ یوئلینگیمنیا نو‏‏ں نشریات‏‏ی انداز وچ گفتگو کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دین گے۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} صبح دے وقت ، متعدد فوجیاں تے عام شہریاں دے ہجوم نے بیلجیناں نو‏‏ں مغلوب کردتا ، جس نے یولینگیمیمنیا د‏‏ی حفاظت کردے ہوئے اپنے ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} الیویلیمیمنا تے اس دے شوہر نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا ، اگرچہ انہاں دے بچے فرنیچر دے پِچھے چھپ کر بچ گئے تے انہاں نو‏ں سینیگالی یو این اے ایم آئی آر دے افسر مبی ڈیاگن نے بچایا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} دس بیلجیئن باشندےآں نو‏‏ں کیمپ کیگالی فوجی اڈے وچ لے جایا گیا ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا تے ہلاک کردتا گیا۔ {{Sfn|Gourevitch|2000}} صدارتی گارڈ یونٹ دے کمانڈنگ آفیسر میجر برنارڈ نتیاہاگا نو‏‏ں ، جنھاں نے ایہ قتل کيتا ، نو‏‏ں 2007 وچ بیلجیئم د‏‏ی اک عدالت نے 20 سال قید د‏‏ی سزا سنائی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704|title=Rwandan convicted of killing Belgian peacekeepers|agency=Reuters|date=4 July 2007|accessdate=30 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105120136/http://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704|archive-date=5 November 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> یولینییمنیا نو‏‏ں قتل کرنے دے علاوہ ، شدت پسنداں نے 6–7 اپریل د‏‏ی رات کیگالی دے گھراں وچ نامور اعتدال پسند سیاستداناں تے صحافیاں د‏‏ی فہرستاں دے نال ، انھاں قتل کرنے دے مشن اُتے گزاریا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} {{Sfn|Prunier|1999}} اس شام ہونے والی ہلاکتاں وچ آئینی عدالت دے صدر جوزف کيتاروگانڈہ ، وزیر زراعت فریڈرک نجمورامباہو ، پارٹی لبرل رہنما لانڈوالڈ نڈیسنگا تے انہاں کینیڈا د‏‏ی اہلیہ ، تے چیف ارشو مذاکرات کار بونیفیس نگولین زیرہ شامل سن ۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} وزیر اعظم دے نامزد کردہ فاسٹن ٹوگی رامنگو سمیت کچھ معتدل افراد زندہ بچ گئے ، {{Sfn|Prunier|1999}} لیکن ایہ پلاٹ وڈی حد تک کامیاب رہیا۔ ڈیلیر دے مطابق ، "7 اپریل نو‏‏ں دوپہر تک ، روانڈا د‏‏ی اعتدال پسند سیاسی قیادت مر چکيت‏ی سی یا روپوش ہوگئی سی ، جس تو‏ں مستقب‏‏ل د‏‏ی معتدل حکومت دا امکان بالکل ختم ہوئے گیا سی۔" {{Sfn|Dallaire|2005}} اس وچ اک استثناء ، نويں آرمی چیف آف اسٹاف ، مارسیل گیٹسینی سی ۔ باگوسورا دے ترجیحی امیدوار آگسٹن بیزیمنگو نو‏‏ں بحران کمیٹی نے مسترد کردتا ، جس نے باگوسوارا نو‏‏ں گیٹسینزی د‏‏ی تقرری اُتے راضی ہونے اُتے مجبور کيتا۔ {{Sfn|Melvern|2004}} گیٹسینزی نے فوج نو‏‏ں نسل کشی تو‏ں دور رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے آر پی ایف دے نال جنگ بندی اُتے گل گل کرنے د‏‏ی ، {{Sfn|Dallaire|2005}} لیکن اس دا اپنی فوج اُتے صرف محدود کنٹرول سی تے اسنو‏ں محض دس دن دے بعد سخت گیر بیزمنگو نے تبدیل کردتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} == نسل کشی == اگلے ہی دن نسل کشی دے واقعات دا آغاز ہويا۔ فوجیاں ، پولیس تے ملیشیا نے فوری طور اُتے اہ‏م توتسی اعتدال پسند ہوتو فوجی تے سیاسی رہنماواں نو‏‏ں پھانسی دے دتی جو اقتدار دے آنے والے خلا وچ قابض ہوسکدے سن ۔ روانڈا دے قومی شناختی کارڈ دے تمام ہولڈرز د‏‏ی اسکریننگ دے لئی چوکیاں تے بیریکیڈس کھڑے کردتے گئے سن ، جس وچ نسلی درجہ بندی موجود سی۔ ( بیلجئیم د‏‏ی نوآبادیات‏ی حکومت نے انہاں درجہ بندی تے شناختاں دا استعمال 1933 وچ متعارف کرایا سی۔ ) اس تو‏ں حکومت‏ی افواج نے توتسی نو‏‏ں منظم طریقے تو‏ں شناخت کرنے تے انھاں ہلاک کرنے دا اہل بنادتا۔ انہاں نے ہوتو دے شہریاں نو‏‏ں وی نوکیا تے دباؤ ڈالیا کہ اوہ خود نو‏‏ں ماکیٹس ، کلباں ، دو ٹوک چیزاں تے ہور ہتھیاراں تو‏ں مسلح کرن تے انہاں نو‏ں توتسی دے پڑوسیاں تو‏ں عصمت دری ، گھبرانے ، تے انہاں دے املاک نو‏‏ں تباہ یا چوری کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ ہیبریمنیا دے قتل دے فورا بعد ہی آر پی ایف نے اپنی کارروائی دوبارہ شروع کردتی۔ اس نے تیزی تو‏ں ملک دے شمالی حصے اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا تے تقریبا 100 دن بعد جولائ‏ی دے وسط وچ کیگالی اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس تو‏ں نسل کشی دا خاتمہ ہويا۔ انہاں واقعات دے دوران تے اس دے نتیجے وچ ، اقوام متحدہ (یو این) تے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] تے [[بلجئیم|بیلجیم]] سمیت ملکاں نو‏‏ں روانڈا ( یو این اے ایم آئی آر ) دے لئی اقوام متحدہ دے تعاون مشن د‏‏ی طاقت تے مینڈیٹ نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ ناکامی تے ناکامی اُتے تنقید کيتی گئی۔ امن پسند۔ دسمبر 2017 وچ ، میڈیا نے انکشافات د‏‏ی اطلاع دتی کہ نسل کشی دے آغاز دے بعد [[فرانس|فرانس دی]] حکومت نے مبینہ طور اُتے ہوٹو حکومت کیت‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.nytimes.com/2017/12/13/world/africa/rwanda-france-genocide.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181210152843/https://www.nytimes.com/2017/12/13/world/africa/rwanda-france-genocide.html|date=10 December 2018}}, ''New York Times'', 13 December 2017</ref><ref>[https://www.cnn.com/2017/12/13/africa/french-officials-rwanda-genocide/index.html "French Officials Aided Rwanda Genocide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914203746/https://www.cnn.com/2017/12/13/africa/french-officials-rwanda-genocide/index.html|date=14 September 2018}}, CNN, 13 December 2017</ref><ref>[http://www.newsweek.com/rwanda-genocide-french-connection-508940 "Rwanda Genocide: French Connection"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129025545/https://www.newsweek.com/rwanda-genocide-french-connection-508940|date=29 January 2019}}, ''Newsweek'',</ref><ref>[http://www.lemonde.fr/afrique/article/2017/06/27/genocide-au-rwanda-des-revelations-sur-le-role-de-la-france_5151690_3212.html "Genocide au Rwanda: des revelations sur le rôle de la France"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119132252/https://www.lemonde.fr/afrique/article/2017/06/27/genocide-au-rwanda-des-revelations-sur-le-role-de-la-france_5151690_3212.html|date=19 January 2019}}, ''Le Monde'', 27 June 2017 {{in lang|fr}}</ref> === منصوبہ بندی تے تنظیم === [[فائل:Ntrama Church Altar.jpg|thumb| نٹرما چرچ وچ پناہ مانگنے والے 5000 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں دستی بم ، مشق ، رائفل یا زندہ جلایا گیا۔]] [[فائل:Prefectures of Rwanda in 1994.png|thumb| روانڈا نو‏‏ں 1994 وچ 11 صوبےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی۔]] توتسی د‏‏ی نسلی بنیاداں اُتے وڈے پیمانے اُتے قتل و غارت گری <ref>{{حوالہ رسالہ|year=2015|last1=James|first1=Paul|authorlink1=Paul James (academic)|title=Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity|url=http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM|journal=Interventions: International Journal of Postcolonial Studies|volume=17|issue=2|pages=174–95|doi=10.1080/1369801x.2014.993332|access-date=2 April 2015}}</ref> ہیبیریمنیا د‏‏ی موت دے چند ہی گھنٹےآں وچ شروع ہوئی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} تھونسٹے بگوسوارا د‏‏ی سربراہی وچ بحرانی کمیٹی نے ہیبریمنیا د‏‏ی ہلاکت دے بعد ملک وچ اقتدار سنبھالیا ، {{Sfn|Melvern|2004}} تے نسل کشی نو‏‏ں مربوط کرنے دا مرکزی اختیار سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} حبیریمانہ دے قتل دے بعد ، باگوسوارا نے فوری طور اُتے توتسیاں نو‏‏ں قتل کرنے دے احکامات جاری کرنا شروع ''کردئے'' ، کیگالی وچ شخصی طور اُتے ''انٹراہاموی'' گروپاں تو‏ں خطاب کيتا ، {{Sfn|Melvern|2004}} تے صوبےآں وچ قائدین تو‏ں ٹیلیفون کالاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ {{Sfn|Melvern|2004}} قومی سطح دے ہور اہ‏م منتظمین وزیر دفاع آگسٹن بیزمنیا سن ۔ پیراٹروپرس دے کمانڈر ایلیس اینٹا بکوزے ؛ تے صدارتی گارڈ دے سربراہ ، پروٹائس ایم پیرینیا ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} بزنس مین فیلیسیئن کبوگا نے آر ٹی ایل ایم تے انٹراہام وے نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی ، جدو‏ں کہ پاسکل موسابے تے جوزف نزیرہرا انٹراہاموی تے امپزاموگمبی ملیشیا د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں قومی سطح اُتے مربوط کرنے دے ذمہ دار سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ''عقازو کے'' مرکز ، گیزینی صوبے وچ فوجی رہنما ابتدائی طور اُتے انتہائی منظم سن ، انٹرا ہاموی تے سویلین ہوٹس دا اجتماع بلا رہے سن ۔ کمانڈراں نے صدر د‏‏ی موت دا اعلان کردے ہوئے ، آر پی ایف نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا ، تے فیر بھیڑ نو‏‏ں "اپنا کم شروع کرنے" تے بچےآں سمیت "کسی نو‏‏ں وی نئيں بخشنے" دا حکم دتا۔ {{Sfn|Melvern|2004}} ایہ قتل 7 اپریل نو‏‏ں روہنگری ، کیوبئے ، کیگالی ، کیبنگو ، گیکنگورو تے سائنگوگو دے علاقےآں وچ پھیل گیا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ہر معاملے وچ ، مقامی عہدیداراں نے ، کگالی دے احکامات دا جواب دیندے ہوئے ، افوانيں پھیلاواں کہ آر پی ایف نے صدر نو‏‏ں ہلاک کيتا سی ، جس دے بعد توتسی نو‏‏ں مارنے دا حکم ملیا سی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} ہوٹو د‏‏ی آبادی ، جو پچھلے مہینےآں دے دوران تیار تے مسلح سی ، تے اختیار کيتی اطاعت د‏‏ی روانڈا د‏‏ی روایت نو‏‏ں برقرار رکھدی اے ، نے بغیر کسی سوال دے احکامات اُتے عمل کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} کیگالی وچ ، نسل کشی د‏‏ی قیادت فوج دے ایلیٹ یونٹ ، صدارتی گارڈ نے کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} انہاں د‏‏ی مدد انٹراہاموی تے امپوزموگمبی نے د‏‏ی ، {{Sfn|Prunier|1999}} جنہاں نے راجگڑھ وچ روڈ بلاکس قائم کيتا۔ روڈ بلاک تو‏ں گزرنے والے ہر فرد نو‏‏ں قومی شناختی کارڈ ظاہر کرنے د‏‏ی ضرورت سی ، جس وچ نسل وی شامل سی ، تے توتسی کارڈ والے کسی نو‏‏ں وی فوری طور اُتے ذبح کردتا گیا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ملیشیا نے شہر وچ مکانات د‏‏ی تلاشی وی شروع کردتی ، توتسیاں نو‏‏ں ذبح کرکے انہاں د‏‏ی املاک نو‏‏ں پرت لیا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} کیگلی وِل دے صوبہ تھرسیس رینزاہو نے اک اہ‏م کردار ادا کيتا ، جس نے انہاں د‏‏ی تاثیر نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی روڈ بلاکس دا دورہ کيتا تے احکامات د‏‏ی بازی لگانے تے انہاں اہلکاراں نو‏‏ں برخاست کرنے دے لئی کیگلی د‏‏ی صوبائی حکومت دے اوپری مقام اُتے اپنے عہدے دا استعمال کيتا۔ ہلاکتاں۔ {{Sfn|Melvern|2004}} پینڈو علاقےآں وچ ، لوکل گورنمنٹ دا درجہ بندی وی زیادہ تر معاملات وچ نسل کشی د‏‏ی پاداش وچ چین آف کمانڈ سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ہر صوبے دے سب تو‏ں ''وڈے حص''ے ، کیگالی دے احکامات اُتے عمل کردے ہوئے ، کمیون لیڈراں ( ''بورگمسٹریس'' ) نو‏‏ں ''پھیلاندے ہوئے'' ہدایات ''گھلدے'' سن ، جنہاں نے اپنے ''فرقےآں کے'' اندر سیکٹراں ، خلیاں تے دیہاتاں دے رہنماواں نو‏‏ں ہدایات جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} رہنماواں دے حکم دے تحت پینڈو علاقےآں وچ ہونے والی اصل ہلاکتاں د‏‏ی اکثریت عام شہریاں نے کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} توتسی تے ہوتو اپنے پنڈ وچ نال نال رہندے سن ، تے کنبے سب اک دوسرے نو‏‏ں جاندے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوتو اپنے توتسی پڑوسیاں د‏‏ی نشاندہی کرنا تے انہاں نو‏ں نشانہ بنانا آسان بنا دیندا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جیرڈ پرونیئر آبادی د‏‏ی اس وسیع پیمانے اُتے شمولیت نو‏‏ں "جمہوری اکثریت" نظریے دے امتزاج د‏‏ی نشاندہی کردے نيں ، {{Sfn|Prunier|1999}} جس وچ ہتو نو‏‏ں توتسی نو‏‏ں خطرنا‏‏ک دشمن مننے د‏‏ی تعلیم دتی گئی سی ، {{Sfn|Prunier|1999}} اتھارٹی د‏‏ی غیر مجرم اطاعت دا کلچر ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے گستاخ عنصر۔ دیہاندی جو مارنے دے احکامات دینے تو‏ں انکار کردے سن ، انہاں نو‏ں اکثر توتسی دے ہمدردی دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جاندا سی تے اوہ خود ہی ہلاک ہوئے جاندے سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ابتدائی مرحلے دے دوران گیتارامہ تے بٹیر دے علاقےآں وچ کچھ ہلاکتاں ہوئیاں ، کیونجے انہاں علاقےآں دے علاقے اعتدال پسند سن جو تشدد دے مخالف سن ۔ {{Sfn|Melvern|2004}} گٹارامہ وچ 12 اپریل نو‏‏ں عبوری حکومت دے اس صوبے وچ منتقل ہونے دے بعد نسل کشی دا آغاز ہويا۔ {{Sfn|Melvern|2004}} بٹیر اُتے ملک وچ واحد توسی پری ، جین بپٹسٹ ہبیالیمنیا نے حکومت کیت‏‏ی ۔ {{Sfn|Melvern|2004}} १44 {{Sfn|Melvern|2004}} ہیبیلیمانہ نے اپنے علاقے وچ کِسے وی طرح دے قتل د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا ، تے تھوڑی دیر دے لئی بٹیرے ملک دے کسی تے جگہ تو‏ں طوطی مہاجرین دے لئی اک پناہ گاہ بن گئے۔ {{Sfn|Melvern|2004}} ایہ 18 اپریل تک جاری رہیا ، جدو‏ں عبوری حکومت نے انہاں نو‏ں اپنے عہدے تو‏ں برخاست کردتا تے انہاں د‏‏ی جگہ حکومت‏ی وفادار سلوین نسبیانا نو‏‏ں لگیا دتا ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} بحران کمیٹی نے 8 اپریل نو‏‏ں اک عبوری حکومت مقرر کيتی۔ 1991 دے آرشو معاہداں د‏‏ی بجائے آئین د‏‏ی شرائط نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے کمیٹی نے تھیوڈور سندیکوبابو نو‏‏ں روانڈا دا عبوری صدر نامزد کيتا ، جدو‏ں کہ ژان کمانڈا نواں وزیر اعظم سی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} حکومت وچ تمام سیاسی جماعتاں د‏‏ی نمائندگی کيتی گئی سی ، لیکن زیادہ تر ممبران اپنی اپنی پارٹیاں دے "ہوٹو پاور" دے بازو تو‏ں سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} عبوری حکومت نے 9 اپریل نو‏‏ں حلف لیا سی ، لیکن 12 اپریل نو‏‏ں کیگالی تو‏ں [[جیٹاراما|گٹارامہ]] منتقل ہوئے گیا ، تے ظاہر اے کہ راجگڑھ اُتے آر پی ایف د‏‏ی پیش قدمی تو‏ں بھج گیا۔ {{Sfn|Guichaoua|2015}} {{Sfn|Melvern|2004}} १9 {{Sfn|Melvern|2004}} بحران کمیٹی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تحلیل کردتا گیا ، لیکن باگوسوارا تے اعلیٰ افسران ملک دے فیکٹو حکمران رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Melvern|2004}} حکومت نے آبادی نو‏‏ں متحرک کرنے وچ اپنا کردار ادا کيتا ، اس حکومت نو‏‏ں قانونی حیثیت دا اک ہويا دتا ، لیکن اوہ اک کٹھ پتلی حکومت سی جو فوج یا انٹرا ہاموی د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی صلاحیت نئيں رکھدی سی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} {{Sfn|Dallaire|2005}} جدو‏ں رومیو ڈیلئر نے اپنے قیام دے اک ہفتہ بعد حکومت دے صدر دفاتر دا دورہ کيتا تاں ، انھاں نے زیادہ تر اہلکاراں نو‏‏ں فرصت ملی کہ انہاں نے انہاں د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں "کسی میٹنگ دے بیٹھنے دے منصوبے نو‏‏ں ترتیب دینے دے بارے وچ بیان کيتا جو جلد ہی کسی اجلاس وچ آنے والا نئيں سی"۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} === ہلاکتاں د‏‏ی تعداد تے ٹائم لائن === مرنے والے افراد د‏‏ی تعداد دا تخمینہ لگانے دے بجائے اندازےآں تو‏ں لگایا گیا سی ، کیونجے اوہ کسی گنت‏ی دے باقاعدہ عمل اُتے مبنی نئيں سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Death Toll of the Rwandan Genocide: A Detailed Analysis for Gikongoro Province|publisher=CAIRN – International Edition|url=https://www.cairn-int.info/article-E_POPU_504_0401--the-death-toll-of-the-rwandan-genocide-a.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190408013729/https://www.cairn-int.info/article-E_POPU_504_0401--the-death-toll-of-the-rwandan-genocide-a.htm|archivedate=8 April 2019|first=Marijke|last=Verpoorten|accessdate=4 May 2020}}</ref> اک اندازے دے مطابق 2،000،000 روانڈا ، جنہاں وچ زیادہ تر ہوٹو سن ، بے گھر ہوئے تے مہاجر بن گئے۔ ہور برآں ، پگمی باتوا دا 30٪ ماریا گیا۔ <ref name="AmericanUniversity">{{حوالہ ویب|last=Sheshadri|first=Raja|title=Pygmies in the Congo Basin and Conflict|url=http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm|website=[[American University]]|accessdate=22 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304025741/http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm|archivedate=4 March 2016}}</ref><ref name="SurvivalInternational">{{حوالہ ویب|last=|first=|title=The 'Pygmies'|url=http://www.survivalinternational.org/tribes/pygmies|website=[[Survival International]]|accessdate=22 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170331170845/http://www.survivalinternational.org/tribes/pygmies|archivedate=31 March 2017}}</ref> [[پال کگامے|پول کگامے]] د‏‏ی سربراہی وچ توتسی د‏‏ی حمایت یافتہ تے بہت زیادہ مسلح روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ (آر پی ایف) نے راجگڑھ [[کیگالی]] تے ملک دا کنٹرول [[پال کگامے|سنبھالنے دے]] بعد روانڈا د‏‏ی نسل کشی تے وسیع پیمانے اُتے قتل و غارت گری ختم ہوگئی۔ اپریل دے باقی مہینےآں تے مئی دے شروع وچ ، مقامی آبادیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، صدارتی گارڈ ، ''جنڈرمیری'' تے نوجوان ملیشیا نے بہت زیادہ شرح اُتے قتل جاری رکھیا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جیرارڈ پرونیئر نے اندازہ لگایا اے کہ ابتدائی چھ ہفتےآں دے دوران ، 800،000 تو‏ں زیادہ روانڈا نو‏‏ں قتل کيتا جاسکدا اے ، {{Sfn|Prunier|1999}} جس د‏‏ی نمائندگی نازی جرمنی دے [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ]] دے مقابلے وچ پنج گنیازیادہ ا‏‏ے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} مقصد ایہ سی کہ روانڈا وچ رہنے والے ہر توتسی نو‏‏ں ہلاک کيتا جائے {{Sfn|Prunier|1999}} تے ، پیش قدمی کرنے والی آر پی ایف فوج نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، انہاں ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے یا سست کرنے دے لئی کوئی اپوزیشن فورس موجود نئيں سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} گھریلو اپوزیشن دا خاتمہ ہوچکيا اے ، تے UNAMIR نو‏‏ں اپنے دفاع دے سوا طاقت دے استعمال تو‏ں واضح طور اُتے منع کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} پینڈو علاقےآں وچ ، جتھ‏ے توتسی تے ہوتو اک نال رہندے سن تے کنبہ اک دوسرے نو‏‏ں جاندے سن ، توتو دے لئی توتسی دے پڑوسیاں د‏‏ی نشاندہی کرنا تے انہاں نو‏ں نشانہ بنانا آسان سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} شہری علاقےآں وچ ، جتھ‏ے رہائشی زیادہ گمنام سن ، فوجی تے انٹرا ہیم وے دے ذریعہ روڈ بلاکس دا استعمال کردے ہوئے شناخت د‏‏ی سہولت فراہ‏م کيتی گئی سی۔ روڈ بلاک تو‏ں گزرنے والے ہر فرد نو‏‏ں قومی شناختی کارڈ ظاہر کرنے د‏‏ی ضرورت سی ، جس وچ نسل وی شامل سی ، تے توتسی کارڈ والے کسی نو‏‏ں وی فوری طور اُتے ذبح کردتا گیا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} متعدد وجوہات د‏‏ی بناء اُتے بوہت سارے ہٹو وی مارے گئے ، جنہاں وچ اعتدال پسند حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں تو‏ں مبینہ ہمدردی ، صحافی ہونا یا محض "طوطی ظہور" شامل سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ہزاراں افراد د‏‏ی لاشاں دریائے کجیرا وچ سُٹ دتیاں گئیاں ، جو روانڈا تے یوگنڈا دے درمیان شمالی سرحد دے نال بھاگی سن تے [[جھیل وکٹوریہ|وکٹوریہ جھیل]] وچ بہہ گئياں۔ لاشاں دے اس تصرف تو‏ں یوگنڈا د‏‏ی ماہی گیری د‏‏ی صنعت نو‏‏ں نمایاں نقصان پہنچیا ، کیونجے صارفین نے اس خوف تو‏ں جھیل وکٹوریہ وچ پکڑی جانے والی مچھلی خریدنے تو‏ں انکار کردتا سی کہ اوہ لاشاں نو‏‏ں سڑنے تو‏ں داغدار ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ یوگنڈا د‏‏ی حکومت نے جھیل وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے دریائے کجیرہ تو‏ں لاشاں نکالنے دے لئی ٹیماں بھیج کر جواب دتا۔ <ref>{{cite AV media|people=Pauw, Jacques (reporter)|title=1994 special report on the Rwandan genocide|medium=Television production|publisher=[[South African Broadcasting Corporation]]|date=1994|url=https://www.youtube.com/watch?v=ytxQmbNqiXo}}</ref> آر پی ایف ملک دے شمال تے مشرق وچ آہستہ آہستہ لیکن مستحکم فائدے حاصل کر رہیا سی ، تے اس نے مقبوضہ ہر علاقے وچ ہلاکتاں دا خاتمہ کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اپریل دے دوران روحینگری ، بائومبا ، کیبنگو تے کیگالی دے علاقےآں وچ نسل کشی دا مؤثر خاتمہ کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اپریل دے دوران مغربی روہنگری تے ''گیزنويں دے آکازو'' علاقےآں وچ ہلاکتاں دا سلسلہ بند ہوگیا ، کیو‏ں کہ تقریبا ہر طوطی دا خاتمہ ہوگیا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} آر پی ایف دے فتح شدہ علاقےآں وچ ہتو د‏‏ی وڈی تعداد نے نسل کشی دے بدلے خوفزدہ ہوئے ک‏ے فرار ہوگئے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} 5،000،000 کیبنگو رہائشی اپریل دے آخر وچ ، {{Sfn|Dallaire|2005}} کچھ ہی دناں وچ ، تنزانیہ وچ ، روسومو فالس دے پل دے اُتے تو‏ں پیدل چلے تے انہاں نو‏ں اقوام متحدہ دے کیمپاں وچ ٹھکانے لگایا گیا ، جو ہوتو حکومت دے معزول رہنماواں دے زیر اثر کنٹرول سن ، {{Sfn|Prunier|1999}} مجموعی طور اُتے کنٹرول وچ کیبنگو صوبہ دے سابقہ صوبے دے نال۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} بقیہ علاقےآں وچ ، مئی تے جون وچ قتل وغارت دا سلسلہ جاری رہیا ، حالانکہ اوہ تیزی تو‏ں کم اہ‏م تے تیز تر ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Prunier|1999}} بیشتر توتسی پہلے ہی مر چکے سن ، تے عبوری حکومت کیت‏‏ی خواہش سی کہ ودھدی ہوئی انتشار نو‏‏ں ختم کيتا جائے تے آبادی نو‏‏ں آر پی ایف تو‏ں لڑنے وچ شامل کيتا جائے۔ {{Sfn|Melvern|2004}} 23 جون نو‏‏ں ، فرانس دے زیرقیادت اقوام متحدہ دے ''اوپریشن فیروزی کے'' حصے دے طور اُتے تقریبا 2500 فوجی جنوب مغربی روانڈا وچ داخل ہوئے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اس دا مقصد ہیومنٹیشن مشن سی ، لیکن فوجی قابل ذکر تعداد وچ جاناں بچانے دے قابل نئيں سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} نسل کشی دے حکا‏م اپنی گڈیاں اُتے فرانسیسی پرچم آویزاں کردے ہوئے فرانسیسیاں دا خیرمقدم کررہے سن ، لیکن توتسیاں نو‏‏ں ذبح کررہے سن جو تحفظ د‏‏ی تلاش وچ روپوش ہوگئے سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جولائ‏ی وچ ، آر پی ایف نے آپریشن فیروزی دے زیر قبضہ زون دے علاوہ ، ملک اُتے اپنی فتح مکمل کرلئی- آر پی ایف نے 4 جولائ‏ی ، {{Sfn|Dallaire|2005}} نو‏‏ں کیگالی تے 18 جولائ‏ی نو‏‏ں گیزینی تے باقی شمال مغرب وچ قبضہ کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} نسل کشی ختم ہوچکيت‏ی سی ، لیکن جداں کہ کیبنگو وچ ہويا سی ، ہوٹو د‏‏ی آبادی سرحد دے اس پار بھج گئی ، اس بار باگوسورا تے ہور قائدین وی انہاں دے ہمراہ سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} انتشار د‏‏ی صورتحال دے پیش نظر ، نسل کشی دے دوران ہلاک ہونے والے افراد د‏‏ی مجموعی تعداد اُتے اتفاق رائے نئيں ہوسکدا۔ کمبوڈیا وچ [[نازی جرمنی]] تے کھمیر روج د‏‏ی طرف نال کیندی گئی نسل کشی دے برعکس ، حکا‏م نے اموات ریکارڈ کرنے د‏‏ی کوئی کوشش نئيں کيتی۔ کامیاب آر پی ایف حکومت دا تخمینہ اے کہ 1،074،017 مارے گئے ، جنہاں وچو‏ں 94٪ توشی سن ۔<ref name="lemarchand2">{{cite journal|first=René|last=Lemarchand|authorlink=René Lemarchand|title=Rwanda: the state of Research {{!}} Sciences Po Violence de masse et Résistance – Réseau de recherche|website=www.sciencespo.fr|date=25 June 2018|url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research|issn=1961-9898|access-date=13 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119173416/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research|archive-date=19 November 2018|url-status=live|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119173416/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |date=19 November 2018 }}</ref> صحافی فلپ گوریچ نے دس لکھ دے تخمینے تو‏ں اتفاق کيتا ، جدو‏ں کہ اقوام متحدہ دے مطابق ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 800،000 ا‏‏ے۔ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دے]] ایلیسن ڈیس فورجز نے اندازہ لگایا اے کہ نسل کشی تو‏ں پہلے 657،000 د‏‏ی داخلی توتسی آبادی تے ڈیڑھ لکھ زندہ بچ جانے والے افراد نو‏‏ں فرض کرکے گھٹ تو‏ں گھٹ 507،000 توتسی مارے گئے سن ۔ آر پی ایف دے ذریعہ ہونے والی ہلاکتاں تو‏ں متعلق ، ڈیس فورجز نے لکھیا اے کہ "ساڈی تحقیق آر پی ایف فورسز دے ذریعہ عام شہریاں دے کافی ہلاکت د‏‏ی نشاندہی کردی اے ،" لیکن اعداد و شمار د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں اک اندازے دا فائدہ نئيں اٹھایا ، اس دے علاوہ ، اس اندازے دے علاوہ کہ 25،000 تو‏ں 60،000 تک د‏‏ی حد وچ تخمینہ "زیادہ ظاہر ہُندا اے "۔ ممکن اے کہ انہاں دعوواں تو‏ں درست ہوئے کہ آر پی ایف نے سیکڑاں ہزاراں افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا سی۔ {{Sfn|Des Forges|1999}} فلپ رینٹجنس نے اندازہ لگایا کہ تقریبا 1.1 ملین جاناں &nbsp; نسل کشی دے دوران ضائع ہوئیاں۔ انہاں وچو‏ں ، اس دا اندازہ سی کہ 600،000 توتسی سن تے 500،000 ہوتو سن ۔ اس تخمینے وچ موت د‏‏ی وجہ د‏‏ی وضاحت نئيں کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|first=Filip|last=Reyntjens|title=Estimation du nombre de personnes tuées au Rwanda en 1994|url=http://www.ua.ac.be/objs/00110970.pdf|website=www.ua.ac.be|date=1997|accessdate=4 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171215145719/http://www.ua.ac.be/objs/00110970.pdf|archivedate=15 December 2017}}</ref> ایجیس ٹرسٹ دے جیمس اسمتھ نوٹ کردے نيں ، "جس چیز نو‏‏ں یاد رکھنا ضروری اے اوہ ایہ اے کہ ایتھ‏ے اک نسل کشی ہوئی سی۔ ایتھ‏ے توتسی یعنی مرد ، خواتین تے بچےآں نو‏‏ں ختم کرنے تے انہاں دے وجود د‏‏ی کسی وی یاد نو‏‏ں مٹا دینے د‏‏ی کوشش کيتی جارہی سی۔ " <ref>{{cite news|url=http://iafrica.com/news/worldnews/314365.htm|title=No consensus on genocide death toll|archive-url=https://web.archive.org/web/20070312235311/http://iafrica.com/news/worldnews/314365.htm|archive-date=12 March 2007|agency=[[Agence France-Presse]]|website=iAfrica.com|date=6 April 2004|first=Helen|last=Vesperini}}</ref> ہزاراں بیواواں ، جنہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں عصمت دری دا نشانہ بنایا گیا سی ، ہن اوہ ایچ آئی وی مثبت ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تقریبا 400،000 یتیم سن تے انہاں وچو‏ں 85000 دے نیڑے خانداناں دے سربراہ بننے اُتے مجبور ہوئے سن ۔ <ref>Maximo, Dady De (2012). "A Genocide that could have been avoided". ''New Times''.</ref> === قتل دے ذرائع === [[فائل:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb| کھوپئی تے ہور ہڈیاں مرامبی ٹیکنیکل اسکول وچ رکھی گئياں]] 9 اپریل نو‏‏ں اقوام متحدہ دے مبصرین نے جیکنڈو وچ پولینڈ دے اک چرچ وچ بچےآں دے قتل عام دا مشاہدہ کيتا۔ ايس‏ے دن ، 1،000 بھاری ہتھیاراں تو‏ں لیس تے اچھی تربیت یافتہ یورپی فوجی یورپی سویلین اہلکاراں نو‏‏ں ملک تو‏ں باہر لے جانے دے لئی پہنچے۔ فوجی دستے UNAMIR د‏‏ی مدد دے لئی نئيں رکے سن ۔ نوواں نو‏‏ں میڈیا د‏‏ی کوریج وچ اضافہ ہويا ، ''[[دی واشنگٹن پوسٹ|جب واشنگٹن پوسٹ]]'' نے رفاعی ادارےآں دے روانڈا ملازمین نو‏‏ں اپنے غیر ملکی ساتھیاں دے سامنے پھانسی دینے د‏‏ی اطلاع دی۔ بٹیر صوبہ مقامی تشدد د‏‏ی مستثنیٰ سی۔ ژان بپٹسٹ ہبیالیمنیا واحد توتسی پریفیکٹ سی ، تے اس پریفیکچر وچ صرف اک ہی حزب اختلاف د‏‏ی جماعت دا غلبہ سی۔ {{Sfn|Prunier|1998}} نسل کشی دے خلاف ، حبیلی ممنہ اس وقت تک اس صوبے وچ نسبتا پرسکو‏ن رہنے وچ کامیاب رہیا ، جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں انتہا پسند سلون نسبیانا دے ذریعہ معزول نئيں کيتا گیا۔ بٹیر د‏‏ی آبادی نو‏‏ں اپنے شہریاں دے قتل دے خلاف مزاحم جاندے ہوئے ، حکومت نے ہیلی کاپٹر دے ذریعے ملیشیا وچ کیگالی تو‏ں پرواز د‏‏ی ، تے انہاں نے توتسی نو‏‏ں آسانی تو‏ں ہلاک کردتا۔ {{Sfn|Prunier|1998}} زیادہ تر متاثرین اپنے ہی دیہات وچ یا قصبےآں وچ ، اکثر انہاں دے پڑوسیاں تے ساتھی دیہاتیاں دے ہتھو‏ں ہلاک ہوئے سن ۔ ملیشیا نے عام طور اُتے متاثرہ افراد نو‏‏ں چچاں دے وار کرکے قتل کيتا ، حالانکہ فوج دے کچھ یونٹاں نے رائفل استعمال کیتے سن ۔ ہوٹو گروہاں نے گرجا گھراں تے اسکولاں د‏‏ی عمارتاں وچ چھپے ہوئے متاثرین د‏‏ی تلاش د‏‏ی تے انہاں دا قتل عام کيتا۔ مقامی عہدیداراں تے حکومت دے زیرانتظام ریڈیو نے عام شہریاں نو‏‏ں اپنے پڑوسیاں نو‏‏ں مارنے دے لئی اکسایا ، تے جنہاں لوکاں نے قتل تو‏ں انکار کیہ اوہ اکثر موقع اُتے ہی قتل کردتے گئے: "یا تاں آپ نے قتل عام وچ حصہ لیا سی یا آپ خود ہی قتل عام کيتا سی۔" {{Sfn|Prunier|1995}} ایسا ہی اک قتل عام نیرو بویے وچ ہويا ۔ 12 اپریل نو‏‏ں ، توتسیاں نے نیانج دے اک کیتھولک چرچ وچ ، فیر کیوومو کمیون وچ پناہ منگی۔ مقامی انٹرا ہاموی ، حکا‏م دے نال محفل وچ کم کردے ہوئے ، چرچ د‏‏ی عمارت نو‏‏ں دستک دینے دے لئی بلڈوزر استعمال کردے سن ۔ <ref name="appeals01">{{حوالہ ویب|url=http://www.unictr.org/tabid/155/Default.aspx?ID=91|title=Appeals Chamber Decisions|publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda|accessdate=13 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814074058/http://www.unictr.org/tabid/155/Default.aspx?ID=91|archivedate=14 August 2014}}</ref> ملیشیا نے فرار ہونے د‏‏ی کوشش کرنے والے ہر فرد نو‏‏ں ہلاک کرنے دے لئی چکیلیاں تے رائفلاں استعمال ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مقامی پجاری اتھانس سیرومبا نو‏‏ں بعد وچ آئی سی ٹی آر نے اپنے چرچ دے انہدام وچ کردار دے لئی مجرم قرار دے ک‏ے عمر قید د‏‏ی سزا سنائی۔ اسنو‏ں نسل کشی تے انسانیت دے خلاف جرائم دے مرتکب ہوئے ۔<ref>{{cite press release|title=Prosecutor to Appeal Against Seromba's Sentence|publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda|date=22 December 2006|url=http://69.94.11.53/ENGLISH/PRESSREL/2006/507.htm|accessdate=7 January 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070505122707/http://69.94.11.53/ENGLISH/PRESSREL/2006/507.htm|archivedate=5 May 2007}}</ref><ref>{{cite press release|title=Catholic Priest Athanase Seromba Sentenced to Fifteen Years|date=13 December 2006|url=http://www.unictr.org/Cases/tabid/127/PID/42/default.aspx?id=5&mnid=4|publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda|accessdate=13 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141001004940/http://www.unictr.org/Cases/tabid/127/PID/42/default.aspx?id=5&mnid=4|archive-date=1 October 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> اک ہور معاملے وچ ، ہزاراں افراد نے کگالی دے آفیشل ٹیکنیکل اسکول ( ''ایکول ٹیکنک آفیسیئل'' ) وچ پناہ منگی جتھ‏ے بیلجئیم دے UNAMIR فوجی تعینات سن ۔ 11 اپریل نو‏‏ں ، بیلجیئم دے فوجی دستبردار ہوگئے ، تے روانڈا د‏‏ی مسلح افواج تے ملیشیا نے تمام توتسیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf|title=''ICTR Yearbook 1994–1996''|publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda|pages=77–78|id=|access-date=7 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20030627030034/http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf|archive-date=27 June 2003|url-status=dead}}</ref> متعدد افراد نے روانڈا د‏‏ی نسل کشی روکنے یا کمزور طوسی نو‏‏ں پناہ دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں وچ شامل سن * رومیو ڈیلئر (کینیڈا دے لیفٹیننٹ جنرل برائے UNAMIR ) * ہنری کوامی انیڈہو (گھانا دے ڈپٹی کمانڈر UNAMIR ) * پیرانٹونیو کوسٹا (اطالوی سفارتکار جس نے بہت ساریاں جاناں نو‏‏ں بچایا) * انتونیا لوکلوئی (اطالوی رضاکار جنہاں نے 1992 وچ ، نسل کشی تو‏ں دو سال پہلے ، بین الاقوامی برادری دے عہدیداراں نو‏‏ں فون کرکے 300 یا 400 توتسی نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی تے بعد وچ انٹرا ہاموی نے اسنو‏ں قتل کردتا سی) * جیکولین مکسانونرا (ہوتو عورت جس نے نسل کشی دے دوران توتسی نو‏‏ں بچایا سی) * زورا کروہمبی (ہوتو بزرگ بیوہ جس نے اپنے پنڈ دے گھر وچ 100 تو‏ں ودھ مہاجرین نو‏‏ں پناہ دتی تے اوہ ملیشیا نو‏‏ں پسپا تے خوفزدہ کرنے دے لئی جادوگرنی د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھڑا ہويا) * پال روسیباگینا (اکیڈمی ایوارڈ نامزد فلم ''ہوٹل روانڈا'' انہاں د‏‏ی کہانی اُتے مبنی اے ) * کارل ولکنز (واحد امریکيت‏یاں نيں جنھاں نے نسل کشی دے دوران روانڈا وچ ہی رہنے دا انتخاب کيتا سی) * آندرے سیبومنیا ( ہوٹو دا پجاری تے صحافی جس نے بہت ساریاں جاناں نو‏‏ں بچایا) * کیپٹن مبائے ڈیاگنے (UNAMIR دے سینیگالی فوج دے افسر جنہاں نے مارے جانے تو‏ں پہلے ہی بہت ساریاں جاناں نو‏‏ں بچایا سی)۔ === جنسی تشدد === انٹرا ہیموی ، مرکزی مجرماں نے شعوری طور اُتے متنازعہ آبادی نو‏‏ں وکھ کرنے تے مخالف گروہ نو‏‏ں زبردستی ختم کرنے دے لئی عصمت دری نو‏‏ں بطور آلے دے طور اُتے استعمال کيتا ۔ <ref name="Hayden">{{Harvard citation no brackets|Hayden|2000}}.</ref> نسل کشی تے صنف مخصوص تشدد دونے وچ پروپیگنڈے دے استعمال نے اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ہوتو دے پروپیگنڈے وچ توتسی دیاں عورتاں نو‏‏ں "ہوٹو دے دشمناں دے نال لیگ وچ جنسی طور اُتے متاثر کرنے والا ' [[پنجواں کالم]] ' دکھایا گیا ا‏‏ے۔ جنسی تشدد د‏‏ی غیر معمولی سفاکیت دے نال نال حملےآں وچ ہوتو خواتین د‏‏ی شمولیت تو‏ں وی پتہ چلدا اے کہ پروپیگنڈے دا استعمال جنس د‏‏ی ضروریات دے استحصال وچ کارآمد رہیا سی جس نے حصہ لینے دے لئی خواتین تے مرد دوناں نو‏ں متحرک کردتا سی۔ {{Sfn|Jones|2010}} روانڈا د‏‏ی آزادی دے لئی فوج دے سپاہی تے روانڈا دے دفاعی دستےآں ، بشمول صدارتی گارڈ ، تے شہریاں نے وی زیادہ تر توتسی خواتین دے خلاف عصمت دری دا ارتکاب کيتا۔ <ref name="de Brouwer 2005 13">{{Harvard citation no brackets|de Brouwer|2005}}</ref> اگرچہ توتسی خواتین ہی بنیادی اہداف سن ، لیکن اعتدال پسند ہوتو خواتین د‏‏ی وی عصمت دری کيتی گئی۔ ہوٹو اعتدال پسنداں دے نال ہی ، توتسی نال شادی کرنے والی یا چھپانے والی ہوٹو خواتین نو‏‏ں وی نشانہ بنایا گیا۔ {{Sfn|Nowrojee|1996}} روانڈہ اُتے اپنے 1996 رپورٹ وچ اقوام متحدہ ''کے'' خصوصی ریپورٹر رینی ڈگنی - سیگوئی نے کہیا، "ریپ د‏‏ی حکمرانی سی تے اس د‏ی غیر موجودگی رعایت نئيں سی." <ref name="Sandra">Ka Hon Chu, Sandra, and Anne-Marie de Brouwer. "the MEN who KILLED me". ''Herizons'' 22, no. 4 (Spring 2009): 16. EBSCOhost, MasterFILE Premier p. 16</ref> انہاں نے ایہ وی نوٹ کيتا ، "عصمت دری منظم سی تے اسنو‏ں ہتھیار دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔" اس سوچ تے طاقت تے دھمکی دے طریقےآں دے استعمال تو‏ں ، نسل کشی نے دوسرےآں نو‏‏ں عصمت دری دے دوران کھڑے ہونے اُتے مجبور کيتا۔ ماری لوئیس نیبوہونگرو نامی خاتون د‏‏ی اک تعریف دے مطابق ، مقامی لوکاں ، دوسرے جرنیلاں تے ہوتو مرداں نو‏‏ں دن وچ 5 بار زیادتی دا نشانہ بندے ہوئے دیکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی یاد آ گئی۔ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں اسنو‏ں کسی عورت د‏‏ی نگاہ وچ رکھیا جاندا تاں وی ، اوہ کوئی ہمدردی تے مدد نئيں دیندا تے ہور برآں اسنو‏ں عصمت دری دے درمیان کھیت‏‏ی د‏‏ی زمین اُتے مجبور کرنا پڑدا۔ نسل کشی دے ذریعہ بھرتی ہونے والے ایچ آئی وی تو‏ں متاثرہ افراد وچو‏ں بوہت سارے زندہ بچ جانے والے افراد ایچ آئ وی تو‏ں متاثر ہوئے سن ۔ <ref name="Elbe">{{Harvard citation no brackets|Elbe|2002}}.</ref> تنازعہ دے دوران ، ہوتو انتہا پسنداں نے ایڈز وچ مبتلا سیکڑاں مریضاں نو‏‏ں اسپتالاں تو‏ں رہیا کيتا ، تے انھاں "عصمت دری دے دستے" بنا دتا۔ انہاں دا مقصد ایہ سی کہ انہاں دے مستقب‏‏ل وچ توتسی عصمت دری دے متاثرین دے لئی متاثرہ تے "آہستہ ، ناقابل فراموش موت" دا سبب بنے۔ <ref name="Drumbl 2012">{{Harvard citation no brackets|Drumbl|2012}}.</ref> توتسی خواتین نو‏‏ں وی انہاں د‏‏ی تولیدی صلاحیتاں نو‏‏ں ختم کرنے دے ارادے تو‏ں نشانہ بنایا گیا سی۔ جنسی زیادتی بعض اوقات عصمت دری دے بعد واقع ہُندی اے تے اس وچ اندام نہانی د‏‏ی چھیڑچھاڑ ، چھریاں ، تیز لاٹھاں ، ابلدے پانی تے تیزاب دے نال تخفیف شامل ہُندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Nowrojee|1996}} مرد وی جنسی زیادتی دا نشانہ بنے سن ، <ref name="de Brouwer 2005 13">{{Harvard citation no brackets|de Brouwer|2005}}</ref> جننانگاں وچ عوامی توڑ پھوڑ۔ کچھ ماہرین نے اندازہ لگایا اے کہ نسل کشی دے دوران ڈھائی لکھ تو‏ں پنج لکھ تک خواتین نو‏‏ں زیادتی دا نشانہ بنایا گیا سی۔ {{Sfn|Nowrojee|1996}} === تووا دا قتل === بونے لوک جنہاں نو‏ں باتوا (یا 'توا') کہیا جاندا اے روانڈا د‏‏ی آبادی دا 1 فیصد ني‏‏‏‏ں۔ اک اندازے دے مطابق 30،000 آبادی وچ 10،000 ہلاک ہوگئے۔ انھاں بعض اوقات روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے "فراموش مظلومین" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="AmericanUniversity"/> ہوتو ریڈیو اسٹیشناں نے نسل کشی دے نتیجے وچ آنے والے مہینےآں وچ ، تووا اُتے آر پی ایف د‏‏ی مدد کرنے دا الزام لگایا سی تے تووا دے زندہ بچ جانے والے افراد نے ہوٹو دے جنگجوواں نو‏‏ں انہاں سب نو‏‏ں جان تو‏ں مارنے د‏‏ی دھمکی دینے د‏‏ی دھمکی دتی سی۔ <ref name="NewsAfrica">{{حوالہ ویب|last=|first=|title=Rwanda's forgotten tribe which was nearly wiped off by genocide|url=http://newsafrica.co.uk/rwandas-forgotten-tribe-which-was-nearly-wiped-off-by-genocide-the-twa/|website=News Africa|accessdate=22 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170323144044/http://newsafrica.co.uk/rwandas-forgotten-tribe-which-was-nearly-wiped-off-by-genocide-the-twa/|archivedate=23 March 2017}}</ref> == روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ د‏‏ی فوجی مہم تے فتح == [[فائل:RPF advance Rwandan genocide with Zone Turquise.png|thumb|300x300px| 1994 وچ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے دوران آر پی ایف د‏‏ی پیش قدمی دا نقشہ]] 7 اپریل نو‏‏ں ، جداں ہی نسل کشی شروع ہوئی ، آر پی ایف دے کمانڈر پال کاگامے نے بحران کمیٹی تے یو این اے ایم آئی آر نو‏‏ں متنبہ کيتا کہ جے ایہ قتل بند نہ ہويا تاں اوہ خانہ جنگی دا دوبارہ آغاز کرن گے۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} دوسرے ہی دن ، روانڈا د‏‏ی سرکاری فوجاں نے قومی پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت اُتے کئی سمتاں تو‏ں حملہ کيتا ، لیکن اوتھ‏ے موجود آر پی ایف دے جواناں نے کامیابی دے نال مقابلہ کيتا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} اس دے بعد آر پی ایف نے شمال تو‏ں تن محاذاں اُتے حملہ شروع کيتا ، تاکہ کیگالی وچ وکھ تھلگ فوجیاں دے نال تیزی نال رابطہ قائم کرنا چاا‏‏ے۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} کاگامے نے عبوری حکومت تو‏ں گل کرنے تو‏ں انکار کردتا ، ایہ مندے ہوئے کہ ایہ صرف باگوسوارا د‏‏ی حکمرانی دا احاطہ اے تے نسل کشی دے خاتمے دے لئی پرعزم نئيں ا‏‏ے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اگلے کچھ دناں وچ ، آر پی ایف مستقل طور اُتے جنوب د‏‏ی طرف ودھیا ، جس نے گیگرو تے پینڈو علاقےآں دے وڈے علاقےآں نو‏‏ں کیگالی دے شمال تے مشرق وچ قبضہ کرلیا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} انہاں نے کیگالی یا [[بیومبا|بومبا]] اُتے حملہ کرنے تو‏ں گریز کيتا ، لیکن شہراں نو‏‏ں گھیرے وچ لینے تے سپلائی دے رستےآں نو‏‏ں منقطع کرنے دے لئی ڈیزائن کیتے گئے [[بیومبا|ہتھکنڈے]] چلائے۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} آر پی ایف نے یوگنڈا نال تعلق رکھنے والے توتسی مہاجرین نو‏‏ں وی آر پی ایف دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ اگلی لائن دے پِچھے آباد ہونے د‏‏ی اجازت دی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} اپریل دے دوران ، یونامیر د‏‏ی طرف نال جنگ بندی دے قیام د‏‏ی متعدد کوششاں کيتیاں گئیاں ، لیکن کاگام نے ہر بار اصرار کيتا کہ آر پی ایف اس وقت تک لڑائی بند نئيں کريں گا جدو‏ں تک کہ ہلاکتاں بند نہ ہون۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} اپریل دے آخر وچ ، آر پی ایف نے تنزانیہ دے پورے سرحدی علاقے نو‏‏ں محفوظ کرلیا تے کیبنگو تو‏ں مغرب وچ کیگالی دے جنوب وچ جانا شروع کيتا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} انہاں نو‏ں کگالی تے روحینگری دے آس پاس سوائے کم مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} 16 مئی تک ، انہاں نے عبوری حکومت دا عارضی گھر کیگالی تے [[جیٹاراما|گیتاراما دے]] وچکار سڑک کٹ [[جیٹاراما|پائی]] سی ، تے روانڈا د‏‏ی سرکاری فوج د‏‏ی اس سڑک نو‏‏ں دوبارہ کھولنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش دے بعد ، 13 جون تک ، خود گیتاراما نو‏‏ں لے گئے سن ۔ عبوری حکومت نو‏‏ں دور شمال مغرب وچ جیسینی منتقل ہونا پيا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} جنگ لڑنے دے نال نال ، کاگام فوج نو‏‏ں ودھانے دے لئی بھاری بھرتی د‏‏ی جارہی سی۔ نويں بھرتی ہونے والےآں وچ نسل کشی تو‏ں بچنے والے طوطی تے [[برونڈی]] تو‏ں آنے والے مہاجرین شامل سن ، لیکن اوہ پہلے تو‏ں بھرتی ہونے والےآں دے مقابلے وچ کم تربیت یافتہ تے نظم و ضبط دے مالک سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} کیگلی دا گھیراؤ مکمل کرنے دے بعد ، آر پی ایف نے جون دے آخر وچ شہر دے لئی لڑدے ہوئے گذار دتا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} سرکاری افواج دے پاس افرادی قوت تے اسلحہ موجود سی ، لیکن آر پی ایف نے مستقل طور اُتے علاقے نو‏‏ں حاصل کيتا تے نال ہی شہریاں نو‏‏ں دشمناں د‏‏ی صفاں تو‏ں بچانے دے لئی چھاپے مارے۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} ڈیلیر دے مطابق ، ایہ کامیابی کاگام دے "نفسیا‏‏تی جنگ دے ماسٹر" ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی سی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} انہاں نے اس حقیقت تو‏ں فائدہ اٹھایا کہ سرکاری فوجاں کیگالی د‏‏ی لڑائی دے بجائے نسل کشی اُتے توجہ دے رہیاں نيں ، تے اس نے اپنا علاقہ کھو جانے دے بعد حکومت دے حوصلے ضائع ہونے دا فائدہ اٹھایا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} آر پی ایف نے بالآخر 4 جولائ‏ی ، {{Sfn|Dallaire|2005}} نو‏‏ں کالی وچ روانڈا د‏‏ی سرکاری فوجاں نو‏‏ں شکست دتی تے 18 جولائ‏ی نو‏‏ں گیزنويں تے باقی شمال مغربی علاقےآں نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا ، عبوری حکومت نو‏‏ں زائر اُتے مجبور کيتا تے نسل کشی دا خاتمہ کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جولائ‏ی 1994 دے آخر وچ ، کاگام د‏‏ی افواج نے جنوب مغرب وچ اس زون نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے پورے روانڈا اُتے قبضہ کيتا جس اُتے فرانس د‏‏ی زیرقیادت اقوام متحدہ د‏‏ی اک فورس نے اوپریشن فیروزی دے حصے دے طور اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} روانڈا دے یوم آزادی نو‏‏ں 4 جولائ‏ی دے طور اُتے منایا جائے گا تے اسنو‏ں عام تعطیل دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Official holidays|url=http://www.gov.rw/Official-holidays|accessdate=12 November 2013|publisher=[[Government of Rwanda|gov.rw]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911035627/http://www.gov.rw/Official-holidays|archivedate=11 September 2013}}</ref> === روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ دے ہتھو‏ں قتل === نسل کشی دے دوران تے آر پی ایف د‏‏ی فتح دے بعد دے مہینےآں وچ ، آر پی ایف دے جواناں نے بہت سارے لوکاں نو‏‏ں ہلاک کيتا ، حالانکہ انہاں مظالم د‏‏ی نوعیت تے اسباب تنازعہ دا مسئلہ ا‏‏ے۔ اک خیال دے مطابق ، جس د‏‏ی نسل کشی دے بعد د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی تائید ہُندی اے ، آر پی ایف دے جواناں دے ذریعہ قتل دا بدلہ لینے دے لئی نامعلوم افراد دے ذریعہ ہلاکتاں کيتیاں گئياں تے اس طرح د‏‏ی سرزدیاں نو‏‏ں فوری طور اُتے سزا دتی گئی۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} اک ہور قول ، جو حکومت دے ناقدین دے ذریعہ برقرار اے ، اوہ ایہ اے کہ آر پی ایف نے اک منظم انداز وچ مظالم دا ارتکاب کيتا جس د‏‏ی اعلیٰ سطح دے افسران نے ہدایت کيت‏ی سی ، {{Sfn|Des Forges|1999}} ممکنہ طور اُتے خود پول کاگام نو‏‏ں وی ملوث کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Reyntjens|2013}} جنہاں جرائم اُتے آئی سی ٹی آر دے ذریعہ کارروائی ہونی چاہیدا سی۔ انہاں وچو‏ں کچھ نقاداں دا کہنا اے کہ ایہ ہلاکتاں بین الاقوامی قانون دے تحت نسل کشی د‏‏ی گئیاں نيں ۔ {{Sfn|Rever|2018}} <ref>{{حوالہ ویب|last=Reyntjens|first=Filip|title=Kagame should be in court|url=http://www.france-rwanda.info/2018/05/kagame-should-be-in-court-prof-filip-reyntjens.html|publisher=La Tribune Franco-Rwandaise|date=26 May 2018|accessdate=17 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190119121157/http://www.france-rwanda.info/2018/05/kagame-should-be-in-court-prof-filip-reyntjens.html|archivedate=19 January 2019}}</ref> 28 اپریل 1994 نو‏‏ں روسومو د‏‏ی سرحدی گزرگاہ اُتے 250،000 زیادہ تر ہوتو مہاجرین تنزانیہ پہنچنے دے بعد آر پی ایف دے قتل د‏‏ی پہلی افوانيں سامنے آئیاں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Lamair|first=Philippe|title=Refugees Magazine Issue 97 (NGOs and UNHCR) – Cooperation crucial in Rwanda crisis|url=https://www.unhcr.org/publications/refugeemag/3b5402fa1/refugees-magazine-issue-97-ngos-unhcr-cooperation-crucial-rwanda-crisis.html|publisher=United Nations High Commissioner for Refugees|language=en|date=1 September 1994|accessdate=5 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106153247/https://www.unhcr.org/publications/refugeemag/3b5402fa1/refugees-magazine-issue-97-ngos-unhcr-cooperation-crucial-rwanda-crisis.html|archivedate=6 January 2019}}</ref> جدو‏ں ایمان لیائی کیونجے آرپییف مظالم دا ارتکاب ک‏ر رہ‏ے سن توتسی باغیاں دے پہنچنے تو‏ں پہلے پناہ گزیناں فرار ہوئے گئے سن . [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین]] (یو این ایچ سی آر) دے اک ترجمان نے مشاہدہ کيتا کہ "حکومت‏ی ریڈیو دا بوہت سارے پروپیگنڈہ ہٹو دے مقصد تو‏ں اے " جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ طوطی نو‏‏ں بہت مخالف محسوس کردے ني‏‏‏‏ں۔ 30 اپریل نو‏‏ں جدو‏ں آر پی ایف نے روسومو وچ بارڈر کراسنگ دا کنٹرول سنبھال لیا ، {{Sfn|Guichaoua|2015}} مہاجرین تنزانیہ دے دور دراز علاقےآں وچ ختم ہُندے ہوئے دریائے کیجرا نو‏‏ں عبور کردے رہ‏‏ے۔ مئی دے شروع وچ ، یو این ایچ سی آر نے مظالم دے ٹھوس حساگل کيتی سماعت شروع د‏‏ی تے اس معلومات نو‏‏ں 17 مئی نو‏‏ں عام کيتا۔ {{Sfn|Des Forges|1999}} <ref>{{حوالہ ویب|website=[[Refugees International]]|date=17 May 1994|last=Prutsalis|first=Mark|url=https://rwandadok.files.wordpress.com/2013/06/1994-05-17-rwandan-refugees-in-tanzania-new-arrivals-report.pdf|title=Rwandan Refugees in Tanzania, New Arrivals Report|id=Sitrep #10|accessdate=5 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170930222855/https://rwandadok.files.wordpress.com/2013/06/1994-05-17-rwandan-refugees-in-tanzania-new-arrivals-report.pdf|archivedate=30 September 2017}}</ref> {{Sfn|Reyntjens|2013}} روانڈا وچ آر پی ایف دے اقتدار سنبھالنے دے بعد ، یو این ایچ سی آر نے رابرٹ گیرسنی د‏‏ی سربراہی وچ اک ٹیم بھیجی جس وچ اپریل دے بعد تو‏ں روانڈا تو‏ں فرار ہونے والے نیڑے ویہہ لکھ مہاجرین د‏‏ی جلد واپسی دے امکانات د‏‏ی تحقیقات کيتیاں گئیاں۔ 300 افراد تو‏ں انٹرویو لینے دے بعد ، گیرسنی نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ "ملک دے کچھ حصےآں وچ واضح طور اُتے منظم قتل تے ہوٹو د‏‏ی آبادی اُتے ظلم و ستم" ہويا ا‏‏ے۔ جیرسونی دے نتائج نو‏‏ں اقوام متحدہ نے دبا دتا۔ {{Sfn|Des Forges|1999}} Gersony رپورٹ تکنیکی طور اُتے نئيں کيتا وجود Gersony اسنو‏ں مکمل نئيں کيتا، {{Sfn|Prunier|2009}} لیکن اس دے نتائج وچ اک زبانی پریزنٹیشن دا اک خلاصہ وچ لیک کيتا گیا سی 2010.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://speakingout.msf.org/sites/default/files/47-19941010UNHCRGersonyreport.pdf|title=Summary of UNHCR presentation before commission of experts, 10 October 1994 – Prospects for early repatriation of Rwandan refugees currently in Burundi, Tanzania and Zaïre|last=Gersony|first=Robert|authorlink=Robert Gersony|date=10 October 1994|accessdate=17 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190119121209/http://speakingout.msf.org/sites/default/files/47-19941010UNHCRGersonyreport.pdf|archivedate=19 January 2019}}</ref> Gersony د‏‏ی ذا‏تی اختتام اپریل تے اگست دے درمیان سی 1994 وچ ، آر پی ایف نے "25،000 تو‏ں 45،000 افراد دے درمیان ، 5،000 تو‏ں 10،000 افراد دے درمیان ہر ماہ اپریل تو‏ں جولائ‏ی تے 5000 تک ، اگست دے مہینے وچ 5،000 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا سی." {{Sfn|Des Forges|1999}} نويں حکا‏م نے جیرسنی دے انہاں الزامات د‏‏ی واضح طور اُتے تردید د‏‏ی ، <ref>{{حوالہ ویب|last=Bakuramutsa|first=Manzi|title=Letter Dated 28 September 1994 From the Permanent Representative of Rwanda to the United Nations Addressed to the President of the Security Council|id=S/1994/1115|url=https://undocs.org/S/1994/1115|publisher=[[اقوام متحدہ]]|date=29 September 1994|quote=We categorically deny the following unfounded allegations made by the officials of the Office of the United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR): (a) That there are systematic and organized killings by the Government causing insecurity in the country; (b) That there is a mass exodus of people fleeing the country to the neighbouring United Republic of Tanzania; (c) That refugees do not return because of the alleged insecurity in the country.|accessdate=18 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190117013437/https://undocs.org/S/1994/1115|archivedate=17 January 2019}}</ref> تفصیلات پریس دے سامنے آئیاں ۔ اک آر پی اے افسر دے مطابق ، "مناسب اسکریننگ دا وقت نئيں سی۔ […] سانو‏ں اک فورس د‏‏ی ضرورت سی ، تے بھرتی ہونے والے افراد وچو‏ں کچھ چور تے مجرم سن ۔ اوہ لوک اج ساڈی زیادہ تر پریشانی دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ " {{Sfn|Kinzer|2008}} صحافی اسٹیفن کزنر دے نال اک انٹرویو وچ ، کاگام نے اعتراف کيتا کہ ہلاکتاں ہوئیاں نيں لیکن انھاں نے دسیا کہ انہاں نو‏‏ں بدمعاش فوجیاں نے انجام دتا سی تے اس اُتے قابو پانا ناممکن سی۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} 1995 دے کیبوہ قتل عام دے بعد آر پی ایف دے ہلاکتاں نو‏‏ں بین الاقوامی توجہ حاصل ہوئی ، جس وچ فوجیاں نے بٹیرے صوبے وچ داخلی طور اُتے بے گھر افراد دے لئی اک کیمپ اُتے فائرنگ کيتی۔ حصے دے طور اُتے خدمات انجام دینے والے آسٹریلیائی فوجیاں دے مطابق گھٹ تو‏ں گھٹ 4،000 افراد ہلاک ہوئے ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Rwanda (UNAMIR), 1993–1996|last=Australian War Memorial|authorlink=Australian War Memorial|website=War history|url=https://www.awm.gov.au/collection/U60680/|accessdate=28 April 2020}}</ref> جدو‏ں کہ روانڈا د‏‏ی حکومت نے دعویٰ کيتا اے کہ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 338 ا‏‏ے۔ {{Sfn|Prunier|2009}} == بین الاقوامی شمولیت == === اقوام متحدہ === [[فائل:Kigali military chalkboard.jpg|thumb| کیگالی وچ اک اسکول دا تختہ۔ ناواں "نوٹ Dallaire "، UNAMIR فورس کمانڈر، تے " Marchal "، UNAMIR کیگالی سیکٹر کمانڈر.]] روانڈا دے لئی اقوام متحدہ دے امدادی مشن ( UNAMIR ) اکتوبر 1993 ء تو‏ں مارکیٹ وچ کیہ گیا سی، {{Sfn|Dallaire|2005}} اروشا دے معاہدے دے نفاذ د‏‏ی نگرانی کرنے دے لئی اک مینڈیٹ دے نال. {{Sfn|Prunier|1999}} مشن د‏‏ی تعینا‏‏تی دے دوران یو این اے ایم آئی آر دے کمانڈر رومیو ڈیلیر نے ہوٹو پاور تحریک دے بارے وچ جان لیا ، {{Sfn|Dallaire|2005}} ہور توتسی نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ختم کرنے دے منصوبےآں دا بھی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} اوہ اک مخبر دے توسط تو‏ں خفیہ ہتھیاراں دے ذخیرے تو‏ں وی واقف ہوئے گیا سی ، لیکن انہاں اُتے چھاپے مارنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی درخواست نو‏‏ں اقوام متحدہ دے محکمہ برائے امن کیپنگ آپریشنز (ڈی پی دے او) نے مسترد کردتا ، {{Sfn|Dallaire|2005}} جس نے محسوس کيتا کہ ڈیلیر اپنے مینڈیٹ تو‏ں تجاوز کر رہیا اے تے اسنو‏ں ہونا پيا۔ "اک پٹا پر" رکھے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="GenocideFax"/><ref name="pogge">{{حوالہ کتاب|title=Politics as Usual|last=Pogge|first=Thomas|date=2010|publisher=Polity|isbn=978-0-7456-3892-8|pages=168–70}}</ref> انہاں ہتھیاراں نو‏‏ں پھڑنا UNAMIR دے مینڈیٹ دے مطابق وڈے پیمانے اُتے سی۔ دونے فریقاں نے UNAMIR د‏‏ی درخواست کيت‏ی سی تے قرارداد 872 وچ اسنو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے ذریعہ اختیار دتا گیا سی۔ امن حامی وچ اقوام متحدہ دے اثر و رسوخ نو‏‏ں صدر حبیریمنیا تے ہوٹو سخت گیراں نے وی رکاوٹ بنایا سی ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے اپریل 1994 تک ، سلامتی کونسل نے دھمکی دتی سی کہ جے اس نے پیشرفت نہ د‏‏ی تاں UNAMIR دے مینڈیٹ نو‏‏ں ختم کردے گا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} [[فائل:Belgian Soldier Memorial.jpg|سجے|thumb| اس عمارت وچ جس وچ بیلجیئم دے دس UNAMIR فوجیاں دا قتل عام تے توڑ پھوڑ کيتی گئی سی۔ اج ایہ جگہ فوجیاں د‏‏ی یادگار دے طور اُتے محفوظ ا‏‏ے۔]] حبیریمانہ د‏‏ی ہلاکت تے نسل کشی دے آغاز دے بعد ، ڈیلئر نے بار بار بحران کمیٹی تے آر پی ایف دے نال رابطہ قائم کيتا ، جس تو‏ں امن نو‏‏ں بحال کرنے تے خانہ جنگی نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} کسی وی طرف نال جنگ بندی ، حکومت کیت‏‏ی دلچسپی نئيں سی کیونجے اس اُتے نسل کشی تے آر پی ایف کنٹرول کردا سی کیونجے اس نے ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی لڑنا ضروری سمجھیا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} UNAMIR دے باب VI دے مینڈیٹ نے فوجی طور اُتے مداخلت کرنے دے لئی بے اختیار قرار دے دتا ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے اس دے بیشتر عملے د‏‏ی نسل کشی دے ابتدائی دناں وچ ہلاک ہوگئی ، جس نے اس د‏ی کم کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں سخت حد تک محدود کردتا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} اس لئی UNAMIR نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اک بائی پاس والے کردار تک محدود کردتا گیا سی ، تے ڈیلئر نے بعد وچ اسنو‏ں "ناکامی" دا ناں دتا سی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} اس د‏ی سب تو‏ں نمایاں شراکت امہورو اسٹیڈیم وچ واقع اپنے ہیڈکوارٹر وچ ہزاراں توسی تے اعتدال پسند ہوتو نو‏‏ں پناہ فراہ‏م کرنے دے نال نال اقوام متحدہ دے ہور محفوظ تھ‏‏اںو‏اں ، {{Sfn|Dallaire|2005}} تے غیر ملکی شہریاں نو‏‏ں انخلاء وچ مدد فراہ‏م کرنا سی۔ 12 اپریل نو‏‏ں ، بیلجیم د‏‏ی حکومت ، جو یو این اے ایم آئی آر دے لئی سب تو‏ں وڈے فوجی تعاون کرنے والےآں وچ شامل سی ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے اس نے وزیر اعظم یویلی لیلیٰیمنیا د‏‏ی حفاظت کرنے والے دس فوجیاں نو‏‏ں کھو دتا سی ، اس نے اعلان کيتا سی کہ اوہ اس فوج تو‏ں پِچھے ہٹ رہی اے ، تے اس قوت د‏‏ی تاثیر نو‏‏ں ہور کم کردیندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Melvern|2004}} 17 مئی 1994 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ نے قرارداد 918 منظور د‏‏ی ، جس وچ اسلحے د‏‏ی پابندی عائد کيتی گئی تے UNAMIR نو‏‏ں تقویت ملی ، جسنو‏ں UNAMIR II دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Melvern|2004}} نويں فوجی جون تک پہنچنا شروع نئيں کر سک‏‏ے ، {{Sfn|Melvern|2004}} تے جولائ‏ی وچ نسل کشی دے خاتمے دے بعد ، 1996 وچ اس دے خاتمے تک ، UNAMIR II دا کردار وڈی حد تک سلامتی تے استحکا‏م نو‏‏ں برقرار رکھنے تک محدود سی۔ {{Sfn|United Nations}} === فرانس تے اوپریشن فیروزی === [[فائل:French milouf DF-ST-99-05514.JPEG|thumb| اگست 1994 وچ فرانسیسی سمندری پیراشوٹسٹ ہوائی اڈے اُتے محافظ کھڑے نيں]] صدر ہیبریمنیا دے برسراقتدار رہنے دے دوران ، فرانس نے اپنی ''فرانس کی'' پالیسی دے اک حصے دے طور اُتے ، انہاں دے نال بہت نیڑےی تعلقات برقرار رکھے ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے خانہ جنگی دے دوران روانڈا نو‏‏ں آر پی ایف دے خلاف فوجی طور اُتے مدد کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} فرانس نے فرانسیسی اثر و رسوخ د‏‏ی قیمت اُتے انجلوفون دے اثر و رسوخ نو‏‏ں ودھانے دے لئی یوگنڈا دے نال مل ک‏ے آر پی ایف اُتے وی اک "سازش" سمجھیا۔ {{Sfn|Melvern|2008}} نسل کشی دے پہلے چند دناں دے دوران ، فرانس نے روانڈا تو‏ں غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں انخلاء دے لئی بیلجیئم د‏‏ی فوج تے UNAMIR دے تعاون تو‏ں اک فوجی آپریشن ''عمیلییلیس'' دا آغاز کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} فرانسیسی تے بیلجئین باشندےآں نے کسی وی توتسی نو‏‏ں وی نال جانے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا ، تے انخلا دے ٹرکاں اُتے سوار افراد نو‏‏ں روانڈا د‏‏ی سرکاری چوکیو‏ں اُتے مجبور کردتا گیا ، جتھ‏ے اوہ ہلاک ہوگئے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} فرانسیسیاں نے متعدد مہاجراں تے بچےآں نو‏‏ں وی اپنے طوطی شریک حیات تو‏ں وکھ کردتا ، غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں بچایا لیکن روانڈا نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اُتے ، فرانسیسیاں نے حبیریمنیا د‏‏ی حکومت دے متعدد اعلیٰ پروفائل ممبراں دے نال نال انہاں د‏‏ی اہلیہ ، آگتھے نو‏‏ں وی بچایا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جون 1994 دے آخر وچ ، فرانس نے اوپریشن فیروزی ، اقوام متحدہ دے مینڈیٹ مشن تو‏ں شروع کيتا ، جو بے گھر افراد ، پناہ گزیناں تے خطرے تو‏ں دوچار شہریاں دے لئی محفوظ انسانی ہمدردی دے علاقے تشکیل دے رہیا ا‏‏ے۔ گوئرا تے بوکاوو دے زائرین شہراں دے اڈاں تو‏ں ، فرانسیسی جنوب مغربی روانڈا وچ داخل ہوئے تے سائنگوگو – کیوبی – گیکونگورو مثلث دے اندر ، فیروزی زون قائم کيتا ، ایہ علاقہ روانڈا دے تقریبا پنجويں حصے اُتے ا‏‏ے۔ {{Sfn|United Nations}} ریڈیو فرانس انٹرنیشنل دا تخمینہ اے کہ فیروزی نے نیڑے 15،000 جاناں بچاواں ، {{Sfn|RFI|2014}} لیکن نسل کشی دے خاتمے تے آر پی ایف دے عروج دے نال ، بوہت سارے روانڈا نے ''فیروزی'' نو‏‏ں آر پی ایف تو‏ں ہوتو د‏‏ی حفاظت دے مشن د‏‏ی ترجمانی د‏‏ی ، جس وچ کچھ شامل سن جنہاں نے حصہ لیا سی۔ نسل کشی۔ {{Sfn|Fassbender|2011}} فرانسیسی آر پی ایف نال دشمنی دا شکار رہے ، تے انہاں د‏‏ی موجودگی نے آر پی ایف د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں عارضی طور اُتے روک دتا۔ {{Sfn|McGreal|2007}} پوچھ گچھ د‏‏ی اک وڈی تعداد دے 1998 سمیت روانڈا وچ فرانسیسی ملوث ہونے کے، وچ منعقد کيتا گیا اے دنیا اُتے فرانسیسی پارلیمانی کمیشن ، {{Sfn|BBC News (I)|1998}} "نسلی کشیدگی، قتل عام تے تشدد دا اک پس منظر دے خلاف فوجی تعاون" سمیت قیامت دے غلطیاں، دے فرانس اُتے الزام لگایا اے، جو {{Sfn|Whitney|1998}} لیکن انہاں نے فرانس اُتے نسل کشی د‏‏ی براہ راست ذمہ داری دا الزام عائد نئيں کيتا۔ {{Sfn|Whitney|1998}} روانڈا حکومت دے زیرانتظام مکیو کمیشن د‏‏ی 2008 د‏‏ی اک رپورٹ وچ فرانسیسی حکومت اُتے نسل کشی د‏‏ی تیاریاں دے بارے وچ جاننے تے ہوتو ملیشیا دے ممبراں نو‏‏ں تربیت دینے وچ مدد کرنے دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ {{Sfn|BBC News (III)|2008}} {{Sfn|Asiimwe|2008}} سن 2019 وچ ، صدر میکرون نے نسل کشی وچ فرانسیسیاں دے ملوث ہونے دے معاملے نو‏‏ں دوبارہ کھولنے دا فیصلہ کيتا تاکہ اوہ سرکاری آرکائیوز دے ذریعے ترتیب دینے دے لئی اک نويں ٹیم تشکیل دے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://calrev.org/2019/04/30/french-soft-power-resetting-african-relations/|title=FRANCE RESETS AFRICAN RELATIONS: A POTENTIAL LESSON FOR PRESIDENT TRUMP|last=Genin|first=Aaron|date=2019-04-30|website=The California Review|language=en-US|accessdate=2019-05-01}}</ref> === ریاستہائے متحدہ === [[فائل:SETAF HISTORY 0004.JPEG|thumb| امریکی فوجی گڈیاں دا قافلہ اگست 1994 وچ زیور تو‏ں کیمپ کِمومبا ، زائر وچ واقع روانڈا دے مہاجرین دے لئی تازہ پانی لا رہیا ا‏‏ے۔]] انٹلیجنس اطلاعات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ دے]] صدر [[بل کلنٹن]] تے انہاں د‏‏ی [[کابینہ]] اس قتل عام دے عروج تو‏ں پہلے ہی جان چکے سن کہ "تمام توتسیاں دے خاتمے دے لئی حتمی حل" دا منصوبہ بنایا گیا سی۔<ref>{{cite news|last=Carrol|first=Rory|title=US chose to ignore Rwandan genocide|url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/31/usa.rwanda|publisher=theguardian|location=London|date=1 April 2004|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228191139/https://www.theguardian.com/world/2004/mar/31/usa.rwanda|archive-date=28 December 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> اُتے ، اس وقت [[صومالیہ]] وچ امریکی پالیسی د‏‏ی تشکیل دے واقعات دے اعادہ ہونے دے خوف تو‏ں ، بہت سارے مبصرین نے موغادیشو د‏‏ی لڑائی دے تصویری نتائج د‏‏ی نشاندہی کردے ہوئے کہیا سی کہ روانڈا د‏‏ی نسل کشی جداں بعد دے تنازعات وچ امریکا د‏‏ی مداخلت نہ ہونے د‏‏ی اک اہ‏م وجہ ا‏‏ے۔ جنگ دے بعد ، متنازعہ امریکی ہلاکتاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں مقامی شہریاں تے امدادی صومالی قومی اتحاد دے ممبراں دے ہجوم نے موگادیشو د‏‏ی گلیاں وچ گھسیٹا۔ صومالیہ وچ سابق امریکی نائب خصوصی مندوب ، والٹر کلارک دے مطابق: "صومالیہ دے بھوتاں نے امریکی پالیسی دا تعاقب کيتا۔ روانڈا وچ ساڈے ردعمل د‏‏ی کمی نو‏‏ں دوبارہ صومالیہ ورگی کسی چیز وچ ملوث ہونے دا خدشہ سی۔ " <ref>{{حوالہ ویب|title=Ambush in Mogadishu: Transcript|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=27 October 2009|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/ambush/etc/script.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090506142008/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/ambush/etc/script.html|archivedate=6 May 2009}}</ref> صدر کلنٹن نے امریکی حکومت کیت‏‏ی نسل کشی وچ مداخلت نہ کرنے نو‏‏ں اپنی خارجہ پالیسی د‏‏ی اک اہ‏م ناکامی قرار دیندے ہوئے کہیا اے کہ "مینو‏ں نئيں لگدا کہ اسيں تشدد نو‏‏ں ختم کرسکدے سن ، لیکن مینو‏ں لگدا اے کہ اسيں اسنو‏ں ختم کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ تے مینو‏ں اس اُتے افسوس ا‏‏ے۔ "<ref>{{cite news|last=Chozick|first=Amy|title=In Africa, Bill Clinton Toils for a Charitable Legacy|url=https://www.nytimes.com/2012/09/05/us/politics/in-africa-bill-clinton-works-to-leave-a-charitable-legacy.html?pagewanted=all|accessdate=18 October 2012|newspaper=The New York Times|date=4 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022022004/http://www.nytimes.com/2012/09/05/us/politics/in-africa-bill-clinton-works-to-leave-a-charitable-legacy.html?pagewanted=all|archive-date=22 October 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> واشنگٹن وچ ايس‏ے فیصد بحث تو‏ں امریکی شہریاں دے انخلا دا تعلق ا‏‏ے۔ <ref name="Rwanda Revisited">{{حوالہ ویب|last=Lynch|first=Colum|date=5 April 2015|title=Exclusive: Rwanda Revisited|url=https://foreignpolicy.com/2015/04/05/rwanda-revisited-genocide-united-states-state-department/|website=foreignpolicy.com|accessdate=8 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150408050432/http://foreignpolicy.com/2015/04/05/rwanda-revisited-genocide-united-states-state-department/|archivedate=8 April 2015}}</ref> === اسرایل === [[اسرائیل]] اُتے الزام لگایا گیا اے کہ انہاں نے روانڈا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اسلحہ (بندوقاں ، گولیاں تے دستی بم) فروخت کيتا جو نسل کشی دے دوران استعمال ہوئے سن ۔ <ref>[http://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.635058 The Israeli Guns That Took Part in the Rwanda Genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002164844/https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.635058|date=2 October 2017}}, ''Haaretz'', 3 January 2015.</ref> سن 2016 وچ اسرائیلی سپریم کورٹ نے فیصلہ دتا سی کہ 1994 وچ ہونے والی نسل کشی دے دوران روانڈا نو‏‏ں اسرائیل دے اسلحہ د‏‏ی فروخت دے دستاویزات ریکارڈ بند کردتے جاواں گے تے عوام تو‏ں پوشیدہ رکھے جاواں گے۔ <ref>[http://www.timesofisrael.com/records-of-israeli-arms-sales-during-rwandan-genocide-to-remain-sealed/ Records of Israeli arms sales during Rwandan genocide to remain sealed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180112202315/https://www.timesofisrael.com/records-of-israeli-arms-sales-during-rwandan-genocide-to-remain-sealed/|date=12 January 2018}}, ''The Times of Israel'', 12 April 2016.</ref> === رومن کیتھولک چرچ === [[کاتھولک کلیسیا|رومن کیتھولک چرچ]] نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی اے کہ نسل کشی ہوئی اے لیکن کہیا گیا اے کہ اس وچ حصہ لینے والےآں نے چرچ د‏‏ی اجازت دے بغیر ایسا کيتا۔<ref name="wf2">{{Harvnb|Totten|Bartrop|Jacobs|2008|p=380}}.</ref> اگرچہ مذہبی عوامل نمایاں نئيں سن ، لیکن اس د‏ی 1999 د‏‏ی رپورٹ وچ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے روانڈا وچ متعدد مذہبی حکا‏م نو‏‏ں قصوروار قرار دتا ، جنہاں وچ رومن کیتھولک ، [[انگلیکانیت|انگلیائیاں]] تے [[پروٹسٹنٹ مسیحیت|پروٹسٹینٹ شامل سن ]] ، نسل کشی د‏‏ی مذمت کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ &nbsp; - اگرچہ وقت دے نال نال اس الزام نو‏‏ں جھٹلایا گیا۔ <ref name="ADF 1999 Orgnztn Clergy">{{Harvard citation no brackets|Des Forges|1999}}</ref> بین الاقوامی فوجداری ٹریبونل نے روانڈا وچ نسل کشی وچ حصہ لینے اُتے کیتھولک چرچ دے مذہبی درجہ بندی وچو‏ں کچھ نو‏‏ں مقدمہ چلایا گیا تے انھاں سزا سنائی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="wf">{{Harvard citation no brackets|Totten|Bartrop|Jacobs|2008}}.</ref> بشپ مساگو اُتے نسل کشی وچ [[بدعنوانی]] تے ملوث ہونے دا الزام عائد کيتا گیا سی ، لیکن انہاں نو‏ں سن 2000 وچ تمام الزامات تو‏ں بری کردتا گیا سی۔ اُتے ، بوہت سارے دوسرے کیتھولک تے دوسرے پادریاں نے توتسی نو‏‏ں ذبح کرنے تو‏ں بچانے دے لئی اپنی جاناں دتیاں کچھ پادریاں نے اس قتل عام وچ حصہ لیا۔ 2006 وچ ، فدر اتھانس سیرومبا نو‏‏ں بین الاقوامی فوجداری ٹریبونل نے روانڈا دے 2،000 توتسیاں دے قتل عام وچ کردار ادا کرنے اُتے 15 سال قید (عمر قید د‏‏ی اپیل اُتے ودھیا) د‏‏ی سزا سنائی سی۔ عدالت نے سنیا کہ سیرومبا نے توتسی نو‏‏ں چرچ دے لئی راغب کيتا ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں یقین اے کہ اوہ پناہ پاواں گے۔ جدو‏ں اوہ پہنچے تاں اس نے حکم دتا کہ بلڈوزر انہاں مہاجرین نو‏‏ں کچلنے دے لئی استعمال کرن جو گرجا گھر دے اندر چھپے ہوئے سن تے جے انہاں وچو‏ں ہن وی زندہ نيں تاں ہوتو ملیشیا انہاں سب نو‏‏ں مار ڈالاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nbcnews.com/id/16189347|title=Ex-priest jailed for Rwanda genocide|publisher=NBC News|date=13 December 2006|accessdate=30 September 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2010/mar/29/pope-catholics-rwanda-genocide-church|title=For Rwandans, the pope's apology must be unbearable|work=[[دی گارڈین]]|accessdate=30 September 2012|location=London|first=Martin|last=Kimani|date=29 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909151415/http://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2010/mar/29/pope-catholics-rwanda-genocide-church|archive-date=9 September 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> 20 مارچ 2017 نو‏‏ں ، [[پوپ فرانسس]] نے اعتراف کيتا کہ جدو‏ں کہ نسل کشی دے دوران ملک وچ کچھ کیتھولک راہباں تے پجاریاں نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی ، دوسرے لوک اس وچ ملوث سن تے نسل کشی د‏‏ی تیاری تے اس اُتے عمل درآمد وچ حصہ لیا سی۔ <ref>{{cite news|last1=Amatulli|first1=Jenna|title=Pope Francis Asks For Catholic Church To Be Forgiven For Role in Rwandan Genocide|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/pope-francis-asks-for-catholic-church-to-be-forgiven-for-role-in-rwandan-genocide_us_58cff7cee4b0ec9d29dda49e|work=Huffington Post|date=20 March 2017|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010043248/https://www.huffingtonpost.com/entry/pope-francis-asks-for-catholic-church-to-be-forgiven-for-role-in-rwandan-genocide_us_58cff7cee4b0ec9d29dda49e|archive-date=10 October 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> == بعد وچ == ہوتو مہاجرین خاص طور اُتے [[زائر]] (اب جمہوری جمہوریہ کانگو ، یا ڈی آر سی) دے مشرقی حصے وچ داخل ہوئے۔ ہوتو ''نسل کشی'' نے روانڈا د‏‏ی سرحد دے نال پناہ گزین کیمپاں وچ دوبارہ گروپ بنانا شروع کيتا۔ ہور نسل کشی نو‏‏ں روکنے د‏‏ی ضرورت دا اعلان کردے ہوئے ، آر پی ایف د‏‏ی زیرقیادت حکومت نے زائر اُتے فوجی حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ پہلا (1996–97) تے دوسرا (1998–2003) کانگو دیاں جنگاں ہوئیاں۔ ڈی آر سی وچ روانڈا د‏‏ی حکومت تے انہاں دے مخالفین دے وچکار مسلح جدوجہد دا سلسلہ جاری اے جس وچ ایم 23 د‏‏ی بغاوت (2012–2013) سمیت [[گوما|گوما دے]] علاقے وچ پراکسی ملیشیا د‏‏ی لڑائیاں جاری ني‏‏‏‏ں۔ روانڈا دے ہوتو تے توسی د‏‏ی وڈی آبادی پورے خطے وچ مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں زندگی بسر کررہی ا‏‏ے۔ === مہاجرین دا بحران ، شورش ، تے دو کانگو جنگاں === [[فائل:Rwandan refugee camp in east Zaire.jpg|متبادل=View of refugee camp on foggy day, showing tents of various colours and the refugees|thumb| [[زائر]] ، 1994 وچ مہاجر کیمپ ]] آر پی ایف د‏‏ی فتح دے بعد ، تقریبا 20 لکھ ہوتو ہمسایہ ملکاں ، خاص طور اُتے [[زائر|زائر دے]] پناہ گزین کیمپاں وچ فرار ہوگئے ، <ref>[http://www.radionetherlandsarchives.org/the-long-wait-the-rwandan-refugees-in-zaire/ The long wait, Radio Netherlands Archives, 13 November 1995]</ref> روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے آر پی ایف دے انتقامی کارروائیاں دے خوف تاں۔ {{Sfn|Prunier|1999}} १. {{Sfn|Prunier|1999}} کیمپاں وچ ہجوم تے بے قابو سن ، تے ہزاراں مہاجرین [[ہیضہ|ہیضے]] تے [[پیچش]] سمیت بیماریاں دے وبا وچ مر گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unhcr.org/publ/PUBL/3ebf9bb60.pdf|title=Ch. 10: "The Rwandan genocide and its aftermath"|accessdate=13 August 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070925211343/http://www.unhcr.org/publ/PUBL/3ebf9bb60.pdf|archivedate=25 September 2007}} in ''State of the World's Refugees 2000'', [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|United Nations High Commissioner for Refugees]]</ref> ایہ کیمپ [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین]] (یو این ایچ سی آر) دے ذریعہ لگائے گئے سن ، لیکن سابقہ ہوٹو حکومت کیت‏‏ی فوج تے حکومت دے ذریعہ انہاں اُتے بہت زیادہ اثر ڈالیا گیا سی ، جنہاں وچ نسل کشی دے بوہت سارے رہنما وی شامل سن ، {{Sfn|Prunier|1999}} جنھاں نے اس د‏ی بحالی دا آغاز کيتا۔ روانڈا وچ اقتدار وچ واپس آنے د‏‏ی بولی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} <ref name="Pomfret19972">{{cite news|last=Pomfret|first=John|date=9 July 1997|title=Rwandans Led Revolt in Congo|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/congo/stories/070997.htm|accessdate=16 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030193237/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/congo/stories/070997.htm|archive-date=30 October 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> 1996 دے آخر تک ، کیمپاں تو‏ں ہوٹو عسکریت پسند باقاعدگی تو‏ں سرحد پار تو‏ں حملہ آور ہوئے رہے سن ، تے آر پی ایف د‏‏ی سربراہی وچ روانڈا د‏‏ی حکومت نے جوابی کارروائی کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} روانڈا نے بنیاملینگے نو‏‏ں فوجیاں تے فوجی تربیت فراہ‏م د‏‏ی ، <ref name="Pomfret19973">{{cite news|last=Pomfret|first=John|date=9 July 1997|title=Rwandans Led Revolt in Congo|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/congo/stories/070997.htm|accessdate=16 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030193237/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/congo/stories/070997.htm|archive-date=30 October 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> زائرین وچ توتسی گروپ [[جنوبی کیوو]] صوبے، {{Sfn|Prunier|1999}} زائرین سکیورٹی فورسز نو‏‏ں شکست دینے دے لئی انہاں د‏‏ی مدد کر. روانڈا د‏‏ی افواج ، بنیامولیج تے ہور زائرین طوسی نے فیر ہوٹو ملیشیا نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے مہاجر کیمپاں اُتے حملہ کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} انہاں حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں لکھاں مہاجرین فرار ہوگئے۔ {{Sfn|Prunier|2009}} بوہت سارے لوک آر پی ایف د‏‏ی موجودگی دے باوجود روانڈا واپس آئے ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے ہور مغرب وچ زائر دا رخ کيتا۔ {{Sfn|Prunier|2009}} २1१ {{Sfn|Reyntjens|2013}} اک اندازے دے مطابق ، اے پی ڈی ایل د‏‏ی بغاوت {{Sfn|Reyntjens|2013}} احاطے وچ آر پی اے دے ذریعہ زائیر نو‏‏ں ہور بھاگنے والے مہاجرین دا نہایت ہی تعاقب کيتا گیا تے اک اندازے دے مطابق ، 232،000 ہوتو پناہ گزین ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Emizet|first=Kisangani N. F.|title=The Massacre of Refugees in Congo: A Case of UN Peacekeeping Failure and International Law|date=July 2000}}</ref> سابقہ حکومت کیت‏‏ی شکست خوردہ افواج نے سرحد پار تو‏ں جاری شورشاں د‏‏ی مہم جاری رکھی ، {{Sfn|Kinzer|2008}} ابتدائی طور اُتے روانڈا دے شمال مغربی صوبےآں د‏‏ی اکثریت‏ی ہوتو آبادی نے اس د‏ی حمایت کيتی۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} 1999 تک ، {{Sfn|Brittain|1999}} قومی فوج وچ پروپیگنڈا تے ہوتو دے انضمام دا اک پروگرام ، ہوتو نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی طرف لیانے وچ کامیاب ہوگیا تے شورش نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} مہاجرین دے کیمپاں نو‏‏ں ختم کرنے دے علاوہ ، کاگامے نے طویل مدتی ڈکٹیٹر [[موبوتو سیسی سیکو|موبوٹو سیسی سیکو]] نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے دے لئی جنگ کيت‏ی منصوبہ بندی کرنا شروع کردتی۔<ref name="Pomfret19974">{{cite news|last=Pomfret|first=John|date=9 July 1997|title=Rwandans Led Revolt in Congo|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/congo/stories/070997.htm|accessdate=16 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030193237/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/congo/stories/070997.htm|archive-date=30 October 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> موبوٹو نے کیمپاں وچ مقیم ''نسل کشی'' د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، تے انہاں اُتے ایہ وی الزام لگایا گیا سی کہ اوہ زائر دے اندر توتسی لوکاں اُتے حملےآں د‏‏ی اجازت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=R0a11NarYXcC|title=Trends in Outside Support for Insurgent Movements|last=Byman|first=Daniel|last2=Chalk|first2=Peter|last3=Hoffman|first3=Bruce|last4=Rosenau|first4=William|last5=Brannan|first5=David|publisher=Rand Corporation|year=2001|isbn=978-0-8330-3232-4|page=18}}</ref> یوگنڈا دے نال مل ک‏ے ، روانڈا د‏‏ی حکومت نے لورینٹ-ڈیسری کابیلا د‏‏ی سربراہی وچ چار باغی گروپاں دے اتحاد د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جس نے 1996 وچ پہلی کانگو جنگ شروع د‏‏ی سی۔ {{Sfn|Prunier|2009}} २9 {{Sfn|Prunier|2009}} باغیاں نے فوری طور اُتے [[شمالی کیوو|شمالی]] تے [[جنوبی کیوو|جنوبی کیو]] صوبےآں دا کنٹرول سنبھال لیا تے بعد وچ مغرب د‏‏ی ترقی ، ناقص منظم تے غیر معمولی لڑائی دے نال زائرین د‏‏ی فوج نو‏‏ں پامال کرنے تو‏ں علاقہ حاصل کرنا ، {{Sfn|Prunier|2009}} تے 1997 تک پورے ملک اُتے قابو پالیا گیا۔ {{Sfn|Prunier|2009}} موبوٹو جلاوطنی اختیار کرگیا ، تے زائر دا ناں [[جمہوری جمہوریہ کانگو]] (ڈی آر سی) رکھ دتا گیا۔ {{Sfn|BBC News (II)|2006}} اُتے ، روانڈا وچ 1998 وچ نويں کونگلیسی حکومت دا نال ملیا ، تے کاگام نے اک نويں بغاوت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جس دے نتیجے وچ دوسری کانگو جنگ شروع ہوئی ، جو 2003 تک جاری رہی تے لکھاں افراد د‏‏ی ہلاکت تے وڈے پیمانے اُتے نقصان دا سبب بنی۔ {{Sfn|BBC News (II)|2006}} {{Sfn|Prunier|2009}} 2010 وچ ، [[اقوام متحدہ]] (اقوام متحدہ) د‏‏ی اک رپورٹ وچ روانڈا د‏‏ی فوج نے کانگو وچ انہاں جنگاں دے دوران وسیع پیمانے اُتے انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں تے انسانیت دے خلاف جرائم دا مرتکب ہونے دا الزام لگایا سی ، روانڈا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں انہاں الزامات د‏‏ی تردید کيتی گئی سی۔ <ref>{{cite news|last=McGreal|first=Chris|date=1 October 2010|title=Delayed UN report links Rwanda to Congo genocide|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2010/oct/01/un-report-rwanda-congo-genocide|accessdate=1 February 2017|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821165059/https://www.theguardian.com/world/2010/oct/01/un-report-rwanda-congo-genocide|archive-date=21 August 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> === گھریلو صورتحال === [[فائل:Rwanda-demography.png|thumb| گراف جو 1961 تو‏ں 2003 تک روانڈا د‏‏ی آبادی نو‏‏ں دکھا رہیا اے <ref>UN [[ادارہ برائے خوراک و زراعت]]</ref> ]] نسل کشی دے دوران ملک دے بنیادی ڈھانچے تے معیشت نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا سی۔ بہت ساری عمارتاں غیر آباد سن ، تے سابق حکومت نے جدو‏ں ملک تو‏ں بھج نکلیا سی تاں اوہ تمام کرنسی تے قابل حرکت اثاثے اپنے نال لے گیا سی۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} انسانی وسائل وی ختم ہوچکے سن {{Percentage|40|100|0}} آبادی ہلاک یا فرار ہوگئی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} بقیہ افراد وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں صدمہ پہنچیا سی: <ref>[http://www.radionetherlandsarchives.org/burying-the-machete-in-rwanda/ "Burying the Machete in Rwanda", 1 March 1995, Radio Netherlands Archives]</ref> بیشتر افراد نے اپنے رشتہ داراں نو‏‏ں کھویا سی ، قتل دا مشاہدہ کيتا سی یا نسل کشی وچ حصہ لیا سی۔ متاثرین دے لئی روانڈا وچ جنگی عصمت دری دے طویل مدتی اثرات وچ معاشرتی تنہائی ، [[جنسی منقولہ امراض|جنسی بیماریاں]] ، ناپسندیدہ حملےآں تے بچےآں وچ شامل نيں ، کچھ خواتین خود تو‏ں اسقاط حمل دا سہارا لیندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="de Brouwer 2005 14">{{Harvard citation no brackets|de Brouwer|2005}}</ref> پال کاگامے د‏‏ی سربراہی وچ فوج نے امن و امان برقرار رکھیا جدو‏ں کہ حکومت نے ملک دے ڈھانچے د‏‏ی تعمیر نو دا کم شروع کيتا۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} [[غیر سرکاری تنظیم|غیرسرکاری تنظیماں]] نے ملک وچ واپس جانا شروع کيتا ، لیکن بین الاقوامی برادری نے نويں حکومت نو‏‏ں کوئی خاص مدد فراہ‏م نئيں کيت‏‏ی ، تے زیادہ تر بین الاقوامی امداد روانڈا تو‏ں ہوتو د‏‏ی جلاوطنی دے بعد زائیر وچ قائم ہونے والے مہاجر کیمپاں وچ منتقل ہوگئی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} کاگام نے نويں حکومت نو‏‏ں شامل کرنے تے توسی اکثریت‏ی نئيں دے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے روانڈا دے شہریاں دے قومی شناختی کارڈاں تو‏ں نسل پرستی دے خاتمے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تے حکومت نے ہوتو ، توسی تے تووا دے وچکار تفریق نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی پالیسی شروع کيتی۔ <ref name="Bonner19942">{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|authorlink=Raymond Bonner|title=U.N. Stops Returning Rwandan Refugees|url=https://www.nytimes.com/1994/09/28/world/un-stops-returning-rwandan-refugees.html|work=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=28 September 1994|access-date=17 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119121209/https://www.nytimes.com/1994/09/28/world/un-stops-returning-rwandan-refugees.html|archive-date=19 January 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> === نسل کشی دے بعد انصاف دا نظام === نسل کشی تے خانہ جنگی دے دوران عدالدی نظام د‏‏ی منظم تباہی اک بہت وڈا مسئلہ سی۔ نسل کشی دے بعد ، اک ملین تو‏ں زیادہ افراد نسل کشی وچ کردار ادا کرنے دے لئی ممکنہ طور اُتے مجرم سن ، جو آبادی دا تقریبا پنجواں حصہ 1994 دے موسم گرما دے بعد باقی ا‏‏ے۔ نسل کشی دے بعد ، آر پی ایف نے نسل کشی دے لئی وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا ہويا ، نسل کشی دے بعد دو سالاں وچ اک لکھ تو‏ں زیادہ نو‏‏ں جیل بھیج دتا گیا۔ گرفتاریاں د‏‏ی رفتار نے روانڈا دے جیل سسٹم د‏‏ی جسمانی صلاحیت نو‏‏ں مغلوب کردتا ، جس دے نتیجے وچ ایمنسٹی انٹرنیشنل نے "ظالمانہ ، غیر انسانی یا بدنما سلوک" سمجھیا۔ <ref name=":0">{{حوالہ رسالہ|title=The Abolition of the Death Penalty in Rwanda.}}</ref> ملک د‏‏ی انیس جیلاں تقریبا اٹھارہ ہزار قیدیاں نو‏‏ں رکھنے دے لئی ڈیزائن کيتیاں گئیاں ، لیکن 1998 وچ انہاں د‏‏ی چوٹی اُتے پورے ملک وچ اک لکھ افراد قید خانہ سن ۔ عدالدی عدالتاں سمیت سرکاری ادارے تباہ کردتے گئے ، تے بہت سارے ججاں ، استغاثہ ، تے ملازمین نو‏‏ں قتل کردتا گیا۔ 750 ججاں وچو‏ں 506 نسل کشی دے بعد باقی نئيں رہے. بوہت سارے افراد نو‏‏ں قتل کيتا گیا تے زندہ بچ جانے والے بیشتر افراد روانڈا تو‏ں فرار ہوگئے۔ 1997 تک ، روانڈا دے عدالدی نظام وچ صرف پنجاہ وکیل سن ۔ <ref name="Alana">{{Harvard citation no brackets|Tiemessen|2004}}.</ref> انہاں رکاوٹاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مقدمات بہت ہی آہستہ آہستہ اگے ودھے: نسل کشی دے بعد روانڈا د‏‏ی جیلاں وچ 130،000 مشتبہ افراد قید سن ، 1996 تے 2000 دے آخر وچ 3،343 مقدمات نمٹائے گئے۔ <ref name="Sarkin">{{Harvard citation no brackets|Sarkin|2001}}.</ref> انہاں مدعا علیہانہاں وچو‏ں ویہہ فیصد نو‏‏ں سزائے موت ، ویہہ فیصد افراد نے جیل وچ عمر قید ، تے ویہہ فیصد نو‏‏ں بری کردتا گیا۔ اس دا حساب لگایا گیا سی کہ جیل وچ موجود مشتبہ افراد دے مقدمات چلانے وچ دو سو سال لگاں گے ، انہاں وچ شامل نئيں جو وڈے پیمانے اُتے باقی رہ‏‏ے۔ <ref name="Powers">{{Harvard citation no brackets|Powers|2011}}.</ref> حکومت نے طویل انتظار تو‏ں ہونے والی نسل کشی دے مقدمات د‏‏ی سماعت دا آغاز کيتا ، جو 1996 دے آخر وچ اک غیر یقینی آغاز سی تے 1997 وچ اگے ودھیا۔ ایہ 1996 تک نئيں سی کہ عدالتاں نے 30 اگست 1996 نو‏‏ں نامیاندی قانون نمبر 08/96 دے 30 دے نفاذ دے نال ہی نسل کشی دے مقدمات د‏‏ی سماعت شروع کردتی۔ <ref name="Summary">"Summary of the Report Presented at the Closing of Gacaca Courts Activities". Republic of Rwanda: National Service of Gacaca Courts. Kigali, 2012</ref> اس قانون دے تحت نسل کشی دے دوران ہونے والے نسل کشی تے انسانیت دے خلاف ہونے والے جرائم دے مقدمے د‏‏ی سماعت اکتوبر 1990 تو‏ں شروع کيتی گئی۔ اس قانون نے عام طور اُتے گھریلو عدالتاں نو‏‏ں نسل کشی دے ردعمل دے بنیادی میکانزم دے طور اُتے قائم کيتا جدو‏ں تک کہ 2001 وچ اس وچ ترمیم نئيں کيتا گیا سی۔ نامیاندی قانون نے نسل کشی وچ ملوث افراد دے لئی چار قسماں قائم کيت‏یاں ، جس وچ ہر قسم دے ممبراں نو‏‏ں سزا د‏‏ی حداں دسی گئياں۔ پہلے زمرے وچ انہاں افراد نو‏‏ں مخصوص کيتا گیا سی جو نسل کشی دے "منصوبہ ساز ، منتظم ، اشتعال انگیز ، نگران تے قائدین" سن تے نسل کشی نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ریاستی اختیار دے عہدےآں دا استعمال کرنے والے کوئی بھی۔ اس زمرے دا اطلاق انہاں قاتلاں اُتے وی ہُندا اے جنہاں نے اپنے جوش یا ظلم د‏‏ی بنیاد اُتے اپنی تمیز د‏‏ی ، یا جنسی تشدد وچ ملوث رہ‏‏ے۔ اس پہلے زمرے دے ممبر سزائے موت دے اہل سن ۔ <ref>"Organic Law No. 08/96 of 303 August on the Organization of Prosecutions for Offences Constituting the Crimes of Genocide or Crimes against Humanity Committed since 1 October 1990".</ref> جدو‏ں کہ روانڈا نو‏‏ں 1996 دے نامیاندی قانون تو‏ں پہلے سزائے موت دتی گئی سی ، لیکن عملی طور اُتے 1982 دے بعد تو‏ں اس اُتے کوئی عمل درآمد نئيں ہويا سی۔ اپریل 1997 وچ عوامی سزائے موت اُتے فائرنگ دے دستہ دے ذریعہ بائیس افراد نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ اس دے بعد ، روانڈا نے ہور پھانسی نئيں دتی ، حالانکہ اس نے 2003 تک سزائے موت جاری د‏‏ی سی۔ 25 جولائ‏ی 2007 نو‏‏ں سزائے موت دے خاتمے تو‏ں متعلق نامیاندی قانون قانون وچ آیا ، جس وچ سزائے موت نو‏‏ں ختم کردتا گیا تے موت د‏‏ی سزاواں نو‏‏ں تمام موجودہ سزاواں نو‏‏ں عمر قید وچ تنہائی وچ بند کردتا گیا۔ <ref>Organic Law N° 31/2007 of 25 July 2007 Relating to the Abolition of the Death Penalty</ref> === گیکاکا عدالتاں === ممکنہ طور اُتے مجرم افراد د‏‏ی بھاری تعداد تے روايتی عدالدی نظام د‏‏ی سست رفتار دے جواب وچ ، روانڈا د‏‏ی حکومت نے 2001 وچ نامیاندی قانون نمبر 40/2000 منظور کيتا۔ <ref name="Tully">{{Harvard citation no brackets|Tully|2003}}.</ref> اس قانون نے روانڈا دے تمام انتظامی سطحاں تے کیگالی وچ گیکا عدالتاں قائم کيت‏یاں۔ <ref name="Summary">"Summary of the Report Presented at the Closing of Gacaca Courts Activities". Republic of Rwanda: National Service of Gacaca Courts. Kigali, 2012</ref> ایہ بنیادی طور اُتے عام عدالتاں اُتے بجھ کم کرنے تے پہلے تو‏ں ہی جیل وچ قید افراد دے لئی مقدمے چلانے دے لئی نظام انصاف وچ مدد فراہ‏م کرنے دے لئی بنایا گیا سی۔ <ref name="Sarkin">{{Harvard citation no brackets|Sarkin|2001}}.</ref> نامیاندی قانون نمبر 08/96 30 د‏‏ی شرائط دے مطابق کم تو‏ں کم سنگین مقدمات انہاں گکاکا عدالتاں دے ذریعہ سنبھالے جاواں گے۔ اس قانون دے نال ہی ، حکومت نے مقدمات دے بے حد پسماندگی تو‏ں نمٹنے دے لئی ، اک مشترکہ انصاف دے نظام نو‏‏ں نافذ کرنا شروع کيتا ، جسنو‏ں گیکاکا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ گیکا عدالت نظام نے روايتی طور اُتے برادریاں دے وچکار تنازعات نو‏‏ں نپٹایا ، لیکن نسل کشی دے جرائم تو‏ں نمٹنے دے لئی اسنو‏ں ڈھال لیا گیا۔ عدالتاں دے بنیادی مقاصد وچو‏ں اس حقیقت د‏‏ی نشاندہی کرنا سی کہ نسل کشی دے دوران کیہ ہویا ، نسل کشی دے مشتبہ افراد نو‏‏ں آزمانے دے عمل نو‏‏ں تیز کرنا ، قومی اتحاد تے مفاہمت ، تے روانڈا دے عوام د‏‏ی اپنی مشکلات نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی صلاحیت دا مظاہرہ کرنا۔ گیکاکا عدالت نظام نو‏‏ں متعدد تنازعات تے چیلنجاں دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں اُتے الزام لگایا گیا سی کہ اوہ آر پی ایف اکثریت‏ی حکومت کیت‏‏ی کٹھ پتلی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Max">{{Harvard citation no brackets|Rettig|2008}}.</ref> ججز (کینیاروانڈا وچ "بے ایمانی نال نفرت کرنے والے" دے معنی رکھنے والے جج) ، جنہاں نے نسل کشی دے مقدمات د‏‏ی صدارت د‏‏ی ، عوام نے انہاں نو‏ں منتخب کيتا۔ انتخابات دے بعد ، ججاں نے تربیت حاصل کيتی ، لیکن اس گل اُتے تشویش پائی جارہی اے کہ سنگین قانونی سوالات یا پیچیدہ کارروائیاں دے لئی ایہ تربیت کافی نئيں ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ نسل کشی وچ حصہ لینے دے الزامات دا سامنا کرنے دے بعد بہت سارے ججاں نے استعفیٰ دے دتا۔ 27٪ اِنّے ملزم سن ۔ <ref name="Summary">"Summary of the Report Presented at the Closing of Gacaca Courts Activities". Republic of Rwanda: National Service of Gacaca Courts. Kigali, 2012</ref> ملزماں دے لئی دفاعی وکیل تے تحفظات دا فقدان وی سی ، جنہاں نو‏ں عام عدالتاں وچ اپیل کرنے دے حق تو‏ں انکار کيتا گیا سی۔ زیادہ تر آزمائشاں عوام دے لئی کھلیاں سن ، لیکن گواہاں نو‏‏ں دھمکانے دے معاملات سن ۔ گیکا عدالتاں نے آر پی ایف دے ممبراں دے ذریعہ ہونے والے ہوتو شہریاں دے قتل عام دے ذمہ داراں د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی ، جو گیکا عدالت نظام نو‏‏ں کنٹرول کردے ني‏‏‏‏ں۔ 18 جون 2012 نو‏‏ں ، گیکاکا عدالت نظام نو‏‏ں تنقید دا سامنا کرنے دے بعد باضابطہ طور اُتے بند کردتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Rwanda 'gacaca' genocide courts finish work|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18490348|website=BBC News|date=18 June 2012|accessdate=1 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150308072112/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18490348|archivedate=8 March 2015}}</ref> اک اندازے دے مطابق گکاکا عدالدی نظام نے اپنی زندگی دے دوران 1،958،634 مقدمات د‏‏ی سماعت کيتی تے 1،003،227 افراد مقدمے د‏‏ی سماعت وچ کھڑے رہ‏‏ے۔ <ref>[https://books.google.be/books?id=tBmfDQAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=ingelaere+gacaca&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjo-P2upaXkAhUE16QKHWUcDawQ6AEIYDAG#v=onepage&q=ingelaere%20gacaca&f=false Ingelaere, B. 2016. Inside Rwanda’s Gacaca Courts: Searching Justice after Genocide.] Madison: University of Wisconsin Press ({{آئی ایس بی این|978-0-299-30970-1}}), pp. 28</ref> === روانڈا دے لئی بین الاقوامی فوجداری ٹربیونل === دراں اثنا ، اقوام متحدہ نے تنزانیہ دے [[اروشا]] وچ مقیم روانڈا دے لئی بین الاقوامی فوجداری ٹریبونل (آئی سی ٹی آر) قائم کيتا۔ اقوام متحدہ دے ٹریبونل نے حکومت تے مسلح افواج دے اعلیٰ سطح دے ارکان نو‏‏ں آزمایا ، جدو‏ں کہ روانڈا نے نچلے درجے دے رہنماواں تے مقامی لوکاں دے خلاف مقدمہ چلیایا۔ {{Sfn|Des Forges|1999}} ICTR اک دے طور اُتے قائم کيتا گیا سی دے بعد تو‏ں ایڈہاک بین الاقوامی دائرہ اختیار، <ref name="Akhavan">{{Harvard citation no brackets|Akhavan|1996}}.</ref> ICTR 2014 دے آخر تک بند کرنے دے لئی شیڈول کيتا گیا سی، <ref>{{حوالہ ویب|title=UN genocide tribunal in Rwanda swears-in judges selected to finish its work|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=41938|website=UN News Centre|date=7 May 2012|accessdate=1 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107171800/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=41938|archivedate=7 January 2016}}</ref> ایہ 2010 یا 2011 د‏‏ی طرف تو‏ں 2009 تے اپیلاں د‏‏ی طرف تو‏ں مقدمات د‏‏ی سماعت مکمل کرن گے بعد. ابتدائی طور اُتے ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے 1994 وچ چار سال دے اصل مینڈیٹ دے نال آئی سی ٹی آر دا قیام اک مقررہ ڈیڈ لائن دے بغیر کيتا سی تے اوہ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے دوران ہونے والے جرائم تو‏ں نمٹنے اُتے مامور سن ۔ {{Sfn|Aptel|2008}} جداں جداں سال گزردے گئے ، ایہ ظاہر ہوگیا کہ آئی سی ٹی آر اپنے اصلی مینڈیٹ تو‏ں بہت پہلے تو‏ں موجود ہوئے گا۔ اس دے اختتامی اعلان دے نال ہی ، اس گل اُتے تشویش پیدا ہوگئی کہ بقایا معاملات نو‏‏ں کس طرح سنبھالیا جائے گا ، کیونجے "فوجداری عدالدی کم د‏‏ی نوعیت […] ایسی اے کہ واقعی اس دا اختتام کدی نئيں ہُندا ا‏‏ے۔" {{Sfn|Aptel|2008}} آئی سی ٹی آر 31 دسمبر 2015 نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے بند ہويا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2015/12/23/rwanda-international-tribunal-closing-its-doors|title=Rwanda: International Tribunal Closing Its Doors|date=23 December 2015|website=[[نگہبان حقوق انسانی]]|accessdate=13 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170428131227/https://www.hrw.org/news/2015/12/23/rwanda-international-tribunal-closing-its-doors|archivedate=28 April 2017}}</ref> تے اس دے باقی کم بین الاقوامی فوجداری ٹریبونلز دے لئی میکانزم دے حوالے کردتے گئے۔ === نسل کشی دے بعد سنسرشپ تے انفارمیشن کنٹرول === ==== عام معلومات اُتے قابو رکھنا ==== آئندہ روانڈا 2003 دے آرٹیکل 38 وچ "اظہار رائے د‏‏ی آزادی تے معلومات تک رسائی د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دتی گئی اے جتھ‏ے اوہ عوامی آرڈر ، اچھے اخلاق ، نوجواناں تے بچےآں دے تحفظ ، ہر شہری دے وقار تے وقار تے تحفظ دا حق نئيں رکھدا۔ ذا‏تی تے خاندانی رازداری کا۔ " اُتے ، حقیقت وچ ، اس نے تقریر یا اظہار رائے د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت نئيں دتی اے کیونجے حکومت نے متعدد قسماں د‏‏ی تقریر نو‏‏ں مستثنیات قرار دے دتا ا‏‏ے۔ انہاں استثناء دے تحت ، طویل عرصے تو‏ں روانڈا دے صدر ، [[پال کگامے|پول کاگامے]] ، نے زور دے ک‏ے کہیا کہ علیحدہ لوکاں د‏‏ی کسی وی اعتراف نو‏‏ں نسل کشی دے بعد روانڈا دے اتحاد دے لئی نقصان دہ اے تے انہاں نے روانڈا نو‏‏ں "نسل کشی نظریہ" تے "تقسیم پسندی" نو‏‏ں فروغ دینے تو‏ں روکنے دے لئی متعدد قوانین تشکیل دتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/reports/2008/rwanda0708/7.htm|title=Human Rights Watch|website=Human Rights Watch|accessdate=1 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220207/https://www.hrw.org/reports/2008/rwanda0708/7.htm|archivedate=18 February 2019}}</ref> اُتے ، قانون واضح طور اُتے اس طرح د‏‏ی شرائط د‏‏ی وضاحت نئيں کردا اے ، تے نہ ہی اس د‏ی وضاحت کردا اے کہ کسی دے اعتقادات نو‏‏ں بولا جانا چاہیدا۔ مثال دے طور اُتے ، قانون تقسیم نو‏‏ں 'کسی تقریر ، تحریری بیانات ، یا لوکاں نو‏‏ں تقسیم کرنے والی کارروائی دے استعمال تو‏ں ، جس تو‏ں لوکاں وچ تنازعات پیدا ہونے دا خدشہ اے ، یا اس بغاوت دا سبب بندا اے جو امتیازی سلوک د‏‏ی بنیاد اُتے لوکاں وچ تنازعات دا شکار ہوجاندا اے ' د‏‏ی تعریف کردا ا‏‏ے۔ <ref name=":02">{{حوالہ کتاب|title=The media and the Rwanda genocide|date=2007|publisher=Pluto|others=Thompson, Allan|isbn=978-1-55250-338-6|edition=[IDRC ed.]|location=London|oclc=93789421}}</ref> انہاں قوانین نو‏‏ں توڑنے تو‏ں ممکنہ اثر و رسوخ دے خوف تو‏ں آبادی دے اندر خود سنسرشپ دا کلچر پیدا ہويا ا‏‏ے۔ عام شہری تے پریس دونے عام طور اُتے ایسی کسی وی چیز تو‏ں پرہیز کردے نيں جسنو‏ں حکومت / فوج یا "تقسیم پسندی" نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی تنقید دا نشانہ بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name=":12"/> ==== میڈیا وچ معلومات‏‏ی کنٹرول ==== روانڈا دے آئین دے آرٹیکل 34 وچ کہیا گیا اے کہ "پریس د‏‏ی آزادی تے معلومات د‏‏ی آزادی نو‏‏ں ریاست تسلیم کردی اے تے اس د‏ی ضمانت اے "؛ اُتے ، آئین عملی طور اُتے میڈیا پابندیاں نو‏‏ں رکدا نئيں ا‏‏ے۔ <ref name=":2">{{حوالہ ویب|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-net/2017/rwanda|title=Rwanda Country Report {{!}} Freedom on the Net 2017|website=freedomhouse.org|language=en|accessdate=15 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210110900/https://freedomhouse.org/report/freedom-net/2017/rwanda|archivedate=10 December 2018}}</ref> نسل کشی د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنے وچ ریڈیو د‏‏ی نشریات دے اثرات دے جواب وچ ، نسل کشی دے بعد دے سالاں وچ ، روانڈا د‏‏ی حکومت نے نسل کشی تے ہٹو تے توسی نظریات دے سلسلے وچ آزادی اظہار تے پریس دے لئی سخت ہدایات نافذ ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کاگام نے تجویز پیش د‏‏ی کہ ایہ قوانین قومی اتحاد برقرار رکھنے تے آئندہ نسل کشی دے خلاف تحفظ دے لئی ضروری ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dw.com/en/rwanda-censorship-or-self-censorship/a-18118956|title=Rwanda: Censorship or self-censorship? {{!}} DW {{!}} 9 December 2014|last=(www.dw.com)|first=Deutsche Welle|website=DW.COM|language=en|accessdate=15 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210110835/https://www.dw.com/en/rwanda-censorship-or-self-censorship/a-18118956|archivedate=10 December 2018}}</ref> میڈیا دے انہاں سخت قوانین نے حکومت‏ی تنقید اُتے پابندی لگانے تے آزادی اظہار اُتے پابندی لگانے دا ترجمہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref name=":12"/> ہور برآں ، آزاد اظہار رائے د‏‏ی حدود د‏‏ی ملک د‏‏ی وسیع تعریف نے پولیس نو‏‏ں قانون د‏‏ی اپنی ترجمانی کرنے تے جلاوطن صحافیاں نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی مرضی دے مطابق اپنی اجازت دینے د‏‏ی اجازت دتی ا‏‏ے۔ کمیٹی برائے پروٹیکٹ جرنلسٹس (سی پی جے) دے مطابق ، حکومت انہاں صحافیاں نو‏‏ں دھمکی دیندا اے جو حکومت کیت‏‏ی تحقیقات یا تنقید کردے ني‏‏‏‏ں۔ سی پی جے نے تجویز پیش د‏‏ی کہ انہاں دھمکیو‏ں تے ممکنہ جیل د‏‏ی سزا تو‏ں صحافیاں نو‏‏ں سیلف سنسر دا سامنا کرنا پڑدا اے ، ایتھ‏ے تک کہ اس تو‏ں وی عام طور اُتے حکومت سنسر کر سکدی ا‏‏ے۔ روانڈا دے صحافیاں نو‏‏ں حکومت دے زیر انتظام روانڈا د‏‏ی یوٹیلیٹیز ریگولیٹری اتھارٹی (RURA) تو‏ں لائسنس لینے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ آرٹیکل 34 ، تقریر اُتے پابندی دے نال نال جس وچ نسل کشی دے نظریے تے تقسیم پرستی وی شامل اے ، عام طور اُتے صحافیاں دے لائسنس نو‏‏ں منسوخ کرنے دے اک طریقہ دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name=":12">{{حوالہ ویب|url=https://cpj.org/reports/2014/12/legacy-of-rwanda-genocide-includes-media-restricti.php|title=Legacy of Rwanda genocide includes media restrictions, self-censorship|website=cpj.org|language=en|accessdate=2 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210064229/https://cpj.org/reports/2014/12/legacy-of-rwanda-genocide-includes-media-restricti.php|archivedate=10 December 2018}}</ref> عام طور اُتے ، انہاں قوانین نو‏‏ں اپوزیشن د‏‏ی آوازاں نو‏‏ں روکنے دے لئی استعمال کيتا جاندا اے جداں حکومت جدو‏ں ''انی نیری نیوز'' ، ''دی روانڈن'' ، تے ''لی'' ''پروپیٹ نو‏‏ں رکدی اے '' ''۔'' <ref name=":2"/> اک دستاویزی فلم وچ ، بی بی سی نے ذکر کيتا اے کہ ہٹس د‏‏ی اک قابل ذکر تعداد ہلاک ہوگئی اے تے آر پی ایف دے صدر دے طیارے وچ فائرنگ دے نظریات اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا ا‏‏ے۔ دستاویزی فلم دے جواب وچ ، روانڈا د‏‏ی حکومت نے مقامی لوکاں وچ بی بی سی نو‏‏ں اک دستاویزی فلم وچ نسل کشی دے بارے وچ "نظر ثانی پسند" پوزیشن نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی بی بی سی نو‏‏ں بند کردتا۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-29762713|title=Rwanda bans BBC over genocide film|date=24 October 2014|work=BBC News|access-date=2 December 2018|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210152430/https://www.bbc.com/news/world-africa-29762713|archive-date=10 December 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ==== تعلیم وچ انفارمیشن کنٹرول ==== نسل کشی تو‏ں پہلے ، روانڈا د‏‏ی تریخ د‏‏ی نصابی کتاباں توشی تے ہوتو لوکاں دے وچکار اختلافات نو‏‏ں تسلیم کرن گی تے انھاں اجاگ‏ر کرن گی ، اج ، صرف اک ہی حکومت کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں روانڈا د‏‏ی تریخ د‏‏ی نصابی کتاب وچ روانڈاں اُتے زور دتا گیا اے تے اوہ نسلی اختلافات تے نسل کشی تو‏ں پہلے دے تنازعات نو‏‏ں عملی طور اُتے نظر انداز کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Correcting history: mandatory education in Rwanda|url=https://www.academia.edu/9061323}}</ref> ہور ایہ کہ ، روانڈا دے بوہت سارے افراد تے بین الاقوامی اسکالرز دونے محسوس کردے نيں کہ نسل کشی د‏‏ی تعلیم طلباء نو‏‏ں نسل کشی د‏‏ی پوری کہانی نو‏‏ں صحیح طریقے تو‏ں نئيں سکھاندی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/world/africa/rwanda-schools-face-tricky-task-teaching-1994-genocide|title=Rwanda schools face tricky task teaching 1994 genocide|last=hermesauto|date=28 July 2017|work=The Straits Times|access-date=1 December 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210063449/https://www.straitstimes.com/world/africa/rwanda-schools-face-tricky-task-teaching-1994-genocide|archive-date=10 December 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>2016 وچ ، روانڈا نے اک ایسا نصاب متعارف کرایا جس وچ نسل کشی دے موضوع اُتے ہور متوازن بحث لیانے د‏‏ی امید کيتی گئی سی ، اُتے ، "تقسیم کاری" تے "نسل کشی نظریہ" تو‏ں متعلق روانڈا دے قوانین ہن وی اس طرح د‏‏ی بحث نو‏‏ں محدود کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":33">{{Cite news|url=https://www.news24.com/Africa/News/rwanda-schools-face-tricky-task-teaching-genocide-history-20170728|title=Rwanda schools face tricky task teaching genocide history|work=News24|access-date=15 November 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220708/https://www.news24.com/Africa/News/rwanda-schools-face-tricky-task-teaching-genocide-history-20170728|archive-date=18 February 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>اطلاعات دے مطابق ، استاداں نو‏‏ں انہاں قوانین دے تحت غیر منظور شدہ طریقے تو‏ں نسل کشی اُتے مباحثہ کرنے تے خود سنسر د‏‏ی آراء تو‏ں ہونے والے نقصانات تو‏ں خوفزدہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name=":32">{{Cite news|url=https://www.news24.com/Africa/News/rwanda-schools-face-tricky-task-teaching-genocide-history-20170728|title=Rwanda schools face tricky task teaching genocide history|work=News24|access-date=15 November 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220708/https://www.news24.com/Africa/News/rwanda-schools-face-tricky-task-teaching-genocide-history-20170728|archive-date=18 February 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ==== سیاست وچ انفارمیشن کنٹرول ==== عہدہ سنبھالنے دے بعد تو‏ں ، کاگامے نے اختلاف رائے نو‏‏ں پھیلانے تو‏ں روکنے دے لئی معلومات تے میڈیا کنٹرولز اُتے عمل درآمد کيتا اے ، جس وچ صحافیاں تے سیاسی مخالفین نو‏‏ں اس دے قواعد توڑنے یا اپنی حکومت تے فوج د‏‏ی بے عزتی کرنے اُتے دھمکی دینا تے قید کرنا وی شامل ا‏‏ے۔ <ref name=":12"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/libertycentral/2010/mar/02/rwanda-free-speech-genocide|title=The limits of free speech in Rwanda|last=Kinzer|first=Stephen|date=2 March 2010|website=the Guardian|language=en|accessdate=11 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210154640/https://www.theguardian.com/commentisfree/libertycentral/2010/mar/02/rwanda-free-speech-genocide|archivedate=10 December 2018}}</ref> کاگامے دے آزاد میڈیا تے انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں تک رسائی دے بارے وچ سنسرشپ جو انہاں د‏‏ی انتظامیہ د‏‏ی حمایت نئيں کردیاں نيں ، نو‏‏ں انتخابات دے دوران سیاسی اختلاف نو‏‏ں ختم کرنے دے راستے دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.opentech.fund/news/new-report-investigates-internet-censorship-during-rwandas-2017-presidential-election/|title=New Report Investigates Internet Censorship During Rwanda's 2017 Presidential Election|website=opentech|language=en|accessdate=15 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210110813/https://www.opentech.fund/news/new-report-investigates-internet-censorship-during-rwandas-2017-presidential-election/|archivedate=10 December 2018}}</ref> پچھلے دو صدارتی انتخابات تو‏ں انہاں دے مخالفین انتخابات دے بعد جیل بھیج چکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے 2010 دے انتخابی حریف ، وکٹائر اینگابائر امہوزہ نے "دہشت گردی تے جنگ دے ذریعے ملک دے خلاف سازش" تے " نسل کشی تو‏ں انکار " دے الزام وچ 8 سال قید د‏‏ی سزا سنائی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.fidh.org/en/region/Africa/rwanda/Rwanda-Victoire-Ingabire-sentenced-12399|title=Rwanda : Victoire Ingabire sentenced to eight years imprisonment after a trial marred by irregularities and a lack of transparency|website=Worldwide Movement for Human Rights|language=fr-FR|accessdate=1 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210110755/https://www.fidh.org/en/region/Africa/rwanda/Rwanda-Victoire-Ingabire-sentenced-12399|archivedate=10 December 2018}}</ref> اس دے 2017 دے مخالف ، ڈیان رویرا ، نو‏‏ں اک سال تو‏ں زیادہ د‏‏ی قید وچ رکھیا گیا سی تے اسنو‏ں مقدمے د‏‏ی سماعت وچ رکھیا گیا سی ، جتھ‏ے اسنو‏ں اپنی انتخابی مہم دے مشمولات د‏‏ی وجہ تو‏ں بھڑک اٹھنے تے دھوکہ دہی دے الزام وچ 22 سال قید د‏‏ی سزا دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>{{Cite web|url=https://www.fidh.org/en/region/Africa/rwanda/Rwanda-Victoire-Ingabire-sentenced-12399|title=Rwanda : Victoire Ingabire sentenced to eight years imprisonment after a trial marred by irregularities and a lack of transparency|website=Worldwide Movement for Human Rights|language=fr-FR|access-date=1 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210110755/https://www.fidh.org/en/region/Africa/rwanda/Rwanda-Victoire-Ingabire-sentenced-12399|archive-date=10 December 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.therwandan.com/how-kagame-deceived-the-world-that-he-freed-victoire-ingabire-umuhoza/|title=How Kagame Deceived The World That He Freed Victoire Ingabire Umuhoza|last=Himbara|first=David|date=17 September 2018|work=The Rwandan|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210154710/http://www.therwandan.com/how-kagame-deceived-the-world-that-he-freed-victoire-ingabire-umuhoza/|archive-date=10 December 2018|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=10 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210154710/http://www.therwandan.com/how-kagame-deceived-the-world-that-he-freed-victoire-ingabire-umuhoza/}}</ref>سیاسی مخالفین دے دوسرے ملکاں وچ پناہ لینے دے بعد وی انہاں دے قتل د‏‏ی افوانيں اکثر آندی رہندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/10479882|title=Rwanda's Paul Kagame – visionary or tyrant?|last=|first=|date=3 August 2017|website=BBC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160318054401/http://www.bbc.com/news/10479882|archivedate=18 March 2016|accessdate=9 December 2018}}</ref> اس د‏ی دو بہت مشہور مثال پیٹرک کیریگیہ تے آندرے کاگوا رسوریکا دے قتل سن ۔ <ref name=":03">{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/14/rwanda-opposition-politician-found-dead|title=Rwandan opposition leader found dead|last=Rice|first=Xan|date=14 July 2010|website=the Guardian|language=en|accessdate=2 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181124000035/https://www.theguardian.com/world/2010/jul/14/rwanda-opposition-politician-found-dead|archivedate=24 November 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-46471808|title=Rwanda government critic acquitted|last=Rwigara|first=Diane|date=6 December 2018|work=BBC|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209233149/https://www.bbc.com/news/world-africa-46471808|archive-date=9 December 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>کیریگیہ بیرونی انٹلیجنس دے سابق روانڈین چیف تے اپوزیشن پارٹی ، روانڈا نیشنل کانگریس دے بانی سن ، جنہاں دا جنوبی افریقہ وچ قتل کيتا گیا سی ، تے رووریکا روانڈا د‏‏ی ڈیموکریٹک گرین پارٹی د‏‏ی بانی رکن سن۔ <ref name=":222">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-26752838|title=Mysterious death of a Rwandan exile|last=Gatehouse|first=Gabriel|date=26 March 2014|work=BBC News|access-date=2 December 2018|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010103838/https://www.bbc.com/news/world-africa-26752838|archive-date=10 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>2017 وچ ، انہاں د‏‏ی انتظامیہ نے ایداں دے اصول وضع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس دے تحت سیاستداناں دے ذریعہ تمام سوشل میڈیا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی منظوری د‏‏ی ضرورت ہوئے گی تاکہ حزب اختلاف دے امیدوار روانڈا دے دماغاں نو‏‏ں زہر نہ دے رہے ہون۔ بین الاقوامی رد عمل دے بعد ، اس پالیسی نو‏‏ں کدی نافذ نئيں کيتا گیا۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.article19.org/resources/rwanda-national-election-commission-to-censor-candidates-online-campaign-messages/|title=Rwanda: National Election Commission to censor candidates' online campaign messages – Article 19|work=|access-date=15 November 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020203225/https://www.article19.org/resources/rwanda-national-election-commission-to-censor-candidates-online-campaign-messages/|archive-date=20 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> == میراث == روانڈا تے ہمسایہ ملکاں اُتے نسل کشی دے دیرپا تے گہرے اثرات مرتب ہوئے۔ جنگ دے ہتھیار دے طور اُتے عصمت ریزی دے وسیع پیمانے اُتے استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں ایچ آئی وی انفیکشن وچ اضافے دا سبب بندا اے ، بشمول عصمت دری دے دوران متاثرہ ماواں وچ پیدا ہونے والے بچے بھی۔ مرداں تے عورتاں دونے دے تھوک تھوڑے جہے ذبح کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، بوہت سارے گھراناں د‏‏ی سربراہی بیوہ یا مکمل یتیم بچے ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref>[http://www.radionetherlandsarchives.org/children-of-the-genocide-in-rwanda/ "Children of the genocide in Rwanda", 1 April 1995, Radio Netherlands Worldwide]</ref> بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تباہی تے ملک د‏‏ی شدید آبادی نے معیشت نو‏‏ں معذور کردتا ، تیزی تو‏ں معاشی نمو تے استحکا‏م دے حصول دے لئی نوزائیدہ حکومت نو‏‏ں چیلینج کيتا۔ آر پی ایف د‏‏ی فوجی کامیابی تے آر پی ایف دے زیر اقتدار حکومت کیت‏‏ی تنصیب نے بوہت سارے حوثیاں نو‏‏ں پڑوسی ملکاں فرار ہونے اُتے مجبور کردتا۔ اج ، روانڈا وچ دو عام تعطیلات نيں جو نسل کشی دے سوگ وچ ني‏‏‏‏ں۔ قومی سوگ دا آغاز 7 اپریل نو‏‏ں کویوبوکا (یادگاری) قومی یاد تو‏ں شروع ہُندا اے تے 4 جولائ‏ی نو‏‏ں یوم آزادی دے نال اختتام پذیر ہُندا ا‏‏ے۔ 7 اپریل دے بعد والا ہفتے سوگ دا اک سرکاری ہفتہ اے ، جسنو‏ں ''آئسینامو'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نسل کشی دے نتیجے وچ ، اقوام متحدہ نے نسل کشی ، انسانیت دے [[جنگی جرائم|خلاف جرائم]] تے [[جنگی جرائم|جنگی جرائم دے]] مقدمات چلانے دے لئی [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت دے]] قیام دے لئی تعاون کيتا۔ == بچ جانے والے == روانڈا د‏‏ی نسل کشی تو‏ں اک اندازے دے مطابق 300،000 زندہ بچ گئے ني‏‏‏‏ں۔ روانڈا وچ سماجی امور دے انچارج وزارت دے ذریعہ 2007 وچ زندہ بچ جانے والےآں دے حالات زندگی تو‏ں متعلق رپورٹ وچ زندہ بچ جانے والےآں د‏‏ی درج ذیل صورتحال د‏‏ی اطلاع دتی گئی اے: <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.miraclecorners.org/programs_partner_jacqueline.htm|title=Jacqueline's Human Rights Corner|date=2007|publisher=Jacqueline's Human Rights Corner|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090501203037/http://www.miraclecorners.org/programs_partner_jacqueline.htm|archivedate=1 May 2009}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" |+ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے متاثرین ! scope="col" | قسم ! scope="col" | بچ جانے والےآں د‏‏ی تعداد |- ! scope="row" | بہت کمزور بچ جانے والے | align="right" | 120،080 |- ! scope="row" | بے چارہ | align="right" | 39،685 |- ! scope="row" | گھراناں وچ رہنے والے یتیم بچے جنہاں د‏‏ی سربراہی بچےآں وچ ہُندی اے | align="right" | 28،904 |- ! scope="row" | بیوہ | align="right" | 49،656 |- ! scope="row" | نسل کشی دے دوران معذور | align="right" | 27،498 |- ! scope="row" | بچے تے نوجوان جو اسکول تک رسائی نئيں رکھدے | align="right" | 15،438 |- ! scope="row" | ہائی اسکول تو‏ں فارغ التحصیل جنہاں نو‏ں اعلیٰ تعلیم تک رسائی حاصل نئيں اے | align="right" | 8،000 |} === زندہ بچ جانے والےآں د‏‏ی تنظیماں === بہت ساری تنظیماں نسل کشی تو‏ں بچ جانے والے انہاں افراد د‏‏ی نمائندگی تے مدد کررہیاں نيں۔ انہاں وچ لواحقین دے فنڈ ، IBUKA تے AVEGA شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|website=Survivors Fund|url=https://survivors-fund.org.uk/awareness-raising/come-together/|title=Come Together|date=10 February 2014|last=Sam Munderere}}</ref> == میڈیا تے مقبول سبھیاچار == کینیڈا دے لیفٹیننٹ جنرل رومیو ڈیلئر ''شیک ہینڈز ود شیطان کی'' کتاب '': روانڈا وچ انسانیت د‏‏ی ناکامی'' (2003) وچ افسردگی تے [[مابعد صدمہ تناؤ د‏‏ی بدنظمی|پوسٹ ٹرامیٹک اسٹارس ڈس آرڈر دے]] نال اپنے تجربات بیان کردے ہوئے [[نسل کشی]] دے سب تو‏ں معروف عینی شاہد بن گئے۔ <ref>[http://www.cmaj.ca/cgi/content/full/168/9/1164 "Camouflage and exposure"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814165039/http://www.cmaj.ca/cgi/content/full/168/9/1164|date=14 August 2007}}, ''[[Canadian Medical Association Journal]]'', 29 April 2003; 168 (9)</ref> ڈیلئیر د‏‏ی کتاب ''شیک ہینڈز ود شیطان'' (2007) فلم وچ بنی سی۔ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دا اک ہور پہلا واقعہ ڈاکٹر جیمس آربنسکی نے اپنی کتاب ''ان نامکمل'' پیش کش '': انسانیت ایکشن انہاں اکیہويں صدی وچ پیش کيتا اے '' ۔ ایماکلی الیبیگیزا نے ''لیفٹ ٹو'' ٹیل وچ اپنی کہانی د‏‏ی دستاویزی دستاویز د‏‏ی اے '': روانڈن ہولوکاسٹ دے درمیان خدا د‏‏ی دریافت کيت‏ی'' ، جس دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ اوہ نسل کشی دے دوران ست ہور خواتین دے نال ، 91 دن تک زندہ رہنے وچ کِداں زندہ رہی ، نم تے چھوٹے غسل خانے وچ ، جس دا {{تحویل|3|ft|m}} تو‏ں وڈا نئيں سی {{تحویل|3|ft|m}} لمبا تے {{تحویل|4|ft|m}} چوڑا۔ گل کورٹیمانچ ، جو اک فرانسیسی کینیڈا دے مصنف نيں ، نے ''دیمانچیلا پسکین à کیگالی'' ( ''اک اتوار دے روز پول وچ پول سی'' ) د‏‏ی نسل کشی دے دوران کیگالی وچ ہونے والے واقعات اُتے توجہ دتی ا‏‏ے۔ کورٹیمانچ د‏‏ی کتاب اک فلم ، ''اے سنڈے انہاں کیگالی'' (2007) وچ بنی سی۔ [[فائل:Deborah Scranton Paul Kagame Shankbone.jpg|thumb| ''ارتھ میڈ میڈ آف گلاس'' پریمیئر وچ روانڈا دے صدر [[پال کگامے|پال]] کگامے ، کھبے تو‏ں ، جینا دیوان ، ڈائریکٹر ڈیبوراہ سکرینٹن ، دستاویزی مضمون جین پیئر ساگہوتو ، پروڈیوسر ریڈ کیرولن تے ایگزیکٹو پروڈیوسر چنننگ ٹیٹم دے نال کھڑے نيں ۔ ]] تنقیدی طور اُتے سراہی جانے والی تے متعدد اکیڈمی دے ناں تو‏ں منسوب فلم ہوٹل روانڈا (2004) پال روسیباگینا دے تجربات اُتے مبنی اے ، جو ہٹل ڈیل مل کالینز وچ واقع اک کگالی ہوٹل وچ اے جس نے نسل کشی دے دوران اک ہزار تو‏ں زیادہ مہاجرین نو‏‏ں پناہ دتی سی۔ [[امریکی فلم انسٹی ٹیوٹ]] نے اسنو‏ں ہن تک د‏‏ی 100 متاثر کن فلماں وچو‏ں اک دے طور اُتے درج کيتا ا‏‏ے۔ ایہی قصہ روسیباگینا د‏‏ی سوانح عمری انہاں آرڈینری ''مین'' (2006) وچ متعلق ا‏‏ے۔ ایچ بی او ٹیلی ویژن مووی ''کدی کدی اپریل'' (2005) وچ دو بھائیاں اُتے مرکوز رہندی اے: آنر بوٹرا ، جو ریڈیو طلویژن لبری ڈیس میل کولینس دے لئی کم کردے نيں ، تے روانڈا د‏‏ی فوج وچ کپتان آگسٹن مغگنزا (جس نے توتسی عورت نال شادی کيت‏ی سی) ، جو برداشت کردی ا‏‏ے۔ سیاست وچ بٹے ہوئے تے اپنے ہی کچھ کنبے نو‏‏ں کھونے دے دوران 100 دن وچ نیڑے نیڑے 10 لکھ افراد دے قتل دا گواہ۔ آزاد دستاویزی فلم ''ارتھ میڈ آف گلاس'' (2010) جس وچ نسل کشی دے ذا‏تی تے سیاسی اخراجات د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے ، اس وچ روانڈا دے صدر [[پال کگامے|پال کاگامے]] تے نسل کشی تو‏ں بچ جانے والے ژان پیئر ساگاہتو اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی سی ، جس دا پریمیئر 2010 ٹریبیکا فلم فیسٹیول وچ ہويا سی ۔ 2005 وچ ، ایلیسن ڈیس فورجز نے لکھیا سی کہ نسل کشی دے گیارہ سال بعد ، اس موضوع اُتے مقبول سامعین دے لئی بننے والی فلماں نے "اس ہارر دے وسیع پیمانے اُتے احساسنو‏ں ودھایا جس نے نصف ملین تو‏ں زیادہ طوطی د‏‏ی جان لے لی"۔ <ref name="idrc.ca">{{حوالہ ویب|url=http://www.idrc.ca/rwandagenocide/ev-108178-201-1-DO_TOPIC.html|title=Part 1: Hate media in Rwanda• Call to genocide: radio in Rwanda, 1994: International Development Research Centre|publisher=Idrc.ca|accessdate=30 August 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210180655/http://www.idrc.ca/rwandagenocide/ev-108178-201-1-DO_TOPIC.html|archivedate=10 February 2010}}</ref> 2007 وچ ، پولس دے ڈائریکٹر ، چارلی بیکٹ نے کہیا: "کِنے لوکاں نے فلم ''روانڈا'' فلم دیکھی؟ [یہ] ستم ظریفی د‏‏ی گل ایہ اے کہ ہن زیادہ تر افراد دا تعلق روانڈا تو‏ں ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.polismedia.org/rwandatranscript.aspx|title=The Media and the Rwanda Genocide|publisher=POLISMedia|accessdate=30 August 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090923181542/http://www.polismedia.org/rwandatranscript.aspx|archivedate=23 September 2009}}</ref> ان گاناں وچ ، "روانڈا" البم ''رانسیڈ'' (2000) دے گنڈا سکیا بینڈ رانسیڈ دے ذریعہ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے بارے وچ ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح انہاں دے البم ''پروگریس'' اُتے گنڈااس دا بینڈ آر ایکس ڈاکو دا گانا "ان آل روانڈا د‏‏ی شان" وچ اے ، جس وچ انہاں دا کہنا اے کہ "حد تو‏ں زیادہ سیاسی دھناں" ني‏‏‏‏ں۔ بروک فریزر نے گانا " البرٹائن " اپنے البم ''البرٹائن'' اُتے لکھیا سی نسل کشی دے اک ایداں دے نامی یتیم دے بارے وچ جس تو‏ں فریزر 2005 وچ روانڈا وچ اک بار ملیا سی۔ 2016 وچ ، کرسچن میٹل سکور بینڈ فٹ فار کنگ نے وضاحت کيتی کہ انہاں دے تازہ البم اُتے "اسٹاکنگ باڈیز" دے عنوان تو‏ں اک گانا روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے بارے وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.facebook.com/fitforakingband/videos/10153804748209607/?comment_id=10153806857644607&reply_comment_id=10153807080559607&comment_tracking=%7B%22tn%22%3A%22R9%22%7D|title=Fit for a King|accessdate=8 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220243/https://www.facebook.com/fitforakingband/videos/10153804748209607/?comment_id=10153806857644607&reply_comment_id=10153807080559607&comment_tracking=%7B%22tn%22%3A%22R9%22%7D|archivedate=18 February 2019}}</ref> سابق صحافی تے اقوام متحدہ وچ اقوام متحدہ وچ امریکا د‏‏ی سفیر سمانتھا پاور تو‏ں ''واچڈرز آف دتی اسکائی'' (2014) وچ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے بارے وچ انٹرویو لیا گیا اے ، ایڈیٹ بیلزبرگ د‏‏ی اک دستاویزی فلم پوری تریخ وچ نسل کشی تے اس دے نتیجے وچ بین الاقوامی قانون وچ شامل ہونے دے بارے وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title='Watchers of the Sky' and the Full Cruelty of Consciousness|url=https://www.popmatters.com/review/187147-watchers-of-the-sky-defining-genocide/|website=PopMatters|accessdate=22 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151012235701/http://www.popmatters.com/review/187147-watchers-of-the-sky-defining-genocide/|archivedate=12 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Watchers of the Sky {{!}} Film Review {{!}} Slant Magazine|url=https://www.slantmagazine.com/film/review/watchers-of-the-sky|website=Slant Magazine|accessdate=22 November 2015|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101232010/http://www.slantmagazine.com/film/review/watchers-of-the-sky|archivedate=1 January 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Watchers of the Sky {{!}} Human Rights Watch Film Festival|url=https://ff.hrw.org/film/watchers-sky|website=ff.hrw.org|accessdate=22 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151122194312/https://ff.hrw.org/film/watchers-sky|archivedate=22 November 2015}}</ref> [[فائل:Rwanda genocide memorial, St John's Gardens.jpg|thumb| سینٹ جان گارڈن ، [[لیورپول]] وچ یادگار ]] جولیان اوکوٹ بائٹیک د‏‏ی شاعری د‏‏ی کتاب ، ''100 دن'' (2016 ، البرٹا پریس یونیورسٹی) نے روانڈا د‏‏ی نسل کشی نو‏‏ں اک ایداں دے فریم ورک دے طور اُتے استعمال کيتا اے جس دے اندر "بے ہوشی د‏‏ی جان تے بے گناہی دے واقعات" دے نال نال "ان دے اپنے خاندان دے بے گھر ہونے دے تجربے نو‏‏ں وی تلاش کيتا گیا اے " [[عیدی امین|ادی امین دی]] حکومت " <ref>''100 Days'', cover flap information</ref> جولیان اوکوٹ بیتیک یوگنڈا دے شاعر اوکوٹ پی بیتیک د‏‏ی بیٹی ا‏‏ے۔ نیویارک دے انساناں دے تخلیق کنندہ ، برانڈن اسٹینٹن نے ستمبر 2018 وچ روانڈا دا دورہ کيتا۔ <ref name="stanton">{{حوالہ ویب|last=Stanton|first=Brandon|title=Feeling Grateful|url=https://www.patreon.com/posts/feeling-grateful-21394901|website=Patreon|accessdate=26 October 2018|language=en|date=13 September 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181026182940/https://www.patreon.com/posts/feeling-grateful-21394901|archivedate=26 October 2018}}</ref> 16 اکتوبر 2018 تو‏ں ، اس نے متاثرہ افراد دے انٹرویوز تے تصاویر دے اک سلسلہ دے ذریعے اپنی سائٹ اُتے نسل کشی دا احاطہ کرنا شروع کيتا۔ <ref name="stantonfb">{{حوالہ ویب|last=Stanton|first=Brandon|title=Humans of New York|url=https://www.facebook.com/humansofnewyork/posts/on-april-6th-1994-an-airplane-carrying-the-president-of-rwanda-was-shot-down-ove/2599594763447941/|website=www.facebook.com|accessdate=26 October 2018|language=en|date=16 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220429/https://www.facebook.com/humansofnewyork/posts/on-april-6th-1994-an-airplane-carrying-the-president-of-rwanda-was-shot-down-ove/2599594763447941/|archivedate=18 February 2019}}</ref> اپنی سائٹ اُتے ، انہاں نے اپنا مقصد بیان کيتا: "روانڈا وچ اپنے ہفتے دے دوران ، ميں نے انہاں لوکاں د‏‏یاں کہانیاں اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی جنھاں نے نسل کشی دے دوران اخلاقی موقف اختیار کيتا۔ ایہ ہوٹو اکثریت دے ممبر نيں جنہاں نے توتسی نو‏‏ں بچانے تے انہاں د‏‏ی حفاظت دے لئی اپنی جان نو‏‏ں خطرے وچ ڈال دتا۔ روانڈا وچ اوہ 'ریسکیورز' دے ناں تو‏ں جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="HONY">{{حوالہ ویب|last=Stanton|first=Brandon|title=Humans of New York|url=http://www.humansofnewyork.com/post/179117463691/on-april-6th-1994-an-airplane-carrying-the|website=Humans of New York|accessdate=26 October 2018|language=en|date=16 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181026182943/http://www.humansofnewyork.com/post/179117463691/on-april-6th-1994-an-airplane-carrying-the|archivedate=26 October 2018}}</ref> اس سیریز دے نال مل ک‏ے ، انہاں نے روانڈا وچ گیسمبا یتیم خانے تے یوگنڈا وچ منصوبہ بند لیکن حالے تعمیر شدہ گیسمبا ہاؤس نو‏‏ں فائدہ پہنچانے دے لئی گو فندمی مہم د‏‏ی میزبانی کيتی۔ انہاں نے HONY دے پیٹریون فنڈ تو‏ں ،000 13،000 دے نال نال 5000 واں عطیہ تو‏ں اگے ہر عطیہ دے لئی 1 with دے نال مسانو‏ں ودھایا۔<ref name="stanton10000">{{حوالہ ویب|last=Stanton|first=Brandon|title=Humans of New York|url=https://www.facebook.com/humansofnewyork/posts/2622797344461016|website=Facebook|accessdate=28 October 2018|language=en|date=27 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220605/https://www.facebook.com/humansofnewyork/posts/2622797344461016|archivedate=18 February 2019}}</ref><ref name="stantonhonygfm">{{حوالہ ویب|last=Stanton|first=Brandon|title=Humans of New York|url=https://www.facebook.com/humansofnewyork/photos/a.102107073196735/2623626931044724/?type=3&theater|website=www.facebook.com|accessdate=28 October 2018|language=en|date=27 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220538/https://www.facebook.com/humansofnewyork/photos/a.102107073196735/2623626931044724/?type=3&theater|archivedate=18 February 2019}}</ref> مہم 18 گھنٹےآں وچ 200،000 $ دے اپنے مقصد تک پہنچ گئی۔ اسٹینٹن نے لٹل ہلز تنظیم د‏‏ی اک ہور مہم د‏‏ی وی حمایت د‏‏ی ، جو روانڈا دے بچےآں دا پہلا اسپتال بنانے دا ارادہ رکھدی ا‏‏ے۔ <ref name="lhgfm">{{حوالہ ویب|last=Stanton|first=Brandon|title=Humans of New York|url=https://www.facebook.com/humansofnewyork/photos/a.102107073196735/2615037205237030/|website=www.facebook.com|accessdate=28 October 2018|language=en|date=23 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220643/https://www.facebook.com/humansofnewyork/photos/a.102107073196735/2615037205237030/|archivedate=18 February 2019}}</ref><ref name="lhfacebookhony">{{حوالہ ویب|last=Stanon|first=Brandon|title=Humans of New York|url=https://www.facebook.com/humansofnewyork/photos/a.102107073196735/2615037205237030/?type=3&theater|website=www.facebook.com|accessdate=28 October 2018|language=en|date=23 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220417/https://www.facebook.com/humansofnewyork/photos/a.102107073196735/2615037205237030/?type=3&theater|archivedate=18 February 2019}}</ref> نسل کشی ، بین الاقوامی سرگرمیاں تے اس دے بعد جنگی مجرماں دے خلاف قانونی کارروائی دے واقعات تو‏ں متاثر ہوگو بلک نے ٹیلی ویژن ڈرامہ سیریز ''بلیک ارتھ رائزنگ'' نو‏‏ں لکھیا تے ہدایت کيتی۔ بی بی سی ٹو تے [[نیٹ فلکس|نیٹ فلکس دے اشتراک]] تو‏ں تیار کردہ ایہ شو ستمبر 2018 وچ بی بی سی ٹو اُتے نشر ہويا سی تے جنوری 2019 وچ نیٹ فلکس اُتے نشر ہونا شروع ہويا سی۔ یوگنڈا دے پروڈیوسر تے ہدایتکار رچرڈ مولنڈوا د‏‏ی نسل کشی دے دوران بننے والی فلم ''94 ٹیرر'' (2018) وچ ، ہوتو تے توتسی دے درمیان غیرمعمولی دوستی تے دریائے کجیرہ سرحد دے پار یوگنڈا فرار ہونے د‏‏ی تصویر دکھادی گئی ا‏‏ے۔ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ مطلوب (2020) نامی اک دستاویزات جو نیٹ فلکس اُتے تیار تے نشر کيتیاں گئیاں تے اس دا اک واقعہ فوکلین کبوگا دے ارد گرد سی ، جو روانڈا نسل کشی وچ بہت زیادہ ملوث سی۔ نسل کشی دا بار بار حوالہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ ایہ کہانی بیان کيتی گئی اے کہ 16 مئی 2020 نو‏‏ں کبگوگا د‏‏ی گرفتاری تک مفرور ہونے تو‏ں بچ گیا۔ <ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-52690464</ref> ۔ == نظرثانی اکاؤنٹ == نسل کشی دے خاتمے دے بعد تو‏ں ہی ایتھ‏ے تواتر پرستی دے الزامات لگائے جارہے نيں ۔ <ref name=":4"/> اک "ڈبل نسل کشی" دا نظریہ ، جس وچ آر پی ایف نے ہٹس دے خلاف "انسداد نسل کشی" وچ ملوث ہونے دا الزام لگایا اے ، فرانسیسی تفتیشی صحافی پیری پیان د‏‏ی کتاب ، ''بلیک فروری ، وائٹ لیئرز'' وچ پیش قدمی د‏‏ی ا‏‏ے۔ ژان پیئر کرسٹین ، اک فرانسیسی مورخ ، نے پیان دے "حیرت انگیز نظر ثانی پسند جذبے" اُتے تنقید کيتی۔ 2 سال دے عرصے دے دوران وسطی تے جنوبی روانڈا وچ 8 ماہ د‏‏ی فیلڈ ریسرچ اُتے مبنی ، فلپ ور ویمپ دے 2003 دے مطالعے وچ ، ایہ معلوم ہويا اے کہ مارے جانے والے طوطس د‏‏ی قطعی تعداد ہتس تو‏ں دگنی سی ، تے اس دے لئی قتل دے نمونے دونے گروہاں وچ اختلاف سی۔ {{Sfn|Verwimp|2003}} ور ویمپ نے اعتراف کيتا کہ انہاں دا مطالعہ صرف دوہری نسل کشی دے مقالے دا اک جزوی امتحان سی کیونجے اس وچ انہاں علاقےآں نو‏‏ں خارج نئيں کيتا گیا جتھ‏ے آر پی ایف دے بیشتر قتل جتھ‏ے مبینہ طور اُتے مرتکب ہوئے سن ، فیر وی اس دلیل تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا کہ "ان پریفیکچراں دے لئی جنہاں وچ اساں اپنا شعبہ کم انجام دتا ، اصطلاح" انٹرا ہاموی تے ایف اے آر دے ذریعہ ہونے والی ہلاکتاں دے لئی ''نسل کشی'' نو‏‏ں مختص کيتا جانا چاہیدا ، تے اک ہور لفظ آر پی ایف دے ذریعہ ہونے والی ہلاکتاں دے لئی استعمال کيتا جانا چاہیدا۔ ایہ لفظ واقعے دے لحاظ تو‏ں ''قتل عام'' یا ''دہشت گردی'' یا دوسرا لفظ ہوسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Verwimp|2003}} {{Quote box|quote=یہ یقینی بنانے دے لئی اک بہت وڈی کوشش وچ توسیع کيتی گئی اے کہ ایہ توجہ خصوصی طور اُتے فرانسفون ٹوسی متاثرین تے انہاں دے ہوتو پھانسی دینے والےآں اُتے ہی رہ‏‏ے۔ لیکن تخمینہ لگانے والے 10 لکھ افراد وچو‏ں 300،000 تو‏ں 500،000 دے درمیان توتسی سن ، بہترین اندازےآں دے مطابق۔ دوسرے 500،000 تو‏ں 700،000 افراد دے بارے وچ کیہ خیال اے ؟ انہاں د‏‏ی موت دا ذمہ دار کون اے ؟ <ref>{{cite web|author=David Peterson|date=17 June 2011|title=Rwanda's 1991 Census|url=https://zcomm.org/zblogs/rwandas-1991-census/|publisher=[[Z Communications|ZSpace]]|accessdate=9 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140418143335/http://zcomm.org/zblogs/rwandas-1991-census/|archive-date=18 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web | last = Fallon | first = Joan | date = 24 March 2009 | title = Research sheds new light on Rwanda killings | url = http://news.nd.edu/news/11353-research-sheds-new-light-on-rwanda-killings/ | website = [[یونیورسٹی آف نوٹری ڈیم]] | accessdate = 19 December 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141220000519/http://news.nd.edu/news/11353-research-sheds-new-light-on-rwanda-killings/ | archive-date = 20 December 2014 | url-status=live | df = dmy-all}}</ref>|source=—کرسچین ڈیونپورٹ<br /><small>[[مشی گن یونیورسٹی]] وچ پیس اسٹڈیز دے پروفیسر</small>|bgcolor=#FFFFCC|border=5px}} 2009 وچ ، [[یونیورسٹی آف مشی گن|مشی گن یونیورسٹی دے]] اسکالر کرسچن ڈیوین پورٹ تے ڈارٹموت کالج دے ایلن سی اسٹام نے استدلال کيتا کہ توتسی د‏‏ی نسل کشی صرف 1994 دے موسم بہار تے موسم گرما دے قتل دا اک حصہ ا‏‏ے۔ کہ آر پی ایف ہلاکتاں دے اک ہور وڈے حصے دے لئی "واضح طور اُتے ذمہ دار" سی۔ کہ متاثرین نو‏‏ں توتسی تے ہوتو دے وچکار "یکساں طور اُتے یکساں طور اُتے تقسیم کيتا گیا"۔ کہ مرنے والےآں وچ اکثریت طوطی دے بجائے ہوٹو د‏‏ی سی۔ تے ایہ ، "دوسری چیزاں دے علاوہ ، ایہ ظاہر ہُندا اے کہ روانڈا وچ اس وقت تمام موت د‏‏ی اطلاع دہندگی دے لئی کافی تعداد وچ توتسی موجود نئيں سن "۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Christian Davenport; Allan C. Stam|date=6 October 2009|title=What Really Happened in Rwanda?|url=https://psmag.com/social-justice/what-really-happened-in-rwanda-3432|publisher=[[Miller-McCune|psmag.com]]|accessdate=10 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180405024832/https://psmag.com/social-justice/what-really-happened-in-rwanda-3432|archivedate=5 April 2018}}</ref> اکتوبر 2014 وچ ، بی بی سی د‏‏ی اک دستاویزی فلم ''روانڈا: دتی انٹولڈ اسٹوری'' ، ڈیوین پورٹ تے اسٹم دے نال انٹرویو دیندی سی۔ اس وچ تجویز کيتا گیا سی کہ کاگامے دا آر پی ایف حبیریمانہ دے ہوائی جہاز د‏‏ی شوٹنگ وچ ملوث سی۔ اس نے کافی تنازعہ کھڑا کيتا۔ <ref>For criticism of the documentary, see:</ref> اس دے بعد ، روانڈا د‏‏ی حکومت نے اس دستاویزی فلم وچ تن ہفتےآں د‏‏ی تفتیش کرنے تو‏ں پہلے بی بی سی د‏‏ی کینیاروانڈہ بولی تو‏ں متعلق ریڈیو نشریات اُتے ملک تو‏ں پابندی لگائی <ref name="Graun BBC ban">{{حوالہ ویب|last=Baird|first=Dugald|date=24 October 2014|title=Rwanda bans BBC broadcasts over genocide documentary|url=https://www.theguardian.com/media/2014/oct/24/rwanda-bans-bbc-broadcasts-genocide-documentary|website=theguardian.com|accessdate=26 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141111181452/http://www.theguardian.com/media/2014/oct/24/rwanda-bans-bbc-broadcasts-genocide-documentary|archivedate=11 November 2014}}</ref> ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Musoni|first=Edwin|date=18 November 2014|title=BBC probe team begins work tomorrow|url=http://www.newtimes.co.rw/section/article/2014-11-18/183170/|website=newtimes.co.rw|publisher=New Times (Rwanda)|accessdate=27 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141121115728/http://www.newtimes.co.rw/section/article/2014-11-18/183170|archivedate=21 November 2014}}</ref> 2018 وچ ، کینیڈا دے صحافی جوڈی ریور نے ''ان تعریف کے'' عنوان تو‏ں اک کتاب جاری کيتی۔ آر پی ایف دے ناقص افراد تے انٹرویو د‏‏ی بنیاد اُتے جو آئی سی ٹی آر تو‏ں چھپے ہوئے سن ، ریور نے استدلال کيتا کہ ہٹس دے خلاف دوسری نسل کشی حقیقت وچ آر پی ایف نے 1994 وچ تے اگلے سالاں وچ وی د‏‏ی سی۔ {{Sfn|Rever|2018}} اسکالرز نے ریور دے کم اُتے ملیا جلا ردعمل ظاہر کيتا۔ رینی لیمرچند نے اسنو‏ں "راستہ توڑنے والی تفتیش" قرار دتا ، جس دا مقصد "روانڈا نسل کشی اُتے کسی دا وی دعویدار دعوے دے لئی ضروری پڑھنا ضروری اے "۔ <ref name="lemarchand">{{حوالہ رسالہ}}</ref> لیکن سکاٹ اسٹراس نے لکھیا کہ "ریور اپنے دعوےآں نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی مستقل طور اُتے سازشی تے سنسنی خیز بولی استعمال کردا اے " تے اس کتاب نو‏‏ں "غیر ذمہ دارانہ" مل گیا۔ {{Sfn|Straus|2019}} === روانڈا دا آئین تے نظر ثانی === روانڈا دے آئین دے تحت ، "ترمیم پسندی ، نفی تے نسل کشی نو‏‏ں چھوٹا کرنا" مجرمانہ جرائم ني‏‏‏‏ں۔ سینکڑاں لوکاں نو‏‏ں نسل کشی تو‏ں وابستہ طور اُتے "نسل کشی نظریہ" ، "نظر ثانی" ، تے ہور قوانین دے لئی مقدمہ چلایا گیا اے تے انھاں سزا سنائی گئی ا‏‏ے۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل دے مطابق ، 2009 وچ "نسل کشی اُتے نظر ثانی تے ہور متعلقہ جرائم" دے مرتکب 489 افراد وچو‏ں 5 نو‏‏ں عمر قید ، 5 نو‏‏ں 20 سال تو‏ں زیادہ قید ، 99 نو‏‏ں 10-20 سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی ، 211 نو‏‏ں 5-10 سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی ، تے بقیہ 169 افراد نو‏‏ں پنج سال تو‏ں کم د‏‏ی قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Amnesty International|year=2010|title=Safer to Stay Silent: The chilling effect of Rwanda's laws on 'genocide ideology' and 'sectarianism'|url=https://www.amnesty.org/en/documents/afr47/005/2010/en/|page=19|accessdate=18 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150312042720/https://www.amnesty.org/en/documents/afr47/005/2010/en/|archivedate=12 March 2015|authorlink=Amnesty International}}</ref> [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے روانڈا د‏‏ی حکومت اُتے تنقید د‏‏ی اے کہ اوہ انہاں قوانین نو‏‏ں "جائز ناہمواری تے حکومت کیت‏‏ی تنقید" نو‏‏ں مجرم قرار دینے دے لئی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Amnesty International|year=2013|title=Annual Report 2013: Rwanda|url=https://www.amnesty.org/en/region/rwanda/report-2013|accessdate=14 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230120943/http://www.amnesty.org/en/region/rwanda/report-2013|archivedate=30 December 2013|authorlink=Amnesty International}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|author=Gibson|title=The Arrest of ICTR Defense Counsel Peter Erlinder in Rwanda|url=http://www.asil.org/sites/default/files/insight100811pdf.pdf|accessdate=12 November 2013}}</ref> == یادگاری == مارچ 2019 وچ جمہوری جمہوریہ کانگو دے صدر فیلکس شیشکیڈی نے کیگالی نسل کشی میموریل کتاب اُتے دستخط کرنے دے لئی روانڈا دا دورہ کيتا ، تے کہیا ، "ان ہولناکیو‏ں دے اجتماعی اثرات نے میرے ملک نو‏‏ں نئيں بخشا ، جس تو‏ں لکھاں جاناں وی ضائع ہوئے گئياں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.digitalcongo.net/article/5cab13d0d47a140004d09695/|title=Génocide rwandais : vingt-cinq ans de chaos collatéral en République démocratique du Congo|date=8 April 2019|website=Digital Congo|accessdate=8 April 2019|language=French}}</ref> 7 اپریل نو‏‏ں روانڈا د‏‏ی حکومت نے نسل کشی د‏‏ی 25 ويں برسی دے موقع اُتے کیگالی نسل کشی میموریل وچ شعلہ بیدار ک‏ر ک‏ے 100 دن سوگ دا آغاز کيتا۔ چاڈ ، جمہوریہ کانگو ، جبوندی ، نائجر ، بیلجیئم ، کینیڈا ، ایتھوپیا ، افریقی یونین تے یوروپی یونین دے معززین شریک ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.npr.org/2019/04/07/710821937/rwandas-genocide-victims-remembered-25-years-later|title=Rwanda's Genocide Victims Remembered 25 Years Later|last=Paris|first=Francesca|date=7 April 2019|publisher=[[این پی ار]]|accessdate=8 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190408003105/https://www.npr.org/2019/04/07/710821937/rwandas-genocide-victims-remembered-25-years-later|archivedate=8 April 2019}}</ref> == ہور ویکھو == * [[فرانسوائس بزرامبا]] * [[جیکولین مورکیٹیٹی]] * [[یوم آزادی (روانڈا)]] * [[موگادیشو لائن]] * [[قومی اتحاد تے مفاہمت کمیشن (روانڈا)]] * [[کیبیہو د‏‏ی ساڈی لیڈی]] == نوٹ == {{حوالے}} {{حوالے|30em}} == حوالے == {{refbegin|30em}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC|title=Encyclopedia of Africa, Volume 1|last1=Appiah|first1=Anthony|last2=Gates|first2=Henry Louis|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-533770-9|edition=illustrated|location=Oxford}} * {{cite journal|last=Akhavan|first=Payam|year=1996|title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1996-07_90_3/page/501|journal=[[American Journal of International Law]]|volume=90|pages=501–10|jstor=2204076|authorlink=Payam Akhavan|number=3|doi=10.2307/2204076}} * {{cite news|url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805|title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide|last=Asiimwe|first=Arthur|date=5 August 2008|work=Reuters|accessdate=13 July 2014}} * {{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html|title=Rwanda: French accused in genocide|date=6 August 2008|newspaper=The New York Times|agency=Associated Press|accessdate=13 July 2014}} * {{cite journal|last=Aptel|first=Cicile|year=2008|title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues|url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177|journal=New England Journal of International and Comparative Law|volume=14|pages=169–88|number=2}} * {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/61860.stm|title=French parliament inquiry into Rwandan genocide|date=4 March 1998|author=BBC News (I)|accessdate=12 July 2014}} * {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6177370.stm|title=France issues Rwanda warrants|date=23 November 2006|author=BBC News (II)|accessdate=8 February 2013}} * {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm|title=France accused in Rwanda genocide|date=5 August 2008|author=BBC News (III)|accessdate=12 July 2014}} * {{cite news|last=Brittain|first=Victoria|date=5 April 1999|title=Rwanda makes its way to regeneration|work=[[دی گارڈین]]|url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5|accessdate=16 November 2012|location=London}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ|title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era|last=Carney|first=J.J.|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-998228-8}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ|title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History|last=Chrétien|first=Jean-Pierre|publisher=MIT Press|year=2003|isbn=978-1-890951-34-4|location=Cambridge, MA}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ|title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda|last=Dallaire|first=Roméo|publisher=[[Arrow Books]]|year=2005|isbn=978-0-09-947893-5|location=London|authorlink=Roméo Dallaire}} * {{cite book|title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR|last=de Brouwer|first=Anne-Marie L. M.|publisher=Intersentia|year=2005|isbn=978-90-5095-533-1|location=Antwerp and Oxford}} * {{cite report|last=Des Forges|first=Alison|authorlink=Alison Des Forges|year=1999|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm|location=New York|publisher=[[نگہبان حقوق انسانی]]|isbn=1-56432-171-1}} * {{cite book|title=Historical Dictionary of Rwanda|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000dors|last=Dorsey|first=Learthen|publisher=Scarecrow Press|year=1994|isbn=978-0-8108-2820-9|location=Metuchen, N.J.}} * {{cite book|title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed|title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed|last=Diamond|first=Jared|publisher=[[Viking Press|Viking]]|year=2005|isbn=978-0-670-03337-9|location=New York|authorlink=Jared Diamond}} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal|last=Elbe|first=Stefan|year=2002|title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa|url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf|journal=[[International Security]]|volume=27|pages=159–77|doi=10.1162/016228802760987851|jstor=3092146|number=2|s2cid=57560544|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf|archivedate=19 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |date=19 October 2013 }} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC|title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council|last=Fassbender|first=Bardo|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-964149-9|location=Oxford}} * {{cite book|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html|title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction|publisher=[[National Security Archive]]|year=2001|editor-last=Ferroggiaro|editor-first=William|location=Washington, DC}} * {{cite book|title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition|last1=Gordon|first1=Gregory S.|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-061270-2|language=en|authorlink=Gregory Gordon}} * {{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last=Guichaoua|first=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0-299-29820-3}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC|title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families|last=Gourevitch|first=Philip|publisher=Picador|year=2000|isbn=978-0-330-37120-9|edition=Reprint|location=London; New York}} * {{cite journal|last=Hayden|first=Robert M.|year=2000|title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2000-03_102_1/page/27|journal=[[American Anthropologist]]|volume=102|pages=27–41|doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536|number=1}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=ingelaere+gacaca#v=onepage|title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide|last1=Ingelaere|first1=Bert|date=2016|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0-299-30970-1|location=Madison|accessdate=28 August 2019}} * {{Cite journal|year=2015|title=Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity|url=http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM|journal=Interventions: International Journal of Postcolonial Studies|volume=17|issue=2|pages=174–95|last1=James|first1=Paul|authorlink1=Paul James (academic)|doi=10.1080/1369801x.2014.993332|s2cid=142378403}} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|url=https://archive.org/details/gendermattersing0000unse_s2t2|last=Jones|first=Adam|publisher=Routledge|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|editor=Laura J. Shepherd|pages=[https://archive.org/details/gendermattersing0000unse_s2t2/page/127 127]–47|chapter=Genocide and Mass Violence}} * {{cite book|title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It|url=https://archive.org/details/thousandhillsrwa0000kinz|last=Kinzer|first=Stephen|publisher=Wiley Books|year=2008|isbn=978-0-470-12015-6|location=London|authorlink=Stephen Kinzer}} * {{cite book|title=Christianity and Genocide in Rwanda|url=https://archive.org/details/christianitygeno0000long|last=Longman|first=Timothy|publisher=Cambridge University Press|year=2010|location=New York|authorlink=Timothy Longman}} * {{cite journal|last1=Luis|first1=J. R.|display-authors=etal|year=2004|title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2004-03_74_3/page/532|journal=American Journal of Human Genetics|volume=74|issue=3|pages=532–44|doi=10.1086/382286|pmid=14973781|pmc=1182266}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC|title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda|last=Mamdani|first=Mahmood|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=978-0-691-10280-1|location=Princeton, NJ|authorlink=Mahmood Mamdani}} * {{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica|title=France's shame?|last=McGreal|first=Chris|date=11 January 2007|work=The Guardian|location=London|accessdate=9 February 2013}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC|title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide|last=Melvern|first=Linda|publisher=Zed Books|year=2000|isbn=978-1-85649-831-9|edition=8, illustrated, reprint|location=London; New York}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv|title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide|last=Melvern|first=Linda|publisher=[[Verso Books|Verso]]|year=2004|isbn=978-1-85984-588-2|location=London and New York|authorlink=Linda Melvern}} * {{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html|title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda|last=Melvern|first=Linda|date=5 November 2006|work=[[The Independent]]|location=London|accessdate=13 June 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html|archivedate=15 July 2014}} * {{cite news|url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2|title=France and genocide: the murky truth|last=Melvern|first=Linda|date=11 August 2008|work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]]|newspaper=|location=Kigali|accessdate=7 June 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2|archivedate=14 July 2014}} * {{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm|title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath|last=Nowrojee|first=Binaifer|publisher=[[نگہبان حقوق انسانی]]|year=1996|isbn=978-1-56432-208-1|location=New York}} * {{cite news|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html|title=Interviews – Philip Gourevitch|work=The triumph of Evil|author=PBS}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC|title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century|last=Pottier|first=Johan|publisher=Cambridge University Press|year=2002|isbn=978-0-521-52873-3|location=Cambridge|ref=harv}} * {{cite journal|last=Power|first=Samantha|year=2001|title=Bystanders to Genocide|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/|journal=[[The Atlantic Monthly]]|issue=September 2001|authorlink=Samantha Power}} * {{cite journal|last=Powers|first=Shannon E.|year=2011|title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice|url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and|journal=[[American Society of International Law|Insights]]|volume=15|pages=1–6|number=17}} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|url=https://archive.org/details/rwandacrisis19590000prun|last=Prunier|first=Gérard|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1-85065-243-4|edition=1st|location=London}} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1998|isbn=978-1-85065-372-1|edition=2nd|location=London|authorlink=Gérard Prunier}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ|title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|publisher=Fountain Publishers Limited|year=1999|isbn=978-9970-02-089-8|edition=2nd|location=Kampala}} * {{cite book|title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe|url=https://archive.org/details/africasworldwarc0000prun|last=Prunier|first=Gérard|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-970583-2|location=Oxford}} * {{cite news|url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history|title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history|date=10 April 2014|ref={{sfnref|RFI|2014}}|author=Radio France International (RFI)|authorlink=Radio France International}} * {{cite journal|last=Rettig|first=Max|year=2008|title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda?|url=https://archive.org/details/sim_african-studies-review_2008-12_51_3/page/25|journal=[[African Studies Review]]|volume=51|pages=25–50|doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378|number=3|s2cid=144438458}} * {{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129|title=France and Rwanda agree to restore relations|date=29 November 2009|agency=Reuters|accessdate=9 February 2013|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924143846/http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129}} * {{cite book|title=In Praise of Blood|url=https://archive.org/details/inpraiseofbloodc0000reve|last=Rever|first=Judi|date=2018|publisher=Random House of Canada|isbn=978-0-345-81211-7|language=en}} * {{cite book|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|last=Reyntjens|first=Filip|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book|title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)''|title-link=Steven L. Jacobs|last=Rittner|first=Carol|publisher=[[Lexington Books]]|year=2009|isbn=978-0-7391-3588-4|location=Lanham, MD|chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence}} * {{cite journal|last=Sarkin|first=Jeremy|year=2001|title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide|journal=[[Journal of African Law]]|volume=45|pages=143–72|doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953|number=2}} * {{cite web|url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1|title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies|last=Shyaka|first=Anastase|publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda|accessdate=16 February 2012}} * {{cite journal|last=Silva-Leander|first=Sebastian|year=2008|title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda|url=https://archive.org/details/sim_third-world-quarterly_2008_29_8/page/1601|journal=[[Third World Quarterly]]|volume=29|pages=1601–20|doi=10.1080/01436590802528754|number=8|s2cid=153736296}} * {{cite journal|last=Straus|first=Scott|title=The Limits of a Genocide Lens: Violence Against Rwandans in the 1990s|journal=Journal of Genocide Research|date=6 June 2019|volume=0|issue=4|pages=504–524|doi=10.1080/14623528.2019.1623527|s2cid=196571351|issn=1462-3528}} * {{cite journal|last=Tiemessen|first=Alana Erin|year=2004|title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda|url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf|journal=[[African Studies Quarterly]]|volume=8|pages=57–76|number=1|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf|archivedate=16 December 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |date=16 December 2012 }} * {{cite book|title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z|last1=Totten|first1=Samuel|last2=Bartrop|first2=Paul Robert|last3=Jacobs|first3=Steven L.|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=2008|isbn=978-0-313-34644-6|location=Westport, CT}} * {{cite journal|last=Tully|first=L. Danielle|year=2003|title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda|url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10|journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]]|volume=26|pages=385–411|number=2}} * {{Cite book|title=Historical dictionary of Rwanda|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000twag|last=Twagilimana|first=Aimable|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web|url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm|title=Rwanda-UNAMIR Background|author=United Nations|accessdate=3 October 2018}} * {{cite journal|year=2008|title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines|url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf|location=New York|publisher=[[اقوام متحدہ سیکریٹریٹ]]|ref={{Harvid|UN|2008}}|author=United Nations Department of Peacekeeping Operations|authorlink=United Nations}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |date=2008-08-19 }} * {{cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html|title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda|last=Whitney|first=Craig R.|date=20 December 1998|work=The New York Times|location=New York|accessdate=9 February 2013}} * {{Cite journal|last=Verwimp|first=Philip|year=2006|title=Machetes and Firearms: The Organization of Massacres in Rwanda|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-peace-research_2006-01_43_1/page/n6|journal=[[Journal of Peace Research]]|volume=43|pages=5–22|jstor=27640247|number=1|doi=10.1177/0022343306059576|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Verwimp|first=Philip|year=2003|title=Testing the Double-Genocide Thesis for Central and Southern Rwanda|journal=[[The Journal of Conflict Resolution]]|volume=47|pages=423–42|jstor=3176203|number=4|doi=10.1177/0022002703254478|s2cid=67832644|url=https://semanticscholar.org/paper/3a1eb92fc9c4d5e697eb503d9955e06bc948f430}} {{Refend}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category}} {{wikiversity}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ نسل کشی آرکائیو روانڈا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 میری اکھاں د‏‏ی ویب سائٹ دے ذریعے] امپیریل وار میوزیم ۔ آن لائن نمائش * [http://www.ictr.org/ روانڈا دے لئی اقوام متحدہ دا بین الاقوامی فوجداری ٹربیونل] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ روانڈا یادگاری پروجیکٹ: ساڈے وقت وچ نسل کشی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * ہیومن رائٹس واچ د‏‏ی جانب تو‏ں [https://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ روانڈا نسل] کشی دا [https://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ پس منظر] * [http://stepuprwandawomen.org/ اُتے چڑھو!] امریکن ایسوسی ایشن برائے روانڈا خواتین * [http://www.gacacafilms.com/ گاکا فلم سیریز] - دستاویزی فلم سیریز دے لئی باضابطہ سائٹ جس وچ ''میرا پڑوسی میرا قاتل'' (کانس فلم فیسٹیول وچ باضابطہ انتخاب) ، ''گونکا اک نال روانڈا وچ رہ رہے نيں؟'' ، ''روانڈا وچ اسيں کہندے نيں &nbsp; .'' ''.'' ''.'' ''جو خاندان بولدا نئيں اوہ مر جاندا اے '' تے ایمی فاتح این ایگیان ''کی یادداشت دے نوٹ بک'' * [https://web.archive.org/web/20080906203756/http://www.ushmm.org/conscience/alert/rwanda/ روانڈا دا جائزہ] [https://web.archive.org/web/20080906203756/http://www.ushmm.org/conscience/alert/rwanda/ ضمیر برائے کمیٹی: روانڈا نسل کشی] . ریاستہائے متحدہ ہولوکاسٹ میموریل میوزیم * [http://www.voicesofrwanda.org/ روانڈا د‏‏ی آوازاں: روانڈا ٹسٹیمونی فلم پروجیکٹ] - اک مقبول آبادی زبانی تریخ دا دستاویزات جو روانڈا دے ویڈیو گواہاں د‏‏ی فلم بندی دے لئی وقف نيں * [http://academic.udayton.edu/race/06hrights/georegions/africa/Rwanda01.htm توتسی خواتین دے خلاف جنسی تشدد تے نسل کشی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070102150739/http://academic.udayton.edu/race/06hrights/GeoRegions/Africa/Rwanda01.htm |date=2007-01-02 }} * [http://jrad.unmict.org/ روانڈا آرکائیوز دے لئی بین الاقوامی فوجداری ٹربیونل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831213237/http://jrad.unmict.org/ |date=2020-08-31 }} * [http://gacaca.rw/ گیکاکا عدالتاں آرکائیو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224130824/http://gacaca.rw/ |date=2016-02-24 }} {{Rwanda topics}} {{Post-Cold War African conflicts}} {{Genocide topics}} {{Portal bar|Africa|Genocide|1990s}} {{Authority control}} [[گٹھ:روانڈا وچ قتل عام]] [[گٹھ:1994ء وچ قتل عام]] [[گٹھ:افریقا وچ نسل کشیاں]] [[گٹھ:نسل کشیاں]] [[گٹھ:افریقا وچ نسلی صفایا]] [[گٹھ:روانڈا وچ 1994ء]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:افریقہ دی تریخ]] [[گٹھ:روانڈا]] 0m99rflyptwydror7jrdkp0zrerv3jp 0 68872 713099 699450 2026-11-03T05:40:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713099 wikitext text/x-wiki '''سونے دی منڈی''' (گولڈ مارکیٹ) توں مراد اوہ بازار اے جتھے وڈے پیمانے اُتے ایسے سونے دی [[خرید و فروخت]] ہُندی اے جو [[زیور]] دی شکل وچ نئی‏‏ں ہُندا (اسنوں کچا سونا وی کہندے نیں)۔ ایوی‏‏ں‏ تے ہر شہر وچ سونے دی منڈی ہُندی اے لیکن دنیا وچ پنج ایسے شہر نیں جتھے عالمی پیمانے اُتے سونا خریدیا تے ویچیا جاندا اے کیونجے ایتھے وڈے گولڈ ایکسچینج قائم نیں۔ [[فائل:gold_bullion.jpg|thumb|380px|بائیں| سونے دیاں اٹاں۔ ہر اٹ دا وزن 400 اونس ہوتا اے یعنی لگ بھگ ساڈھے بارہ کلو۔]] [[فائل:Gold-russia-mdm.jpg|thumb|سونے دے پانسے]] == [[نیویارک]] == [[فائل:Liberty $50 Obverse.png|thumb|بائیں|امریکی ٹکسال کدا جاری کردہ سکہ گولڈ ایگل جو 22 قیراط سونے تے مشتمل اے۔ اس دا وزن 33.93 گرام اے۔ اس وچ خالص سونے دی مقدار ایک اونس (31.1 گرام) اے۔]] {| class="wikitable" |- ! colspan="2" style="background:#ffdead;"| امریکی سکے گولڈ ایگل دی سالانہ فروخت۔ اونس وچ<ref>[https://srsroccoreport.com/continued-financial-market-deterioration-impacts-gold-eagle-sales-in-a-big-way/ Continued Financial Market Deterioration Impacts Gold Eagle Sales In A Big Way]</ref> |- style="font-size:11pt" valign="bottom" | align="right" width="80" height="15" | 2007 | align="right" width="69" | 198,500 |- style="font-size:11pt" valign="bottom" | align="right" height="15" | 2008 | align="right" | 865,500 |- style="font-size:11pt" valign="bottom" | align="right" height="15" | 2009 | align="right" | 1,435,000 |- style="font-size:11pt" valign="bottom" | align="right" height="15" | 2010 | align="right" | 1,220,500 |- style="font-size:11pt" valign="bottom" | align="right" height="15" | 2011 | align="right" | 1,000,000 |- style="font-size:11pt" valign="bottom" | align="right" height="15" | 2012 | align="right" | 753,000 |- style="font-size:11pt" valign="bottom" | align="right" height="15" | 2013 | align="right" | 856,500 |- style="font-size:11pt" valign="bottom" | align="right" height="15" | 2014 | align="right" | 524,500 |- style="font-size:11pt" valign="bottom" | align="right" height="15" | 2015 | align="right" | 801,500 |} [[امریکا]] دی ایہ مارکیٹ [[1970ء]] دی دہائی وچ قائم کیتی گئی سی جدو‏‏ں [[کاغذی کرنسی#بریٹن اوڈز کا معاہدہ|بریٹن اوڈز دا معاہدہ]] ٹٹنے دے بعد کاغذی ڈالر دا سونے توں ربط ختم ہو چکیا سی۔ [[اگست]] [[2008ء]] توں ایہ سی ایم ای گروپ آف شکاگو دی ملکیت وچ اے۔<ref>[http://www.goldpriceoz.com/international-major-gold-market.html International major gold market]</ref><br/> [[نیویارک]] وچ واقع کومکس (comex) دنیا دی سب توں وڈی سونے دی مارکیٹ اے تے پوری دنیا وچ سونے دی قیمت اُتے اثر انداز ہُندی اے۔ لیکن ایتھے خرید و فروخت ہونے والا 99.999 فیصد سونا اصلی نئی‏‏ں بلکہ کاغذی ہُندا اے۔۔<ref>{{Cite web |title=Governments holding paper gold |url=http://investmentresearchdynamics.com/two-week-shanghai-gold-exchange-withdrawals-exceed-all-2014-comex-deliveries |access-date=2019-02-07 |archive-date=2015-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150726013913/http://investmentresearchdynamics.com/two-week-shanghai-gold-exchange-withdrawals-exceed-all-2014-comex-deliveries |dead-url=yes }}</ref> اصلی سونا فزیکل گولڈ (حقیقی سونا) کہلاندا اے جدونکہ گولڈ فیوچر، گولڈ آپشن، گولڈ فنڈز، مِنی آپشن وغیرہ کاغذی سونے دی چند مثالاں نیں<ref name="A Shareholder, not a Gold Holder">[http://www.zerohedge.com/news/2016-12-01/gold-etf-mechanics A Shareholder, not a Gold Holder]</ref> اک فیوچر کونٹریکٹ دا مطلب 100 اونس (3110 گرام) سونا ہُندا اے۔ (جدونکہ چاندی دا اک فیوچر کونٹریکٹ 5,000 اونس دا ہُندا اے) فیوچر کونٹریکٹ دی میعاد پوری ہونے اُتے حقیقی سونے چاندی دی وصولیابی اک پیچیدہ تے مہنگا سودا اے جدونکہ "کیش سیٹلمنٹ" بوہت آسان تے منافع بخش رہندا اے اس لئی بیشتر گاہک کیش سیٹلمنٹ نوں ای ترجیح دیندے نیں تے کدی اپنا اصلی سونا طلب نئی‏‏ں کر دے<!-- However, paper gold on these markets is almost exclusively cash settled with less than 1% of the contracts/futures settled with delivery of physical gold. -->۔<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-06-16/gold-price-usd-65000oz-5-years “Gold” is created out of thin air as paper obligations.]</ref> اس طرح سونے دا اک ای ٹکڑا کئی گاہکاں نوں ویچیا جاندا اے۔ ہر گاہک دے کول صرف سونے دے کلیم دی کاغذی رسید ہُندی اے۔<ref>[http://pointsandfigures.com/2015/01/28/cash-versus-physical-settlement/ Cash Versus Physical Settlement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170316154459/http://pointsandfigures.com/2015/01/28/cash-versus-physical-settlement/ |date=2017-03-16 }}</ref> کہیا جاندا اے کہ کومکس وچ [[لیوریج]] دو سو گنا توں وی زیادہ ودھ چکیا اے۔ یعنی ہر اونس حقیقی سونے نوں دو سو توں زیادہ گاہکاں نوں ویچیا جا چکیا اے۔<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2015-09-09/something-just-snapped-comex gold coverage]</ref><ref>[https://www.sprottmoney.com/blog/collapse-of-the-paper-gold-silver-market-may-be-close-at-hand-steve-st-angelo.html Number Of Owners Per Ounce Of Registered Gold Goes Exponential]</ref> :Without collateral there is no trust, and without trust there is no [[کریڈٹ|credit]], and without credit there is no leverage.<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-12-18/collateral-damage Collateral Damage]</ref> {|dir=ltr class="wikitable" ! colspan="4" style="background:#ffdead;"| OPEN INTEREST ON THE COMEX<ref>[https://www.sprottmoney.com/blog/comex-gold-open-interest-craig-hemke.html Sprott Money]</ref> |- style="font-size:12pt;font-weight:bold" align="center" valign="bottom" | width="81" height="52" | DATE | width="59" | GOLD PRICE | width="66" | TOTAL OPEN INTEREST | width="300" | TOTAL "COMMERCIAL" GROSS SHORT POSITION |- style="font-size:12pt" valign="bottom" |style="text-decoration:none" height="18" | 01/26/16 | $1121 | align="right" | 385,350 | 175,176 contracts or 545 metric tonnes of paper gold |- style="font-size:12pt" valign="bottom" | height="16" | 02/16/16 | $1209 | align="right" | 428,912 | 259,784 contracts or 808 mts of paper gold |- style="font-size:12pt" valign="bottom" | height="18" | 8/3/2016 | $1264 | align="right" | 499,110 | 311,865 contracts or 971 mts of paper gold |- style="font-size:12pt" valign="bottom" | height="16" | 12/4/2016 | $1261 | align="right" | 504,523 | 353,968 contracts or 1,101 mts of paper gold |- style="font-size:12pt" valign="bottom" | height="16" | 04/26/16 | $1243 | align="right" | 497,994 | 356,553 contracts or 1,109 mts of paper gold |- style="font-size:12pt" valign="bottom" | height="17" | 3/5/2016 | $1292 | align="right" | 565,774 | 410,000 contracts or 1,275 mts of paper gold |} اعداد و شمار بتاندے نیں کہ 2001ءسے 2017ء دے دوران سونے دی قیمت گرانے دے لئی امریکا نوں اپنے سونے وچوں 2340 ٹن سونا ایکسپورٹ کرنا پیتا۔<ref>[https://srsroccoreport.com/amazing-amount-gold-u-s-exported-since-2000/ The Amazing Amount of Gold The U.S. Exported Since 2000]</ref> اسی مدت وچ 3490 ٹن سونا برطانیہ توں سوئزرلینڈ ایکسپورٹ ہویا جتھے توں اوہ ایشیائی ملکاں چلا گیا۔<ref>[https://www.zerohedge.com/news/2018-03-28/backwardation-bank-england-and-falling-prices Backwardation, the Bank of England, and Falling Prices]</ref> == [[لندن]] == [[لندن]] دی گولڈ مارکیٹ نوں [[لندن بلین مارکیٹ]] وی کہندے نیں۔1804ء توں پہلے [[ایمسٹرڈیم]] دنیا دی سب توں وڈی گولڈ مارکیٹ سی جو[[لندن]] توں لگ بھگ 500 کلومیٹر دے فاصلے اُتے [[نیدرلینڈ]] وچ واقع سی۔ لیکن 1804ء وچ اس دی جگہ [[لندن]] نے نمایاں حیثیت لے لی۔1919ء وچ [[لندن]] بلین مارکیٹ نوں سرکاری درجہ دے دتا گیا جتھے دن وچ دو دفعہ سونے دی قیمت فکس دی جاندی سی۔ جنوری 1980ء وچ سونے دی قیمت اچانک تیزی توں ودھنے لگی سی جسنوں وڈی مشکل توں قابو کیتا گیا ورنہ [[کاغذی کرنسی]] تے بینکنگ دا سارا نظام زمین بوس ہو جاندا۔ اپریل 1982ء توں [[لندن]] بلین مارکیٹ وچ کاغذی سونے (گولڈ فیوچر کونٹریکٹ) دی خرید و فروخت شروع کیتی گئی جس توں سونے دی قیمت قابو کرنا آسان ہو گیا۔<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2017-07-21/us-drops-criminal-charges-against-jpm-london-whale-traders-it-unable-extradite-them امریکی حکومت نے جے پی مورگن دے خلاف مقدمات واپس لے لئی۔]</ref> [[فائل:400-oz-Gold-Bars-AB-01.jpg|thumb|400 اونس وزنی 99.99% خالص سونے کی اینٹیں جو Good Delivery کہلاتی ہیں۔]] کومکس دے برخلاف [[لندن]] بُلین مارکیٹ اک ایکسچینج نئی‏‏ں اے بلکہ سونے دے وڈے وڈے ڈیلراں تے بینکاں دا اک گروپ اے جو آپس وچ تجارت کردا اے جاں اپنے گاہکاں ول توں خرید و فروخت کردا اے۔ ایتھے ہر کاروباری دن وچ لگ بھگ 1000 ٹن سونا خریدیا تے ویچیا جاندا اے جو کومکس دے مقابلے وچ ست جاں اٹھ گنا زیادہ اے۔ اس ہزار ٹن سونے دا 99 فیصد کاغذی سونا ہُندا اے تے اک فیصد یعنی دس ٹن حقیقی سونا ہُندا اے۔ کومکس وچ کم توں کم تن کلو سونے دا کاروبار ہُندا اے جدونکہ [[لندن]] بلین مارکیٹ وچ وڈے خریدار سونا ٹناں وچ خریدتے ویچدے نیں۔<ref>[http://www.fgmr.com/two-sides-of-the-gold-market.html The Two Sides of the Gold Market] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305063854/http://www.fgmr.com/two-sides-of-the-gold-market.html |date=2016-03-05 }}</ref> خالصیت دے لحاظ توں ایتھے تن طرح دا سونا ویچیا جاندا اے جو 995، 9995 تے 9999 ہُندا اے۔ == [[زیورخ]] == [[سوئیزرلینڈ]] وچ واقع ایہ مارکیٹ [[دوسری جنگ عظیم]] دے بعد قائم ہوئی۔<br/> [[لندن]] بلین مارکیٹ دے برخلاف زیورخ دی گولڈ مارکیٹ وچ سونے دی قیمت فکس نئی‏‏ں دی جاندی بلکہ ہر سودا طلب و رسد دے لحاظ توں طے کیتا جاندا اے۔ سونے دی قیمت سارا دن اُتے تھلے ہُندی رہتی اے۔<br/> دنیا دی وڈی وڈی سونے دی ریفائنریاں [[سوئیزرلینڈ]] وچ واقع نیں۔ ایہی وجہ اے کہ دنیا بھر دی کاناں توں نکلنے والا زیادہ تر سونا [[سوئیزرلینڈ]] پہنچتا اے تے ایتھے توں گولڈ بار تے سونے دی اینٹاں دی شکل پا کر دوسری منڈیاں وچ جاندا اے۔ ایتھے سونا ذخیرہ کرنے دے لئی نجی سہولیات وی میسر نیں۔ [[فائل:Gold1oz.jpg|thumb|[[سوئیزرلینڈ]] دا بنا اک [[ٹرائے اونس]] وزنی (یعنی 31.1 گرام دا) سونے دا بسکٹ۔ سیریل نمبر دی عدم موجودگی اس دی اصلیت نوں مشکوک بنا دیتی اے۔]] {| class="wikitable" |- ! colspan="3" style="background:#ffdead;"| [[سوئیزرلینڈ]] دی سونے دی ریفائنریاں<ref>{{Cite web |title=دنیا دی نو سب توں وڈی سونے دی ریفائنریاں |url=http://therealasset.co.uk/gold-refinery-list/ |access-date=2019-02-07 |archive-date=2015-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424051815/http://therealasset.co.uk/gold-refinery-list/ |dead-url=yes }}</ref> |- !ناں !! پیداواری صلاحیت (سالانہ)!! دنیا بھر وچ درجہ |- | Valcambi || 1400 ٹن|| 1 |- | Metalor || 650 ٹن || 2 |- | PAMP || 450 ٹن || 5 |- | Argor Heraeus || 400 ٹن || 7 |- | Johnson || 250 ٹن || 9 |} == [[ہانگ کانگ]] == [[ہانگ کانگ]] دی گولڈ مارکیٹ ایشیا دی وڈی اہم سونے دی منڈی اے جتھے حقیقی تے کاغذی دوناں طرح دے سونے دی خرید و فروخت ہُندی اے۔ مغربی ملکاں وچ عرصہ دراز توں معیشت دان لوگاں نوں ایہ پڑھانے وچ مصروف رہے نیں کہ بچت محفوظ رکھنے دے لئی سونا بالکل مناسب نئی‏‏ں اے کیونجے اس اُتے سود نئی‏‏ں ملدا۔ اس لئی مغربی ملکاں وچ لوک کاغذی سونے اُتے اعتبار کر لیندے نیں۔<!-- Now in a free market the Chinese devaluation would have seen gold up at least $100 an ounce overnight and silver several dollars higher. But that can’t be allowed because it would threaten to unravel the most elaborate and egregious Ponzi scheme in history. This would also threaten to destroy the paper gold market that now has at least 100 paper claims for every available ounce of available gold in the Western world. --> <ref>[http://kingworldnews.com/paul-volcker-and-the-ultimate-threat-to-the-global-ponzi-scheme/ hundred paper claims for every ounce of gold]</ref> لیکن مشرقی ملکاں دے لوک کاغذی سونے اُتے بوہت کم اعتبار رکھدے نیں تے حقیقی سونا خریدتے نیں۔ ہانگ کانگ ایکسچینج نے حال ای وچ اعلان کیتا اے کہ سرمائیہ دار عنقریب سونے دے کونٹریکٹ دی خرید و فروخت ڈالر دی بجائے چین دی کرنسی یوان وچ کر سکے گا۔ اگر واقعی ایسا ہو جاندا اے تو ایہ ڈالر دے لئی وڈا دھچکا ہوۓ گا۔<!-- the recent announcement by the Hong Kong exchange that investors will soon be able to buy and settle gold contracts in renminbi. This initiative has the potential to be a game-changer for the architecture of our global monetary system. --><ref>[http://www.zerohedge.com/news/2017-08-19/gavekal-coming-clash-empires-russias-role-global-game-changer The Coming Clash Of Empires: Russia's Role As A Global Game-Changer]</ref> == [[شنگھائی]] == سن [[2002ء]] توں پہلے چین وچ صرف [[پیپلز بینک آف چائنا]] نوں سونے چاندی دی تجارت اُتے [[اجارہ داری]] حاصل سی۔ لوگاں نوں صرف سونے دے زیورات خریدنے دی اجازت سی۔ 2002ء وچ شنگھائی گولڈ ایکسچینج دا افتتاح ہویا تے 2004ءسے عام لوگاں نوں سونے وچ سرمائیہ کاری دی اجازت مل گئی۔<ref>[https://www.bullionstar.com/blogs/koos-jansen/the-mechanics-of-the-chinese-gold-market/ The Mechanics Of The Chinese Domestic Gold Market<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><br/> دس سال بعد ستمبر 2014ء وچ شنگھائی انٹرنیشنل گولڈ ایکسچینج دا وی افتتاح کر دتا گیا۔ {| class="wikitable" |- ! دورانیہ (ء) !! شنگھائی گولڈ ایکسچینج توں سونے دی ادائیگی<ref>[https://www.bullionstar.com/blogs/koos-jansen/the-mechanics-of-the-chinese-gold-market/ Koos Jansen]</ref> |- | [[2007ء]]|| 363.2 ٹن |- | [[2008ء]] || 543.2 ٹن |- | [[2010ء]] || 837.2 ٹن |- | [[2013ء]] ||2181 ٹن |- | [[2014ء]] || 2102 ٹن |- | [[2015ء]] || 2596 ٹن<ref>[https://www.bullionstar.com/gold-university/chinese-gold-market Chinese Gold Market]</ref> |} [[چین]] وچ واقع [[شنگھائی]] گولڈ ایکسچینج (SGE) دنیا دی سب توں وڈی حقیقی سونے دی مارکیٹ اے جسنوں سرکاری حیثیت وی حاصل اے۔[[چین]] پچھلے دس گیارہ سالاں توں نہ صرف سرکاری سطح اُتے سونا خرید رہیا اے بلکہ چینی حکومت عوام نوں وی سونا خریدنے دی ترغیب دے رہی اے۔ [[چین]] دے اکثر شہراں وچ بینک وی سونے دے سکہ دی خرید و فروخت کر دے نیں۔<!-- چین کے لوگ احمق نہیں ہیں کہ سونا خریدے جا رہے ہیں۔ کچھ تو ہے جس کی پردہ داری ہے۔ --> اس دے برعکس ہندوستان وچ حکومت نے بینکاں اُتے سونے دا سکہ بیچنے دی پابندی لگیا رکھی اے۔<!-- banks could still not sell gold coins and medallions --><ref name="bullionstar">{{cite web | url = https://www.bullionstar.com/gold-university/indian-gold-market | title = indian gold market | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225172342/https://www.bullionstar.com/gold-university/london-gold-market-trading | archivedate = 2018-12-25 | access-date = 2019-02-07 | dead-url = no }}</ref> 2014ء وچ شنگھائی گولڈ ایکسچینج وچ 9,243 ٹن سونے دی خرید و فروخت ہوئی جدونکہ 2015ء وچ ایہ 84 فیصد اضافے دے نال 17,033 ٹن تک پہنچ گئی۔ اس وچوں 2582 ٹن سونا وصول کر لیا گیا۔<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-12-27/china’s-gold-market-opens-boost-rmb-internationalization China’s Gold Market Opens Up To Boost RMB Internationalization]</ref> [[چین]] دے عوام کاغذی سونے نوں اہمیت نئی‏‏ں دیندے۔<br/> [[چین]] وچ سونے دی اک کلو دی اِٹ (Bar) زیادہ مقبول اے۔<br/> 2013 وچ [[شنگھائی]] گولڈ ایکسچینج نے 2181 ٹن حقیقی سونا ادا کیتا۔ 2014ء وچ ایہ مقدار 2102 ٹن سی۔ 2009 ءسے جون 2015ء تک [[چین]] دے عوام 8370 ٹن سونا [[شنگھائی]] گولڈ ایکسچینج توں وصول کر چکے نیں۔<ref>[https://smaulgld.com/shanghai-gold-exchange-withdrawals/ Smaulgld]</ref> {| class="wikitable" !colspan="2" style="background:#ffdead;"| 2014 وچ سونے دی فروخت |- ! بیچنے والے دا ناں !! کتنا سونا ویچیا (ٹن وچ) |- | امریکی ٹکسال (گولڈ ایگل)|| 16 |- | کومکس گولڈ ڈیلیوری|| 84 |- | جی ایل ڈی || 777 |- | [[شنگھائی]] گولڈ ایکسچینج || 2016 |} [[19 اپریل]] [[2016ء]] توں شنگھائی گولڈ ایکسچینج نے سونے دی قیمت ڈالر دی بجائے اپنی کرنسی [[یوان]] وچ فکس کرنا شروع کر دتی اے۔<ref>{{Cite web |title=Notice of Launching Shanghai Gold Benchmark Price Trading |url=http://www.en.sge.com.cn/news-announcement/announcement/537284.shtml |access-date=2019-02-07 |archive-date=2016-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160421103955/http://www.en.sge.com.cn/news-announcement/announcement/537284.shtml |dead-url=yes }}</ref> ایہ ڈالر دی شان وچ اوہ گستاخی اے جس دی جرات [[لندن بلین مارکیٹ]] وی کدی نہ کر سکی سی۔<br> 26 مارچ 2018ء توں چین نے تیل دی فیوچر قیمتاں ڈالر دی بجائے اپنی کرنسی یوان وچ فکس کرنا شروع کر دتی اے تے پہلے ای دن 65 ارب یوان دا کاروبار ہویا۔ 1971ء وچ امریکا نے پیٹروڈالر سسٹم شروع کیدا سی تے ہن پہلی دفعہ کسے کرنسی نے اسنوں للکارہ اے۔<ref>[https://www.zerohedge.com/news/2018-03-30/yuan-oil-futures-contract-gold On The Yuan-Oil Futures Contract & Gold]</ref> :"مشرق وچ ہونے والی (پیداوار تے) کھپت دی قیمت مغرب کیاں طے کرے۔" :Shanghai Gold will change the current gold market “consumption in the East priced in the West” situation. 1971 وچ امریکی صدر نکسن نے [[بریٹن وڈز کا معاہدہ]] توڑ کر "gold window" بند کر دتی سی۔ شنگھائی گولڈ ایکسچینج نے 4 دہائیاں دے بعد ایہ دوبارہ ممکن بنا دتا اے کہ تیل بیچنے والے ملکاں تیل دی قیمت سونے وچ وصول کرو جسنوں کوئی چھاپ نئی‏‏ں سکدا۔ اسی وجہ توں تیل دی قیمت گر گئی اے<!-- If you are an oil producing country, do you…: MINIMIZE your production in order to MAXIMIZE your holdings of one of the most abundant and easily-produced commodities in the world—U.S. treasuries—as has been the case for the last 40 years… knowing full well that, with the level of entitlements due in the next decade, more will need to be printed like crazy? Or…… Do you MAXIMIZE production in order to gain the largest possible market share in the biggest oil market in the world and, through the ability to buy gold for yuan, thereby maximize your reserves of a scarce, physical commodity which is impossible to produce from thin air and which happens to be not only the most undervalued asset on the planet, but is trading at its most undervalued relative to U.S. treasuries in living memory? -->۔ اگر قیمت دے لحاظ توں دیکھیا جائے تو دنیا وچ ہر سال جتنا سونا نکلتا اے اس دا دس گنا تیل نکلتا اے۔<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-12-27/things-make-you-go-hmm-death-petrodollar-and-what-comes-after The Death Of The Petrodollar, And What Comes After]</ref> چین اجازت نئی‏‏ں دیتا کہ سونا اس دے ملک توں باہر جائے لیکن شنگھائی انٹرنیشنل گولڈ ایکسچینج "شنگھائی فری ٹریڈ زون" (SFTZ) وچ واقع اے تے ایتھے توں سونا ملک توں باہر لے جانے دی اجازت اے۔ <!-- Although gold exports from the Chinese domestic market are prohibited, exports from the Shanghai Free Trade Zone (SFTZ) where the Shanghai International Gold Exchange (SGEI) is located, are permitted. --><ref>[https://www.bullionstar.com/blogs/koos-jansen/estimated-chinese-gold-reserves-surpass-20000-tonnes/ BullionStar Blogs Koos Jansen]</ref> Now that the Chinese have pricing power in gold, they quite literally have the ability to completely screw and hammer the Comex and London Banks.<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-05-09/comex-gold-open-interest Comex Gold Open Interest]</ref> انگریزی کہاوت اے کہ جو کوئی وی سونے دی قیمت اپنی کرنسی وچ کنٹرول کردا اے اوہ سونے دی قیمت باقی کرنسیاں وچ وی کنٹرول کر لیندا اے۔<ref>[https://www.sprottmoney.com/Blog/has-the-pboc-taken-control-of-the-gold-market.html Has The PBOC Taken Control of The Gold "Market"? - Craig Hemke (10/07/2018)]</ref><br/> Whoever controls the price of gold against their own currency controls the price of gold against any other currency<br/> شنگھائی فیوچر ایکسچینج وچ [[چاندی]] دی تجارت دا حجم اِنی تیزی توں ودھ رہیا اے کہ امکان اے کہ ہن جے پی مورگن دی چاندی اُتے اجارہ داری ختم ہونے والی اے۔<ref>[https://www.vetr.com/posts/8113319633-Silver-Bullion-Market-Has-Key-New-Player-China-Replaces-JP-Morgan Silver Bullion Market Has Key New Player – China Replaces JP Morgan]</ref> مغربی ملکاں دا شنگھائی گولڈ ایکسچینج توں نفرت دا ایہ عالم اے کہ انگریزی وکیپیڈیا اُتے شنگھائی گولڈ ایکسچینج دے عنوان توں کوئی مضمون نئی‏‏ں اے۔ اسی طرح چین دے سونے دے سکاں دی وی کوئی تصویر وکیپیڈیا اُتے دستیاب نئی‏‏ں۔ == بھارت == 2013ء توں [[بھارت]] دی حکومت تجارتی خسارہ کم کرنے دے بہانے ملک وچ سونے دی درآمد کم کرنے دی کوشش وچ مصروف اے۔ حکومت دی انہاں کوششاں دے پیچھے [[ریزرو بینک آف انڈیا]] دا ہاتھ اے جو برائے ناں حکومتی بینک اے لیکن اسنوں آئی ایم ایف کنٹرول کردا اے۔<br/> 2015ء وچ بھارت وچ سونے دے زیورات دی تجارت دا حجم 25 ارب [[امریکی ڈالر]] دی مالیت دے برابر سی۔ اس دے برعکس اسی سال پوری دنیا دے چاندی دے زیورات دی تجارت دا حجم صرف ساڑھے تن ارب ڈالر سی۔<ref>[http://theconversation.com/indias-golden-quest-to-tackle-black-money-and-the-lessons-from-a-century-ago-69362 India’s golden quest to tackle ‘black money’ and the lessons from a century ago]</ref> <!-- the Indian gold jewellery market in 2015 was worth US$25 billion, while the total world silver jewellery market was worth only US$3.5 billion. --> [[مورار جی دیسائی]] نے ہمیشہ ہندوستان وچ سونے دی آمد نوں روکنے دی کوشش دی۔ :"اس احسان اُتے تو [[ماونٹ رشمور]] اُتے مورار جی دیسائی دا مجسمہ بن جانا چاہیے سی"<!-- The success of Bretton Woods-I depended on blockading India from buying gold – which was effectively done by Morarji Desai. (I wonder why the ungrateful Anglo Saxon Bloc has not made a statue of Morarji Desai at Mount Rushmore)۔ He has after all been the single biggest contributor to their prosperity for the last 50 years. --><ref name="What they wont teach or tell you">{{cite web|url= https://2ndlook.wordpress.com/2008/10/08/bretton-woods-what-they-wont-teach-or-tell-you/|author= Anuraag Sanghi|date= 2008|title= جو بات وہ آپ کو کبھی نہیں بتائیں گے|website= |publisher= |accessdate= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181225172344/https://2ndlook.wordpress.com/2008/10/08/bretton-woods-what-they-wont-teach-or-tell-you/|archivedate= 2018-12-25|dead-url= no}}</ref> {| class="wikitable" !colspan="2" style="background:#ffdead;"| ہندوستان وچ سونے دی امپورٹ <ref name="bullionstar"/> |- ! دورانیہ !! کتنا سونا امپورٹ ہویا |- | 2010ء || 941 ٹن |- | 2011ء || 1079 ٹن |- | 2012ء || 980 ٹن |- | 2013ء || 828 ٹن |- | 2014ء || 779 ٹن |- | 2015ء || 900 ٹن |} == جاپان == 2014ء وچ جاپان نے سونے دی مانگ کم کرنے دی خاطر سونے دی درآمد اُتے ٹیکس 5 فیصد توں ودھیا کر 8 فیصد کر دتا۔<br> 2017ء وچ 1,347 افراد جاپان وچ سونا اسمگل کر دے ہوئے پکڑے گئے تے انہاں دا 6,236 کلوگرام سونا حکومت نے ضبط کر لیا۔ <ref>[https://www.zerohedge.com/news/2018-09-08/first-india-now-japan-gold-smuggling-rise First India, Now Japan – Gold Smuggling On The Rise]</ref> == روس == [[روس کا سینٹرل بینک|روس کے سینٹرل بینک]] نے [[اکتوبر]] 2016ء وچ 48 ٹن سونا خریدیا۔ پچھلے 18 سالاں وچ روس دی سونے دی ایہ سب توں وڈی ماہانہ خریداری اے۔ {| class="wikitable" !colspan="2" style="background:#ffdead;"| روس دے سینٹرل بینک دی سونے دی خریداری<ref>[http://news.goldseek.com/GoldSeek/1479910999.php Russia Gold Buying]</ref> |- ! دورانیہ !! کتنا سونا خریدیا |- | 2014ء || 172 ٹن |- | 2015ء || 208 ٹن |} <!-- In 2015, Russia added a record 208 tons of gold to her reserves compared with 172 tons for 2014. --> == دبئی == [[2003ء]] وچ [[دبئی]] نے 6 ارب امریکی ڈالر دا سونا ویچیا سی۔2012ء تک ایہ مقدار 70 ارب ڈالر تک پہنچ گئی تے 2013ء وچ 75 ارب ڈالر ہو گئی جو دنیا بھر دے حقیقی سونے دی فروخت دا 40 فیصد بنتی اے۔ انہاں اعداد و شمار توں پریشان ہو کے یہودی بینکار اس کوشش وچ مصروف نیں کہ اسلامی ملکاں وچ وی کاغذی سونے نوں متعارف کیتا جائے۔<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-11-17/islamic-gold-game-changer-gold-market اسلامی گولڈ]</ref> :"[[ون گرام]] جاں ایسی ای کوئی تے سونے دی پشت پناہی اُتے قائم [[کرپٹو کرنسی]] اک نیا عالمی گولڈ اسٹینڈرڈ متعارف کرانے دا خفیہ طریقہ ہو سکدا اے۔" :OneGram, or another gold-backed crypto currency like it, could be a stealthy way to introduce a new global gold standard.<ref>[http://www.hardassetsalliance.com/our-blog/shariah-compliant-crypto-gold-could-islam-be-preparing-for-a-new-world-1# Hard Assets]</ref> == کاغذی سونا == کاغذی سونا (گولڈ فیوچر) خریدنا اصل وچ سونے دے شیئر (اسٹاک) خریدنا اے تے جس طرح اسٹاک مارکیٹ وچ نفع نقصان ہو سکدا اے اسی طرح کاغذی سونے وچ وی ہو سکدا اے۔ کاغذی سونے دا خریدار اس وہم وچ مبتلا رہندا اے کہ اوہ اپنے خریدے ہوئے سونے دا مالک اے جو میعاد پوری ہونے اُتے اسنوں مل جائے گا<ref name="A Shareholder, not a Gold Holder"/>۔ ورلڈ گولڈ کونسل دا کہنا اے کہ اگر معاہدے دی میعاد اک ای دن وچ مکمل ہو جائے تو سونے اُتے سٹہ لانا غیر اسلامی نئی‏‏ں اے۔<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-12-05/gold-standard-approved-for-islamic-finance-opening-new-market-iwbytkoj Gold Standard Approved for Islamic Finance, Opening New Market]</ref> لیکن اکثر مسلمان ایہ سمجھتے نیں کہ حقیقی سونے دی ملکیت حاصل کیتے بغیر صرف رسیداں جاں [[قول]] اُتے نفع نقصان شریعت وچ جائز نئی‏‏ں۔ :"کومکس دا سونے توں کوئی واسطہ نئی‏‏ں اے۔ ایہ تو صرف اک [[جوا خانہ]] اے جتھے جواری سونے دی قیمتاں اُتے شرطاں لگاندے نیں۔ سونے دے اک اونس اُتے 500 اونس دے کلیم نیں۔" :The COMEX has nothing to do with gold. That is simply a casino where gamblers place their bets on the gold price… The claims are well over 500-to-1 now.<ref>{{Cite web |title=A Big Move Is Coming |url=http://www.thedailysheeple.com/a-big-move-is-coming-the-powers-that-be-want-to-inflict-the-maximum-pain-on-people_122016 |access-date=2019-02-07 |archive-date=2016-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161206150617/http://www.thedailysheeple.com/a-big-move-is-coming-the-powers-that-be-want-to-inflict-the-maximum-pain-on-people_122016 |dead-url=yes }}</ref> :"سونے دی قیمتاں حقیقی سونے دی خرید و فروخت توں طے نئی‏‏ں ہوتاں بلکہ کاغذی سونے (gold future) دی خرید و فروخت دے لحاظ توں طے دی جاندی نیں جو کئی ہزار ارب ڈالر دی مارکیٹ اے تے لندن تے نیویارک توں کنٹرول دی جاندی اے۔ ہن چین سونے دی قیمت طے کرنے دے اس میکینزم نوں للکارنے والا اے۔" :چین دی خواہش اے کہ سونے دی قیمت طے کرنے دا میکینزم زیادہ شفاف ہونا چاہیے۔ :that price discovery for gold does not occur in the physical market, but in the multi-trillion dollar leveraged paper trade in London and New York – a volume that dwarfs the physical delivery market. Now China is about to challenge that price discovery mechanism….<ref>{{Cite web |title=Michael J. Kosares |url=http://www.usagold.com/publications/NewsViewsJuly2015SpecialReport.html |access-date=2019-02-07 |archive-date=2017-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919101646/http://www.usagold.com/publications/NewsViewsJuly2015SpecialReport.html |dead-url=yes }}</ref> کاغذی سونا بیچنے دی چند وڈی کمپنی ایہ نیں۔ {| class="wikitable" |- ! کاغذی سونے دی کمپنی دا ناں!! سونے دی ملکیت |- | GLD (SPDR) || 900 ٹن |- | ETF Securities products || 300 ٹن |- | iShares gold ETFs || 275 ٹن |- | Xetra-Gold || 110 ٹن |} {| class="wikitable" |- ! دورانیہ !! کاغذی سونے دی عالمی مقدار<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2017-03-03/new-uncovered-information-why-central-banks-were-forced-rig-gold-market NEW UNCOVERED INFORMATION: Why Central Banks Were Forced To Rig The Gold Market]</ref> |- | 1975ء || اٹھ کروڑ 40 لکھ اونس (2,612 ٹن) |- | 1977ء || 19 کروڑ اونس (5,909 ٹن) |- | 1979ء || اک ارب دو کروڑ 70 لکھ اونس (31,940 ٹن) |} : "What nobody seems to appreciate is that every share of GLD is allowed to be sold TWICE "<ref>{{Cite web |title=Exposed: JP Morgan’s gold and silver price manipulation |url=http://hangthebankers.com/exposed-jp-morgans-gold-and-silver-price-manipulation/ |access-date=2019-02-07 |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622220159/http://www.hangthebankers.com/exposed-jp-morgans-gold-and-silver-price-manipulation/ |dead-url=yes }}</ref> == ہور شہر == مندرجہ بالا شہراں دے علاوہ [[ٹوکیو]]، [[سڈنی]]، [[سنگاپور]]، [[ممبئی]] تے [[ریو ڈی جنیرو]] وچ وی سونے دی وڈی مارکیٹاں موجود نیں۔ امکان اے کہ بھارت وی 2016ء وچ حقیقی سونے دا ایکسچینج قائم کر لوے گا۔<ref>[http://www.reuters.com/article/india-gold-exchange-idUSKBN0TR1AP20151208#FlrAx4g2whMjmb5e.97 Indian industry group to launch first physical gold exchange]</ref> اطلاعات نیں کہ چین [[گوادر]] (پاکستان) وچ دس تولے سونے دے بسکٹ دی خرید و فروخت وچ دلچسپی رکھدا اے۔ == ورلڈ گولڈ کونسل == ورلڈ گولڈ کونسل (World Gold Council) دنیا دی وڈی وڈی سونے دی کن کن کمپنیاں دی اک تنظیم اے جس دا صدر دفتر برطانیہ وچ اے۔ اس دے 18 ممبر نیں۔<ref>[[:en:World Gold Council|انگریزی وائیکیپیڈیا]]</ref> اس دا دعویٰ اے کہ ایہ سونے دی مانگ تے فراہمی نوں ودھانے دی کوشش کردتی اے جدونکہ ناقدین دے خیال وچ ایہ اس دے عین برعکس کم کردتی اے۔ اگرچہ ایہ وڈی تفصیل توں دنیا بھر وچ سونے دی پیداوار تے کھپت دے اعداد و شمار پیش کردتی اے لیکن اس دے بیان کردہ اعداد و شمار وچ بے شمار عیب ہُندے نیں تے ایہ بر وقت میسر وی نئی‏‏ں ہُندے۔<ref>[https://www.bullionstar.com/blogs/koos-jansen/sge-withdrawals-break-yearly-record-world-gold-council-continues-to-hide-insatiable-chinese-gold-demand/ World Gold Council Continues To Hide Insatiable Chinese Gold Demand.]</ref> سونے دے اعداد و شمار وچ "ڈبل کاونٹننگ" اک عام سی بات اے جس دا جوابدہ کوئی نئی‏‏ں۔ * Strangely, institutional supply and demand are categories not included in the World Gold Council’s data<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2017-01-07/how-west-has-been-selling-gold-black-hole How The West Has Been Selling Gold Into A Black Hole]</ref> * monetary gold is exempt from trade statistics reporting......This does not take into account the gold lending market which the central banks and bullion banks go to great lengths to keep secret.<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2017-04-28/bank-england-gold-vaults-bled-1500-tonnes-gold-over-2013-2016-new-data-shows Bank of England Gold Vaults Bled 1500 Tonnes of Gold over 2013–2016]</ref> * The central bank gold lending market, centered in London, is probably the most secretive financial market in the world<ref>[https://www.zerohedge.com/news/2018-12-11/jpmorgan-teams-french-central-bank-juice-gold-lending JPMorgan Teams Up With French Central Bank To Juice Gold-Lending]</ref> == اقتباس == * سونا امریکی تے [[عالمی معیشت]] دی صحت دا بیرومیٹر اے۔ جدو‏‏ں سونے دی قیمت گرتی اے تو ایہ امریکی تے عالمی معیشت دے لئی وڈی چنگی خبر ہُندی اے (کیونجے ڈالر مضبوط ہو جاندا اے) لیکن سونے دی قیمت دا ودھنا انہاں دے لئی بُرا ہُندا اے۔ تے سونے دی قیمت دا بوہت زیادہ ودھ جانا تو اُنہاں دے لئی بوہت ای خوفناک اے۔ تے اسی وجہ توں اوہ بار بار سونے دی قیمت گراندے نیں۔ "Gold is a barometer of U.S.، and world, economic health. Down is good, up is bad. Way up is terrible. Thus the gold price is suppressed over and over again thanks to the elitist/establishment world." * عالمی مرکزی بینکاراں اُتے اعتبار جتنا کم ہُندا اے، سونے دی قیمت اِنی زیادہ ہُندی اے۔ the gold price is essentially the reciprocal of confidence in global central bankers. * کوئی بخار سونے دے بخار توں زیادہ تیز نئی‏‏ں ہُندا۔ اکثریت دی نقل کرنا انسانی فطرت اے۔ there is no fever like gold fever.....Human beings are momentum chasers by nature<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2017-12-21/gold-efps-absolute-proof-paper-gold-fraud Gold EFPs: Absolute Proof That Paper Gold Is A Fraud]</ref> * (عالمی مرکزی بینکاراں اُتے) اعتبار بوہت تیزی توں ختم ہو جائے گا۔۔۔ اچانک مہنگائی دی لہر آئے گی۔۔۔ اس لئی سونے وچ دلچسپی رکھنے والے لوگاں نوں میرا مشورہ ایہ اے کہ سونا حالے خرید لو کیونجے حالے تو خرید سکدے ہو۔ تو کس بات دا انتظار کر رہے ہو؟۔ سونے دے لئی جنگ ہوۓ گی۔ جیمز جی ریکارڈز “Confidence will be lost very quickly,” he said. And like a coiled spring, “You will have your inflation—all at once.”.....So my advice to people interested in gold is—get it now while you still can. What are you waiting for? James G. Rickards<ref>{{Cite web |title="There Will Be A War On Gold" |url=http://sprottglobal.com/thoughts/articles/jim-rickards-there-will-be-a-war-on-gold/ |access-date=2019-02-07 |archive-date=2016-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160830055752/http://sprottglobal.com/thoughts/articles/jim-rickards-there-will-be-a-war-on-gold/ |dead-url=yes }}</ref> * جدو‏‏ں انگلینڈ سونا خریدتا اے تو سونے دی قیمت ودھدی اے تے جدو‏‏ں اوہ ویچدا اے تو سونے دی قیمت گرتی اے۔ The UK is a net importer on a rising price and net exporters on declining price.۔.۔ Effectively, GFMS is hiding the most important part of global physical gold flows.<ref>[https://www.bullionstar.com/blogs/koos-jansen/the-great-physical-gold-supply-demand-illusion/ The Great Physical Gold Supply & Demand Illusion by Koos Jansen]</ref> * 17 اکتوبر 2016 نوں Deutsche بینک نے چاندی دی قیمت گرانے دے مقدمے توں بچنے دے لئی 3 کروڑ 80 لکھ ڈالر دینے اُتے رضامندی ظاہر کری۔ 2 دسمبر نوں اس بینک نے ہور 6 کروڑ ڈالر دینے اُتے آمادگی ظاہر کری اے تاکہ سونے دی قیمت گرانے دے مقدمے توں وی جان چھوٹے۔Barclays, Bank of Nova Scotia, HSBC تے Societe Generale نوں وی ایسے ای مقدمات دا سامنا اے۔<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-12-03/deutsche-bank-pays-60-million-settle-gold-manipulation-lawsuit Deutsche Bank Pays $60 Million To Settle Gold-Manipulation Lawsuit]</ref> *: "ایہ جاننا بوہت ضروری اے کہ اس دا بیشتر حصہ اک عظیم فراڈ اے۔ ایسا بوہت ای کم ہُندا اے کہ حقیقی دھات دا تبادلہ ہو۔ اس دی بجائے کومکس دا ہر دوسرے مہینے (قیمتی دھاتاں دی) حوالگی (ڈیلیوری) دینے دا مرحلہ محض کاغذی رسیداں دا تبادلہ ہُندا اے۔ تے تبادلہ کرنے والے درحقیقت اوہی بینک ہُندے نیں، اک مہینے نوا اسکوشیا بینک HSBC نوں ڈیلیوری دیتا اے تو دوسرے مہینے HSBC واپس نوا اسکوشیا نوں ڈیلیوری دیتا اے۔ ایہ سالاں توں ہُندا آیا اے تے اج وی جاری اے۔" What you need to know is that most of this is just a massive scam. Rarely is any actual, physical metal exchanged. Instead, the bi-monthly Comex delivery process is primarily a shuffle of paper warehouse receipts and warrants. Additionally, the parties to these exchanges of paper are usuallly The Banks themselves, acting in one seemingly endless circle jerk where one month Scotia "delivers" to HSBC and, the next month, HSBC turns around and "delivers" metals back to Scotia. It's been this way for years and it continues to this day.<ref>[https://www.sprottmoney.com/Blog/march-comex-silver-deliveries-craig-hemke.html march Comex Silver "Deliveries" - Craig Hemke]</ref> *: "افواہاں بیچو۔ حقیقت خریدو۔" ‘sell the rumor, buy the fact’ * "سونے دی حقیقتاً کوئی مارکیٹ نئی‏‏ں اے، ایہ سب نورا کُشتی اے کہ اصلی سونے تے کاغذی سونے نوں اس طرح خریدو بیچو جداں کہ ایہ دوناں بالکل اک ای چیز نیں۔ جدونکہ ایسا نئی‏‏ں اے۔" :"there really is no true market for gold, just a rigged game consisting of physical gold and paper gold trading side by side as if they were one and the same. They’re not."<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2017-07-08/tale-two-gold-markets A Tale of Two Gold Markets]</ref> * جنوری 2019ء وچ ڈیووس ([[سوئٹزرلینڈ]]) وچ ہونے والی کھرب پتیاں دی ملاقات وچ دنیا دے سب توں وڈے hedge فنڈ دے بانی Ray Dalio نے کہیا کہ "میرے خیال وچ اگلا مالی بحران 1929ء دے [[کساد عظیم]] توں وی بدتر ہوۓ گا"۔ پچھلے پنجاہ سالاں وچ پہلی دفعہ سینٹرل بینک، جو نوٹ چھاپتے نیں، خود تیزی توں سونا خریدنے وچ مصروف نیں۔ : the central banks (who control the printing press) have been buying gold at the fastest pace in years. == آسان حساب == * 8 تولے برابر ہُندے نیں 3 اونس دے ۔ * اک تولہ برابر ہُندا اے 11.6638 گرام دے ۔ * اک اونس برابر ہُندا اے 31.1034768 گرام دے ۔ * اک میٹرک ٹن وچ 1000 کلوگرام جاں 32,150 ٹرائے اونس جاں 85735 تولے سونا ہُندا اے (تقریباً)۔ * دس گرام سونے دی قیمت نوں 7 توں ضرب دے کر 6 توں تقسیم کیتا جائے تو فی تولہ قیمت حاصل ہو جاندی اے (تقریباً)۔ * تن تولے برابر ہُندے نیں 35 گرام دے (تقریباً)۔ == ہور ویکھو == * [[کاغذی کرنسی]] * [[دھاتاں دیاں قیمتاں]] * [[کسوٹی]] * [[چاندی]] * [[سونے دی پیداوار]] * [[سونے دی قیمت]] * [[سونے دے اعداد و شمار]] * [[لندن بلین مارکیٹ]] * [[سونے توں چاندی الگ کرنا]] * [[نازی گولڈ]] * [[سونا دو پیسے لو]] * [[سونے دیاں وڈیاں کمپنیاں]] * [[ٹریفن دا مخمصہ]] == بیرونی ربط == * [https://freedgold.wordpress.com/tag/gld-scam-fraud-paper-gold-redeem-deceit-wealthy-100/ GLD توں اصلی سونا وصول کرنے دے لئی300 کلوگرام سونے دا مالک ہونا ضروری اے] * [https://www.bullionstar.com/blogs/ronan-manly/from-good-delivery-bars-to-kilobars-the-swiss-refineries-the-gfms-data-and-the-lbma/ تفصیلی رپورٹ۔ انگریزی وچ] == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:آیزو 4217]] [[گٹھ:استعماریت]] [[گٹھ:اقتصادی نظام]] [[گٹھ:بین الاقوامی معاشیات]] [[گٹھ:بینکاری]] [[گٹھ:بھارت میں سونا]] [[گٹھ:دولت]] [[گٹھ:زر مبادلہ]] [[گٹھ:سرمایہ کاری]] [[گٹھ:سلامتی]] [[گٹھ:عالمی ادارے]] [[گٹھ:عالمی معیشت]] [[گٹھ:قیمتی معدنیات]] [[گٹھ:کرنسی]] [[گٹھ:مالیات]] [[گٹھ:مالیاتی نظام]] mnxkeuy3pzd6y6qyu6rex23bhnvf50j 0 69013 713103 647189 2026-11-03T09:03:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713103 wikitext text/x-wiki [[فائل:Shah Jahan Receives Persian Ambassadors.jpg|thumb|'''[[پادشاہنامہ]]''' -ایرانی صفوی سفیر دربارِ شاہجہانی وچ- [[1636ء]]]] '''عبدالحمید لاہوری''' اک سیاح تے [[مؤرخ]] سی۔ مغل شہنشاہ [[شاہ جہاں]] دے دور وچ اوہ درباری مؤرخ بنیا۔ اسی نے [[شاہ جہاں]] دے دور دی تریخ جسنوں [[پادشاہنامہ]] کہیا جاندا اے تحریر کیتی۔ <ref>[http://persian.packhum.org/persian/bio?anum=0003 ʿAbd al-Ḥamīd Lāhūrī d. 1065/1654-5] ''[[Packard Humanities Institute]]''</ref> ==آن لائن کم== *{{cite book|last=Lahori |first=Abdul Hamid |title=Badshahnamah of Lahori, Vol. 1 (Original text)|url=https://archive.org/stream/BadshahnamahOfLahoreIndexOfNamesOfPersonsAndGeographicalLocations/Badshahnamah_indexToPersianCalcuttaEd#page/n1/mode/2up|year=1868|publisher=College Press Calcutta| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225214050/https://archive.org/stream/BadshahnamahOfLahoreIndexOfNamesOfPersonsAndGeographicalLocations/Badshahnamah_indexToPersianCalcuttaEd | archivedate = 25 دسمبر 2018 }} *{{cite book|last=Lahori |first=Abdul Hamid |title=Badshahnamah of Lahori, Vol. 2, Bibliotheca Indica (Original text)|url=https://archive.org/stream/RazmnamaVirataParvanNavalKishore/Badshahnamah_persianVolume2#page/n0/mode/2up|year=1868|publisher=College Press Calcutta| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225214051/https://archive.org/stream/RazmnamaVirataParvanNavalKishore/Badshahnamah_persianVolume2 | archivedate = 25 دسمبر 2018 }} *{{cite book|last=Lahori|first=Abdul Hamid |author2=tr. by Henry Miers Elliot|title=Badshanama of Abdul Hamid Lahori|url=https://archive.org/stream/cu31924006140374#page/n7/mode/2up|year=1875|publisher=Hafiz Press, Lahore | archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225214050/https://archive.org/stream/cu31924006140374 | archivedate = 25 دسمبر 2018 }} *[http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Fauth%3D3%26work%3D001 Bádsháh-Náma of 'Abdu-L Hamíd Láhorí] ''[[Packard Humanities Institute]]'' == حوالے == {{حوالے}} == باہرلےجوڑ == * [http://www.royalcollection.org.uk/eGallery/object.asp?object=1005025 Illustrations from the Padshahnama] at [[Royal Collection]] * [https://web.archive.org/web/20151010123345/http://www.history.upenn.edu/coursepages/hist188/mainframe.htm King of the World – The Padshahnama] at [[University of Pennsylvania]] * [http://www.indianresurgence.com/history5.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007083311/http://www.indianresurgence.com/history5.htm |date=2011-10-07 }} The English translation of the complete Padshahnama by Dr. Hamid Afaq Siddiqi has recently been published in two volumes by Idarah-i Adabiyat-i Delli (Delhi, 2011)۔ {{معلومات کتب خانہ}} [[گٹھ:مغلیہ دور دے مؤرخین]] [[گٹھ:مسلم مصنفین]] [[گٹھ:مؤرخین ہندوستان]] [[گٹھ:پاکستان دے مورخین]] [[گٹھ:سال پیدائش نامعلوم]] [[گٹھ:1654 دیاں موتاں]] [[گٹھ:ستارہویں صدی دے مؤرخین]] [[گٹھ:لاہور دے مصنفین]] [[گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:مغلیہ سلطنت دے لوک]] ooefq8tk4i2heudgosoywevvrpkb9zf 0 76618 713105 713009 2026-11-03T09:17:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713105 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات صاحب منصب}} '''علی اکبر معین فر''' ({{lang-fa|علی‌اکبر معین‌فر}}; 1928<ref>{{Cite web|url=http://live110.ir/post/bMtCNwgdYW/درگذشت_معین_فر؛_اولین_وزیر_نفت_ایران|title=درگذشت معین فر؛ اولین وزیر نفت ایران - پیام سرای زندہ 110|website=live110.ir|language=fa|access-date=2018-01-03}}</ref><ref name=tarikhirani>{{cite web|url=http://www.tarikhirani.ir/fa/news/All/bodyView/6148/index.html|title=تاریخ ایرانی - درگذشت معین‌فر؛ اولین وزیر نفت ایران|website=www.tarikhirani.ir|accessdate=3 جنوری 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225221554/http://www.tarikhirani.ir/fa/news/All/bodyView/6148/index.html|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref> – جنوری 2018) اک ایرانی [[سیاست دان]] تے [[ایران]] دے پہلے [[وزارت پٹرولیم (ایران)|وزیر پٹرولیم]] سن، اس عہدے تے مختصر عرصے (1979ء توں 1980ء) تک خدمات سر انجام دتیاں۔ بعد ازاں معین فر [[مجلس ایران|ایرانی پارلیمان]] دے رکن منتخب ہوئے تے 1980ء توں 1984ء تک رکن رہے۔ == ابتدائی زندگی تے تعلیم == معین فر دی پیدائش [[تہران]] وچ 14 جنوری 1928ء نوں ہوئی۔<ref name="Hossein" /> معروف صحافی [[مہدی معین فر]] انہاں دے بھائی نیں۔<ref name="Hossein">{{cite book|author=Hossein Shahidi|title=Journalism in Iran: From Mission to Profession|url=https://books.google.com/books?id=MLLywtI-_n0C&pg=PA143|accessdate=6 اگست 2013|date=11 مئی 2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-09391-5|page=143| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225221619/https://books.google.com/books?id=MLLywtI-_n0C&pg=PA143 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> معین فر نے [[زلزلہ شناسی]] دی تعلیم [[جاپان]] توں حاصل کیتی۔<ref name=oka80>{{cite news|author=Takashi Oka|title=Japan agonizes over joining West against Iran, USSR|url=http://www.csmonitor.com/1980/0117/011736.html|accessdate=14 فروری 2013|newspaper=The Christian Science Monitor|date=17 جنوری 1980|location=Tokyo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225221628/https://www.csmonitor.com/1980/0117/011736.html|archivedate=2018-12-25}}</ref><ref>{{cite news|title=Iranian oil officials threatened with purge|url=https://news.google.com/newspapers?id=eAFlAAAAIBAJ&sjid=aIMNAAAAIBAJ&pg=2103,1093862&dq=hassan+nazih&hl=en|accessdate=15 فروری 2013|newspaper=Edmonton Journal|date=2 اکتوبر 1979}}</ref> وہ '''اسلامی انجینئرز ایسوسی ایشن''' دے بانی ارکان وچوں سن۔<ref>{{citation|newspaper=Shargh|number=2511|date=2 فروری 2016|title=مروری بر کارنامہ انجمن اسلامی مهندسین|language=Persian|author=Ali Ayoubi|url=http://sharghdaily.ir/News/85148/%D8%AD%DA%A9%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86|access-date=2019-03-21|archive-date=2016-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129023029/http://sharghdaily.ir/News/85148/%D8%AD%DA%A9%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86|dead-url=yes}}</ref> == ابتدائی دور == معینے فر نے [[محمد رضا شاہ پہلوی]] دے دور وچ '''منصوبہ بندی تے میزانیہ''' (بجٹ) وچ کم کیتا۔<ref name=Bakhash1982>{{cite book|author=Shaul Bakhash|title=The Politics of Oil and Revolution in Iran: A Staff Paper|url=https://books.google.com/books?id=ytIm_6x4b78C&pg=PA13|accessdate=14 فروری 2013|year=1982|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-1776-8|page=13| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225221627/https://books.google.com/books?id=ytIm_6x4b78C&pg=PA13 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> ان دے [[تحریک آزادی ایران|تحریک آزادی برائے ایران]] نال رابطے سن، اس تحریک دی قیادت [[مہدی بازرگان]] کر رہے سن۔<ref name=Bakhash1982 /> البتہ، ایہ مستقل تعلق نہیں سی تے نا ہی معین فر نے خود نوں اس دا حصہ ظاہر کیتا۔<ref name=bahman>{{cite book|title=Parliamentary Politics in Revolutionary Iran: The Institutionalization of Factional Politics|year=1996|publisher=University Press of Florida|location=Gainesville, FL|page=69|url=https://www.questia.com/read/94909658/parliamentary-politics-in-revolutionary-iran-the|author=Bahman Baktiari|archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225221621/https://www.questia.com/read/94909658/parliamentary-politics-in-revolutionary-iran-the|archivedate=25 دسمبر 2018}}{{Subscription required|via=Questia}}</ref> == سیاسی دور == بعد از [[انقلاب ایران]]، معین فر شورای انقلاب اسلامی ایران دے رکن بن گئے۔<ref name=oka80 /><ref name=Amirsadeghi2012>{{cite book|author=Hossein Amirsadeghi|title=The Security of the Persian Gulf (RLE Iran A)|url=https://books.google.com/books?id=GAXytwKF4qYC&pg=PA264|accessdate=14 فروری 2013|date=23 اپریل 2012|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-61050-6|page=264| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225221620/https://books.google.com/books?id=GAXytwKF4qYC&pg=PA264 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref><ref name=rubin80>{{cite book |last=Rubin |first=Barry |title=Paved with Good Intentions |year=1980 |publisher=Penguin Books |location=New York |page=283 |url=http://www.gloria-center.org/wp-content/uploads/2013/02/Paved-with-Good-Intentions-final.pdf |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021121704/http://www.gloria-center.org/wp-content/uploads/2013/02/Paved-with-Good-Intentions-final.pdf |archivedate=21 اکتوبر 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021121704/http://www.gloria-center.org/wp-content/uploads/2013/02/Paved-with-Good-Intentions-final.pdf |date=2013-10-21 }}</ref> انہاں نے شوری دے ترجمان دے طور تے وی کام کیتا۔<ref name=ldsun>{{cite news|title=Bani Sadr: US should admit Iran crimes|url=https://news.google.com/newspapers?id=YF8gAAAAIBAJ&sjid=kWUFAAAAIBAJ&pg=5022,4728624&dq=ali+akbar+moinfar+oil+minister&hl=en|accessdate=14 فروری 2013|newspaper=The Lewiston Daily Sun|date=29 جنوری 1980}}</ref> انہاں نے مرکزی وزیر مہدی بازگان دی سربراہی وچ عبوری حکومت دی وزارت میزانیہ (بجٹ) تے منصوبہ بندی دا وزیر بنایا گيا۔<ref>{{cite news|title=Iran leader fires national oil firm head|url=https://news.google.com/newspapers?id=5UxSAAAAIBAJ&sjid=b3wDAAAAIBAJ&pg=6815,3494337&dq=hasan+nazih&hl=en|accessdate=8 اگست 2013|newspaper=St. Petersburg Times|date=29 ستمبر 1979|agency=AP|location=London}}</ref> === وزارت پٹرولیم === ستمبر 1979ء وچ معین فر نوں ایران دا پہلا وزیر پٹرولیم بنایا گیا،<ref name=Shahidi>{{cite book|author=Hossein Shahidi|title=Journalism in Iran: From Mission to Profession|url=https://books.google.com/books?id=MLLywtI-_n0C&pg=PA143|accessdate=14 فروری 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-09391-5|page=143| archiveurl = http://web.archive.org/web/20190106085527/https://books.google.com/books?id=MLLywtI-_n0C&pg=PA143 | archivedate = 6 جنوری 2019}}</ref><ref name=fou>{{cite web|last=Hosseini|first=Mir M.|title=5 فروری 1979 A.D.: Bazargan Becomes Prime Minister|url=http://www.fouman.com/Y/Get_Iranian_History_Today.php?artid=238|work=Fouman|accessdate=26 جولائی 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225221551/http://www.fouman.com/Y/Get_Iranian_History_Today.php?artid=238|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref> اس عہدے پر وہ 1980ء تک راے۔<ref name=Bakhash1982 /><ref>{{cite news|title=Oil chief replaced|url=https://news.google.com/newspapers?id=Y8FAAAAAIBAJ&sjid=46UMAAAAIBAJ&pg=4994,6057685&dq=ali+akbar+moinfar+oil+minister&hl=en|accessdate=14 فروری 2013|newspaper=The Glasgow Herald|date=29 ستمبر 1979|location=Tehran}}</ref> === پارلیمانی سال === 1984ء تک معین فر پارلیمانی رکن دے طور پر خدمات سر انجام دیندے رہے۔ 1983ء وچ اس پارلیمان دے دس ارکان نوں کڈ دتا گیا سی۔<ref>{{cite web|title="Put That Gun In Your Pocket!" The 10 Most Embarrassing Moments in Iran's Parliament|url=http://iranwire.com/en/projects/2148|work=Iran Wire|accessdate=27 اگست 2013|author=Reza Haghighat Nejad|date=19 اگست 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225221608/https://iranwire.com/en/projects/2148|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref> 1996ء دے انتخابات وچ حصہ لینے دی کوشش کیتی، لیکن [[شوریٰ نگہبان]] نے انہاں نوں رد کر دتا۔<ref>{{cite journal|title=Human Rights and Parliamentary Elections in the Islamic Republic of Iran|journal=Human Rights Watch|date=مارچ 1996|volume=8|issue=1|url=https://www.hrw.org/reports/1996/Iran.htm|accessdate=27 اگست 2013| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225221629/https://www.hrw.org/reports/1996/Iran.htm | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> == ہجرت == اس دے بعد معین فر نے ایران چھڈ دتا۔<ref name=twquarterly>{{cite journal|author1=Annabelle Sreberny-Mohammadi|author2=Ali Mohammadi|title=Post-Revolutionary Iranian Exiles: A Study in Impotence|journal=Third World Quarterly|date=جنوری 1987|volume=9|issue=1|pages=108–129|jstor=3991849|doi=10.1080/01436598708419964}}</ref> اوہ '''یورپی ایسوسی ایشن برائے زلزلہ انجینئری''' دے ایک اعزازی رکن سن۔<ref>{{cite web|title=Letter to Giorgio Napolitano|url=http://www.sgeb.ch/erkundungsmissionen/EAEE_LAquila_Declaration.pdf|work=The European Association for Earthquake Engineering|accessdate=14 فروری 2013|date=14 نومبر 2012|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034956/http://www.sgeb.ch/erkundungsmissionen/EAEE_LAquila_Declaration.pdf|dead-url=yes}}</ref> == موت== معین فر نے 2 جنوری 2018ء نوں تہران وچ وفات پائی، 12 دن بعد انہاں دی 90ویں سالگرہ سی۔<ref name=tarikhirani /><ref>{{cite web|url=http://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-4/577732-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D9%81%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA|title=Iran's First Petroleum Minister Ali Akbar Moinfar Dies at 90|publisher=Ilna|accessdate=2 جنوری 2018|date=2 جنوری 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225221617/https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-4/577732-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D9%81%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلےجوڑ == {{commonscat-inline}} [[گٹھ:1928 دے جم]] [[گٹھ:2018 دیاں موتاں]] [[گٹھ:ایرانی اسلامی انقلاب دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:وزرائے ایران]] [[گٹھ:1439ھ دیاں موتاں]] 3ft46wzgyg2axr54qwhinu9u8u1yccd 0 78887 713066 648627 2026-11-02T19:35:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713066 wikitext text/x-wiki '''بنگلہ دیش دے قوانین''' {{ہور ناں|انگریزی=Laws in Bangladesh}} د‏‏ی جڑاں [[برطانوی ہند]] دے قوانین تو‏ں جاکے ملدیاں نيں۔ ایہ ملک [[دولت مشترکہ دے رکن ملکاں|دولت مشترکہ]] دا اک رکن اے تے [[1971ء]] د‏‏ی جنگِ آزادی وچ جدو‏ں ایہ [[پاکستان]] تو‏ں وکھ ہو ک‏‏‏ے اک نويں ملک دے طور اُتے دنیا وچ وجود وچ آیا سی، تب ہور ملکاں دے مقابلے دولت مشترکہ ملکاں نے سب تو‏ں پہلے اسنو‏ں تسلیم کیتا سی ۔ آزادی دے بعد تو‏ں رائج الوقت قانون [[جاتیہ سنسد]] د‏‏ی جانب تو‏ں بنایا جا رہیا اے، جو اس ملک دا پارلیمان ا‏‏ے۔ ججاں دا تدوین کردہ قانون [[آئین|دستور]] دے معاملات وچ کافی اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔ ہور ملکاں دے بر عکس [[بنگلہ دیش دا سپریم کورٹ|بنگلہ دیش دے سپریم کورٹ]] دے پاس نہ قانون د‏‏ی تعبیر دا اختیاز اے، بلکہ اوہ حسب ضرورت انہاں نو‏ں منسوخ تے کالعدم وی قرار دے سکدا اے تاکہ شہریاں دے بنیادی حقوق دا نفاذ ممکن ہو سک‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://www.nyulawglobal.org/globalex/Bangladesh.html |title=A Research Guide to the Legal System of the People's Republic of Bangladesh – GlobaLex |publisher=Nyulawglobal.org |date= |accessdate=2017-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225043620/http://www.nyulawglobal.org/globalex/Bangladesh.html%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref> [[بنگلہ دیش دا مجوعہ قوانین|بنگلہ دیش دے مجوعہ قوانین]] انہاں تمام قوانین دا مجموعہ اے [[1836ء]] تو‏ں بنائے گئے نيں۔ بیشتر بنگلہ دیشی قوانین برطانوی دور تو‏ں تعلق رکھدے نيں تے انگریزی وچ نيں۔ مگر [[1987ء]] دے بعد بنائے گئے قوانین [[بنگالی بولی|بنگالی]] وچ نيں۔ ایتھ‏ے [[عائلی قانون]] [[مذہبی قانون]] تو‏ں ملیا ہويا ا‏‏ے۔ بنگلہ دیش دے پاس قابل لحاظ [[بین الاقوامی قانون]] دے لوازم نيں۔ [[1970ء]] تے [[1980ء]] دے دہے دے بیچ سرکاری اعلانات تے حکم ناواں نو‏‏ں قوانین دے طور اُتے جاری کیتا گیا سی ۔ [[2010ء]] وچ سپریم کورٹ نے ایہ فیصلہ سنایا کہ مارشل لا غیر قانونی سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ قوانین نو‏‏ں پارلیمان دے ذریعے باز تعین کیتا گیا۔ اک [[حق معلومات]] قانون بنایا جا چکيا ا‏‏ے۔ کئی بنگلہ دیشی قوانین متنازع، وقت تو‏ں کافی پِچھے یا خود [[بنگلہ دیش دا آئین|آئین]] د‏‏ی خلاف ورزی کردیاں نيں۔ انہاں وچ ملک دا [[خصوصی اختیارات قانون 1974ء|خصوصی اختیارات قانون]]، [[بنگلہ دیش وچ قانون توہین|قانون توہین]]، غداری دا قانون، انٹرنیٹ نگرانی قانون، غیر سرکاری تنظیماں دا قانون، ذرائع ابلاغ نگرانی قانون، فوجی انصاف تے اوہدی املاک دا قانون شامل نيں۔ کئی استعماری قوانین نو‏‏ں جدید زمانے تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ [[عالمی انصاف منصوبہ|عالمی انصاف منصوبے]] دے مطابق بنگلہ دیش [[قانون دا نفاذ|قانون دے نفاذ]] دے معاملے وچ [[2016ء]] وچ دنیا دے 113 ملکاں وچ 103واں مقام اُتے ا‏‏ے۔<ref>https://worldjusticeproject.org/sites/default/files/documents/RoLI_Final-Digital_0.pdf</ref> == بنگلہ دیش وچ بنیادی حقوق == بنگلہ دیش دے آئین دا حصہ سوم [[بنیادی حقوق]] د‏‏ی دفعات اُتے مشتمل اے: <ref>{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf_part.php?id=367 |title=Constitution of the People’s Republic of Bangladesh |publisher=Bdlaws.minlaw.gov.bd |date= |accessdate=2017-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106012156/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf_part.php?id=367%20 |archivedate=2019-01-06 |dead-url=no }}</ref> # اوہ قوانین جو بنیادی حقوق تو‏ں متصادم نيں کالعدم نيں (دفعہ-26) # [[قانون دے اگے برابری]] (دفعہ-27) # [[مذہب]] د‏‏ی بنیاد اُتے امتیاز، وغیرہ۔ (دفعہ-28) # عوامی ملازمت وچ مساویانہ مواقع (دفعہ-29) # بیرونی خطابات اُتے امتناع، وغیرہ (دفعہ-30) # [[مساوی تحفظ|قانون دا مساوی تحفظ]] (دفعہ-31) # [[حق حیات]] تے [[شخصی آزادی]] دا تحفظ (دفعہ-32) # [[گرفتاری]] تو‏ں بچاؤ (دفعہ-33) # [[جبری مزدوری]] اُتے امتناع (دفعہ-34) # مقدمے تے سزا دے معاملے وچ تحفظ (دفعہ-35) # [[حرکت د‏‏ی آزادی]] (دفعہ-36) # [[اجلاوہدی آزادی]] (دفعہ-37) # [[وابستگی د‏‏ی آزادی]] (دفعہ-38) # [[ضمیر د‏‏ی آزادی|خیال تے ضمیر د‏‏ی آزادی]]، and of [[آزادی اظہار خیال|گفتگو د‏‏ی آزادی]] (دفعہ-39) # پیشے د‏‏ی آزادی (دفعہ-40) # [[مذہب د‏‏ی آزادی]] (دفعہ-41) # جائداد د‏‏ی آزادی (دفعہ-42) # گھر تے رابطے دا تحفظ (دفعہ-43) # بنیادی حقوق دا نفاذ (دفعہ-44) # ضابطے دے قانون دے معاملے وچ حقوق اُتے نظر ثانی (دفعہ-45) # [[پابجائی]] فراہ‏م کرنے دا اختیار (دفعہ-46) # کچھ قوانین دا استثنا (دفعہ-47) # کچھ قوانین دا عدم نفوذ (دفعہ-47A) == مقدمے دا قانون == بنگلہ دیش دے آئین د‏‏ی دفعہ 111 وچ [[عدالتی نظیر]] دا تذکرہ موجود ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/sections_detail.php?id=367&sections_id=24668 |title=111. Binding effect of Supreme Court judgments |publisher=Bdlaws.minlaw.gov.bd |date= |accessdate=2017-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225043609/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/sections_detail.php?id=367&sections_id=24668%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref> بنگلہ دیش د‏‏ی عدالتاں کافی اہ‏م عدالتی نظیراں آئینی قانون دے معاملے وچ فراہ‏م کردے نيں جداں کہ ''[[بنگلہ دیش اٹالین ماربل ورکس لیمیٹیڈ بمقابلہ حکومت بنگلہ دیش]]''، جس وچ کہ مارشل لا نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ ''[[معتمد، وزارت مالیہ بمقابلہ مصدر حسین]]'' دے فیصلے وچ [[اختیارات د‏‏ی علحدگی]] تے عدالتی آزادی دا دعوٰی کیتا گیا ا‏‏ے۔ ''[[اردونا سین بمقابلہ حکومت بنگلہ دیش]]'' وچ سپریم کورٹ نے غیر قانونی گرفتاری تے [[ایذا رسانی]] دے خلاف اک نظیر قائم کيتی۔ عدالت نے [[قدرتی قانون]] دے اصول نو‏‏ں ''[[عبد اللطیف مرزا بمقابلہ حکومت بنگلہ دیش]]'' دے فیصلے وچ تسلیم کیا۔ ایہ دو عدالتی فیصلے [[خصوصی اختیارات قانون، 1974ء]] دے تحت بیشتر گرفتاریاں نو‏‏ں کالعدم قرار دتا۔ عدالتی نظیر د‏‏ی وجہ تو‏ں [[بنگلہ دیشی قانون وچ جائز توقع]] دا نظریہ ابھر کر سامنے آیا ا‏‏ے۔ == بنگلہ دیش دا مجوعہ قوانین تے بولی == [[بنگلہ دیش دا مجوعہ قوانین]] [[1977ء]] تو‏ں چھپ چکيا ا‏‏ے۔ اس دے زیادہ تر قوانین [[1836ء]] تو‏ں [[1987ء]] دے بیچ بنائے گئے نيں تے ایہ [[انگریزی بولی|انگریزی]] وچ نيں۔ 1987ء وچ سرکاری گشتیے دے بعد قوانین [[بنگالی بولی|بنگالی]] وچ چھپنے لگے نيں۔ سپریم کورٹ تے ہائی کورٹ د‏‏ی بولی انگریزی ا‏‏ے۔ اُتے زیادہ تر مجسٹریٹ عدالتاں تے ضلعی عدالتاں بنگالی استعمال کردیاں نيں۔ یکساں بولی دا نہ ہونا فکر د‏‏ی وجہ بنیا ہویا اے تے لوگ انگریزی تے بنگالی، دونے دے حق وچ آوازاں لگیا چکے نيں۔ ملک دا مالیہ شعبہ انگریزی اُتے منحصر اے جدو‏ں کہ ثقافتی قوم پرست بنگالی نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں۔ == معلومات د‏‏ی آزادی == حق معلومات قانون [[2009ء]] وچ جاتیہ سنسد د‏‏ی جانب تو‏ں منظور کیتا گیا سی ۔ اسنو‏ں اک اہ‏م اصلاح دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ اس قانون دے تحت بیش تر سرکاری محکمےآں تو‏ں جانکاری طلب کيت‏‏ی جا سکدی اے، سوائے فوج کے۔ لہٰذا، حفاظتی معاہدے جو بیرونی مملک تو‏ں طے ہون گے، اس دے دائرے وچ نئيں آندے۔ [[2016ء]] تک 76,043 درخواستاں شہریاں تے ادارہ جات د‏‏ی طرف اس قانون دے تحت معلومات فراہمی دے لئی پیش د‏‏ی جا چکيا‏‏ں نيں۔<ref>{{cite web |url=http://www.thedailystar.net/editorial/peoples-right-information-1291225 |title=People's right to information |publisher=The Daily Star |date= |accessdate=2017-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225043616/https://www.thedailystar.net/editorial/peoples-right-information-1291225%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref> == تعزیرات == جرائم تو‏ں متعلق اصل قوانین [[مجموعہ تعزیرات، 1860ء (بنگلہ دیش)|مجموعۂ تعزیرات، 1860ء]]، فوجداری قوانین دا مجموعہ، چوپایاں دے قبضے دا قانون [[1871ء]]، دھماکو ماداں دا قانون [[1908ء]]، انسداد رشوت قانون 1947ء، مخالف رشوت قانون 1957ء، خصوصی اختیارات قانون 1947ء، جہیز اُتے پابندی قانون [[1980ء]]، [[منشیات د‏‏ی روک سی م قانون 1990ء|منشیات (روک سی م) قانون 1990ء]]، خواتین تے اطفال اُتے ظلم قانون 1995ء تے [[مخالف دہشت گردی]] قانون [[2013ء]] نيں۔<ref>{{cite web |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Penal_Laws |title=Penal Laws – Banglapedia |publisher=En.banglapedia.org |date=2015-02-16 |accessdate=2017-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225043552/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Penal_Laws |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref><ref>[http://bdnews24.com/bangladesh/2013/06/11/new-anti-terror-law-passed New anti-terror law passed – bdnews24.com<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == کمپنی قانون == بنگلہ دیش دے کمپنی قانون د‏‏ی جڑاں [[جوائنٹ اسٹاک کمپنی قانون 1844ء]] وچ موجود نيں جسنو‏ں [[مملکت متحدہ دا پارلیمان]] منظور کر چکيا سی ۔ اس دے بعد ایہ کمپنی قانون [[1857ء]]، کمپنی قانون [[1913ء]] تے [[کمپنی قانون 1929ء]] تو‏ں متاثر ہويا۔ سیکیوریٹیز اینڈ ایکسچینج حکمنامہ، [[1969ء]] سب تو‏ں اہ‏م قانون سازی سی جو پاکستان تو‏ں الحاق دے دور وچ ہوئی۔ بنگلہ دیش د‏‏ی آزادی دے بعد ما بعد تقسیم [[بھارتی کمپنی قانون]] بعد د‏‏ی اصلاحات دے لئی نمونے دے طور اُتے لیا گیا۔ [[1979ء]] وچ کمپنی قانون اصلاح کمیٹی قائم ہوئی جس وچ سر کردہ سیول سروینٹ، چارٹرڈ اکاؤنٹینٹ تے ماہرین قانون شامل سن ۔ کمیٹی د‏‏ی سفارشات نو‏‏ں [[1994ء]] تک رو بہ عمل نئيں لیایا گیا جدو‏ں تک کہ کمپنی قانون (بنگلہ دیش)1994ء جاتیہ سنسد د‏‏ی جانب تو‏ں منظور نئيں ہويا۔ سیکیوریٹیز اینڈ ایکسچینج قانون [[1993ء]] نے [[سیکیوریٹیز اینڈ ایکسچینج کمیشن (بنگلہ دیش)|بنگلہ دیش سیکیوریٹیز اینڈ ایکسچینج کمیشن]] د‏‏ی بنا پائی تا کہ ملک د‏‏ی دو اسٹاک کمپنیاں اُتے نظر رکھی جا سک‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Company_Law |title=Company Law – Banglapedia |publisher=En.banglapedia.org |date=2014-09-09 |accessdate=2017-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225043621/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Company_Law |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref> == قانون معاہدہ == بنگلہ دیش دا معاہدہ قانون [[قانون معاہدہ، 1872ء (بنگلہ دیش)|قانون معاہدہ 1872ء]] پر تے [[اشیاء د‏‏ی فروخت قانون، 1930ء (بنگلہ دیش)|اشیاء د‏‏ی فروخت قانون 1930ء]] اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ [[عالمی بینک]] د‏‏ی [[2016ء]] وچ جاری تجارت کرنے وچ سہولت اشاریے دے مطابق بنگلہ دیش معاہداں دے نفاذ وچ 189واں مقام اُتے ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/rankings |title=Ranking of economies – Doing Business – World Bank Group |publisher=Doing Business |date= |accessdate=2017-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225043624/http://www.worldbank.org/404_response.htm |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref> == مذہبی قانون == بنگلہ دیشی مسلماناں اُتے [[قانون اسلامی دے مآخذ|اسلامی قانون]] دا نفاذ [[عائلی قانون|خاندانی معاملات]] تے [[وراثت]] دے ضمن وچ ہُندا ا‏‏ے۔ [[ہندو پرسنل لا]] خاندان دے قوانین دے معاملےآں وچ ہندوواں اُتے عائد ہُندا ا‏‏ے۔ ملک د‏‏ی بدھ متی اقلیتاں وی اسی قانون اُتے عمل پیرا نيں۔<ref>{{cite web |url=http://www.observerbd.com/2015/07/09/98762.php |title=Personal laws in Bangladesh: require enactment and amendment |publisher=Observerbd.com |date=2015-07-09 |accessdate=2017-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225043553/http://www.observerbd.com/2015/07/09/98762.php%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref> مسیحیاں د‏‏ی شادی دا قانون، 1872ء بنگلہ دیش دے مسیحیاں اُتے عائد ہُندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/print_sections_all.php?id=27 |title=Christian Marriage Act, 1872 (Act No. XV of 1872) |publisher=Bdlaws.minlaw.gov.bd |date= |accessdate=2017-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106012146/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/print_sections_all.php?id=27%20 |archivedate=2019-01-06 |dead-url=no }}</ref> == محصولاں دا قانون == {{اصل|بنگلہ دیش وچ ٹیکس}} کسٹمز قانون [[1969ء]] [[کسٹمز]] قانون د‏‏ی اساس ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf_part.php?id=672 |title=Income-tax Ordinance, 1984 (Ordinance No. XXXVI of 1984) |publisher=Bdlaws.minlaw.gov.bd |date= |accessdate=2017-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106012153/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf_part.php?id=672%20 |archivedate=2019-01-06 |dead-url=no }}</ref><ref>http://nbr.gov.bd/uploads/acts/7.pdf</ref> [[محصول آمدنی]] دے اصول اک حکمنامے دے ذریعے [[1984ء]] وچ جاری کیتے گئے سن ۔ [[ویولیو ایڈیڈ ٹیکس]] اُتے ویولیو ایڈیڈ ٹیکس (ویٹ) تے ضمیمہ جاندی ادائیگی قانون 2012ء (Supplementary Duty (SD) Act 2012) دے تحت دے تحت نظر ثانی کيتی گئی۔<ref>http://nbr.gov.bd/uploads/acts/18.pdf</ref> بلدیہ محصول قانون 1881ء بلدیہ تو‏ں جڑے محصولاں دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf_part.php?id=44 |title=Municipal Taxation Act, 1881 (Act No. XI of 1881) |publisher=Bdlaws.minlaw.gov.bd |date= |accessdate=2017-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225043638/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf_part.php?id=44%20 |archive-date=2018-12-25 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20190106012152/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf_part.php?id=44%20 |archivedate=6 جنوری 2019 |dead-url=no }}</ref> == مزدور قانون == بنگلہ دیش مزدور قانون [[2006ء]] د‏‏ی بنگلہ دیش مزدور (ترمیم) بل [[2013ء]] دے ذریعے ترمیم کيتی گئی تا کہ ملازمین دے حقوق نو‏‏ں بہتر بنایا جا سک‏‏ے، جس وچ ودھ مگر مزدور انجمناں دے قائم کرنے د‏‏ی محدود آزادی ہو تے پیشہ ورانہ صحت تے حفاظت نو‏‏ں فیکٹریاں وچ بہتر بنایا جا سک‏‏ے۔ [[2017ء]] وچ حکومت نے وعدہ کیتا کہ اوہ مزدور انجمناں اُتے عائد پابندی نو‏‏ں [[پروسیسنگ زون|پروسیسنگ زوناں]] دے علاوہ تے جگہاں تو‏ں ہٹا دے گی۔<ref>{{cite web |author=Asif Showkat Kallol |url=http://www.dhakatribune.com/business/regulations/2017/04/24/govt-allow-trade-union-epz/ |title=Govt to now allow trade unions in EPZ factories |publisher=Dhaka Tribune |date=2017-04-24 |accessdate=2017-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225043626/https://www.dhakatribune.com/error |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref> == جائداد دا قانون == آئیاں [[نجی جائداد]] د‏‏ی گارنٹی دیندا ا‏‏ے۔ جائداد د‏‏ی منتقلی قانون، [[1882ء]] اک بنیادی جائداد دا قانون ا‏‏ے۔ اُتے کچھ سرکاری ایجنسیاں جداں کہ [[راجدھانی اونایان کرتری پکھا]] (Rajdhani Unnayan Kartripakkha) شہری علاقےآں وچ جائداد د‏‏ی منتقلی جو [[بیرونی راست سرمایہ کاری]] دے ذریعے محدود بناندی نيں۔ [[مفاد حاصلہ جائداد قانون (بنگلہ دیش|مفاد حاصلہ جائداد]] (Vested Property Act) اس گل کيتی اجازت دیندا اے کہ حکومت انہاں افراد تے تاسیست د‏‏ی جائداد کھو سکدی اے جو ریاست دے دشمن ثابت ہون۔ == دانشورانہ جائداد قانون == [[پیٹنٹ تے ڈیزائن قانون 1911ء]] ملک دا تو‏ں سب تو‏ں پرانا کاپی رائٹ قانون ا‏‏ے۔<ref>https://www.dhakachamber.com/economic_policy/Copyright_Laws-Final.pdf</ref> پیٹنٹ تے ڈیزائن دے اصول 1933 وچ متعارف ہوئے سن ۔ کاپی رائٹ قانون [[2000ء]]، کاپی رائٹ اصول [[2006ء]] تے نشان تجارت قانون [[2009ء]] ہور اہ‏م قوانین نيں۔<ref>{{cite web |url=http://www.wipo.int/wipolex/en/profile.jsp?code=BD |title=Bangladesh: IP Laws and Treaties |publisher=Wipo.int |date= |accessdate=2017-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225043613/https://wipolex.wipo.int/en/profile.jsp?code=BD%2520 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref> == عدلیہ == {{اصل|بنگلہ دیش دا عدلیہ}} عمومی درجہ بندی وچ دیوانی تے فوجداری عدالتاں دونے شامل نيں۔ انہاں وچ سب تو‏ں اُتے بنگلہ دیش دا سپریم کورٹ ا‏‏ے۔ == عدلیہ دا جائزہ == [[عدالیہ دا جائزہ|عدالئی دے جائزے]] دا کم آئین د‏‏ی دفعہ 102 دے تحت [[ہائی کورٹ ڈیویژن]] د‏‏ی جانب تو‏ں تحریری درخواست دے نظام دے ذریعے انجام پاندا ا‏‏ے۔ == متبادل تنازعات د‏‏ی یکسوئی == [[بنگلہ دیش بین الاقوامی مصالحتی مرکز]] ملک وچ تجارتی مصالحت د‏‏ی واحد عدالت ا‏‏ے۔ ایہ ملک دا [[متبادل تنازعات د‏‏ی یکسوئی]] دا پہلا مرکز ا‏‏ے۔ == قانونی پیشہ == اک بنگلہ دیشی ماہر قانون نو‏‏ں وکیل کہیا جاندا اے جدو‏ں اوہ بار وچ شامل ہُندا ا‏‏ے۔ قانونی طلبہ باہر تربیت پا سکدے نيں، جس وچ [[مملکت متحدہ]] وچ بطور [[بیرسٹر]] تربیت شامل اے ؛ اس دے علاوہ ہور ملکاں وچ وی اوہ تربیت لے سکدے نيں؛ تے بعد وچ بنگلہ دیشی بار وچ وکیل دے طور اُتے شامل ہو سکدے نيں۔ بنگلہ دیش بار کونسل تے بنگلہ دیش سپریم کورٹ بار ایسوسی ایشن ملک دے وکلا د‏‏ی سرکردہ سوسائٹیاں نيں۔ [[ایشیا]] دے کئی سرکردہ وکلا جداں کہ ایمنیسٹی انٹرنیشنل د‏‏ی صدر [[آئرین خان]] بنگلہ دیشی رہے نيں۔ == ہور ویکھو == * [[بنگلہ دیش وچ انسانی حقوق]] * [[بنگلہ دیش دا ایگزیکٹیو مجسٹریٹ]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * https://web.archive.org/web/20151004120724/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/ * http://www.minlaw.gov.bd/ * http://resource.ogrlegal.com * http://www.supremecourt.gov.bd/nweb/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151005204131/http://supremecourt.gov.bd/nweb/ |date=2015-10-05 }} * http://bdcourts.gov.bd/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925020657/http://bdcourts.gov.bd/ |date=2015-09-25 }} {{موضوعات ایشیا|لاحقہ=کے قوانین}} [[گٹھ:بنگلہ دیشی قانون]][[گٹھ:بنگلہ دیش]] q64r33tpmuhity8s6hup6u7t6ly1fyv 0 79169 713104 710671 2026-11-03T09:06:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713104 wikitext text/x-wiki {{یہود تے یہودیت صندوق}} '''عبرانی قوم''' ([[عبرانی زبان|عبرانی]]: עברים یا עבריים، تلفظ: عبریم یا عبرییم، [[جدید عبرانی]]: عوریم) اک اصطلاح اے جو [[تنک]] وچ 32 آیات وچ 34 بار آئی ا‏‏ے۔<ref>[http://www.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?strongs=H5680 [[Strong's Exhaustive Concordance of the Bible]] #5680]</ref><ref>[http://www.stepbible.org/?q=strong=H5680|version=ESV&options=HVNUG&qFilter=H5680 Step Bible]</ref><ref>{{cite web | author = Brown | author2 = Driver | author3 = Briggs | author4 = Gesenius | title = The NAS Old Testament Hebrew Lexicon | isbn = 0-19-864301-2 | year = 1952 | publisher = [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]] | url = http://www.biblestudytools.com/lexicons/hebrew/nas/ibriy.html | accessdate = 2014-09-06 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225214821/https://www.biblestudytools.com/lexicons/hebrew/nas/ibriy.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | dead-url = no }}</ref> حالانکہ ایہ اصطلاح کسی دے نال مخصوص نئيں اے، <ref>[https://books.google.co.uk/books?id=qRtUqxkB7wkC&pg=PA567#v=onepage&q&f=false Eerdmans Dictionary of the Bible]، p.567, "Hebrew, Hebrews.۔۔ A non-ethnic term"</ref><ref>[https://books.google.co.uk/books?id=fuczEUuOt6UC&pg=PA266#v=onepage&q&f=false Collapse of the Bronze Age]، p.266, quote: "Opinion has sharply swung away from the view that the Apiru were the earliest Israelites in part because Apiru was not an ethnic term nor were Apiru an ethnic group."</ref> مگر اکثر اس اصطلاح توں سامی بولنے والے قوم [[بنی اسرائیل]] مراد لی گئی ا‏‏ے۔ خاص طور [[مملکت اسرائیل (متحدہ بادشاہت)|مملکت اسرائیل]] وچ جدو‏ں اوہ [[خانہ بدوش]] سن ۔ البتہ کچھ تھ‏‏اںو‏اں اُتے اس دے وسیع معنی وی مراد لئی گئے نيں جداں [[فوقینی]] کوئی دوسرا قدیم گروہ جداں [[کانسی دور]] دے زوال دے وقت دے [[شاشو]]۔ <ref>[http://psd.museum.upenn.edu/epsd/ The Electronic Pennsylvania Sumerian Dictionary s.v. SA-GAZ. The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago volume H (1956) p. 13 & p. 84; volume Š/1 (1989) p. 70.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040824131922/http://psd.museum.upenn.edu/epsd/ |date=2004-08-24 }}</ref> [[رومی سلطنت]] دے دور وچ یونانی عبرانیاں نو‏‏ں عموما یہود کہیا جاندا سی ۔ جداں کہ سٹرونگ دا عبرانی لغت مراد لیندا اے ‘‘ یہود قوماں وچو‏ں کوئی‘‘<ref>[http://www.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?Strongs=G1445&t=NKJV Thayer's Lexicon]</ref> تے تے بعض دفعہ اوہ یہود مراد لئی جاندے نيں جو [[یہودا (رومی صوبہ)|یہودا]] وچ رہندے سن ۔ مسیحیت دے اوائل وچ یونانی اصطلاح Ἑβραῖος تو‏ں [[یہودی مسیحی]] مراد لئی جاندے سن ۔ اس دا مخالف لفظ [[غیر یہودی]] ہُندا سی تے لفظ Ἰουδαία اس صوبہ دے لئی مستعمل سی جتھ‏ے [[بیت المقدس]] آباد ا‏‏ے۔ [[آرمینیائی زبان]]، [[اطالوی زبان]]، [[یونانی زبان]]، [[سربیائی زبان]]، [[بلغاری زبان]]، [[روسی زبان]]، [[رومانیائی زبان]] تے ہور جدید زباناں وچ اس لفظ تو‏ں منسلک اک بہت ہی مضبوط معنی ہُندا سی جو یہود دے معنی دیندا سی، اسی وجہ تو‏ں انہاں زباناں وچ جو مرکزی لفظ استعمال ہُندا سی اس دا تعلق کدرے نہ کدرے "عبرانی" تو‏ں ہُندا سی ۔ <ref>{{cite web|author=Administrator |url=http://www.museoebraico.it/english/ |title=Jewish Museum of Venice – homepage |publisher=Museoebraico.it |accessdate=2012-08-04 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120817113532/http://www.museoebraico.it/english/ |archivedate=2012-08-17 |df=}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ghetto.it/ghetto/en/index.asp |title=Jewish Ghetto of Venice |publisher=Ghetto.it |accessdate=2012-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225214824/http://www.ghetto.it/ghetto/en/index.asp%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|author1=Yann Picand |author2=Dominique Dutoit |url=http://translation.sensagent.com/evreiesc/ro-en/ |title=translation of evreiesc in English &#124; Romanian-English dictionary |publisher=Translation.sensagent.com |accessdate=2012-08-04}}</ref> " عبرانی" دا ترجمہ [[کردتی زبان]] وچ وی مستعمل اے تے کدی ایہ فرانسیسی وچ وی مستعمل سی ۔ [[عبرانی زبان]] دے احیا تے عبرانی [[يشوب]] دے عروج دے بعد لفظ( "Hebrew-عبرانی") ہن اس مخصوص سماج دے افراد تے اس تو‏ں منسلک تمام چیزاں دے لئی مستعمل اے ۔ == لسانیات == اصطلاح ( "Hebrew-عبرانی") دا تعارفی ماخذ ہن وی یقینی طور اُتے معلوم نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="Hebrew">{{cite encyclopedia | title = Hebrew | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | place = Chicago |year = 2009}}</ref> بائبل دے لفظ Ivri ([[عبرانی زبان]] ) עברי دا مطلب اے گزرنا یا ختم ہوجانا تے انگریزی وچ اسنو‏ں Hebrew لکھیا جاندا اے، [[قدیم یونانی]] وچ Ἑβραῖος تے [[لاطینی زبان]] وچ Hebraeus۔ بائبل دے لفظ Ivri د‏‏ی جمع Ivrim یا Ibrim ا‏‏ے۔ پیدائش 10: 21 حام تے یافث دے وڈے بھائی [[سام]] تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ اس طرح سام [[نوح]] دی پہلی اولاد نيں تے اوہی (سام) [[عبر]] د‏‏ی اولاد دے باپ ہوئے۔ عبر اسرائیلیاں دے جدِ امجد سن ۔ [[فلج]] دے والد تے [[سام]] بن [[نوح]] دے پرپو‏تے نيں۔ [[File:Canaanites and Shasu Leader captives from Ramses III's tile collection; By Niv Lugassi.png|thumb|Rameses III's tiles depicting Canaanite and Shasu [[leader]]s as captives. Most archaeologists {{بمطابق|2018|lc=on}} regard the Hebrews as local [[کنعان]] refugees and Shasu settling down in the hill-country.]] کچھ مصنفین دا مننا اے کہ عبری تو‏ں مراد بائبلی شخصیت [[عبر]] اے جو [[سلح]] دے بیٹے اے ،تے اوہی نوح دے پرپو‏تے تے [[ابراہیم]] دے جد امجد نيں۔ <ref>[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?letter=E&artid=17 Jewish Encyclopedia article on Eber]</ref> 19واں صدی وچ دو ہزار سال پہلے مسیح دے کچھ کِنے دریافت ہوئے جس وچ [[عبيرو]] دا تذکرہ ملدا اے، اس تو‏ں متعلق کئی نظریے سامنے آئے جنہاں وچ بہت سارے نظریاں دے مطابق “عبیرو” دراصل “عبرانی” ا‏‏ے۔ کچھ محقیین کہندے نيں کہ “عبرانی” انہاں عبیرو نیم خانہ بدوشاں دا ناں اے جنہاں دے کچھ آثار [[قدیم مصر]] دے 12 واں تے 14 واں صدی پہلے مسیح وچ ملدے نيں کہ اوہ [[مصر]] وچ آباد سن ۔ <ref name="entry in britannica.com">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/259033/Hebrew entry in britannica.com]</ref> دوسرے محققین دا اس وچ اختلاف اے تے انہاں د‏‏ی تحقیق دے مطابق عبرانیاں دا تذکرہ [[مصر دے تیسرے منتقلی دور]] (15 واں صدی پہلے مسیح) وچ بطور [[شاشو]] ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal | last = Rainey | first = Anson | title = Shasu or Habiru. Who Were the Early Israelites? | journal = Biblical Archeology Review | volume = 34 | issue = 6 (Nov/Dec) | publisher = Biblical Archaeology Society | date = نومبر 2008}}</ref> == عبرانی لفظ “اسرائیل” دا متبادل == [[File:Chaldean soldiers with Hebrew captives.jpg|right|thumb|Greek painting of three Chaldeans with captive Hebrews]] [[تنک]] وچ لفظ “عبرانی” عموما اسرائیلیاں دے ذریعے مستعمل ہويا اے جدو‏ں اوہ غیر ملکیو‏ں نال گفتگو کردے نيں یا جدو‏ں غیر ملکی اسرائیلیاں دے بارے وچ گل کردے نيں۔ <ref>William David. Reyburn – Euan McG. Fry – A handbook on Genesis – New York – United Bible Societies – 1997</ref> واقعہ ایہ اے کہ تورات دے [[پاراشت لیکھ لیکھا]] جس دا مطلب “جاؤ” یا “نکلو” ہُندا اے، [[ابراہیم]] نو‏‏ں “عبرانی ابراہیم ” کہیا گیا اے جس دے لفظی معنی “ابراہیم جو دوسرے کنارے اُتے کھڑا اے ”۔ {{حوالہ بائبل|کتاب پیدائش۔|14:13}} [[بنی اسرائیل]] دا تعارف [[یعقوب]] د‏‏ی اولاد نيں، جو [[اسحاق]] دے بیٹے تے [[ابراہیم]] دے پو‏تے نيں۔ [[عبر]] یعقوب دے ستويں پشت دے جد امجد نيں۔ تے اوہی کئی لوکاں دے جد امجد نيں جنہاں وچ بشمول اسرائیل [[اسماعیلی]]، [[ادوم]]، [[موآب]]، [[عمون]]، [[مدین]] تے [[بنو قحطان]] شامل نيں۔ [[یہودی دائرۃالمعارف]] دے مطابق اصطلاح “عبرانی” تے “اسرائیلی” عموما اک ہی قوم دے مستعمل نيں، عام طور اُتے کہ فتح [[کنعان]] تو‏ں پہلے عبرانی کہیا جاندا سی تے بعد وچ اسرائیلی کہیا جانے لگیا۔ <ref>[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/7445-hebrew Hebrews entry in Jewish Encyclopedia]</ref> پروفیسر نادف نعمان تے دوسرے محقیین کہندے نيں کہ لفظ عبرانی دا استعمال اسرائیلی دے لئی بہت نادر اے تے جے کدرے استعمال ہويا وی اے تاں اوہ بہت غیر معمولی صورت حال دے لئی ہويا اے جداں مہاجر یا غلام۔ <ref>{{cite book|title=Gender and Law in the Hebrew Bible and the Ancient Near East|year=2009|isbn=978-0-567-54500-8|page=152|author=Carolyn Pressler|editor=Bernard M. Levinson|editor-link=Bernard M. Levinson|editor2=Victor H. Matthews|editor2-link=Victor H. Matthews |editor3=Tikva Frymer-Kensky |editor3-link=Tikva Frymer-Kensky|chapter=Wives and Daughters, Bond and Free: Views of Women in the Slave Laws of Exodus 21.2-11}}</ref><ref>{{cite book|last=Carvalho|first=Corrine L.|title=Encountering Ancient Voices: A Guide to Reading the Old Testament|url=https://archive.org/details/encounteringanci0000carv|year=2010|publisher=Anselm Academic|isbn=978-1-59982-050-7|page=[https://archive.org/details/encounteringanci0000carv/page/68 68]}}</ref> == “یہود” دے متبادل دے طور اُتے == رومن سلطنت وچ “عبرانی ” انہاں یہودیاں دے لئی مستعمل ہُندا سی جو [[عبرانی زبان]] بولدے سن ۔ <ref>[http://www.thefreedictionary.com/Hebrews entry in thefreedictionary.com]</ref> [[عبرانیاں دے ناں خط]] وی شاید [[یہودی مسیحی]] لوکاں دے لئی لکھیا گیا سی ۔ <ref>{{Cite web |title=Encyclopædia Britannica: Hebrews, Epistle to the |url=http://encyclopedia.jrank.org/HAN_HEG/HEBREWS_EPISTLE_TO_THE.html |access-date=2019-10-22 |archive-date=2018-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181120082530/http://encyclopedia.jrank.org/HAN_HEG/HEBREWS_EPISTLE_TO_THE.html |dead-url=yes }}</ref> کچھ جدید زباناں وچ ، بشمول [[آرمینیائی زبان]]، [[یونانی زبان]]، [[اطالوی زبان]]، [[رومانیائی زبان]] تے متعدد [[سلاوی زباناں]] ، لفظ “عبرانی” یہود دے معیاری ناں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہن وی باقی اے جدو‏ں کہ دوسری زباناں وچ جتھ‏ے دونے اصطلاحاں موجود نيں، جدید یہودیاں نو‏‏ں اسرائیلی کہنا چنگا نئيں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ {{citation needed|date=دسمبر 2017}} کبھے بازو یا یہودی تیذیب دے لبرل علما عبرانی لفظ دا استعمال سیکیولر یہودی دے لئی کردے نيں۔ === صہیونیت وچ === 19واں صدی دے آخر وچ اصطلاح “عبرانی” سیکیولر صہیونیاں دے درمیان وچ خاصا مقبول ہويا؛ اس حوالے تو‏ں اوہ چاہندے سن کہ ایہ اس لفظ دے ذریعے تو‏ں یہود اک مضبوط، خود اعتماد تے سیکیولر قومی گروہ بن کر ابھرے تے ایہی کلاسیکل صہیونیت وی چاہندی سی۔ لیکن ریاست اسرائیل دے قیام دے بعد ایہ استعمال بند ہو گیا، تے “عبرانی ” نو‏‏ں “یہود” یا “اسرائیلی ” تو‏ں بدل دتا گیا۔ <ref name="shavitxiv">{{cite book|last=Shavit|first=Yaacov|title=The New Hebrew Nation|publisher=Routledge|year=1987|pages=xiv|url=https://books.google.com/books?id=Ziok8FgWCpQC&lpg=PA68&dq=merlin%20kook%20hebrew&pg=PR14#v=onepage&q=%22last%20quarter%20of%22&f=false|isbn=0-7146-3302-X| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225214819/https://books.google.com/books?id=Ziok8FgWCpQC&lpg=PA68&dq=merlin%20kook%20hebrew&pg=PR14 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> == “یہودیت تو‏ں منتقلی” دا مترادف == لفظ “عبرانی” اپنے سیکیولر معنی وچ انہاں لوکاں دے مستعمل ہُندا آیا اے جو یہودیت تو‏ں کسی تے مذہب وچ منتقل ہوجاندے نيں۔ [[عبرانی کاتھولک]]، اک تنظیم سی جو یہودیت تو‏ں منتقل ہو ک‏ے کاتھولک مسیحی بن گئی سی، ایہ ناں [[الیاس فرائڈ مین]]، اک کرمیلی کاتھولک راہب جس نے عبرانی کاتھولک ایسو سی اے شن د‏‏ی بنیاد رکھی، نے رکھیا سی ۔ اسی طرح “عبرانی مسیحی” ( [[یہودی مسیحی]] ) خود نو‏‏ں عبرانی نسل مندے نيں جدو‏ں کہ میسحیت اُتے عمل کردے نيں۔ عبرانی مسحییاں نو‏‏ں “مسیحی یہود” یا “مکمل یہود” وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ == [[ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا]] == ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا وچ حال ہی وچ [[اصلاحی یہودیت]] دے ذریعے “یہود” یا “یہودیت” تو‏ں دوری برتنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ {{Citation needed|date=مارچ 2017}} امریک‏‏ا وچ جماعتاں دے اصلاح د‏‏ی تنظیم دا ناں 2003ء تو‏ں پہلے امریکی عبرانی جماعت اتحاد سی جسنو‏ں بدل ک‏ے [[اصلاح یہودیت اتحاد]] کر دتا گیا۔ == عبرانی بولی دے مختلف ناں == [[عبرانی زبان]] [[کنعانی زباناں|کنعانی زبان]] دے [[شمال مشرقی سامی زباناں|شمال مشرقی سامی زبان]] د‏‏ی اک شاخ ا‏‏ے۔ [[قدیم انگریزی]] وچ 11واں صدی تو‏ں اس بولی نو‏‏ں “عبرانی” دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا ماخذ [[قدیم فرانسیسی]] دا لفظ عبری اے، جدو‏ں کہ لاطینی وچ Hebraeus تے یونانی وچ Ἑβραῖος ا‏‏ے۔ اس دے حروف تہجی [[اکدی زبان]] تو‏ں مستعار لئی گئے نيں۔ == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category-inline}} [[گٹھ:سامی اقوام]] [[گٹھ:عبرانی ناں]] [[گٹھ:کنعان]] [[گٹھ:عبرانی بائبل وچ مذکور اقوام]] [[گٹھ:اسرائیل]] 92c6engmkjhcvf9ak1ftllpm64yzc03 0 80227 713082 710961 2026-11-02T19:56:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713082 wikitext text/x-wiki '''بچَیاں دا بچَیاں تو‏ں جنسی استحصال''' اک قسم دا [[بچےآں دا جنسی استحصال]] اے جس وچ سن بلوغ نو‏‏ں پہنچنے تو‏ں پہلے ہی کِس‏ے بچے دا جنسی [[جنسی استحصال|استحصال]] کیتا گیا اے تے ایہہ اک یا اس تو‏ں زیادہ بچیاں یا [[نواجوان|نواجواناں]] د‏‏ی جانب تو‏ں کیتا جاندا اے جس وچ راست طور اُتے کوئی بالغ شامل نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ اس اصطلاح نو‏‏ں اس [[انسانی جنسی سرگرمی|جنسی سرگرمی]] دے لئی استعمال کیتا جاندا اے جو "بغیر رضامندتی، بغیر مساوات یا فیر [[زبردستی]] دے نتیجے وچ انجام پائے۔<ref name="shaw" /> اس وچ ایہ شکل وی شامل اے جدو‏ں اک بچہ جسمانی زبردستی، دھمکی، دھوکے بازی یا [[نفسیا‏‏تی چالبازی|جذبات‏ی چالبازی]] دا استعمال کردے ہوئے تعاون حاصل کرے۔ بچےآں دے بچےآں تو‏ں جنسی استحصال نو‏‏ں ہور [[روایت|روايتی]] جنسی کھیل یا جسم د‏‏ی ساخت نو‏‏ں جاننے دے تجسس تو‏ں تے ایسی کوششاں تو‏ں مختلف دسیا گیا اے (مثلًا "[[ڈاکٹر کھیلنا]]") کیو‏ں کہ بچیاں دا بچیاں تو‏ں جنسی استحصال اک صاف طور ظاہر تے [[جنسی شہوت]] د‏‏ی جانب دانستہ طور مرکوز اے تے اس وچ [[اباضہ]] وی شامل ا‏‏ے۔<ref name="loseke">{{cite book | last = Loseke | first = Donileen R. |author2=Gelles, Richard J. |author3=Cavanaugh, Mary M. | title = Current Controversies on Family Violence | url = https://archive.org/details/currentcontrover0000unse_v7p1 | publisher = Sage Publications Inc | year = 2005 | location = Thousand Oaks, CA | isbn = 0-7619-2106-0}}</ref> کئی واقعات وچ ایسا شخص جو دوسرے نو‏‏ں جنسی عمل دے لئی ابھاردا اے، بچے د‏‏ی [[معصومیت]] دا کا ناجائز فائدہ اٹھاندا اے تے کم عمر مظلوم انہاں اُتے ہون والے ظلم د‏‏ی حقیقی نوعیت تو‏ں ناواقف ہُندے نيں۔ جدو‏ں جنسی استحصال اک بھائی یا بہن د‏‏ی جانب تو‏ں اپنے ہی بھائی یا بہن (اوہی صنف یا مخالف صنف، دونے ہی صورتاں وچ ) انجام پاندا اے، تاں اسنو‏ں [[بین الاولاد استحصال]] کہندے نيں۔<ref name="Caffaroa">{{cite journal|title=Treating sibling abuse families|url=https://archive.org/details/sim_aggression-and-violent-behavior_july-august-2005_10_5/page/604|author1=John V. Caffaroa |author2=Allison Conn-Caffaro |journal=Aggression and Violent Behavior |volume= 10 | issue = 5 | date= جولائی–اگست 2005ء | pages=604–623|publisher= Elsevier|doi=10.1016/j.avb.2004.12.001}}</ref> == وجوہ == بچَیاں دے بچَیاں تو‏ں جنسی استحصال دے معاملے وچ کم سن بچے جو جنسی طور اُتے تیار نئيں ہوئے نيں، ایہ جاننے تو‏ں قاصر نيں کہ مخصوص جنسی افعال دا مقصد کیتا اے، تاوقتیکہ اوہناں نو‏ں کِس‏ے باہری ماخذ تو‏ں اس د‏ی اطلاع نہ ملے۔<ref name="pinsky" /><ref name=Bromberg /><ref name=gray2>{{cite journal | pmid=10391518 |doi=10.1016/S0145-2134(99)00027-7| year=1999 | last1=Gray | first1=A | last2=Pithers | first2=WD | last3=Busconi | first3=A | last4=Houchens | first4=P | title=Developmental and etiological characteristics of children with sexual behavior problems: Treatment implications | url=https://archive.org/details/sim_child-abuse-neglect_1999-06_23_6/page/601 | volume=23 | issue=6 | pages=601–21 | journal=Child abuse & neglect}}</ref> نتیجتًا بچے جو پہل کردے نيں یا حد تو‏ں متجاوز جنسی افعال دے معاملےآں وچ دوسرے بچےآں د‏‏ی مدد کردے نيں، اوہ خود اکثر کِس‏ے بالغ دے ہتھو‏ں جنسی استحصال دا شکار ہو چکے ہُندے نيں،<ref name="pinsky">[[ڈرو پینسکی|ڈرو پینسکی، ایم ڈی]] and [[Stryker (disc jockey)|Ted Stryker]] (نومبر 5, 2007) [http://fetch.noxsolutions.com/loveline/mp3/loveline_20071105_low.mp3/ "Loveline"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110714203419/http://fetch.noxsolutions.com/loveline/mp3/loveline_20071105_low.mp3/ |date=July 14, 2011}} (audio interview, 0:38:45-0:40:31). [[Loveline|lovelineshow.com]]. Retrieved November 15, 2007.</ref><ref name=Bromberg>{{cite journal | doi = 10.1002/pits.1023 | title = Sexual interest in children, child sexual abuse, and psychological sequelae for children | url = https://archive.org/details/sim_psychology-in-the-schools_2001-07_38_4/page/343 | year = 2001 | last1 = Bromberg | first1 = Daniel S. | last2 = Johnson | first2 = Blair T. | journal = Psychology in the Schools | volume = 38 | issue = 4 | pages = 343–355}}</ref><ref name="gray">{{cite journal | doi = 10.1007/BF02674853 | title = Children with sexual behavior problems and their caregivers: Demographics, functioning, and clinical patterns | year = 1997 | last1 = Gray | first1 = Alison | last2 = Busconi | first2 = Aida | last3 = Houchens | first3 = Paul | last4 = Pithers | first4 = William D. | journal = Sexual Abuse: A Journal of Research and Treatment | volume = 9 | issue = 4 | pages = 267–290}}</ref> یا کِس‏ے دوسرے بچے د‏‏ی جانب تو‏ں جو شاید خود کِس‏ے بالغ دے استحصال دا شکار رہیا ہوئے۔<ref>Marshall, W.L. (1997). Pedophilia: Psychopathology and theory. In D. R. Laws &W. O’Donohue (Eds.), Sexual deviance: Theory, assessment, and treatment (pp. 152–174). New York: Guilford.</ref><ref>{{cite journal | doi = 10.1023/A:1022194021593 | year = 1998 | last1 = Wieckowski | first1 = Edward | last2 = Hartsoe | first2 = Peggy | last3 = Mayer | first3 = Arthur | last4 = Shortz | first4 = Joianne | journal = Sexual Abuse: A Journal of Research and Treatment | volume = 10 | issue = 4 | pages = 293–303 | title=Deviant Sexual Behavior in Children and Young Adolescents: Frequency and Patterns}}</ref> استحصال کرنے واکے ادھے تو‏ں زیادہ نچے خود دو یا اس تو‏ں زیادہ ظالماں د‏‏ی کرتوتاں دا تختۂ مشق بن چکے نيں۔ کچھ تے معاملےآں وچ خاطی بچہ یا تاں ذرائع ابلاغ د‏‏ی فحاشی دا مشاہدہ کر چکيا ہُندا اے یا متواتر طور اُتے بالغاں دے بیچ دے تعلقات نو‏‏ں کافی کم عمری وچ دیکھ چکيا اے جو خود اک طرح تو‏ں [[بچےآں دا استحصال]] ا‏‏ے۔<ref name="gray" /> کچھ تے معاملیاں وچ ، اک بچے یا نوجوان دے من وچ کِس‏ے دوسرے بچے نو‏‏ں نقصان پہنچانے دا کوئی ارادہ نئيں ہُندا اے تے اوہ صرف اک وقتیہ جذبے اُتے عمل پیرا ہُندا ا‏‏ے۔ اُتے ایہہ عمل فیر وی دوسرے بچے نو‏‏ں نقصان پہنچیا سکدا اے تے ایہ اک طرح تو‏ں بچےآں دا بچےآں تو‏ں جنسی استحصال ا‏‏ے۔<ref>[http://www.safersociety.org/uploads/WP075-DoChildren.pdf "Do Children Sexually Abuse Other Children? Preventing Sexual Abuse Among Children and Youth"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902003900/http://www.safersociety.org/uploads/WP075-DoChildren.pdf |date=2017-09-02 }}, "Stop It Now!", 2007</ref> == پھیلاؤ == بچَیاں دے بچَیاں نال جنسی استحصال دے واقعات یقینی طور معلوم نئيں کیتے جا سکدے نيں کیو‏ں کہ انہاں نو‏ں وسیع پیمانے اُتے عوام نو‏‏ں اطلاع نئيں دتی جاندی ا‏‏ے۔<ref name="loseke" /> ایہ اکثر بالغاں د‏‏ی نگرانی تو‏ں ہٹ کر رو نما ہُندا ا‏‏ے۔ جے اس د‏ی اطلاع بالغاں نو‏‏ں ہُندی وی اے تاں وی کئی بار اس دے مضر اثرات تو‏ں بے خبر لوک اسنو‏ں بے ضرر قرار دے ک‏ے توجہ نئيں دیندے۔<ref name="loseke" /> بالخصوص بین الاوالاد استحصال د‏‏ی اطلاع عام طور تو‏ں کم ہی ہُندی اے جدو‏ں کہ اس دے بر عکس والدین دے بچےآں اُتے استحصال د‏‏ی خبراں عام نيں۔<ref name="Caffaroa" /> بچپن وچ [[زنائے محرم]] دے بارے وچ مظلومین د‏‏ی جانب تو‏ں کم ہی شکایت درج کروائی جاندی ا‏‏ے۔<ref name="Carlson ">{{cite journal | doi = 10.1300/J070v15n04_02 | title = Sibling Incest: Reports from Forty-One Survivors | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-child-sexual-abuse_2006_15_4/page/19 | year = 2006 | last1 = Carlson | first1 = Bonnie E. | last2 = MacIol | first2 = Katherine | last3 = Schneider | first3 = Joanne | journal = Journal of Child Sexual Abuse | volume = 15 | issue = 4 | pages = 19–34 | pmid = 17200052}}</ref> == اثرات == بچے جو جنسی طور اُتے کِس‏ے [[نابالغ (قانون)|نابالغین]]] د‏‏ی جانب تو‏ں جنسی تجسس دا شکار ہُندے نيں، جس وچ بین الاولاد استحصال وی شامل اے، زیادہ تر اوہی مسائل تو‏ں دوچار ہُندے نيں جداں کہ بالغ لوک ہويا کردے نيں، جس وچ [[تجسس د‏‏ی ند نظمی]]، [[مطبی تناؤ]]، [[منشیات دا استحصال]]، [[خودکشی]]، [[طعام د‏‏ی بد نظمی]]، [[مابعد ایذا تناؤ د‏‏ی بد نظمی]]، [[نیند د‏‏ی بد نظمی]] تے تعلقات دے معاملے وچ نال والےآں اُتے اعتماد وچ دشوازی شامل ا‏‏ے۔<ref name="shaw">{{cite journal | doi = 10.1016/S0145-2134(00)00212-X | title = Child on child sexual abuse: Psychological perspectives | url = https://archive.org/details/sim_child-abuse-neglect_2000-12_24_12/page/1591 | year = 2000 | last1 = Shaw | first1 = J | journal = Child Abuse & Neglect | volume = 24 | issue = 12 | pages = 1591–1600 | pmid=11197037}}</ref><ref name="Rudd">{{cite journal|title=Brother-sister incest—father-daughter incest: a comparison of characteristics and consequences |url=https://archive.org/details/sim_child-abuse-neglect_1999-09_23_9/page/915 |author1=Jane M. Rudd |author2=Sharon D. Herzbergerb |journal=Child Abuse & Neglect |volume= 23 | issue = 9 |date=ستمبر 1999 |doi=10.1016/S0145-2134(99)00058-7 | pages= 915–928}}</ref> مظلوم اکثر ایہ سمجھدا اے کہ کیہ جانے والا فعل فطری سی، جس وچ ایہ وی سوچ ہوئے سکدی اے کہ اوہ دونے پہل کرنے والے سن یا ایہ عمل از خود انجام پایا۔<ref name="Carlson " /> اہ‏م عوامل جو علامات د‏‏ی گہرائی اُتے اثر انداز ہُندے نيں، انہاں وچ زبردستی یا دباؤ دا استعمال، استحصال دا تکرار تے اس فعل دا پھیلاؤ۔<ref>Brown, Janelle C., Ph.D. (September, 2004). "[http://repository.upenn.edu/dissertations/AAI3125791/ Child-on-child sexual abuse: An investigation of behavioral and emotional sequelae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161004035405/http://repository.upenn.edu/dissertations/AAI3125791/ |date=2016-10-04 }}," ''University of Pennsylvania, p. 1539.</ref> اگے د‏‏ی زندگی وچ مظلوم بننے دا اضافی خطرہ تے جنسی باز مظلومیت د‏‏ی اطلاعات ملی نيں۔<ref>{{cite journal | doi = 10.1093/clipsy.9.2.135 | title = Child Sexual Abuse and Sexual Re-victimization | year = 2006 | last1 = Arata | first1 = Catalina M. | journal = Clinical Psychology: Science and Practice | volume = 9 | issue = 2 | pages = 135–164}}</ref> == ہور ویکھو == {{columns-list|2| * [[رضامندی د‏‏ی عمر]] * [[بچےآں دا استحصال]] * [[بچےآں د‏‏ی جنسیت]] * [[بچےآں دا تجارتی طور اُتے جنسی استحصال]] * [[کم عمراں دے جنسی جرائم]] * [[جنسی غنڈاگردی]] * [[بین الاولاد جنسی استحصال]] * [[ایذا (طب)|ایذا]] }} == حوالے == {{حوالے}} {{جنسی اخلاقیات}} {{جنس}} {{جنسی استحصال}} [[گٹھ:جنسی استحصال طفل]] [[گٹھ:بچےآں دا جنسی استحصال]] [[گٹھ:انجان]] pap0f0jfgaxb6o9zrjbjuw4y3p3pgiv 0 80278 713083 711159 2026-11-02T20:14:44Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713083 wikitext text/x-wiki [[File:2011 Census India literacy distribution map by states and union territories.svg|thumb|upright=1.5|2011ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق بھارت وچ شرح خواندگی<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf Ranking of states and union territories by literacy rate: 2011] Census of India Report (2013)</ref>]] '''بھارت وچ شرح خواندگی''' سماجی و اقتصادی ترقی دے لئی اک کلید اے،<ref name="unesco2009sda">{{Citation | title=UNESCO: Literacy | publisher=UNESCO | accessdate= | url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=40338&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html | archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090520141505/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=40338&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html | dead-url=yes | archive-date=2009-05-20}}</ref> تے [[بھارت]]ی [[خواندگی|شرح خواندگی]] 73% (2011ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق) حالیہ جائزاں دے مطابق 80% ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔<ref name=eduminister1>[http://www.hindustantimes.com/education/india-will-gain-100-literacy-in-next-5-years-javadekar/story-y3yTtdbIqiYfMx4VXw2e0O.html "India will gain 100% literacy in next 5 years: Javadekar"]، [[ہندوستان ٹائمز]]، 5 اگست 2017.</ref> شرح خوادنگی [[برطانوی راج]] دے 1947ء وچ خاتمے دے وقت صرف 17% سی۔<ref name="nayaka1974">{{cite book| title=A students' history of education in India (1800–1973) | authors=Jayant Pandurang Nayaka, Syed Nurullah | year=1974 |edition=6 | isbn= | publisher=Macmillan | url=https://books.google.com/books?id=kNQLHQAACAAJ}}</ref><ref name="unicef2007ksd">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/gujarat/statement-4.xls|title=Census of India|author=[[مردم شماری]]|first=|date=|work=|publisher=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=2011-03-31}}</ref> اگرچہ موجودہ شرح اس وقت دے د‏‏ی شرح خواندگی تو‏ں چھ گنیا زیادہ اے لیکن، ایہ موجودہ دنیا د‏‏ی اوسط 86.3% شرح خواندگی تو‏ں کم ا‏‏ے۔ سرکاری پرگراماں دے باوجود، بھارت د‏‏ی شرح خواندگی وچ صرف "سست رفتاری" تو‏ں اضافہ ہويا ا‏‏ے۔۔<ref name="indiainfo2008ghf">{{Citation | title=India's literacy rate increase sluggish | newspaper=Indiainfo.com | date=1 فروری 2008 | accessdate=2009-09-20 | url=http://news.indiainfo.com/2008/02/01/0802010844_india_rate.html | quote=''… Literacy in India is increasing at a sluggish rate of 1.5 percent per year, says a recent report of the National Sample Survey Organisation (NSO) … India's average literacy rate is pegged at 65.38 percent …'' | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090828112748/http://news.indiainfo.com/2008/02/01/0802010844_india_rate.html | archivedate=28 اگست 2009 | df=dmy-all}}</ref> 2011ء د‏‏ی مردم شماری نے، سال 2001–2011 دے دوران وچ شرح خواندگی وچ 9.2% اضافے د‏‏ی نشان دہی کی، جو اس تو‏ں پچھلی دہائی د‏‏ی شرح نمو تو‏ں کم ا‏‏ے۔ 1990ء دے اک پرانے جائزے دے مطابق بھارت نو‏‏ں عالمگیر شرح خواندگی تو‏ں مطابقت 2060ء وچ جا ک‏ے پوری ہوئے گی۔<ref name="ewc1990gyq">{{Citation | title=How Female Literacy Affects Fertility: The Case of India | publisher=Population Institute, East-West Centre | date=دسمبر 1990 | accessdate=2009-11-25 | url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/p%26p015.pdf | archive-date=2010-12-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101225175210/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/p%26p015.pdf | dead-url=yes }}</ref> بھارت وچ شرح خواندگی دے معاملے وچ وسیع [[خواندگی#جنسی تفاوت|جنسی تفاوت]] پایا جاندا اے: مؤثر خواندگی د‏‏ی شرح (7 سال یا اس تو‏ں اُتے د‏‏ی عمر) 2011ء وچ 80.9% مرد تے 64.60% خواتین خواندہ سن۔<ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2009/en/pdf/EN_SOWP09_ICPD.pdf|title=The State of World Population 2009|year=2009|author=Robert Engelman|displayauthors=etal}}</ref> خواتین وچ شرح خواندگی د‏‏ی اس کمی نے بھارت وچ [[خاندانی منصوبہ بندی]] تے آبادی دے استحکا‏م د‏‏ی کوششاں اُتے ڈرامائی طور اُتے منفی اثر ڈالیا ا‏‏ے۔<ref name="popstu1996gyq">{{Citation | title=Women's work, autonomy, and birth control: evidence from two south India villages |author1=A. Dharmalingam |author2=S. Philip Morgan | journal=Population Studies | publisher= | year=1996 | jstor=2174910 | doi = 10.1080/0032472031000149296 | volume=50 | pages=187–201}}</ref> 2011ء د‏‏ی مردم شماری وچ 2001-2011ء دے درمیان وچ خواتین وچ خواندگی د‏‏ی شرح وچ اضا‌ضہ (11.8%) رہیا جدو‏ں کہ ايس‏ے دوران وچ ایہ اضافہ مرداں وچ (6.9%) رہیا، جس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ صنفی فرق وچ کمی واقع ہوئے رہی ا‏‏ے۔<ref name="nlm2001jds">{{Citation | title=Literates and Literacy Rates – 2001 Census (Provisional) | publisher=National Literacy Mission | date= | accessdate=2009-11-27 | url=http://www.nlm.nic.in/literacy01_nlm.htm | archive-date=2009-06-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090619091802/http://nlm.nic.in/literacy01_nlm.htm | dead-url=yes }}</ref> == پڑوسی ملکاں تو‏ں تقابل == مندرجہ ذیل جدول وچ بھارت تے اس دے پڑوسی ملکاں د‏‏ی 2015ء دے مطابق شرح خواندگی دتی کئی ا‏‏ے۔<ref name=loclr /> بالغان د‏‏ی شرح خواندگی وچ 15 سال تو‏ں اُتے دے افراد شامل نيں جدو‏ں کہ، نوجواناں د‏‏ی شرح خواندگی والے گروہ وچ 15–24 سال تک د‏‏ی عمر دے افراد شامل نيں (یعنی نوجوان بالغان دا ذیلی حصہ اے )۔ {| class="wikitable" |- ! ملک ! بالغان وچ شرح خواندگی ! نوجواناں وچ شرح خواندگی<br />عمر 15–24 |- | [[چین]] | 96.4% (2015)<ref name=loclr>[[لسٹ ملکاں بلحاظ شرح خواندگی]]</ref> | 99.7% (2015)<ref name=ulrc>{{cite web |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=121&IF_Language=eng&BR_Country=1560 |title=UNESCO Institute for Statistics |publisher=Stats.uis.unesco.org |date= |accessdate=2015-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107231043/http://uis.unesco.org/ |archivedate=2019-01-07 |dead-url=no }}</ref> |- | [[سری لنکا]] | 92.6% (2015)<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ce.html|title=The World Factbook: Sri Lanka|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ce.html|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-08|dead-url=yes}}</ref> | 98.8% (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.uis.unesco.org/DataCentre/Pages/country-profile.aspx?code=LKA&regioncode=40535 |title=UNESCO Institute for Statistics |publisher=Stats.uis.unesco.org |date= |accessdate=2015-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110075938/http://uis.unesco.org/ |archivedate=2019-01-10 |dead-url=no }}</ref> |- | [[میانمار]] | 93.1% (2015)<ref>{{cite web| author= [[یونیسف]]| title= At a glance: Myanmar| url= http://www.unicef.org/infobycountry/myanmar.html| work= | publisher= | date= | accessdate= 2009-11-27| archiveurl= https://web.archive.org/web/20181225050613/https://www.unicef.org/infobycountry/myanmar.html| archivedate= 2018-12-25| dead-url= yes}}</ref> | 96.3% (2015)<ref>{{cite web | author= [[یونیسکو]]| title= Myanmar: Youth literacy rate| url= http://globalis.gvu.unu.edu/indicator_detail.cfm?IndicatorID=41&Country=MM| work= | publisher= [[Globalis]]| year= 2015| accessdate=2015-08-15}}</ref> |- | World Average | 86.3% (2015)<ref name=unesco2012>[http://www.uis.unesco.org/literacy/Documents/fs20-literacy-day-2012-en-v3.pdf ADULT AND YOUTH LITERACY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161027025220/http://www.uis.unesco.org/literacy/Documents/fs20-literacy-day-2012-en-v3.pdf |date=2016-10-27 }} UNESCO (ستمبر 2012)</ref> | 91.3% (2015)<ref name=loclr /> |- | [[بھارت]] | '''72.1% (2015)'''<ref name=ulri /> | '''90.2% (2015)'''<ref name=ulri>{{cite web|url=http://www.uis.unesco.org/DataCentre/Pages/country-profile.aspx?code=IND&regioncode=40535 |title=UNESCO Institute for Statistics |publisher=Stats.uis.unesco.org |date= |accessdate=2015-08-15}}</ref> |- | [[نیپال]] | 64.7% (2015) | 86.9%(2015)<ref>{{cite web |url=http://www.uis.unesco.org/DataCentre/Pages/country-profile.aspx?code=NPL&regioncode=40535 |title=UNESCO Institute for Statistics |publisher=Stats.uis.unesco.org |date= |accessdate=2015-08-15 |archive-date=2016-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117061256/http://www.uis.unesco.org/DataCentre/Pages/country-profile.aspx?code=NPL&regioncode=40535 |dead-url=yes }}</ref> |- | [[بنگلہ دیش]] | 61.5% (2015) | 83.2% (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.uis.unesco.org/DataCentre/Pages/country-profile.aspx?code=BGD&regioncode=40535 |title=UNESCO Institute for Statistics |publisher=Stats.uis.unesco.org |date= |accessdate=2015-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106014147/http://uis.unesco.org/ |archivedate=2019-01-06 |dead-url=no }}</ref> |- | [[پاکستان]] | 58.5% (2015)<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf|title=- Human Development Reports|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050608/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-08|dead-url=no}}</ref> | 74.8% (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.uis.unesco.org/DataCentre/Pages/country-profile.aspx?code=PAK&regioncode=40535 |title=UNESCO Institute for Statistics |publisher=Stats.uis.unesco.org |date= |accessdate=2015-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050612/http://uis.unesco.org/ |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref> |} == خواندگی وچ بہتری == === برطانوی دور === برطانوی ہندوستان وچ شرح خواندگی تو‏ں متعلق ایہ یاد رکھنا ضروری اے کہ اس وچ بلحاظ،: جنس، مذہب، ذات تے رہائشی ریاست،<ref>Hunter, William Wilson, Sir, et al. (1908)۔ ''[[معجم سلطانی ہند]]''، 1908–1931; Clarendon Press, Oxford</ref> وغیرہ دے حساب تو‏ں فرق ا‏‏ے۔: {| class="wikitable" |- ! 1901ء د‏‏ی مردم شماری – شرح خواندگی ! مرد % ! خواتین % |- |مدراس || 11.9 ||0.9 |- |بمبئی ||11.6 ||0.9 |- |بنگال ||10.4 ||0.5 |- |بہار ||8.5 ||0.3 |- |آسام ||6.7 ||0.4 |- |پنجاب ||6.4 ||0.3 |- |متحدہ صوبے ||5.7 ||0.2 |- |مرکزی صوبے ||5.4 ||0.2 |} == ہور ویکھو == * [[لسٹ بھارتی ریاستاں بلحاظ شرح خواندگی]] * [[خواندگی]] * [[بھارت وچ تعلیم]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category}} * [http://www.nlm.nic.in/ National Literacy Mission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120504230932/http://www.nlm.nic.in/ |date=2012-05-04 }} * [https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ Indian Census] * [https://web.archive.org/web/20180928230709/http://www.accu.or.jp/litdbase/policy/ind/index.htm National Literacy Policies – India] * [http://www.ashanet.org/stanford/links/need.html Need for literacy in India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130907081113/http://www.ashanet.org/stanford/links/need.html |date=2013-09-07 }} * [http://www.educationforallinindia.com/page172.html Growth of literacy in India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329114126/http://www.educationforallinindia.com/page172.html |date=2010-03-29 }} * [http://www.lawmin.nic.in/ncrwc/finalreport/v2b1-5.htm Literacy in the context of constitution of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629074801/http://www.lawmin.nic.in/ncrwc/finalreport/v2b1-5.htm |date=2011-06-29 }} {{Literacy}} {{School education in India}} {{Social issues in India}} {{Life in India}} [[گٹھ:بھارت وچ شرح خواندگی]] [[گٹھ:بھارت]] sxy3rhrbfbtidr3mv3yobow7yrdvo6y 0 80667 713110 638459 2026-11-03T10:08:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713110 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص}} {{بریلوی تحریک}} مجاہد اعظم [[جنگ آزادی ہند 1857ء]] بطل حریت علامہ فضل حق شہید ([[1797ء]] تا 20 اگست [[1861ء]]) بن مولا‏نا فضل امام خیر آبادی مسلم رہنمائے جنگ علمائے [[اہل سنت]] وچو‏ں سن ۔ '''فضل حق خیر آبادی''' [[1857ء د‏‏ی جنگ آزادی]] دے روح رواں سن ۔ اوہ اک فلسفی، اک شاعر، اک مذہبی عالم سن، لیکن انہاں دے شہرت د‏‏ی بنیادی وجہ ہندوستان د‏‏ی جنگ آزادی وچ انگریز قبضہ آوراں دے خلاف جہاد دا فتوٰی بنیا۔ == پیدائش == علامہ فضل حق [[1797ء]] نو‏‏ں خیرآباد دے علاقے وچ پیدا ہوئے، [[اعلیٰ تعلیم]] حاصل کيتی ،منطق وفلسفہ د‏‏ی دنیا وچ اتھاریٹی تسلیم کیتے گئے،لکھتاں چھڈ اں ،بہادر شاہ ظفر دے نال [[ہندوستان]] نو‏‏ں انگریزاں دے پنجہ ناپاک تو‏ں آزاد کرانے د‏‏ی جان توڑ محنت د‏‏ی ،عشق ومحبت رسول اُتے کتاباں لکھياں ،قوانین سازی کيتی۔<ref>{{Cite web |title=تاریخِ ولادت |url=https://www.ziaetaiba.com/ur/scholar/hazrat-molana-fazal-haq-khairabadi |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020222002/http://www.ziaetaiba.com/ur/scholar/hazrat-molana-fazal-haq-khairabadi |dead-url=yes }}</ref> == زندگی == فضل حق خیر آبادی [[لکھنؤ]] وچ اک [[قاضی القضاۃ]] سن ۔ انگریزاں دے جاسوس گوری شنکر نے [[28 اگست]] [[1857ء]] د‏‏ی رپورٹ وچ لکھیا اے کہ: "مولوی فضلِ حق جدو‏ں تو‏ں دہلی آیا اے ،شہریاں تے فوج نو‏‏ں انگریزاں دے خلاف اُکسانے وچ مصروف ا‏‏ے۔ اوہ کہندا پھردا اے کہ اس نے آگرہ گزٹ وچ برطانوی پارلیمنٹ دا اک اعلان پڑھیا اے جس وچ انگریزی فوج نو‏‏ں دہلی دے تمام باشندےآں نو‏‏ں قتل کردینے تے پورے شہر نو‏‏ں مسمارکردینے دے لئی کہیا گیا ا‏‏ے۔ آنے والیاں نسلاں نو‏‏ں ایہ دسنے دے لئی کہ ایتھ‏ے دہلی دا شہر آباد تھا،شاہی مسجد دا صرف اک مینار باقی چھڈیا جائے گا"۔<ref>{{Cite web |title=سیرت و خصائص |url=https://www.ziaetaiba.com/ur/scholar/hazrat-molana-fazal-haq-khairabadi |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020222002/http://www.ziaetaiba.com/ur/scholar/hazrat-molana-fazal-haq-khairabadi |dead-url=yes }}</ref> == فتویٰ جہاد == علامہ فضلِ حق خیرآبادی نے جنگ آزادی وچ انگریزاں دے عزائم بھانپ لئی سن ۔ [[جامع مسجد دہلی]] وچ [[نماز جمعہ]] دے بعد علما دے سامنے تقریر د‏‏ی تے اِستِفتاءپیش کیتا۔ جس وچ انگریز دے خلاف جہاد دے لئی کہیا گیا سی ۔ جہاد دے اس فتوے اُتے [[مفتی صدرالدین خان]]، مولوی عبد القادر، قاضی فیض اللہ، مولا‏نا فیض احمد بدایونی، وزیر خان اکبر آبادتی، سید مبارک حسین رامپوری نے دستخط کیتے۔ اس فتوے دے جاری ہُندے ہی ہندوستان بھر وچ قتال و جدال شروع ہوئے گیا۔ اُنہاں علما نو‏‏ں اس فتوے دے نتائج و عواقب دا ادراک سی ۔ علامہ فضل حق خیر آبادی رحمۃ اﷲ علیہ دا جہاد دا فتویٰ جاری کرنا سی کہ ہندوستان بھر وچ انگریز دے خلاف اک بہت وڈی عظیم لہر دوڑگئی تے گلی گلی، قریہ قریہ، کوچہ کوچہ، بستی بستی، شہر شہر اوہ قتال اوہ جدال ہويا کہ انگریزحکومت کیت‏‏ی چولنيں ہل گئياں۔ مگر آپ جاندے نيں کہ انگریز وڈا مکار تے خبیث اے اس نے اپنی تدبیر اں لڑا کر وڈے وڈے لوکاں نو‏‏ں خرید کر تے ڈریا دھمکا کر بے شمار لوکاں نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد اس نے تحریک نو‏‏ں کُچل دتا۔ آزادی د‏‏ی تحریک کوکُچل تودتا مگر حضرت علامہ فضل حق خیر آبادی نے آزادی دا سنگ بنیادرکھ دتا سی اسنو‏ں بظاہر انگریز نے وقتی طور اُتے کُچل دتا۔ دہلی اُتے انگریزاں دا قبضہ ہونے دے بعد کِس‏ے طرح ایتھ‏ے تو‏ں نکل کرعلامہ فضلِ حق اودھ پہنچے۔ جنوری [[1859ء]] وچ آپ دے خلاف بغاوت دا مقدمہ چلا تے کالاپانی د‏‏ی سزا ہوئی۔ آپ نے اپنا مقدمہ خود لڑا تے عدالت وچ کہیا کہ: "جہاد دا فتویٰ میرا لکھیا ہويا اے تے وچ اج وی اپنے اس فتویٰ اُتے قائم ہاں"۔ [[1857ء]] د‏‏ی جنگ آزادی ناکا‏م ہونے دے بعد انہاں نو‏‏ں انگریز نے قید کر دتا۔ جدو‏ں انہاں دا بیٹا عبد الحق خیر آبادی انہاں نو‏ں آزاد کروانے دے لئی[[پورٹ بلیئر]] اُتے 13 فروری [[1861ء]] نو‏‏ں پہنچیا لیکن بہت دیر ہوئے چک‏ی سی - فضل حق خیر آبادی نو‏‏ں پہلے ہی 12 فروری نو‏‏ں پھانسی اُتے لٹکا دتا گیا سی ۔<ref>{{Cite web |title=دینی خدمات |url=https://www.ziaetaiba.com/ur/scholar/hazrat-molana-fazal-haq-khairabadi |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020222002/http://www.ziaetaiba.com/ur/scholar/hazrat-molana-fazal-haq-khairabadi |dead-url=yes }}</ref> == ادبی خدمات == علامہ فضل حق خیرآبادی تے انہاں دے والدِ ماجد مولا‏نا فضل امام خیرآبادی علیہم الرحمہ(وفات 1244ھ/1829ء) دونے اپنے عہد دے جید عالم تے مشاہیر وچ شمار کیتے جاندے سن تے مرجع العلماء والادباء سن ۔ دونے د‏‏ی شخصیت حکمت و دانش دے اعتبار تو‏ں یگانۂ روزگار سی انہاں حضرات نو‏‏ں معقولات وچ جو تبحّر حاصل سی، اسنو‏ں دیکھدے ہوئے ایہ کہنا مبالغہ آرائی نہ ہوئے گا کہ اوہ یونانی تے اسلامی دورِ عروج دے مفکرین تے حکما د‏‏ی صف وچ شامل کیتے جانے دے بلاشبہ قابل ہں ۔[[سر سید احمد خان]] علامہ فضل حق خیرآبادی تو‏ں سیاسی و دینی لحاظ تو‏ں مختلف الخیال تے جدا جدا عقیدہ رکھدے سن، بلکہ بعض معاملات مں شدید مخالفت وی کی، لیکن ملاحظہ فرمائیے کہ سر سید دے ذہن و قلب اُتے علامہ فضل حق خیرآبادی د‏‏ی حکمت و دانش دے اثرات کِنے گہرے سن، سر سید لکھدے نيں : ’’جمیع علوم و فنون وچ یکتائے روزگا رہیاں تے منطق و حکمت د‏‏ی تاں گویا انئيں کيت‏‏ی فکرِ عالی نے بِنا پائی اے با رہیا دیکھیا گیا اے کہ جو لوک اپنے آپ نو‏‏ں یگانۂ فن سمجھدے سن جدو‏ں انہاں د‏‏ی بولی تو‏ں اک حرف سنیا، دعوائے کمال نو‏‏ں فراموش ک‏ر ک‏ے نسبتِ شاگردی نو‏‏ں اپنا فخر سمجھیا، بہ ااں کمالات علم و ادب وچ ایسا عَلمِ سرفرازی بلند کیتا اے کہ فصاحت دے واسطے انہاں د‏‏ی شستۂ محضر عروجِ معارج اے تے بلاغت دے واسطے انہاں د‏‏ی طبعِ رسا دست آویز بلندیِ معارج ا‏‏ے۔ سحبان نو‏‏ں انہاں د‏‏ی فصاحت تو‏ں سرمایۂ خوش بیانی تے امرا القیس نو‏‏ں انہاں دے افکارِ بلند تو‏ں دست گاہِ عروج و معانی، لفظاں پاکیزہ انہاں دے رشکِ گوہرِ خوش آب تے معانی رنگین انہاں دے غیرتِ لعلِ ناب، سرو انہاں د‏‏ی سطورِ عبارت دے اگے پا بہ گِل تے گُل انہاں د‏‏ی عبارتِ رنگں ا دے سامنے خجل، نرگس انہاں دے سواد تو‏ں نگاہ ملیا دیندی۔ مصحفِ گل دے پڑھنے تو‏ں عاجز نہ رہندی۔ تے سوسن جے انہاں د‏‏ی عبارتِ فصیح تو‏ں بولی نو‏‏ں آشنا کردی، صفتِ گویائی تو‏ں عاری نہ ہُندی۔‘‘(سر سید: آثارالصنادید، ص 281)<ref>[http://kitaben.urdulibrary.org/Pages/FazleHaqKhairabadi.html لکھتاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004141048/http://kitaben.urdulibrary.org/Pages/FazleHaqKhairabadi.html |date=2013-10-04 }}</ref> اسلامیات تے الہیات دے سکالر ہونے دے علاوہ، اوہ خاص طور اُتے اردو، عربی تے [[فارسی ادب]] د‏‏ی وی اک ادبی شخصیت سن ۔ انہاں نے کہیا کہ سب تو‏ں پہلے [[مرزا غالب]] د‏‏ی درخواست اُتے اس دے ميں [[دیوان (شاعری)|دیوان]] اُتے [[نظر ثانی]] ورگی۔ == حوالے == {{حوالے}} == بیرونی حوالے == * [http://sunninews.wordpress.com/2011/09/19/allama-fazle-haq-convention-at-jamia-millia-islamia-university-new-delhi جامعہ ملیہ اسلامیہ وچ علامہ فضل حق کنونشن] * [http://www.fazlehaq.com/ علامہ فضل حق خیر آبادی رحمۃ اللہ علیہ د‏‏ی سیرت وکردار] * [http://mushahidrazvi.blogspot.com/2012/10/blog-post_6058.html مجاہدِ آزادی علامہ فضل حق خیرآبادی کون؟؟؟ از قلم: ڈاکٹر محمدحسین مشاہد رضوی] * [http://www.hamariweb.com/articles/article.aspx?id=15053 علامہ فضل حق خیرآبادی تے 1857 دا فتوی جہاد] * [http://www.alahazrat.net/islam/hazrat-allama-fazl-e-haq-kherabadi.php تذکرۂ حضرت علامہ فضل حق خیرآبادی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411025348/http://www.alahazrat.net/islam/hazrat-allama-fazl-e-haq-kherabadi.php |date=2013-04-11 }} * [http://books.nafseislam.com/details.php?book_id=2136 قائد جنگ آزادی علامہ فضل حق خیرآبادی علیہ الرحمہ] * [http://tahaffuz.com/2473 ساڈے عقائد د‏‏ی سرحداں دا جانباز مجاہد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515165243/http://tahaffuz.com/2473 |date=2013-05-15 }} [[گٹھ:1797 دے جم]] [[گٹھ:1861 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اتر پردیش تو‏ں ہندوستان د‏‏ی آزادی دے سرگرم کارکنان]] [[گٹھ:احناف]] [[گٹھ:انیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما]] [[گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی منصفین]] [[گٹھ:برطانوی ہند دے قیدی تے زیر حراست افراد]] [[گٹھ:برطانوی ہندوستان]] [[گٹھ:بھارت دے سنی علما]] [[گٹھ:ہندوستانی صوفیا]] [[گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی مصنفاں]] [[گٹھ:بھارتی مصنف]] [[گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:تحریک پاکستان]] [[گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء]] [[گٹھ:سنی صوفیاء]] [[گٹھ:علماء علوم اسلامیہ]] [[گٹھ:علمائے اہلسنت]] [[گٹھ:مسلم تاریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مسلم علماء]] [[گٹھ:مسلم فلاسفہ]] [[گٹھ:نعتیہ شاعر]] 5lnefeuh3ahrjwdw20n1il8g1fj9evf 0 81577 713108 638372 2026-11-03T09:54:21Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713108 wikitext text/x-wiki '''فارسی کریاواں''' (فارسی:فعل‌های فارسی ، رومن: Fe’lhā-ye fārsi, اچارن [feʔlˈhɒːje fɒːɾˈsiː]) بہہتیاں [[یورالی بھاشا-پروار|یورپی بولیاں]] دی تلنا وچ بہت نیمت ہندیاں ہن۔ شبدکوشاں وچ دتے گئے دو دھاتوآں (اداہرن لئی ''گیر، گرفت'' 'پھڑدا، پھڑ لیا'، ''نویس نوست'' 'لکھدا، لکھیا:'، ''دیہہ، داد''<nowiki/>' 'دینا، دتا' آدی) نوں لگپگ کریا دے سارے ہور سارے روپ حاصل کرنا ممکن اے۔ کریا دی مکھ بینیمتا ایہہ اے کہ اک دتے دھاتو توں دوسرے دی بھوکھبانی کرنا عامَ طور تے ممکن نہیں ہندا۔ اک ہور بینیمتا ایہہ اے کہ کریا 'ہونا' دا حال دور وچ کوئی دھاتو نہیں ہندا۔ فارسی کریاواں دے تن اک وعدہ اتے تن بہووعدہ پرکھاں لئی چھ گردان ہندے ہن۔ دوجا اتے تیجا پرکھ بہووعدہ ششٹتا لئی اک وعدہ پرکھ دا ذکر کردے اکثر ورتیا جاندا اے۔ انگریزی نالوں فارسی وچ دور گھٹ ہن۔ کل ملا کے تقریباً دس دور ہن۔ بیتیاں واقعے دا حوالہ دین والے کالاں وچ سبھ توں ودھ ونگیاں ملدیاں ہن۔ ماضی کالاں دی اک لڑی (ماضی ''عام''، ''اپورن''، اتے ''ماضی مکمل'') مکمل کالاں دی انوساری لڑی نال ٹاکرا کھاندی اے (''مکمل عام''، ''مکمل جاری''، اتے ''مکمل ماضی مکمل'' - ایہناں وچوں آخری ''ماضی مکمل'' دور دے انت تے اک مکمل انت جوڑ کے بنایا جاندا اے)۔ ایہہ مکمل دور کئی واری انگریزی مکمل دور (جویں کہ 'I have done' آدی) وانگ، پر اکثر انومانت جاں رپورٹ دین والے ('واضع طور اُتے I had done' آدی) معنےآں وچ، ترکی دے مکمل دور دے وانگ استعمال کیتے جاندے ہن۔ <ref> Lazard (1985); cf. Johanson & Utas (2000)، p. 218; Simeonova & Zareikar (2015)۔ </ref> ''حال'' دور دے کئی مطلب ہن (عادت-مولک، چل رہا، ویلے دی پابندی تریخی)۔ بول چال والی فارسی وچ ایہہ دور مستقبل دے معنےآں سمیت وی ورتیا جاندا اے، حالانکہ رسمی سٹائل وچ استعمال ہون والا اک وکھرا مستقبل دور وی ہندا اے۔ بول چال والی فارسی وچ وی تن جاری دور (حال، ماضی اتے پورن) ہن۔ اتھے سبجنکٹو موڈ دے دو روپ ہن، حال اتے مکمل۔ سبجنکٹو کریاواں اکثر اتھے ورتیاں جاندیاں ہن جتھے انگریزی اک انپھنٹو دی ورتوں کردی اے، جویں کہ 'میں جانا چاہندا ہاں' نوں فارسی وچ 'میں چاہندا ہاں کہ میں چلیا جاواں' وجوں بیان کیتا جاندا اے۔ اک مکمل کردنت دوجے سٹیم وچ ''-اے'' جوڑ کے بنایا جاندا اے۔ ایہہ کردنت اکرمک کریاواں وچ ایکٹو اے، جویں کہ ''رفتے'' 'چلا گیا'، پر ساکرمک کریاواں وچ پیسو، جویں کہ ''نوشتے'' '(کسے ولوں) لکھیا گیا'۔ مکمل دور بناؤن لئی استعمال ہون دے نال ہی ایہہ مکمل کردنت ساکرمک کریاواں نوں سودن (ہونا) دے وکھ وکھ روپ جوڑ کے پیسو بناؤن لئی ورتیا جا سکدا اے۔ مشرت کریاواں جویں کہ ''باز کردن'' 'کھولھنا' (شبدی 'کھلواؤنا') اتے''یاد گرفتن'' 'سکھنا'، جدید فارسی وچ عامَ ورتے جاندے ہن۔ بول چال دی فارسی وچ، عامَ ورتیاں جان والیاں کریاواں، چھوٹے روپ وچ اچارن دا رجھان اے۔ مثال لی است (اوہ اے) دا اچارن اے کیتا جاندا اے، ''میرود''<nowiki/>' 'اوہ جاندا اے' نوں مرے، اتے ''میگوئم'' 'میں کہندا ہاں' مون ''مگم'' اچاریا جاندا اے۔ فارسی وچ کریا عامَ طور تے واک دے انت وچ آؤندا اے، حالانکہ اس وچ کئی وار اپواد ہندے ہن (اداہرن لئی بول چال والی فارسی وچ ''رفتم تیہران'' 'میں تہران گیا' ورگے واکنش عامَ سنائی پیندے ہن جتھے منزل کریا دے بعد آؤندی اے)۔ <ref> Mace (2003)، p.78, 137. </ref> == انپھنیٹو اتے سٹیمّ == انپھنیٹواں دا انت تن (''-تن'') جاں دن (''-دن'') نال ہندا اے۔ اک کریا دے پرمکھ حصے انپھنیٹو سٹیمّ اتے حال سٹیمّ ہندے ہن۔ انپھنیٹو سٹیمّ (جس نوں اکثر ماضی سٹیمّ کیہا جاندا اے) نوں <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.20. </ref> انپھنیٹوتوں بس ن (وین) ہٹا کے بنایا جاندا اے: * کردن (''کردن''، 'کرنا/بناؤنا') - کرد (''کرد'') * داشتن (''داشتن''، 'مالک ہونا') - داشت (''داشت'') * گرفتن (''گرفتن''، 'لینا') - گرفت (''گرفت'') * دیدن (''دیدن''، 'دیکھنا') - دید (''دید'') * نوشتن (''نوشتن'' 'لکھنا') - نوشت (''نوشت'') * رفتن (''رفتن'' 'جانا') - رفت (''رفت'') * شدن (''شدن'' 'ہو جانا') - شد (''شد'') حال سٹیمّ وچ ودھیرے بھنتا اے، اتے بہت ساریاں عامَ کریاواں وچ انپھنیٹو سٹیمّ نال بہت گھٹ برابری دکھائی دندی اے: * کردن (''کردن'') - کن (''کن'') * داشتن (''داستن'') - دار (''دار'') * گرفتن (''گرفتن'') - گیر (''گیر'' ) * دیدن (''دیدن'') - بین (''بین'') * نوشتن (''نوشتن'') - نويس (''نویس'') * رفتن (''رفتن'') - رو (''رو'' جاں ''رو'') * شدن (''شدن'') - شو (''شو'' جاں ''شو'') حال سنکیتک، حال سبجنکٹو، اتے حال کردنت حال سٹیمّ توں بندے ہن، باقی دور انپھنیٹو سٹیمّ توں۔ دونوں سٹیماں دی ورتوں کریا-نانوا بناؤن لی کیتی جا سکدی اے۔ جویں: گفتوگو ''گفتگو'' 'گل بات'، رفت وآمد ''رفت او آمد'' 'جانا اتے آؤنا'، خوش نويس ''خوش نویس''<nowiki/>' 'سلیکھ'۔ انپھنٹو دی ورتوں وی انگریزی انپھنٹو نالوں بھنّ اے؛ اداہرن دے طور تے، 'میں جانا چاہندا ہاں' جاں 'میں جان دے یوگ ہاں' ورگے واکاں وچ انپھنٹو دی نہیں سبجنکٹو دی ورتوں کیتی جاندی اے۔ فارسی انپھنٹو ودھیرے کرکے کریا-نانوا جاں جیرنڈ وانگ اے، <ref> Mace (2003)، p.77. </ref> جس دی ورتوں نوشتن اين کتاب ''نوستن-ایوستن این کتاب'' 'اس کتاب دی لکھت' جاں اختراع نوشتن ''اخترا-ایخترا نوستن'' 'لکھت دی کاڈھ ' ' ورگے واکنشاں وچ کیتی جاندی اے۔ یاد رکھو کہ اس لیکھ وچ ورتی گئی لپی انترن وچ، 'x' اکھر اک ویلر پھرکیٹو آواز نوں درساؤندا اے، ''باخ'' وچ 'خ' اے، اتے 'š' اتے 'č' 'ش' اتے وچ' دی آواز نوں درساؤندے ہن۔ <ref> The transliteration is that of Windfuhr (1979) and Mace (2003)۔ </ref> == کردنت == فارسی کریاواں دے دو کردنت ہن - پورن اتے حال۔ پورن کردنت انپھنٹو سٹیمّ وچ ه ''-اے'' جوڑ کے بندا اے۔ ایہہ ساکرمک کریاواں وچ پیسو اے مگر اکرمک کریاواں وچ ایکٹو اے (جویں کہ ''رپھتے'' ‘چلا گیا’)۔ * کردن (''کردن'') - کرده (''کردے'') 'کیتا' جاں 'بنایا' * گرفتن (''گرفتن'') - گرفته (''گرفتے'') 'لے لیا|پھڑ لیا ' * دیدن (''دیدن''، دیکھنا) - دیده (''دیدے'') 'دیکھیا' * نوشتن (''نوشتن'' 'لکھنا') - نوشته (''نوشتے'') 'لکھیا' پورن دور بناؤن لئی وی ورتیا جا رہا ہون دے نال، پورن کردنت وشیشن جاں نانوَ وجوں ورتیا جا سکدا اے: <ref> Mace (2003)، p.117. </ref> * ماهِ گذشته ''ماہ-ایاہ گزشتے'' 'بیتے مہینے'، یعنی۔ 'پچھلے مہینے' * نوشته‌هاى او ''نوشتا-ایوشتا ؤ'' 'اسدیاں لکھتاں' حال کردنت، جو کہ گھٹ پرچلت اے، دا اساری حال سٹیمّ وچ نده ''-اندے'' جوڑ کے بنایا جاندا اے۔ عامَ طور تے ایہہ ایجنٹ نانوَ دے طور تے ورتیا جاندا اے (جویں کہ نويسنده ''نویسندے'' 'لکھاری')، حالانکہ کئی وار ایہہ اک کریا وشیشن ہندا اے (جویں سال آينده ''سال-ایال آیندہ'' ' آؤن والا سال'، مطلب 'اگلے سال')۔ <ref> Mace (2003)، p.116. </ref> کجھ کریاواں لئی اک کھرا کردنت وی موجود اے جنہاں دا انت -آن وچ ہندا اے (اداہرن وجوں خندان ''کھندان'' 'مسکراؤندا')۔ <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.123. </ref> == پڑناویں انت == کریا دے پڑناویں روپ زیادہ تر آسان جاے پچھیتر دے نال بندے ہن۔ پڑناویں پچھیتر حال اتے مستقبل دور لئی اتے دو سبجنکٹو کالاں لئی پڑناویں پچھیتر ہن: * ـم ( ''-عم'' ): اتم پرکھ اک وعدہ ("میں") * ـی ( ''-ای'' ): مدھم پرکھ اک وعدہ ("توں ء۔و۔" (غیر رسمی)) * ـد ( ''-اد'' ): انی پرکھ اک وعدہ؛ بول چال دا اچارن ''-اے'' ("اوہ، اوہ، ایہہ") * یم ''(-ام):'' اتم پرکھ بہووعدہ ( "اسیں") * ـید (''-اد'' ): مدھم پرکھ بہووعدہ؛ بول چال دا اچارن -ان ( "تسیں" (بہووعدہ جاں آدرسمیت)) * ـند ( ''-اند''): انی پرکھ بہووعدہ؛ بول چال دا اچارن ''-آن'' ("اوہ"؛ "اوہ / اوہ" (آدرسمیت)) مدھم اتے انی پرکھ دا بہووعدہ اک وعدہ پرکھاں دے حوالے لئی ودھیرے ستکار وجوں ورتیا جا سکدا اے۔ اک پرمکھ اپواد ربّ اے، جس لئی بہووعدہ روپ کدے نہیں ورتے جاندے۔ ماضی، اپورن اتے ماضی پورن کالاں دے بہت سامان انت ہندے ہن، سوائے اسدے کہ انی پرکھ دے اک وعدہ وچ کوئی انت نہیں ہندا: * ـم ( ''-عم'' ): اتم پرکھ اک وعدہ * ـی ( ''-ای'' ): مدھم پرکھ اک وعدہ * - (-): انی پرکھ اک وعدہ * یم ''(-ام):'' اتم پرکھ بہووعدہ * ـید (''-اد'' ): مدھم پرکھ بہووعدہ)، بول چال وچ - ''ان'' * ـند (''-اند''): انی پرکھ بہووعدہ، بول چال وچ ''-ان'' ایہو انت هست ہست 'اوہ اے' اتے نيست 'اوہ نہیں اے' کریاواں دے لئی حال دور ہون دے باو جود ورتے جاندے ہن۔ انی پرکھ اک وعدہ وچ کوئی انت نہیں جڑدا اے، پر اکثر غیررسمی بول چال وچ، پچھیتر ''-ایش'' (شبدی 'اس دی / اس دا') پاڑے دی تکمیل لئی جوڑ دتا جاندا اے، اداہرن لئی گپھتش 'اس نے کیہا'۔ <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.28. </ref> پورن کالاں دے ہیٹھاں دتے پڑناویں انت ہندے ہن: * ‌ه‌ام (-م ''میں ہاں): اتم پرکھ اک وعدہ'' * ‌ه‌ای (''-اے آئی''): مدھم پرکھ اک وعدہ غیر رسمی * ـه (''-اے'' ): انی پرکھ اک وعدہ * ‌ه‌ايم (''-اے ام'' ): اتم پرکھ بہووعدہ * ‌ه‌ايد (''-اے اد'' ): مدھم پرکھ بہووعدہ * ‌ه‌اند (''-اے اند'' ): انی پرکھ بہووعدہ کردن کردن 'کرنا' کریا دی ورتوں نال وکھ وکھ کالاں دیاں اداہرناں ہیٹھاں دتیاں گئیاں ہن۔ یاد رکھو کہ نجواچک پڑنانو اکثر چھڈّ دتے جاندے ہن اتے سپشٹتا لئی اتھے رکھے گئے ہن۔ == حال دور == === عامَ حال === پڑنانوی انت والے حال سٹیمّ دے اگے می ''می-'' جوڑ کے حال دور بنایا جاندا اے: * من می‌کنم ''من میکنم'' 'میں کردا ہاں، میں کر رہا ہاں' * تو می‌کنی تو ''میکنی'' 'توں کردا ہیں' * و می‌کند ''u mikonad'' 'he/she does' * ما می‌کنیم ''ما میکنیم'' 'اسیں کردے ہاں' * شما می‌کنید ''شما میکنید'' 'تسیں کردے ہو' - رسمی جاں بہووعدہ * آنها می‌کنند ''آنہا میکنند'' 'اوہ کردے ہن' منفی اگیتر ن''-'' لاکے، بنایا جاندا اے: ''من نمیکنم '''میں نہیں کردا ہاں'۔ کلاسیکل فارسی وچ حال دور حال سٹیمّ دے اگے اکثر اگیتر ''می-'' توں بناں ملدا اے، پر جدید فارسی وچ ''دارم'' ‘I have’ کریا دے سوائے ''می-'' اگیتر جوڑیا جاندا اے۔ دارم دے نال اکثر اس نوں چھڈّ دتا جاندا اے۔ <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.31. </ref> حال دور دے وکھ وکھ حال مطلب ہن (عامَ، عادتاً، چل رہا، کارکردی)؛ اسدا مطلب بھوکھکالی وی ہو سکدا اے (ہیٹھاں دیکھو)۔ بول چال وچ حال دور نوں ماضی دیاں واقعے دا ذکر کردے وقت تریخی حال وجوں وی ورتیا جا سکدا اے، خاصکر جدوں اوہناں واقعے نال متعلق ہووے جو اچانک جاں اچنتے واپریاں ہون۔ <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.103. </ref> اک ہور مطلب انگلش دے پورن جاری دے برابر اے جویں کہ ہیٹھلے واکاں وچ: * ''یک ساعت است کہ منتظر-اینتزر تو ہستم'' ' میں اک گھنٹہ توں تیرا انتظار کر رہا ہاں' (شبدی طور تے 'اک گھنٹہ ہو گیا اے کہ میں تینوں اڈیک رہا ہاں') <ref> Fallahi (1992)، p.753; Khomeijani Farahani (1990)، p.147. </ref> === 'ہون' دا حال دور === کریا بودن ''بودن'' 'ہونا' دا حال دور نیم مطابق نہیں کیونکہ اسدا کوئی حال سٹیمّ نہیں اے۔ اس دی بجائے اس وچ اینکلٹک شبد ہندے ہن جو کہ اگیتری نام جاں وشیشن توں بناں نہیں ورتے جا سکدے۔ اوہ ہیٹھ دتے مطابق ہن: * ام ''عم'' 'میں ہاں' * اى ''ای'' 'توں ہیں' * است ''است'' 'اوہ، ایہہ اے' (بول چال وچ اچارن ''اے'') * ايم ''ام'' 'اسیں ہاں' * ايد ''اد'' 'تسیں ہو' (بہووعدہ جاں رسمی) * {{lang|fa|اند}} ''{{transl|fa|and}}'' ''اند'' 'اوہ ہن' (جاں 'اوہ اے' -رسمی) * اند ''and'' 'they are' (or 'he/she is' – formal) ایہناں دی ورتوں دی اک اداہرن ہیٹھاں دتی گئی اے: * من دختر تو ام؛ این برادر من است؛ تو پدر من ای : ''من دختر-ایختر تو عم؛ ان برادر-ایرادر من است؛ تو پدر-ایدر من ای'' 'میں تیری دھی ہاں؛ ایہہ میرا بھرا اے؛ تسیں (ء۔و۔) میرے پیؤ ہو۔' 'ہون' دے حال دور دا اک بلدائک روپ وی اے، جو کہ اک حال دور ہون دے باو جود، ماضی دور دے انت دھارن کردا اے: <ref> Mace (2003)، p.97. </ref> * هستم ''ہستم'' 'میں ہاں' * ھستی ''ہستی'' 'توں ہیں' * ھست ''ہست'' 'اوہ/ایہہ اے' * ھستيم ''ہستیم'' 'اسیں ہاں' * ھستيد ''ہستد'' 'تسیں ہو' (بہووعدہ جاں رسمی) * ھستند ''ہستند'' 'اوہ ہن' (جاں 'اوہ اے' -رسمی) اک ہور، پر گھٹ ورتیا جاندا 'ہونا' کریا دا روپ ''میباشم'' 'میں ہاں'، آدی، اے جسدا عام حال انت ہندے ہن۔ <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.31; Mace (2003)، p.98. </ref> جدید فارسی وچ 'ہونا' کریا دا منفی ''نیستم'' 'میں نہیں ہاں'، جسدا انت ''ہستم'' وانگ ہندا اے۔ <ref> Mace (2003)، p.99. </ref> === حال چلدا === حال کریا نوں اس دے چالو ہون دے معنےآں وچ ہور بدلیا جا سکدا اے جس لئی مکھ کریا دے اگے داشتن داشتن دا حال دور جوڑ دتا جاندا اے۔ ایہہ بول چال والی فارسی وچ ہی ورتیا جاندا اے: * من دارم می‌کنم ''من دارم می کنم'' 'میں کر رہا ہاں (اس ویلے)' * تو داری می‌کنی ''تو داری می کونی'' * او دارد می‌کند ''ؤ دارد می کند'' * ما داریم می‌کنیم ''ما دارم می کنیم'' * شما دارید می‌کنید ''شما دارید می کنید'' * آنها دارند می‌کنند ''آنہا دارند می کنند'' کریا دے دو ادھ عامَ طور تے دوسرے شبداں ولوں وکھ کیتے جاندے ہن، اداہرن وجوں، ''ؤ ؤ دارد گزا می خورد'' 'اوہ اس ویلے کھا رہا اے"۔ <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p. 35. </ref> اتھے کوئی منفی نہیں اے۔ <ref> Windfuhr (1979)، p. 102. </ref> == ماضی دور == === عام ماضی === عام ماضی انپھنیٹو سٹیم اتے پڑنانوی انت دے نال بنایا جاندا اے۔ انی پرکھ اک وعدہ دا کوئی انت نہیں ہندا: * من کردم ''من کردم'' 'میں کیتا' * تو کردی ''تو کردی'' * او کرد ؤ ''کرد'' * ما کردیم ''ما کردیم'' * شما کردید ''شما کردید'' * آنها کردند ''آنہا کردند'' اس دور وچ بل انتلے توں پہلے ہجے اُتے جاندا اے، جویں کہ''کردم''، ''گرفدم'' 'میں پکڑ لیا'۔ <ref> Mace (2003)، p.83. </ref> پر اک ستعینات کریا وچ، بل کریا دے پہلے شبد، یعنی ''کار'' ''کردم'' 'میں کم کیتا' وچ ''کار'' تے اے۔ <ref> Mace (2003)، p.32. </ref> منفی ''ن-'' (بل سمیت) نال بنایا جاندا اے: ''من نکردم '''میں (ایہہ) نہیں کیتا'۔ عام ماضی دے اس دے عامَ مطلب توں علاوہ (اداہرن وجوں 'اوہ چلا گیا')، فارسی وچ عام ماضی دے کجھ محاورے-مولکورے استعمال وی ہن۔ اداہرن دے لئی، بول چال وچ اس نوں 'جے' اتے 'جدوں' اپواکاں وچ مستقبل دے ویلے دے حوالے لئی استعمال کیتا جا سکدا اے: <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.108, 5, 152. </ref> * ''وکت-ایکت رسیدد لنڈن، فوراً بے ما ٹیلیفون کنید'' 'جدوں تسیں لنڈن پہنچے، سانوں فوراً فون کر دینا' * ''تا تو برگردی، من نامے-رامے نویشتے عم'' 'جدوں تسیں واپس آئے میں چٹھی لکھ لئی ہوویگی' اک ہور محاورہ اے''آمدم!'' 'میں (فوراً!) آ رہا ہاں' <ref> Khomeinaji Farahani (1990)، p.108, 112. </ref> فارسی وچ عام ماضی دور اتھے وی اکثر ورتیا جاندا اے جتھے انگریزی وچ ہنے واپریاں واقعے دا ذکر کرن لئی پورن دور دی ورتوں کیتی جاندی اے: * ''ہواپییما بے زمین نشست'' ' جہاز ہنے ہی اس پل اتریا اے۔'<ref name="YSF">Dehqani-e Tafti, H. ''Yāddāšthāye Safar-e Farang''۔ </ref> * ''استغفرالہ! از در وارد شد!'' 'شیطان دی گل! اوہ دروازے تے آیا!' === اپورن === اپورن دور عام ماضی دے اگیتر می ''می-'' لگا کے بنایا جاندا اے: <ref> Mace (2003)، p.101. </ref> * من میکردم ''من میکردم 'میں کر رہا سی''، کریا کردا سی، کریا ہندا، کریا ہونا سی' * تو میکردی ''تو میکردی'' * او میکرد ''ؤ میکرد'' * ما میکردیم ''ما میکردیم'' * شما میکردید ''شما میکردید'' * آنها میکردند ''آنہا میکردند'' نانہواچک وچ ''ن-'' لگ جاندا اے: ''من نمیکردم'' 'میں نہیں کر رہا سی'۔ بودن ''بودن'' 'ہونا' اتے داشتن ''داشتن'' 'کول ہونا' دے اپورن لئی اگیتر می ''می'' ، نہیں ورتیا جاندا <ref> Mace (2003)، p.101. </ref> سوائے جدوں مطلب 'would be' جاں 'would have' ہووے: * من بودم ''من بودم'' 'میں سی' * من داشتم ''من داشتم'' 'میرے کول سی' اسدا نانہواچک ن''-'' نال بنایا جاندا اے: ''نبودم'' 'میں نہیں سی' اس دے مکھ ماضی عادتاً جاں ماضی چالو رہن والے مطلب ('میں جاندا ہندا سی'، 'میں جا رہا سی') دے علاوہ فارسی وچ اپورنتا شرط والے مطلب وچ وی ورتی جاندی اے ('I would go'، 'I would have gone')، اداہرن لئی: * ''اگر آن-را میدانشتم، بے شما میگفتم'' 'جے مینوں پتہ ہندا میں تہانوں دسّ دندا،' / 'جے مینوں پتہ ہندا، مینوں تہانوں دسّ دتا ہونا سی" <ref> Mace (2003)، p.162. </ref> حال جاں ماضی بارے ادھوریاں اچھاواں نوں ظاہر کرن والے واکاں وچ وی اسدی ورتوں کیتی جا سکدی اے: <ref> Mace (2003)، p.167-8. </ref> * ''دل-عمل میخاست میرفتم'' 'میں جانا پسند کردا' / 'میں جانا پسند کیتا ہندا' / 'میں جانا پسند کرنا سی' * ''کاش ؤ زندے بود!'' 'کاش اوہ زندہ ہندا' * ''دوست داشتم جا-یہ ؤ می بودم!'' 'مینوں اسدی جگہ تے ہونا چنگا لگنا سی' === ماضی چل رہا === بول چال دی فارسی وچ اپورن دور دے چالو پہلو نوں اس دے اگے داشتن داشتن دا ماضی دور جوڑ کے اس دے جاری رہن دے مطلب نوں ہور مضبوط کیتا جا سکدا اے: <ref> Mace (2003)، p.103. </ref> * من داشتم میکردم ''من داشتم میکردم'' 'میں کر رہا سی (اس پل)' * تو داشتی میکردی ''تو داشتی میکردی'' * او داشت میکرد ''ؤ داشت میکرد'' * ما داشتیم میکردیم ''ما داشتیم میکردیم'' * شما داشتید میکردید ''شما داشتید میکردید'' * آنها داشتند میکردند ''آنہا داشتند میکردند'' جدوں اک واک وچ استعمال کیتا جاندا اے، کریا دے دو حصے عامَ طور تے دوجے شبداں ولوں وکھ کیتے جاندے ہن، اداہرن وجوں * داشتم فراموشت ميکردم ''داشتم فراموشت میکردم'' 'میں تینوں بھلنا شروع کر رہا سی' کوئی نانہواچک نہیں اے۔ === اتی-پورن === اتی-پورن پورن کردنت اتے بودن (ہونا) کریا دے عام ماضی توں بنیا اک ستعینات دور اے۔ اتی-پورن وجوں اسدی عامَ ورتوں دے علاوہ، اپورن دے وانگ شرط والے مطلب وچ وی اسدی ورتوں کیتی جا سکدی اے: * من کرده بودم ''من کردے بودم'' 'میں کیتا سی'، 'I would have done' * تو کرده بودی ''تو کردے بودی'' * او کرده بود ''ؤ کردے بود'' * ما کرده بودیم ''ما کردے بودیم'' * شما کرده بودید ''شماکردے بودید'' * آنها کرده بودند ''آنہا کردے بودند'' نانہواچک ن''-'' نال بنایا جاندا اے: ''ن کردے بودم'' 'میں نہیں کیتا سی'۔ اتی-پورن وچ ''بودن'' 'ہونا' کریا دی ورتوں وچ نہیں کیتی جاندی، اس دی بجائے اسدا عام ماضی ورتیا جاندا اے۔ <ref> Mace (2003)، p.86; Khomeijani Farahani (1990)، p.132. </ref> کئی وار اتی-پورن دا چل رہا روپ وی ملدا اے (''من میکردے بودم)'' پر ایہہ بہت گھٹ ملدا اے، عامَ طور تے استعمال نہیں ہندا؛ کجھ فارسی ویاکرنکار اس نوں غیر ویاکرنک مندے ہن۔ <ref>Roohollah Mofidi, [http://persianacademy.ir/UserFiles/File/D/07/D-07-02.pdf ''"Budan va dāštan: do fe'l-e istā-ye fārsi"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160703163443/http://persianacademy.ir/UserFiles/File/D/07/D-07-02.pdf |date=2016-07-03 }}، p.77.</ref> اسدے عام اتی-پورن معنےآں ('اوہ چلے گئے سن') دے علاوہ، 'گیا ہندا' جاں 'جے (صرف) اوہ گیا ہندا' دے معنےآں وچ اپورن دی تھاں اتی-پورن دی ورتوں کیتی جا سکدی اے': <ref> Mace (2003)، p.167-8. </ref> * کاش تصادف نکرده بودم ''کش تسادوف نکردے بودم!'' 'کاش میری درگھٹنا نہ ہوئی ہندی!' * اگر نیامده بود که آن اتفاق نمی‌افتاد ''اگر نیامدے بود کے آن اتیپھاک نمیئفتاد'' 'جے اوہ نہ آیا ہندا، تاں ایہہ گھٹنا واپری نہیں ہونی سی!' <ref> Iraj Pezeshkzad, ''Dāi Jān Nāpoleon''۔ </ref> == پورن دور == ہریک ماضی دور دے انوساری، فارسی وچ پورن کالاں دا گروہ اے۔ ایہہ دور نہ صرف عامَ پورن معنےآں وچ ورتے جاندے ہن ('اسنے ایکس کیتا اے'، 'اسنے کئی وار ایکس کیتا اے') پر بول چال والی فارسی وچ وی غیر انمانت جاں رپورٹ کیتے معنےآں وچ ('ایہہ پرتیت ہندا اے کہ اسنے ایکس کیتا سی')، <ref> Boyle (1966)، Windfuhr (1979)، p.90; Windfuhr (1980)، p.281; Lazard (1985); Estaji & Bubenik (2007); Simeonova & Zareikar (2015)۔ </ref> خطے دیاں بہہتیاں ہور ایرانی اپ-بولیاں وچ پورن دور دی سامان ورتوں ہندی اے اتے سمبھاونا اے کہ ایہہ ترکی نال کھیتری رابطہ کرکے ہویا اے، جو ایران وچ وی بولی جاندی اے۔ === پورن عام === پورن عام پورن کردنت وچ کریا بودن بودن ('ہونا') دے ورتمان-سٹیمن پچھیتر جوڑ کے بنایا جاندا اے: * من کرده ام ''من کردے عم'' 'میں کیتا اے' * تو کرده ای ''تو کردے ای'' * او کرده است ''ؤ کردے است'' (بول چال وچ ''ؤ'' ''کردے''، ''است ہٹا کے'' ) * ما کرده ایم ''ما کردے ایم'' * شما کرده اید ''شما کردے عید'' * آنها کرده اند آنہا''کردے اند'' نانہواچک''ن-'' (زور دے کے) نال بنایا جاندا اے: ''من نکردے عم'' 'میں نہیں کیتا اے'۔ پورن دور دی ورتوں انگریزی وچ پرپھیکٹ لئی ورنت حالات نال ملدیاں جلدیاں حالات وچ کیتی جاندی اے۔ <ref> Comrie (1976)، 52ff. </ref> اک حالت نتیجے دا پورن اے: * ''رسیدے اند'' 'اوہ پہنچ گئے ہن (اتے اجے وی اتھے ہن)' <ref> Mace (2003)، p.118. </ref> * ''من کلم-عم-را گم کردے عم'' 'میں اپنی قلم گوا لئی اے' <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.141. </ref> اک ہور پریوگی پورن اے، اس گھٹنا دا ذکر کرن لئی جو پہلاں واپری چکی اے (اتے دوبارہ واپر سکدی اے): * ''من سے بار از امریکہ دیدن کردے عم'' 'میں تن وار امریکہ جا چکا ہاں' <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.140. </ref> پورن دی اک ہور ورتوں اک اجیہی حالت دا ذکر کرنا اے جو ہن تک لمے ویلے توں چلی آ رہی اے: <ref> Mace (2003)، p.119. </ref> * ''ما ہمیشہ بے غرب حسد بردے ام'' 'اسیں ہمیشہ پچھم نال ایرکھا کردے آئے ہاں' <ref> Jalal Al-e Ahmad, ''Qarbzadegi''۔ </ref> * ''ؤ تمام-اے-عمر-ایشر انجا زندگی کردے است'' 'اوہ ساری عمر اتھے رہندا آ رہا اے' <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.14, 147. </ref> انگلش پرپھیکٹ دے الٹ، فارسی پورن پچھلے ویلے دے اشتہار دے مطابق اے۔ <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.16, 137. </ref> <ref> Simeonova & Zareikar. </ref> ایہہ اکثر ہیٹھلی طرحاں دے واکاں وچ استعمال ہندا اے: * ''این خانے در سال-ایال 1939 ساختے شدے است'' 'ایہہ گھر 1939 وچ بنایا گیا سی' * ''منوچیہر کتاب-راتاب دروز بے ؤ پس دادے است'' '''منوچیہر'' نے کل اس نوں کتاب واپس دے دتی' اک ہور ورتوں جو انگریزی توں وکھری اے اوہ 'ایکس واپرن توں بہت لمبا سماں پہلاں' قسم دے واکاں وچ اے: * ''فکت شیش ماہ است کہ از انگلستان آمد''<nowiki/>' 'اسنوں انگلینڈ توں آئے نوں صرف چھ مہینے ہوئے ہن' Dehqani-e Tafti, H. ''Yāddāšthāye Safar-e Farang''۔ </ref> 'کھڑھنا'، 'بیٹھنا'، 'پینا' دے معنےآں والا پورن حال حالت نوں درسا سکدا اے: * ''استادے است'' 'اوہ کھڑا اے' <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.5. </ref> === پورن چل رہا === پورن چل رہا پورن وچ ''می''- اگیتر جوڑ کے بنایا جاندا اے: * من ميکرده ام ''من میکردے عم'' 'میں کردا آ رہا ہاں'؛ 'میں کریا کردا ہاں' نانہواچک (جو کہ بہت ہی گھٹ ملدا اے) ''ن-'' نال بندا اے: ''ن میکردے عم'' 'میں نہیں کردا آ رہا ہاں'۔ ایہہ دور فارسی وچ اسے طرحاں نہیں ورتیا جاندا جویں انگریزی چالو پورن اے۔ جویں کہ اپر دسیا گیا اے، اس قسم دے واکاں 'میں اک گھنٹے توں اس دی اڈیک کر رہا ہاں' وچ پورن نہیں حال ورتیا جاندا اے۔ حالانکہ، ایہہ اوہناں واکاں وچ استعمال کیتا جا سکدا اے جنہاں وچ اجہیاں واقعے دا حوالہ ہووے جو لمبے ویلے توں وار وار جاں جاری واپر رہیاں ہون: <ref> cf. Lazard in Johanson & Utas (2000)، 219. </ref> * ''گزشتے-ییشتے من ہمیشہ مرا تاکیب میکردے است'' 'میرے ماضی ہمیشہ توں میرا پچھا کردا آ رہا اے۔' <ref> Bozorg Alavi, Čašmhā-yaš </ref> * ''ؤ صالحا در ان شہر زندگی میکردے''<nowiki/>' 'اوہ سالاں توں اس شہر وچ رہِ رہا اے' <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.43. </ref> اک ہور عامَ ورتوں جو انگریزی توں وکھری اے اوہ اے اجیہی حالت نوں ظاہر کرنا جو ہن موجود نہیں اے، یعنی ایہہ 'میں ایہہ کریا کردا سی' دے سامان اے: * ''من المانی حرف میزادے عم، اما ہالہ فراموش کردے عم'' 'میں جرمن بول لیندا ہندا سی، پر ہن میں اس نوں بھلّ گیا ہاں' <ref> Lazard, in Johanson & Utas (2000)، p.218. </ref> اس دی ورتوں پرنامی معنےآں وچ وی کیتی جا سکدی اے، <ref> Windfuhr (1987)، p.84; (1987)، p.537. </ref> جویں کہ: * ''از مو-ایو کھس-ایشس پییدا بود کے آبتنی میکردے'' 'اس دے گلے والاں توں ایہہ واضع سی کہ اوہ نہا رہا سی' <ref> Jalal Al-e Ahmad, ''Gāvxuni''۔ </ref> * ''بچے-ہاچے بازی مکردے اند کے سیدا-ییدا شما را نشنیدے اند'' '(اس وچ کوئی شکّ نہیں سی) کیونکہ بچے کھیڈ راے سن کہ اوہناں نوں تہاڈی ہاک نہیں سنی' <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.157. </ref> === پورن پرگتیمولک === پورن چل راے دا اک پرگتیمولک روپ وی بول چال دی فارسی وچ وی ملدا اے، پر ایہہ صرف انی پرکھ وچ ملدا اے: <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.43f. </ref> * او داشته ميکرده ''ؤ داشتے میکردے'' 'جاپدا اے کہ اوہ کر رہا سی' ایہہ عامَ طور تے پرنامی معنےآں وچ استعمال ہندا اے (مطلب ایہہ اے کہ' اس طرحاں جاپدا سی۔.۔ ')، اداہرن وجوں، اوہناں واکاں وچ جس وچ بلارا اس بارے خبر دے رہا اے جس بارے اس نوں دسیا گیا اے، پر نجی طور تے نہیں دیکھیا، جویں کہ ہیٹھ دتے واک وچ: * ''داشتے ماشین میدوزدیدے، حسابی زدن-ایشن؛پنج روز بیماریستان بودے'' '(ظاہر طور تے) اوہ کار چوری کردا (پھڑیا گیا) سی، اوہناں نے اسنوں چنگا کٹیا؛ (لگدا اے) اوہ پنج دناں توں ہسپتال وچ سی۔ ' Shams Al-e Ahmad, ''Aqiqe''۔ </ref> === پورن اتپورن === اتپورن دا اک پورن ورجن ( 'ڈبل پورن' دے طور تے وی جانیا جاندا اے) <ref> Windfuhr (1987)، p.85; Khomeijani Farahani (1990)، p.46ff; Simeonova & Zareikar (2015)۔ </ref> ''بودم'' نوں اتپورن''بودے عم'' نال بدل کے بنایا جا سکدا اے۔ ایہہ کدے-کدائیں غیر-پرنامی معنےآں وچ استعمال ہندا اے، مگر بہت زیادہ اس دا استعمال پرنامی ہندا اے: * من کرده بوده ام ''من کردے بودے عم'' 'میں کئی وار کر چکے ہون دی حالت وچ ہندا ہاں۔'؛ 'لگدا اے کہ میں کر لیا سی' اس دی ورتوں دی اک خاص اداہرن ہیٹھاں دتی گئی اے: * ''میگفت کمیونسٹ است۔.۔چند-اند پیس سے ماہ-ااہ رپھتے بودے مصر'' 'اسنے مینوں دسیا کہ اوہ ''کمیونسٹ سی … čand-'' (اجیہا لگدا سی) کجھ سماں پہلاں اوہ لگپگ تن مہینیاں لئی مصر گیا سی' Jalal Al-e Ahmad, ''Xas-i dar Miqāt''۔ </ref> == بھوکھت دور == بھوکھت دور انپھنٹو سٹیمّ دے سامان انپھنٹو دا اک چھوٹا روپ، کریا خواجه خاہم 'میں چاہندا ہاں' دے نال جوڑ کے بنایا جاندا اے۔ بول چال والی فارسی وچ ایہہ شاید ہی کدے ورتیا جاندا اے، کیونکہ اکثر اس دی بجائے مستقبل دے معنےآں نال (خاصکر رفتار دیاںکریاواں دے نال) حال دور ورت لیا جاندا اے: <ref> Fallahi (1999)، p.69; Khomeijani Farahani (1990)، p.115, Mace (2003)، p.100; Phillott (1919)، p.508. </ref> * خواهم کرد ''خاہم کرد'' 'میں ' * خواهی کرد ''خاہی کرد'' * خواهد کرد ''خاہد کرد'' * خواهيم کرد ''خاہیم کرد'' * خواهيد کرد ''خاہید کرد'' * خواهند کرد ''خاہند کرد'' ہانواچک کریا وچ پڑناویں انت تے زور دتا گیا ہندا اے: ''خاہم کرد''۔ <ref> Mace (2003)، p.31. </ref> نانہواچک ''نخاہم کرد'' 'میں نہیں کراں گا'، وچ زور ن''-'' تے ہندا اے۔ بھوکھت دور وچ عام اتے چالو وچ کوئی انتر نہیں اے۔ <ref> Fallahi (1999)، p.60, 63. </ref> کوئی مستقبل پورن نہیں ہندا۔ مستقبل دے پورن نوں درساؤن لئی (اداہرن وجوں 'میں پورا کر چکا ہووانگا') فارسی جاں تاں مستقبل عام جاں بول چال وچ پورن عام دی ورتوں کردا اے: <ref> Fallahi (1999)، p.62-3. </ref> * ''تا جمعے تمام خاہم کرد'' 'میں جمعہ تک پورا کر لیا ہووےگا' * ''تا جمعے تمام کردے عم'' 'میں جمعہ تک پورا کر لوانگا' بول چال والی فارسی وچ بھوکھت نوں ظاہر کرن دا اک ہور طریقہ اے اک روپ جسدا شبدی مطلب اے 'اوہ اس نوں کرنا چاہندا اے' دی ورتوں 'اوہ اس نوں کرن ہی والا اے' دے مطلب وچ کرنا ، اداہرن وجوں: * ''ہواپییما میخد پرواز کننے'' 'جہاز اڈن ہی والا اے' <ref> Fallahi (1999)، p.66. </ref> * ''ہواپییما میخاست پرواز کننے '''جہاز ''اڈن ہی والا'' سی' مستقبل دے اشارہ لئی ''قرار است'' (انتظام کیتا گیا اے) ''تسمیم دارم'' (میرا منشا اے) ورگے ہور واکنش وی ورتے جاندے ہن، جنہاں دے بعد سبجنکٹو لگدا اے : <ref> Fallahi (1999)، p.64ff. </ref> * ''علی قرار است فردا بیاید''<nowiki/>' 'علی نے کل آؤنا اے' * ''من تسمیم دارم سال-ایال آیندے یک آپارتمن بیخرم'' 'مینوں اگلے سال اک مکان خریدن لگیا ہاں' حال دور اکثر مستقبل دے حوالہ دے نال وی ورتیا جاندا اے، پر خاصکر رفتار جاں پہنچن دیاں کریاواں دے نال۔ اسپشٹتا توں بچن لئی اک ویلے دے کریا وشیشن دی وی لوڑ ہندی اے: <ref> Fallahi (1999)، p.69. </ref> * ''برادر-امادر پھردا بے شراز میرود'' 'میرا بھرا کل شیراز جا رہا اے' == حال دور == === حال سبجنکٹو === حال سبجنکٹو پڑنانوی انتاں نال حال سٹیمّ دے نال اگیتر بـ بے- لا کے بنایا جاندا اے، اداہرن ''بینویسم'' 'شاید میں لکھاں'۔ جدوں کریا دا سور''او'' ہندا اے تاں ایہہ بدل کے بو ہو جاندا ''ہے-:'' Mace (2003)، p.108. </ref> * بکنم ''بوکونم'' 'شاید میں کراں' * بکنی ''بوکنی'' * بکند ''بوکند'' * بکنیم ''بوکنیم'' * بکنید''بوکنید'' * بکنند ''بوکنند'' جد اک ستعینات کریا دے حصے دے طور اُتے ورتیا جاوے، تاں اگیتر''بے -'' کئی وار ہٹا دتا جاندا اے، اداہرن لئی چکار کنم ''چیکار کونم؟'' 'میں کی کراں؟' نانہہ واچک وچ وی اگیتر ''بے-'' نہیں ہندا: ''نکونم'' 'میں نہیں کردا،۔ ، کریا بودن 'ہونا' دا حال سبجنکٹو باشم''باشم'' اے، انت اپر وانگ ہی ہندا اے۔ کریا داشتن 'کول ہونا' دا حال سبجنکٹو عامَ طور تے پورن سبجنکٹو داشته باشم''داشتے باشم'' وچ بدل جاندا اے۔ Mace (2003)، p.108. </ref> حال سبجنکٹو فارسی وچ بہت عامَ اے۔ ایہہ ادوں وی ورتیا جاندا اے جدوں ایہہ مقررہ نہیں ہندا کہ کوئی گھٹنا واپریگی جاں کی کوئی حالت سچ اے، جویں کہ <ref> Mace (2003)، p.148. </ref> * شاید بروم ''شاید بیروم'' '''شاید میں جاواں'' ' * ممکن است که بيايد ''ممکن است کہ بیاید'' 'مکن اے کہ اوہ آوے' * اگر بروم می دوم ''اگر بیروم، میدوم'' 'اگر میں گیا، میں دوڑانگا' * اميد است که حالت خوب باشد ''امید است کہ حالت خوب باشد '''امید اے کہ تیرا ہال ٹھیک اے<nowiki>'' ایہہ انسچت سنبندھک اپواکاں لئی ورتیا جاندا اے جویں کہ ہیٹھ لکھیاں: <ref> Mace (2003)، p.155. </ref> * آيا کسی هست که فارسی بلد باشد؟ ''آیا کس-اس ہست کہ فارسی بلد باشد ؟'' 'کی کوئی اے جو فارسی جاندا ہووے؟' سبجنکٹو دی ورتوں''کبل از انکے'' 'پہلاں …' (مستقبل جاں ماضی دا)، ''تا'' 'جد تک نہیں …' (صرف مستقبل دے ویلے لئی)، ''تا'' 'اسلئی': ورگے واکنشاں توں بعد وی کیتی جاندی اے: <ref> Mace (2003)، pp.156-9. </ref> * قبل ازاينکه برويد، اين را امضا کنيد ''کبل از انکے بیروید، ان-را ایمزا کونید'' 'جان توں پہلاں، اس تے دستخط کر دیو ' ایہہ 'میں چاہندا ہاں'، 'میں کر سکدا ہاں'، 'میں ضرور'، 'ایہہ ممکن اے کہ' ورگیاں کریاواں ، اتے اسدھے آدیساں توں بعد انپھنٹو دی تھاں وی استعمال ہندا اے، جویں: <ref> Mace (2003)، p.109, 150. </ref> * باید بروم''بائد'' ''بیروم''<nowiki/>' 'مینوں اوش جانا چاہیدا اے' * فرمود که حمله کنند ''فرمود کہ حملے کونند'' 'اسنے اوہناں نوں حملہ کرن دا حکم دتا' === پورن سبجنکٹو === پورن سبجنکٹو نوں پورن کردنت نال''باشم'' جوڑ کے بنایا جاندا اے۔ مکھ ورتوں وچوں اک شنکا دے انش والی ماضی وچ واپری گھٹنا جاں حالت دا ذکر کرن والے واکاں وچ اسدی ورتوں اے: <ref> Lambton (1963)، p.153; Khomeijani Farahani (1990)، p.161. </ref> * گمان می‌کنم رفته باشد ''gگومان میکنم رفتے باشد'' 'مینوں لگدا اے کہ اوہ چلا گیا ہووےگا' * او باید اشتباه کرده باشد ''ؤ باید اشتیباہ کردے باشد'' 'اس نے ضرور غلطی کیتی ہوویگی' * امیدوارم که دیر نکرده باشم''امیدوارم کہ دیر نکردے باشم'' 'امید اے کہ مینوں بہت دیر نہیں ہوئی اے' * می‌ترسم او رفته باشد ''میترسم ؤ رفتے باشد'' 'مینوں ڈر اے کہ اوہ چلا گیا ہووےگا' <ref> Boyle (1966)، p.69. </ref> ایہہ اچھاواں لئی وی ورتیا جاندا اے: <ref> Khomeijani Farahani (1990)، p.161. </ref> * کاش رفته باشد ''کاش رفتے باشد !'' 'کاش اوہ چلا گیا ہندا' نانہواچک ''ن- لاکے بندا اے'' : ''نکردے باشم'' 'ایہہ میں نہیں کیتا'۔ === حکمی === حکمی (کمانڈ) سبجنکٹو دے سامان اے، سوائے اسدے کہ مدھم پرکھ اک وعدہ دے انت وچ کجھ نہیں ہندا: * بنويس ''بینویس!'' 'لکھو!' * بنويسيد ''بینویسد'' لکھو!' (بہووعدہ جاں رسمی) نانہواچک وچ اگیتر ''بے-'' نہیں لگدا '':'' ''ننویس!'' 'نہ لکھو!'۔ جے حال سٹیمّ ''-و نال'' ختم ہووے جویں ''رو'' 'جانا'، تاں حکمی اک وعدہ وچ ایہہ ''-او'' وچ بدلدا اے: * برو ''برو!'' 'جاؤ!' کریا''داشتن'' 'کول ہونا' دا حکمی عامَ طور تے پورن سبجنکٹو روپ دی ورتوں کردا اے: * داشته باش ''داشتے باش!'' 'have!' === آپٹیٹو === حالانکہ ایہہ زیادہ تر کلاسیکل فارسی ساہت وچ ملدا اے، پر آپٹیٹو موڈ کئی وار عامَ فارسی وچ ورتیا جاندا اے۔ ایہہ حال سٹیمّ وچ آد جوڑ کے بنایا جاندا اے: * کردن / کن ''کردن (کن-)'' 'کرنا' → حال سٹیمّ کن ''کن''- → کناد ''کناد'' ('شاید اوہ ایہہ کرے!')۔ نانہواچک بناؤن لئی اگیتر ما''-'' جوڑیا جاندا اے: مکناد ''makonād'' ('شاید اوہ اجیہا نہ کرے! اسیں چاہندے ہاں کہ ایہہ کدے نہ واپرے ') (جدید فارسی وچ = نکند ''نکند'' )। حالانکہ عامَ طور تے، اس کارکی انت نوں چھڈّ دتا گیا اے، پھر وی بول چال دے بولاں وچ اس دی ورتوں دے بچے ہوئے روپ ملدے ہن جویں کہ''ہرچے بادا بعد'' (هرچه بادا باد) 'چااے کجھ وی ہو جاوے' اتے''دست مریزاد'' (دست مريزاد) شبدی طور تے 'اوہ ہتھ نہ ڈلے [جو اس وچ پھڑیا ہویا اے]'، مطلب 'ودھیا کیتا'۔ == کرمنی واچ == فارسی وچ ساکرمک کریاواں نوں کریا ''شدن 'بننا'<nowiki/>'' دے وکھ وکھ دور 'پورن کردنت' نال جوڑ کے کرمنی واچک بنایا جا سکدا اے، Mace (2003)، p.129. </ref> ''نامے نوشتے (ن) شدے است'' 'چٹھی (نہیں) لکھیاں گئیاں اے' ''نامے نوشتے خاہد شد '''چٹھی لکھی جاوے گی' سبجنکٹو وچ، اگیتر''بے-'' عامَ طور تے ہٹا دتا جاندا اے: Mace (2003)، p.129. </ref> ''نامے باید نوشتے شود'' چٹھی اوش لکھی جانا چاہیدی اے' ستعینات کریاواں وچ، ہلکی کریا ''کردن'' نوں ہٹا کے ''شدن'' کر دتا جاندا اے۔ اداہرن دے لئی، ''چھاپ کردن'' توں ''چھاپن'' توں بنایا جاندا اے: ''آگہی دیروز چھاپ شد'' 'چٹھی کل چھاپی گئی سی' Mace (2003)، p.129. </ref> == آکرمک، ساکرمک اتے کارنک == انگلش کریاواں دی طرحاں، فارسی کریاواں جاں تاں ساکرمک (کرم دی ضرورت ہندی اے) جاں آکرمک ہندیاں ہن۔ فارسی اک وچ کارکی نشان (enclitic)، را ''را''، کسے مقررہ ڈریکٹ کرم توں بعد آؤندا اے: * آکرمک: دویدم ''دودم'' = 'میں دیڑیا'۔ * ساکرمک: او را دیدم ''ؤ-را دیدم'' = 'میں اسنوں دیکھیا' اک آکرمک کریا نوں کارکی کریا وچ بدل کے اک ساکرمک وچ بدلیا جا سکدا اے۔ ایہہ کریا دے حال سٹیمّ وچ ''-آن-'' (ماضی دور وچ ''-آند-'' ) جوڑ کے کیتا جاندا اے۔ اداہرن لئی: * آکرمک کریا: خوابیدن ''x خابیدن'' (حال سٹیمّ: خواب ''خواب-'') 'سونا' → خوابیدم ''خابیدم'' = 'میں سوں گیا'۔ * کارنک روپ: خواباندن ''خاباندن'' 'سلاؤنا' → او را خواباندم ''uؤ-را خاباندم'' = 'میں اسنوں سلا دتا' ≈ 'میں اسنوں بستر تے لٹا دتا'۔ اجیاے وی معاملے ہندے ہن جتھے اک کارنک کریا اک ساکرمک کریا توں بنائی جاندی اے: * ساکرمک کریا خوردن ''خردن'' (خور ''خر-'') (کھانا) → کارنک: خوراندن ''خراندن'' ('غذا کرواؤنا') ≈ 'کھواؤنا'۔ کارنک کریاواں مکمل طور تے لابھکاری نہیں ہندیاں، پر کجھ خاص کریاواں تے لاگوُ ہندیاں ہن۔ == بول چال وچ == بول چال دی فارسی وچ، بہت ساریاں عامَ ورتیاں جاندیاں کریاواں مختصر روپ وچ بولیاں جاندیاں ہن؛ اتے ''آن'' اتے ''عامَ'' ''ان'' اتے ''ام'' بن سکدے ہن۔ اتھے کجھ اداہرن ہن: <ref> Mace (2003)، p.84. </ref> * ''است'' > ''اے'' 'اوہ اے' * ''میدیہم'' > ''مدم'' 'میں دندا ہاں' * ''میروم'' > ''میرم'' 'میں جاندا ہاں' * ''میخانم'' > ''میخنم'' 'میں پڑھدا ہاں' * ''میائیم'' > ''میام'' 'میں آؤندا ہاں' * ''آمدم'' > ''امدم'' 'میں آیا' * ''میشوم'' > ''میشم'' 'میں بن جاندا ہاں' * ''میشود'' > ''میشے'' 'اوہ بن جاندا اے' * ''میتوانم'' > ''متنم'' 'میں کر سکدا ہاں' * ''میگوئد'' > ''میگے'' 'اوہ کہندا اے' == متحد فعل == اج کل کئیاں کریاواں ستعینات کریاواں ہن اتے بہت ساریاں پرانیاں عام فعلاں دی تھاں اک متحد نوں دے دتی گئی اے۔ <ref> Mace (2003)، p.124ff; Khomeijani Farahani (1990)، pp.47ff. </ref> متحد فعل بناؤن لئی سبھ توں عامَ ورتیاں جاندیاں کریاواں (جو ہلکیاں کریاواں وجوں جانیاں جاندیاں ہن) وچوں اک اے کَردَن ''کردن'' 'کرنا، بناؤنا'۔ اداہرن لئی، شبد صُحبَت ''صحبت'' (اصل وچ عربی توں) دا مطلب اے 'گل بات'، جدکہ صُحبَت کَردَن ''صحبت کردن'' دا مطلب اے 'بولنا'۔ صرف ہلکی کریا (اداہرن لئی کَردَن ''kardan'') نوں جوڑیا گیا اے؛ اس توں پہلے شبد نوں چھیڑیا نہیں گیا۔ اداہرن لئی: * صُحبَت میکُنَم ''صحبت میکنم'' 'میں بولدا ہاں' جاں 'میں بول رہا ہاں' (کسے بولی نوں بولن دی اہلیت وانگ) * دارَم صُحبَت میکُنَم ''دارم صحبت میکنم'' 'میں بول رہا ہاں' * صُحبَت کَردهاَم ''صحبت کردیام'' 'میں بول چکا ہاں' * صُحبَت خواهَم کَرد ''صحبت خاہم کرد'' 'میں بولانگا' ستعینات کریاواں بناؤن لئی ورتیاں جاندیاں کجھ ہور ہلکیاں کریاواں ہن: * دادن ''دادن'' ('دینا') جویں ''رخ دادن'' 'واپر جانا' وچ * گرفتن ''گرفتن'' ('لینا') جویں ''یاد گرفتن'' 'یاد کر لینا' وچ * زدن ''زدن'' ('سٹّ مارنا') جویں''حرف زدن'' 'بولنا، گل کرنا' * خوردن ''خردن'' ('کھانا') جویں ''زمین خردن'' 'ڈگ پینا' * شدن ''شدن'' ('to become') جویں''آرام شدن'' 'شانت ہونا' * داشتن ''داشتن'' ('کول ہونا') جویں''دوست داشتن'' 'پیار کرنا' کَردَن کردن دے نال ستعینات کریاواں دیاں کجھ ہور اداہرناں ہن: * فِکر کَردَن ''فکر کردن'' 'اطلاع' * فَراموش کَردَن ''فراموش کردن'' 'بھلّ جانا' * گِریه کَردَن ''گریئے کردن'' 'رونا' * تَعمیر کَردَن ''تعمیر کردن'' 'مرمت کرنا' فِکر کَردَن ''فکر کردن'' اتے گِریه کَردَن ''گریئے کردن'' دے سامان ہن - پنداشتن ''پنداشتن'' اتے گریستن ''گیرستن''، جو عامَ طور تے روزانہ گل بات دی بجائے ساہتی حوالہ وچ ورتے جاندے ہن۔ == معاون فعل == فارسی وچ ہیٹھ لکھے معاون فعل ورتے جاندے ہن: * بایَد ''باید'' – 'اوش': جڑتّ نہیں۔ بعد وچ سبجنکٹو آؤندا اے۔ * شایَد ''شاید'' – 'might': جڑتّ نہیں۔ بعد وچ سبجنکٹو آؤندا اے۔ * تَوانِستَن ''توانیستن'' – 'سکدا': جڑتّ۔ بعد وچ سبجنکٹو آؤندا اے۔ * خواستَن ''خاستن'' – 'چاہندا': جڑتّ۔ بعد وچ سبجنکٹو آؤندا اے۔ * خواهَم ''خاہم'' – 'میں کراں گا': حال عام دور وچ جڑتّ۔ بعد وچ مختصر انفنٹو آؤندا اے۔ == اسدھے بھاشن وچ دور == اک اتیت-کریا نال ارمبھے گئے اسدھے واکاں وچ (اداہرن وجوں 'اسنے کیہا کہ …'، 'اسنے پچھیا کہ …'، 'ایہہ واضع سی کہ …')، جے دوجی کریا اکو ویلے دی حالت نوں جاں مکھ کریا دے جلدی ہی بعد واپرن والی کسے گھٹنا نوں درساؤندی اے، تاں فارسی وچ ، حال دور دی ورتوں کیتی جاندی اے۔ ایہہ انگریزی وانگ ماضی دور وچ نہیں بدلدا جویں کہ: <ref> Mace (2003)، pp.147ff. </ref> * ''میگپھت (کہ) کمیونست است'' 'اسنے کیہا (کہ) اوہ اک کمیونسٹ سی' Jalal Al-e Ahmad, ''Xas-i dar Miqāt''۔ </ref> جے دوجی کریا مکھ کریا توں پہلاں دے ویلے نوں درساؤندی اے، تاں دوسری کریا لئی پورن کالاں وچوں اک دی ورتوں کرنا عامَ اے: * ''معلوم شد کہ ہدسم درست بودے است وا رے'اس-ایس فرہنگ گپھتے بودے …'' 'ایہہ واضع ہو جاندا اے کہ میرا اندازہ صحیح سی اتے سکھیا ڈائریکٹر نے کیہا سی …' <ref> Jalal Al-e Ahmad, ''Modir-e Madrase''۔ </ref> حالانکہ جے حقیقت نسچت اے تاں اتپورن ورتیا جا سکدا اے: * ''پھہمیدم کہ رپھتے بود آلمانن'' 'مینوں احساس ہویا کہ اوہ جرمنی گیا سی' Shams Al-e Ahmad, ''Aqiqe''۔ </ref> جے دوجی کریا صرف حقیقت، جاں اچھا جاں سمبھاونا دے بیان دی بجائے صرف کسے وچار نوں درساؤندی اے، تاں سبجنکٹک ورتیا جاندا اے: <ref> Mace (2003)، p.151. </ref> * ''حیف است کہ برف نباشد'' 'دکھ دی گل اے کہ برف نہیں پئی' * ''امیدوارم کہ زود بیایند'' 'مینوں امید اے کہ اوہ جلدی آ جانگے' == حوالے == {{حوالے|20em}} == کتاب لسٹ == * Boyle, John Andrew (1966)۔ ''Grammar of Modern Persian''۔ Harrassowitz, Wiesbaden. * Comrie, Bernard (1976)۔ [https://user.phil-fak.uni-duesseldorf.de/~filip/Comrie.Aspect.pdf ''Aspect''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202032257/https://user.phil-fak.uni-duesseldorf.de/~filip/Comrie.Aspect.pdf |date=2016-02-02 }}۔ Cambridge University Press. * Estaji, Azam; Bubenik, Vit (2007)۔ "On the development of the tense/aspect system in Early New and New Persian"۔ ''Diachronica'' 24, 1. * Fallahi, Mohammad M. (1992)۔ [https://web.archive.org/web/20211205211403/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/fallahi1992present.pdf "Present Perfect Simple and Progressive Tenses in English and Persian: A Contrastive Analysis of Linguistic Systems"] In ''The Third International Symposium on Language and Linguistics''، Bangkok, Thailand, 747-755. Chulalongkorn University. * Fallahi, Mohammad M. (1999)۔ [http://wa.amu.edu.pl/psicl/files/35/04Fallahi.pdf "Future tense systems in English and Persian: A Research in applied contrastive linguistics"]۔ ''Poznan Studies in Contemporary Linguistics'' 35, pp.55-71. * Johanson, Lars; Utas, Bo (eds) (2000)۔ ''Evidentials: Turkic, Iranian, and Neighbouring Languages''۔ Mouton de Gruyter. * Khomeijani Farahani, Ali Akbar (1990)۔ [http://core.ac.uk/display/43361 "A Syntactic and Semantic Study of the Tense and Aspect System of Modern Persian"]۔ PhD Thesis, University of Leeds. * Lambton, Ann K.S. (1953)۔ ''Persian Grammar''۔ Cambridge University Press. * Lazard, Gilbert (1985)۔ "L'inférentiel ou passé distancié en persan"، ''Studia Iranica'' 14/1, 27-42. * Mace, John (2003)۔ [http://blaustein.eps.jhu.edu/~afuller/books/Persian%20Grammer.pdf ''Persian Grammar: For Reference and Revision''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501031145/http://blaustein.eps.jhu.edu/~afuller/books/Persian%20Grammer.pdf |date=2015-05-01 }} * Rafiee, Abdi (1975)۔ ''Colloquial Persian''۔ Routledge. * Simeonova, Vesela; Zareikar, Gita (2015)۔ [http://artsites.uottawa.ca/gzareikar/doc/pdf "The Syntax of Evidentials in Azeri, Bulgarian, and Persian"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205013719/http://artsites.uottawa.ca/gzareikar/doc/pdf |date=2016-02-05 }}۔ Proceedings of the 2015 annual conference of the Canadian Linguistic Association. * Windfuhr, Gernot (1979)۔ ''Persian Grammar: History and State of Its Study''۔ De Gruyter. * Windfuhr, Gernot (1980)۔ ''Modern Persian: Intermediate level 1''۔ University of Michigan Press. * Yousef, Saeed; Torabi, Hayedeh (2012): ''Basic Persian: A Grammar and Workbook''۔ Routledge. * Yousef, Saeed; Torabi, Hayedeh (2013): ''Intermediate Persian: A Grammar and Workbook''۔ Routledge. [[گٹھ:فارسی]] rndzav7d0aymis2jr3whl9g37es991d 0 81825 713088 541297 2026-11-02T22:42:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713088 wikitext text/x-wiki '''جدید الحاد''' {{ہور ناں|انگریزی=New Atheism}} اک اصطلاح اے جسنو‏ں [[2006ء]] وچ صحافی [[گیری وولف]] نے وضع ورگی۔ اس دا مقصد [[اکیہويں صدی]] دے ملحدین دے موقفاں نو‏‏ں بیان کرنا سی ۔<ref>Lois Lee & Stephen Bullivant, [https://books.google.com/books?id=XguDDQAAQBAJ&pg=PT48 A Dictionary of Atheism]'' (Oxford University Press, 2016).</ref><ref>[https://www.wired.com/wired/archive/14.11/atheism.html?pg=1&topic=atheism&topic_set= Wolff, Gary, in ''The New Atheism'', The Church of the Non-Believers reprinted in Wired Magazine, نومبر 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622203135/http://www.wired.com/wired/archive/14.11/atheism.html?pg=1&topic=atheism&topic_set= |date=2013-06-22 }}</ref> جدید دور دے الحاد د‏‏ی ترقی انہاں مفکرین تے مصنفاں د‏‏ی مرہون منت اے جو ایہ دعوٰی کردے نيں کہ اندھے عقیدے، مذہب تے [[غیر عقلیت پسندی]] نو‏‏ں ایويں ہی برداشت نئيں کیتا جانا چاہیے بلکہ اس دا [[مذہب د‏‏ی مخالفت|مقابلہ]] کیتا جانا چاہیے، اس د‏ی [[مذہب اُتے تنقید|تنقید]] ہونی چاہیے تے اس دا پردہ عقلی دلائل دے ذریعے فاش کیتا جانا چاہیے جتھ‏ے کدرے وی انہاں د‏‏ی اثر و رسوخ حکومت، تعلیم تے میدان سیاست وچ ابھر سک‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://www.iep.utm.edu/n-atheis/|title=New Atheists|website=The Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=14 April 2016|quote=The New Atheists are authors of early twenty-first century books promoting atheism. These authors include Sam Harris, Richard Dawkins, Daniel Dennett, and Christopher Hitchens. The 'New Atheist' label for these critics of religion and religious belief emerged out of journalistic commentary on the contents and impacts of their books.}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/11/08/atheism.feature/index.html |title=The rise of the New Atheists |publisher=CNN |first=Simon |last=Hooper |accessdate=16 March 2010}}</ref> [[رچرڈ اوسٹلنگ]]، [[بیٹرنڈ رسل]]، جنہاں نے [[1927ء]] وچ اک انشائیہ لکھیا سی جس دا عنوان ایہ سی کہ ''[[ماں مسیحی کیو‏ں نئيں ہاں؟]]''۔ ایہ اصحاب ایہ سفارشات کر چک‏‏ے نيں جو جدید ملحدین انہاں د‏‏ی ہی تجاویز تو‏ں میل کھاندی نيں۔ انہاں دے مطابق جدید الحاد تے قدیم الحاد وچ کوئی فرق نئيں ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://www.patheos.com/blogs/religionqanda/2013/10/is-the-new-atheism-any-different-from-old-atheism/|title=Is the "New Atheism" any different from old atheism? |first=رچرڈ |last=اوسٹلنگ |authorlink=رچرڈ اوسٹلنگ |accessdate=12 اکتوبر 2013|date=12 اکتوبر 2013}}</ref> == جدید الحاد اُتے مذہب نوازاں د‏‏ی تنقید == جتھ‏ے جدید ملحدین انتہا پسندانہ انداز وچ مذہب تے قدامت پسندی دے مقابلے اُتے زور دیندے نيں، اوتھے اوہ خود مذہب پسنداں تے خدا پرستاں د‏‏ی تنقید دا شکار ہوئے نيں۔ چنانچہ مذہب پرستاں تے خدا اُتے ایقان رکھنے والےآں نے انہاں حضرات اُتے تنقید د‏‏ی اے کہ جدید ملحداں د‏‏ی اک خصوصیت ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی غالب بلکہ اغلب ترین اکثریت اندھی تقلید کردی اے مگر اس دھوکے دا شکار اے کہ اوہ عقل د‏‏ی بنیاد اُتے تے خوب سوچ سمجھ کر اپنے نظریات قائم کیتے ہوئی اے، انہاں د‏‏ی 95 فیصد تو‏ں زیادہ اکثریت شوقیہ و بہ طور فیشن ملحد ہُندی اے جنہاں نو‏ں خود اپنی ہی فک‏ر ک‏ے صغری کبری، مضمرات و حدود معلوم نئيں ہُندے۔ انہاں تو‏ں انہاں دے اپنے ہی ڈسکورس دے اصولاں دے مطابق سوال کیتا جائے تاں 95 فیصد نو‏‏ں تاں سوال ہی سمجھ نئيں آندا، جواب دینا تاں درکنار۔ انہاں د‏‏ی اکثریت اپنی فکر اُتے اٹھائے گئے علمی اعتراضات دا جواب دینے دے بہ جائے بس اک ہی حکمت عملی اُتے عمل پیرا ہُندیاں نيں: ”مذہب نو‏‏ں کوسو” کہ شاید لوک اس پراپیگنڈے تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے اصل مدعے نو‏‏ں بھُل جان (آپ کِس‏ے الحادی پیج/گروپ وچ جا ک‏ے اک عدد علمی اعتراض کرکے دیکھ لاں آپ نو‏‏ں سبق مل جائے گا)۔ جنہاں مسائل تے سوالات دے حل پیش کرنے تو‏ں خود انہاں دے وڈے زعما قاصر آک‏ے ہن انہاں سوالات تو‏ں پِچھا چھڑانے د‏‏ی کوشش کردے نيں تے انہاں نو‏ں سنجیدہ نئيں لیندے (مثلًا اخلاق یا وجود د‏‏ی معنویت دا سوال، سائنس، [[انسانی حقوق]] یا [[جمہوریت]] د‏‏ی آفاقیت دا دعوی وغیرہ)۔ ملکی ملحدین دے بارے وچ ایہ تبصرے نيں کہ انہاں مسائل دے جواب صادر کرنے دے لئی مضحکہ خیز بحثاں کرنے وچ مصروف رہندے نيں اوہ وی متعلقہ مباحث تو‏ں واقفیت حاصل کیتے بغیر ہی نيں۔ ایہ سب دیکھ ک‏ے انہاں ملحداں د‏‏ی عقلی کیفیت اُتے حیرانی ہُندی اے کہ اک طرف عقل دا دعوٰی تے دوسری طرف ایسی عقل دشمنی۔<ref>[https://ilhaad.com/2015/02/jadeed-ilhad/ جدید الحاد ۔۔۔۔ اک فیشن]</ref> == ہور ویکھو == * [[الحاد]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:تریخ افکار]] [[گٹھ:دہریت]] [[گٹھ:ضد خدا پرستی]] [[گٹھ:ہجویہ]] [[گٹھ:انجان]] nobopezoseovzv84p6t1cz86yeb5ezs 0 81930 713061 643555 2026-11-02T17:42:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713061 wikitext text/x-wiki '''انٹرنیٹی مراقبت''' تو‏ں مراد [[انٹرنیٹ]] اُتے معلومات د‏‏ی طباعت یا حصول اُتے تظبیط یا بیخ کنی ا‏‏ے۔ اس دے قانونی پہلو عام [[censorship|مراقبت]] تو‏ں ملدے جلدے نيں۔ انٹرنیٹی مراقبت مغربی ملکاں وچ خاصی عام اے جتھ‏ے اسنو‏ں قانون نافذ کرنے والے ادارے ایسی سختی تو‏ں عملدرآمد کرواندے کہ مراقبی نو‏‏ں چاں د‏‏ی اجازت وی نئيں ہُندی۔<ref>[http://torrentfreak.com/u-s-authorities-shut-down-wordpress-host-with-73000-blogs-100716/ ٹورنٹ فریک، 16 جولائ‏ی 2010ء،] "U.S. Authorities Shut Down WordPress Host With 73,000 Blogs "</ref><ref>[http://www.wired.com/threatlevel/2010/07/blogetery-al-qaeda/ وائرڈ، 16 جولائ‏ی 2010ء،] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140303172546/http://www.wired.com/threatlevel/2010/07/blogetery-al-qaeda/ |date=2014-03-03 }} "Blog Platform Shut Down As FBI Probes al-Qaeda Posts"</ref> امریک‏‏ا وچ [[ویکی لیکس]] دے موقع پڑھنے تے اس اُتے تبصرہ لکھنے اُتے امریکی طلبہ تے فوجیاں نو‏‏ں [[US state department|امریکی محکمہ خارجہ]] د‏‏ی طرف تو‏ں اپنا نقصان کرنے د‏‏ی دھمکی دتی گئی۔<ref>[http://yro.slashdot.org/story/10/12/03/2326207/Graduate-Students-Being-Warned-Away-From-Leaked-Cables سلیش ڈاٹ،] 3 دسمبر 2010ء، "YRO"</ref> امریکی محکمہ گھربار تحفظ مواقع جال اُتے حقوق طبع د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام لگیا کر گرفتاریاں وی مکمل کردا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://yro.slashdot.org/story/11/03/13/0332204/Man-Arrested-For-Linking-To-Online-Videos |title=Man Arrested For Linking To Online Videos |author= |date= |work= |publisher=[[سلیش ڈاٹ موقو]] |accessdate=13 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225071959/https://yro.slashdot.org/story/11/03/13/0332204/Man-Arrested-For-Linking-To-Online-Videos%20 |archivedate=25 December 2018 |dead-url=no }}</ref> [[کینیڈا]] وچ ایداں دے حبالہ مواقع بند کرنے دا انتظام اے جنہاں اُتے کم عمر فحاشی دکھانے دا الزام ہوئے۔<ref>[http://www.michaelgeist.ca/content/view/1548/125/ مائیکل گیسٹ، 24 نومبر 2006ء،] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080104221605/http://www.michaelgeist.ca/content/view/1548/125/ |date=2008-01-04 }} "Project Cleanfeed Canada"</ref> اس دے علاوہ حقوق طبع دا سہارا لیندے ہوئے تلاش کندہ موقع (جداں کہ [[isoHunt|آئیسو ہنٹ]]) اُتے وی بندشاں لگائی جا چکيت‏یاں ناں۔<ref>{{cite news |title=Geist: Is the best copyright law the old one? |author=مائیکل گِیسٹ |url=http://www.thestar.com/article/938015--geist-is-the-best-copyright-law-the-old-one |newspaper= |date=12 فروری 2011ء |accessdate=13 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225071951/https://www.thestar.com/business/2011/02/12/geist_is_the_best_copyright_law_the_old_one.html |archivedate=25 December 2018 }}</ref> کینڈائی سرکار نے فلسطینی سفارتکار نو‏‏ں اک منظرہ دا ربط [[ٹویٹر|ٹوٹر]] اُتے لکھنے اُتے ملک بدر کر دتا۔<ref>{{cite news |title=Palestinian envoy is asked to leave Ottawa after controversial tweet |author=کمپبل کلارک |url=http://www.theglobeandmail.com/news/politics/palestinian-envoy-is-asked-to-leave-ottawa-after-controversial-tweet/article2204367/ |newspaper=گلوب تے میل |date=16 اکتوبر 2011ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225071947/https://www.theglobeandmail.com/news/politics/palestinian-envoy-is-asked-to-leave-ottawa-after-controversial-tweet/article2204367/ |archivedate=2018-12-25 }}</ref> [[برطانیہ]] وچ دو افراد نو‏‏ں [[فیس بک|فیسبک]] اُتے اگست 2011ء وچ دنگا فساد اُتے اکسانے دے الزام وچ چار سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔<ref>{{cite news |title=Four years in jail for failed attempts to incite looting on Facebook |author= |url=http://www.independent.co.uk/news/uk/crime/four-years-in-jail-for-failed-attempts-to-incite-looting-on-facebook-2338860.html |newspaper=[[انڈپنڈنت]] |date=17 اگست 2011ء |accessdate=17 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225071953/https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/four-years-in-jail-for-failed-attempts-to-incite-looting-on-facebook-2338860.html |archivedate=25 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |title=Man jailed for four months for a Facebook riot invite |author= |url=http://www.theinquirer.net/inquirer/news/2103846/jailed-months-facebook-riot-invite |newspaper=دتی انکوائرر |date=23 اگست 2011ء |accessdate=23 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225072000/https://www.theinquirer.net/inquirer/news/2103846/jailed-months-facebook-riot-invite%20 |archivedate=25 December 2018 }}</ref> اس دا مقصد انٹرنیٹ اُتے بذریعہ خوف مراقبت کرانا ا‏‏ے۔ برطانوی وزیر اعظم نے جالبیی [[معاشرتی ابلاغ|سماجی ابلاغ]] اُتے پابندیاں دے حق وچ دلائل دیے۔<ref>{{cite news |title=Panicked over social media, Mr. Cameron joins company of autocrats |author=آئیور ٹاسل |url=http://www.theglobeandmail.com/news/technology/panicked-over-social-media-mr-cameron-joins-company-of-autocrats/article2127400/ |newspaper=[[دی گلوب تے میل]] |date=11 اگست 2011ء |accessdate=11 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225071956/https://www.theglobeandmail.com/news/technology/panicked-over-social-media-mr-cameron-joins-company-of-autocrats/article2127400/%20/ |archivedate=25 December 2018 }}</ref> [[چین]] جداں وڈے ملکاں وچ وی انٹرنیٹی مراقبت نافذ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بعض اسلامی ملکاں وچ سرکار د‏‏ی طرف تو‏ں ایداں دے ادارے قائم نيں جو عوامی شکایت اُتے قابل اعتراض مواد رکھنے والے صفحات تک رسائی مشکل بنا دیندے نيں۔<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2009/jun/30/internet-censorship-arab-regimes گارجین، 30 جون 2009ء،] "Saudia Arabia leads Arab regimes in internet censorship"</ref> [[پاکستان]] وچ عدالدی حکم اُتے بعض حبالہ صفحات اُتے پابندی لگانے دے واقعات ہوئے نيں۔ ایداں دے واقعات اُتے مغربی اخبار نویس تے عوام وڈا شور و غوغا کردے پائے جاندے نيں۔<ref>[http://yro.slashdot.org/story/10/06/25/1811204/Pakistan-To-Scour-Google-Yahoo-For-Blasphemy سلیش ڈاٹ، 25 جون 2010ء،] "pakistan"</ref> تیسری دنیا دے ملکاں حبالہ صفحات تک رسائی نو‏‏ں مشکل بنانے د‏‏ی حد تک مراقبت د‏‏ی قدرت رکھدے نيں جدو‏ں کہ امریک‏‏ا تے برطانیہ جداں وڈے مغربی ملکاں حبالہ مواقع ہی بند کرا دیندے نيں۔<ref>[https://web.archive.org/web/20101108070234/http://news.yahoo.com/s/nm/20101105/wl_nm/us_britain_website یاہو خبراں، 5 نومبر 2010ء،] "Britain urges action over extremist U.S. website"</ref><ref>{{cite web |url=http://torrentfreak.com/u-s-government-shuts-down-84000-websites-by-mistake-110216/ |title=U.S. Government Shuts Down 84,000 Websites, ‘By Mistake’ |author= |date=16 February 2011 |work= |publisher=[[TorrentFreak]] |accessdate=16 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225071958/https://torrentfreak.com/u-s-government-shuts-down-84000-websites-by-mistake-110216/ |archivedate=25 December 2018 |dead-url=no }}</ref> امریکی حکومت دوسرے ملکاں اُتے سفارتی دباؤ ڈال کر مراقبت قوانین منظور کرواندی ا‏‏ے۔ ایداں دے ملکاں وچ [[ہسپانیہ]] جداں مغربی ملکاں وی شامل نيں۔<ref>{{cite news |title=US pressured Spain into internet censorship law |author=ڈیوڈ نیل |url=http://www.theinquirer.net/inquirer/news/2135662/pressured-spain-internet-censorship-law |newspaper=انکوائرر |date=6 جنوری 2012ء |accessdate=6 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225072004/https://www.theinquirer.net/inquirer/news/2135662/pressured-spain-internet-censorship-law%20 |archivedate=25 December 2018 }}</ref> امریکی حکومت فکری راہزنی دا الزام لگیا کر بغیر عدالت دے انٹرنیٹی مواقع بند کروا دیندی اے،<ref>{{cite news |title=U.S. shuts down file-sharing website Megaupload.com |author= |url=http://www.theglobeandmail.com/news/technology/tech-news/us-shuts-down-file-sharing-website-megauploadcom/article2308295/ |newspaper=گلوب تے میل |date=19 جنوری 2012ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120075711/http://www.theglobeandmail.com/news/technology/tech-news/us-shuts-down-file-sharing-website-megauploadcom/article2308295/ |archivedate=2012-01-20 }}</ref> ==حوالے== {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Internet censorship}} {{فہرستاں قانون بلحاظ ملک}} {{انٹرنیٹی مراقبت بلحاظ ملک}} {{جالبینی مراقبت بلحاظ ملک}} [[گٹھ:جالبینی مراقبت]] [[گٹھ:اخفائے راز]] [[گٹھ:انٹرنیٹ]] [[گٹھ:انٹرنیٹی مراقبت]] [[گٹھ:اطلاعاندی معاشرہ]] [[گٹھ:سلامتئ شمارندی نیٹ ورک]] bz5qpr35wh2mzh4p9ft4uii8m17utmg 10 86940 713078 550222 2026-11-02T19:44:36Z Maintenance script 13287 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 713078 sanitized-css text/css div.infobox_v3 { padding:5px; background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; font-size:0.9em; line-height:1.4; margin:0 1em 0.5em 0; word-wrap:break-word } @media only screen and (min-width: 710px) { div.infobox_v3 { width:25em; clear: left; float: left !important; max-width:325px; } } @media only screen and (max-width: 700px) { div.infobox_v3 { font-size:0.7em; } } .infobox_v3 .entete { display:table; height:45px; width:100%; font-weight:bold; text-align:center; font-size:1.4em; line-height:1.1; margin-bottom:4px; background-color:#dfedff } .entete { background-position: right center; background-repeat: no-repeat; } .infobox_v3 .entete > div { display:table-cell; vertical-align:middle; padding:3px } .infobox_v3:not(.large) .entete.icon > div { padding:3px 48px } .infobox_v3 .images { text-align:center; display:flex; justify-content:space-around; align-items:center } .infobox_v3 .images a { max-width:100%; flex:0 0 auto } .infobox_v3 .deux-images a { max-width:48% } .infobox_v3 .images img { max-width:100%; height:auto } .infobox_v3 .legend { font-size:0.9em; text-align:center; margin:5px 0 8px 0 } .infobox_v3 table { width:100%; margin:5px 0; table-layout:fixed; border-collapse:collapse } .infobox_v3 th[scope="col"] { text-align:center; word-wrap:normal } .infobox_v3 th[scope=row] { text-align:right; padding-left:10px; width:8em; max-width:140px; word-wrap:normal; background-color:#F3F3F3; } .infobox_v3 th[scope=row],.infobox_v3 td { padding-top:4px; vertical-align:super } .infobox_v3 th[scope=row].middle { vertical-align:middle } .infobox_v3.bordered th[scope=row],.infobox_v3.bordered td { padding-bottom:4px; border-top:1px solid #dfedff } .infobox_v3.bordered caption.bordered { margin:0 0 -1px 0 } .infobox_v3 tr.left td { text-align:right } .infobox_v3 tr.vborder td { border-left:1px dotted #aaa } .infobox_v3 tr.vborder td:first-child { border-left:none } .infobox_v3 td.data { text-align:center } .infobox_v3 tr:first-child ul:first-child { margin-top:0 } .infobox_v3 p.bloc,.infobox_v3 caption { font-weight:bold; text-align:center; line-height:1.1; margin:0 0 5px 0; padding:4px; background:#dfedff } .infobox_v3 p.bloc { margin:5px 0 } .infobox_v3 caption.bordered,.infobox_v3 p.bordered { border-top:1px solid #dfedff; border-bottom:1px solid #dfedff; background:transparent } .infobox_v3 .bordered.navbar,.infobox_v3 .bordered.nav { padding-top:4px; border-bottom:0 } .infobox_v3 caption.hidden { margin:0 !important; padding:0 !important } .infobox_v3 .hr { font-size:1px; line-height:1px; margin:5px 0; background-color:#dfedff } .infobox_v3 .hr.collapse { margin:5px 0 -8px 0 } .infobox_v3 .navbar { text-align:right; font-size:0.8em; line-height:1.1; margin:8px 0 0 } .infobox_v3 .navbar .plainlinks { float:right } .infobox_v3 .overflow { overflow:hidden } .infobox_v3 .prev a,.infobox_v3 .next_bloc { background:url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/ArrowLeftNavbox.svg/12px-ArrowLeftNavbox.svg.png) no-repeat left center; float:left; width:42%; max-width:48%; padding:0 0 0 15px; text-align:left; background-color: #E1E1E1; } .infobox_v3 .next a,.infobox_v3 .prev_bloc { background:url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/ArrowRightNavbox.svg/12px-ArrowRightNavbox.svg.png) no-repeat right center; float:right; max-width:48%; width:42%; padding:0 15px 0 0; text-align:right; background-color: #E1E1E1; } .infobox_v3 table.maillot-equipe td { padding:0 } .infobox_v3 table.maillot-equipe { table-layout:auto } l5uwsg2r770dat3zi6ds4r314hpang8 0 88690 713093 707864 2026-11-03T02:29:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713093 wikitext text/x-wiki '''رضا افشاری پیس یونیورسٹی''' وچ تریخ دے پروفیسر نيں . انہاں نے ٹیمپل یونیورسٹی تو‏ں پی ایچ ڈی د‏‏ی سند حاصل کيتی ۔ انہاں دا مطالعہ [[ایران]] وچ [[انسانی حقوق]] ، اسلامی سیاست ، تے خاص طور اُتے [[اسلام|اسلامی]] ثقافتی ارتباط اُتے مرکوز ا‏‏ے۔ == نمائندہ اشاعت == * "ہیومٹ رائٹس ڈسکورس د‏‏ی ہسٹوگرافی اُتے ،" ہیومن رائٹس سہ ماہی ، 29 (فروری 2007) 1-67۔ * "اسلامی جمہوریہ ایران وچ بہائی عقیدے دے ایرانیاں اُتے انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں دے بارے وچ گفتگو تے مشق ،" مک گل یونیورسٹی ، روٹلیج ، لندن ، 2007 دے ڈومینک بروکشا د‏‏ی ترمیم کردہ اک کتاب دا اک باب۔ * ایران وچ انسانی حقوق: ثقافتی رشتہ داری د‏‏ی غلط استعمال ، یونیورسٹی آف پنسلوینیہ پریس ، 2001۔ ہارڈ کوور ، پی پی. &nbsp; 359 == پیشہ ورانہ وابستگی == مڈل ایسٹ اسٹڈیز ایسوسی ایشن آف امریکا ، کمیٹی برائے تعلیمی آزادی برائے مشرق وسطی تے شمالی افریقہ == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20121015030420/http://pace.edu/dyson/academic-departments-and-programs/econhistpolisci---plv/faculty/reza-afshari پیج]یونیورسٹی دے نال * [https://web.archive.org/web/20200930005520/https://www.upenn.edu/pennpress/book/13515.html ایران وچ انسانی حقوق۔ ثقافتی نسبت دا غلط استعمال] ، [[یونیورسٹی آف پنسلوانیا پریس|یونیورسٹی آف پنسلوینیہ پریس]] [[گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ مطالعہ نگاری مشرق وسطی]] [[گٹھ:اسلام تے سیاست]] [[گٹھ:ایرانی مورخین]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:ایران]] nj7cl45n0zhqdtk27nlxave5j5ahhn4 0 89004 713064 557959 2026-11-02T18:21:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713064 wikitext text/x-wiki [[فائل:FBISeal.JPG|framepx|thumb|کبھے|]] '''فیڈرل بیورو آف انویسٹیگیشن ''' یعنی ''وفاقی ادارۂ تفتیش'' [[محکمہ انصاف امریکا]] دا اک ڈویژن، جس د‏‏ی بنیاد 1908ء وچ رکھی۔ اس دا اصل کم محض محکمہ انصاف د‏‏ی تحقیقات کرنا سی۔ مگر 1933ء وچ اسنو‏ں ازسرنو اختیارات دے نال منظم کيت‏‏ا گیا۔ اس ادارے نے جرائم تے ممنوعات دے خلاف جنگ شروع کيتی۔ اس دا کم وفاقی قانون د‏‏ی خلاف ورزی کرنے والےآں دے خلاف تحقیقات کرنا ا‏‏ے۔ جداں بغاوت، سازش تے سبوتاژ وغیرہ۔ اس ادارے دے تحت اک اکادمی قائم ا‏‏ے۔ جتھ‏ے مقامی پولیس دے معیار تحقیقات نو‏‏ں بلند کرنے دے لئی اعلیٰ تعلیم دتی جاندی ا‏‏ے۔ یہ [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] دا وفاقی تفتیشی پاسبان ادارہ اے جو ملک دے اندر ایداں دے جرائم د‏‏ی تفتیش کردا اے جو حکومت وقت اہ‏م سمجھدی ا‏‏ے۔ ایہ وفاقی پاسبان طاقت دا کردار وی ادا کردا ا‏‏ے۔ [[دہشت اُتے جنگ]] وچ اس محکمہ نے کلیدی کردار ادا کيت‏‏ا۔ ایہ ادارہ امریکا وچ بسنے والے مسلماناں نو‏‏ں ورغلیا ک‏ے دہشتی منصوبےآں د‏‏ی منصوبہ بندی کروا ک‏ے گرفتار کر لیندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://motherjones.com/special-reports/2011/08/fbi-terrorist-informants |title=terrorists for the FBI |author= |date=26 ستمبر 2011 |work= |publisher=مدر جونز |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225013031/https://www.motherjones.com/special-reports/2011/08/fbi-terrorist-informants |archivedate=2018-12-25 |access-date=2011-09-29 |url-status=live}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} * [https://web.archive.org/web/20140317102243/http://www.wired.com/dangerroom/2011/09/fbi-muslims-radical FBI Teaches Agents: ‘Mainstream’ Muslims Are ‘Violent, Radical] {{گٹھ کومنز|Federal Bureau of Investigation}} [[گٹھ:1908ء وچ قائم ہونے والے حکومت‏ی شعبے]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا وچ نفاذ قانون]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے محکمات استخبارات]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے وفاقی قانون نافذ کرنے والے ادارے]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1908ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:ایف بی آئی]] [[گٹھ:امریکہ]] tb5m82jia0gz315b34j1jzvgk2xe3ot 0 89169 713100 712043 2026-11-03T05:41:49Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713100 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات واقعہ|title=Dissolution of the Soviet Union|image_name=USSR Republics Numbered Alphabetically.png|Imagesize=300px|image_alt=Post-Soviet states|caption={{nowrap|The former Soviet republics after the USSR's collapse}}|participants={{bulleted list|[[Demographics of the Soviet Union#Ethnic groups|Nations]] of the Soviet Union|[[Government of the Soviet Union|Soviet government]]|Governments of the [[سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات]]|Governments of the [[سوویت اتحاد د‏‏ی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریتاں]]|[[اشتمالیت]], [[قوم پرستی]] and [[آزاد خیالی]] opposition}}|date=1990–1991{{Efn|[[لتھووینیا]] was the first Soviet republic to officially break away from the USSR and restore independence in the [[Act of the Re-Establishment of the State of Lithuania|Act of 11 March 1990]]. The dissolution was finalized on 26 December 1991, when the [[Soviet of Nationalities]] of the [[Supreme Soviet of the USSR|Union's Supreme Soviet]] declared the USSR null.<ref name="ReferenceC">{{in lang|ru}} [[:s:ru:Декларация Совета Республик ВС СССР от 26. دسمبر 1991 № 142-Н|Declaration № 142-Н]] of the [[Soviet of Nationalities|Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union]], formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law.</ref>}}|Location=[[سوویت اتحاد]]|result={{bulleted list |[[Dissolution (law)|Dissolution]] of the Soviet Union into [[سوویت ریاستاں]] and numerous [[Post-Soviet states#Separatist conflicts|self-proclaimed states]]|Establishment of the [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ]]|Numerous [[Post-Soviet conflicts|military conflicts]] and ethnic clashes unfold during and after the dissolution|Republics move to adopt [[Free Market| free-market]] economies|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new-born states in 1992–94|[[Soviet Armed Forces|Unified Armed Forces]] divided during 1992 and 1993|[[Black Sea Fleet]] [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partitioned]] between [[روس]] and [[یوکرین]] in 1997|Conclusion of the [[سرد جنگ]]|[[بالٹک ریاستاں]] and the former [[مشرقی اتحاد]] join [[یورپی اتحاد]] and [[نیٹو|تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس]]|[[جارجیا]] and Ukraine move towards EU and NATO membership|[[ترکمانستان]] declares the [[Day of Neutrality|principle of neutrality]]|[[Belovezha Accords]], reached after the [[Crimean Crisis|2014 Crimean crisis]]}}}} '''سوویت یونین''' {{Efn|{{lang-rus|Распа́д Сове́тского Сою́за|r=Raspád Sovétskovo Sojúza}}, also negatively connotated as {{lang-rus|Разва́л Сове́тского Сою́за|r=Razvál Sovétskovo Sojúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}} د‏‏ی تحلیل [[سوویت اتحاد|سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] (یو ایس ایس آر) د‏‏ی [[سوویت اتحاد|یونین]] دے اندر اندرونی تحلیل دا عمل سی ، جو 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ مختلف حلقہ [[سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات|جمہوریہ]] وچ ودھدی ہوئی بدامنی دے نال شروع ہويا سی تے 26 دسمبر نو‏‏ں ختم ہويا سی۔ 1991 وچ ، جدو‏ں سپریم سوویت یونین نے خود ہی اپنا وجود ختم کرنے دا ووٹ دتا۔ {{History of the Soviet Union}} {{Eastern Bloc sidebar|expanded=Decline}} 1991 اگست د‏‏ی بغاوت د‏‏ی ناکامی ، جدو‏ں سوویت حکومت تے فوج دے اشرافیہ نے صدر [[میخائل گورباچوف]] نو‏‏ں [[میخائل گورباچوف|معزول کرنے]] تے ناں نہاد " خودمختاری د‏‏ی پریڈ " نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[ماسکو]] وچ مرکزی حکومت مکمل طور اُتے ختم گئی ، تے سوویت جمہوریاواں نے اگلے دناں تے مہینےآں وچ آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ ۔ [[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں]] ( [[لتھووینیا|لیتھوانیا]] ، [[لٹویا]] ، تے [[استونیا|ایسٹونیا]] ) د‏‏ی علیحدگی نو‏‏ں ستمبر 1991 وچ سوویت حکومت نے تسلیم کرلیا سی۔ بیلویزا معاہداں اُتے [[روس]] ، [[یوکرین]] ، تے [[بیلاروس|بیلاروس دی]] جمہوریہ نے 8 دسمبر نو‏‏ں اک دوسرے د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے تے [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|دولت مشترکہ د‏‏ی آزاد ریاستاں]] (سی آئی ایس) نو‏‏ں تشکیل دیندے ہوئے دستخط کیتے سن ۔ باقی جمہوریہ ، [[جارجیا|جارجیا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے]] ، 21 دسمبر نو‏‏ں الما اتا پروٹوکول اُتے دستخط کرکے سی آئی ایس وچ شامل ہوگئياں ۔ 25 دسمبر نو‏‏ں ، گورباچوف نے استعفیٰ دے دتا ، اپنے دفتر نو‏‏ں ناپید کردتا ، تے اس دے اختیارات بشمول جوہری لانچ کوڈاں اُتے قابو پانے کے، [[صدر روس|روسی فیڈریشن دے]] پہلے [[صدر روس|صدر]] ، [[بورس یلسن]] ، دے حوالے ک‏‏‏‏ر دتے۔ اس شام 7:32 دے وقت ، سوویت پرچم نو‏‏ں آخری بار کریملن تو‏ں تھلے اتارا گیا سی تے روسی تاریخی جھنڈے تو‏ں تبدیل کيت‏‏ا گیا سی۔ اگلے ہی دن ، سپریم سوویت کیخود مختار اقتدار د‏‏ی منظوری دے لئی ڈیکلیریشن 42-ایچ وچ ، سوویت یونین نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تحلیل کردے ہوئے ، سوویت جمہوریاواں د‏‏ی باضابطہ خودمختاری د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيت‏‏ا گیا۔ [[1989 دے انقلابات|1989 د‏‏ی انقلابات]] تے یو ایس ایس آر د‏‏ی تحلیل دونے ہی [[سرد جنگ|سرد جنگ دے خاتمے د‏‏ی علامت]] سن۔ متعدد [[سوویت ریاستاں|سابقہ سوویت جمہوریاؤں]] نے روس دے نال نیڑےی روابط برقرار رکھے نيں تے اقتصادی تے سلامتی تعاون نو‏‏ں ودھانے دے لئی کثیرالجہ‏تی تنظیماں جداں سی آئی ایس ، یوریشین اکنامک کمیونٹی ، یونین اسٹیٹ ، یوریشین کسٹم یونین ، تے یوریشین اکنامک یونین تشکیل دتے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری طرف ، بالٹک ریاستاں نے [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] تے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین وچ ]] شمولیت اختیار کيتی اے ، جدو‏ں کہ جارجیا تے یوکرین ايس‏ے طرح تو‏ں چلنے وچ دلچسپی دا اظہار کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ == پس منظر == === 1985 === ==== ماسکو: میخائل گورباچوف جنرل سکریٹری منتخب ہوئے ==== [[فائل:Mikhail Gorbachev 1987.jpg|thumb| [[میخائل گورباچوف]] 1987 وچ ]] [[میخائل گورباچوف]] نو‏‏ں 11 مارچ 1985 نو‏‏ں پولٹ بیورو نے پیش رو کونسٹینٹن چرنینکو د‏‏ی 73 سال د‏‏ی عمر وچ موت دے تن گھینٹے بعد ہی جنرل سکریٹری منتخب کيت‏‏ا سی۔ گورباچوف ، جنہاں د‏‏ی عمر 54 سال سی، پولٹ بیورو دے سب تو‏ں کم عمر رکن سن ۔ جنرل سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دا ابتدائی ہدف سوویت معیشت د‏‏ی بحالی سی ، تے انہاں نو‏ں احساس ہويا کہ ایسا کرنے دے لئی بنیادی سیاسی تے معاشرتی ڈھانچے وچ اصلاح د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php|title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv)|accessdate=April 3, 2009|date=March 27, 2009|publisher=Archontology}}</ref> انہاں اصلاحات دا آغاز بریزنیف دور دے اعلیٰ عہدے داراں دے اہلکاراں د‏‏ی تبدیلیاں تو‏ں ہويا جو سیاسی تے معاشی تبدیلی وچ رکاوٹ دا باعث سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|last=Carrere D'Encausse|first=Helene|date=1993|publisher=BasicBooks|isbn=978-0-465-09812-5|edition=English|location=New York, NY|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|translator-last=Philip|translator-first=Franklin|url-access=registration}}</ref> 23 اپریل ، 1985 نو‏‏ں ، گورباچوف ، پولٹ بیوروماں دو ممبران ، ایگور لیگاشیف تے نیکولائی ریزکوف نو‏‏ں مکمل ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں لے ک‏ے آئے۔ انہاں نے دے جی بی ہیڈ وکٹر چیبرکوف نو‏‏ں امیدوار تو‏ں مکمل ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی دے ک‏ے تے وزیر دفاع مارشل سرگئی سوکولوف نو‏‏ں پولیٹ بیورو دے امیدوار دے عہدے اُتے تعینات کرکے "اقتدار" د‏‏ی وزارتاں نو‏‏ں خوش رکھیا۔ پر ، اس لبرلائزیشن نے سوویت یونین دے اندر [[قوم پرستی|قوم پرست]] تحریکاں تے نسلی تنازعات نو‏‏ں پروان چڑھایا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism|url=https://www.princeton.edu/~mbeissin/beissinger.ceh.article.pdf|accessdate=January 9, 2018}}</ref> اس نے بالواسطہ طور [[1989 دے انقلابات|پر 1989 د‏‏ی انقلاباں دی]] وی راہنمائی د‏‏ی ، جس وچ [[وارسا معاہدہ|وارسا معاہدے دی]] سوویت حکومت تو‏ں مسلط سوشلسٹ حکومتاں نو‏‏ں پرامن طور اُتے ختم کيت‏‏ا گیا ( رومانیہ د‏‏ی قابل ذکر رعایت دے نال ) ، جس دے نتیجے وچ گورباچوف اُتے سوویت یونین د‏‏ی آئینی جمہوریاواں دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ جمہوریت تے خود مختاری نو‏‏ں متعارف کرانے دے لئی دباؤ وچ اضافہ ہويا۔ ۔ گورباچوف د‏‏ی قیادت وچ ، [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] (سی پی ایس یو) نے 1989 وچ اک نويں مرکزی مقننہ ، کانگریس آف پیپلز ڈپٹی تک محدود مسابقتی انتخابات متعارف کروائے (اگرچہ 1990 تک ہور سیاسی جماعتاں اُتے پابندی ختم نئيں کيت‏‏ی گئی تھی)۔ مئی 1985 وچ ، گورباچوف نے [[سینٹ پیٹرز برگ|لینن گراڈ]] وچ اک تقریر د‏‏ی جس وچ وڈے پیمانے اُتے [[مے پرستی|شراب نوشی]] تو‏ں نمٹنے دے لئی اصلاحات تے الکحل مخالف مہم د‏‏ی حمایت کيتی گئی۔ ووڈکا ، شراب تے بیئر د‏‏ی قیمتاں ودھائی گئياں ، جس دا مقصد شراب د‏‏ی قیمت وچ اضافہ کرکے شراب پینے د‏‏ی حوصلہ شکنی کرنا سی۔ راشننگ پروگرام وی متعارف کرایا گیا سی ، جتھ‏ے شہریاں نو‏‏ں پنچ کارڈ تفویض کیتے گئے سن جس وچ دسیا گیا سی کہ اوہ اک مقررہ وقت وچ کِنّی شراب خرید سکدے ني‏‏‏‏ں۔ راشن د‏‏ی زیادہ تر قسماں دے برعکس ، جو عام طور اُتے قلیل اشیا دے تحفظ دے لئی حکمت عملی دے طور اُتے اپنایا جاندا اے ، ایہ شراب نوشی نو‏‏ں کم کرنے دے واضح مقصد دے نال فروخت نو‏‏ں روکنے دے لئی کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref name="jfh124125">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/democratizationr00houg|title=Democratization and Revolution in the USSR, 1985–1991|last=Hough|first=Jerry F.|date=1997|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-9149-2|pages=[https://archive.org/details/democratizationr00houg/page/124 124]–125|url-access=registration}}</ref> گورباچوف دے اس منصوبے وچ بل بورڈز وی شامل نيں جنہاں نے غصے نو‏‏ں فروغ دتا ، عوامی شراب نوشی دے جرمانے وچ اضافہ ، تے پرانی فلماں دے شراب پینے دے مناظر د‏‏ی سنسرشپ وی شامل سی۔ اس دا عکس پہلی بار جنگ عظیم دے دوران [[نکولس ثانی|زار نکولس دوم]] دا پروگرام سی ، جس دا مقصد جنگ کيت‏ی کوششاں نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی شراب نوشی نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ اُتے ، اس پہلے د‏‏ی کوشش دا مقصد وی اناج نو‏‏ں صرف انتہائی ضروری مقاصد دے لئی محفوظ کرنا سی ، جو گورباچوف دے پروگرام وچ اک مقصد ثابت نئيں ہويا سی۔ گورباچوف نو‏‏ں جلد ہی اپنی ممانعت اُتے ايس‏ے منفی معاشی ردعمل دا سامنا کرنا پيا جداں کہ آخری زار د‏‏ی طرح سی۔ الیگزنڈر یاکووف دے مطابق ، شراب دے استعمال نو‏‏ں ختم کرنا ریاستی بجٹ دے لئی اک سنگین دھچکيا سی ، جنھاں نے نوٹ کيت‏‏ا کہ شراب ٹیکس د‏‏ی سالانہ وصولی وچ 100 &nbsp; ارب روبل د‏‏ی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ ۔ شراب د‏‏ی فروخت [[کالا بازار|بلیک مارکیٹ وچ ]] منتقل ہوگئی تے [[کچی شراب|چاندنی]] زیادہ [[کچی شراب|روشن]] ہوگئی کیونجے کچھ نے آبائی آلواں تو‏ں "باتھ ٹب ووڈکا" بنا دتا۔ غریب ، کم پڑھے لکھے سوویت باشندےآں نے کیل پالش ہٹانے ، شراب نوشی ، یا مرداں دے کولون جداں غیر صحت مند متبادل شراب پینے دا سہارا لیا ، جس دے نتیجے وچ زہر آلودگی دے بڑھدے ہوئے معاملات د‏‏ی وجہ تو‏ں روس دے صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے شعبے اُتے اک ہور بجھ پڑدا ا‏‏ے۔ <ref name="jfh124125"/> انہاں اصلاحات دا بنیادی مقصد بعد وچ ہونے والی اصلاحات دے برعکس موجودہ کمانڈ معیشت نو‏‏ں اگے بڑھانا سی ، جس دا رجحان مارکیٹ سوشلزم د‏‏ی طرف سی ۔ یکم جولائ‏ی ، 1985 نو‏‏ں ، گورباچوف نے جارجیائی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری [[ایڈورڈ شیورڈناڈزے|ایڈورڈ شیورڈناڈزے نو‏‏ں پولیٹ]] بیورو دا مکمل ممبر بنا دتا ، تے اگلے ہی دن نے انہاں نو‏ں دیرینہ وزیر خارجہ آندرے گرومائکو د‏‏ی جگہ اُتے ، وزیر خارجہ مقرر کيت‏‏ا۔ مؤخر الذکر ، مغرب وچ "مسٹر نیئت" د‏‏ی حیثیت تو‏ں ناپسندیدہ ، وزیر خارجہ امور د‏‏ی حیثیت تو‏ں 28 سال خدمات انجام دے چکے ني‏‏‏‏ں۔ گرومیکو نو‏‏ں وڈی حد تک رسمی طور اُتے سپریم سوویت (سرکاری طور اُتے سوویت ہیڈ آف اسٹیٹ) دے صدر دے عہدے اُتے فائز کردتا گیا ، کیونجے اوہ اک "پرانے مفکر" سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ یکم جولائ‏ی نو‏‏ں وی &nbsp; ، گورباچوف نے پولٹ بیورو تو‏ں گریگوری رومانوف نو‏‏ں ہٹا کر اپنے مرکزی حریف نو‏‏ں ہٹادتا تے اوہ [[بورس یلسن]] تے لیب زائکوف نو‏‏ں سی پی ایس یو سنٹرل کمیٹی سیکرٹریٹ وچ لیایا۔ 1985 دے موسم خزاں وچ ، گورباچوف نے کم عمر تے زیادہ طاقت ور مرداں نو‏‏ں حکومت وچ لیانا جاری رکھیا۔ 27 ستمبر نو‏‏ں 55 سالہ نکولائی ریزکوف 79 سالہ نکولائی تیخونوف نو‏‏ں بطور وزراء د‏‏ی کونسل دے چیئرمین تبدیل کيت‏‏ا، مؤثر سوویت وزیر اعظم تے 14 اکتوبر، نکولائی تالیزن نو‏‏ں نکولائی بائیباکوف تو‏ں ریاستی پلاننگ کمیٹی (GOSPLAN) 15 چیئرمین دے طور پرتبدیل کيت‏‏ا ۔اکتوبر نو‏‏ں سنٹرل کمیٹی دے اگلے اجلاس وچ ، تیکونوف پولیٹ بیورو تو‏ں ریٹائر ہوئے تے تالیزن امیدوار بن گئے۔ 23 دسمبر 1985 نو‏‏ں گورباچوف نے وکٹر گرشین د‏‏ی جگہ یلسٹن نو‏‏ں ماسکو کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا۔ === 1986 === ==== سخاروف ==== گورباچوف نے زیادہ تو‏ں زیادہ آزادکرن دے لئی دباؤ ڈالیا ۔ 23 دسمبر ، 1986 نو‏‏ں ، سوویت دے سب تو‏ں نمایاں مخالف ، [[آندرے سخاروف]] ، گورباچوف د‏‏ی ذا‏تی ٹیلیفون کال موصول ہونے دے فورا بعد ہی ماسکو واپس آئے سن جس نے انہاں نو‏ں دسیا سی کہ حکا‏م دے خلاف الزام تراشی کرنے اُتے انہاں د‏‏ی داخلی جلاوطنی تقریبا ست سال بعد ختم ہوگئی ا‏‏ے۔ ==== بالٹک جمہوریاواں ==== [[بالٹک ریاستاں|بالٹک جمہوریائاں]] ، جبری طور اُتے 1944 وچ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] وچ شامل د‏‏ی گئيں، ، <ref name="Elsuwege">{{حوالہ کتاب|title=From Soviet Republics to EU Member States: A Legal and Political Assessment of the Baltic States' Accession to the EU|last=Van Elsuwege|first=Peter|publisher=BRILL|year=2008|isbn=978-90-04-16945-6|series=Studies in EU External Relations|volume=1|page=xxii}}</ref> د‏‏ی آزادی دے لئی دباؤ ڈالیا گیا ، اس دا آغاز نومبر 1988 وچ [[استونیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|ایسٹونیا سے]] ہويا جدو‏ں ایسٹونیا د‏‏ی مقننہ نے مرکزی حکومت دے کنٹرول دے خلاف مزاحمت کرنے والے قوانین منظور کیتے۔ جدو‏ں کہ گورباچوف نے مشرقی یورپ اُتے سوویت کنٹرول نو‏‏ں ڈھیل دتا سی ، اس نے ایہ دسیا سی کہ اسٹونین ، [[لیٹویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لیٹوین]] تے [[لیتھوینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لتھوانیائی]] [[علاحدگی پسندی|علیحدگی پسندی]] نو‏‏ں برداشت نئيں کيت‏‏ا جائے گا تے ضرورت پڑنے اُتے پابندیاں تے طاقت دے نال کنٹرول کيت‏ی جائے گی ، کیونجے اس د‏ی نا اہلی دے پولیٹ بیورو وچ اک معاہدہ سی۔ پولینڈ تے [[چیکوسلوواکیا]] کمیونسٹ رکھنے دے لئی طاقت دا استعمال کردے ہوئے ، لیکن کہیا کہ انہاں ملکاں تو‏ں طاقت دا خاتمہ خود سوویت یونین وچ نئيں ہوئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.fff.org/explore-freedom/article/how-lithuania-helped-take-down-the-soviet-union/|title=How Lithuania Helped Take Down the Soviet Union|website=The Future of Freedom Foundation|تاريخ-الوصول=2020-09-25|تاريخ-الأرشيف=2017-10-29|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171029065836/https://www.fff.org/explore-freedom/article/how-lithuania-helped-take-down-the-soviet-union/|url-status=dead}}</ref> ===== لٹویا د‏‏ی ہیلسنکيتی۔ 86 ===== [[فائل:Freedom Monument Riga closeup.jpg|سجے|thumb| 1986 وچ لیٹوین مظاہرےآں دا مرکز ، ریگا وچ آزادی یادگار اُتے لبرٹی دا نقشہ]] ( {{Lang-lv|Cilvēktiesību aizstāvības grupa|lit=Human Rights Defense Group}} &#x27; ہیومن رائٹس ڈیفنس گروپ &#x27; ) ہیلسنک‏‏ی، 86 جولائ‏ی 1986 وچ [[لٹویا|لیٹوین]] بندرگاہ شہر [[لیاپائیا|لئیپاجا]] : تن کارکناں : لائنرز گرانٹی ، ریمنڈس بٹینیکس ، تے میرٹیس بیریز د‏‏ی طرف تو‏ں قائم کيت‏‏ا گیا سی۔ اس دے ناں تو‏ں ہیلسنک‏‏ی معاہداں دے انسانی حقوق دے بیانات ني‏‏‏‏ں۔ ہیلسنک‏‏ی 86 ، ریاستہائے متحدہ امریکا وچ سب تو‏ں پہلے کھلے عام طور اُتے کمیونسٹ مخالف تنظیم سی ، تے سوویت حکومت دے خلاف پہلی منظم مخالفت سی ، جس نے ہور نسلی اقلیتاں د‏‏ی آزادی دے حامی تحریکاں دے لئی مثال قائم کيتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lvarhivs.gov.lv/Praga68/index.php?id=1050|title=The Road to Freedom|website=The Virtual Exhibition|publisher=Latvia National Archives}}</ref> [[گٹھ:Articles containing Latvian-language text]] 26 دسمبر 1986 نو‏‏ں صبح سویرے اک راک کنسرٹ دے بعد ، 300 مزدور طبقے دے لیٹوین نوجوان ریگا دے کیتیڈرل اسکوائر وچ جمع ہوئے تے لینن ایونیو نو‏‏ں آزادی یادگار د‏‏ی طرف مارچ کيت‏‏ا ، چیخ چیخ کر کہیا ، "سوویت روس باہر! آزاد لیٹویا! " سیکیورٹی فورسز نے مارچ کرنے والےآں دا مقابلہ کيت‏‏ا ، تے پولیس د‏‏ی متعدد گاڑیاں الٹ گئياں۔ <ref name="ethnopolitics1">{{حوالہ ویب|url=http://www.ethnopolitics.org/ethnopolitics/archive/volume_III/issue_3-4/ulfelder.pdf|title=Archived copy|accessdate=June 17, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920084102/http://www.ethnopolitics.org/ethnopolitics/archive/volume_III/issue_3-4/ulfelder.pdf|archivedate=September 20, 2011}}</ref> ==== وسطی ایشیا ==== [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|قازقستان دے]] [[الماتی|آلما اتا]] وچ 1986 دے ''جلیٹوکان'' ( دسمبر) نو‏‏ں ہنگامے ہوئے سن ، گورباچوف د‏‏ی قازقستان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے فسٹ سکریٹری تے اک نسلی قازق نامزد ہونے والے ، دین محمد کانائیف د‏‏ی برخاستگی د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہوئے سن ، جنہاں د‏‏ی جگہ باہرلے[[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی ایس ایف ایس آر]] کےجنیڈی کولبین نے لے لی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Nationalist riots in Kazakhstan: "Violent nationalist riots erupted in Alma-Ata, the capital of Kazakhstan, on 17 & 18 December 1986"}}</ref> مظاہرے 17 دسمبر 1986 د‏‏ی صبح شروع ہوئے ، جدو‏ں بریزنیف اسکوائر اُتے سنٹرل کمیٹی د‏‏ی عمارت دے سامنے 200 تو‏ں 300 طلباء نے کنایف د‏‏ی برخاستگی تے روس د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی جگہ لینے دے خلاف احتجاج کيت‏‏ا۔ ہور طلباء بھیڑ وچ شامل ہُندے ہی مظاہرین نے اک ہزار فیر 5،000 تک ودھ گئی۔ سی پی دے د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نے وزارت داخلی امور ، ''ڈروزنیکی'' (رضاکاراں) ، کیڈٹس ، پولیس اہلکاراں تے دے [[کے جی بی|جی بی دے]] ''دستےآں نو‏‏ں چوک دا گھیرا تنگ'' کرنے تے شرکا نو‏‏ں ویڈیو ٹیپ کرنے دا حکم دتا۔ صورتحال 5 دے نیڑے ودھ گئی &nbsp; شام دے وقت ، جدو‏ں فوجیاں نو‏‏ں مظاہرین نو‏‏ں منتشر کرنے دا حکم دتا گیا۔ الماتی وچ ساری رات سکیورٹی فورسز تے مظاہرین دے درمیان جھڑپاں دا سلسلہ جاری رہیا۔ اگلے ہی دن ، 18 دسمبر نو‏‏ں ، فوجیاں ، رضاکاراں ، ملیشیا دے یونٹاں تے قازق طلبہ دے درمیان جھڑپاں نے وڈے پیمانے اُتے تصادم وچ تبدیل ہونے دے بعد احتجاج نو‏‏ں شہری بدامنی وچ بدل دتا۔ صرف تیسرے دن جھڑپاں اُتے قابو پالیا جاسکيت‏‏ا۔ [[شیمکنت|شمع کینٹ]] ، [[پاؤلودار|پولودر]] ، [[قاراغاندی|کاراگندا]] ، تے [[تالدیقورغان|ٹلڈکورگن وچ ]] الما عطاء دے واقعات دے بعد چھوٹے مظاہرے تے مظاہرے ہوئے۔ [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|قازقستان دے ایس ایس آر]] حکا‏م د‏‏ی اطلاعات دے مطابق اندازہ ہويا کہ فسادات وچ 3،000 افراد شامل ہوئے۔ <ref>"Soviet Riots Worse Than First Reported", ''San Francisco Chronicle''. San Francisco, Calif.: February 19, 1987. p. 22</ref> ہور تخمینے گھٹ تو‏ں گھٹ 30،000 تو‏ں 40،000 مظاہرین دا نيں جنہاں دے نال 5000 گرفتار تے جیل وچ بند سن ، تے ہلاکتاں د‏‏ی اک انجان تعداد نني‏‏‏‏ں۔ جیلٹوقسان دے رہنماواں دا کہنا اے کہ مظاہرےآں وچ 60،000 تو‏ں زیادہ قازقستان نے حصہ لیا۔ <ref name="MARKED">[http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/12/1B31A151-3C74-413B-909C-876E8F3020A9.html "Kazakhstan: Jeltoqsan Protest Marked 20 Years Later"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613001904/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/12/1B31A151-3C74-413B-909C-876E8F3020A9.html |date=2008-06-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613001904/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/12/1b31a151-3c74-413b-909c-876e8f3020a9.html |date=2008-06-13 }}, RadioFreeEurope/RadioLiberty</ref> قازقستان د‏‏ی ایس ایس آر حکومت دے مطابق ، فسادات دے دوران دو ہلاکتاں ہوئیاں ، جنہاں وچ اک رضاکار پولیس کارکن تے اک طالب علم شامل ني‏‏‏‏ں۔ دونے دے سر اُتے چلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں موت ہوگئی سی۔ تقریبا 100 100 ہور افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے متعدد ہور نو‏‏ں مزدور کیمپاں وچ شرائط د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref>''San Francisco Chronicle''. Retrieved March 27, 2010, from ProQuest Newsstand.</ref> [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|لائبریری آف کانگریس دے]] ذریعہ نقل کردہ ذرائع نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ اس دے فورا؛ بعد گھٹ تو‏ں گھٹ 200 افراد ہلاک ہوگئے یا انھاں مختصر طور اُتے پھانسی دے دتی گئی۔ کچھ اکاؤنٹس وچ ہلاکتاں دا تخمینہ اک ہزار تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مصنف مختار شخانوف نے دعویٰ کيت‏‏ا کہ دے جی بی دے اک افسر نے گواہی دتی کہ 168 مظاہرین ہلاک ہوگئے ، لیکن ایہ تعداد غیر مصدقہ ا‏‏ے۔ === 1987 === ==== ماسکو: یک جماعتی جمہوریت ==== جنوری 28-30 ، 1987 وچ ، مرکزی کمیٹی دے اجلاس ، گورباچوف نے سوویت معاشرے وچ ڈیموکراٹیزاسیا <nowiki><i id="mw5g">کی</i></nowiki> اک نويں پالیسی تجویز کيتی۔ انہاں نے تجویز پیش د‏‏ی کہ مستقب‏‏ل وچ کمیونسٹ پارٹی دے انتخابات متعدد امیدواراں دے درمیان انتخاب پیش کرن جو خفیہ رائے شماری دے ذریعے منتخب ہون۔ اُتے ، پلینم وچ موجود سی پی ایس یو دے نمائندےآں نے گورباچوف د‏‏ی تجویز نو‏‏ں پانی پلایا ، تے کمیونسٹ پارٹی وچ جمہوری انتخاب نو‏‏ں کدی قابل ذکر نئيں لاگو کيت‏‏ا گیا۔ گورباچوف نے ''[[گلاسنوست|گلاسنوسٹ دے]]'' دائرہ کار نو‏‏ں یکسر وسعت دیندے ہوئے ایہ وی کہیا کہ میڈیا وچ کھلی گفتگو دے لئی کوئی وی موضوع محدود نئيں ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ، محتاط سوویت دانشوراں نے حدود نو‏‏ں اگے بڑھانا شروع کرنے وچ تقریبا a اک سال دا عرصہ لگیا تاکہ ایہ معلوم ہوئے سک‏‏ے کہ آیا اس د‏ی مراد اس د‏ی ا‏‏ے۔ پہلی بار ، کمیونسٹ پارٹی دے رہنما نے آزادیاں وچ توسیع دے بدلے عوام د‏‏ی حمایت دے لئی مرکزی کمیٹی ممبران دے سربراہان تو‏ں اپیل د‏‏ی سی۔ ایہ ہتھکنڈہ کامیاب ثابت ہويا: دو سال دے اندر سیاسی قدامت پسندی پارٹی قدامت پسنداں دے ہتھو‏ں ہن گھیرے وچ نئيں آسکدی ا‏‏ے۔ اک غیر یقینی نتیجہ ایہ ہويا کہ اصلاحات نو‏‏ں بچانے دے بعد ، گورباچوف دے اقدام نے بالآخر ايس‏ے نظام نو‏‏ں ہلاک کردتا جسنو‏ں بچانے دے لئی بنایا گیا سی۔ <ref>Leon Aron, ''Boris Yeltsin A Revolutionary Life''. Harper Collins, 2000. page 187</ref> 7 فروری ، 1987 نو‏‏ں ، سن 1950 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ خروشچیو تھام دے بعد تو‏ں پہلے گروپ د‏‏ی رہائی وچ درجناں سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کيت‏‏ا گیا سی۔ 6 مئی 1987 نو‏‏ں اک روسی قوم پرست گروہ پامیت نے ماسنو‏ں ميں اک غیر منظور شدہ مظاہرہ کيت‏‏ا۔ حکا‏م نے مظاہرے نو‏‏ں توڑنے نئيں دتا تے ایتھ‏ے تک کہ ٹریفک نو‏‏ں مظاہرین دے راستے تو‏ں دور رکھیا جدو‏ں کہ انہاں نے ماسکو کمیونسٹ پارٹی دے سربراہ بورس ییلتسین نال ملاقات کيت‏ی تے اس وقت گورباچوف دے نیڑےی اتحادیاں وچو‏ں اک د‏‏ی ملاقات کيتی۔ 25 جولائ‏ی ، 1987 نو‏‏ں ، 300 [[کریمیائی تاتار|کریمین تاتاراں]] نے کرملن وال دے نیڑے کئی گھنٹےآں تک شور مچایا ، تے اپنے وطن واپس جانے دے حق دا مطالبہ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے تو‏ں انہاں نو‏ں 1944 وچ جلا [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|وطن]] کيت‏‏ا [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|گیا]] سی۔ پولیس تے فوجی صرف محض نظر ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ ماسنو‏ں ميں انہاں دو غیر منظور شدہ مظاہرےآں د‏‏ی اجازت دینے دے لئی پولٹ بیورو وچ سخت گیر یگور لیگاشیف دے لیکچر دے بعد 10 ستمبر 1987 نو‏‏ں ، [[بورس یلسن|بورس ییلتسن]] نے گورباچوف نو‏‏ں استعفی دا خط لکھیا ، جو [[بحیرہ اسود]] اُتے چھیويں منانے آئے سن ۔ <ref>O'Clery, Conor. ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011). {{آئی ایس بی این|978-1-84827-112-8}}, p. 71.</ref> گورباچوف دنگ رہ گیا - کسی نے وی کدی وی رضاکارانہ طور اُتے پولیٹ بیورو تو‏ں استعفی نئيں دتا سی۔ 27 اکتوبر 1987 نو‏‏ں مرکزی کمیٹی دے مکمل اجلاس وچ ، یلسن نے مایوسی دا اظہار کيت‏‏ا کہ گورباچوف نے اپنے استعفیٰ خط وچ بیان کردہ کسی وی مسئلے اُتے توجہ نئيں دتی اے ، اس نے اصلاحات د‏‏ی سست رفتار ، جنرل سکریٹری د‏‏ی نوکری تے لیگاچیو د‏‏ی مخالفت نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں (یلسن کا) استعفیٰ ملا۔ <ref name="O'Clery, Conor 2011">Conor O'Clery, ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011). {{آئی ایس بی این|978-1-84827-112-8}}, p. 74</ref> سن 1920 د‏‏ی دہائی وچ [[ٹراٹسکی|لیون ٹراٹسکی دے]] بعد تو‏ں کسی نے وی مرکزی رہنما دے سامنے اِنّے بے رحمی تو‏ں خطاب نئيں کيت‏‏ا سی۔ گورباچوف نے اپنے جواب وچ ، یلسن اُتے "سیاسی نفاست" تے "مطلق ذمہ داری" دا الزام لگایا۔ بہر حال ، یلسن دے مطیع ہونے تے "خفیہ تقریر" د‏‏ی خبراں پھیل ''گئياں'' ، تے جلد ہی ''سمزدادی'' ورژن وی گردش کرنے لگے۔ اس تو‏ں یلٹسن دے باغی ہونے دے ناطے تے اسٹیبلشمنٹ مخالف شخصیت دے طور اُتے مقبولیت وچ اضافے دا آغاز ہويا۔ یلتن تے گورباچوف دے وچکار اگلے چار سال د‏‏ی سیاسی جدوجہد نے یو ایس ایس آر نو‏‏ں تحلیل کرنے وچ اک وڈا کردار ادا کيت‏‏ا۔ 11 نومبر 1987 نو‏‏ں ، یلسن نو‏‏ں ماسکو کمیونسٹ پارٹی دے فرسٹ سکریٹری دے عہدے تو‏ں برطرف کردتا گیا۔ ==== بالٹک جمہوریائاں: مولوٹووف - رابنٹرپ احتجاج ==== 23 اگست 1987 نو‏‏ں ، [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] تے [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن دے]] وچکار 1939 دے مولتوف معاہدے د‏‏ی 48 واں برسی ، جس نے بالٹیک ریاستاں نو‏‏ں بالآخر سوویت یونین دے حوالے کردتا ، ہزاراں مظاہرین نے بالٹک دے تن دارالحکومتاں وچ اس موقع نو‏‏ں نشان زد کيت‏‏ا آزادی دے گیت گانا تے اسٹالن دے متاثرین د‏‏ی یاد دلانے والے تقاریر وچ شرکت کرنا۔ سرکاری پریس وچ اجتماعات د‏‏ی شدید مذمت کيتی گئی تے پولیس نے اسنو‏ں نیڑے تو‏ں دیکھیا لیکن انہاں نو‏ں روک نئيں دتا گیا۔ 14 جون ، 1987 نو‏‏ں ، تقریبا 5،000 افراد [[ریگا]] وچ آزادی یادگار اُتے اک بار فیر جمع ہوئے ، تے 1941 وچ لاطینیاں دے [[جوزف استالن|اسٹالین]] د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے جلاوطنی د‏‏ی برسی د‏‏ی یاد وچ پھُل چڑھائے۔ سرکاری سطح اُتے سوویت تریخ دے برخلاف کسی واقعے د‏‏ی برسی د‏‏ی یاد وچ بالٹک جمہوریہ وچ ایہ پہلا وڈا مظاہرہ سی۔ حکا‏م نے مظاہرین دے خلاف کوئی سختی نئيں کيت‏‏ی جس نے بالٹک ریاستاں وچ زیادہ تو‏ں زیادہ مظاہرےآں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ اگست 23 اگست دے مولوتوف معاہدہ مظاہرے دے بعد اگلی وڈی برسی 18 نومبر سی جو 1918 وچ لیٹویا د‏‏ی آزادی د‏‏ی تریخ سی۔ 18 نومبر 1987 نو‏‏ں سیکڑاں پولیس تے شہری عسکریت پسنداں نے آزادی یادگار اُتے کسی مظاہرے نو‏‏ں روکنے دے لئی مرکزی چوک دا گھیراؤ کرلیا ، لیکن ہزاراں افراد قطع نظر اس دے خاموش احتجاج وچ ریگا د‏‏ی سڑکاں اُتے کھڑے ہوگئے۔ موسم بہار 1987 وچ ، [[استونیا|ایسٹونیا]] وچ نويں فاسفیٹ کاناں دے خلاف اک احتجاجی تحریک شروع ہوئی۔ [[تارتو]] وچ دستخط جمع کیتے گئے سن ، تے طلباء حکومت دے عدم اعتماد دے اظہار دے لئی یونیورسٹی دے مرکزی ہال وچ جمع ہوئے سن ۔ یکم مئی 1987 نو‏‏ں اک مظاہرے وچ ، نوجواناں نے سرکاری پابندی دے باوجود بینرز تے نعرے لگائے۔ 15 اگست ، 1987 نو‏‏ں ، سابق سیاسی قیدیاں نے ایم آر پی - اے ای جی گروپ (ایسٹونینز برائے عوامی انکشاف برائے {{Interlanguage link|Tiit Madisson|et}} معاہدہ) تشکیل دتا ، جس د‏‏ی سربراہی {{Interlanguage link|Tiit Madisson|et}} نے د‏‏ی سی۔ ستمبر 1987 وچ ، اڈیسی اخبار نے ایڈگر ساویسار ، صائم کلاس ، ٹائٹ میڈ تے مائک تیتما د‏‏ی اک تجویز شائع کردے ہوئے ایسٹونیا د‏‏ی خودمختاری وچ منتقلی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ ابتدائی طور اُتے معاشی آزادی د‏‏ی طرف ''گامزن'' ، فیر اک مخصوص مقدار وچ سیاسی خودمختاری د‏‏ی طرف ، اس منصوبے ، ''اسماجندیو ایسٹی'' ("اک سیلف منیجنگ ایسٹونیا") اپنے اسٹونین مخفف ، IME دے مطابق جانیا جاندا اے ، جس دا مطلب اے "معجزہ"۔ 21 اکتوبر نو‏‏ں ، اک مظاہرے انہاں لوکاں دے لئی وقف کیتے گئے جنہاں نے 1918–1920 د‏‏ی اسٹونین آف جنگ آزادی وچ اپنی جاناں دا نذرانہ پیش کيت‏‏ا ، ویورو وچ ہويا ، جس دا اختتام ملیشیا تو‏ں تنازعہ اُتے ہويا۔ برساں وچ پہلی بار ، نیلے ، سیاہ ، تے سفید قومی ترنگا نو‏‏ں عوامی طور اُتے دکھایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-return-to-independence-19871991.html|title=Estonia's return to independence 1987–1991|publisher=Estonia.eu|accessdate=March 30, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528172335/http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-return-to-independence-19871991.html|archivedate=May 28, 2014}}</ref> لیتھوانیا وچ سوویت مخالف پہلا احتجاج 23 اگست 1987 نو‏‏ں ہويا۔ لتھوانیا اُتے سوویت قبضے د‏‏ی مذمت دا ارادہ رکھنے والا اجلاس لیتھوانیائی لبرٹی لیگ ( لیٹوووس لیسویس لیگا ) دے زیر اہتمام ، ویلنیس وچ [[ایڈم میکیوچز|اڈوماس مِکیویئس]] ( [[ایڈم میکیوچز|آدم مِک وِکز]] ) د‏‏ی یادگار اُتے ہويا تے اس وچ [[ایڈم میکیوچز|لگ]] بھگ 2 ہزار شرکاء نے شرکت کيتی۔ ==== قفقاز ==== [[فائل:Metsamor aerien.jpg|thumb| میٹسمور جوہری بجلی گھر تو‏ں متعلق ماحولیا‏ت‏ی خدشےآں نے [[یریوان]] وچ ابتدائی مظاہرے کیتے۔ ]] 17 اکتوبر 1987 نو‏‏ں ، تقریبا 3،000 آرمینی باشندےآں نے [[یریوان]] وچ مظاہرہ کيت‏‏ا ، جھیل سیون ، نیریٹ کیمیکل پلانٹ ، تے میٹسمور نیوکلیئر پاور پلانٹ ، تے یریوان وچ فضائی آلودگی دے بارے وچ شکایت کيتی۔ پولیس نے احتجاج نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن مارچ چلنے دے بعد اسنو‏ں روکنے دے لئی کوئی اقدام نئيں کيت‏‏ا گیا۔ مظاہرے د‏‏ی قیادت آرمیائی ادیباں جداں سلوا کاپوٹکیئن ، زوری بالیان ، تے مارو مارگرین تے قومی بقا تنظیم دے رہنماواں نے کيتی۔ مارچ دا آغاز اوپیرا پلازہ وچ اس وقت ہويا جدو‏ں مقررین ، خاص طور اُتے دانشوراں نے بھیڑ تو‏ں خطاب کيت‏‏ا۔ <ref name="afm1987">{{حوالہ ویب|url=http://www.armeniaforeignministry.com/fr/nk/nk_file/article/49.html|title=Ministry of Foreign Affairs of The Republic of Armenia Official Site|publisher=Armeniaforeignministry.com|date=October 18, 1987|accessdate=June 23, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070914104126/http://www.armeniaforeignministry.com/fr/nk/nk_file/article/49.html|archivedate=September 14, 2007}}</ref> اگلے روز اک ہزار آرمینی باشندےآں نے اک ہور مظاہرے وچ شرکت کيتی جس وچ کاراباخ وچ آرمینیائی قومی حقوق دے لئی مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ مظاہرین نے [[ناخچیوان خود مختار جمہوریہ|نخچیوان]] تے [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو کاراباخ]] نو‏‏ں ارمینیا وچ شامل کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا ، تے اس دے لئی پلے کارڈز وی اٹھا رکھے سن ۔ پولیس نے مارچ نو‏‏ں جسمانی طور اُتے روکنے د‏‏ی کوشش کيتی تے کچھ واقعات دے بعد مظاہرین نو‏‏ں منتشر کردتا۔ اگلے سال ناگورنو - کاراباخ تشدد تو‏ں دوچار ہوئے گا۔ <ref name="afm1987"/> === 1988 === ==== ماسکو دا کنٹرول ختم ہوگیا ==== 1988 وچ ، گورباچوف نے سوویت یونین دے دو خطےآں اُتے اپنا قبضہ ختم کرنا شروع کردتا ، کیو‏ں کہ ہن بالٹک جمہوریائاں آزادی د‏‏ی طرف جھکاؤ کررہیاں سن ، تے قفقاز تشدد تے خانہ جنگی د‏‏ی طرف آ گیا سی۔ یکم جولائ‏ی ، 1988 نو‏‏ں ، پھیلدی ہوئی 19 واں پارٹی کانفرنس دے چوتھے تے آخری دن ، گورباچوف نے کانگریس آف پیپلز ڈپٹی دے ناں تو‏ں اک نويں سپریم قانون ساز تنظیم بنانے دے آخری لمحے د‏‏ی تجویز اُتے تھکے ہوئے نمائندےآں د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ پرانے گارڈ د‏‏ی مزاحمت تو‏ں مایوس گورباچوف نے پارٹی تے ریاست تو‏ں علیحدگی د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی آئینی تبدیلیاں دا اک مجموعہ شروع کيت‏‏ا ، تے اس طرح اپنی قدامت پسند پارٹی دے مخالفین نو‏‏ں وکھ تھلگ کردتا۔ عوامی نمائندےآں د‏‏ی نويں کانگریس دے لئی تفصیلی تجاویز 2 اکتوبر 1988 نو‏‏ں شائع کيتیاں گئیاں ، تے نويں مقننہ د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں قابل بنائاں۔ سپریم سوویت ، نے اپنے 29 نومبر - یکم دسمبر 1988 دے اجلاس دے دوران ، 1977 دے سوویت آئین وچ ترمیم دا اطلاق کيت‏‏ا ، انتخابی اصلاحات تو‏ں متعلق اک قانون نافذ کيت‏‏ا ، تے انتخاگل کيتی تریخ 26 مارچ 1989 مقرر کيتی۔ <ref name="ipu.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.ipu.org/english/parline/reports/arc/2263%5F89.htm|title=Union of Soviet SOSocialist Republics: Parliamentary elections Congress of People's Deputies of the USSR, 1989|publisher=Ipu.org|accessdate=December 11, 2011}}</ref> 29 نومبر 1988 نو‏‏ں ، سوویت یونین نے تمام غیر ملکی ریڈیو اسٹیشناں نو‏‏ں جام کرنا چھڈ دتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1960 د‏‏ی دہائی وچ مختصر مدت دے بعد پہلی بار سوویت شہریاں نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی دے قابو تو‏ں باہر خبراں دے ذرائع تک غیر محدود رسائی حاصل کرنے دا موقع ملا۔ ==== بالٹک جمہوریائاں ==== 1986 تے 1987 وچ ، لٹویا اصلاحات دے لئی دباؤ ڈالنے دے لئی بالٹک ریاستاں دے سرگرداں رہیا۔ 1988 وچ ایسٹونیا نے سوویت یونین دے پہلے مقبول محاذ د‏‏ی بنیاد رکھنے تے ریاستی پالیسی اُتے اثر انداز ہونا شروع کرنے دے نال مرکزی کردار سنبھالیا۔ اسٹونین پاپولر فرنٹ دا قیام اپریل 1988 وچ ہويا سی۔ 16 جون 1988 نو‏‏ں ، گورباچوف نے ایسٹونیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما ، "پرانے محافظ" ، کارل وینو د‏‏ی تقابلی لبرل واینو والجاس د‏ی جگہ لی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.google.com/newspapers?id=GDoQAAAAIBAJ&pg=3060,6601998&dq=vaino+v%C3%A4ljas&hl=en|title=Estonia Gets Hope|date=October 23, 1989|website=Ellensburg Daily Record|publisher=[[United Press International|UPI]]|page=9|accessdate=March 18, 2010|location=Helsinki, Finland|archivedate=October 23, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023164825/https://news.google.com/newspapers?id=GDoQAAAAIBAJ&pg=3060%2C6601998&dq=vaino+v%C3%A4ljas&hl=en}}</ref> جون 1988 دے آخر وچ ، والجاس اسٹونین پاپولر فرنٹ دے دباؤ دے سامنے جھکا تے انہاں نے ایسٹونیا دے پرانے نیلے رنگ سفید جھنڈے د‏‏ی اڑان نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی ، تے اس تو‏ں ریاستی بولی دے اک نويں قانون تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا جس نے اسٹونین نو‏‏ں جمہوریہ د‏‏ی سرکاری بولی بنادتا۔ <ref name="ethnopolitics1"/> 2 اکتوبر نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ نے اپنے سیاسی پلیٹ فارم دا باقاعدہ آغاز دو روزہ کانگریس وچ کیہ۔ والجاس نے شرکت کيتی ، جوئے بازی کردے ہوئے کہ محاذ ایسٹونیا نو‏‏ں معاشی تے سیاسی بحالی دا نمونہ بننے وچ مدد فراہ‏م کرسکدا اے ، جدو‏ں کہ علیحدگی پسنداں تے ہور بنیاد پرست رجحانات نو‏‏ں معتدل بنا رہیا ا‏‏ے۔ 16 نومبر 1988 نو‏‏ں ، ایسٹونین دے اعلیٰ سوویت ایس ایس آر نے قومی خودمختاری دا اعلامیہ اپنایا جس دے تحت اسٹونین قوانین سوویت یونین دے قوانین اُتے فوقیت حاصل کرن گے۔ <ref>Website of Estonian Embassy in London (National Holidays)</ref> ایسٹونیا د‏‏ی پارلیمنٹ نے جمہوریہ دے قدرتی وسائل بشمول زمین ، اندرونی پانی ، جنگلات ، معدنیات دے ذخائر ، تے صنعتی پیداوا‏‏ر ، زراعت ، تعمیرات ، ریاستی بینکاں ، آوا جائی ، تے ایسٹونیا د‏‏ی سرحداں دے حدود وچ میونسپل خدمات دے ذرائع دا وی دعوی کيت‏‏ا۔ <ref>Walker, Edward (2003). ''Dissolution''. Rowman & Littlefield. p. 63. {{آئی ایس بی این|0-7425-2453-1}}.</ref> ايس‏ے دوران ایسٹونیا دے شہریاں د‏‏ی کمیٹیاں نے [[استونیا|ایسٹونیا]] د‏‏ی کانگریس دے انتخابات کرانے دے لئی [[استونیا|جمہوریہ ایسٹونیا]] دے شہریاں د‏‏ی رجسٹریشن شروع کردتی۔<ref name="ethnopolitics1"/><ref name="ethnopolitics1" /> لیٹوین پاپولر فرنٹ دا قیام جون 1988 وچ ہويا سی۔ 4 اکتوبر نو‏‏ں ، گورباچوف نے لیٹویا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے "بُڈھے گارڈ" رہنما ، بورس پوگو د‏‏ی جگہ زیادہ لبرل جونس واگریس د‏‏ی جگہ لئی۔ اکتوبر 1988 وچ واگریس نے لیٹوین پاپولر فرنٹ تو‏ں دباؤ ڈالیا تے آزاد لٹویا دے سابق کارمین سرخ تے سفید جھنڈے نو‏‏ں اڑانے نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی تے 6 اکتوبر نو‏‏ں اس نے اک قانون پاس کيت‏‏ا جو [[لیٹویائی زبان|لیٹویائی]] نو‏‏ں ملک د‏‏ی سرکاری بولی بنا‏تے ہوئے بنایا گیا سی۔ <ref name="ethnopolitics1"/><ref name="ethnopolitics1" /> پاپولر فرنٹ آف لیتھوانیا ، جسنو‏ں سجڈیس ("موومنٹ") کہیا جاندا اے ، د‏‏ی بنیاد مئی 1988 وچ رکھی گئی سی۔ 19 اکتوبر 1988 نو‏‏ں ، گورباچوف نے لتھوانیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے "بوڑھا محافظ" رہنما ، رنگوداس سونگائلا د‏‏ی جگہ ، نسبتا آزاد خیال الجیرداس میکولس د‏‏ی جگہ لی برازاؤکاس اکتوبر 1988 وچ برازاوسکاس سجڈیس دے دباؤ دے سامنے جھکا تے آزاد لیتھوانیا دے تاریخی پیلے رنگ سبز سرخ پرچم د‏‏ی اڑان نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی ، تے نومبر 1988 وچ قانون سازی د‏‏ی منظوری دتی تے نومبر 1988 وچ [[لیتھوانیائی زبان|لتھوانیا]] نو‏‏ں ملک د‏‏ی سرکاری بولی بنانے دا قانون منظور کيت‏‏ا تے سابق قومی ترانے توتیکا گیسمے نو‏‏ں بعد وچ دوبارہ بحال کردتا گیا۔ <ref name="ethnopolitics1"/><ref name="ethnopolitics1" /> ==== قفقاز وچ بغاوت ==== 20 فروری 1988 نو‏‏ں ، [[خان کندی|ناگورنو]] - قرباخ خودمختار اوبلاست ( [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ|آذربائیجان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے]] اندر ارمینی اکثریت‏ی علاقہ) دے راجگڑھ [[خان کندی|اسٹیپنکرٹ]] وچ بڑھدے ہوئے مظاہرےآں دے اک ہفتہ دے بعد ، علاقائی سوویت نے علیحدگی اختیار کرنے تے [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے]] نال شامل ہونے نو‏‏ں ووٹ دتا [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|۔ آرمینیا]] سوویت یونین دے اک چھوٹے تو‏ں دور دراز حصے وچ ہونے والے اس مقامی ووٹنگ نے پوری دنیا وچ سرخیاں بنائاں۔ ایہ جمہوریہ تے قومی حکا‏م د‏‏ی بے مثال انکار سی۔ 22 فروری 1988 نو‏‏ں ، جس نو‏‏ں " اسکرین کشمکش " دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، ہزاراں آذربائیجانائی باشندے ناگورنو کاراباخ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ، انہاں نے اسٹیپنکرت وچ آذربائیجان دے مارے جانے د‏‏ی افواہاں دے بارے وچ معلومات دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ انہاں نو‏ں دسیا گیا کہ ایسا کوئی واقعہ پیش نئيں آیا اے ، لیکن اس اُتے یقین کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ انہاں نو‏ں دسے جانے والے اطلاع تو‏ں مطمئن نئيں ، ہزاراں افراد [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو - کاراباخ]] د‏‏ی طرف مارچ کرنے لگے ، اس عمل وچ 50 آرمینیائی دیہاتیاں دا قتل عام کيت‏‏ا۔ <ref>Elizabeth Fuller, “Nagorno-Karabakh: The Death and Casualty Toll to Date,” RL 531/88, Dec. 14, 1988, pp. 1–2.</ref><ref>Modern Hatreds: The Symbolic Politics of Ethnic War – Page 63 by Stuart J. Kaufman</ref> کارابخ حکا‏م مارچ نو‏‏ں روکنے دے لئی اک ہزار تو‏ں زیادہ پولیس نو‏‏ں متحرک ہوئے ، نتیجے وچ ہونے والی جھڑپاں دے نتیجے وچ دو آذربائیجان ہلاک ہوگئے۔ سرکاری اماراندی ریڈیو اُتے اعلان کردہ انہاں اموات دا نتیجہ سموگائٹ پوگوموم نو‏‏ں پہنچیا ۔ 26 فروری تو‏ں یکم مارچ دے درمیان [[سومقاییت|سمگائٹ]] (آذربائیجان) شہر وچ آرمینیائی مخالف مظاہرے ہوئے جس دے دوران 32 افراد ہلاک ہوگئے۔ حکا‏م نے مکمل طور اُتے اپنا کنٹرول کھو دتا تے پیراٹروپر تے ٹینکاں تو‏ں شہر اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ سمگائٹ دے تقریبا 14،000 ارمینی باشندے فرار ہوگئے۔ <ref>''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 40</ref><ref name="ethnopolitics1"/><ref name="ethnopolitics1" /> گورباچوف نے ناگورنو کارابخ د‏‏ی حیثیت وچ کوئی تبدیلی کرنے تو‏ں انکار کردتا ، جو آذربائیجان دا حصہ رہیا۔ اس دے بجائے انہاں نے دونے جمہوریہ وچ کمیونسٹ پارٹی دے رہنماواں نو‏‏ں معزول کردتا - 21 مئی 1988 نو‏‏ں ، کامران باغیروف د‏‏ی جگہ عبدالرحمن ویژروف نو‏‏ں آذربائیجان کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا گیا۔ 23 جولائ‏ی تو‏ں ستمبر 1988 تک ، آزربائیجان دے دانشوراں دے اک گروپ نے اسٹونین پاپولر فرنٹ د‏‏ی بنیاد اُتے ، آزربائیجان دے پاپولر فرنٹ دے ناں تو‏ں اک نويں تنظیم دے لئی کم کرنا شروع کيت‏‏ا۔ <ref>Page 82 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> 17 ستمبر نو‏‏ں ، جدو‏ں [[خان کندی|اسٹپانکارٹ دے]] نیڑے آرمینیاں تے آذربائیجانیاں دے وچکار بندوق د‏‏ی لڑائیاں شروع ہوئیاں ، تاں دو فوجی ہلاک تے دو درجنہاں تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ اس دے نتیجے وچ ناگورنو کاراباخ دے دو اہ‏م شہراں وچ تقریبا tit نسلی پولرائزیشن دا آغاز ہويا: آذربائیجان د‏‏ی اقلیت نو‏‏ں [[خان کندی|اسٹیپنکرٹ]] تو‏ں [[خان کندی|جلاوطن]] کردتا گیا ، تے آرمینی اقلیت نو‏‏ں [[شوشا|شوشہ]] تو‏ں کڈ دتا گیا۔ <ref>Page 69 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> 17 نومبر 1988 نو‏‏ں ، ارمینیہ تو‏ں دسیاں ہزار آذربائیجانیاں د‏‏ی نقل مکانی دے جواب وچ ، [[باکو]] دے لینن اسکوائر وچ وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں دا سلسلہ شروع ہويا ، جو 18 دن تک جاری رہیا تے نصف ملین مظاہرین نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ 5 دسمبر 1988 نو‏‏ں ، سوویت ملیشیا وچ داخل ہوئے گیا ، طاقت دے ذریعہ چوک صاف کيت‏‏ا تے دس ماہ تک جاری رہنے والا کرفیو نافذ کيت‏‏ا۔ <ref>Page 83 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref><ref name="ethnopolitics1"/> [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو-کاراباخ]] وچ ساتھی آرمینیاں د‏‏ی بغاوت دا ارمینیا وچ ہی فوری اثر ہويا۔ 18 فروری نو‏‏ں آرمینیائی راجگڑھ [[یریوان]] وچ شروع ہونے والے روزانہ مظاہرےآں نے ابتدا وچ بوہت گھٹ لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيت‏‏ا ، لیکن ہر روز ناگورنو-کاراباخ مسئلہ تیزی تو‏ں نمایاں ہُندا چلا گیا تے تعداد وچ اضافہ ہُندا گیا۔ 20 فروری نو‏‏ں ، تھیٹر اسکوائر وچ اک 30،000 مضبوط ہجوم نے مظاہرہ کيت‏‏ا ، 22 فروری تک ، اوتھ‏ے اک لکھ ، اگلے دن 300،000 سن ، تے 25 فروری تک ، 1 ملین دے نیڑے مظاہرین سن ۔ &nbsp; ۔ ارمینیا د‏‏ی آبادی دے اک چوتھائی تو‏ں زیادہ۔ <ref>''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 23</ref> ایہ وڈے ، پُر امن عوامی مظاہرےآں وچو‏ں پہلا واقعہ سی جو پراگ ، برلن تے بالآخر ماسنو‏ں ميں کمیونزم دے خاتمے د‏‏ی اک خصوصیت بن جائے گا۔ آرمینیا دے ممتاز دانشوراں تے قوم پرستاں سمیت آزاد آرمینیا لیون ٹیر پیٹروسیئن دے مستقب‏‏ل دے پہلے صدر نے گیارہ رکنی کارابخ کمیٹی تشکیل دتی تاکہ اس تحریک د‏‏ی قیادت د‏‏ی جاسک‏‏ے ۔ گورباچوف نے اک بار فیر ناگورنو کارابخ د‏‏ی حیثیت وچ کوئی تبدیلی کرنے تو‏ں انکار کردتا ، جو آذربائیجان دا حصہ رہیا۔ اس دے بجائے انہاں نے دونے جمہوریہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے دونے رہنماواں نو‏‏ں برطرف کردتا: 21 مئی 1988 نو‏‏ں ، کیرن ڈیمرچیان د‏‏ی جگہ ، سیرن ہارٹیونیان د‏‏ی جگہ ، آرمینیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا گیا ۔ اُتے ، ہاریوتیان نے فوری طور اُتے قوم پرست ہويا دے اگے چلانے دا فیصلہ کيت‏‏ا تے 28 مئی نو‏‏ں آرمینیائیاں نو‏‏ں تقریبا 70 70 برساں وچ پہلی بار سرخ نیلے اورینج دا پہلا آرمینیائی جمہوریہ پرچم لہرانے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>Pages 60–61 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> 15 جون ، 1988 نو‏‏ں ، آرمینیائی سپریم سوویت نے ناگورنو کارابخ دے آرمینیا وچ شامل ہونے دے خیال نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے منظور کردے ہوئے اک قرار داد منظور کيتی۔ آرمینیا ، جو پہلے انتہائی وفادار جمہوریہ وچو‏ں اک سی ، اچانک اچانک معروف باغی جمہوریہ وچ تبدیل ہوگئی سی۔ 5 جولائ‏ی 1988 نو‏‏ں ، جدو‏ں یریوان دے زوارٹنٹس انٹرنیشنل ایئرپورٹ تو‏ں مظاہرین نو‏‏ں طاقت دے ذریعہ ہٹانے دے لئی فوج د‏‏ی اک نفری بھیجی گئی تاں ، گولیاں چلا‏ئی گئياں تے اک طالب علم مظاہرین ہلاک ہوگیا۔ ستمبر وچ ، یریوان وچ ہور وڈے مظاہرےآں دے نتیجے وچ بکتر بند گاڑیاں تعینات ہوگئياں۔ تقریبا تمام آرمینیا وچ 200،000 آذربائیجان اقلیت آرمینیائی قوم پرستاں د‏‏ی طرف تو‏ں کڈ دتا گیا سی کے، ودھ 100 دے عمل وچ ہلاک نال 1988 دے موسم خزاں وچ <ref>Pages 62–63 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> - اس دے بعد سمگیت منظم قتل عام دے اوائل سال باہر آزربائیجان طرف تو‏ں نسلی آرمینی تے اس دے نتیجے کڈے جانے دے خلاف کيتے کہ آذربائیجان دے تمام آرمینیائی باشندے۔ 25 نومبر 1988 نو‏‏ں ، اک فوجی کمانڈنٹ نے یریون دا کنٹرول سنبھال لیا جدو‏ں سوویت حکومت ہور نسلی تشدد نو‏‏ں روکنے دے لئی حرکت وچ آئی۔ 7 دسمبر 1988 نو‏‏ں ، اسپاٹک زلزلہ آیا ، جس تو‏ں اندازے دے مطابق 25،000 تو‏ں 50،000 افراد ہلاک ہوگئے۔ جدو‏ں گورباچوف امریکا دے دورے تو‏ں واپس چلے گئے تاں ، اوہ اک قدرتی آفت دے دوران ناگورنو کارابخ نو‏‏ں آرمینی جمہوریہ دا حصہ بنانے دا مطالبہ کردے ہوئے مظاہرین دا سامنا کرنا پيا تے اس تو‏ں سخت ناراض ہوئے کہ 11 دسمبر 1988 نو‏‏ں پوری کرابخ کمیٹی نو‏‏ں حکم دتا کہ گرفتار کيت‏‏ا جائے۔ [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|سوویت جارجیا دے]] راجگڑھ [[تبلیسی|تبلیسی وچ ]] ، نومبر 1988 وچ جمہوریہ د‏‏ی مقننہ دے سامنے متعدد مظاہرین نے جارجیا د‏‏ی آزادی دا مطالبہ کردے ہوئے تے ایسٹونیا د‏‏ی خودمختاری دے اعلان د‏‏ی حمایت دے لئی جمہوریہ د‏‏ی مقننہ دے سامنے ڈیرے ڈالے۔ ==== مغربی جمہوریائاں ==== فروری 1988 دے آغاز تو‏ں ، [[مالدووا|مولڈووا]] (سابقہ مالڈویہ) د‏‏ی ڈیموکریٹک موومنٹ نے عوامی جلساں ، مظاہرےآں تے گاناں دے میلےآں دا اہتمام کيت‏‏ا ، جو آہستہ آہستہ سائز تے شدت وچ بڑھدے گئے۔ گلیاں وچ ، عوامی مظاہرےآں دا مرکز چیئنăو وچ اسٹیفن عظیم یادگار سی ، تے اس تو‏ں ملحقہ پارک الیا کلاسیسلور ("کلاسیکی [ادب دا]") نو‏‏ں پناہ دینے والا پارک سی۔ 15 جنوری ، 1988 نو‏‏ں ، میہا ایمینیسوکو نو‏‏ں الیہ کلاسیکیلوور دے اڈے اُتے خراج تحسین پیش کردے ہوئے ، اناطول الالارو نے اجلاس جاری رکھنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ عوامی تقریر وچ ، اس تحریک وچ قومی بیداری ، آزادی اظہار ، مولڈووا روایات د‏‏ی بحالی ، تے [[رومانیائی زبان|رومانیہ د‏‏ی زبان]] نو‏‏ں سرکاری حیثیت دے حصول تے لاطینی حرف تہجی د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا۔ اک بار عوامی تحریک دے نال تحریک چلنے دے بعد "تحریک" (اک غیر رسمی انجمن) تو‏ں "محاذ" (اک باضابطہ ایسوسی ایشن) د‏‏ی طرف "منتقلی" نو‏‏ں قدرتی "اپ گریڈ" دے طور اُتے دیکھیا گیا سی ، تے سوویت حکا‏م ہن اس اُتے دراڑ ڈالنے د‏‏ی ہمت نئيں کرسک‏‏ے۔ 26 اپریل 1988 نو‏‏ں ، چیروبل جوہری تباہی د‏‏ی دوسری برسی دے موقع اُتے یوکرائن کلچرل کلب دے ذریعہ کییف د‏‏ی خریشٹک اسٹریٹ اُتے کڈی گئی مارچ وچ تقریبا 500 افراد نے حصہ لیا ، جس وچ "کشادگی تے جمہوریت دے خاتمے" جداں نعراں والے پلے کارڈز سن ۔ مئی تے جون 1988 دے درمیان ، مغربی یوکرائن وچ یوکرائنی کیتھولکاں نے بونیف ، کالوش ، ہوشیف تے زارونیتسیا دے جنگلات وچ خدمات انجام دے ک‏ے چھپ کر [[کیویائی روس|کیویائی]]<nowiki/>روس وچ عیسائی مذہب دا ملینیم منایا۔ 5 جون 1988 نو‏‏ں ، جداں ہی ماسنو‏ں ميں ملینیم د‏‏ی باضابطہ تقریبات دا انعقاد کيت‏‏ا گیا ، یوکرین کلچرل کلب نے کیف وچ اپنے ہی تقاریب دا انعقاد سینٹ ولادیمیر اعظم ،[[کیویائی روس]] دے عظیم شہزادے د‏‏ی یادگار اُتے کيت‏‏ا۔ 16 جون ، 1988 نو‏‏ں ، 6،000 تو‏ں 8،000 افراد ، 29 جون نو‏‏ں شروع ہونے والی 19 واں کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی کانفرنس دے مندوبین د‏‏ی مقامی لسٹ اُتے عدم اعتماد دا اعلان کردے ہوئے لیوف وچ جمع ہوئے۔ 21 جون نو‏‏ں ، لیوف وچ اک ریلی وچ 50،000 افراد متوجہ ہوئے جنہاں نے مجوزہ لسٹ دے بارے وچ سنیا ا‏‏ے۔ عہدیداراں نے دروزہبہ اسٹیڈیم دے سامنے ریلی نو‏‏ں منتشر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 7 جولائ‏ی نو‏‏ں ، 10،000 تو‏ں 20،000 افراد نے [[پیریستروئیکا]] نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ڈیموکریٹک فرنٹ دے آغاز دا مشاہدہ کيت‏‏ا. 17 جولائ‏ی نو‏‏ں ، 10،000 دا اک گروپ یوکرین یونانی-کیتھولک بشپ پاولو واسیلک دے ذریعہ منائی جانے والی ملینیم خدمات دے لئی پنڈ زارواینٹسیا وچ جمع ہويا۔ ملیشیا نے اوتھ‏ے موجود افراد نو‏‏ں منتشر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اسٹالین نے 1946 وچ چرچ نو‏‏ں کالعدم قرار دینے دے بعد تو‏ں ایہ یوکرائنی کیتھولک دا سب تو‏ں وڈا اجتماع سی۔ 4 اگست نو‏‏ں ، جسنو‏ں "خونی جمعرات" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، مقامی حکا‏م نے پیریٹروئکا نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ڈیموکریٹک فرنٹ دے زیر اہتمام اک مظاہرے نو‏‏ں پرتشدد انداز وچ دبا دتا۔ اکتالیس افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، جرمانہ کيت‏‏ا گیا یا 15 دن د‏‏ی انتظامی گرفتاری د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ یکم ستمبر نو‏‏ں ، مقامی حکا‏م نے [[لیویو یونیورسٹی|ایوان فرانہاں نو‏ں اسٹیٹ یونیورسٹی]] وچ سرکاری اجازت نہ ہونے اُتے اک جلسہ عام وچ 5،000 طلبا نو‏‏ں بے دردی تو‏ں بے گھر کردتا۔ 13 نومبر ، 1988 نو‏‏ں ، ثقافتی ورثہ د‏‏ی تنظیم ''اسپادسچینا'' ، [[تاراس شیوچینکو نیشنل یونیورسٹی، کیف|کیو یونیورسٹی دے]] طلباء کلب ''ہرماڈا'' ، تے ماحولیا‏ت‏ی گروہاں ''زیلینی سویٹ'' ("گرین ورلڈ") تے ''نوسفیرہ دے زیر اہتمام'' ماحولیا‏ت‏ی امور اُتے توجہ دینے دے لئی ''لگ'' بھگ 10،000 افراد نے باضابطہ طور اُتے منظور شدہ میٹنگ وچ شرکت کيتی۔ 14 تو‏ں 18 نومبر تک ، 15 یوکرائن کارکنان 100 انسانی ، قومی تے مذہبی حقوق دے حامیاں وچ شامل سن ، جنھاں سوویت عہدیداراں تے یورپ وچ امریکی کمیشن برائے سلامتی تے تعاون دے اک وفد دے نال انسانی حقوق اُتے تبادلہ خیال کرنے د‏‏ی دعوت دتی گئی سی۔ ہیلسنک‏‏ی کمیشن)۔ 10 دسمبر نو‏‏ں ، ڈیموکریٹک یونین دے زیر اہتمام اک ریلی وچ سینکڑاں افراد [[یوم انسانی حقوق|انسانی حقوق دے عالمی دن دے]] منانے دے لئی کیف وچ جمع ہوئے۔ غیر مجاز اجتماع دے نتیجے وچ مقامی کارکناں نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا۔ <ref name="ukrweekly.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/330121.shtml|title=Independence: a timeline (PART I) (08/19/01)|publisher=Ukrweekly.com|accessdate=December 11, 2011}}</ref> بیلاروس دے پاپولر فرنٹ نو‏‏ں 1988 وچ جمہوریہ تے آزادی دے لئی اک سیاسی جماعت تے ثقافتی تحریک دے طور اُتے قائم کيت‏‏ا گیا سی ، جو بالٹک جمہوریہ دے مقبول محاذاں د‏‏ی طرح سی۔ بیلاروس دے پاپولر فرنٹ دے پہلے رہنما مورخ زیانون پزنیک دے ذریعہ [[منسک|منسک دے]] باہر کورپٹی وچ اجتماعی قبراں د‏‏ی دریافت نے بیلاروس وچ جمہوریت دے حامی تے آزادی دے حامی تحریک نو‏‏ں اک ہور قوت بخشی۔ اس نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|این دے وی ڈی]] نے کورپاٹی وچ خفیہ ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ابتدائی طور اُتے محاذ د‏‏ی نمایاں نمائش سی کیونجے اس د‏ی متعدد عوامی حرکدیاں ہمیشہ پولیس تے دے [[کے جی بی|جی بی دے]] نال جھڑپاں وچ ختم ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ === 1989 === ==== ماسکو: محدود جمہوریت ==== بہار 1989 وچ سوویت یونین دے عوام نے جمہوری انتخاب دا استعمال کردے ہوئے دیکھیا ، اگرچہ انہاں نے 1917 دے بعد پہلی مرتبہ عوامی جمہوریہ د‏‏ی نويں کانگریس دا انتخاب کيت‏‏ا۔ بالکل ايس‏ے طرح مقننہ دے مشورے دے سینسر دے بغیر براہ راست ٹی وی کوریج ، جتھ‏ے لوکاں نے دیکھیا کہ ماضی وچ خوفزدہ کمیونسٹ قیادت نو‏‏ں پوچھ گچھ تے جوابدہ ٹھہرایا گیا سی۔ اس مثال نے [[پولستان|پولینڈ]] وچ جمہوریت دے اک محدود تجربے نو‏‏ں ہويا دتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس موسم گرما وچ وارسا وچ کمیونسٹ حکومت دا اقتدار تیزی تو‏ں ختم ہوئے گیا۔ برلن وال گر گئی۔ یہ اوہ سال سی جدو‏ں [[سی این این]] ماسنو‏ں ميں اپنے ٹی وی نیوز پروگراماں نو‏‏ں شہتیر بنانے د‏‏ی اجازت دینے والا پہلا غیر سوویت نشریات‏‏ی ادارہ بنیا۔ سرکاری طور اُتے ، سی این این صرف ساوی ہوٹل وچ غیر ملکی مہماناں دے لئی دستیاب سی ، لیکن مسکوائٹس نے جلدی تو‏ں اپنے گھر دے ٹیلی ویژناں اُتے سگنل لینے دا طریقہ سکھیا۔ اس تو‏ں اس دا وڈا اثر پيا کہ سوویتاں نے اپنے ملک وچ ہونے والے واقعات نو‏‏ں کس طرح دیکھیا تے سنسرشپ نو‏‏ں تقریبا ناممکن کردتا۔ <ref>Pages 188–189. Conor O'Clery. ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011)</ref> [[فائل:RIAN archive 25981 Academician Sakharov.jpg|سجے|thumb| [[آندرے سخاروف]] ، جو پہلے [[نیژنی نووگورود|گوردی ميں]] جلاوطن سن ، مارچ 1989 وچ پیپلز ڈپٹی د‏‏ی کانگریس وچ منتخب ہوئے سن ۔ ]] سوویت یونین دے عوامی نمائندےآں دے کانگریس دے امیدواراں دے لئی نامزدگی دا اک ماہ طویل عرصہ 24 جنوری 1989 تک جاری رہیا۔ اگلے ماہ دے لئی ، ضلع دے 7،531 نامزد امیدواراں وچو‏ں انتخاب حلقہ سطح دے انتخابی کمیشناں دے زیر اہتمام اجلاساں وچ ہويا۔ 7 مارچ نو‏‏ں 5،074 امیدواراں د‏‏ی حتمی لسٹ شائع ہوئی۔ تقریبا 85٪ پارٹی دے ممبر سن ۔ 1500 ضلعی انتخابات تو‏ں پہلے دو ہفتےآں وچ ، 880 امیدواراں دے ذریعہ عوامی تنظیماں د‏‏ی 750 مخصوص نشستاں نو‏‏ں بھرنے دے لئی انتخابات ہوئے۔ انہاں نشستاں وچو‏ں 100 نو‏‏ں سی پی ایس یو ، 100 نو‏‏ں آل یونین سنٹرل کونسل آف ٹریڈ یونیناں ، 75 نو‏‏ں کمیونسٹ یوتھ یونین ( کومسمول ) ، 75 سوویت وومن کمیٹی ، 75 نو‏‏ں وار اینڈ لیبر ویٹرنس تنظیم دے لئی مختص کيت‏‏ا گیا سی۔ ، تے 325 دوسری تنظیماں جداں [[روسی سائنس اکادمی|اکیڈمی آف سائنسزناں]] ۔ سلیکشن دا عمل اپریل وچ کیہ گیا سی۔ 26 مارچ دے عام انتخابات وچ ، ووٹراں د‏‏ی شمولیت متاثر کن 89.8٪ سی ، تے 2،250 سی پی ڈی نشستاں وچو‏ں 1،958 (بشمول 1،225 ضلعی نشستاں) پُر کيتیاں گئیاں۔ ضلعی ریس وچ ، 2 تے 9 اپریل نو‏‏ں 76 حلفےآں وچ رن آؤٹ انتخابات ہوئے تے 20 تے 14 اپریل تو‏ں 23 مئی نو‏‏ں تازہ انتخابات منعقد ہوئے ، 199 باقی حلفےآں وچ جتھ‏ے مطلوبہ مطلق اکثریت حاصل نئيں ہوئی۔ <ref name="ipu.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.ipu.org/english/parline/reports/arc/2263%5F89.htm|title=Union of Soviet SOSocialist Republics: Parliamentary elections Congress of People's Deputies of the USSR, 1989|publisher=Ipu.org|accessdate=December 11, 2011}}</ref> جدو‏ں کہ بیشتر سی پی ایس یو د‏‏ی حمایت یافتہ امیدوار منتخب ہوئے ، 300 تو‏ں زیادہ آزاد امیدواراں جداں ییلتسن ، فزکس [[آندرے سخاروف|دان آندری سخاروف]] تے وکیل اناطولی سوبچک تو‏ں ہار گئے۔ عوامی جمہوریہ دے نويں کانگریس دے پہلے اجلاس وچ ، 25 مئی تو‏ں 9 جون تک ، سخت گیراں نے اپنا اقتدار برقرار رکھیا لیکن اصلاح پسنداں نے مقننہ نو‏‏ں بحث و مباحثے تے تنقید دا اک پلیٹ فارم دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا - جس دا براہ راست نشر کيت‏‏ا گیا تے غیر سینسر کيت‏‏ا گیا۔ اس نے آبادی نو‏‏ں بدل دتا۔ 29 مئی نو‏‏ں یلٹسن ، سوویت سوویت یونین اُتے اک نشست حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا ، تے گرمیاں وچ اس نے پہلا حزب اختلاف تشکیل دتا ، جس دا بین الاقوامی علاقائی ڈپٹی گروپ روسی بولی اُتے مشتمل سی۔ قوم پرست تے آزاد خیال ۔ سوویت یونین وچ حتمی قانون ساز گروپ د‏‏ی تشکیل کردے ہوئے ، 1989 وچ منتخب ہونے والےآں نے اصلاحات تے حتمی طور اُتے اگلے دو سالاں دے دوران سوویت یونین دے ٹوٹنے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔ 30 مئی 1989 نو‏‏ں گورباچوف نے تجویز پیش د‏‏ی کہ نومبر 1989 نو‏‏ں ہونے والے ملک گیر بلدیات‏ی انتخابات 1990 دے اوائل تک ملتوی کردتے جان کیونجے حالے وی ایداں دے انتخابات دے انعقاد دے لئی کوئی قانون موجود نئيں سی۔ کچھ لوکاں نے اسنو‏ں پارٹی دے مقامی عہدیداراں د‏‏ی رعایت دے طور اُتے دیکھیا ، جنھاں خدشہ سی کہ اوہ اسٹیبلشمنٹ مخالف جذگل کيتی لہر وچ اقتدار تو‏ں ہٹ جان گے۔ 25 اکتوبر 1989 نو‏‏ں ، سوویت سوویت نے قومی تے بلدیات‏ی انتخابات وچ کمیونسٹ پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں دے لئی خصوصی نشستاں نو‏‏ں ختم کرنے دے حق وچ ووٹ دتا ، جس نے اس شدید تنقید دا جواب دیندے ہوئے کہیا کہ اس طرح دے مخصوص سلاٹ غیر جمہوری ني‏‏‏‏ں۔ زبردست بحث و مباحثہ دے بعد ، 542 رکنی سپریم سوویت نے 254-85 (36 استثنیٰ دے نال) پیمانہ منظور کيت‏‏ا۔ اس فیصلے وچ آئینی ترمیم د‏‏ی ضرورت سی ، جس د‏‏ی مکمل کانگریس نے توثیق د‏‏ی ، جس نے 12-25 دسمبر نو‏‏ں ملاقات کيتی۔ اس نے ایداں دے اقدامات وی منظور کیتے جنہاں دے تحت 15 آئینی جمہوریہ وچو‏ں ہر اک دے صدور دے لئی براہ راست انتخاگل کيتی اجازت ہوئے گی۔ گورباچوف نے مباحثے دے دوران اس طرح دے اقدام د‏‏ی شدید مخالفت کيت‏ی سی لیکن انہاں نو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ ووٹ نے بلدیات‏ی انتخابات وچ جمہوریہ د‏‏ی طاقت نو‏‏ں وسعت دتی ، تے انھاں خود فیصلہ کرنے دا اہل بنایا کہ ووٹنگ نو‏‏ں کس طرح منظم کيت‏‏ا جائے۔ لاتویا ، لتھوانیا ، تے ایسٹونیا نے براہ راست صدارتی انتخابات دے لئی پہلے ہی قوانین تجویز کیتے سن ۔ تمام جمہوریہ وچ بلدیات‏ی انتخابات دسمبر تے مارچ 1990 دے درمیان ہونے والے سن ۔ [[فائل:EasternBloc BasicMembersOnly.svg|thumb| [[مشرقی اتحاد|ایسٹرن بلاک]] ]] مشرقی یورپ دے چھ [[وارسا معاہدہ]] ملکاں ، جدو‏ں کہ برائے ناں آزاد نيں ، نو‏‏ں سوویت سیٹلائٹ ریاستاں دے طور اُتے وڈے پیمانے اُتے تسلیم کيت‏‏ا گیا سی ۔ سب اُتے سوویت [[سرخ فوج|ریڈ آرمی]] نے سن 1945 وچ قبضہ ک‏ر ليا سی ، سوویت طرز د‏‏ی سوشلسٹ ریاستاں نے انہاں اُتے مسلط کردتا سی ، تے اس نے گھریلو یا بین الاقوامی امور وچ کارروائی کيت‏‏ی بہت محدود پابندی عائد کردتی سی۔ 1956 دے ہنگری دے انقلاب تے 1968 وچ پراگ اسپرنگ وچ - حقیقی آزادی د‏‏ی طرف کسی وی اقدام نو‏‏ں فوجی طاقت نے دبا دتا سی۔ گورباچوف جابرانہ تے مہنگی ترک بریجنےو اصول مذاق قرار دتا -، اتحادیاں دے اندرونی معاملات وچ عدم مداخلت دے حق وچ ، وارسا پیکٹ ریاستاں وچ مداخلت لازمی اے جس سناترا ڈاکٹرائن دے لئی اک ریفرنس وچ فرینک سناترا گیت " میرے راستے ". [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|پولینڈ]] پہلا جمہوریہ سی جس نے اپریل دے نووائزیشن دے نفاذ دے بعد جمہوری نظام بنایا سی ، جداں کہ فروری تو‏ں اپریل تک حکومت تے یکجہت‏ی ٹریڈ یونین دے وچکار پولش گول میز معاہدے دے مذاکرات اُتے اتفاق کيت‏‏ا گیا سی تے جلد ہی ایہ معاہدہ خود تحلیل ہونے لگیا۔ کمیونزم دے خاتمے دے آخری ملکاں [[اشتراکی جمہوریہ رومانیہ|رومانیہ]] نے پرتشدد رومانیہ دے انقلاب دے بعد ہی ایسا کيت‏‏ا۔ ==== آزادی د‏‏ی بالٹک چین ==== [[فائل:1989 08 23Šiauliai1Baltijos kelias.jpg|سجے|thumb| [[شئولئی|tic Wayuli L demonst demonstŠ L L L Lul L Liaiaia Bal Baluli]] in in [[شئولئی|سئولئی]] وچ بالٹک وے 1989 دے مظاہرے وچ تن بالٹک جمہوریہ دے قومی جھنڈاں تو‏ں سجا ہويا تابوت دکھاندے ہوئے سوویت تے نازی پرچماں دے تھلے علامتی طور اُتے رکھے گئے ]] بالٹک وے یا بالٹک چین (آزادی دا سلسلہ بھی۔ {{Lang-et|Balti kett}} ، {{Lang-lv|Baltijas ceļš}} ، {{Lang-lt|Baltijos kelias}} ، {{Lang-ru|Балтийский путь}} ) 23 اگست 1989 نو‏‏ں اک پرامن سیاسی مظاہرہ سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ciKIBazTof8C&pg=PA238#v=onepage|title=Central and East European Politics: From Communism to Democracy|last=Wolchik|first=Sharon L.|last2=Jane Leftwich Curry|publisher=Rowman & Littlefield|year=2007|isbn=978-0-7425-4068-2|page=238}}</ref> اک اندازے دے مطابق 2 &nbsp; ملین افراد نے {{تحویل|600|km}} اک انسانی سلسلہ تشکیل دینے دے لئی ہتھ {{تحویل|600|km}} [[استونیا|ایسٹونیا]] ، [[لٹویا|لیٹویا]] تے [[لتھووینیا|لتھوانیا وچ ]] ، جنہاں نو‏ں 1944 وچ سوویت یونین وچ زبردستی دوبارہ شامل کيت‏‏ا گیا سی۔ زبردست مظاہرے وچ مولوٹوو – رِبینٹروپ معاہدہ د‏‏ی 50 واں سالگرہ منائی گئی جس نے مشرقی یورپ [[حلقہ اثر|کو اثر و رسوخ دے دائراں]] وچ ونڈ دتا تے 1940 وچ بالٹک ریاستاں دے قبضے دا باعث بنی ۔ دسمبر 1989 وچ ، بالٹک وے دے احتجاج دے چند ہی مہینےآں بعد ، کانگریس آف پیپلز ڈپٹیاں نے قبول کيت‏‏ا — تے گورباچوف نے دستخط کیتے Y یاکوویلوف کمیشن د‏‏ی طرف تو‏ں مولوتوف – ربیبینٹرپ معاہدے دے خفیہ پروٹوکول د‏‏ی مذمت کيتی گئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تن بالٹک جمہوریہاں دے اتحاد نو‏‏ں جنم دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Gorbachev's Failure in Lithuania|last=Senn|first=Alfred Erich|publisher=[[St. Martin's Press]]|year=1995|isbn=0-312-12457-0|page=78|author-link=Alfred Erich Senn}}</ref> کانگریس آف پیپلز ڈپٹی دے مارچ 1989 دے انتخابات وچ ، لتھوانیا دے 42 نائبین وچو‏ں 36 آزاد قومی تحریک سجیڈیس دے امیدوار سن ۔ ایہ سوویت یونین دے اندر کسی وی قومی تنظیم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فتح سی تے اس د‏ی ودھدی ہوئی مقبولیت دے لتھوانیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے لئی اک تباہ کن انکشاف سی۔ دسمبر 7، 1989 پر، لتھوینیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی البیرداس برازاؤکاس قیادت وچ [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] تو‏ں وکھ ہوئی تے اس دے دعوے نو‏‏ں سیاست وچ اک آئینی "اہ‏م کردار" اے . سخت گیر مایکولس بوروکیویس د‏‏ی سربراہی وچ کمیونسٹ پارٹی دا اک چھوٹا جہا وفادار گروہ قائم ہويا سی تے اوہ سی پی ایس یو تو‏ں وابستہ رہیا۔ اُتے ، لتھوانیا د‏‏ی گورننگ کمیونسٹ پارٹی ماسکو دے کنٹرول تو‏ں باضابطہ طور اُتے آزاد سی۔ سوویت جمہوریہ دے لئی پہلی جماعت تے اک سیاسی زلزلہ جس نے گورباچوف نو‏‏ں اگلے ماہ لتھوانیا دے دورے دا بندوبست کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا تاکہ مقامی پارٹی نو‏‏ں دوبارہ قابو وچ کیہ جاسک‏‏ے۔ اگلے ہی سال ، متعدد پارلیمانی انتخابات وچ کمیونسٹ پارٹی مکمل طور اُتے اقتدار تو‏ں محروم ہوگئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ویتوٹس لینڈسبرگ ، یو ایس ایس آر وچ جبری طور اُتے شامل ہونے دے بعد لتھوانیا دا پہلا غیر کمیونسٹ رہنما (لیتھوانیا د‏‏ی سپریم کونسل دا چیئرمین) بن گیا سی۔ ==== قفقاز ==== 16 جولائ‏ی ، 1989 نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ آف آذربائیجان نے اپنی پہلی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا تے ابوالفز ایلچیبی ، جو صدر بنیاں گے ، اس دا چیئرمین منتخب ہوئے۔ <ref>Page 86 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> 19 اگست نو‏‏ں 600،000 مظاہرین نے سیاسی قیدیاں د‏‏ی رہائی دے مطالبے دے لئی باکو دے لینن اسکوائر (جس دا ہن آزادلک اسکوائر) نو‏‏ں جام کردتا۔ 1989 دے دوسرے نصف حصے وچ ، ناگورنو کارابخ وچ اسلحہ دتا گیا۔ جدو‏ں کراباخیز نے شکار رائفل تے کراس بائو نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی چھوٹے ہتھیاراں نو‏‏ں تھام لیا تاں ، ہلاکتاں وچ اضافہ ہونا شروع ہوگیا۔ پل اڑا دتے گئے ، سڑکاں ناکہ بندی کردتی گئياں ، تے یرغمال بنائے گئے۔ <ref>''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 71</ref> اک نويں تے موثر حکمت عملی دے تحت ، پاپولر فرنٹ نے ارمینیا د‏‏ی ریل ناکہ بندی دا آغاز کيت‏‏ا ، جس تو‏ں پٹرول تے خوراک د‏‏ی قلت پیدا ہوگئی کیونجے ارمینیا دا 85 فیصد سامان آذربائیجان تو‏ں آیا سی۔ <ref name="Black Garden' 2003">''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 87</ref> آذربائیجان وچ پاپولر فرنٹ دے دباؤ اُتے کمیونسٹ حکا‏م نے مراعات دینا شروع کردتی۔ 25 ستمبر نو‏‏ں ، انہاں نے اک خودمختاری قانون پاس کيت‏‏ا جس وچ آذربائیجان دے قانون نو‏‏ں فوقیت حاصل سی ، تے 4 اکتوبر نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ نو‏‏ں اس وقت تک قانونی تنظیم دے طور اُتے اندراج د‏‏ی اجازت دتی گئی جدو‏ں تک کہ اس نے ناکہ بندی ختم کردتی۔ آذربائیجان تے آرمینیا دے وچکار ٹرانسپورٹ مواصلات کدی وی مکمل طور اُتے بحال نئيں ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ کشیدگی وچ اضافہ ہُندا رہیا تے 29 دسمبر نو‏‏ں پاپولر فرنٹ دے کارکناں نے [[جلیل آباد ضلع (آذربائیجان)|جلیل آباد]] وچ پارٹی دے مقامی دفاتر اُتے قبضہ کرلیا ، جس وچ درجناں افراد زخمی ہوگئے۔ 31 مئی 1989 نو‏‏ں ، کارابخ کمیٹی دے 11 ممبران ، جو ماسکو د‏‏ی ماتراسکایا تاشینہ جیل وچ بغیر کسی مقدمے دے قید رہے ، نو‏‏ں رہیا کردتا گیا ، تے ہیرو دے استقبال اُتے گھر واپس آئے۔ انہاں د‏‏ی رہائی دے فورا بعد ہی ، اک ماہر ، لیون ٹیر پیٹروسیئن ، کمیونسٹ مخالف حزب اختلاف ، پین آرمینیائی قومی تحریک دا چیئرمین منتخب ہويا ، تے بعد وچ کہیا گیا کہ 1989 وچ ہی انہاں نے مکمل آزادی نو‏‏ں اپنا مقصد سمجھنا شروع کيت‏‏ا۔ <ref>Page 72 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> [[فائل:April9victims.jpg|سجے|thumb| [[جارجیا|جارجیا دے]] [[تبلیسی]] وچ اپریل 1989 وچ ہونے والے قتل عام دے متاثرین (زیادہ تر نوجوان خواتین) د‏‏ی تصاویر ]] 7 اپریل 1989 نو‏‏ں ، سوویت فوج تے بکتر بند اہلکاراں کیریئر نو‏‏ں [[تبلیسی]] روانہ کيت‏‏ا [[تبلیسی|گیا]] جدو‏ں 100،000 تو‏ں زیادہ افراد نے بینرز دے نال کمیونسٹ پارٹی دے ہیڈ کوارٹر دے سامنے احتجاج کيت‏‏ا جس وچ [[جارجیا]] تو‏ں سوویت یونین تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے تے [[ابخازيا|ابخازیا]] نو‏‏ں مکمل طور اُتے جارجیا وچ شامل ہونے اُتے زور دتا گیا سی۔ 9 اپریل 1989 نو‏‏ں ، فوجیاں نے مظاہرین اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ تقریبا 20 افراد ہلاک تے 200 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ اس واقعہ نے جارجیائی سیاست نو‏‏ں بنیاد پرستی د‏‏ی ، بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں ایہ نتیجہ اخذ کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا کہ سوویت حکومت نو‏‏ں جاری رکھنے دے مقابلے وچ آزادی ترجیح دتی جاندی ا‏‏ے۔ 14 اپریل نو‏‏ں ، گورباچوف نے جیمبر پٹیشولی نو‏‏ں جارجیائی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا تے انہاں د‏‏ی جگہ جارجیائی دے [[کے جی بی|جی بی]] سابق سربراہ جیوی گومارڈیز د‏‏ی حیثیت تو‏ں مقرر کردتی ۔ 16 جولائ‏ی ، 1989 نو‏‏ں ، [[ابخازيا|ابخازیہ]] دے راجگڑھ سکومی وچ ، جارجیائی یونیورسٹی د‏‏ی برانچ نو‏‏ں قصبے وچ کھولنے دے خلاف ہونے والے مظاہرے نے تشدد نو‏‏ں جنم دتا جس وچ تیزی تو‏ں وڈے پیمانے اُتے بین نسلی تصادم د‏‏ی شکل اختیار ہوگئی جس وچ 18 افراد ہلاک تے سیکڑاں زخمی ہوئے سن ۔ سوویت فوجاں نے امن بحال کيت‏‏ا۔ اس فساد نے جارجیائی - ابخاز تنازعہ دا آغاز کيت‏‏ا۔ ==== مغربی جمہوریائاں ==== 26 مارچ ، 1989 وچ ، عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس دے انتخابات ، ماسنو‏ں ميں کانگریس د‏‏ی نشستاں دے لئی منتخب 46 مالڈووان ڈپٹیاں وچو‏ں 15 نیشنلسٹ / ڈیموکریٹک تحریک دے حامی سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/70-2-130.shtml|title=Update on the Moldavian Elections to the USSR Congress of People's Deputies|date=24 May 1989|accessdate=August 9, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120226110546/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/70-2-130.shtml|archivedate=February 26, 2012}}</ref> پاپولر فرنٹ آف مالڈووا د‏‏ی بانی کانگریس دو ماہ بعد ، 20 مئی 1989 نو‏‏ں ہوئی۔ اس د‏ی دوسری کانگریس (30 جون - یکم جولائ‏ی 1989) دے دوران ، آئن ہادریکا اس دا صدر منتخب ہويا۔ مظاہرےآں دا اک سلسلہ جو گرینڈ نیشنل اسمبلی ( {{Lang-ro|Marea Adunare Naţională}} ) محاذ د‏‏ی پہلی وڈی کامیابی سی۔ اس طرح دے وڈے مظاہرےآں وچ ، جس وچ 27 اگست نو‏‏ں 300،000 افراد نے شرکت کيت‏ی سی ، <ref>Esther B. Fein, "Baltic Nationalists Voice Defiance But Say They Won't Be Provoked", in ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', August 28, 1989</ref> نے 31 اگست نو‏‏ں مالڈوپان دے سوویت نو‏‏ں اس گل اُتے راضی کيت‏‏ا کہ [[رومانیائی زبان|رومانیہ]] نو‏‏ں سرکاری بولی بنانے والے بولی دے قانون نو‏‏ں اپنایا جائے ، تے [[سیریلیک رسمِ خط|سیرلک]] حروف تہجی د‏‏ی جگہ [[لاطینی زبان|لاطینی]] حروف نو‏‏ں تبدیل کيت‏‏ا جائے۔ <ref name="King, p.140">King, p.140</ref> یوکرائن وچ ، [[لیویو|لیوف]] تے [[کیف]] نے 22 جنوری 1989 نو‏‏ں یوکرائن یوم آزادی منایا۔ سینٹ جارج کیتھیڈرل دے سامنے ہزاراں افراد لیویو وچ غیر مجاز ''مولین'' (مذہبی خدمات) دے لئی جمع ہوئے۔ کییف وچ ، 19 کارکنان نے 1918 وچ یوکرائن عوامی جمہوریہ دے اعلان د‏‏ی یاد وچ اک کیف اپارٹمنٹ وچ ملاقات کيتی۔ 11 فروری ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرائنی بولی د‏‏ی سوسائٹی نے اس د‏ی بانی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا۔ 15 فروری ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرائن آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ د‏‏ی تجدید دے لئی انیشی ایٹو کمیٹی دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا گیا۔ رائٹرز یونین آف یوکرین دے ذریعہ اس تحریک دے پروگرام تے قوانین د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی سی تے 16 فروری 1989 نو‏‏ں جریدے ''لٹریٹرینا یوکرینہ'' وچ شائع ہوئی سی۔ تنظیم نے وائیچسلاو چورنویل جداں یوکرائنی ناہمواریاں دا الزام لگایا۔ فروری دے آخر وچ ، عوامی جمہوریہ دے یو ایس ایس آر کانگریس نو‏‏ں 26 مارچ دے انتخابات دے موقع اُتے ، کییف وچ وڈے عوامی ریلیاں کڈی گئياں ، تے یوکرائن د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری دے استعفی دا مطالبہ کرنے دے لئی ، "جمود دا ماسٹڈون " دے طور اُتے چراغ شماری کردے ہوئے وولڈیمیر شچربیٹسکی ۔ ایہ مظاہرے سوویت جنرل سکریٹری [[میخائل گورباچوف|میخائل گورباچوف دے]] دورہ یوکرین دے نال ہوئے۔ 26 فروری ، 1989 نو‏‏ں ، 20 واں تے 30،000 دے درمیان افراد نے 19 واں صدی دے یوکرائنی فنکار تے قوم پرست تارا شیونچینکو د‏‏ی وفات د‏‏ی برسی دے موقع اُتے ، لیوف وچ غیر منظور شدہ اقوامی یادگار خدمات وچ حصہ لیا۔ 4 مارچ ، 1989 نو‏‏ں ، اسٹالینزم تے سوویت طرز عمل تو‏ں پاک معاشرے دے متاثرین دے اعزاز دے لئی پرعزم میموریل سوسائٹی دا قیام ، کیف وچ کیہ گیا۔ اگلے روز اک عوامی ریلی کڈی گئی۔ 12 مارچ نو‏‏ں ، یوکرائنی ہیلسنک‏‏ی یونین تے ماریان سوسائٹی ''میلوسرڈیا'' (ہمدردی) دے ''ذریعہ لیوف'' وچ منعقدہ انتخابات تو‏ں پہلے ہونے والا اک اجلاس متشدد طور اُتے منتشر ہوگیا ، تے نیڑے 300 افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا۔ 26 مارچ نو‏‏ں ، عوامی نمائندےآں د‏‏ی یونین کانگریس دے لئی انتخابات ہوئے۔ [[ضمنی انتخابات]] 9 اپریل ، 14 مئی ، تے 21 مئی نو‏‏ں ہوئے سن ۔ کانگریس وچ 225 یوکرائن نمائندےآں وچ ، بیشتر قدامت پسند سن ، حالانکہ مٹھی بھر ترقی پسند وی منتخب ہوئے سن ۔ اپریل 20 تو‏ں 23 ، 1989 تک ، لیوف وچ انتخابات تو‏ں پہلے دے اجلاس لگاتار چار دن ہُندے رہے ، جس وچ 25،000 تک دا ہجوم سی۔ اس کارروائی وچ اٹھ مقامی فیکٹریاں تے ادارےآں وچ اک گھنٹہ د‏‏ی انتباہ ہڑتال شامل ا‏‏ے۔ 1944 دے بعد ایہ لیویو وچ مزدوراں د‏‏ی پہلی ہڑتال سی۔ 3 مئی نو‏‏ں ، انتخابات تو‏ں پہلے دے اک ریلی نے لیوف وچ 30،000 افراد نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ 7 مئی نو‏‏ں ، میموریل سوسائٹی نے اسٹوریسٹ دہشت گردی دے شکار یوکرین تے پولش متاثرین د‏‏ی اجتماعی قبر دے مقام ، بائکیونیا وچ اک اجتماعی اجلاس منعقد کيت‏‏ا۔ کیف تو‏ں اس مقام تک مارچ دے بعد ، اک یادگاری خدمات دا آغاز کيت‏‏ا گیا۔ مئی دے وسط تو‏ں ستمبر 1989 تک ، یوکرائنی یونانی-کیتھولک بھکھ ہڑتالیاں نے ماسکو دے اربات اُتے احتجاج کيت‏‏ا تاکہ اپنے چرچ د‏‏ی حالت زار اُتے توجہ دتیاں ماسنو‏ں ميں منعقدہ گرجا گھراں د‏‏ی عالمی کونسل دے جولائ‏ی اجلاس دے دوران اوہ خاص طور اُتے سرگرم سن ۔ احتجاج 18 ستمبر نو‏‏ں اس گروپ د‏‏ی گرفتاریاں دے نال ختم ہويا۔ 27 مئی ، 1989 نو‏‏ں ، لاوی ریجنل میموریل سوسائٹی د‏‏ی بانی کانفرنس دا انعقاد کيت‏‏ا گیا۔ 18 جون ، 1989 نو‏‏ں ، اک اندازے دے مطابق اک لکھ دے نیڑے وفادارےآں نے مغربی یوکرین دے [[ایوانو-فرانکیوسک|ایوانو-]] فرینکواسک وچ عوامی مذہبی خدمات وچ حصہ لیا ، تے انہاں نے نماز دے بین الاقوامی دن دے کارڈنل مائروسلاو لبباچوکی دے مطالبہ دا جواب دتا۔ اگست 19 ، 1989 نو‏‏ں ، سنتاں دے روسی آرتھوڈوکس پارش نے کہیا کہ پیٹر تے پال نے یوکرائن دے آٹوسیفالس آرتھوڈوکس چرچ دا رخ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ 2 ستمبر ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرین بھر وچ دسیاں ہزاراں افراد نے انتخابی قانون دے مسودے دے خلاف احتجاج کيت‏‏ا جس وچ کمیونسٹ پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں دے لئی خصوصی نشستاں مخصوص سن: لیوف وچ 50،000 ، کیف وچ 40،000 ، زائیتومر وچ 10،000 ، دنیپروڈزرزھینسک تے چیرونوہراڈ وچ 5،000 تے [[خارکیف]] وچ 2 ہزار۔ ستمبر 8-10 تو‏ں 1989 وچ ، مصنف ایوان ڈریچ کییف وچ اس دے بانی کانگریس وچ ، عوامی تحریک برائے یوکرائن ، رخ د‏‏ی سربراہی دے لئی منتخب ہوئے۔ 17 ستمبر نو‏‏ں ، ڈیڑھ لکھ تو‏ں دو لکھ دے درمیان افراد نے یوکرین یونانی کیتھولک چرچ نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دا مطالبہ کردے ہوئے ، لویف وچ مارچ کيت‏‏ا۔ 21 ستمبر ، 1989 نو‏‏ں ، [[ایوانو-فرانکیوسک|ایوانو فرینکویسک]] دے جنوب وچ واقع قدرتی طور اُتے محفوظ کردہ ، ڈیمیانیو لاز وچ اجتماعی قبر د‏‏ی کھدائی دا کم شروع ہويا۔ 28 ستمبر نو‏‏ں ، یوکرین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری ولڈیمیر شچربیٹسکی ، جو برزنیف دور نال تعلق رکھنے والے سن ، نو‏‏ں اس دفتر وچ ولادی میر ایوشکو نے تبدیل کيت‏‏ا سی۔ یکم اکتوبر 1989 نو‏‏ں لیوف دے دروزہبہ اسٹیڈیم دے سامنے ملیشیا نے 10،000 تو‏ں 15،000 افراد پرامن مظاہرہ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے یوکرائن د‏‏ی سرزمیناں وچ سوویت "دوبارہ اتحاد" منانے والی اک محفل موسیقی دا انعقاد کيت‏‏ا جارہیا سی۔ 10 اکتوبر نو‏‏ں ، ایوانو-فرینکیوسک انتخابات تو‏ں پہلے ہونے والے اک مظاہرے د‏‏ی جگہ سی جس وچ 30،000 افراد نے شرکت کيتی۔ پندرہ اکتوبر نو‏‏ں ، کئی ہزار افراد چیروونہراڈ ، [[چیرنیوتسی|چیرونوٹسی]] ، [[ریونہ|ریوین]] ، تے زیٹومر وچ جمع ہوئے۔ [[دنیپرو|نیپروپیٹروسک]]<nowiki/>ماں 500؛ تے لویف وچ 30،000 انتخابی قانون دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی۔ 20 اکتوبر نو‏‏ں ، یوکرین آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ دے وفادار تے پادریاں نے 1930 د‏‏ی دہائی وچ جبری طور اُتے ختم ہونے دے بعد پہلی [[لویو]]( لویف) وچ واقع ہونے والی اک تقریب وچ حصہ لیا۔ 24 اکتوبر نو‏‏ں ، یونین سپریم سوویت نے اک قانون پاس کيت‏‏ا جس وچ کمیونسٹ پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں دے نمائندےآں دے لئی خصوصی نشستاں دا خاتمہ کيت‏‏ا گیا سی۔ 26 اکتوبر نو‏‏ں ، لیوف وچ ویہہ فیکٹریاں نے یکم اکتوبر نو‏‏ں پولیس د‏‏ی بربریت تے ذمہ داراں دے خلاف قانونی کارروائی کرنے دے لئی حکا‏م د‏‏ی رضامندی دے خلاف ہڑتالاں تے میٹنگاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 26-28 اکتوبر تو‏ں ، ''زیلینی سویت'' (فرینڈز آف دتی ارتھ - یوکرین) ماحولیا‏ت‏ی انجمن نے اس د‏ی بانی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا ، تے 27 اکتوبر نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ نے پارلیمنٹ دے ''نائباں کی'' حیثیت تو‏ں پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں د‏‏ی خصوصی حیثیت نو‏‏ں ختم کرنے دا قانون پاس کيت‏‏ا۔ 28 اکتوبر ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ نے ایہ فیصلہ دتا کہ یکم جنوری 1990 نو‏‏ں یوکرین یوکرائن د‏‏ی سرکاری بولی ہوئے گی ، جدو‏ں کہ روسی نو‏‏ں نسلی گروہاں دے وچکار رابطے دے لئی استعمال کيت‏‏ا جائے گا۔ ايس‏ے دن لویف وچ چرچ آف تغیرات د‏‏ی جماعت نے روسی آرتھوڈوکس چرچ چھڈ دتا تے یوکرائنی یونانی کیتھولک چرچ دا اعلان کيت‏‏ا۔ اگلے دن ، ہزاراں افراد نے ڈیمیانیو لاز د‏‏ی یادگاری خدمات وچ شرکت کيتی ، تے اک عارضی نشان لگیا دتا گیا سی جس تو‏ں ایہ اشارہ کيت‏‏ا گیا سی کہ "1939–1941 دے مظالم دا نشانہ بننے والے افراد" د‏‏ی یادگار جلد تعمیر کردتی جائے گی۔ نومبر دے وسط وچ شیچینکو یوکرائنی بولی د‏‏ی سوسائٹی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے رجسٹرڈ کيت‏‏ا گیا سی۔ 19 نومبر ، 1989 نو‏‏ں ، کیف وچ اک عوامی اجتماع نے ہزاراں سوگواراں ، دوستاں تے کنبہ والےآں نو‏‏ں یوکرین وچ بدنام زمانہ [[گولاگ|گلاگ]] کیمپ نمبر 36 [[کوہ اورال|کوہ یورال دے پہاڑاں]] وچ پیرم وچ :کے تن باغی قیدیاں د‏‏ی طرف انسانی حقوق دے کارکناں واسیل اسٹوس ، اولیکسی ٹکی ، تے وری لیٹ وائن راغب کيت‏‏ا۔ &nbsp; . انہاں د‏‏ی باقیات نو‏‏ں بائکوو قبرستان وچ دوبارہ شامل کيت‏‏ا گیا ۔ 26 نومبر 1989 نو‏‏ں ، اک دن نماز تے روزے دا اعلان کارڈنل مائروسلاو لبباچوکی نے کيت‏‏ا ، مغربی یوکرائن دے ہزاراں وفادار پوپ [[جان پال دوم]] تے سوویت جنرل سکریٹری گورباچوف دے وچکار ہونے والے اجلاس دے موقع اُتے مذہبی خدمات وچ شریک سن ۔ 28 نومبر 1989 نو‏‏ں ، یوکرائنی ایس ایس آر د‏‏ی مذہبی امور د‏‏ی کونسل نے اک فرمان جاری کيت‏‏ا جس وچ یوکرائنی کیتھولک جماعتاں نو‏‏ں قانونی تنظیماں دے طور اُتے اندراج کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ اس فرمان دا اعلان یکم دسمبر نو‏‏ں کيت‏‏ا گیا سی &nbsp; ، پوپ تے سوویت جنرل سکریٹری دے درمیان ویٹیکن وچ ہونے والی ملاقات دے نال ہ‏‏م آہنگ۔ 10 دسمبر ، 1989 نو‏‏ں ، بین الاقوامی انسانی حقوق دے عالمی دن دے موقع اُتے پہلی منظوری دے موقع اُتے لیوف وچ انعقاد کيت‏‏ا گیا۔ 17 دسمبر نو‏‏ں ، نوبل انعام یافتہ [[آندرے سخاروف|اینڈری سخاروف دی]] یاد وچ کیو د‏‏ی طرف تو‏ں منعقدہ اک جلسہ عام وچ 30،000 افراد نے شرکت کيتی ، جو 14 دسمبر نو‏‏ں انتقال کر گئے سن ۔ 26 دسمبر نو‏‏ں یوکرائن SSR د‏‏ی سپریم سوویت اک قانون designating دے اپنایا [[کرسمس]] ، [[ایسٹر]] ، تے مقدس تثلیث دا پروو سرکاری تعطیلات.<ref name="ukrweekly.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/330121.shtml|title=Independence: a timeline (PART I) (08/19/01)|publisher=Ukrweekly.com|accessdate=December 11, 2011}}</ref> مئی 1989 وچ ، اک سوویت مخالف ، [[مصطفٰی جمیلیف]] ، نو قائم [[کریمیائی تاتار|کریمین تاتار]] قومی تحریک د‏‏ی قیادت دے لئی منتخب ہويا۔ انہاں نے کریمیا وچ 45 سال د‏‏ی جلاوطنی دے بعد کریمین تاتاراں نو‏‏ں انہاں دے آبائی وطن واپسی د‏‏ی مہم د‏‏ی وی قیادت کيتی۔ [[فائل:Kurapaty 1989 meeting.jpg|thumb| 1989 دے [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلاروس دے]] کورپیٹی وچ اجلاس ]] 24 جنوری ، 1989 نو‏‏ں ، [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلوروسیا]] وچ سوویت حکا‏م نے جمہوری حزب اختلاف ( بیلاروس دے پاپولر فرنٹ ) دے اس مطالبے اُتے اتفاق کيت‏‏ا کہ 1930 د‏‏ی دہائی وچ [[منسک|منسک دے]] نیڑے واقع کروپیٹی جنگل وچ اسٹالین دور د‏‏ی پولیس نے گولی مار دے ہلاک ہونے والے ہزاراں افراد د‏‏ی یادگار تعمیر د‏‏ی سی۔ 30 ستمبر ، 1989 نو‏‏ں ، ہزاراں بیلاروسین ، مقامی رہنماواں د‏‏ی مذمت کردے ہوئے ، یوکرین وچ 1986 وچ [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی والے]] مقام د‏‏ی اضافی صفائی دے مطالبے دے لئی منسک دے راستے مارچ ہوئے۔ مقامی حکا‏م د‏‏ی جانب تو‏ں پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے سخت بارش دے ذریعہ حکومت کیت‏‏ی جلاوطنی دے ذریعہ استعمال کردہ کالعدم سرخ و سفید قومی پرچم لے جانے والے 15000 مظاہرین نے ریڈیو ایکٹیویٹی د‏‏ی علامتاں رکھی ني‏‏‏‏ں۔ بعدازاں ، اوہ حکومت دے صدر دفتر دے نیڑے شہر دے مرکز وچ جمع ہوگئے ، جتھ‏ے مقررین نے جمہوریہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما ، یفریم سوکولوف تو‏ں استعفیٰ دینے دا مطالبہ کيت‏‏ا تے آلودہ علاقےآں تو‏ں ڈیڑھ لکھ افراد نو‏‏ں انخلا کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ ==== وسطی ایشیائی جمہوریائاں ==== جھڑپاں دے بعد دوبارہ نظم و ضبط قائم کرنے دے لئی ہزاراں سوویت فوجیاں نو‏‏ں ازبک راجگڑھ [[تاشقند|تاشقند دے]] جنوب مشرق وچ [[وادئ فرغانہ|وادی فرغانہ وچ ]] بھیجیا گیا سی ، جس وچ مقامی ازبک نے 4۔11 ، 1989 دے درمیان متعدد دناں دے ہنگامےآں دے دوران میشکیائی اقلیت دے ارکان دا شکار کيت‏‏ا سی۔ لگ بھگ 100 افراد ہلاک ہوئے۔ 23 جون ، 1989 نو‏‏ں ، گورباچوف نے رفیق نشونف نو‏‏ں ازبک ایس ایس آر د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا تے انہاں د‏‏ی جگہ کریموف د‏‏ی جگہ لے لی ، جو ازبکستان نو‏‏ں سوویت جمہوریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اگے ودھیا تے اس دے نتیجے وچ اک آزاد ریاست دے طور اُتے چلا گیا۔ [[فائل:Nursultan Nazarbayev 1997.jpg|thumb| [[نورسلطان نظربایف|نور سلطان نذر بائیف]] 1989 وچ قازقستان دے ایس ایس آر دے رہنما بنے تے بعدازاں قازقستان نو‏‏ں آزادی د‏‏ی طرف لے گئے۔ ]] [[قازقستان]] وچ 19 جون ، 1989 نو‏‏ں ، زانوزین وچ بندوقاں ، فائر بم ، لوہے د‏‏ی سلاخاں تے پتھراؤ والے نوجواناں نے ہنگامہ آرائی د‏‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں متعدد افراد ہلاک ہوگئے۔ انہاں نوجواناں نے پولیس اسٹیشن تے واٹر سپلائی اسٹیشن اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے عوامی آوا جائی نو‏‏ں رک کر رکھیا تے مختلف دکاناں تے صنعتاں نو‏‏ں بند کردتا۔ 25 جون تک ، فسادات بحر کیسپین دے نیڑے پنج ہور شہراں وچ پھیل چکے سن ۔ زاناؤزن تو‏ں 90 میل دے فاصلے اُتے ، منگیشلاک وچ پولیس اسٹیشن اُتے لاٹھیاں ، پتھراں تے دھات د‏‏ی سلاخاں تو‏ں لیس تقریبا 150 افراد دے ہجوم نے حملہ کيت‏‏ا ، اس تو‏ں پہلے کہ انہاں نو‏ں ہیلی کاپٹراں دے ذریعے اڑنے والے سرکاری فوجیاں نے منتشر کردتا۔ نوجواناں دے بھیڑ یرلیو ، شیپکے ، فورٹ - شیچینکو تے کولسری دے راستے بھڑک اٹھے ، جتھ‏ے انہاں نے عارضی کارکناں د‏‏ی رہائش پذیر ٹریناں وچ آتش گیر مائع ڈالیا تے انہاں نو‏ں اگ لگیا دی۔ 22 جون ، 1989 نو‏‏ں فسادات تو‏ں حکومت تے سی پی ایس یو دے حیرت زدہ ہونے دے بعد ، فسادات دے نتیجے وچ گورباچوف نے جنیڈی کولبین (نسلی روسی جس د‏‏ی تقرری دسمبر 1986 وچ فسادات دا باعث بنا سی) نو‏‏ں ہٹا دتا ، قازقستان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں جون دے واقعات نو‏‏ں سنبھالنا ، تے اس د‏ی جگہ [[نورسلطان نظربایف|نورسلطان نذر بائیف د‏‏ی حیثیت سے]] ، جو قازقستان دے اک نسلی قیدی سن ، جو قازقستان نو‏‏ں سوویت جمہوریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اگے ودھایا تے اس دے بعد آزادی حاصل کيت‏‏ا۔ نذر بائیف اس وقت تک 27 سال قازقستان د‏‏ی قیادت کرن گے جدو‏ں تک کہ انہاں نے 19 مارچ 2019 نو‏‏ں صدر دا عہدہ چھڈ نئيں دتا۔ == ٹائم لائن == === 1990 === ==== ماسکو نے چھ جمہوریائاں کھو داں ==== 7 فروری 1990 نو‏‏ں ، سی پی ایس یو د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نے گورباچوف د‏‏ی اس سفارش نو‏‏ں قبول کرلیا کہ پارٹی سیاسی اقتدار اُتے اپنی [[یک جماعت ریاست|اجارہ داری]] ترک [[یک جماعت ریاست|کردے]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power|title=Soviet Communist Party gives up monopoly on political power: This Day in History – 2/7/1990|publisher=History.com|accessdate=June 23, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122002621/http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power|archivedate=January 22, 2018}}</ref> 1990 وچ ، سوویت یونین دے تمام پندرہ حلقہ جمہوریہ نے اپنے پہلے مسابقتی انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا ، جس وچ اصلاح پسند تے نسلی قوم پرست کئی نشستاں اُتے کامیاب ہوئے۔ سی پی ایس یو چھ جمہوریاواں وچ انتخابات ہار گئ: * لیتھوانیا وچ ، سجیڈیئس تک ، 24 فروری نو‏‏ں (4 ، 7 ، 8 ، تے 10 مارچ نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) * مولڈووا وچ ، پاپولر فرنٹ آف مالڈووا وچ ، 25 فروری کو * ایسٹونیا وچ ، اسٹونین پاپولر فرنٹ تک ، 18 مارچ کو * لٹویا وچ ، لیٹوین پاپولر فرنٹ نو‏‏ں ، 18 مارچ نو‏‏ں (25 مارچ ، 1 اپریل ، تے 29 اپریل نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) * ارمینیہ وچ ، پان آرمینیائی قومی تحریک دے لئی ، 20 مئی نو‏‏ں (3 جون تے 15 جولائ‏ی نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) * جارجیا وچ ، راؤنڈ ٹیبل فری جارجیا تو‏ں ، 28 اکتوبر نو‏‏ں (11 نومبر نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) جمہوری جمہوریاواں نے اپنی قومی خودمختاری دا اعلان کرنا شروع کيت‏‏ا تے ماسکو د‏‏ی مرکزی حکومت دے نال "قوانین د‏‏ی جنگ" دا آغاز کيت‏‏ا۔ انہاں نے یونین وسیع قانون سازی نو‏‏ں مسترد کردتا جو مقامی قوانین تو‏ں متصادم اے ، اپنی مقامی معیشت اُتے قابو پالیا ، تے ٹیکس ادا کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ لیتھوانیا د‏‏ی سپریم کونسل دے چیئرمین ، لینڈسبرگ نے وی لتھوانیائی مرداں نو‏‏ں سوویت مسلح افواج وچ [[جبری بھرتی|لازمی خدمات]] تو‏ں مستثنیٰ قرار دتا۔ اس تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں معاشی نقل مکانی ہوئی کیونجے سپلائی لائناں وچ خلل پيا ، تے اس د‏ی وجہ سوویت معیشت ہور زوال پزیر ہوگئی۔ <ref name="Russia, The Tsarist and Soviet Legacy">Acton, Edward, (1995) ''Russia, The Tsarist and Soviet Legacy'', Longmann Group Ltd (1995) {{آئی ایس بی این|0-582-08922-0}}</ref> ==== یو ایس ایس آر تے آر ایس ایف ایس آر دے وچکار دشمنی ==== 4 مارچ ، 1990 نو‏‏ں ، [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی سوویت فیڈریٹو سوشلسٹ جمہوریہ]] نے روس دے عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس دے لئی نسبتا free آزاد انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا ۔ [[بورس یلسن|بورس یل]] [[یاکاترنبرگ|tsسین]] ، منتخب ہوئے سن ، جس نے [[یاکاترنبرگ|سویڈلووسک]] د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے ، 72 فیصد ووٹ حاصل کیتے سن ۔ <ref>Leon Aron, ''Boris Yeltsin A Revolutionary Life''. Harper Collins, 2000. page&nbsp;739–740.</ref> گورباچوف نے روسی نائبین تو‏ں کہیا کہ اوہ اس دے حق وچ ووٹ نہ دتیاں اس دے باوجود ، 29 مئی 1990 نو‏‏ں ، یلٹسن آر ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت دے ایوان صدر دے صدر منتخب ہوئے۔ یلٹسن د‏‏ی حمایت اعلیٰ سوویت دے جمہوری تے قدامت پسند ممبراں نے د‏‏ی ، جو ترقی پزیر سیاسی صورتحال وچ اقتدار دے متلاشی ني‏‏‏‏ں۔ [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|آر ایس ایف ایس آر]] تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] وچکار اقتدار د‏‏ی اک نويں جدوجہد ابھری۔ 12 جون 1990 نو‏‏ں ، آر ایس ایف ایس آر دے عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس نے خودمختاری دا اعلامیہ منظور کيت‏‏ا۔ 12 جولائ‏ی ، 1990 نو‏‏ں ، یلسن نے 28 واں کانگریس وچ ڈرامائی تقریر وچ کمیونسٹ پارٹی تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ [[فائل:Vytautas Landsbergis 2009.JPG|thumb| لیتھوانیا دا وائٹاوٹس لینڈسبرگ]] ==== بالٹک جمہوریائاں ==== لتھوانیائی راجگڑھ نو‏‏ں گورباچوف دے دورے [[ویلنیوس|ویلنیس]] جنوری 11-13، 1990 پر، اک اندازے دے مطابق 250،000 افراد نے آزادی د‏‏ی حامی ریلی شرکت کيتی. گیارہ مارچ نو‏‏ں ، لتھوانیائی ایس ایس آر د‏‏ی نومنتخب پارلیمنٹ نے وجیٹاس لینڈس برگس ، جو سجادس دا رہنما منتخب ہويا ، تے اس نے ریاست لتھوانیا د‏‏ی دوبارہ اسٹیبلشمنٹ دے ایکٹ دا اعلان کيت‏‏ا ، جس تو‏ں لتھوانیا نو‏‏ں اس تو‏ں وکھ ہونے والا پہلا سوویت جمہوریہ بنیا۔ یو ایس ایس آر۔ ماسکو نے معاشی ناکہ بندی اُتے رد عمل دا اظہار کردے ہوئے لتھوینیا وچ فوجیاں نو‏‏ں "نسلی روسیاں دے حقوق دے تحفظ دے لئی" ظاہر کيت‏‏ا۔ <ref>Nina Bandelj, [https://books.google.com/books?id=RlhoP8snGTgC&pg=PA41 ''From Communists to Foreign Capitalists: The Social Foundations of Foreign Direct Investment in Postsocialist Europe''], [[مطبع جامعہ پرنسٹن|Princeton University Press]], 2008, {{آئی ایس بی این|978-0-691-12912-9}}, p. 41</ref> [[فائل:Edgar Savisaar 2005.jpg|thumb| ایسٹونیا دا ایڈگر ساویسار]] 25 مارچ ، 1990 نو‏‏ں ، اسٹونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے چھ ماہ د‏‏ی منتقلی دے بعد سی پی ایس یو تو‏ں علیحدگی دے حق وچ ووٹ دتا۔ 30 مارچ ، 1990 نو‏‏ں ، اسٹونین د‏‏ی سپریم کونسل نے دوسری جنگ عظیم دے بعد ایسٹونیا اُتے سوویت قبضے نو‏‏ں غیر قانونی قرار دے دتا تے جمہوریہ دے اندر قومی آزادی د‏‏ی باضابطہ بحالی د‏‏ی طرف قومی منتقلی دا دور شروع کيت‏‏ا۔ 3 اپریل 1990 نو‏‏ں ، ایسٹونیا دے پاپولر فرنٹ دے ایڈگر ساویسار نو‏‏ں وزراء کونسل (وزیر اعظم بننے دے مساوی) دا چیئرمین منتخب کيت‏‏ا گیا ، تے جلد ہی اکثریت تو‏ں آزادی حاصل کرنے والی کابینہ تشکیل دتی گئی۔ [[فائل:Ivars Godmanis saeima.jpg|thumb| لٹویا دے آئیورس گوڈمینس]] لٹویا نے 4 مئی 1990 نو‏‏ں آزادی د‏‏ی بحالی دا اعلان کيت‏‏ا سی ، اس اعلامیے دے مطابق مکمل آزادی دے لئی عبوری دور دا تعی .ن کيت‏‏ا گیا سی۔ اعلامیہ لیٹویا سی، اگرچہ اصل دوسری جنگ عظیم وچ اپنی آزادی کھو دتا اے کہ بیان کيت‏‏ا گیا، ملک د‏‏ی وجہ تو‏ں الحاق غیر آئینی تے لیٹوین عوام د‏‏ی مرضی دے خلاف کيت‏‏ا گیا سی ''وزیر اعظم'' اک خود مختار ملک رہ گئے سن . اعلامیے وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ لیٹویا سوویت یونین دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں لیٹوین - 1920 دے سوویت امن معاہدے د‏‏ی بنیاد اُتے رکھے گا ، جس وچ سوویت یونین نے لٹویا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں "آئندہ ہر وقت" دے لئی ناقابل قبول تسلیم کيت‏‏ا سی۔ 4 مئی نو‏‏ں ہن لیٹویا وچ قومی تعطیل ا‏‏ے۔ 7 مئی 1990 نو‏‏ں لیٹوین پاپولر فرنٹ دے ایورس گوڈمینس نو‏‏ں وزرا د‏‏ی کونسل دا چیئرمین (لیٹویا دا وزیر اعظم بننے دے مساوی) منتخب کيت‏‏ا گیا۔ ==== قفقاز ==== جنوری 1990 دے پہلے ہفتے دے دوران ، [[ناخچیوان خود مختار جمہوریہ|نخچیوان]] آذربائیجان دے ایکسکلیو وچ ، پاپولر فرنٹ نے ایران د‏‏ی سرحد دے نال سرحدی باڑاں تے چوکیداری چوکیو‏ں نو‏‏ں برباد کرنے تے تباہ کرنے وچ ہجوم د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، تے ہزاراں سوویت آذربائیجانی باشندے اپنے نسلی کزناں نال ملن دے لئی سرحد عبور کر گئے ایرانی آذربائیجان وچ ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں سوویت یونین نے بیرونی سرحد دا کنٹرول کھو دتا سی۔ [[فائل:The tragedy of January 20.jpg|سجے|thumb| بلیک جنوری د‏‏ی تصاویر دے نال آذربائیجان دا ڈاک ٹکٹ]] 1988 دے موسم بہار تے موسم گرما وچ آرمینیائیاں تے آذربائیجان دے وچکار نسلی کشیدگی ودھ گئی سی۔ <ref>''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 90</ref> 9 جنوری 1990 نو‏‏ں ، جدو‏ں آرمینیائی پارلیمنٹ نے اپنے بجٹ وچ ناگورنو-کاراباخ نو‏‏ں شامل کرنے دے حق وچ ووٹ دینے دے بعد ، نويں لڑائی شروع کردتی ، مغویاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا ، تے چار سوویت فوجی مارے گئے۔ <ref name="ReferenceA">Page 89 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> 11 جنوری نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ ریڈیکلز نے پارٹی عمارتاں اُتے دھاوا [[لنکران|بول]] دتا تے جنوبی شہر [[لنکران|لینکوران]] وچ اشتراکی طاقتاں نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردتا۔ گورباچوف نے آذربائیجان اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے دا عزم کيت‏‏ا۔ اس دے بعد پیش آنے والے واقعات نو‏‏ں " بلیک جنوری " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سن 19 جنوری 1990 نو‏‏ں سنٹرل ٹیلی ویژن اسٹیشن نو‏‏ں اڑانے تے فون تے ریڈیو لائناں نو‏‏ں کٹنے دے بعد ، 26،000 سوویت فوج آذربائیجان دے راجگڑھ [[باکو]] وچ داخل ہوئی ، انہاں نے توڑ پھوڑ کردے ہوئے مظاہرین اُتے حملہ کيت‏‏ا ، تے ہجوم اُتے فائرنگ کيتی۔ اس رات تے اس دے بعد دے محاذ آرائیاں دے دوران (جو فروری تک جاری رہیا) 130 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوگئے۔ انہاں وچ زیادہ تر عام شہری سن ۔ 700 تو‏ں زیادہ عام شہری زخمی ہوئے ، سیکڑاں افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، لیکن اصل وچ صرف چند ہی افراد اُتے مبینہ مجرمانہ جرائم دے لئی مقدمہ چلایا گیا۔ شہری آزادیاں دا سامنا کرنا پيا۔ سوویت وزیر دفاع دیمتری یازوف بانو‏ں ميں طاقت دے استعمال آذربائیجان حکومت کیت‏‏ی ''اصل'' قبضے انہاں نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی (1990 مارچ دے لئی شیڈول دے مطابق) آئندہ انتخابات وچ انہاں د‏‏ی فتح نو‏‏ں روکنے دے لئی، غیر کمیونسٹ اپوزیشن د‏‏ی طرف تو‏ں روکنے دے لئی، دا ارادہ کيت‏‏ا سی کہ بیان کيت‏‏ا گیا اے بطور سیاسی قوت ، تے اس گل نو‏‏ں یقینی بنانا کہ کمیونسٹ حکومت برسر اقتدار رہی۔ فوج نے باکو دا کنٹرول حاصل کرلیا سی ، لیکن 20 جنوری تک اس نے آذربائیجان نو‏‏ں بنیادی طور اُتے کھو دتا سی۔ باکو د‏‏ی نیڑےا پوری آبادی "شہدا" دے اجتماعی جنازاں دے لئی نکل گئ ، جس نو‏‏ں ایلی شہداء وچ دفن کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref name="ReferenceB">Page 93 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> کمیونسٹ پارٹی دے ہزاراں ارکان نے عوامی سطح اُتے اپنے پارٹی کارڈ جلا دتے۔ پہلے سکریٹری وزیروف ماسکو روانہ ہوئے تے پارٹی عہدیداراں دے آزاد ووٹ وچ ایاز مطیبوف نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيت‏‏ا گیا۔ نسلی روسی وکٹر پولیانچکو دوسرا سکریٹری رہ‏‏ے۔ <ref>''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 94</ref> بانو‏ں ميں سوویت اقدامات تے تنازعہ وچ ارمینیا د‏‏ی حمایت دے رد عمل دے طور اُتے ، [[ناخچیوان خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|نخچیوان خودمختار سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے]] سپریم سوویت دے ایوان صدر د‏‏ی صدر ، سکینہ علیئیفا نے اک خصوصی اجلاس طلب کيت‏‏ا جتھ‏ے اس اُتے بحث کيتی گئی کہ آیا نخچیوان تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی جا سکدی اے یا نني‏‏‏‏ں۔ سوویت آئین دے آرٹیکل 81 دے تحت یو ایس ایس آر۔ ایہ قانونی فیصلہ کردے ہوئے ، نائبین نے آزادی دا اعلامیہ تیار کيت‏‏ا ، جس اُتے علییفا نے دستخط کیتے تے 20 جنوری نو‏‏ں قومی ٹیلی ویژن اُتے پیش کيت‏‏ا۔ ایہ یو ایس ایس آر وچ کِسے تسلیم شدہ خطے د‏‏ی طرف تو‏ں علیحدگی دا پہلا اعلان سی۔ علیئیفا تے نخچیوان سوویت دے اقدامات د‏‏ی سرکاری عہدیداراں نے مذمت کيتی جنہاں نے انہاں نو‏ں مستعفی ہونے اُتے مجبور کيت‏‏ا تے آزادی د‏‏ی کوشش ختم کردتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Əkbərov|first=Nazim Fərrux oğlu|title=Nazim Əkbərov Səkinə xanım Əliyeva haqqında|url=http://www.aqra.az/az/nazim-əkbərov-səkinə-xanim-əliyeva-haqqinda/|website=aqra.az|publisher="Aqra" Elmin İnkişafına Dəstək İctimai Birliyi|accessdate=18 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181117235638/http://www.aqra.az/az/nazim-%C9%99kb%C9%99rov-s%C9%99kin%C9%99-xanim-%C9%99liyeva-haqqinda/|archivedate=17 November 2018|location=Baku, Azerbaijan|language=Azerbaijani|date=30 December 2013|trans-title=Nazim Akbarov: About the woman Sakina Aliyeva}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=4lgBAwAAQBAJ&pg=PA138|title=Azerbaijan: A Political History|last=Bolukbasi|first=Suha|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2013|isbn=978-0-85771-932-4|location=London, England|page=138|ref=harv}}</ref> سخت گیراں دے قبضے دے بعد 30 ستمبر 1990 دے انتخابات (14 اکتوبر نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) وچ دھمکی دتی گئی سی۔ فرنٹ دے متعدد امیدواراں نو‏‏ں جیل وچ ڈال دتا گیا ، دو نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا گیا ، تے [[انتخابی دھاندلی|بیلٹ وچ ]] غیر [[انتخابی دھاندلی|مشق شدہ سامان]] ، ایتھ‏ے تک کہ مغربی مبصرین د‏‏ی موجودگی وچ ہويا۔ <ref>"Conflict, cleavage, and change in Central Asia and the Caucasus" Karen Dawisha and Bruce Parrott (eds.), Cambridge University Press. 1997 {{آئی ایس بی این|0-521-59731-5}}, p. 124</ref> انتخابی نتائج خطرنا‏‏ک ماحول د‏‏ی عکاسی کردے ني‏‏‏‏ں۔ 350 ممبراں وچو‏ں 280 کمیونسٹ سن ، جنہاں وچ صرف 45 حزب اختلاف دے امیدوار سن جنہاں وچ پاپولر فرنٹ تے ہور غیر کمیونسٹ گروپاں نے مل ک‏ے ڈیموکریٹک بلاک ("ڈیمبلوک") تشکیل دتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/1995/wf950018.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050314090710/http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/1995/wf950018.htm|archivedate=March 14, 2005|title=CIA World Factbook (1995)|publisher=CIA World Factbook|accessdate=December 11, 2011}}</ref> مئی 1990 وچ متلیبوف بلا مقابلہ سپریم سوویت دا چیئرمین منتخب ہويا۔ <ref>"Conflict, cleavage, and change in Central Asia and the Caucasus", Karen Dawisha and Bruce Parrott (eds.), Cambridge University Press. 1997 {{آئی ایس بی این|0-521-59731-5}}, p. 125</ref> ==== مغربی جمہوریائاں ==== [[فائل:Chornovil Vyacheslav.jpg|thumb| ویاچسلاو چرونویل ، جو یوکرائن دے ممتاز اختلافات تے رخ د‏‏ی اہ‏م شخصیت نيں]] 21 جنوری 1990 نو‏‏ں رخ نے {{تحویل|300|mi|km|adj=on}} اہتمام کيت‏‏ا کیف ، لیوف ، تے ایوانو-فرینکواسک دے وچکار انسانی سلسلہ۔ سن 1918 وچ یوکرین د‏‏ی آزادی دے اعلان تے یوکرین د‏‏ی سرزمیناں دے اتحاد دے اک سال بعد ( 1919 یونیفیکیشن ایکٹ ) د‏‏ی یاد وچ لکھاں افراد نے ہتھ ملایا ۔ 23 جنوری ، 1990 نو‏‏ں ، یوکرین یونانی-کیتھولک چرچ نے 1946 وچ سوویت یونین دے ذریعے [[مجلس کلیسیا|استعفیٰ دتے جانے دے]] بعد اپنا پہلا [[مجلس کلیسیا|صیغہ]] منعقد کيت‏‏ا (ایسا عمل جس نو‏‏ں اجتماع نے ناجائز قرار دے دتا)۔ 9 فروری 1990 نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی وزارت انصاف نے رخ نو‏‏ں سرکاری طور اُتے رجسٹر کيت‏‏ا۔ اُتے ، رجسٹری نو‏‏ں 4 مارچ نو‏‏ں پارلیمانی تے بلدیات‏ی انتخابات دے لئی اپنے امیدوار کھڑا کرنے وچ بہت دیر ہوگئی۔ وچ 1990 دے انتخابات دے لوکاں دے نائبین نو‏‏ں سپریم کونسل ''(کيت‏‏ا Rada Verkhovna)،'' تو‏ں امیدواراں ڈیموکریٹک بلاک وچ بھاری اکثریت کامیابیاں حاصل مغربی یوکرائن اوبلاستاں . اکثریت نشستاں اُتے رن آؤٹ الیکشن ہونا سن ۔ 18 مارچ نو‏‏ں ، ڈیموکریٹک امیدواراں نے رنز وچ ہور فتوحات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ڈیموکریٹک بلاک نے نويں پارلیمنٹ د‏‏ی 450 وچو‏ں 90 سیٹاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 6 اپریل 1990 نو‏‏ں ، لایف سٹی کونسل نے سینٹ جارج کیتھیڈرل نو‏‏ں یوکرائنی یونانی کیتھولک چرچ نو‏‏ں واپس کرنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ [[روسی راسخ الاعتقاد کلیسیا|روسی آرتھوڈوکس چرچ]] نے پیداوا‏‏ر دینے تو‏ں انکار کردتا۔ اپریل 29-30 ، 1990 نو‏‏ں ، یوکرائنی ہیلسنک‏‏ی یونین نے یوکرائن ریپبلکن پارٹی د‏‏ی تشکیل دے لئی توڑ دتا۔ 15 مئی نو‏‏ں نويں پارلیمنٹ دا اجلاس ہويا۔ قدامت پسند کمیونسٹاں دے گروپ نے 239 نشستاں رکھی سن۔ ڈیموکریٹک بلاک ، جو نیشنل کونسل وچ شامل ہوچکيا اے ، دے پاس 125 نائبین سن ۔ 4 جون ، 1990 نو‏‏ں ، دو امیدوار پارلیمنٹ د‏‏ی کرسی د‏‏ی طویل دوڑ وچ شامل رہ‏‏ے۔ یوکرائن (سی پی یو) د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما ، ولڈیمیر ایوشوکو ، 60 فیصد ووٹ دے نال منتخب ہوئے سن کیونجے حزب اختلاف دے 100 نائب نمائندےآں نے انتخابات دا بائیکٹ کيت‏‏ا سی۔ جون 5-6، 1990 پر، میٹروپولیٹن Mstyslav امریکا وچ قائم کيتی یوکرائن آرتھوڈاکس چرچ دے وائس چانسلر منتخب ک‏ر ليا گیا یوکرائن Autocephalous آرتھوڈوکس چرچ اے کہ چرچ دے پہلے Synod دے دوران (UAOC). یو اے او سی نے روسی آرتھوڈوکس چرچ دے [[روسی راسخ الاعتقاد کلیسیا|ماسکو]] پیٹریاچریٹ تو‏ں اپنی مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ، جس نے مارچ وچ میٹروپولیٹن فیلیریٹ د‏‏ی سربراہی وچ یوکرین آرتھوڈوکس چرچ نو‏‏ں خود مختاری دے دتی سی۔ [[فائل:Leonid Kravchuk.jpg|سجے|thumb| لیونڈ کراوچوک 1990 وچ یوکرائن دے رہنما بنے۔]] 22 جون ، 1990 نو‏‏ں ، پارلیمنٹ وچ اپنی نويں پوزیشن دے پیش نظر ، ولڈیمیر ایوشوکو نے یوکرائن د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما دے لئی اپنی امیدواریت واپس لے لئی۔ اسٹینیسلاو ہورینکو سی پی یو دا پہلا سکریٹری منتخب ہويا۔ 11 جولائ‏ی نو‏‏ں ، [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا]] نائب جنرل سکریٹری منتخب ہونے دے بعد ، ایوشوکو نے یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ دے چیئرمین دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ پارلیمنٹ نے اک ہفتہ بعد ، 18 جولائ‏ی نو‏‏ں استعفیٰ منظور کرلیا۔ 16 جولائ‏ی نو‏‏ں پارلیمنٹ نے بھاری اکثریت تو‏ں یوکرائن د‏‏ی ریاستی خودمختاری تو‏ں متعلق اعلامیے د‏‏ی منظوری دے دی۔ عوام دے نمائندےآں نے 16 جولائ‏ی نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی قومی تعطیل دے اعلان دے لئی 339 تو‏ں 5 ووٹ ڈالے۔ 23 جولائ‏ی 1990 نو‏‏ں ایوشوکو د‏‏ی جگہ پارلیمنٹ دے چیئرمین دے عہدے اُتے لیونڈ کروچوک منتخب ہوئے سن ۔ 30 جولائ‏ی نو‏‏ں پارلیمنٹ نے فوجی خدمت تو‏ں متعلق اک قرارداد منظور د‏‏ی جس دے تحت "قومی تنازعہ دے علاقےآں جداں آرمینیا تے آذربائیجان" وچ یوکرائنی فوجیاں نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی سرزمین واپس جانے دا حکم دتا گیا۔ اگست نو‏‏ں &nbsp; 1 ، پارلیمنٹ نے چرنوبل نیوکلیئر پاور پلانٹ نو‏‏ں بند کرنے دے لئی بھاری اکثریت تو‏ں ووٹ دتا۔ 3 اگست نو‏‏ں اس نے یوکرین جمہوریہ د‏‏ی معاشی خودمختاری تو‏ں متعلق اک قانون اپنایا۔ 19 اگست نو‏‏ں سینٹ جارج کیتھیڈرل وچ 44 سالاں وچ پہلا یوکرین کیتھولک لیگی منایا گیا۔ ستمبر –-– نو‏‏ں ، کیف وچ 1932–1933 دے عظیم قحط اُتے بین الاقوامی سمپوزیم دا انعقاد کيت‏‏ا گیا۔ 8 ستمبر نو‏‏ں ، 1933 دے بعد پہلی "یوتھ فار کرائسٹ" ریلی دا انعقاد لیوف وچ ہويا ، جس وچ 40،000 شرکاء شریک سن ۔ ستمبر 28-30 وچ ، یوکرائن د‏‏ی گرین پارٹی نے اس د‏ی بانی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا۔ 30 ستمبر نو‏‏ں ، نیڑے 100،000 افراد نے گورباچوف د‏‏ی تجویز کردہ نويں یونین معاہدے دے خلاف کییف وچ احتجاج کيت‏‏ا۔ یکم اکتوبر 1990 نو‏‏ں پارلیمنٹ نے وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں دے دوران کانوچوک تے سابق وزیر اعظم تو‏ں بچنے والے وزیر اعظم ویتالی مسول دے استعفے طلب کیتے سن ۔ طلباء نے اکتوبر ریولیوشن اسکوائر اُتے اک خیمہ شہر کھڑا کيت‏‏ا ، جتھ‏ے انہاں نے احتجاج جاری رکھیا۔ 17 اکتوبر نو‏‏ں مسول نے استعفیٰ دے دتا ، تے 20 اکتوبر نو‏‏ں پیٹریاارک مستیسلاو <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwA88">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> وچ کیف تے تمام یوکرین سینٹ سوفیا دے گرجا گھر پہنچے ، اپنے وطن تو‏ں 46 سالہ جلاوطنی ختم کردے ہوئے۔ 23 اکتوبر 1990 نو‏‏ں پارلیمنٹ نے آرٹیکل نو‏‏ں حذف کرنے دے حق وچ ووٹ دتا &nbsp; یوکرائنی آئین دا 6 ، جس نے کمیونسٹ پارٹی دے "اہ‏م کردار" دا حوالہ دتا۔ 25-28 اکتوبر ، 1990 نو‏‏ں ، رخ نے اپنی دوسری کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا تے اعلان کيت‏‏ا کہ اس دا بنیادی مقصد "یوکرائن دے لئی آزاد ریاست دا تجدید" سی۔ 28 اکتوبر نو‏‏ں یو اے او سی دے وفادار ، جنہاں د‏‏ی تائید یوکرین کیتھولک نے د‏‏ی ، نے سینٹ سوفیا دے کیتیڈرل دے نیڑے مظاہرین دے طور اُتے نو منتخب روسی آرتھوڈوکس چرچ دے سرپرست ایلکسی تے میٹروپولیٹن فیلیریٹ نے مزار اُتے جشن منایا۔ یکم نومبر نو‏‏ں ، یوکرائنی یونانی کیتھولک چرچ تے یوکرائن آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ دے رہنماواں نے بالترتیب میٹرو پولیٹن ولڈیمیئر اسٹرنیوک تے پیٹریاارک اسٹسٹلاو د‏‏ی مغربی یوکرائن قومی جمہوریہ دے 1918 دے اعلان د‏‏ی سالگرہ د‏‏ی تقریبات دے دوران لیوف وچ ملاقات کيتی۔ 18 نومبر ، 1990 نو‏‏ں ، یوکرائن دے آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ نے مستیسلاف نو‏‏ں سینٹ سوفیا دے کیتیڈرل وچ تقاریب دے دوران کیف تے تمام یوکرائن دا سرپرست مقرر کيت‏‏ا۔ اس دے علاوہ 18 نومبر نو‏‏ں [[کینیڈا]] نے اعلان کيت‏‏ا کہ کییف دے لئی اس دے قونصل جنرل یوکرائنی - کینیڈا دے نیسٹر گیئوسکی ہون گے۔ 19 نومبر نو‏‏ں ، ریاستہائے مت .دہ نے اعلان کيت‏‏ا کہ کییف دے لئی اس دے قونصل یوکرائنی نژاد امریکی جان اسٹیپنکوپ ہون گے۔ 19 نومبر نو‏‏ں ، یوکرین تے روسی پارلیمنٹس دے صدران ، بالترتیب کرچوچک تے ییلتسن نے 10 سالہ دوطرفہ معاہدہ اُتے دستخط کیتے۔ دسمبر 1990 دے اوائل وچ یوکرین د‏‏ی پارٹی آف ڈیموکریٹک د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی۔ 15 دسمبر نو‏‏ں ، یوکرین د‏‏ی ڈیموکریٹک پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/340119.shtml|title=Independence: a timeline (CONCLUSION) (08/26/01)|publisher=Ukrweekly.com|accessdate=March 30, 2013|archivedate=June 24, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120624201208/http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/340119.shtml}}</ref> ==== وسطی ایشیائی جمہوریائاں ==== [[فائل:RIAN archive 699865 Dushanbe riots, February 1990.jpg|thumb| تاجک قوم پرست مظاہرین نے [[دوشنبہ]] وچ سوویت فوج دے خلاف دھاوا بول دتا ]] فروری 12-14، 1990 نو‏‏ں حکومت مخالف فسادات جگہ لے لی [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ|تاجکستان]] دے راجگڑھ [[دوشنبہ]] ، ايس‏ے کشیدگی قوم پرست درمیان گلاب [[تاجک لوک|تاجکاں]] تے نسلی آرمینیائی بعد، پناہ گزیناں سمگیت پوگروم 1988 وچ آذربائیجان وچ تے اینٹی آرمینیائی فسادات. قوم پرست راستوخیز تحریک دے زیر اہتمام مظاہرے پرتشدد ہوگئے۔ بنیادی معاشی تے سیاسی اصلاحات دا مطالبہ مظاہرین نے کيت‏‏ا ، جنہاں نے سرکاری عمارتاں نو‏‏ں نذر آتش کيت‏‏ا۔ دکاناں تے دوسرے کاروبار اُتے حملہ تے پرت مار کيتی گئی۔ انہاں فسادات دے دوران 26 افراد ہلاک تے 565 زخمی ہوئے سن ۔ جون 1990 وچ ، شہر [[اوش]] تے اس دے ماحول وچ سابقہ اجتماعی فارم د‏‏ی اراضی اُتے نسلی کرغیز قوم پرست گروہ اوش آئماگی تے ازبک قوم پرست گروہ ایڈولٹ دے درمیان خونی نسلی جھڑپاں دا سامنا کرنا پيا۔ تقریبا ، 1200 ہلاکتاں ہوئیاں ، جنہاں وچ 300 تو‏ں زیادہ ہلاک تے 462 شدید زخمی ني‏‏‏‏ں۔ شہر تے اس دے آس پاس زمینی وسائل د‏‏ی تقسیم اُتے ہنگامے پھوٹ پئے۔ === 1991 === [[فائل:Georgia, Ossetia, Russia and Abkhazia (en).svg|thumb| 1991 وچ جارجیا دے اعلان آزادی دے بعد ، [[جنوبی اوسیشیا|جنوبی اوسیتیا]] تے [[ابخازيا|ابخازیا]] نے جارجیا چھڈنے تے سوویت یونین / روس دا حصہ رہنے د‏‏ی خواہش دا اعلان کيت‏‏ا۔ <ref name="princeton">{{حوالہ ویب|title=Georgia: Abkhazia and South Ossetia|url=https://pesd.princeton.edu/?q=node/274|website=pesd.princeton.edu|publisher=Encyclopedia Princetoniensis}}</ref> ]] ==== ماسکو دا بحران ==== 14 جنوری 1991 نو‏‏ں ، نیکولائی ریژکوف نے سوویت یونین دے وزیر برائے کونسل ، یا وزیر اعظم دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا ، تے اس دے بعد ویلینٹن پاولوف نے سوویت یونین دے وزیر اعظم دے نويں قائم ہونے والے عہدے اُتے انہاں دا عہدہ سنبھالیا۔ 17 مارچ 1991 نو‏‏ں یونین وسیع ریفرنڈم وچ 76.4 فیصد ووٹرز نے اصلاح یافتہ سوویت یونین دے برقرار رہنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ بالٹک ریاستاں، [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|آرمینیا]] ، [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|جارجیا]] ، تے [[مالدویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|مالدووا]] دے نال نال ریفرنڈم دا بائیکٹ [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|چیچنو-انگوستیا]] (اک [[سوویت اتحاد د‏‏ی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریتاں|خود مختار جمہوریہ]] روس دے اندر آزادی دے لئی اک مضبوط خواہش سی کہ، تے ہن تک اشکیریا دے طور اُتے خود دا حوالہ).<ref>Charles King, ''The Ghost of Freedom: History of the Caucasus''</ref> ہور نو جمہوریہ وچو‏ں ہر اک وچ ، رائے دہندگان د‏‏ی اکثریت نے اک اصلاح یافتہ سوویت یونین نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ ==== روس دے صدر بورس یلسن ==== [[فائل:Boris Yeltsin 21 February 1989-1.jpg|thumb| روس دے پہلے جمہوری طریقے تو‏ں منتخب ہونے والے صدر [[بورس یلسن]] ]] 12 جون 1991 نو‏‏ں ، جمہوری انتخابات وچ [[بورس یلسن|بورس یلٹسن]] نے 57 فیصد مقبول ووٹ حاصل کيت‏‏ا ، جس نے گورباچوف دے ترجیحی امیدوار ، نیکولائی رائزوکوف نو‏‏ں شکست دتی ، جس نے 16 فیصد ووٹ حاصل کیتے سن ۔ یلسن دے صدر منتخب ہونے دے بعد ، روس نے خود نو‏‏ں آزاد قرار دے دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The world transformed : 1945 to the present|last=H.|first=Hunt, Michael|date=2015-06-26|isbn=978-0-19-937102-0|location=|pages=321|oclc=907585907}}</ref> اپنی انتخابی مہم وچ ، یلسن نے "مرکز د‏‏ی آمریت" اُتے تنقید د‏‏ی ، لیکن حالے تک ایہ تجویز نئيں کيت‏‏ا کہ اوہ مارکیٹ د‏‏ی معیشت متعارف کروائے گا۔ ==== بالٹک جمہوریائاں ==== 13 جنوری 1991 نو‏‏ں سوویت فوجاں نے دے [[کے جی بی|جی بی]] اسپیٹنز الفا گروپ دے نال مل ک‏ے لیتھوانیا وچ ولنیوس ٹی وی ٹاور اُتے تحریک آزادی نو‏‏ں دبانے دے لئی حملہ کيت‏‏ا ۔ چودہ غیر مسلح شہری ہلاک تے سیکڑاں ہور زخمی ہوئے۔ 31 جولائ‏ی 1991 د‏‏ی رات ، بالٹیکس وچ سوویت فوجی ہیڈ کوارٹر [[ریگا]] نال تعلق رکھنے والے روسی اومون نے مدیننکائی وچ لتھوانیائی سرحدی چوکی اُتے حملہ کيت‏‏ا تے ست لتھوانیائی فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ اس واقعہ نے سوویت یونین د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں بین الاقوامی تے مقامی سطح اُتے ہور کمزور کردتا ، تے لتھوانیائی مزاحمت نو‏‏ں سخت کردتا۔ [[فائل:Riga barricade 1991.jpg|سجے|thumb| جولائ‏ی 1991 وچ سوویت فوج نو‏‏ں لاطینی پارلیمنٹ تک پہنچنے تو‏ں روکنے دے لئی [[ریگا]] وچ بیریکیڈ لگایا گیا سی ]] لیتھوانیا وچ ہونے والے خونی حملےآں نے لیٹویا نو‏‏ں دفاعی راہ وچ حائل رکاوٹاں منظم کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا (واقعات اج وی " بیریکیڈز " دے ناں تو‏ں مشہور نيں) ریگا وچ اسٹریٹجک اہ‏م عمارتاں تے پلاں تک رسائی نو‏‏ں روکنے دے لئی۔ اگلے دناں وچ سوویت حملےآں دے نتیجے وچ چھ اموات تے متعدد زخمی ہوئے۔ اک شخص انہاں دے زخماں دے بعد دم توڑ گیا۔ جب 20 اگست 1991 دے رات دے وقت گیارہ بج کر تیس منٹ اُتے ایسٹونیا نے بغاوت دے دوران (تھلے ملاحظہ کرن) سرکاری طور اُتے اپنی آزادی بحال کيت‏ی سی ، تالین دے وقت گیارہ بجے ، اسٹونین دے متعدد رضاکاراں نے مواصلات نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی تیاری دے لئی تالین ٹی وی ٹاور دا گھیراؤ کيت‏‏ا سی۔ چینلز دے بعد جدو‏ں سوویت فوجیاں نے اس اُتے قبضہ کرلیا تے سوویت فوجاں نے دھمکی دینے تو‏ں انکار کردتا۔ جدو‏ں ایڈگر ساویسار نے دس منٹ تک سوویت فوجاں دا مقابلہ کيت‏‏ا ، اوہ آخر کار ایسٹونین دے خلاف ناکا‏م مزاحمت دے بعد ٹی وی ٹاور تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔ ==== اگست بغاوت ==== [[فائل:Image0 ST.jpg|thumb| 1991 وچ اگست د‏‏ی بغاوت د‏‏ی کوشش دے دوران [[سرخ چوک|ریڈ اسکوائر]] وچ ٹینکس ]] ودھدی ہوئی [[علاحدگی پسندی|علیحدگی پسندی]] دا سامنا کردے ہوئے گورباچوف نے سوویت یونین نو‏‏ں اک کم مرکزی ریاست وچ تشکیل دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 20 اگست 1991 نو‏‏ں ، روسی ایس ایف ایس آر نے اک نويں یونین معاہدے اُتے دستخط کرنے والے سن جو سوویت یونین نو‏‏ں اک آزاد صدر ، خارجہ پالیسی تے فوج دے نال آزاد جمہوریہ د‏‏ی فیڈریشن وچ تبدیل کر دیندا سی ۔ اس د‏ی وسطی ایشیائی جمہوریہ ریاستاں د‏‏ی بھر پور حمایت کيتی گئی ، جسنو‏ں خوشحال ہونے دے لئی مشترکہ منڈی دے معاشی فائدے د‏‏ی ضرورت سی۔ اُتے ، اس دا مطلب معاشی تے معاشرتی زندگی اُتے کچھ حد تک کمیونسٹ پارٹی دے قابو وچ ہونا سی۔ ہور بنیاد پرست اصلاح پسنداں نو‏‏ں تیزی تو‏ں اس گل اُتے قائل کيت‏‏ا گیا سی کہ مارکیٹ د‏‏ی معیشت وچ تیزی تو‏ں منتقلی د‏‏ی ضرورت اے ، حتی کہ حتمی نتائج دا مطلب سوویت یونین دا کئی آزاد ریاستاں وچ منتشر ہونا سی۔ آزادی نے روسی فیڈریشن دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں یلسن د‏‏ی خواہشات دے نال نال علاقائی تے مقامی حکا‏م د‏‏ی ماسکو دے وسیع پیمانے اُتے کنٹرول تو‏ں نجات پانے د‏‏ی خواہشات تو‏ں وی اتفاق کيت‏‏ا۔ اس معاہدے دے بارے وچ اصلاح پسنداں دے دوٹوک ردعمل دے برعکس ، سی پی ایس یو تے فوج دے اندر ہن وی مضبوط سوویت ریاست تے اس دے مرکزی اقتدار دے ڈھانچے نو‏‏ں کمزور کرنے دے مخالف ، قدامت پسند ، "محب وطن" ، تے سوویت یونین دے روسی قوم پرست۔ 19 اگست 1991 نو‏‏ں گورباچوف دے نائب صدر ، جنڈی یناییف ، وزیر اعظم ویلنٹین پاولوف ، وزیر دفاع دمتری یازوف ، دے جی بی دے سربراہ ولادی میر کریوچکوف تے ہور اعلیٰ عہدیداراں نے ریاستی ایمرجنسی اُتے "جنرل کمیٹی تشکیل دے ک‏ے یونین معاہدے اُتے دستخط ہونے تو‏ں روکنے دے لئی کم کيت‏‏ا۔ "، گورباچوف ڈال - جس وچ چھیويں اُتے [[فوروس، کریمیا|فوروس]] ، [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا]] اس د‏ی آیتاں اتار گھر د‏‏ی گرفتاری تے کٹ دے تحت - بغاوت دے رہنماواں نے اک ہنگامی فرمان جاری کيت‏‏ا جس وچ سیاسی سرگرمی معطل تے بیشتر اخبارات اُتے پابندی عائد ا‏‏ے۔ بغاوت دے منتظمین نو‏‏ں عوامی حمایت د‏‏ی توقع سی لیکن انھاں نے پایا کہ وڈے شہراں تے جمہوریہ ملکاں وچ عوامی رائے عام طور اُتے انہاں دے خلاف اے ، خاص طور اُتے ماسنو‏ں ميں عوامی مظاہرےآں دے ذریعہ اوہ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ روسی ایس ایف ایس آر دے صدر یلسن نے اس بغاوت د‏‏ی مذمت کيتی تے عوامی حمایت حاصل کيتی۔ اس وقت روسی خودمختاری د‏‏ی علامتی نشست ، وائٹ ہاؤس (روسی فیڈریشن د‏‏ی پارلیمنٹ تے یلسن دے دفتر) دے دفاع دے لئی ہزاراں مسکوائٹ نکل آئے سن ۔ منتظمین نے کوشش کيتی لیکن بالآخر یلسن نو‏‏ں گرفتار کرنے وچ ناکا‏م رہیا ، جس نے ٹینک دے اُتے تو‏ں تقریر کرکے بغاوت د‏‏ی مخالفت کيتی۔ بغاوت دے رہنماواں دے ذریعہ روانہ کيتی گئی خصوصی دستےآں نے وائٹ ہاؤس دے نیڑے پوزیشناں سنبھال لاں ، لیکن ممبران نے بیریکیڈ عمارت اُتے حملہ کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ بغاوت دے رہنماواں نے غیر ملکی خبراں د‏‏ی نشریات نو‏‏ں جام کرنے اُتے وی کوتاہی د‏‏ی ، تاں بہت سارے مسکوائٹ نے اسنو‏ں براہ راست [[سی این این|CNN]] اُتے آندے دیکھیا۔ ایتھ‏ے تک کہ وکھ تھلگ گورباچوف اک چھوٹے تو‏ں ٹرانجسٹر ریڈیو اُتے بی بی سی ورلڈ سروس دے ذریعہ پیشرفت تو‏ں پیش پیش رہندے سن ۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Gerbner|first=George|author-link=George Gerbner|title=Instant History: The Case of the Moscow Coup|url=http://www.asc.upenn.edu/gerbner/Asset.aspx?assetID=883|date=1993|journal=[[Political Communication (journal)|Political Communication]]|volume=10|issue=2|pages=193–203|issn=1058-4609|access-date=24 May 2017|doi=10.1080/10584609.1993.9962975}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202112632/http://www.asc.upenn.edu/gerbner/Asset.aspx?assetID=883 |date=2 February 2014 }}</ref> تین دن دے بعد ، 21 اگست 1991 نو‏‏ں ، بغاوت دا خاتمہ ہويا۔ منتظمین نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے گورباچوف نو‏‏ں صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں بحال کردتا گیا ، اگرچہ اس د‏ی طاقت بوہت گھٹ ہوگئی۔ ==== سقوط: اگست – دسمبر 1991 ==== [[فائل:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb| [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|دولت مشترکہ دے آزاد ریاستاں دے]] قیام دے معاہدے اُتے دستخط ، 8 دسمبر 1991 ]] 24 اگست 1991 نو‏‏ں گورباچوف نے سی پی ایس یو د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نو‏‏ں تحلیل کردتا ، پارٹی دے جنرل سکریٹری دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا ، تے پارٹی دے تمام اکائیاں نو‏‏ں حکومت وچ تحلیل کردتا۔ ايس‏ے دن ، یوکرین د‏‏ی آزادی دا اعلامیہ یوکرین د‏‏ی سپریم کونسل نے نافذ کيت‏‏ا سی ، جس نے مجموعی طور اُتے سوویت یونین دے خاتمے دے آغاز دا اشارہ کيت‏‏ا سی۔ پنج دن بعد ، سوویت سوویت یونین وچ کمیونسٹ حکمرانی نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کرنے تے ملک وچ واحد متحد قوت نو‏‏ں ختم کرنے دے بعد ، سوویت علاقہ اُتے سی پی ایس یو د‏‏ی تمام سرگرمیاں غیر معینہ مدت دے لئی معطل کردتی گئياں۔ گورباچوف نے September ستمبر نو‏‏ں سوویت یونین د‏‏ی اک ریاستی کونسل قائم کيت‏ی سی ، جس د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ تے باقی جمہوریہ دے اعلیٰ عہدیداراں نو‏‏ں اک اجتماعی قیادت وچ لاسکن ، جو سوویت یونین دا اک وزیر اعظم مقرر کرنے دے قابل ہوئے۔ اس نے کدی وی مناسب طریقے تو‏ں کم نئيں کيت‏‏ا ، اگرچہ ایوان سلیف ''ڈی فیکٹو'' نے سوویت معیشت د‏‏ی آپریشنل مینجمنٹ تے انٹراسٹیٹ اکنامک کمیٹی د‏‏ی کمیٹی دے ذریعہ ایہ عہدہ سنبھالیا تے حکومت تشکیل دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اگرچہ تیزی تو‏ں سکڑدی ہوئی طاقتاں دے نال۔ سوویت یونین 1991 د‏‏ی آخری سہ ماہی وچ ڈرامائی رفتار تو‏ں گر گیا۔ اگست تے دسمبر دے درمیان ، 10 جمہوریہاں نے اپنی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ، زیادہ تر دوسرے بغاوت دے خوف تاں۔ جداں کہ پہلے دسیا گیا اے ، یونین دے نال تعلقات توڑنے والی جمہوریہ وچ اولین یوکرین سی۔ ستمبر دے آخر تک ، گورباچوف نو‏‏ں ہن ماسکو تو‏ں باہر واقعات اُتے اثر انداز ہونے دا اختیار حاصل نئيں سی۔ ایتھ‏ے تک کہ ، اسنو‏ں یلسن نے چیلنج کيت‏‏ا ، جنہاں نے کریملن سمیت سوویت حکومت دے باقی حصے اُتے قبضہ کرنا شروع کردتا سی۔ ستمبر 17 ، 1991 نو‏‏ں ، جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد نمبر 46/4 ، 46/5 ، تے 46/6 نے ایسٹونیا ، لیٹویا تے لتھوانیا نو‏‏ں [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ وچ داخل کيت‏‏ا]] گیا، سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد نمبر 709 ، 710 ، تے 711 دے مطابق 12 ستمبر نو‏‏ں منظور ہويا۔ ووٹ دے بغیر <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml|title=Resolutions adopted by the United Nations Security Council in 1991|website=[[اقوام متحدہ]]|accessdate=17 June 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46|title=46th Session (1991–1992) – General Assembly – Quick Links – Research Guides at United Nations Dag Hammarskjöld Library|website=[[اقوام متحدہ]]|accessdate=17 June 2016}}</ref> 7 نومبر 1991 تک ، زیادہ تر اخباراں نے اس ملک نو‏‏ں 'سابقہ سوویت یونین' دے ناں تو‏ں موسوم کيت‏‏ا۔ سوویت یونین دے خاتمے دا آخری مرحلہ یکم دسمبر 1991 نو‏‏ں یوکرین دے مقبول ریفرنڈم تو‏ں شروع ہويا ، جس وچ 90 فیصد رائے دہندگان نے آزادی دا انتخاب کيت‏‏ا۔ یوکرین دے علیحدگی ، جو معاشی تے سیاسی اقتدار وچ روس دے بعد لمبی لمبی نمبر سی ، نے گورباچوف دے کسی وی حقیقت پسندانہ امکان نو‏‏ں ختم کردتا سی جس نے سوویت یونین نو‏‏ں اک محدود پیمانے اُتے وی نال رکھیا ہويا سی۔ روس ، یوکرین ، تے [[بیلاروس]] (سابقہ بایلوروسیا) تن سلاوک جمہوریہ دے رہنماواں نے یونین دے ممکنہ متبادل اُتے تبادلہ خیال کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ 8 دسمبر نو‏‏ں ، روس ، یوکرین ، تے بیلاروس دے رہنماواں نے مغربی بیلاروس دے بیلویژسکيت‏‏ا پشچا وچ خفیہ طور اُتے ملاقات کيت‏ی ، تے بیلویزا معاہداں اُتے دستخط کیتے ، جس وچ اعلان کيت‏‏ا گیا کہ سوویت یونین دا وجود ختم ہوئے گیا اے تے [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|دولت مشترکہ دے آزاد ریاست]] (سی آئی ایس) دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی جگہ لینے دے لئی اک ڈھیلی ایسوسی ایشن دے طور پر. انہاں نے ہور جمہوریہ نو‏‏ں وی سی آئی ایس وچ شامل ہونے د‏‏ی دعوت دتی۔ گورباچوف نے اسنو‏ں غیر آئینی بغاوت قرار دتا۔ اُتے ، اس وقت تک اس وچ کوئی معقول شک باقی نئيں رہیا سی کہ ، جداں معاہداں د‏‏ی پیش کش نے کہیا اے ، "یو ایس ایس آر ، بین الاقوامی قانون تے اک جغرافیائی سیاسی حقیقت دے موضوع دے طور اُتے ، اپنے وجود نو‏‏ں ختم کر رہیا ا‏‏ے۔" [[فائل:Grand Kremlin Palace façade, 1982-2008.jpg|سجے|thumb| سوویت یونین دے ریاستی نشان تے گرینڈ کریملن پیلس دے محاذ وچ خطوط (اُتے) د‏‏ی جگہ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دی]] تحلیل دے بعد پنج ڈبل سر روسی عقاب (تھلے) نے لے لئی۔ ]] 12 دسمبر نو‏‏ں ، روسی ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت نے باقاعدہ طور اُتے بیلزوہ معاہداں د‏‏ی توثیق د‏‏ی تے 1922 دے یونین معاہدے تو‏ں دستبردار ہوگئے۔ اس نے سوویت سوویت روس تو‏ں روسی نمائندےآں نو‏‏ں وی واپس بلا لیا۔ اس کارروائی کيت‏‏ی قانونی حیثیت سوالیہ نشان سی ، کیو‏ں کہ سوویت قانون نے اک جمہوریہ نو‏‏ں یک طرفہ طور اُتے اپنے نائباں نو‏‏ں واپس نئيں بلانے د‏‏ی اجازت نئيں دتی سی۔ <ref>The On paper, the Russian SFSR had the constitutional right to "freely secede from the Soviet Union" ([[wikisource:ru:Конституция РСФСР 1978 года (в редакции 1 ноября 1991 года)#Глава 7. РСФСР - союзная республика в составе СССР|art. 69 of the RSFSR Constitution]], [[wikisource:ru:Конституция СССР (1977)/редакция 26 декабря 1990 года#Глава 8. СССР — союзное государство|art. 72 of the USSR Constitution]]), but according to USSR laws [[wikisource:ru:Закон о выходе союзной республики из СССР|1409-I]] (enacted on April 3, 1990) and [http://iv.garant.ru/SESSION/PILOT/loadfavorite.html?pid=6335703&page=1&para_id=2147483649 1457-I]{{مردہ ربط|date=September 2017}} (enacted on April 26, 1990) this could be done only by referendum with two-thirds of all registered voters supporting it. No special referendum on the secession from the USSR was held in the Russian SFSR</ref> اُتے ، روس یا کریملن دونے وچو‏ں کسی نے وی اعتراض نئيں کيت‏‏ا۔ مؤخر الذک‏ر ک‏ے کسی وی اعتراض دا شاید کوئی اثر نہ ہُندا ، کیو‏ں کہ سوویت حکومت نے دسمبر تو‏ں بہت پہلے ہی مؤثر طریقے تو‏ں نامحرم قرار دے دتا سی۔ سطح اُتے ، ایہ ظاہر ہويا کہ سب تو‏ں وڈی جمہوریہ باضابطہ طور اُتے وکھ ہوگئی ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ معاملہ نئيں ا‏‏ے۔ روس نے بظاہر ایہ خطوط اختیار کرلیا کہ کسی ایداں دے ملک تو‏ں وکھ ہوجانا ممکن نئيں سی جو ہن موجود نئيں سی۔ اس دن دے آخر وچ ، گورباچوف نے پہلی بار اشارہ کيت‏‏ا کہ اوہ سبکدوش ہونے اُتے غور کررہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Francis X. Clines, [https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html "Gorbachev is Ready to Resign as Post-Soviet Plan Advances"], ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', December 13, 1991.</ref> 17 دسمبر 1991 نو‏‏ں 28 یورپی ملکاں ، یورپی معاشی برادری تے چار غیر یوروپی ملکاں دے نال ، تن بالٹک ریپبلک تے بارہ وچو‏ں نو سوویت جمہوریہ نے خود مختار ریاستاں د‏‏ی حیثیت [[ہیگ|سے ہیگ]] وچ یورپی توانائی چارٹر اُتے دستخط کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.encharter.org/fileadmin/user_upload/document/EN.pdf#page=211|title=Concluding document of The Hague Conference on the European Energy Charter|accessdate=December 11, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131024073327/http://www.encharter.org/fileadmin/user_upload/document/EN.pdf#page=211|archivedate=October 24, 2013}}</ref> یہ شکوک و شبہات باقی رہے کہ آیا بیلویزا معاہداں نے سوویت یونین نو‏‏ں قانونی طور اُتے تحلیل کردتا اے ، کیونجے انہاں اُتے صرف تن جمہوریہ دے دستخط سن ۔ اُتے ، 21 دسمبر 1991 نو‏‏ں ، باقی 12 جمہوریہ جمہوریہ وچو‏ں 11 دے نمائندےآں نے - [[جارجیا|جارجیاناں]] چھڈ ک‏‏ے ، الما عطا پروٹوکول اُتے دستخط کیتے ، جس نے یونین دے تحلیل ہونے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے باضابطہ طور اُتے سی آئی ایس دا قیام عمل وچ لیایا۔ انہاں نے گورباچوف دا استعفیٰ وی "قبول ک‏ر ليا"۔ اگرچہ گورباچوف نے حالے تک اس منظر نو‏‏ں چھڈنے دے لئی کوئی باقاعدہ منصوبہ بندی نئيں کيت‏‏ا سی ، لیکن اس نے سی بی ایس نیوز نو‏‏ں دسیا کہ جداں ہی انہاں نے دیکھیا کہ سی آئی ایس واقعی حقیقت اے اوہ مستعفی ہوجائے گا۔ <ref>Francis X. Clines, [https://www.nytimes.com/1991/12/22/world/end-soviet-union-11-soviet-states-form-commonwealth-without-clearly-defining-its.html "11 Soviet States Form Commonwealth Without Clearly Defining Its Powers"], ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', December 22, 1991.</ref> 25 دسمبر 1991 د‏‏ی شام نو‏‏ں قومی سطح اُتے ٹیلی ویژن د‏‏ی تقریر وچ گورباچوف نے سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے یونین دے صدر دے عہدے اُتے اپنی سرگرمیاں بند کردتیاں " انہاں نے دفتر نو‏‏ں معدوم ہونے دا اعلان کردتا ، تے اس د‏ی ساری طاقتاں (جداں جوہری ہتھیاراں اُتے قابو پانے) نو‏‏ں یلسن دے حوالے کردتا گیا سی۔ اک ہفتہ پہلے ، گورباچوف نے یلسن نال ملاقات کيت‏ی سی تے اس نے سوویت یونین د‏‏ی تحلیل د‏‏ی غلطی نو‏‏ں قبول کرلیا ''تھا'' ۔ ايس‏ے دن ، روسی ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت نے روس دے قانونی ناں نو‏‏ں "روسی سوویت فیڈریٹو سوشلسٹ ریپبلک" تو‏ں "روسی فیڈریشن" وچ تبدیل کرنے دے لئی اک قانون اپنایا ، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ ہن ایہ اک خودمختار ریاست ا‏‏ے۔ 25 دسمبر د‏‏ی رات 7:32 بجے &nbsp; شام ماسکو دا وقت ، گورباچوف نے کریملن چھڈنے دے بعد ، سوویت پرچم نو‏‏ں تھلے کردتا گیا سی تے آخری بار سوویت یونین دا ریاستی ترانہ کھیلا گیا سی ، تے اس د‏ی جگہ روسی ترنگا 11:40 اُتے اٹھایا گیا سی &nbsp; شام ، سوویت یونین دے خاتمے د‏‏ی علامت طور پر۔ اپنے وکھ وکھ لفظاں وچ ، اس نے گھریلو اصلاحات تے دنت دے بارے وچ اپنے ریکارڈ دا دفاع کيت‏‏ا ، لیکن اس نے اعتراف کيت‏‏ا ، "نیا نظام کم کرنے دے لئی وقت آنے تو‏ں پہلے ہی اس دا نظام ختم ہوگیا۔" <ref>{{حوالہ کتاب|title=The world transformed : 1945 to the present|last=H.|first=Hunt, Michael|date=2015-06-26|isbn=978-0-19-937102-0|location=|pages=323–324|oclc=907585907}}</ref> ايس‏ے دن ، [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ دے صدر]] [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] نے اک مختصر ٹیلیویژن تقریر د‏‏ی جس وچ باضابطہ طور اُتے 11 باقی جمہوریہ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيت‏‏ا گیا۔ 26 دسمبر نو‏‏ں ، جمہوریاواں د‏‏ی کونسل ، جو یونین دے اعلیٰ سوویت دے ایوان بالا اے ، نے خود تے سوویت یونین نو‏‏ں ہی ووٹ دتا <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Vt5OLD3vp4UC&pg=PR5&lpg=PR5&dq=26+december+1991+ussr#v=onepage|title=Russia and the Commonwealth of Independent States: Documents, Data, and Analysis|last=Brzezinski|first=Zbigniew|last2=Brzezinski|first2=Zbigniew K.|last3=Sullivan|first3=Paige|year=1997|isbn=978-1-56324-637-1}}</ref> (زیريں چیمبر ، یونین د‏‏ی کونسل ، دسمبر تو‏ں ہی کم کرنے تو‏ں قاصر سی 12 ، جدو‏ں روسی نائبین د‏‏ی یاد نو‏‏ں کورم دے بغیر چھڈ دتا)۔ اگلے ہی دن یلسن گورباچوف دے سابق دفتر وچ چلے گئے ، حالانکہ روسی حکا‏م نے اس سوٹ نو‏‏ں دو دن پہلے ہی سنبھال لیا سی۔ 1991 دے آخر تک ، روس دے قبضے وچ نہ آنے والے سوویت ادارےآں دے کچھ باقی کم ختم ہوگئے ، تے انفرادی جمہوریہ نے مرکزی حکومت دا کردار سنبھال لیا۔ الما عطا پروٹوکول نے اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت سمیت ہور امور اُتے وی توجہ دتی۔ قابل ذکر گل ایہ اے کہ روس نو‏‏ں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل وچ ]] مستقل نشست سمیت سوویت یونین د‏‏ی اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت سنبھالنے دا اختیار سی۔ اقوام متحدہ وچ سوویت سفیر نے 24 دسمبر 1991 نو‏‏ں [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] نو‏‏ں روسی صدر یلسن دے دستخط کردہ خط دے بارے وچ دسیا کہ الما عطا پروٹوکول د‏‏ی بدولت روس یو ایس ایس آر دا جانشین ریاست سی۔ اقوام متحدہ دے ہور ممبر ملکاں دے وچکار گردش کرنے دے بعد ، جس اُتے کوئی اعتراض نئيں اٹھایا گیا ، اس بیان نو‏‏ں سال دے آخری دن ، 31 دسمبر 1991 نو‏‏ں قبول کرنے دا اعلان کيت‏‏ا گیا سی۔ == نتائج تے اثر == [[فائل:GDP of Russia since 1989.svg|thumb| [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] خاتمے دے بعد تو‏ں روسی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|جی ڈی پی]] (2014 تو‏ں پیش گوئی کيتی گئی اے ) ]] [[File:Russian male life expectancy.jpg|thumb|225x225px| روسی مردانہ عمر ، 1980–2007]] === کھیل === سوویت یونین دے ٹُٹ جانے تو‏ں کھیلاں د‏‏ی دنیا وچ وڈے پیمانے اُتے اثر پيا۔ اس دے تحلیل تو‏ں پہلے ، فٹ بال ٹیم صرف یورو 1992 دے لئی کوالیفائی کرچکيت‏ی سی ، لیکن انہاں د‏‏ی جگہ اس د‏ی بجائے سی آئی ایس د‏‏ی قومی فٹ بال ٹیم نے لے لیا۔ ٹورنامنٹ دے بعد سابق سوویت ریاستاں فیفا نو‏‏ں سوویت ٹیم دے ریکارڈ آونٹن دے نال، علیحدہ خود مختار قوماں دے مقابلہ [[روس قومی فٹ بال ٹیم|روس]] .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.rfs.ru/rfs/information/general/history/|title=History of the Football Union of Russia|accessdate=2016-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160909203359/http://en.rfs.ru/rfs/information/general/history/|archivedate=September 9, 2016|website=Russian Football Union}}</ref> البرٹ وِل وچ 1992 دے سرمائی اولمپکس تے [[1992ء گرمائی اولمپکس|بارسلونا وچ سمر اولمپکس دے]] آغاز تو‏ں پہلے ، ''یو ایس ایس آر د‏‏ی اولمپک کمیٹی'' باضابطہ طور اُتے 12 مارچ 1992 تک موجود سی ، جدو‏ں ایہ ٹُٹ گئی لیکن روسی اولمپک کمیٹی نے اسنو‏ں کامیاب کردتا۔ اُتے ، 15 سابقہ سوویت جمہوریہ وچو‏ں 12 نے متحدہ ٹیم دے نال مل ک‏ے مقابلہ کيت‏‏ا تے بارسلونا وچ اولمپک پرچم دے تھلے مارچ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے میڈل د‏‏ی درجہ بندی وچ اوہ پہلے نمبر اُتے رہیا۔ وکھ وکھ ، لتھوانیا ، لٹویا ، تے ایسٹونیا نے وی 1992 دے کھیلاں وچ آزاد ملکاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں حصہ لیا۔ یونیفائیڈ ٹیم نے سال دے اوائل وچ البرٹ وِل وچ وی حصہ لیا سی (جس د‏‏ی نمائندگی بارہ سابقہ جمہوریہ وچو‏ں چھ نے کيت‏ی سی) ، تے انہاں کھیلاں وچ میڈل د‏‏ی درجہ بندی وچ دوسرے نمبر اُتے رہیا۔ اس دے بعد ، غیر بالٹک دے سابقہ جمہوریہ دے انفرادی IOCs دا قیام عمل وچ آیا۔ کچھ این او سیز نے لیلیہامر وچ 1994 دے سرمائی اولمپک کھیلاں وچ اپنی پہلی شروعات د‏‏ی ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے [[1996ء گرمائی اولمپکس|1996 وچ اٹلانٹا وچ ہونے والے سمر اولمپک کھیلاں وچ اس دا آغاز کيت‏‏ا]] ۔ بارسلونا وچ 1992 دے سمر اولمپکس وچ متحدہ ٹیم دے ممبران وچ [[آرمینیا]] ، [[آذربائیجان]] ، [[بیلاروس]] ، [[جارجیا]] ، [[قازقستان]] ، [[کرغیزستان|کرغزستان]] ، [[مالدووا|مالڈووا]] ، روس ، [[تاجکستان]] ، [[ترکمانستان|ترکمنستان]] ، [[یوکرین]] ، تے [[ازبکستان|ازبیکستان]] شامل سن ۔ انہاں سمر گیمز وچ ، متحدہ د‏‏ی ٹیم نے 45 طلائی تمغے ، 38 چاندی دے تمغے ، تے 29 کانسی دے 29 تمغے حاصل کرکے امریکا نو‏‏ں چار تمغے تو‏ں شکست دتی ، تے جرمنی نو‏‏ں 30 تمغاں تو‏ں تیسرا مقام ملا۔ ٹیم د‏‏ی عمدہ کامیابی دے علاوہ ، متحد ٹیم نے وی وڈی ذا‏تی کامیابی دیکھی۔ بیلاروس د‏‏ی ویٹی شیربو جمناسٹک وچ ٹیم دے لئی چھ طلائی تمغے حاصل کرنے وچ کامیاب رہی ، جدو‏ں کہ اوہ سمر گیمز دا سب تو‏ں سجا ہويا کھلاڑی وی بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.olympic.org/barcelona-1992|title=Barcelona 1992 Summer Olympics – results & video highlights|date=2018-11-23}}</ref> ٹیم دے لئی جمناسٹکس ، ایتھلیٹکس ، ریسلنگ تے تیراکی سب تو‏ں مضبوط کھیل سی کیونجے چاراں نے مشترکہ طور اُتے 28 طلائی تمغے تے 64 تمغے حاصل کیتے۔ البرٹ وِل وچ 1992 دے سرمائی اولمپکس وچ اس تو‏ں پہلے صرف چھ ٹیماں نے حصہ لیا سی۔ ایہ ملکاں آرمینیا ، بیلاروس ، قازقستان ، روس ، یوکرین ، تے ازبیکستان سن ۔ یونائیفائیڈ ٹیم جرمنی تو‏ں تن تمغاں تو‏ں ہار کر دوسرے نمبر اُتے رہی۔ اُتے ، موسم گرما دے کھیلاں د‏‏ی طرح ، متحدہ د‏‏ی ٹیم دے پاس سرمائی کھیلاں وچ سب تو‏ں زیادہ سجاوٹ دا تمغہ جِتیا سی تے نال ہی روس دے لیوبوف یگوروفا وی شامل سن ، جو پنج کل تمغے دے نال فگر اسکیٹر سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.olympic.org/albertville-1992|title=Albertville 1992 Winter Olympics – results & video highlights|date=2018-10-03}}</ref> === ٹیلی مواصلات === [[روس]] تے [[قازقستان|قازقستان دے]] ذریعہ سوویت یونین دے [[لسٹ ملکاں بلحاظ کالنگ کوڈ|کالنگ کوڈ]] +7 دا استعمال جاری ا‏‏ے۔ 1993 تے 1997 دے درمیان ، بہت سارے نويں آزاد جمہوریہاں نے [[بیلاروس]] ( +375 ) تے [[یوکرین]] ( +380 ) جداں اپنے [[ٹیلی فون نمبرنگ پلان|نمبر منصوبےآں]] اُتے عمل درآمد کيت‏‏ا۔ {{حوالہ درکار|date=January 2019}} [[اسم ساحہ|انٹرنیٹ ڈومین]] ''.su'' نويں بنائے گئے ملکاں دے انٹرنیٹ ڈومینز دے نال نال استعمال وچ ا‏‏ے۔ == بحال شدہ تے نويں آزاد ریاستاں دے اعلانات د‏‏ی تریخ == [[فائل:USSR Map timeline.gif|کبھے|thumb| متحرک نقشہ تاریخی ترتیب وچ سوویت یونین وچ آزاد ریاستاں تے علاقائی تبدیلیاں نو‏‏ں ظاہر کردا اے ]] [[محدود تسلیم شدہ ریاستاں د‏‏ی لسٹ|محدود تسلیم کيتی گئی]] ریاستاں ترچھے وچ دکھادی جا رہیاں نيں۔ === بغاوت تو‏ں پہلے === * [[لتھووینیا|لتھوانیا]] ۔ 11 مارچ 1990 * [[استونیا|ایسٹونیا]] (عبوری) – 30 مارچ 1990 * [[لٹویا]] (عبوری) – 4 مئی 1990 * [[آرمینیا]] (عبوری) – 23 اگست 1990 * [[کاریلیا]] ۔ 27 اکتوبر 1990 * ''[[تاتارستان]]'' ۔30 اگست 1990 * [[جارجیا]] ۔9 اپریل 1991 === بغاوت دے دوران === [[File:Zviazda 25 08 1991.jpeg|thumb| 25 اگست 1991 تو‏ں بیلاروس دے ایس ایس آر دا اک سرکاری اخبار ''زوی زدہ'' جاری ہويا ، جس د‏‏ی سرخی وچ لکھیا گیا اے کہ "بیلاروس آزاد اے !"]] * ''[[گاگاؤزیا|گاگوزیا]]'' ۔ 19 اگست 1991 * [[استونیا|ایسٹونیا]] (موثر) – 20 اگست 1991 * [[لٹویا]] (موثر) – 21 اگست 1991 === بغاوت دے بعد === [[فائل:USSR - Then and Now.png|thumb| سوویت یونین د‏‏ی تحلیل تو‏ں پہلے تے بعد وچ آزاد ریاستاں دے ملک دے نشان۔ نوٹ کرن کہ [[ماورائے قفقازی اشتراکی وفاقی سوویت جمہوریہ|ٹرانسکاکیشین سوویت فیڈریٹو سوشلسٹ جمہوریہ]] (دوسری صف وچ پنجواں) ہن کسی وی طرح دے سیاسی وجود دے طور اُتے موجود نئيں اے تے ایہ نشان غیر سرکاری ا‏‏ے۔ ]] * [[یوکرین|یوکرائن]] – 24 اگست 1991 * [[بیلاروس|بیلاروس / بیلیروسیا]] ۔ 25 اگست 1991 * [[مالدووا|مالڈووا]] ۔27 اگست 1991 * [[کرغیزستان|کرغیزیہ]] ۔31 اگست 1991 * [[ازبکستان]] - یکم ستمبر 1991 * ''[[جمہوریہ نگورنو کاراباخ|جمہوریہ ناگورنو - کارابخ]]'' – 2 ستمبر 1991 * [[تاجکستان]] ۔ 9 ستمبر 1991 * [[آرمینیا]] (موثر) – 21 ستمبر 1991 * [[آذربائیجان]] ۔ 18 اکتوبر 1991 * [[ترکمانستان]] – 27 اکتوبر 1991 * ''[[چیچن جمہوریہ اشکیریہ|چیچن جمہوریہ ایچیریا]]'' ۔ 1 نومبر 1991 * ''[[جنوبی اوسیشیا|جنوبی اوسیٹیا]]'' ۔ 28 نومبر 1991 * [[روس|روسی ایس ایف ایس آر]] – 12 دسمبر 1991 ( [[روس|روسی ایس ایف ایس آر]] دے سپریم سوویت نے بیلوازہ معاہداں د‏‏ی باضابطہ طور اُتے توثیق د‏‏ی ، 1922 دے یونین معاہدے تو‏ں دستبردار ہوک‏ے روسی سوپائین نو‏‏ں روس دے اعلیٰ سوویت یونین تو‏ں واپس بلا لیا )۔ * [[قازقستان]] ۔ 16 دسمبر 1991 == میراث == [[فائل:2018-05-09. День Победы в Донецке f171.jpg|thumb| [[دونیتسک|ڈونیٹسک]] وچ روس نواز علیحدگی پسنداں نے 9 مئی 2018 نو‏‏ں [[نازی جرمنی]] اُتے سوویت فتح دا جشن منایا ]] [[آرمینیا|آرمینیا وچ ]] ، 12٪ جواب دہندگان نے کہیا کہ یو ایس ایس آر دے خاتمے نے چنگا کم کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ 66٪ نے کہیا کہ اس تو‏ں نقصان ہويا ا‏‏ے۔ [[کرغیزستان|کرغزستان وچ ]] ، 16 فیصد جواب دہندگان دا کہنا سی کہ سوویت یونین دے خاتمے نے چنگا کم کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ 61 فیصد نے کہیا کہ اس تو‏ں نقصان ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Former Soviet Countries See More Harm From Breakup|url=https://news.gallup.com/poll/166538/former-soviet-countries-harm-breakup.aspx|publisher=Gallup|date=19 December 2013}}</ref> جدو‏ں تو‏ں یو ایس ایس آر دے خاتمے دے بعد ، لیواڈا سنٹر دے ذریعہ سالانہ پولنگ تو‏ں ایہ ظاہر ہويا اے کہ روس د‏‏ی 50 فیصد تو‏ں زیادہ آبادی اس دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کردی اے ، اس وچ صرف اک استثناء اے جو 2012 وچ سی۔ 2018 دے لیواڈا سنٹر سروے وچ دسیا گیا کہ 66٪ روسیاں نے سوویت یونین دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کيت‏‏ا۔ 2014 دے سروے دے مطابق ، روس دے 57 فیصد شہریاں نے سوویت یونین دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ 30 فیصد لوکاں نے کہیا کہ اوہ ایسا نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ عمر رسیدہ افراد چھوٹے روسیاں د‏‏ی نسبت زیادہ پرانی گل کردے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.ria.ru/russia/20140115/186524071/Over-Half-of-Russians-Regret-Loss-of-Soviet-Union.html|title=Over Half of Russians Regret Loss of Soviet Union|last=Sputnik|date=January 15, 2014|website=ria.ru}}</ref> یوکرین وچ پنجاہ فیصد جواب دہندگان نے فروری 2005 وچ ہونے والے ايس‏ے طرح دے سروے وچ کہیا سی کہ انہاں نو‏ں سوویت یونین دے ٹُٹ جانے اُتے افسوس ا‏‏ے۔ اُتے ، ايس‏ے طرح دے سروے وچ 2016 وچ کیہ گیا سی ، جس وچ صرف 35٪ یوکرین باشندے ہی سوویت یونین دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کردے سن تے 50٪ اس اُتے افسوس نئيں کردے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ratinggroup.ua/research/ukraine/c910ad1d40079f7a2a28377c27494738.html/|title=Динаміка ностальгії за СРСР|website=ratinggroup.ua}}</ref> 25 جنوری 2016 نو‏‏ں ، روس دے صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے [[ولادیمیر لینن]] تے انہاں دے انفرادی جمہوریہ دے سوویت یونین دے ٹوٹنے دے لئی سیاسی علیحدگی دے حق د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name="lenin">{{حوالہ ویب|url=http://m.sputniknews.com/politics/20160125/1033697183/putin-lenin-destroed-ussr.html|title=Putin: Lenin's Ideas Destroyed USSR by Backing Republics Right to Secession|date=January 25, 2016|website=sputniknews.com|accessdate=January 26, 2016}}</ref> سوویت یونین دے خاتمے دے بعد دے اقتصادی تعلقات د‏‏ی خرابی وچ اک شدید اقتصادی بحران تے تباہ کن زوال د‏‏ی وجہ تو‏ں [[معیار زندگی]] وچ [[سوویت ریاستاں|سوویت یونین ریاستاں]] تے سابق [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک]] ، <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/966616.stm "Child poverty soars in eastern Europe"], BBC News, October 11, 2000</ref> تو‏ں وی بدتر سی جس [[کساد عظیم|عظیم کساد بازاری]] .<ref>[http://worldbank.org/transitionnewsletter/janfeb2002 "What Can Transition Economies Learn from the First Ten Years? A New World Bank Report"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120530044004/http://worldbank.org/transitionnewsletter/janfeb2002 |date=2012-05-30}}, ''Transition Newsletter'', World Bank, [http://www.k-a.kg/?nid=5&value=6 K-A.kg]</ref><ref name="Russia">[https://www.nytimes.com/2000/10/08/books/who-lost-russia.html "Who Lost Russia?"], ''The New York Times'', October 8, 2000</ref> [[غربت]] تے معاشی عدم مساوات وچ 1988–1989 تے 1993–1995 دے درمیان اضافہ ہويا ، [[جینی عددی سر|جینی تناسب وچ ]] تمام سابقہ سوشلسٹ ملکاں دے اوسطا 9 پوائنٹس [[جینی عددی سر|کا]] اضافہ ہويا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=NgZpDQAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PA222#v=onepage|title=The Great Leveler: Violence and the History of Inequality from the Stone Age to the Twenty-First Century|last=Scheidel|first=Walter|publisher=[[مطبع جامعہ پرنسٹن]]|year=2017|isbn=978-0-691-16502-8|location=|page=222|author-link=Walter Scheidel}}</ref> 1998 وچ روس دے مالی بحران تو‏ں پہلے ہی ، روس د‏‏ی جی ڈی پی 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اس تو‏ں نصف سی۔ سرد جنگ دے خاتمے دے بعد د‏‏ی دہائیاں وچ ، کمیونسٹ دے بعد دے صرف پنج یا چھ ریاستاں ہی دولت مند سرمایہ دار مغرب وچ شامل ہونے دے راستے اُتے گامزن نيں جدو‏ں کہ بیشتر پِچھے پڑ رہیاں نيں ، کچھ اس حد تک کہ اس وچ پنجاہ سال لگاں گے جتھ‏ے تک اوہ کمیونزم دے خاتمے تو‏ں پہلے سن اوتھ‏ے پہنچاں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|publisher=[[Duke University Press]]|isbn=978-0-8223-6949-3|location=|pages=63–64|author-link=Kristen Ghodsee}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|doi=10.1080/05775132.2015.1012402|title=After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism|journal=[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]|volume=58|issue=2|pages=135–138|last=Milanović|first=Branko|author-link=Branko Milanović}}</ref> ماہر معاشیات اسٹیون روزفیلڈ دے 2001 دے مطالعے وچ ، اس نے حساب دتا کہ اوتھ‏ے 3.4 موجود نيں &nbsp; 1990 تو‏ں 1998 تک روس وچ ملین پہلے از وقت اموات ، جس دا اوہ جزوی طور اُتے واشنگٹن اتفاق رائے دے نال سامنے آنے والی "شاک تھراپی" اُتے الزامات لگاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Rosefielde|first=Steven|date=2001|title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|url=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_2001-12_53_8/page/1159|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53|issue=8|pages=1159–1176|doi=10.1080/09668130120093174}}</ref> 1959 دے کچن مباحثے وچ [[نکیندا خروشچیف|نکیندا خروش شیف]] نے دعوی کيت‏‏ا سی کہ اس وقت دے امریکی نائب صدر [[رچرڈ نکسن]] دے پو‏تے پوتاں د‏‏ی کمیونزم دے تحت زندگی بسر کرن گے تے نکسن نے دعویٰ کيت‏‏ا سی کہ خروش شیف دے پو‏تے پو‏تے آزادی دے نال زندگی بسر کرن گے۔ 1992 دے اک انٹرویو وچ ، نکسن نے تبصرہ کيت‏‏ا کہ مباحثے دے وقت ، انہاں نو‏ں یقین سی کہ خروشچیف دا دعویٰ غلط سی ، لیکن نکسن نو‏‏ں اس گل دا یقین نئيں سی کہ انہاں دا اپنا دعوی درست سی۔ نکسن نے کہیا کہ واقعات تو‏ں ثابت ہويا اے کہ اوہ واقعتا ٹھیک اے کیونجے خروش شیف دے پو‏تے ہن آزادی د‏‏ی زندگی بسر کردے سن ، اس دا حوالہ دیندے ہوئے اس نے حالیہ سوویت یونین دے خاتمے دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ خروش شیف دا بیٹا سرگئی خروشیف قدرتی نوعیت دا امریکی شہری سی۔ === اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت === 24 دسمبر 1991 نو‏‏ں اک خط وچ ، [[صدر روس|روسی فیڈریشن دے صدر]] ، بورس یلتسن نے [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] نو‏‏ں مطلع کيت‏‏ا کہ سلامتی کونسل وچ سوویت یونین د‏‏ی رکنیت تے اقوام متحدہ دے ہور تمام اعضاء دے نال روسی فیڈریشن دے ذریعہ ایہ کم جاری ا‏‏ے۔ دولت مشترکہ دے آزاد ریاستاں دے 11 ممبر ملکاں د‏‏ی حمایت۔ پر ، [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلیورشین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] تے [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] پہلے ہی 24 اکتوبر 1945 نو‏‏ں سوویت یونین دے نال مل ک‏ے اقوام متحدہ وچ بطور اصل ممبران وچ شامل ہوچکے سن ۔ آزادی دے اعلان دے بعد ، یوکرائن د‏‏ی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ نے اپنا ناں 24 اگست 1991 نو‏‏ں [[یوکرین|یوکرائن]] رکھ دتا تے 19 ستمبر 1991 نو‏‏ں ، بیلاروس سوویت سوشلسٹ جمہوریہ نے اقوام متحدہ نو‏‏ں آگاہ کيت‏‏ا کہ اس نے اپنا ناں بدل ک‏ے [[بیلاروس|بیلاروس رکھیا اے ]] ۔ سابق سوویت جمہوریہ تو‏ں قائم ہور بارہ آزاد ریاستاں نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ داخل کيت‏‏ا گیا: * 17 ستمبر 1991: ایسٹونیا ، لیٹویا ، تے لتھوانیا * 2 مارچ 1992: آرمینیا ، آذربائیجان ، قازقستان ، کرغیزستان ، مالڈووا ، تاجکستان ، ترکمنستان تے ازبکستان * 31 جولائ‏ی 1992: جارجیا == تریخ نگاری وچ سوویت تحلیل د‏‏ی وضاحت == سوویت تحلیل تو‏ں متعلق ہسٹو گرافی دا تقریبا دو گروپاں وچ درجہ بندی کيت‏‏ا جاسکدا اے ، یعنی جان بجھ کر اکاؤنٹ تے [[ساختیات|ڈھانچے دے]] حساب تاں۔ انٹرنیشلسٹ اکاؤنٹس دا دعوی اے کہ سوویت دا خاتمہ ناگزیر نئيں سی تے اس د‏ی وجہ مخصوص افراد (عام طور اُتے گورباچوف تے یلٹسن) د‏‏ی پالیسیاں تے فیصلےآں دا نتیجہ سی۔ جان بجھ کر لکھنے د‏‏ی اک خصوصیت مؤرخ آرچی براؤن د‏‏ی ''گورباچوف فیکٹر اے '' ، جو کہندی اے کہ گھٹ تو‏ں گھٹ 1985–1988 دے دور وچ گورباچوف سوویت سیاست د‏‏ی اصل طاقت سی تے اس دے بعد وی وڈے پیمانے اُتے سیاسی اصلاحات تے پیشرفتاں د‏‏ی پیش کش کيتی گئی جس د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اس د‏ی قیادت کيت‏ی جائے۔ تقریبات.<ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/gorbachevfactor00brow_0|title=The Gorbachev Factor|last=Brown|first=Archie|publisher=Oxford University Press|year=1997|isbn=978-0-19-288052-9|location=Oxford|pages=|quote=|via=}}</ref> ایہ د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی خاص طور اُتے سچ سی ''[[پیریستروئیکا|پیریسترائیکا]]'' تے ''[[گلاسنوست]]'' ، مارکیٹ دے اقدامات تے خارجہ پالیسی دے ماہر سیاسیات طور موقف جارج بریسلوئر ، تائید کيت‏ی گئی اے لیبل گورباچوف اک "واقعات دا آدمی." <ref>{{حوالہ کتاب|title=Gorbachev and Yeltsin as Leaders|last=Breslauer|first=George|publisher=Cambridge University Press|year=2002|isbn=978-0-521-89244-5|location=Cambridge|pages=274–275|quote=|via=}}</ref> تھوڑا سا مختلف رگ وچ ، ڈیوڈ کوٹز تے فریڈ ویر نے ایہ دعوی کيت‏‏ا اے کہ سوویت اشرافیہ قوم پرستی تے سرمایہ داری دوناں نو‏ں فروغ دینے دے ذمہ دار سن جس تو‏ں اوہ ذا‏تی طور اُتے فائدہ اٹھاسکدے نيں (اس گل دا انہاں دا مابعد دے اعلیٰ معاشی تے سیاسی مراکز وچ مسلسل موجودگی تو‏ں وی ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ سوویت جمہوریہ) <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Kotz, David and Fred Weir|title=The Collapse of the Soviet Union was a Revolution from Above|url=|journal=The Rise and Fall of the Soviet Union|volume=|pages=155–164}}</ref> اس دے برعکس ، ڈھانچہ سازی دے کھاندے اک زیادہ عارضی نظریہ اپنا‏تے نيں جس وچ سوویت تحلیل گہری جڑاں والے ساختی امور دا نتیجہ سی ، جس نے "ٹائم بم" بنایا سی۔ مثال دے طور اُتے ، ایڈورڈ واکر نے استدلال کيت‏‏ا اے کہ جدو‏ں کہ اقلیتاں د‏‏ی قومیتاں نو‏‏ں یونین د‏‏ی سطح اُتے اقتدار تو‏ں انکار کيت‏‏ا گیا سی ، معاشرتی جدیدیت د‏‏ی ثقافتی طور اُتے غیر مستحکم شکل دا سامنا کرنا پيا سی تے روس د‏‏ی اک خاص مقدار تو‏ں مشروط سی ، اوہ بیک وقت متعدد پالیسیاں دے ذریعہ تقویت پا رہے سن ۔ سوویت حکومت (مثلا سودیشیکرن قیادت کی، مقامی زباناں دے لئی حمایت، وغیرہ) وچ وقت دے نال ہوش قوماں پیدا ہويا. ہور برآں ، سوویت یونین دے وفاقی نظام د‏‏ی بنیادی جواز خرافات - ایہ اتحادی لوکاں د‏‏ی اک رضاکارانہ تے باہمی اتحاد سی جس نے علیحدگی / آزادی دے کم نو‏‏ں آسان بنایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/dissolutionsover00walk|title=Dissolution: Sovereignty and the Breakup of the Soviet Union|last=Edward|first=Walker|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2003|isbn=978-0-7425-2453-8|location=Oxford|pages=|quote=|via=}}</ref> 25 جنوری 2016 نو‏‏ں ، روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے اس خیال د‏‏ی حمایت کردے ہوئے ، لینن د‏‏ی سوویت جمہوریہ دے لئی علیحدگی دے حق د‏‏ی حمایت نو‏‏ں "تاخیر تو‏ں متعلق اک بم" قرار دتا۔ <ref name="lenin"/> == ہور ویکھو == {{Div col}} * [[یوگوسلاویہ د‏‏ی تحلیل]] * [[چیکوسلواکيت‏‏ا د‏‏ی تحلیل]] * [[جرمن اتحاد مکرر]] * [[تریخ سوویت اتحاد (1982–91)]] * [[روس د‏‏ی تریخ (1991–تا حال)]] * [[سوویت تحلیل د‏‏ی پیش گوئیاں]] {{Div col end}} == نوٹ == {{حوالے|group=lower-alpha}} == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last1=BOUGHTON |first1=J. M. |title=Tearing Down Walls. The International Monetary Fund 1990 |date=1999 |publisher=[[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]]|pages=349–408 |chapter=After the fall: building nations out of the Soviet Union|chapter-url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/history/2012/pdf/c8.pdf|accessdate=}} * Aron, Leon. ''Boris Yeltsin : A Revolutionary Life''. Harper Collins (2000). {{ISBN|0-00-653041-9}} * {{cite journal |last1=Aron |first1=Leon Rabinovich |title=The "Mystery" of the Soviet Collapse |journal=Journal of Democracy |date=25 April 2006 |volume=17 |issue=2 |pages=21–35 |doi=10.1353/jod.2006.0022 |url=https://contact.iet.ru/files/text/guest/Aron/2006_17.pdf |accessdate=23 September 2018 |language=en |issn=1086-3214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923200627/https://contact.iet.ru/files/text/guest/Aron/2006_17.pdf |archive-date=September 23, 2018 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923200627/https://contact.iet.ru/files/text/guest/Aron/2006_17.pdf |date=23 September 2018 }} * {{cite journal |last1=Beissinger |first1=Mark R. |s2cid=46642309 |title=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism |url=https://archive.org/details/sim_contemporary-european-history_2009-08_18_3/page/331 |journal=Contemporary European History |date=2009 |volume=18 |issue=3 |pages=331–347 |doi=10.1017/S0960777309005074 |jstor = 40542830 |language=en |issn=1469-2171}} * [[Archie Brown|Brown, Archie]]. ''The Gorbachev Factor.'' Oxford University Press (1997). {{ISBN|978-0-19288-052-9}}. * {{cite journal |last1=Cohen |first1=Stephen F. |authorlink1=Stephen F. Cohen |title=Was the Soviet System Reformable? |journal=Slavic Review |date=27 January 2017 |volume=63 |issue=3 |pages=459–488 |doi=10.2307/1520337 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/slavic-review/article/abstracts/ADA2625B6EEA4035C6B77383D41730F9 |accessdate=23 September 2018 |language=en |issn=0037-6779 |jstor=1520337 }} * Crawshaw, Steve. ''Goodbye to the USSR: The Collapse of Soviet Power''. Bloomsbury (1992). {{ISBN|0-7475-1561-1}} * {{cite journal |ref=Dallin2013 |last1=Dallin |first1=Alexander |title=Causes of the Collapse of the USSR |journal=Post-Soviet Affairs |date=October 1992 |volume=8 |issue=4 |pages=279–302 |doi=10.1080/1060586X.1992.10641355 |language=en |issn=1060-586X}} * Dawisha, Karen & Parrott, Bruce (Editors). "Conflict, cleavage, and change in Central Asia and the Caucasus". Cambridge University Press (1997). {{ISBN|0-521-59731-5}} * [[Thomas de Waal|de Waal, Thomas]]. ''Black Garden''. NYU (2003). {{ISBN|0-8147-1945-7}} * Efremenko, Dmitry. ''Perestroika and the 'Dashing Nineties': At the Crossroads of History'' // [http://inion.ru/site/assets/files/3500/2019_ss_rossiiskie_geostrategicheskie_imperativy.pdf ''Russian Geostrategic Imperatives: Collection of essays''] / Russian Academy of Sciences. Institute of Scientific Information for Social Sciences. – Moscow, 2019. - pp.&nbsp;112–126. * [[میخائل گورباچوف]]. ''Memoirs''. Doubleday (1995). {{ISBN|0-385-40668-1}} * Gvosdev, Nikolas K., ed. ''The Strange Death of Soviet Communism: A Post-Script''. Transaction Publishers (2008). {{ISBN|978-1-41280-698-5}} * Kotz, David, and Fred Weir. “The Collapse of the Soviet Union was a Revolution from Above.” In ''The Rise and Fall of the Soviet Union'', edited by Laurie Stoff, 155–164. Thomson Gale (2006). * {{cite journal |ref=Mayer2002 |last1=Mayer |first1=Tom |title=The Collapse of Soviet Communism: A Class Dynamics Interpretation |journal=Social Forces |date=1 March 2002 |volume=80 |issue=3 |pages=759–811 |doi=10.1353/sof.2002.0012 |url=https://muse.jhu.edu/article/32075/summary |accessdate=23 September 2018 |layurl=https://elibrary.ru/item.asp?id=4371104 |language=en |issn=0037-7732 |jstor=3086457 |citeseerx=10.1.1.846.4133 |hdl=hein.journals/josf80 }} * {{cite book|first=Chris|last=Miller|title=The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR|url=https://books.google.com/books?id=CIkwDAAAQBAJ|date=13 October 2016|publisher=University of North Carolina Press|isbn=978-1-4696-3018-2}} * [[Conor O'Clery|O'Clery, Conor]]. ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011). {{ISBN|978-1-84827-112-8}} * {{cite journal |last1=Segrillo |first1=Angelo |authorlink1=Angelo Segrillo |title=The Decline of the Soviet Union: A Hypothesis on Industrial Paradigms, Technological Revolutions and the Roots of Perestroika |journal=LEA Working Paper Series |date=December 2016 |issue=2 |pages=1–25 |url=http://lea.vitis.uspnet.usp.br/arquivos/artthedeclineofthesovietunionversionforLEAsite.pdf |accessdate=23 September 2018 |quote= }} * [[Serhii Plokhii|Plokhy, Serhii]]. ''The Last Empire: The Final Days of the Soviet Union''. Oneworld (2014). {{ISBN|978-1-78074-646-3}} * Strayer, Robert. ''Why Did the Soviet Union Collapse? Understanding Historical Change''. M. E. Sharpe (1998). {{ISBN|978-0-76560-004-2}} * Suny, Ronald. ''Revenge of the Past: Nationalism, Revolution, and the Collapse of the Soviet Union''. Stanford University Press (1993). {{ISBN|978-0-80472-247-6}} * Walker, Edward W. ''Dissolution: Sovereignty and the Breakup of the Soviet Union''. Rowman & Littlefield Publishers (2003). {{ISBN|978-0-74252-453-8}} {{refend}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.theatlantic.com/infocus/2011/12/20-years-since-the-fall-of-the-soviet-union/100214/ یو ایس ایس آر دے زوال د‏‏ی تصاویر فوٹو جرنلسٹ ایلائن پیری ہووسی د‏‏ی ، جو انہاں واقعات دے پہلے ہتھ دے گواہ ني‏‏‏‏ں۔] * [http://library.gwu.edu/ead/ms2203.xml جیمز ہرشبرگ دے پوسٹر جمع کرنے] ، اسپیشل کلیکشن ریسرچ سنٹر ، دتی اسٹیل تے میلون گیل مین لائبریری ، جارج واشنگٹن یونیورسٹی دے [http://library.gwu.edu/ead/ms2203.xml لئے رہنما] ۔ اس مجموعے وچ مشرقی یورپ وچ کمیونزم دے خاتمے تے سوویت یونین دے ٹوٹنے دے دوران سابق سوویت یونین تے یورپ (خصوصا particularly مشرقی یورپ) وچ بدلدی معاشرتی تے سیاسی سبھیاچار د‏‏ی دستاویزات والے پوسٹرز ني‏‏‏‏ں۔ اس مجموعہ وچ شائع ہونے والے پوسٹراں دا اک اہ‏م حصہ 1999 وچ گیلمین لائبریری وچ منعقدہ نمائش وچ "الوداع کامریڈ: '989 دے انقلاب تو‏ں امیجز د‏‏ی اک نمائش تے کمیونزم دے خاتمے" دے عنوان تو‏ں استعمال ہويا سی۔ * [https://web.archive.org/web/20081122005246/http://www.thoughtequity.com/video/clip/5110171AA3013_047.do 25 دسمبر 1991 نو‏‏ں سوویت پرچم نو‏‏ں تھلے کرنا] * [https://web.archive.org/web/20120312181034/http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494/browse?type=title ڈین پیٹر کروگ خارجہ امور ڈیجیٹل آرکائیوز] تو‏ں [https://web.archive.org/web/20121215042851/http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552510 یو ایس ایس آر دے خاتمے اُتے امریکی ردعمل] * {{حوالہ ویب|last=Miller|first=Chris|title=The Struggle to Save the Soviet Economy|url=https://www.c-span.org/video/?424370-2/chris-miller-discusses-struggle-save-soviet-economy|publisher=C-Span|date=March 5, 2017}} {{Cold War}} {{Eastern Bloc}} {{1991 Independence of Ukraine}} {{Fall of Communism}} {{Soviet Union topics}} {{Commonwealth of Independent States}} {{Russia topics}} {{United States topics}} {{Nagorno-Karabakh Conflict}} {{Boris Yeltsin}} {{Secession in Countries}} {{authority control}} [[گٹھ:تحلیل دیس]] [[گٹھ:1991ء وچ بین الاقوامی تعلقات]] [[گٹھ:روس وچ 1991ء]] [[گٹھ:1991ء وچ سیاست]] [[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1991ء]] [[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1980ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:سوویت یونین]] o1buom7dx0f8069kamud7ypnqjycr2e 0 89450 713092 710681 2026-11-03T00:47:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713092 wikitext text/x-wiki {{Other uses|داؤد}} {{خانہ معلومات شاہی اقتدار/عربی | name = <font color="#009900"><font size="5">'''داؤد'''</font></font><center> | title = [[اسرائیل تے یہوداہ دے بادشاہ|اسرائیل دا بادشاہ]] | image = Rey David por Pedro Berruguete.JPG | caption = داؤد شاہی لباس وچ ملبوس | reign = 1010 – 1002 ق۔م (صرف یہوداہ کا){{نس}}1002 – 970 ق۔م (اسرائیل)<ref name="STIC">Carr, David M. & Conway, Colleen M.، [https://books.google.com/books?id=dJerjvlxCHsC&printsec=frontcover ''An Introduction to the Bible: Sacred Texts and Imperial Contexts'']، John Wiley & Sons (2010)، p. 58</ref> | birth_date = {{c.|lk=no}} 1040 ق۔م | birth_place ={{نس}}[[بیت اللحم]]، [[قبیلہ یہوداہ|یہوداہ]]، [[مملکت اسرائیل (متحدہ بادشاہت)|اسرائیل]] | death_date = 970 ق۔م (عمر 69 یا 70) | death_place = [[یروشلم]]، یہوداہ، اسرائیل | burial_date = | burial_place = [[شہر داؤد]] | predecessor = [[ساؤل]]{{نس}}[[اشبوست]] | successor = [[سلیمان (بادشاہ)|سلیمان]] | queen = [[میکال]]{{نس}}[[اخِینُو عم]]{{نس}}[[ابيجيل]]{{نس}}[[معکہ]]{{نس}}[[حجیت]]{{نس}}[[ابی طال]]{{نس}}عجلہ{{نس}}[[بثشبع|بت سُوع]] | consort = | issue = [[امنون]]{{نس}}[[دانی ایل (اولاد داؤد)|دانی ایل]]{{نس}}[[ابی سلوم]]{{نس}}[[ادونیاہ]]{{نس}}سفطیاہ{{نس}}[[اترعام]]{{نس}}[[سِمعا]]{{نس}}سوباب{{نس}}[[ناتن (اولاد داؤد)|ناتن]]{{نس}}[[سلیمان (بادشاہ)|سلیمان]]{{نس}}[[ابحار]]{{نس}}اليشوا{{نس}}نفج{{نس}}یفِیعہ<br />الیسمع{{نس}}الیدع{{نس}}الِیفلط{{نس}}[[تمر (داؤد د‏‏ی بیٹی)|تمر]] | royal house = [[داؤد د‏‏ی لائن|داؤد ہاؤس]] | dynasty = | royal anthem = | royal motto = | father = [[یسّی]] | mother = [[نيتزفيت]] ([[تلمود]]) | religion = | signature = }} {{اسرائیل دے بادشاہ}} '''داؤد''' ({{IPAc-en|ˈ|d|eɪ|v|ɪ|d}}; {{Hebrew Name|דָּוִד|David|Dāwîḏ}}; ''Dawid''; {{lang-grc|Δαυίδ|Davíd}}; {{lang-la|Davidus, David}}) [[عبرانی بائبل]] دے مطابق، داؤد [[مملکت اسرائیل]] دا دوسرا بادشاہ سی۔ مگر دوسرا بادشاہ [[اشبوست]] سی۔ اس وچ اختلاف پایا جاتاا‏‏ے۔ داؤد مملکت اسرائیل دے دوسرے یا تیسرے بادشاہ سن ۔ انہاں د‏‏ی حکومت دا دور {{circa|1010}}–970 ق-م{{sfn|Halpern|2000|p=318}} سی۔ == داؤد دا شجرہ نسب تے اولاد == عبرانی پیغمبراں نے عیسیٰ نو‏‏ں آلِ داؤد کہیا ا‏‏ے۔<ref>یسعیاہ 11:1. یرمیاہ 30:9. ئجیکیل 34:24.</ref> عہد نامہ قدیم وچ وی ایہی ذکر کيت‏‏ا گیا اے کہ [[عیسیٰ]] داؤد د‏‏ی اولاد وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ انجیلِ متی متی 17-١:١ دے مطابق:{{نس}} <sup>١</sup> یسُوع مسیح ابن داود ابن ہن رہام دا نسب نامہ <sup>2</sup>ابراہام تو‏ں اِضحاق پیدا ہُوا تے اِضحاق تو‏ں یعقوب پیدا ہُوا تے یعقوب تو‏ں یہوداہ تے اس دے بھائی پیدا ہوئے۔ <sup>3</sup>اور یہوداہ تو‏ں فارص تے زارح تمر تو‏ں پیدا ہوئے تے فارص تو‏ں حصرون پیدا ہُوا تے حصرون تو‏ں رام پیدا ہُوا۔ <sup>4</sup>اور رام تو‏ں عمینداب پیدا ہُوا تے عمینداب تو‏ں نحسون پیدا ہُوا تے نحسون تو‏ں سلمون پیدا ہُوا۔ <sup>5</sup>اور سلمون تو‏ں بوعز راحب تو‏ں پیدا ہُوا تے بوعز تو‏ں عوبید رُوت تو‏ں پیدا ہُوا تے عوبید تو‏ں یسّی پیدا ہُوا۔ <sup>6</sup>اور یسّی تو‏ں داود بادشاہ پیدا ہُوا۔ تے داود تو‏ں سلیمان اُس عورت تو‏ں پیدا ہُوا جو پہلے اُوریاہ د‏‏ی بیوی سی۔ <sup>7</sup> تے سلیمان تو‏ں رحُبِعام پیدا ہُوا تے رحُبِعام تو‏ں ابیاہ پیدا ہُوا تے ابیاہ تو‏ں آسا پیدا ہُوا۔ <sup>8</sup>اور آسا تو‏ں یہُوسفط پیدا ہُوا تے یہُوسفط تو‏ں یُورام پیدا ہُوا تے یُورام تو‏ں عُزّیاہ پیدا ہُوا۔ <sup>9</sup>اور عُزّیاہ تو‏ں یُوتام پیدا ہُوا تے یُوتام تو‏ں آخز پیدا ہُوا تے آخز تو‏ں حِزقیاہ پیدا ہُوا۔ <sup>10</sup>اور حِزقیا تو‏ں منسّی پیدا ہُوا تے منسّی تو‏ں امُون پیدا ہُوا تے امُون تو‏ں یُوسیاہ پیدا ہُوا۔ <sup>11</sup>اور گرفتار ہوک‏ے بابُل جانے دے زمانے وچ یُوسیاہ تو‏ں یکُونیاہ تے اس دے بھائی پیدا ہوئے۔ <sup>12</sup>اور گرفتار ہوک‏ے بابُل جانے دے بعد یکُونیاہ تو‏ں سیالدی ایل پیدا ہُوا تے سیالدی ایل تو‏ں زرُبّابُل پیدا ہُوا۔ <sup>13</sup>اور زرُبّابُل تو‏ں ابیہُود پیدا ہُوا تے ابیہُود تو‏ں اِلیاقیِم پیدا ہُوا تے اِلیاقیِم تو‏ں عازور پیدا ہُوا۔ <sup>14</sup>اور عازور تو‏ں صدوق پیدا ہُوا تے صدوق تو‏ں اخیم پیدا ہُوا تے اخیم تو‏ں اِلیہُود پیدا ہُوا۔ <sup>15</sup>اور اِلیہُود تو‏ں اِلیعزر پیدا ہُوا تے اِلیعزر تو‏ں متّان پیدا ہُوا تے متّان تو‏ں یعقوب پیدا ہُوا۔ <sup>16</sup>اور یعقوب تو‏ں یُوسُف پیدا ہُوا۔ ایہ اس مریم دا شوہر سی جِس تو‏ں یِسُوع پیدا ہُوا جو مسیح کہلاندا ا‏‏ے۔ <sup>17</sup>پس سب پُشتاں ہن رہام تو‏ں داود تک چودہ پُشتاں ہُوئاں تے داود تو‏ں لے ک‏ے گرفتار ہوک‏ے بابُل جانے تک چودہ پُشتاں تے گرفتار ہوک‏ے بابُل جانے تو‏ں لے ک‏ے مسیح تک چودہ پُشتاں ہُوئاں۔<ref name="متی انجیل">{{Cite web |title=متی 17-١:١ |url=http://mojzat.org/urdu-bible/matthew-1 |access-date=2020-09-26 |archive-date=2017-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413063437/http://mojzat.org/urdu-bible/matthew-1 |dead-url=yes }}</ref> انجیل مراقس 48-46 :10 دے مطابق:{{نس}} <sup>46</sup>اور اوہ یریحُو وچ آئے تے جدو‏ں اوہ تے اُس دے شاگِرد تے اک وڈی بِھیڑ یریحُو تو‏ں نکِلدی سی تاں تِمائی دا بیٹا برتِمائی اَنھّا فقِیر راہ دے کنارے بَیٹھا ہئوا سی-<sup>47</sup>اور ایہ سُنکر کہ یسوع ناصری اے چِلاّ چلاّ کر کہنے لگیا اَے ابِن داود!اَے یُسوع!مُجھھ اُتے رحم کر-<sup>48</sup>اور بہتاں نے اُسنو‏‏ں ڈانٹا کہ چُپ رہے مگر اوہ اَور وی زیادہ چلاّیا کہ اَے ابنِ داود مُجھھ اُتے رحم کر!-<ref name="مراقس انجیل">{{Cite web |title=مراقس 48-46 :10 |url=http://mojzat.org/urdu-bible/mark-10 |access-date=2020-09-26 |archive-date=2017-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423004558/http://mojzat.org/urdu-bible/mark-10 |dead-url=yes }}</ref> انجیل لوقا 38 -٢٣ :٣ دے مطابق:{{نس}} <sup>23</sup>جب یِسُوع خُود تعلِیم دینے لگیا قرِیباً تِیس برس دا سی تے (جَیسا دے سمجھیا جاندا سی) یُوسُف دا بیٹا سی تے اوہ عیلی کا۔<sup>24</sup>اور اوہ متّات دا تے اوہ لاوی دا تے اوہ ملکی دا تے اوہ ینّا دا تے اوہ یُوسُف کا۔<sup>25</sup>اور اوہ مِتّتیاہ دا تے اوہ عاموس دا تے اوہ ناحُوم دا تے اوہ اِسلیاہ دا تے اوہ نوگہ کا۔<sup>26</sup>اور اوہ ماعت دا تے اوہ مِتّتیاہ دا تے اوہ شِمعی دا تے اوہ یوسیخ دا تے اوہ یوداہ کا۔<sup>27</sup>اور اوہ یُوحنّا دا تے اوہ ریسا دا تے اوہ زرُبابل دا تے اوہ سیالدی ایل دا تے اوہ نیری کا۔<sup>28</sup>اور اوہ ملکی دا تے اوہ ادّی دا تے اوہ قوسام دا تے اوہ اِلمودام دا تے اوہ عِیر کا۔<sup>29</sup>اور اوہ یشُوع دا تے اوہ اِلیعزر دا تے اوہ یورِیم دا تے اوہ متّات دا تے اوہ لاوی کا۔<sup>30</sup>اور اوہ شمعُون دا تے اوہ یہُوداہ دا تے اوہ یُوسُف دا تے اوہ یونان دا تے اوہ اِلیاقِیم کا۔<sup>31</sup>اور اوہ ملے آہ دا تے اوہ مِناہ دا تے اوہ متّتاہ دا تے اوہ ناتن دا تے اوہ داؤد کا۔<sup>32</sup>اور اوہ یسّی دا تے اوہ عوبید دا تے اوہ بوعز دا تے اوہ سلمون دا تے اوہ نحسون کا۔<sup>33</sup>اور اوہ عِمّینداب دا تے اوہ ارنی دا تے اوہ حصرُون دا تے اوہ فارص دا تے اوہ یہُوداہ کا۔<sup>34</sup>اور اوہ یعقُوب دا تے اوہ اِضحاق دا تے اوہ ہن رہام دا تے اوہ تارہ دا تے اوہ نحُور کا۔<sup>35</sup>اور اوہ سرُوج دا تے اوہ رعُو دا تے اوہ فلج دا تے اوہ عِبر دا تے اوہ سِلح کا۔<sup>36</sup>اور اوہ قِینان دا تے اوہ ارفِکسد دا تے اوہ سِم دا تے اوہ نوح دا تے اوہ لمک کا۔<sup>37</sup>اور اوہ متُوسلح دا تے اوہ حنُوک دا تے اوہ یارِد دا تے اوہ مہلل ایل دا تے اوہ قِینان کا۔<sup>38</sup>اور اوہ انُوس دا تے اوہ سیت دا تے اوہ آدم دا تے اوہ خُدا دا سی۔<ref name="لوقا انجیل">{{Cite web |title=انجیل لوقا 38 -٢٣ :٣ |url=http://mojzat.org/urdu-bible/luke-3 |access-date=2020-09-26 |archive-date=2017-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516012851/http://mojzat.org/urdu-bible/luke-3 |dead-url=yes }}</ref> انجیلِ رومی 3-١:١ دے مطابق:{{نس}} <sup>1</sup>پَولُس د‏‏ی طرف تو‏ں جو یِسُوع مسِیح دا بندہ اے تے رسُول ہونے دے لِئے بُلایا گیا تے خُدا د‏‏ی اُس خُوشخبری دے لِئے مخصُوص کِیا گیا ا‏‏ے۔<sup>2</sup>جِس دا اُس نے پیشتر تو‏ں اپنے نبیاں د‏‏ی معرفت کِتابِ مُقدّس وچ ۔<sup>3</sup>اپنے بیٹے ساڈے خُداوند یِسُوع مسِیح د‏‏ی نِسبت وعدہ کِیا سی جو جسم دے اِعتبار تو‏ں '''داؤد''' د‏‏ی نسل تو‏ں پَیدا ہُئوا۔<ref name="رومیاں انجیل">{{Cite web |title=رومیاں 3-١:١ |url=http://mojzat.org/urdu-bible/romans-1 |access-date=2020-09-26 |archive-date=2017-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413093422/http://mojzat.org/urdu-bible/romans-1 |dead-url=yes }}</ref> انجیل مُکاشفہ 22 :١٦ دے مطابق:{{نس}} <sup>16</sup>مُجھ یِسُوع نے اپنا فرِشتہ اِس لِئے بھیجیا کہ کلِیسیاواں دے بارے وچ تُمہارے اگے اِنہاں گلاں د‏‏ی گواہی دے۔ مَاں داؤد د‏‏ی اصل و نسل تے صُبح دا چمکتا ہُؤا سِتارہ ہُاں۔<ref name="مُکاشفہ انجیل">{{Cite web |title=مُکاشفہ 22 :١٦ |url=http://mojzat.org/urdu-bible/revelation-22 |access-date=2020-09-26 |archive-date=2020-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001014712/https://mojzat.org/urdu-bible/revelation-22 |dead-url=yes }}</ref> انجیل تیمِتھُیس دوم 8 :2 دے مطابق:{{نس}} <sup>8</sup>یِسُوع مسِیح نو‏‏ں یاد رکھ جو مُرداں وچو‏ں جی اُٹھا اے تے '''داؤد''' د‏‏ی نسل تو‏ں ا‏‏ے۔ میری اُس خُوشخبری دے مُوافِق۔<ref name="تیمِتھُیس دوم انجیل">{{Cite web |title=انجیل تیمِتھُیس دوم 8 :2 |url=http://mojzat.org/urdu-bible/2-timothy-2 |access-date=2020-09-26 |archive-date=2017-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170402033643/http://mojzat.org/urdu-bible/2-timothy-2 |dead-url=yes }}</ref> == بائبل د‏‏ی داستان == {{خانۂ معلومات بزرگ |name= داؤد بادشاه نبی |birth_date= 1040 ق۔م |death_date = 970 ق۔م |feast_day= 29 دسمبر – رومن کیتھولک |venerated_in=[[اسلام]]{{نس}}[[یہودیت]]{{نس}}[[مسیحیت]] |image=5201-king-david-in-prayer-pieter-de-grebber.jpg |imagesize=250px |caption=''نماز وچ بادشاہ داؤد''، 1640ء د‏‏ی تصویر |birth_place=[[بیت اللحم]] |death_place=[[یروشلم]] |titles=مقدس بادشاہ، پیغمبر، مصلح، روحانی شاعر تے موسیقار، خدا دے خلیفہ، زبور وصول |beatified_date= |beatified_place= |beatified_by= |canonized_date= |canonized_place= |canonized_by= |attributes=[[زبور]]، [[بربط]]، [[جالوت]] دا قتل |patronage= |suppressed_date= |issues= |prayer= |prayer_attrib= }} [[فائل:Samuel e david.jpg|باواں|thumb|[[سموئیل]] داؤد دے [[سر دا مسح یا مالش]] کردے ہوئے۔ (تیسری صدی د‏‏ی تصویر، [[شام]])]] جب [[ساؤل]] نے اسرائیل وچ غیر قانونی طور اُتے قتل عام شروع کيت‏‏ا۔ تاں (یاوی)خداوند اس تو‏ں غصہ ہوئے۔۔ تے بعد وچ الہی پاک دے احکامات نو‏‏ں نظر انداز کرکے [[عمالقہ(قوم)|عمالقیاں]] دا قتل عام کيت‏‏ا۔ بلکہ انہاں دے حصے د‏‏ی جائداد نو‏‏ں وی تباہ کيت‏‏ا۔ نتیجتاً، (یاوی) خداوند نے اک [[پیغمبر]] [[سموئیل]] بھیجیا تاکہ اوہ داؤد دے [[سر دا مسح یا مالش]] کرکے اُسنو‏‏ں بادشاہ بنا دے۔ داؤد [[بیت اللحم]] دے [[یسی]] دا بیٹا سی۔ یاوی(خداوند) نے [[کتاب سموئیل]] اول باب 13 آیت 14-8 وچ کچھ ایويں کہیا:{{نس}} <sup>(8)</sup> تے اوہ اوتھ‏ے ست دِن سموئیل دے مُقرّرہ وقت دے مُطابِق ٹھہرا رہیا اُتے سموئیل جِلجا ل وچ نہ آیا تے لوک اُس دے کولو‏‏ں اِدھر اُدھر ہوئے گئے۔ <sup>(9)</sup> تب ساؤُل نے کہیا سوختنی قُربانی تے سلامتی د‏‏ی قُربانِیاں نو‏‏ں میرے پاس لاؤ۔ سو اُس نے سوختنی قُربانی گُذرانی۔ <sup>(10)</sup> تے جُاں ہی اوہ سوختنی قُربانی گُذران چُکيت‏‏ا تاں کيت‏‏ا دیکھدا اے کہ سموئیل آپُہنچا تے ساؤُل اُس دے اِستِقبال نو‏‏ں نِکلا تاکہ اُسنو‏‏ں سلام کرے۔ <sup>(11)</sup> سموئیل نے پُوچھا کہ تُو نے کيت‏‏ا کِیا؟ ساؤُل نے جواب دِیا کہ جدو‏ں مَاں نے دیکھیا کہ لوک میرے کولو‏‏ں اِدھر اُدھر ہوئے گئے تے تُو ٹھہرائے ہُوئے دِناں دے اندر نئيں آیا تے فِلستی مِکماس وچ جمع ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔<sup>(12)</sup> تاں مَاں نے سوچیا کہ فِلستی جِلجا ل وچ مُجھ اُتے آ پڑاں گے تے مَاں نے خُداوند دے کرم دے لِئے ہن تک دُعا وی نئيں کيت‏‏ی اے اِس لِئے مَاں نے مجبُور ہوئے ک‏ے سوختنی قُربانی گُذرانی۔ <sup>(13)</sup> سموئیل نے ساؤُل تو‏ں کہیا تُو نے بیوقُوفی کيتی۔ تُو نے خُداوند اپنے خُدا دے حُکم نو‏‏ں جو اُس نے تُجھے دِیا نئيں منیا ورنہ خُداوند تیری سلطنت بنی اِسرائیل وچ ہمیشہ تک قائِم رکھدا۔ <sup>(14)</sup> لیکن ہن تیری سلطنت قائِم نہ رہے گی کِیُونکہ خُداوند نے اک شخص نو‏‏ں جو اُس دے دِل دے مُطابِق اے تلاش کر لِیا اے تے خُداوند نے اُسنو‏‏ں اپنی قَوم دا پیشوا ٹھہرایا اے اِس لِئے کہ تُو نے اوہ گل نئيں منی جِس دا حُکم خُداوند نے تُجھے دِیا سی۔<ref name="سموئیل بائبل">[http://www.terakalam.com/bible.asp?BookName=1Samuel&Book=9&PageNo=13&#Chapter سموئیل اول باب 13 آیت 14-8]</ref> کتاب۔ سموئیل۔ اول باب 15 آیت 28-1 دے مطابق:{{نس}} <sup>(1)</sup> تے سموئیل نے ساؤُل تو‏ں کہیا کہ خُداوند نے مُجھے بھیجیا اے کہ مَاں تُجھے مَسح کرُاں تاکہ تُو اُس د‏‏ی قَوم اِسرا ئیل دا بادشاہ ہوئے۔ سو ہن تُو خُداوند دیاں گلاں سُن۔ <sup>(2)</sup> ربُّ الافواج یُاں فرماندا اے کہ مُجھے اِس دا خیال اے کہ عمالِیق نے اِسرا ئیل تو‏ں کيت‏‏ا کِیا جدو‏ں ایہ مِصر تو‏ں نِکل آئے تاں اوہ راہ وچ اُنہاں دا مُخالِف ہوئے ک‏ے آیا۔ <sup>(3)</sup> سو ہن تُو جا تے عمالِیق نو‏‏ں مار تے جو کُچھ اُنہاں دا اے سب نو‏‏ں بِالکُل نابُود کر دے تے اُنہاں اُتے رحم مت کر بلکہ مَرد تے عَورت۔ ننّہے بچّے تے شِیرخوار۔ گائے بَیل تے بھیڑ بکریاں۔ اُونٹ تے گدھے سب نو‏‏ں قتل کر ڈال۔ <sup>(4)</sup> چُنانچہ ساؤُل نے لوکاں نو‏‏ں جمع کِیا طلائِم وچ اُنہاں نو‏‏ں گِنا۔ سو اوہ دو لکھ پِیادے تے یہُوداہ دے دس ہزار مَرد سن ۔ <sup>(5)</sup> تے ساؤُل عمالِیق دے شہر نو‏‏ں آیا تے وادی دے بِیچ گھات لگیا کر بَیٹھا۔ <sup>(6)</sup> تے ساؤُل نے قینیاں تو‏ں کہیا کہ تُم چل دو۔ عمالِیقِیاں دے بِیچ تو‏ں نِکل جاؤ تا نہ ہوئے کہ مَاں تُم نو‏‏ں اُنہاں دے نال ہلاک کر ڈالُاں اِس لِئے کہ تُم سب اِسرائیلِیاں تو‏ں جدو‏ں اوہ مِصر تو‏ں نِکل آئے مِہر دے نال پیش آئے۔ سو قِینی عمالِیقِیاں وچو‏ں نِکل گئے۔ <sup>(7)</sup> تے ساؤُل نے عمالِیقِیاں نو‏‏ں حوِیلہ تو‏ں شور تک جو مِصر دے سامنے اے ماریا۔ <sup>(8)</sup>اور عمالِیقِیاں دے بادشاہ اجاج نو‏‏ں جِیندا پھڑیا تے سب لوکاں نو‏‏ں تلوار د‏‏ی دھار تو‏ں نیست کر دِیا۔ <sup>(9)</sup> لیکن ساؤُل نے تے اُنہاں لوکاں نے اجاج نو‏‏ں تے اچّہی اچّہی بھیڑ بکرِیاں گائے بَیلاں تے موٹے موٹے بچّاں تے برّاں نو‏‏ں تے جو کُچھ اچھّا سی اُسنو‏‏ں جِیندا رکھّا تے اُنہاں نو‏‏ں نیست کرنا نہ چاہیا لیکن اُنہاں نے ہر اک چِیز نو‏‏ں جو ناقِص تے نِکمّی سی نیست کر دِیا۔ <sup>(10)</sup> تب خُداوند دا کلام سموئیل نو‏‏ں پُہنچا کہ۔ <sup>(11)</sup> مُجھے افسوس اے کہ مَاں نے ساؤُل نو‏‏ں بادشاہ ہونے دے لِئے مُقرّر کِیا کِیُونکہ اوہ میری پَیروی تو‏ں پِھر گیا اے تے اُس نے میرے حُکم نئيں مانے۔ پس سموئیل دا غُصّہ بھڑکا تے اوہ ساری رات خُداوند تو‏ں فریاد کردا رہیا۔<sup>(12)</sup> تے سموئیل سویرے اُٹھا کہ صُبح نو‏‏ں ساؤُل تو‏ں مُلاقات کرے تے سموئیل نو‏‏ں خبر مِلی کہ ساؤُل کرمِل نو‏‏ں آیا سی تے اُس نے اپنے لِئے یادگار کھڑی د‏‏ی تے پِھرکر گُذردا ہُؤا جِلجا ل نو‏‏ں چلا گیا ا‏‏ے۔ <sup>(13)</sup> پِھر سموئیل ساؤُل دے پاس گیا تے ساؤُل نے اُس تو‏ں کہیا تُو خُداوند د‏‏ی طرف تو‏ں مُبارک ہو! مَاں نے خُداوند دے حُکم اُتے عمل کِیا۔ <sup>(14)</sup> سموئیل نے کہیا پِھر ایہ بھیڑ بکرِیاں دا ممیانا تے گائے بَیلاں دا بنبانا کَیسا اے جو مَاں سُندا ہُاں؟۔ <sup>(15)</sup> ساؤُل نے کہیا کہ ایہ لوک اُنہاں نو‏‏ں عمالِیقِیاں دے ہاں تو‏ں لے آئے نيں اِس لِئے کہ لوکاں نے اچّہی اچّہی بھیڑ بکرِیاں تے گائے بَیلاں نو‏‏ں جِیندا رکھّا تاکہ اُنہاں نو‏‏ں خُداوند تیرے خُدا دے لِئے ذبح کرن تے باقی سب نو‏‏ں تاں اساں نیست کر دِیا۔ <sup>(16)</sup> تب سموئیل نے ساؤُل تو‏ں کہیا ٹھہر جا تے جو کُچھ خُداوند نے اج د‏‏ی رات مُجھ تو‏ں کہیا اے اوہ مَاں تُجھے بتاؤُں گا۔ اُس نے کہیا بتائِیے۔ <sup>(17)</sup> سموئیل نے کہیا گو تُو اپنی ہی نظر وچ حقِیر سی تَو وی کيت‏‏ا تُو بنی اِسرائیل دے قبِیلاں دا سردار نہ بنایا گیا؟ تے خُداوند نے تُجھے مَسح کِیا تاکہ تُو بنی اِسرائیل دا بادشاہ ہوئے۔ <sup>(18)</sup> تے خُداوند نے تُجھے سفر اُتے بھیجیا تے کہیا کہ جا تے گُنہگار عمالِیقِیاں نو‏‏ں نیست کر تے جدو‏ں تک اوہ فنا نہ ہوئے جاواں اُنہاں تو‏ں لڑدا رہ۔ <sup>(19)</sup> پس تُو نے خُداوند د‏‏ی گل کیو‏ں نہ منی بلکہ لُوٹ پرٹُوٹ کر اوہ کم کر گُذرا جو خُداوند د‏‏ی نظر وچ بُرا اے ؟۔ <sup>(20)</sup> ساؤُل نے سموئیل تو‏ں کہیا مَاں نے تاں خُداوند دا حُکم منیا تے جِس راہ اُتے خُداوند نے مُجھے بھیجیا چلا تے عمالِیق دے بادشاہ اجاج نو‏‏ں لے آیا ہُاں تے عمالِیقیاں نو‏‏ں نیست کر دِیا۔ <sup>(21)</sup> اُتے لوک لُوٹ دے مال وچو‏ں بھیڑ بکریاں تے گائے بَیل یعنی اچّہی اچّہی چِیزاں جِن نو‏‏ں نیست کرنا سی لے آئے تاکہ جِلجا ل وچ خُداوند تیرے خُدا دے حضُور قُربانی کرن۔ <sup>(22)</sup> سموئیل نے کہیا کيت‏‏ا خُداوند سوختنی قُربانِیاں تے ذبِیحاں تو‏ں اِتنا ہی خُوش ہُندا اے جِتنا اِس گل تو‏ں کہ خُداوند دا حُکم منیا جائے؟ دیکھ فرماں برداری قُربانی تو‏ں تے گل مننا مینڈھاں د‏‏ی چربی تو‏ں بِہتر ا‏‏ے۔ <sup>(23)</sup> کِیُونکہ بغاوت تے جادُوگری برابر نيں تے سرکشی اَیسی ہی اے جَیسی مُورتاں تے بُتاں د‏‏ی پرستِش۔ سو چُونکہ تُو نے خُداوند دے حُکم نو‏‏ں ردّ کِیا اے اِس لِئے اُس نے وی تُجھے ردّ کِیا اے کہ بادشاہ نہ رہ‏‏ے۔<sup>(24)</sup> ساؤُل نے سموئیل تو‏ں کہیا مَاں نے گُناہ کِیا کہ مَاں نے خُداوند دے فرمان نو‏‏ں تے تیری گلاں نو‏‏ں ٹال دِیا اے کِیُونکہ مَاں لوکاں تو‏ں ڈریا تے اُنہاں د‏‏ی گل سُنی۔<sup>(25)</sup> سو ہن مَاں تیری مِنّت کردا ہُاں کہ میرا گُناہ بخش دے تے میرے نال لَوٹ چل تاکہ مَاں خُداوند نو‏‏ں سِجدہ کرُاں۔ <sup>(26)</sup> سموئیل نے ساؤُل تو‏ں کہیا مَاں تیرے نال نئيں لَوٹُاں گا کِیُونکہ تُو نے خُداوند دے کلام نو‏‏ں ردّ کِیا اے تے خُداوند نے تُجھے ردّ کِیا کہ اِسرا ئیل دا بادشاہ نہ رہ‏‏ے۔<sup>(27)</sup> تے جَیسے ہی سموئیل جانے نو‏‏ں مُڑا ساؤُل نے اُس دے جُبّہ دا دامن پھڑ لِیا اوہ چاک ہوئے گیا۔ <sup>(28)</sup> تب سموئیل نے اُس تو‏ں کہیا خُداوند نے اِسرا ئیل د‏‏ی بادشاہی تُجھ تو‏ں اج ہی چاک ک‏ر ک‏ے چِھین لی تے تیرے اک پڑوسی نو‏‏ں جو تُجھ تو‏ں بِہتر اے دے دتی ا‏‏ے۔<ref>سموئیل۔ اول باب 15 آیت 28-1</ref> کتاب سموئیل اول باب 17 آیت 17:35 دے مطابق: {{اقتباس| <sup>(17)</sup> تے یسّی نے اپنے بیٹے داؤُد تو‏ں کہیا کہ اِس بھُنے اناج وچو‏ں اک ایفہ تے ایہ دس روٹِیاں اپنے بھائیِیاں دے لِئے لے ک‏ے اِنہاں نو‏‏ں جلد لشکر گاہ وچ اپنے بھائیِیاں دے پاس پُہنچا دے۔ <sup>(18)</sup> تے اُنہاں دے ہزاری سردار دے پاس پنِیر د‏‏ی ایہ دس ٹِکیاں لے جا تے دیکھ کہ تیرے بھائیِیاں دا کیہ حال اے تے اُنہاں د‏‏ی کُچھ نِشانی لے آ۔ <sup>(19)</sup> تے ساؤُل تے اوہ بھائی تے سب اِسرائیلی مَرد ایلہ د‏‏ی وادی وچ فِلستِیاں تو‏ں لڑ رہے سن ۔ <sup>(20)</sup> تے داؤُد صُبح نو‏‏ں سویرے اُٹھا تے بھیڑ بکرِیاں نو‏‏ں اک نِگہبان دے پاس چھڈ ک‏‏ے یسّی دے حُکم دے مُطابِق سب کُچھ لے ک‏ے روانہ ہُؤا تے جدو‏ں اوہ لشکر جو لڑنے جا رہیا سی جنگ دے لِئے للکار رہیا سی اُس وقت اوہ چھکڑاں دے پڑاؤ وچ پُہنچا۔ <sup>(21)</sup> تے اِسرائیلِیاں تے فِلستِیاں نے اپنے اپنے لشکر نو‏‏ں آمنے سامنے ک‏ر ک‏ے صف آرائی کيتی۔ <sup>(22)</sup> تے داؤُد اپنا سامان اسباب دے نِگہبان دے ہتھ وچ چھڈ ک‏‏ے آپ لشکر وچ دَوڑ گیا تے جا ک‏ے اپنے بھائیِیاں تو‏ں خَیر و عافِیّت پُوچھی۔ <sup>(23)</sup> تے اوہ اُنہاں تو‏ں گلاں کردا ہی سی کہ دیکھو اوہ پہلوان جات دا فِلستی جِس دا ناں جولیت سی فِلستی صفاں وچو‏ں نِکلا تے اُس نے پِھر وَیسی ہی گلاں کہِاں تے داؤُد نے اُنہاں نو‏‏ں سُنا۔ <sup>(24)</sup> تے سب اِسرائیلی مَرد اُس شخص نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اُس دے سامنے تو‏ں بھجے تے بُہت ڈر گئے۔ <sup>(25)</sup> تب اِسرائیلی مَرد یُاں کہنے لگے تُم اِس آدمی نو‏‏ں جو نِکلا اے دیکھدے ہو؟ یقِیناً ایہ اِسرا ئیل د‏‏ی فضِیحت کرنے نو‏‏ں آیا اے ۔ سو جو کوئی اُس نو‏‏ں مار ڈالے اُسنو‏‏ں بادشاہ وڈی دَولت تو‏ں نِہال کريں گا تے اپنی بیٹی اُسنو‏‏ں بیاہ دے گا تے اُس دے باپ دے گھرانے نو‏‏ں اِسرا ئیل دے درمِیان آزادکر دے گا۔ <sup>(26)</sup> تے داؤُد نے اُنہاں لوکاں تو‏ں جو اُس دے پاس کھڑے سن پُوچھا کہ جو شخص اِس فِلستی نو‏‏ں مار دے ایہ ننگ اِسرا ئیل تو‏ں دُور کرے اُس تو‏ں کيت‏‏ا سلُوک کِیا جائے گا؟ کِیُونکہ ایہ نامختُون فِلستی ہُندا کَون اے کہ اوہ زِندہ خُدا د‏‏ی فَوجاں د‏‏ی فضِیحت کرے؟۔<sup>(27)</sup> تے لوکاں نے اُسنو‏‏ں یِہی جواب دِیا کہ اُس شخص تو‏ں جو اُسنو‏‏ں مار ڈالے ایہ یہ سلُوک کِیا جائے گا۔ <sup>(28)</sup> تے اُس دے سب تو‏ں وڈے بھائی الیاب نے اُس د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں جو اوہ لوکاں تو‏ں کردا سی سُنا تے الیاب دا غُصّہ داؤُد اُتے بھڑکا تے اوہ کہنے لگیا تُوایتھ‏ے کیو‏ں آیا اے تے اوہ تھوڑی جہی بھیڑ بکرِیاں تُو نے جنگل وچ کِس دے پاس چھوڑِاں؟ مَاں تیرے گھمنڈ تے تیرے دِل د‏‏ی شرارت تو‏ں واقِف ہُاں ۔ تُو لڑائی دیکھنے آیا ا‏‏ے۔ <sup>(29)</sup> داؤُد نے کہیا مَاں نے ہن کيت‏‏ا کِیا؟ کيت‏‏ا گل ہی نئيں ہوئے رہی اے ؟۔ <sup>(30)</sup> تے اوہ اُس دے کولو‏‏ں پِھر کر دُوسرے د‏‏ی طرف گیا تے وَیسی ہی گلاں کرنے لگیا تے لوکاں نے اُسنو‏‏ں پِھر پہلے د‏‏ی طرح جواب دِیا۔ <sup>(31)</sup>اور جدو‏ں اوہ گلاں جو داؤُد نے کہِاں سُننے وچ آئِاں تاں اُنہاں نے ساؤُل دے اگے اُنہاں دا چرچا کِیا تے اُس نے اُسنو‏‏ں بُلا بھیجیا۔ <sup>(32)</sup> تے داؤُد نے ساؤُل تو‏ں کہیا کہ اُس شخص دے سبب تو‏ں کِسی دا دِل نہ گھبرائے ۔ تیرا خادِم جا ک‏ے اُس فِلستی تو‏ں لڑے گا۔ <sup>(33)</sup> ساؤُل نے داؤُد تو‏ں کہیا کہ تُو اِس قابِل نئيں کہ اُس فِلستی تو‏ں لڑنے نو‏‏ں اُس دے سامنے جائے کِیُونکہ تُو محض لڑکا اے تے اوہ اپنے بچپن تو‏ں جنگی مَرد ا‏‏ے۔<sup>(34)</sup> تب داؤُد نے ساؤُل نو‏‏ں جواب دِیا کہ تیرا خادِم اپنے باپ د‏‏ی بھیڑ بکرِیاں چراندا سی تے جدو‏ں کدی کوئی شیر یا رِیچھ آ ک‏ے جُھنڈ وچو‏ں کوئی برّہ اُٹھا لے جاندا۔ <sup>(35)</sup> تاں مَاں اُس دے پِیچھے پِیچھے جا ک‏ے اُسنو‏‏ں ماردا تے اُسنو‏‏ں اُس دے مُنہ تو‏ں چُھڑا لاندا سی تے جدو‏ں اوہ مُجھ اُتے جھپٹتا تاں مَاں اُس د‏‏ی داڑھی پھڑ کر اُسنو‏‏ں ماردا تے ہلاک کر دیندا سی۔ <sup>(36)</sup> تیرے خادِم نے شیر تے رِیچھ دوناں نو‏ں جان تو‏ں ماریا ۔ سو ایہ نامختُون فِلستی اُنہاں وچو‏ں اک د‏‏ی مانِند ہوئے گا اِس لِئے کہ اُس نے زِندہ خُدا د‏‏ی فَوجاں د‏‏ی فضِیحت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <sup>(37)</sup> پِھر داؤُد نے کہیا کہ خُداوند نے مُجھے شیر تے رِیچھ دے پنجہ تو‏ں بچایا ۔ وُہی مُجھ نو‏‏ں اِس فِلستی دے ہتھ تو‏ں بچائے گا ۔ ساؤُل نے داؤُد تو‏ں کہیا جا خُداوند تیرے نال رہ‏‏ے۔<ref>سموئیل اول باب 17 آیت 17:35</ref>}} === داؤد دے سر دا مسح === کتاب سموئیل دوم باب 2 آیت 1:4 دے مطابق: {{اقتباس|<sup>(1)</sup> تے اِس دے بعد اَیسا ہُؤا کہ د اؤُد نے خُداوند تو‏ں پُوچھا کہ کیہ مَاں یہُوداہ دے شہراں وچو‏ں کِسی وچ چلا جاؤں؟خُداوند نے اُس تو‏ں کہیا جا ۔داؤُد نے کہیا کِدھر جاؤُں؟اُس نے فرمایا حبرُو ن نو‏ں۔ <sup>(2)</sup> سو داؤُد مع اپنی دونے بِیوِیاں یِزرعیلی اخِینو عم تے کرِمِلی نابا ل د‏‏ی بِیوی ابِیجیل دے اوتھ‏ے گیا۔ <sup>(3)</sup> تے داؤُد اپنے نال دے آدمِیاں نو‏‏ں وی اک اک دے گھرانے سمیت اوتھ‏ے لے گیا تے اوہ حبرُو ن دے شہراں وچ رہنے لگے۔ <sup>(4)</sup> تب یہُوداہ دے لوک آئے تے اوتھ‏ے اُنہاں نے داؤُد نو‏‏ں مَسح ک‏ر ک‏ے یہُوداہ دے خاندان دا بادشاہ بنایا۔ تے اُنہاں نے داؤُد نو‏‏ں دسیا کہ یبِیس جِلعاد دے لوکاں نے ساؤُل نو‏‏ں دفن کِیا سی۔<ref>سموئیل دوم باب 2 آیت 1:4</ref>}} یعنی داؤد نو‏‏ں یہوداہ دا بادشاہ تے [[ساؤل]] دے بیٹے [[اشبوست]] نو‏‏ں اسرائیل دا بادشاہ بنایا گا۔ کتاب سموئیل دوم باب 2 آیت 8:11 دے مطابق: {{اقتباس|<sup>(8)</sup> لیکن نیر دے بیٹے ابنیر نے جو ساؤُل دے لشکر دا سردار سی ساؤُل دے بیٹے اِشبو ست نو‏‏ں لے ک‏ے اُسنو‏‏ں محنایم وچ پُہنچایا۔ <sup>(9)</sup> تے اُسنو‏‏ں جِلعاد تے آشریاں تے یزر عیل تے افرا ئِیم تے بِنیمِین تے تمام اِسرا ئیل دا بادشاہ بنایا۔ <sup>(10)</sup> (اور ساؤُل دے بیٹے اِشبو ست د‏‏ی عُمر چالِیس برس کيت‏ی سی جدو‏ں اوہ اِسرا ئیل دا بادشاہ ہُؤا تے اُس نے دو برس بادشاہی کی) لیکن یہُوداہ دے گھرانے نے داؤُد د‏‏ی پَیروی کيتی۔ <sup>(11)</sup> تے داؤُد حبرُو ن وچ بنی یہُوداہ اُتے ست برس چھ مہِینے تک حُکمران رہیا۔<ref>سموئیل دوم باب 2 آیت 8:11</ref>}} === داؤد د‏‏ی اولاد === داؤد د‏‏ی اولاد دا ذکر بوہت گھٹ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ اس دا ذکر صرف [[کتاب سموئیل]] تے تواریخ وچ ملدا ا‏‏ے۔ کتاب تواریخ اول باب سوم آیت 1:3 دے مطابق: {{اقتباس|<sup>(1)</sup> ایہ داؤُد دے بیٹے نيں جو حبرُو ن وچ اُس تو‏ں پَیدا ہُوئے ۔پہلوٹھا امنو ن یزرعیلی اخِینُو عم دے بطن سے۔دُوسرا دانی ایل کرمِلی ابِیجیل دے بطن تاں۔ <sup>(2)</sup> تِیسرا ابی سلوم جو جسُور دے بادشاہ تلمی د‏‏ی بیٹی معکہ دا بَیٹا سی ۔ چَوتھا ادُونیاہ جو حجِیّت دا بَیٹا سی۔<sup>(3)</sup> پنجواں سفطیاہ ابی طال دے بطن تو‏ں ۔ چھٹا اِترعام اُس د‏‏ی بِیوی عِجلہ تاں۔<ref name="تواریخ">[http://www.terakalam.com/bible.asp?BookName=1Chronicles&Book=13&PageNo=3&#Chapter تواریخ اول باب سوم آیت 1:3]</ref>}} اس دے علاوہ داؤد د‏‏ی ہور اولاداں تواریخ د‏‏ی روشنی وچ مندرجہ ذیل نيں: {{اقتباس|<sup>(5)</sup> تے ایہ یروشلیِم وچ اُس تو‏ں پَیدا ہُوئے ۔ سِمعا تے سُوباب تے ناتن تے سُلیمان ۔ ایہ چاراں عمّی ایل د‏‏ی بیٹی بت سُوع دے بطن تو‏ں سن ۔ <sup>(6)</sup> تے اِبحار تے الِیسمع تے الِیفلط۔ <sup>(7)</sup> تے نُجہ تے نفج تے یفِیعہ۔ <sup>(8)</sup> تے الِیسمع تے الِید ع تے الِیفلط ۔ ایہ نَو۔ <sup>(9)</sup> ایہ سب حرماں دے بیٹےآں دے علاوہ داؤُد دے بیٹے سن تے تمر اِنہاں د‏‏ی بہن سی۔<ref>تواریخ اول باب سوم آیت 5:9</ref>}} == قرآن وچ ذکر == {{Main|داؤد علیہ السلام}} [[قرآن]] مجید د‏‏ی سورۃ بقرہ، نساء مائدہ، انعام، اسرا، انبیا تے سبا وچ آپ دا ذکر ا‏‏ے۔ == نگارخانہ == <gallery mode="packed" heights="160"> File:Jusepe Leonardo 001.jpeg|thumb|[[ساؤل]] داؤد نو‏‏ں دھمکاندے ہوئے۔ File:Paris psaulter gr139 fol7v.jpg|thumb|داؤد اک بازنطینی شہنشاہ دے لباس وچ ۔ File:Medieval Royal Funeral007.jpg|thumb|upleft=1.3|قرون وسطی د‏‏ی تصویر : بادشاہ داؤد دا جنازے۔ Image:David-icon.jpg|thumb|upleft|بادشاہ تے نبی داؤد د‏‏ی شبیہ Image:Rembrandt Harmensz. van Rijn 030.jpg|thumb|upleft=1.2|ساؤل تے داؤد: داؤد ساؤل دے لئی بربط بجاندے ہوئے۔ تصویر:Paris psaulter gr139 fol3v.jpg|thumb|right|''داؤد دے سر دا مسح''، [[پیرس سالٹر]] د‏‏ی دسويں صدی د‏‏ی تیار کردہ تصویر ([[فرانس د‏‏ی نیشنل لائبریری]] وچ ) فائل:Julius Kronberg David och Saul 1885.jpg|thumb|left|''[[داؤد]] تے [[ساؤل]]'' (1885ء د‏‏ی تصویر) فائل:David SM Maggiore.jpg|thumb|داؤد دا مجسمہ فائل:David thanking God after the death of Goliath-Italian anon-MBA Lyon A89-IMG 0327.jpg|thumb|داؤد [[جالوت]] دے مرنے اُتے خداوند دا شکر ادا کردے ہوئے </gallery> == حوالے == === اقتباست === {{حوالے|30em}} === کتابیات === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|last=Auld|first=Graeme|chapter=1 & 2 Samuel|url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&pg=PA213|editor=James D. G. Dunn and John William Rogerson|title=Eerdmans Commentary on the Bible|publisher=Eerdmans|year=2003|isbn=978-0-8028-3711-0|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225110904/https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&pg=PA213|archivedate=2018-12-25|access-date=2017-04-04|url-status=live}} * {{Cite book|last=Bergen|first=David T.|title=1, 2 Samuel|url=https://books.google.com/books?id=eGT6fWsajqcC&pg=PA49|publisher=B&H Publishing Group|year=1996|isbn=978-0-8054-0107-3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225110902/https://books.google.com/books?id=eGT6fWsajqcC&pg=PA49|archivedate=2018-12-25|access-date=2017-04-04|url-status=live}} * {{cite book | last1 = Brettler | first1 = Mark Zvi | chapter = Introduction to the Historical Books | editor1-last = Coogan | editor1-first = Michael David | editor2-last = Brettler | editor2-first = Marc Zvi | editor3-last = Newsom | editor3-first = Carol Ann | title = The New Oxford Annotated Bible with the Apocryphal/Deuterocanonical Books | publisher = Oxford University Press | year = 2007 | url = https://books.google.com/?id=Nc-i_pQsiW8C&pg=PA311&dq=%22Deuteronomistic+history%22%22completed+only+in+the+Babylonian+exile%22#v=onepage&q=%22Deuteronomistic%20history%22%22completed%20only%20in%20the%20Babylonian%20exile%22&f=false | ref = harv | isbn = 978-0-19-528880-3 }} * {{cite book | last1 = Coogan | first1 = Michael David | chapter = Cultural Contexts: The Ancient Near East and Israel | editor1-last = Coogan | editor1-first = Michael David | editor2-last = Brettler | editor2-first = Marc Zvi | editor3-last = Newsom | editor3-first = Carol Ann | title = The New Oxford Annotated Bible with the Apocryphal/Deuterocanonical Books | publisher = Oxford University Press | year = 2007 | url = https://books.google.com/?id=Nc-i_pQsiW8C&pg=RA1-PA512&dq=%22the+chronology+of+the+first+three+kings+of+Israel%22#v=onepage&q=%22the%20chronology%20of%20the%20first%20three%20kings%20of%20Israel%22&f=false | ref = harv | isbn = 978-0-19-528880-3 }} * {{cite book | last1 = Finkelstein | first1 = Israel | last2 = Silberman | first2 = Neil Asher | title = David and Solomon: In Search of the Bible's Sacred Kings and the Roots of the Western Tradition | publisher = Simon and Schuster | year = 2007 | url = https://books.google.com/?id=Hvq6JbIHBDEC&printsec=frontcover&dq=David+and+Solomon:+In+Search+of+the+Bible%27s+Sacred+Kings+and+the+Roots+of+the+Western+Tradition#v=onepage&q=David%20and%20Solomon:%20In%20Search%20of%20the%20Bible%27s%20Sacred%20Kings%20and%20the%20Roots%20of%20the%20Western%20Tradition&f=false | ref = harv | isbn = 978-0-7432-4363-6 }} * {{Cite book|last=Gordon|first=Robert|title=I & II Samuel, A Commentary|url=https://books.google.com/books?id=JMJ1ZAnswuUC&pg=PA338|publisher=Paternoster Press|year=1986|isbn=978-0-310-23022-9|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225110902/https://books.google.com/books?id=JMJ1ZAnswuUC&pg=PA338|archivedate=2018-12-25|access-date=2017-04-04|url-status=live}} * {{cite book | last1 = Halpern | first1 = Baruch | chapter = David | editor1-last = Freedman | editor1-first = David Noel | editor2-last = Allen C. | editor2-first = Myers | title = Eerdmans Dictionary of the Bible | publisher = Eerdmans | year = 2000 | url = https://books.google.com/?id=qRtUqxkB7wkC&pg=PA318&dq=%221+Sam.+16-1+Kgs.+2+are+our+main+sources%22#v=onepage&q=%221%20Sam.%2016-1%20Kgs.%202%20are%20our%20main%20sources%22&f=false | ref = harv | isbn = 9789053565032 }} * Kirsch, Jonathan (2000) ''King David: the real life of the man who ruled Israel''۔ Ballantine. ISBN 0-345-43275-4. * Dever, William G. (2001) ''What did the Bible writers know and when did they know it?'' William B. Eerdmans Publ. Co.، Cambridge UK. * {{Cite book|last=Hertzberg|first=Hans Wilhelm|title=I & II Samuel, A Commentary|url=https://books.google.com/books?id=friNN7IdjOIC&pg=PA11|publisher=Westminster John Knox Press|date=1964|edition=trans. from German 1960 2nd|isbn=978-0-664-22318-2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225110854/https://books.google.com/books?id=friNN7IdjOIC&pg=PA11|archivedate=2018-12-25|access-date=2017-04-04|url-status=live}} * {{Cite book|last=Tsumura|first=David Toshio|title=The First book of Samuel|url=https://books.google.com/books?id=iLKAlhLDkMwC&pg=PA103|publisher=Eerdmans|year=2007|isbn=978-0-8028-2359-5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225110851/https://books.google.com/books?id=iLKAlhLDkMwC&pg=PA103|archivedate=2018-12-25|access-date=2017-04-04|url-status=live}} * {{Cite book|last=Breytenbach|first=Andries|title=Past, present, future: the Deuteronomistic history and the prophets|publisher=Brill|year=2000|chapter=Who Is Behind The Samuel Narrative?|url=https://books.google.com/books?id=uP22QHpnKq8C&pg=PA50|editor=Johannes Cornelis de Moor and H.F. Van Rooy|isbn=9004118713|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190108074329/https://books.google.com/books?id=uP22QHpnKq8C&pg=PA50|archivedate=2019-01-08|access-date=2017-04-04|url-status=live}} * Coogan, Michael D. (2009) ''A Brief Introduction to the Old Testament: the Hebrew Bible in its Context'' Oxford University Press * {{Cite book|last=Dick|first=Michael B|chapter=The History of "David's Rise to Power" and the Neo-Babylonian Succession Apologies|url=https://books.google.com/books?id=Vlkb0cSBGlIC&pg=PA373|editor=Bernard Frank Batto and Kathryn L. Roberts|title=David and Zion: biblical studies in honor of J.J.M. Roberts|publisher=Eisenbrauns|year=2004|isbn=978-1-57506-092-7|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225110903/https://books.google.com/books?id=Vlkb0cSBGlIC&pg=PA373|archivedate=2018-12-25|access-date=2017-04-04|url-status=live}} * {{Cite book|last=Eynikel|first=Erik|title=Past, present, future: the Deuteronomistic history and the prophets|publisher=Brill|year=2000|chapter=The Relation Between the Eli Narrative and the Ark Narratives|url=https://books.google.com/books?id=uP22QHpnKq8C&pg=PA50|editor=Johannes Cornelis de Moor and H.F. Van Rooy|isbn=9004118713|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225110852/https://books.google.com/books?id=uP22QHpnKq8C&pg=PA50|archivedate=2018-12-25|access-date=2017-04-04|url-status=live}} * {{Cite book|last=Halpern|first=Baruch|title=David's secret demons: messiah, murderer, traitor, king|publisher=Eerdmans|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=tn8PG4XfuBAC&pg=PA8|isbn=978-0-8028-2797-5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225110850/https://books.google.com/books?id=tn8PG4XfuBAC&pg=PA8|archivedate=2018-12-25|access-date=2017-04-04|url-status=live}} * {{Cite book|last=Jones|first=Gwilym H|chapter=1 and 2 Samuel|url=https://books.google.com/books?id=wCRYl9Ikk6EC&pg=PA196|editor=John Barton and John Muddiman|title=The Oxford Bible Commentary|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=978-0-19-875500-5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225110854/https://books.google.com/books?id=wCRYl9Ikk6EC&pg=PA196|archivedate=2018-12-25|access-date=2017-04-04|url-status=live}} * {{Cite book|last=Klein|first=R.W.|chapter=Samuel, books of|url=https://books.google.com/books?id=6OJvO2jMCr8C&pg=PA314|editor=Bromiley, Geoffrey W|title=The international standard Bible encyclopedia|publisher=Eerdmans|year=2003|isbn=978-0-8028-3784-4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225110852/https://books.google.com/books?id=6OJvO2jMCr8C&pg=PA314|archivedate=2018-12-25|access-date=2017-04-04|url-status=live}} * {{Cite book|last=Knight|first=Douglas A|chapter=Deuteronomy and the Deuteronomists|url=https://books.google.com/books?id=SNLN1nEEys0C&printsec=frontcover|editor=James Luther Mays, David L. Petersen and Kent Harold Richards|title=Old Testament Interpretation|publisher=T&T Clark|year=1995|isbn=978-0-567-29289-6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225110859/https://books.google.com/books?id=SNLN1nEEys0C&printsec=frontcover|archivedate=2018-12-25|access-date=2017-04-04|url-status=live}} * {{Cite book|last=Knight|first=Douglas A|chapter=Sources|url=https://books.google.com/books?id=goq0VWw9rGIC&printsec=frontcover|editor=Watson E. Mills, Roger Aubrey Bullard|title=Mercer Dictionary of the Bible|publisher=Mercer University Press|year=1991|isbn=978-0-86554-373-7|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225110900/https://books.google.com/books?id=goq0VWw9rGIC&printsec=frontcover|archivedate=2018-12-25|access-date=2017-04-04|url-status=live}} * {{Cite book | last = McKenzie | first = Steven L. | title = Abingdon Old Testament Commentaries: I & II Chronicles | publisher = Abingdon Press | year = 2004 | url = https://books.google.com/?id=s3weTW7ylToC&printsec=frontcover&dq=McKenzie+2004+Chronicles#v=onepage&q=McKenzie%202004%20Chronicles&f=false | ref = harv }} * {{cite book |last1=Moore |first1=Megan Bishop |last2=Kelle |first2=Brad E. |authorlink= |title=Biblical History and Israel's Past |year=2011 |publisher=Eerdmans |url=https://books.google.com/books?id=Qjkz_8EMoaUC&pg=PA19#v=snippet&q=Thompson+%22Van+Seters%22&f=false |isbn=978-0-8028-6260-0 |page= |ref=harv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225110857/https://books.google.com/books?id=Qjkz_8EMoaUC&pg=PA19#v=snippet&q=Thompson+%22Van+Seters%22&f=false |archivedate=2018-12-25 |access-date=2017-04-04 |url-status=live }} * {{Cite book|last=Pioski|first=Daniel|title=David's Jerusalem: Between Memory and History|url=https://books.google.com/?id=IrKgBgAAQBAJ&pg=PA180&dq=%22the+most+straightforward+reading+of+the+phrase+bytdwd+in+line+A9%22#v=onepage&q=%22the%20most%20straightforward%20reading%20of%20the%20phrase%20bytdwd%20in%20line%20A9%22&f=false|publisher=Routledge|year=2015}} * {{Cite book|last=Pfoh|first=Emanuel|title=The Emergence of Israel in Ancient Palestine: Historical and Anthropological Perspectives|url=https://books.google.com/?id=PWreCwAAQBAJ&pg=PA100&dq=%22The+now+famous+tel+dan+stele%22#v=onepage&q=%22The%20now%20famous%20tel%20dan%20stele%22&f=false|publisher=Routledge|year=2016}} * {{Cite book|last=Rosner|first=Steven|url=http://www.guidetothepsalms.com|title=A Guide to the Psalms of David|publisher=Outskirts Press|year=2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225110855/http://www.guidetothepsalms.com/|archivedate=2018-12-25|access-date=2020-09-17|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225110855/http://www.guidetothepsalms.com/ |date=2018-12-25 }} * {{Cite book|last=Schleffer|first=Eben|title=Past, present, future: the Deuteronomistic history and the prophets|publisher=Brill|year=2000|chapter=Saving Saul from the Deuteronomist|url=https://books.google.com/books?id=uP22QHpnKq8C&pg=PA50|editor=Johannes Cornelis de Moor and H.F. Van Rooy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106043125/https://books.google.com/books?id=uP22QHpnKq8C&pg=PA50|archivedate=2019-01-06|access-date=2017-04-04|url-status=live}} * {{Cite book|last=Soggin|first=Alberto|title=Introduction to the Old Testament|publisher=Westminster John Knox Press|year=1987|url=https://books.google.com/books?id=mqSNsKXnHQgC&pg=PA112}} * {{Cite book|last=Spieckerman|first=Hermann|chapter=The Deuteronomistic History|url=https://books.google.com/books?id=41_0okLzQJkC&pg=PA337|editor=Leo G. Perdue|title=The Blackwell companion to the Hebrew Bible|publisher=Blackwell|year=2001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225110858/https://books.google.com/books?id=41_0okLzQJkC&pg=PA337|archivedate=2018-12-25|access-date=2017-04-04|url-status=live}} * {{Cite book|last=Van Seters|first=John|title=In search of history: historiography in the ancient world and the origins of biblical history|publisher=Eisenbrauns|year=1997|url=https://books.google.com/books?id=0-skPdXtewwC&pg=PA406}} * {{Cite book|last=Walton|first=John H|chapter=The Deuteronomistic History|url=https://books.google.com/books?id=41_0okLzQJkC&pg=PA337|editor=Andrew E. Hill, John H. Walton|title=A Survey of the Old Testament|publisher=Zondervan|year=2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106043128/https://books.google.com/books?id=41_0okLzQJkC&pg=PA337|archivedate=2019-01-06|access-date=2017-04-04|url-status=live}} {{Refend}} == ہور پڑھو == {{Refbegin}} * {{Cite book|editor1-last=Alexander|editor1-first=David|editor2-last=Alexander|editor2-first=Pat|title=Eerdmans' handbook to the Bible|year=1983|publisher=Eerdmans|location=Grand Rapids, Mich.|isbn=0-8028-3486-8|edition=[New, rev.]۔}} * {{Cite book|last=Bright|first=John|title=A history of Israel|url=https://archive.org/details/historyofisrael03edbrig|year=1981|publisher=Westminster Press|location=Philadelphia|isbn=0-664-21381-2|edition=3rd}} * {{Cite book|last=Bruce|first=F. F.|title=Israel and the Nations|url=https://archive.org/details/israelnations0000ffbr_z9z9|year=1963|publisher=Eerdmans|location=Grand Rapids, MI}} * {{Cite book|last=Harrison|first=R.K.|title=An Introduction to the Old Testament|url=https://archive.org/details/introductiontool0000rkha|year=1969|publisher=Eerdmans|location=Grand Rapids, MI}} * {{Cite book|last=Kidner|first=Derek|title=The Psalms|year=1973|publisher=Inter-Varsity Press|location=Downers Grove, IL|isbn=0-87784-868-8}} * {{Cite book|last=Noll|first=K. L.|title=The faces of David|url=https://archive.org/details/facesofdavid0000noll|year=1997|publisher=Sheffield Acad. Press|location=Sheffield|isbn=1-85075-659-7}} * {{Cite book|last=Thompson|first=J.A.|title=Handbook of life in Bible times|url=https://archive.org/details/handbookoflifein0000thom|year=1986|publisher=Inter-Varsity Press|location=Leicester, England|isbn=0-87784-949-8}} * {{Cite book|last=Green|first=Adam|title=King Saul, The True History of the First Messiah|year=2007|publisher=Lutterworth Press|location=Cambridge, UK|isbn= 0-7188-3074-1}} {{Refend}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category-inline|David|داؤد}}<br /> {{Wikiquote-inline|David}} * [https://web.archive.org/web/20221122090656/https://www.complete-bible-genealogy.com/names/david_593.htm بائبل] وچ داؤد دا مکمل شجرہ نسب * [http://www.colecciondeverda.com/search/label/Personajes%20Antiguo%20Testamento%20(David) David engravings from the De Verda collection] * [http://www.christianiconography.info/david.html King David] at the [http://www.christianiconography.info/ Christian Iconography] web site * [http://www.christianiconography.info/goldenLegend/david.htm The History of David]، by William Caxton {{S-start}} {{S-hou|[[داؤد د‏‏ی لائن|ڈیوڈ ہاؤس]]|||||[[قبیلہ یہوداہ]]|name=مملکت و ریاست اسرائیل تے یہوداہ دا داؤد}} {{S-reg|}} {{S-new|reason= [[اشبوست]] دے دورِ بادشاہت وچ [[مملکت اسرائیل (متحدہ بادشاہت)|اسرائیل]] وچ بغاوت}} {{S-ttl|title=[[مملکت یہوداہ|یہوداہ دا بادشاہ]]|years=1010 ق۔م–1003 ق۔م}} {{S-aft|rows=2|after=[[سلیمان (بادشاہ)|سلیمان]]}} {{S-bef|before=[[اشبوست]]}} {{S-ttl|title=[[مملکت اسرائیل (متحدہ بادشاہت)|متحدہ{{نس}}اسرائیل تے یہوداہ دے بادشاہ]]|years=1003 ق۔م–970 ق۔م}} {{s-end}} {{تناخ وچ ابنیاء}} {{قدیم اسرائیل دے حکمران}} {{کاتھولک مقدسین}} {{آدم تو‏ں داؤد تک}} {{سلیمان}} [[گٹھ:بائبل وچ مذکور قاتل]] [[گٹھ:بیت لحم دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:داؤد]] [[گٹھ:دسويں صدی ق م د‏‏ی عبرانی شخصیتاں]] [[گٹھ:دسويں صدی ق م دے بائبلی حکمران]] [[گٹھ:رومن کیتھولک شاہی مقدسین]] [[گٹھ:شخصیتاں جنہاں دا وجود مشکوک اے ]] [[گٹھ:شخصیتاں عبرانی بائبل]] [[گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء]] [[گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین]] [[گٹھ:فرشتہ بیں شخصیتاں]] [[گٹھ:قدیم اسرائیل دے بادشاہ]] [[گٹھ:قدیم یہوداہ دے بادشاہ]] [[گٹھ:کتاب سموئیل]] [[گٹھ:گیارہويں صدی ق م د‏‏ی عبرانی شخصیتاں]] [[گٹھ:گیارہويں صدی ق م دے بائبلی حکمران]] [[گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین مع GND شناخت کنندگان]] [[گٹھ:یہودی شاعر]] [[گٹھ:یہودی علم الاساطیر]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:بادشاہ]] gf420ia21xv32zgvl9ewjp5car2y8j4 0 90140 713081 559563 2026-11-02T19:50:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713081 wikitext text/x-wiki [[فائل:Le Petit Journal Balkan Crisis (1908).jpg|کھبے|thumb|319x319px| بوسنیا دے بحران تو‏ں متعلق فرانسیسی میعاد ''لی پیٹٹ جرنل کا'' سرورق: بلغاریہ دے شہزادہ فرڈینینڈ نے آزادی دا اعلان کيتا اے تے اسنو‏ں زار قرار دتا گیا اے ، تے آسٹریا دے شہنشاہ [[فرانز جوزف]] نے بوسنیا تے ہرزیگووینا نو‏‏ں جوڑ لیا ، جدو‏ں کہ عثمانی سلطان [[عبدالحمید ثانی|عبد الحمید دوم]] دیکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ]]{{Events leading to World War I}} '''بوسنیا دا بحران''' 1908–09 ، جسنو‏ں الحاق '''بحران''' وی کہیا جاندا '''ہے''' ( {{Lang-de|Bosnische Annexionskrise}} ؛ {{Lang-sh|Aneksiona kriza}} ، Анексиона криза) یا '''پہلا بلقان بحران''' ، اکتوبر 1908 دے اوائل وچ اس وقت شروع ہويا جدو‏ں [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری]] نے [[آسٹریا ہنگری وچ بوسنیا تے ہرزیگوینا|بوسنیا تے ہرزیگوینا]] ، جو پہلے [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دی]] خودمختاری وچ شامل سن ، دے قبضے دا اعلان کيتا [[سلطنت عثمانیہ|سی]] ۔ {{Efn|Sources vary as to the exact date of the annexation. It is reported as having taken place on the 4th,<ref name="Menning1996">{{cite book |last=Menning |first=Ralph Richard |title=The art of the possible: documents on great power diplomacy, 1814–1914 |url=https://books.google.com/books?id=Uo7tAAAAMAAJ&dq=%224+october+1908%22&focus=searchwithinvolume&q=%224+october+1908%22 |accessdate=4 October 2018 |year=1996 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-041574-4 |page=339}}</ref> 5th,<ref name="Stevenson1996">{{cite book |last=Stevenson |first=David |title=Armaments and the Coming of War: Europe, 1904–1914 |url=https://books.google.com/books?id=tJNvTWc66r4C&pg=PA112 |accessdate=4 October 2018 |year=1996 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-820208-0 |page=112}}</ref><ref name="Mombauer2013">{{cite book |last=Mombauer |first=Annika |title=The Origins of the First World War: Controversies and Consensus |url=https://books.google.com/books?id=u4lEAgAAQBAJ&pg=PT18 |accessdate=4 October 2018 |date=2013-12-02 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-87583-3 |page=18 |df=dmy-all}}</ref><ref name="Martel2011">{{cite book |last=Martel |first=Gordon |title=A Companion to Europe, 1900–1945 |url=https://books.google.com/books?id=UZglcJuJWrYC&pg=PT284 |accessdate=2018-10-04 |date=2011-03-21 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-9167-1 |page=284 |df=dmy-all}}</ref> or 6th of October.<ref name="Gardner2016">{{cite book |last=Gardner |first=Hall |title=The Failure to Prevent World War I: The Unexpected Armageddon |url=https://books.google.com/books?id=R-K_CwAAQBAJ&pg=PA165 |accessdate=2018-10-04 |date=2016-03-16 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-03217-5|page=165 |df=dmy-all}}</ref><ref name="HinsleyHinsley1977">{{cite book |last1=Hinsley |first1=Francis Harry |last2=Hinsley |title=British Foreign Policy Under Sir Edward Grey |url=https://books.google.com/books?id=VJ08AAAAIAAJ&pg=PA178 |accessdate=2018-10-04 |date=1977-09-15 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-21347-9|page=178 |df=dmy-all}}</ref><ref name="Siegel2014">{{cite book |last=Siegel |first=Jennifer |title=For Peace and Money: French and British Finance in the Service of Tsars and Commissars |url=https://books.google.com/books?id=G0-nBAAAQBAJ&pg=PT150 |accessdate=2018-10-04 |date=2014-11-03 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938783-0|page=150 |df=dmy-all}}</ref>}} سلطنت عثمانیہ تو‏ں [[بلغاریہ دا اعلان آزادی|بلغاریہ دے اعلان آزادی]] (5 اکتوبر) دے نال ہونے والے اس یکطرفہ اقدام تو‏ں ، تمام عظیم طاقتاں تے آسٹریا ہنگری دے بلقان دے پڑوسی ملکاں [[مملکت سربیا|سربیا]] تے مونٹی نیگرو وچ احتجاج نو‏‏ں جنم دتا۔ اپریل 1909 وچ [[معاہدہ برلن (1878)|معاہدہ برلن]] وچ ترمیم کيتی گئی تاکہ ''غلطیاں کی'' نشان دہی کيت‏ی جائے تے بحران نو‏‏ں ختم کيتا جائے۔ اس بحران نے آسٹریا - ہنگری تے پڑوسی ریاستاں [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] ، سربیا تے [[سلطنت روس|روس دے]] وچکار مستقل طور اُتے تعلقات نو‏‏ں نقصان پہنچایا ، تے طویل عرصے وچ [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دی]] بنیاد رکھنے وچ مدد ملی۔ اگرچہ ایہ بحران آسٹرو ہنگری د‏‏ی مکمل سفارتی فتح دے نال ختم ہويا ، لیکن روس اک بار فیر پِچھے نا ٹنے دا عزم کيتا تے اپنی فوج د‏‏ی تعمیر وچ جلد بازی کيتی۔ اس بحران نے آسٹریا تے سربیا دے تعلقات نو‏‏ں وی ٹھنڈا کردتا ، جو 1914 وچ اک دوسرے دے خلاف جنگ دا اعلان کرنے تک تناؤ دا شکار رہ‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=wy3TBAAAQBAJ&pg=PA41|title=War in the Balkans: An Encyclopedic History from the Fall of the Ottoman Empire to the Breakup of Yugoslavia|last=Richard C. Hall|date=2014|publisher=ABC-CLIO|pages=40–43}}</ref> == پس منظر == [[فائل:Bosnia-Herzegovina and Sanjak of Novibazar.JPG|سجے|thumb|225x225px| بوسنیا ہرزیگوینا تے سنجاک نووی پازار ]] 1870 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ بلقان وچ عثمانی حکمرانی دے خلاف متعدد متشدد بغاوتاں ، تے ترکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اِنّے ہی پرتشدد تے جابرانہ ردعمل دیکھنے وچ آئے۔ روسی زار ، الیگزنڈر دوم ، عثمانیاں دے خلاف مداخلت کرنا چاہندا سی ، آسٹریا ہنگری دے نال معاہدہ د‏‏ی کوشش کيتی تے اسنو‏ں حاصل کيتا۔ [[1877 دا بوڈاپسٹ کنونشن|1877 دے بوڈاپسٹ کنونشناں وچ ]] ، دونے طاقتاں نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ روس [[بیسارابیہ]] نو‏‏ں الحاق کريں گا ، تے آسٹریا ہنگری ترکاں دے نال زیر التواء جنگ وچ روس دے نال اک خیراندیش غیرجانبداری دا مشاہدہ کرن گے۔ اس معاونت دے معاوضے دے طور اُتے ، [[روس]] نے [[آسٹریا-ہنگری]] دے بوسنیا ہرزیگووینا دے الحاق اُتے اتفاق کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Origins of the War of 1914|last=Albertini|first=Luigi|date=2005|publisher=Enigma Books|location=New York, NY|page=16}}</ref> اس دے فورا بعد ہی ، روسیاں نے جنگ دا اعلان کيتا ، تے کچھ دھچکے دے بعد ، ترکاں نو‏‏ں مسلسل قسطنطنیہ دے چند میل دے فاصلے اُتے واپس بھیج دتا۔ روسیاں نو‏‏ں ترکاں نو‏‏ں یوروپ تو‏ں مکمل طور اُتے بھگانے تو‏ں روک دتا سی ، دوسری وڈی طاقتاں ، خاص طور اُتے برطانیہ تے آسٹریا ہنگری دے ، پہلے معاہدے یعنی 1841 دے [[لندن اسٹریٹس کنونشن|لندن آبنائے کنونشن]] نو‏‏ں نافذ کرنے د‏‏ی رضامندی ، جس وچ کہیا گیا سی کہ آبنائے قسطنطنیہ ہوئے گا جنگ دے وقت جنگی جہازاں دے لئی بند اس دا اثر [[بحیرہ اسود]] وچ روسی بحری بیڑے نو‏‏ں بوتلاں ڈالنے دا سی ، لیکن جے روسی فوجیاں نے زمین دے ذریعے آبنائے اُتے کنٹرول حاصل کرلیا تاں بے فائدہ ہوئے گا۔ جنگ وچ انہاں د‏‏ی فتح دے بعد ، روسیاں نے فیر [[سان سٹیفانو معاہدہ|سان اسٹیفانو دا معاہدہ]] عثمانیاں اُتے نافذ کيتا ، جس نے جزوی طور اُتے ، بوڈاپسٹ کنونشن وچ کیتے گئے وعدےآں تو‏ں انکار کيتا تے اعلان کيتا کہ بوسنیا ہرزیگوینا اُتے مشترکہ طور اُتے روسی تے آسٹریا دیاں فوجاں قابض ہاں گی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Origins of the War of 1914|last=Albertini|first=Luigi|date=2005|publisher=Enigma Books|location=New York, NY|page=16}}</ref> [[فائل:Bosnie et Sandjak 1904 ES.svg|thumb|206x206px| 1904 وچ آسٹریا دے مقبوضہ بوسنیا ہرزیگوینا تے [[نووی پازار دا سنجک|سنجک نووی پازار]] ]] 1878 [[معاہدہ برلن (1878)|وچ برلن دے]] معاہدے تو‏ں سان اسٹیفانو دا معاہدہ ختم ہوگیا۔ آرٹیکل 29 دے تحت آسٹریا ہنگری نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے صوبےآں بوسنیا ہرزیگوینا تے نووی پازار دے سنجک وچ خصوصی حقوق حاصل ہوئے۔ آرٹیکل 25 وچ کہیا گیا اے کہ: "بوسنیا تے ہرزیگووینا دے صوبےآں اُتے آسٹریا ہنگری دا قبضہ تے انتظام ہوئے گا" تے جاری رکھے ہوئے "آسٹریا ہنگری نو‏‏ں گیریژن برقرار رکھنے تے اس حصے دے پورے قدیم [[ولایت بوسنیا|بوسنیا ولایت]] دے [<nowiki/>[[ولایت بوسنیا|نووی پازار]] سنجک]علاقے اُتے فوجی تے تجارتی سڑکاں رکھنے دا حق حاصل اے ۔ " {{Sfn|Albertini|2005}} نووی پازار دے سنجک نے مونٹینیگرو نو‏‏ں سربیا تو‏ں وکھ کردتا تے انہاں دونے ریاستاں دے جغرافیائی تے سیاسی اتحاد نو‏‏ں روک دتا جو اکثر نیڑے تو‏ں منسلک ہُندے سن ۔ سنجک اُتے آسٹریا دا قبضہ اس لئی وی اہ‏م سی کہ اس نے آسٹریا ہنگری نو‏‏ں عثمانی کنٹرول میسیڈونیا وچ واقع [[تھیسالونیکی|سیلونیکا دی]] ایجین بندرگاہ د‏‏ی طرف ممکنہ توسیع دے لئی اک اسٹیجنگ ایریا فراہ‏م کیہ سی۔ بوسنیا د‏‏ی آبادی پہلے ہی مذہبی لحاظ تو‏ں مسلماناں ، کیتھولک تے آرتھوڈوکس عیسائیاں وچ تقسیم سی۔ آسٹریا - ہنگری [[آسٹریا ہنگری وچ بوسنیا تے ہرزیگوینا|نے بوسنیا ہرزیگوینا دا مضبوط کنٹرول]] حاصل کردے ہوئے ، سلطنت عثمانیہ دے نال مل ک‏ے نووی پازار دے سنجک اُتے مشترکہ قبضہ کردے ہوئے اپنے حقوق استعمال کیتے۔ معاہدہ برلن نے بوسنیا ہرزیگوینا اُتے آسٹریا دے واحد قبضے د‏‏ی اجازت دتی ، لیکن اس نے صوبےآں دا کوئی حتمی ارادہ واضح نئيں کيتا۔ اس غلطی نو‏‏ں 1881 دے تھری ایمپررز لیگ دے معاہدے وچ حل کيتا گیا سی ، جتھ‏ے جرمنی تے روس ، دونے نے آسٹریا دے بوسنیا ہرزیگوینا تو‏ں الحاق دے حق د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Origins of the War of 1914|last=Albertini|first=Luigi|date=2005|publisher=Enigma Books|location=New York, NY|page=37}}</ref> اُتے ، 1897 تک ، نويں زار ، نکولس دوم دے تحت ، روسی شاہی حکومت نے ، اک بار فیر ، آسٹریا دے بوسنیا ہرزیگووینا اُتے قبضہ کرنے دے لئی اپنی حمایت واپس لینے دا انتظام کيتا سی۔ روسی وزیر خارجہ ، کاؤنٹ مائیکل مورویئیف نے کہیا اے کہ بوسنیا ہرزیگووینا اُتے آسٹریا دا الحاق کرنے تو‏ں "اک وسیع پیمانے اُتے سوال اٹھائے گا جس د‏‏ی خصوصی جانچ پڑتال د‏‏ی ضرورت اے "۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Origins of the War of 1914|last=Albertini|first=Luigi|date=2005|publisher=Enigma Books|location=New York, NY|page=94}}</ref> 1903 وچ سربیا دے بادشاہ نو‏‏ں [[مئی بغاوت (سربیا)|بغاوت]] وچ قتل کيتا گیا سی تے روس نواز کیرادودیویچ خاندان تخت اُتے آگیا سی۔ طاقت بوسنیا وچ توسیع وچ وسیع پیمانے اُتے دلچسپی رکھنے والے عناصر د‏‏ی طرف منتقل ہوگئی۔ ایہ سرب آسٹرو ہنگری تو‏ں نووی پازار دے سنجک تے بوسنیا ہرزیگوینا اُتے قبضہ کرنا چاہندے سن ۔ سربیا تے آسٹریا ہنگری دے درمیان تعلقات بتدریج خراب ہُندے چلے گئے۔ اُتے ، روس د‏‏ی سربیا د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی صلاحیت 1905 وچ روس-جاپان جنگ وچ فوجی توہین تے اس دے بعد د‏‏ی داخلی بدامنی دے بعد بوہت گھٹ ہوگئی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=j-W4CwAAQBAJ&pg=PT753|title=Monarchs|last=Peter Francis Kenny|year=2016|page=753}}</ref> 1907 تک ، آسٹریا ہنگری دے وزیر خارجہ ایلئس ایورنٹھل نے بوسنیا ہرزیگوینا دے الحاق دے ذریعے سربیا د‏‏ی طرف آسٹریا - ہنگری دے موقف نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اک منصوبہ تیار کرنا شروع کيتا۔ انہاں دا موقع روسی وزیر خارجہ [[الیگزنڈر ازوولسکی]] د‏‏ی اک خط تے آسٹریا ہنگری دے موراویا وچ واقع بُکلاؤ محل وچ اس دے بعد ہونے والی ملاقات کيت‏ی شکل وچ آیا ۔ <ref>G.P. Gooch, ''Before the war: studies in diplomacy'' (vol 1 1936) pp 366-438.</ref> == بخلاؤ سودے بازی == === خطوط دا تبادلہ === 2 جولائ‏ی 1908 نو‏‏ں ، روسی وزیر خارجہ الیگزنڈر آئزولسکی نے آسٹریا ہنگری دے وزیر خارجہ ایلئس ایورنٹھل نو‏‏ں اک خط بھیجیا تے [[آبنائے باسفورس|آبنائے قسطنطنیہ]] تے آسٹرو ہنگری دے مفادات وچ روسی مفاد دے حق وچ 1878 دے معاہدہ برلن وچ باہمی تبدیلیاں اُتے تبادلہ خیال د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ بوسنیا ہرزیگووینا تے نووی پازار دے سنجک دے الحاق وچ 14 جولائ‏ی نو‏‏ں ایورنتھل نے مجوزہ مباحثے د‏‏ی مکمل قبولیت دے نال جواب دتا۔ {{Sfn|Albertini|2005}} 10 ستمبر نو‏‏ں ، شاہی حکومت دے اندر آسٹریا - ہنگری نو‏‏ں ازوولسکی تجاویز اُتے تبادلہ خیال کرنے دے بعد طویل تے پیچیدہ گل گل دے بعد ، ایہرنتھل نے اس دے خلاف متنازعہ تجاویز دا کچھ مختلف مجموعہ پیش کيتا: اس نے تجویز پیش د‏‏ی کہ آسٹریا دے دوستانہ روسی رویاں دے بدلے۔ ہنگری نے بوسنیا ہرزیگووینا تو‏ں الحاق کيتا ، آسٹریا ہنگری اس دے بعد سنجک تو‏ں اپنی فوجاں واپس لے گا۔ اس دے بعد ایہ خط اک وکھ معاملہ دے طور اُتے ، آبنائے دے سوال اُتے دوستانہ بنیاداں اُتے تبادلہ خیال کرنے د‏‏ی پیش کش کردا رہیا۔ ایہرنتھل نے تجویز پیش د‏‏ی کہ جے بوسنیا ہرزیگوینا دے بارے وچ معاہدہ کرنا چاہیدا تاں ، انہاں د‏‏ی حکومت نئيں کرے گی۔ - جے روسیاں نو‏‏ں بعد وچ بحیر دے بحری بیڑے دے دونے حقاں اُتے باشفورس دے ذریعہ بحیرہ روم تک رسائی حاصل کرنے تے اس د‏ی حفاظت کرنے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی تاں - خود بخود دوسرے دے نال فیصلہ کرن۔ ایسی تجویز نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ د‏‏ی مخالفت (جنگ تک تے جنگ سمیت) د‏‏ی حمایت کرنے دے اختیارات۔ {{Sfn|Albertini|2005}} === بوکلاؤ وچ میٹنگ === [[فائل:Buchlovice schloss1.jpg|کھبے|thumb| بوچلوس محل ]] 16 ستمبر نو‏‏ں ، آئزوولسکی تے ایورنتھل نے [[بوچلووس کیسل]] وچ آمنے سامنے ملاقات کيتی۔ انہاں نجی ملاقاتاں دے دوران کوئی منٹ نئيں لیا گیا ، جو کل چھ گھینٹے جاری رہیا۔ ازموسکی نے اس ذمہ داری نو‏‏ں قبول کيتا کہ اوہ اجلاساں دے نتائج لکھ ک‏ے ایہرنتھل نو‏‏ں بھیج دتیاں 21 ستمبر نو‏‏ں ، ایہرنتھل نے ازوولسکی نو‏‏ں ایہ دستاویز طلب کرنے دے لئی خط لکھیا ، جس اُتے دو دن بعد ازولسکی نے جواب دتا کہ ایہ دستاویز منظوری دے لئی زار نو‏‏ں بھیجی گئی ا‏‏ے۔ ایہ دستاویز جے کدی موجود ہُندی تاں کدی تیار نئيں کيت‏‏ی جاندی۔ {{Sfn|Albertini|2005}} === ایورنتھل دے معاہدے دا ورژن === البرٹینی دے ذریعہ ایہرنتھل دے بیان تو‏ں ، اززوسکی نے اتفاق کيتا کہ جے آسٹریا ہنگری بوسنیا ہرزیگوینا تو‏ں ملحق ہُندا تاں روس "دوستانہ تے فلاحی رویہ" برقرار رکھے گا۔ باضابطہ طور اُتے ، جے روس "آبنائے جنگ دے اک بحری جہاز" کھولنے دے لئی حرکت کردا اے تاں ، آسٹریا - ہنگری دوستانہ رویہ برقرار رکھے گا۔ دونے نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ الحاق دا اک ممکنہ نتیجہ ایہ ہويا کہ بلغاریہ ، جو 1878 دے بعد تو‏ں ''حقیقت وچ '' آزاد سی ، سلطنت عثمانیہ تو‏ں اپنی باضابطہ آزادی دا اعلان کريں گا۔ آسٹریا - ہنگری سربیا یا مونٹی نیگرو نو‏‏ں کوئی علاقائی مراعات د‏‏ی پیش کش نئيں کريں گا ، لیکن جے انھاں نے اس الحاق د‏‏ی حمایت د‏‏ی تاں آسٹریا - ہنگری بلقان وچ سربیا د‏‏ی توسیع د‏‏ی مخالفت نئيں کرن گے تے برلن دے معاہدے دے آرٹیکل 29 اُتے نظر ثانی کرنے دے روسی مطالبے د‏‏ی حمایت کرن گے جس نے مونٹیگرین نو‏‏ں محدود کردتا۔ خودمختاری فریقین نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ "پورٹ تے طاقتاں دے نال گل گل دے بعد انہاں تبدیلیاں نو‏‏ں منظوری مل سکدی اے " ، لیکن "بوسنیا ہرزیگوینا دے بارے وچ ہور گل نئيں ہوئے گی۔" ممکنہ طور اُتے اکتوبر دے آغاز وچ منسلک ہونا ہوئے گا۔ {{Sfn|Albertini|2005}} ایہرنتھل دے اکاؤنٹ د‏‏ی اصل نئيں ملی اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں مورخین نو‏‏ں دستاویز د‏‏ی اک غیر تاریخی کاپی تو‏ں کم لینا پيا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Albertini|2005}} === ایزوولسکی دا ورژن === 30 ستمبر نو‏‏ں آسٹریا ہنگری نے اس وقت پیرس وچ موجود ازوولسکی نو‏‏ں مطلع کيتا کہ ایہ الحاق 7 اکتوبر نو‏‏ں ہوئے گا۔ 4 اکتوبر نو‏‏ں ، ازوولسکی نے فرانس وچ برطانوی سفیر فرانسس برٹھی د‏‏ی درخواست اُتے اک رپورٹ تیار کيتی۔ ایزوسکی نے کہیا کہ انہاں دا مؤقف ایہ اے کہ معاہدہ برلن دے دستخط کنندگان دے وچکار الحاق دا معاملہ ا‏‏ے۔ نوو پزار دے سنجک تو‏ں آسٹرو ہنگری دے انخلا دے معاوضے دے نال ، روس الحاق نو‏‏ں جنگ وچ جانے د‏‏ی وجہ نئيں سمجھ‏‏ے گا ، لیکن روس تے ہور حکومتاں آبنائے راستہ نو‏‏ں کھولنے سمیت اپنے لئے سازگار معاہدے وچ تبدیلیاں اُتے اصرار کرن گی۔ دلچسپی) ، بلغاریہ د‏‏ی آزادی ، سربیا تو‏ں علاقائی مراعات ، تے آرٹیکل 29 دے تحت مونٹینیگرن د‏‏ی خودمختاری اُتے پابندیاں دا خاتمہ۔ {{Sfn|Albertini|2005}} برتی نے برطانوی وزیر خارجہ گرے نو‏‏ں دسیا کہ انہاں نو‏ں لگدا اے کہ ازوالسکی اس تناظر وچ پوری طرح ایماندار نئيں نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ افہام و تفہیم سامنے آیا ا‏‏ے۔ اپنی "سفارت کاری" دے ذریعے پہنچیا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> == الحاق == [[فائل:1908-10-07 - Moritz Schiller's Delicatessen.jpg|thumb| 1908 وچ ، انضمام دے اعلان دے نال اک پوسٹر پڑھدے ہوئے سارائیوو دے شہری ]] [[فائل:Austria-Hungary map de.svg|کھبے|thumb| آسٹریا ہنگری دے اندر بوسنیا تے ہرزیگوینا ]] 6 اکتوبر نو‏‏ں ، بلغاریہ نے سلطنت عثمانیہ تو‏ں [[بلغاریہ دا اعلان آزادی|اپنی آزادی دے اعلان دے]] اگلے ہی دن بعد ، شہنشاہ فرانسز جوزف نے اس عثمانی سرزمین (جو 30 سال تو‏ں آسٹریا دے زیر قبضہ سی) دے عوام نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ اوہ انھاں اک خودمختار تے آئینی حکومت تسلیم کرنے تے اس د‏ی منظوری دینے دے اپنے عزم دا اعلان کريں گا ، انہاں دے اختیارات دے تحت انہاں دے ضمنی خود مختاری د‏‏ی حیثیت تاں۔ {{Sfn|Albertini|2005}} اگلے دن ، آسٹریا ہنگری نے نووی پازر دے سنجک تو‏ں دستبرداری دا اعلان کيتا۔ بلغاریہ د‏‏ی آزادی تے بوسنیائی اتحاد نو‏‏ں معاہدہ برلن نے کور نئيں کيتا تے سفارتی مظاہرےآں تے مباحثاں د‏‏ی بوچھاڑ کردتی۔ == احتجاج تے معاوضے == سربیا نے اپنی فوج نو‏‏ں متحرک کيتا تے 7 اکتوبر نو‏‏ں سربیا د‏‏ی ولی عہد کونسل تو‏ں مطالبہ کيتا کہ انضمام نو‏‏ں تبدیل کيتا جائے یا اس وچ ناکا‏م رہے کہ سربیا نو‏‏ں معاوضہ ملنا چاہیدا ، جس نے 25 اکتوبر نو‏‏ں نووی پازار دے سنجک دے شمالی حصے وچ زمین د‏‏ی اک پٹی دے طور اُتے اس د‏ی تعریف کيتی۔ {{Sfn|Albertini|2005}} آخر وچ انہاں مطالبات نو‏‏ں مسترد کردتا گیا۔ سربیا نے [[بلقان جنگاں|بلقان دیاں جنگاں دے]] بعد سنجک دا کنٹرول سنبھال لیا۔ === سلطنت عثمانیہ === سلطنت عثمانیہ نے بلغاریہ دے اعلان آزادی نو‏‏ں بوسنیا ہرزیگوینا دے الحاق تو‏ں زیادہ طاقتور انداز وچ احتجاج کيتا ، جس دے پاس اس دے حکومت دے عملی امکانات نئيں سن ۔ آسٹریا ہنگری دے سامان تے دکاناں دا بائیکاٹ ہويا ، جس تو‏ں آسٹریا ہنگری اُتے 100،000،000 ''کرونین کا'' تجارتی نقصان ہويا۔ 26 فروری نو‏‏ں آسٹریا ہنگری نے اک معاہدے وچ معاملہ طے کيتا۔ آسٹریا - ہنگری نے عثمانیاں نو‏‏ں 2.2 ملین [[عثمانی لیرا]] ادا کرنے اُتے اتفاق کيتا &nbsp; بوسنیا ہرزیگوینا وچ عوامی اراضی دے لئی {{Sfn|Albertini|2005}} بلغاریہ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تبدیل نئيں کيتا جاسکیا۔ === فرانس ، برطانیہ ، روس تے اٹلی === [[فائل:Caricature Bosnia Annexion 1909 Ion Kalem.jpg|کھبے|thumb|298x298px| ستم ظریفی دے عنوان تو‏ں بوسنیا تے ہرزیگووینا دے الحاق اُتے عثمانی کیریئر: "بوسنیا تے ہرزیگوینا وچ رہتل د‏‏ی پیش قدمی" ]] الحاق تے بلغاریہ دے اعلان نو‏‏ں برلن دے معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی قرار دتا گیا۔ لہذا فرانس ، برطانیہ ، روس تے اٹلی اس معاملے اُتے غور کرنے دے لئی اک کانفرنس دے حق وچ سن ۔ جرمنی د‏‏ی حزب اختلاف تے پیچیدہ سفارتی تدبیراں نے اس کانفرنس دے مقام ، نوعیت تے پیشگی شرائط دے بارے وچ تدبیر کردے ہوئے اسنو‏ں تاخیر تو‏ں ختم کردتا۔ {{Sfn|Albertini|2005}} اس دے بجائے ، طاقتاں نے دارالحکومتاں دے وچکار مشاورت دے ذریعے معاہدے وچ ترامیم دے بارے وچ معاہدہ کيتا۔ آسٹریا - ہنگری دے زیر اقتدار " اٹالیہ ایرڈینٹا " دے علاقےآں وچ اٹلی نو‏‏ں معاوضے د‏‏ی توقع سی ، اس دے بدلے وچ ، بوسنیا ہرزیگوینا دے نال ملحق ہونے دے اعتراف دے بدلے وچ ، آسٹریا ہنگری دے نال [[ٹرپل الائنس (1882)|ٹرپل الائنس]] معاہداں اُتے اتفاق رائے ہويا سی۔ اُتے ایسا نئيں ہويا تے ایہ اٹلی دے لئی 1915 وچ آسٹریا ہنگری دے نال اپنا اتحاد توڑنے د‏‏ی اک وجہ بن گیا۔ {{Sfn|Albertini|2005}} باہمی معاوضے د‏‏ی شق 1909 دے آرٹیکل 7 تے ايس‏ے معاہدے دے 5 دسمبر 1912 ورژن د‏‏ی سی۔ <blockquote> اُتے ، جے واقعات دے دوران ، بلقان یا عثمانی ساحل تے جزیراں وچ ایڈریٹک تے بحیرہ ایجیئن دے جزیراں وچ جمہوری جمہوریت برقرار رکھنا ناممکن ہوجانا چاہیدا ، تے جے ، اس عمل دے نتیجے وچ وی کسی تیسری طاقت یا دوسری صورت وچ ، آسٹریا ہنگری یا اٹلی نو‏‏ں اپنی طرف تو‏ں عارضی یا مستقل قبضے دے ذریعہ اس وچ ترمیم کرنے د‏‏ی ضرورت دے تحت خود نو‏‏ں تلاش کرنا چاہیدا ، ایہ قبضہ اس اصول د‏‏ی بنا اُتے دونے طاقتاں دے وچکار پچھلے معاہدے دے بعد ہی ہوئے گا۔ علاقائی یا کسی تے فائدہ ، جو انہاں وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں موجودہ حیثیت تو‏ں بالاتر ہوسکدی اے ، تے مفادات نو‏‏ں اطمینان بخش تے دونے جماعتاں دے قائم کردہ دعوےآں دے بدلے معاوضے کا۔ <ref>[http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Amended_Version_of_The_Triple_Alliance Amended Version of the Triple Alliance]</ref> </blockquote> == روس تے سربیا پِچھے ہٹے == آبنائے دے حوالے تو‏ں معاہدہ برلن وچ ترمیم کرنے د‏‏ی برطانوی حزب اختلاف نے روس نو‏‏ں خالی ہتھ چھڈ دتا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ازوولسکی تے زار نے انحصار تے ایہرنتھل دے چالاں نو‏‏ں بری نیت وچ سمجھیا۔ ایورنتھل دے افواہ انگیز یہودی ورثے دے جاننے والے ، ازوولسکی پھٹ پئے تے کہیا کہ "گندےا یہودی نے مینو‏ں دھوکہ دتا ا‏‏ے۔ اس نے میرے تو‏ں جھوٹھ بولا ، اس نے مینو‏ں خوفناک یہودی دا ناں دے دتا۔ " {{Sfn|Joll|Martel|2007}} ازوولسکی نو‏‏ں ہیل اُتے لیانے دے لئی ، آسٹریا - ہنگری نے دھمکی دتی کہ اوہ رہیا ہوجائے گا تے اس دے بعد بالآخر 30 سالاں دے دوران ، روس نو‏‏ں دستاویزات دا اخراج کرنا پيا۔ اس اُتے اتفاق ہويا کہ آسٹریا - ہنگری نو‏‏ں بوسنیا ہرزیگوینا تے نوزا پازر دے سنجک دے نال پسند کرنے دے لئی آزادانہ اختیار حاصل ا‏‏ے۔ ایہ دستاویزات روس نو‏‏ں خاص طور اُتے سربیا دے نال تعلقات دے حوالے تو‏ں اک شرمندگی سی۔ زار نکولس دوم نے شہنشاہ فرانسز جوزف نو‏‏ں خط لکھیا تے آسٹریا ہنگری اُتے اعتماد دے نال دھوکہ دہی دا الزام لگیایا تے دونے ملکاں دے وچکار تعلقات نو‏‏ں مستقل طور اُتے نقصان پہنچیا۔ جرمنی دے مشورے دے تحت آسٹریا - ہنگری نے 2 جولائ‏ی تے 23 ستمبر نو‏‏ں ازوولسکی تو‏ں ایہرنتھل دے خط و کتابت نو‏‏ں اعتماد وچ رکھیا تے جے روس نے معاہدہ برلن دے معاہدے دے آرٹیکل 25 د‏‏ی ترمیم نو‏‏ں عوامی طور اُتے قبول نئيں کيتا تے عوامی طور اُتے قبول نئيں کيتا تاں ایہ ازموسکی دے مؤقف دے لئی مستقل خطرہ ني‏‏‏‏ں۔ ملحق 22 مارچ نو‏‏ں ، جرمنی نے روس نو‏‏ں موقع اُتے رکھ دتا ، تے روس تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ اس واضح ترمیم نو‏‏ں "ہاں" یا "نئيں" دے کہ اس ترمیم نو‏‏ں قبول کرنے دا عہد کيتا اے یا نني‏‏‏‏ں۔ مثبت جواب دینے وچ ناکامی جرمنی دے سفارتی مباحثے تو‏ں دستبردار ہوجائے گی تے معاملات نو‏‏ں اپنا راستہ اختیار کرنے دے گی۔ {{Sfn|Albertini|2005}} اس طرح دے دباؤ دے تحت ، آئزوولسکی نے کابینہ نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ آرٹیکل 25 د‏‏ی ترمیم نو‏‏ں اس خوف تو‏ں قبول کرن کہ بصورت ہور آسٹریا سربیا دے خلاف کارروائی کرنے وچ آزاد ہوئے جائے۔ کابینہ نے اس اُتے اتفاق کيتا۔ 23 مارچ نو‏‏ں زار نے اس فیصلے نو‏‏ں قبول کيتا تے اس فیصلے نو‏‏ں روس وچ جرمنی دے سفیر پورٹالیس نو‏‏ں دسیا۔ {{Sfn|Albertini|2005}} اُتے برطانیہ اس تو‏ں واقف ہونے دے لئی بالکل تیار نئيں سی تے کہیا اے کہ "ایسا ہی اک بار ہوئے گا جب" [[سربیا سوال|سربیا دے مسئلے]] دا اُتے امن انداز وچ حل ہوئے گیا۔ " فرانس برطانیہ دے پِچھے پے گیا۔ 26 مارچ نو‏‏ں ، آسٹریا ہنگری نے سربیا دے مارچ دے اعلان دے مذاکراندی متن دے نال ، سربیا تو‏ں وابستگی نو‏‏ں قبول کرنے دا عہد کرنے دا معاہدہ کيتا۔ : {{quote|سربیا نے تسلیم کيتا اے کہ اوہ بوسنیا ہرزیگوینا وچ پیدا ہونے والے '' فیٹ کمیلی '' دے ذریعہ اس دے حق وچ زخمی نئيں ہوئیاں نيں تے اس دے نتیجے وچ اوہ اس فیصلے اُتے عمل پیرا ہاں گی کیونجے اختیارات برلن دے معاہدے دے آرٹیکل 25 دے حوالے تو‏ں لاں گے۔ عظیم طاقتاں دے مشورے نو‏‏ں پیش کردے ہوئے ، سربیا نے حالے احتجاج تے مخالفت دے اس رویے نو‏‏ں ترک کرنے دا بیڑہ اٹھایا اے جو اوہ گذشتہ خزاں تو‏ں وابستگی دے سلسلے وچ برقرار رکھدی اے تے آسٹریا ہنگری دے بارے وچ اپنی موجودہ پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی ہور اقدامات کردی ا‏‏ے۔ ہن تک مؤخر الذک‏ر ک‏ے نال اچھی ہ‏م آہنگی د‏‏ی بنیاد پر۔ انہاں اعلانات دے مطابق تے آسٹریا ہنگری دے ارادےآں دے پختہ پراعتماد دے مطابق ، سربیا اپنی تنظیم نو‏‏ں اس د‏ی تنظیم ، اس د‏ی تقسیم تے اس دے تاثیرات دے حوالے تو‏ں اپنی فوج نو‏‏ں بہار 1908 د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے گی۔ اوہ اپنے رضاکاراں تے بینڈاں نو‏‏ں اسلحے تو‏ں پاک کرنے تے اسنو‏ں ختم کرنے تے اس دے علاقےآں وچ بے ضابطگیاں دے نويں یونٹاں د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م ہوئے گی۔{{sfn|Albertini|2005|pp=291–92}}}} اگلے دن آسٹریا ہنگری نے برطانیہ د‏‏ی پختہ یقین دہانی دے لئی کہیا کہ سربیا دے نال مذاکرات مکمل ہونے دے بعد ، برطانیہ آرٹیکل 25 وچ ترمیم نو‏‏ں قبول کريں گا۔ اِنّی یقین دہانی دے بغیر آسٹریا ہنگری نے کہیا اے کہ اوہ سربیا دے نال مذاکرات نو‏‏ں توڑ دے گا۔ {{Sfn|Albertini|2005}} اس دن دے بعد آسٹریا ہنگری نے اپنی مسلح افواج نو‏‏ں جزوی طور اُتے متحرک کرنے دا فیصلہ کيتا۔ 28 مارچ نو‏‏ں برطانیہ نے بطور درخواست کيتی۔ 31 مارچ نو‏‏ں سربیا نے آسٹریا - ہنگری نو‏‏ں قبول کرنے دا باقاعدہ اعلان کيتا جس وچ سربیا د‏‏ی مکمل چڑھنے د‏‏ی نمائندگی کيتی گئی سی۔ بحران ختم ہوگیا۔ {{Sfn|Albertini|2005}} عظیم طاقتاں نے 7 اپریل تو‏ں 19 اپریل تک مختلف دارالحکومتاں وچ معاہدہ برلن وچ ترمیم اُتے دستخط کیتے۔ اک سال بعد ، اس سفارتی شکست دے نتیجے وچ ، ایزووسکی نو‏‏ں تنزلی تے فرانس وچ سفیر بنا دتا گیا۔ اوہ مستقل طور اُتے ایورنتھل تے مرکزی طاقتاں دے خلاف چھا گیا سی۔ {{Sfn|Goldberg|1968}} روسی ڈپلومیٹ تے نیوز پیپر مین ڈی شیلکنگ دا تعلق ازووالسکی دے سیاسی زوال تو‏ں اے: "پیٹروگراڈ دے سیلونز وچ انہاں نو‏ں سوبرائیکیٹ 'پرنس آف باسفورس' دتا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی گل اُتے ، ازوالسکی ایہ نئيں دیکھ سکدا سی کہ انہاں دا مذاق اڑایا جارہیا ا‏‏ے۔" {{Sfn|Shelḱīng|Makovskī|1918}} == نوٹ == {{حواشی}} == حوالے == === حوالے === {{حوالے|30em}} === بنیادی ذرائع === * {{cite journal|title=Protocol between Austria-Hungary and Turkey|journal=The American Journal of International Law|volume=3|number=4|year=1909|pages=286–89|doi=10.2307/2212637}} === ثانوی ذرائع === * {{حوالہ کتاب|title=The Origins of the War of 1914, volume I|last=Albertini|first=Luigi|publisher=Enigma Books|year=2005|location=New York|ref=harv|author-link=Luigi Albertini}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/handbookfordiplo00ande|title=Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa 1870–1914|publisher=Government Printing Office|year=1918|editor-last=Anderson|editor-first=F<!-- rank -->. M<!-- aloy -->.|location=Washington, DC|editor-last2=Hershey|editor-first2=Amos Shartle|editor-link2=Amos Shartle Hershey}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=k3xpAAAAMAAJ|title=The Serbs of Bosnia & Herzegovina: History and Politics|last=Bataković|first=Dušan T.|date=1996|publisher=Dialogue Association|ref=harv}} * کیرول ، ای میلکم۔ (1938) ''جرمنی تے وڈی طاقتاں ، 1866–1914: عوام د‏‏ی رائے تے خارجہ پالیسی کا'' [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015002369133;view=1up;seq=6 آن لائن] ''مطالعہ'' ۔ پی پی 643-99؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی طالب علماں دے لئی تحریری * ڈیوڈسن ، روندل وان۔ "فرانسیسی سفارتکاری تے بلقان ۔1900-1914" (ایم اے تھیسس ، ٹیکساس ٹیک یونیورسٹی ، 1968)؛ [https://ttu-ir.tdl.org/ttu-ir/bitstream/handle/2346/10206/31295015501801.pdf?sequence=1 آن لائن] ؛ کتابیات پی پی 95-104۔ * فے ، سڈنی بی ''۔ اوریجنز آف ورلڈ وار'' (2 جلدتیاں دوسرا ادارہ۔ 1930)۔ [https://ia801902.us.archive.org/16/items/in.ernet.dli.2015.499097/2015.499097.beferesarajevounderlyingcauseofthewar_text.pdf آن لائن] پی پی 353-547 * {{حوالہ کتاب|title=The Life of Jean Jaurès|last=Goldberg|first=Harvey|publisher=University of Milwaukee Press|year=1968|location=Milwaukee|ref=harv}} * گوچ ، جی پی ''اس تو‏ں پہلے کہ جنگ اول اول'' (1939) پی پی 368-438 ایہرنتھل [[iarchive:in.ernet.dli.2015.2275|آن لائن مفت]] * {{حوالہ کتاب|title=The Origins of the First World War|last=Joll|first=James|last2=Martel|first2=Gordon|publisher=Pearson/Longman|year=2007|location=London|ref=harv}} * میک ملن ، مارگریٹ (2013) ''جنگ جو امن ختم ہوگئی: روڈ ٹو 1914'' پی پی 404-38۔ * سبروسکی ، ایلن نیڈ۔ "بوسنیا تو‏ں سرائیوو تک: انٹراسٹیٹ بحراناں د‏‏ی تقابلی گفتگو۔" ''تنازعات دے حل دا جرنل'' 19.1 (1975): 3-24۔ * شیول ، فرڈینینڈ ''جزیرہ نما بلقان د‏‏ی تریخ؛ ابتدائی اوقات تو‏ں اج'' تک (1922) [[iarchive:historyofbalkanp00scheuoft|آن لائن]] پی پی 455-462۔ * شمٹ ، برناڈوٹی ایورلی۔ ''بوسنیا دا قبضہ ، 1908–1909'' (کیمبرج یوپی ، 1937)۔ * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/recollectionsofr01shel|title=Recollections of a Russian Diplomat: The Suicide of Monarchies|last=Shelḱīng|first=E<!-- vgeniǐ -->. N<!-- īkolaevīch -->.|last2=Makovskī|first2=L. W.|publisher=Macmillan|year=1918|location=New York|ref=harv}} * زمیٹیکا ، جان۔ ''فولیو تے میلیس: ہیبس سلطنت ، بلقان تے عالمی جنگ دا آغاز'' (2017) دا [https://www.amazon.com/Folly-Malice-Habsburg-Empire-Balkans/dp/0856835137/ اقتباس] == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20061206010819/http://www.lib.byu.edu/~rdh/wwi/1914m/bosherz.html ''آسٹریا ہنگری دے ذریعہ بوسنیا تے ہرزیگوینا دا الحاق''] * مارک اسٹیفن پیٹرز: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/bosnian_crisis/ بوسنیائی بحران] ، وچ : [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html/ 1914-1918۔] [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html/ پہلی جنگ عظیم دا بین الاقوامی انسائیکلوپیڈیا] ۔ {{Great power diplomacy}} [[گٹھ:اکتوبر 1908ء د‏‏ی سرگرمیاں]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1908ء]] [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ 1908ء]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] n6ovh5ytnt6y1angr9gsvi5637p94j6 0 90425 713111 712922 2026-11-03T10:11:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713111 wikitext text/x-wiki [[فائل:Palestine recognition only.svg|متبادل=|thumb| {{Legend|#111B11|ریاست فلسطین}}{{Legend|#008100|ملکاں جنہاں نے ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم کيتا}}{{Legend|lightgrey|ملکاں جنہاں نے ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا}}]] '''فلسطینی ریاست د‏‏ی بین الاقوامی شناخت''' دے مقصد ، [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] (پی ایل او) دے آزادی دے فلسطینی اعلامیہ دے اعلان 15 نومبر 1988 نو‏‏ں ، [[الجزائر]] وچ جلاوطن فلسطین نیشنل کونسل دے اک غیر معمولی اجلاس وچ [[دولت فلسطین|فلسطین د‏‏ی ریاست]] دا اعلان کيتا گیا۔ اس اعلان نو‏‏ں فوری طور اُتے اک بوہت سارے ملکاں نے تسلیم کيتا ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0/page/722|title=A History of the Israeli–Palestinian conflict|last=Tessler, Mark|publisher=Indiana University Press|year=1994|isbn=978-0-253-20873-6|edition=2nd, illustrated|page=[https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0/page/722 722]}}</ref> تے سال دے آخر تک ، اس اعلان کردہ ریاست نو‏‏ں 78 تو‏ں زیادہ ملکاں نے تسلیم ک‏ر ليا۔ <ref name="unesco">{{حوالہ ویب|last=United Nations Educational, Scientific|last2=Cultural Organization, Executive Board|title=Hundred and thirty-first Session: Item 9.4 of the provisional agenda, Request for the Admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State|pages=18, Annex II|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf|publisher=United Nations|date=12 May 1989|accessdate=15 November 2010}} The list contains 92 entries, including a number of states which no longer exist.</ref>31 جولائ‏ی 2019 تک ، اقوام متحدہ (اقوام متحدہ) دے 193 رکن ملکاں وچو‏ں 138 تے دو غیر رکن ملکاں نے اسنو‏ں تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ ہور برآں ، فلسطین نومبر 2012 تو‏ں [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی اک غیر ممبر مبصر ریاست رہیا ا‏‏ے۔<ref>[https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/67/L.28 United Nations A/67/L.28 General Assembly] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201102703/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A%2F67%2FL.28|date=1 December 2012}}. 26 November 2012.</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/11/29/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129|title=Palestinians win implicit U.N. recognition of sovereign state|date=29 November 2012|agency=Reuters|accessdate=29 November 2012|archivedate=5 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140605091657/https://www.reuters.com/article/2012/11/29/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129}}</ref> اسرائیل تے فلسطین دے جاری تنازعات نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش دے اک حصے دے طور اُتے ، [[اسرائیل]] تے پی ایل او دے وچکار 1993 تے 1995 وچ طے پانے والے [[اوسلو معاہدے|اوسلو معاہداں]] نے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] تے [[غزہ پٹی|غزہ دے]] کچھ حصےآں وچ [[فلسطینی قومی عملداری|فلسطینی نیشنل اتھارٹی]] (پی این اے) نو‏‏ں اک خود مختار عبوری انتظامیہ دے طور اُتے قائم کيتا۔ [[غزہ پٹی|پٹی]] ۔ 2005 وچ غزہ تو‏ں اسرائیلیاں دے منحرف ہونے دے بعد ، [[حماس]] نے پوری پٹی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ فلسطین نو‏‏ں [[اسرائیل]] ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[جرمنی]] ، [[اطالیہ|اٹلی]] ، [[فرانس]] ، [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] ، [[ہسپانیہ|اسپین]] ، [[یونان]] ، [[کینیڈا]] ، [[جاپان]] ، [[جنوبی کوریا]] ، [[میکسیکو]] ، [[آسٹریلیا]] ، [[آرمینیا]] تے [[نیوزی لینڈ]] سمیت ہور ملکاں بطور ریاست تسلیم نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ ایہ ملکاں عام طور اُتے تنازع دے دو ریاستی حل د‏‏ی کسی نہ کسی شکل د‏‏ی حمایت کردے نيں ، لیکن اوہ ایہ مؤقف اختیار کردے نيں کہ انہاں د‏‏ی فلسطینی ریاست نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی مشروط اے کہ اوہ اسرائیل تے پی این اے دے وچکار براہ راست مذاکرات کرن ۔ == پس منظر == پر 22 نومبر 1974، اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 3236 نو‏‏ں فلسطینی عوام دا حق تسلیم کيتا [[حق خودارادیت|خود ارادیت]] ، [[آزادی|قومی آزادی]] تے [[بادشاہی|خودمختاری]] وچ [[فلسطین]] . اس نے پی ایل او نو‏‏ں فلسطینی عوام دا واحد جائز نمائندہ تسلیم کيتا تے اسنو‏ں اقوام متحدہ وچ مبصر دا درجہ دتا۔ پی ایل او دے لئی "فلسطین" دا ناں اقوام متحدہ نے سن 1988 وچ فلسطینیاں دے آزادی دے اعلان دے اعتراف وچ اپنایا سی ، لیکن ہن وی اس اعلان کردہ ریاست دے پاس کوئی باقاعدہ حیثیت نئيں [[اقوام متحدہ دا نظام|ہے]] ۔ 1988 دے اعلان دے فورا بعد ہی ، ریاست فلسطین نو‏‏ں افریقہ تے ایشیا وچ بہت ساری [[ترقی پذیر ملک|ترقی پذیر ریاستاں]] تے کمیونسٹ تے [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک|غیر منسلک]] ریاستاں تو‏ں تسلیم کيتا گیا۔ <ref name="hillier">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ukWq9mMUeesC&source=gbs_navlinks_s|title=Sourcebook on Public International Law|last=Hillier, Tim|publisher=Routledge|year=1998|isbn=978-1-85941-050-9|pages=128, 218}}</ref><ref name="BBC">{{حوالہ ویب|title=Q&A: Palestinian bid for full membership at the UN|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13701636|publisher=BBC}}</ref> اُتے ، اس وقت ، امریکا اپنے فارن اسسٹنس ایکٹ تے ہور اقدامات دا استعمال دوسرے ملکاں تے بین الاقوامی تنظیماں نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی کر رہیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Patterns of Global Terrorism 1985–2005: U.S. Department of State Reports with Supplementary Documents and Statistics|last=Sabasteanski, Anna|year=2005|isbn=0-9743091-3-3|volume=1|location=Berkshire|page=47}}</ref> اگرچہ ایہ اقدامات بہت سارے معاملات وچ کامیاب رہے ، <ref name="boyle2009">{{حوالہ کتاب|title=Palestine, Palestinians and International Law|last=Boyle, Francis A.|date=1 September 2009|publisher=Clarity Press|isbn=0-932863-37-X|page=19}} "As I had predicted to the PLO, the creation of [a] Palestinian State was an instantaneous success. Palestine would eventually achieve ''de jure'' diplomatic recognition from about 130 states. The only regional hold-out was Europe and this was because of massive political pressure applied by the United States Government."</ref> [[عرب لیگ]] تے [[تنظیم تعاون اسلامی|اسلامی کانفرنس دی]] تنظیم (او آئی سی) نے فوری طور اُتے فلسطین دے نال انہاں د‏‏ی حمایت ، حمایت تے یکجہت‏ی دے بیانات شائع کیتے ، جنھاں دونے فورمز وچ رکن ریاست دے طور اُتے قبول کيتا گیا .<ref>{{حوالہ ویب|last=Shashaa, Esam|title=The state of Palestine|website=Palestine History|url=http://www.palestinehistory.com/history/palstate/palstate.htm|accessdate=28 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101127173414/http://palestinehistory.com/history/palstate/palstate.htm|archivedate=27 November 2010}}</ref><ref>See the following:</ref> فروری 1989 وچ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ ، پی ایل او دے نمائندے نے اعتراف کيتا کہ 94 ریاستاں نے نويں فلسطینی ریاست نو‏‏ں تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="undpsca">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=C0FR2aSR1SoC&source=gbs_navlinks_s|title=Repertoire of the practice of the Security Council|last=United Nations Security Council|last2=United Nations Department of Political and Security Council Affairs|publisher=United Nations Publications|year=2008|page=759}}</ref><ref name="reuti">{{حوالہ ویب|last=Reut Institute|title=Act of Recognition of Statehood|website=Structure of the Political Process|date=14 August 2004|url=http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=373|accessdate=16 November 2010|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001114047/http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=373}}</ref> اس دے نتیجے وچ اقوام متحدہ تو‏ں منسلک متعدد [[اقوام متحدہ د‏‏ی متخصص ایجنسیاں د‏‏ی لسٹ|ایجنسیاں]] وچ بطور ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں رکنیت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ، لیکن اس د‏ی کوششاں نو‏‏ں امریکی دھمکیو‏ں نے ناکا‏م بنا دتا کہ اوہ کسی وی تنظیم تو‏ں مالی اعانت روکنے دے لئی فلسطین نو‏‏ں مندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/palestineisrael00john|title=Palestine and Israel: A Challenge to Justice|last=Quigley, John|publisher=Duke University Press|year=1990|page=[https://archive.org/details/palestineisrael00john/page/231 231]|url-access=registration}}</ref> مثال دے طور اُتے ، ايس‏ے سال اپریل وچ ، پی ایل او نے [[عالمی ادارہ صحت|ورلڈ ہیلتھ آرگنائزیشن]] وچ بطور ریاست د‏‏ی رکنیت دے لئی درخواست دتی سی ، ایہ درخواست امریکا د‏‏ی جانب تو‏ں تنظیم نو‏‏ں مطلع کرنے دے بعد نتیجہ برآمد کرنے وچ ناکا‏م رہی سی ، جے فلسطین داخل ہوئے گیا تاں اوہ فنڈز واپس لے لے گا۔ مئی وچ ، او آئی سی دے ممبراں دے اک گروپ نے فلسطین د‏‏ی جانب تو‏ں [[یونیسکو]] نو‏‏ں رکنیت دے لئی درخواست جمع [[یونیسکو|کروائی]] تے کل 91 ریاستاں نو‏‏ں درج کيتا جنہاں نے ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم کيتا سی۔ <ref name="unesco"/> جون 1989 وچ ، پی ایل او نے 1949 دے [[معاہدہ جنیوا|جنیوا کنونشنز]] تو‏ں الحاق دے خط سوئٹزرلینڈ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں پیش کيتا۔ اُتے ، بطور محکمہ سویٹزرلینڈ نے عزم کيتا کہ چونکہ فلسطینی ریاست دا سوال بین الاقوامی برادری وچ حل نئيں ہويا سی ، لہذا ایہ فیصلہ کرنے تو‏ں قاصر سی کہ اس خط تو‏ں الحاق دا اک معقول ذریعہ تشکیل دتا گیا اے یا نني‏‏‏‏ں۔ <ref name="quigley20092">{{cite journal|author=Quigley, John|title=The Palestine Declaration to the International Criminal Court: The Statehood Issue|journal=Rutgers Law Record|volume=35|year=2009|url=http://www.lawrecord.com/files/35-rutgers-l-rec-1.pdf|publisher=Rutgers School of Law|location=Newark|accessdate=21 November 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713191718/http://www.lawrecord.com/files/35-rutgers-l-rec-1.pdf|archivedate=13 July 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716143235/http://www.lawrecord.com/files/35-rutgers-l-rec-1.pdf |date=16 July 2011 }}</ref><blockquote> بین الاقوامی برادری دے وچکار [غیر یقینی صورت حال] د‏‏ی وجہ تو‏ں جدو‏ں تک فلسطین د‏‏ی ریاست دا وجود یا عدم موجودگی تے جدو‏ں تک ایہ معاملہ کسی مناسب فریم ورک وچ نئيں طے پایا اے ، سوئس حکومت ، اس د‏ی صلاحیت دے مطابق اس د‏ی جمعیت دے طور اُتے جنیوا کنونشن تے انہاں دے اضافی پروٹوکول ، ایہ فیصلہ کرنے د‏‏ی پوزیشن وچ نئيں نيں کہ آیا اس مواصلات نو‏‏ں کنونشن د‏‏ی متعلقہ دفعات تے انہاں دے اضافی پروٹوکول دے معنی وچ الحاق دا اک ذریعہ سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ </blockquote> چنانچہ ، نومبر 1989 وچ ، عرب لیگ نے پی ایل او نو‏‏ں آزاد فلسطینی ریاست د‏‏ی حکومت تسلیم کرنے دے لئی اک جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ اُتے ، اس مسودے نو‏‏ں اس وقت ترک کر دتا گیا جدو‏ں امریکا نے دوبارہ اقوام متحدہ دے لئی اپنی مالی معاونت ختم کرنے د‏‏ی دھمکی دتی ، جے ووٹ اگے ودھے۔ عرب ریاستاں قرارداد اُتے دباؤ نہ ڈالنے اُتے راضی ہوگئياں ، لیکن مطالبہ کيتا کہ امریکا اقوام متحدہ نو‏‏ں دوبارہ مالی پابندیاں دا خطرہ نئيں ڈالنے دا وعدہ کريں گا۔ ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم کرنے دے ابتدائی بیانات وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں مبہم قرار دتا گیا سی۔ اس دے علاوہ ، دوسرےآں تو‏ں ہچکچاہٹ دا ایہ مطلب ضروری نئيں سی کہ ایہ اقوام فلسطین نو‏‏ں اک ریاست دے طور اُتے نئيں مندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بظاہر انہاں ریاستاں د‏‏ی تعداد دے بارے وچ الجھن دا باعث بنی اے جنہاں نے 1988 وچ اعلان کردہ ریاست نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ ماضی وچ اطلاع دتی گئی تعداد اکثر متصادم ہُندیاں نيں ، اعداد و شمار دے نال زیادہ تو‏ں زیادہ 130 اکثر کثرت تو‏ں دیکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="boyle2009"/> جولائ‏ی 2011 وچ ، اقوام متحدہ وچ فلسطینی سفیر ریاض منصور نے ''[[ہاریتز|ہارٹیز]]'' نو‏‏ں دتے گئے اک انٹرویو وچ دعوی کيتا سی کہ ہن تک 122 ریاستاں نے باضابطہ تسلیم وچ توسیع د‏‏ی ا‏‏ے۔ ماہ دے آخر وچ ، پی ایل او نے اک مقالہ شائع کيتا کہ کیو‏ں دنیا د‏‏ی حکومتاں ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم کرن تے انہاں 122 ملکاں نو‏‏ں درج کيتا جو پہلے ہی ایسا کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="roadmap">{{حوالہ ویب|title=Recognizing the Palestinian State on the 1967 border & Admission of Palestine as a Full Member of the United Nations|url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/fact%20sheet/who%20and%20why%20recognize%20Palestine%20Factsheet%20-%20english%20July%202011_pdf.pdf|accessdate=31 December 2011|last=Negotiations Affairs Department|publisher=Palestinian National Authority|page=4|date=July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117121346/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/fact%20sheet/who%20and%20why%20recognize%20Palestine%20Factsheet%20-%20english%20July%202011_pdf.pdf|archivedate=17 January 2012}}</ref> ايس‏ے سال ستمبر دے آخر تک ، منصور نے دعویٰ کيتا کہ ایہ تعداد 139 تک پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔ == اسرائیلی پوزیشن == [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ دے خاتمے]] تے [[اوسلو معاہدے|اوسلو معاہداں دے درمیان]] ، کسی وی اسرائیلی حکومت نے فلسطینی ریاست د‏‏ی تجویز پیش نئيں کيتی۔ وزیر اعظم بنیامن نیتن یاہو د‏‏ی 1996–1999 د‏‏ی حکومت دے دوران ، انہاں نے رابن تے پیریز د‏‏ی دو سابقہ حکومتاں اُتے احساسنو‏ں نیڑے لیانے دا الزام عائد کيتا سی ، جسنو‏ں انہاں نے اک فلسطینی ریاست دے "خطرہ" ہونے دا دعوی کيتا سی تے کہیا سی کہ انہاں د‏‏ی اصل پالیسی مقصد ایہ سی کہ فلسطینی اتھارٹی کسی خود مختاری تو‏ں اگے نہ ودھ سک‏‏ے۔ نومبر 2001 وچ ، [[آرئیل شارون|ایریل شیرون]] پہلے اسرائیلی وزیر اعظم سن جنہاں نے ایہ اعلان کيتا کہ اک فلسطینی ریاست تنازعات دا حل تے اس د‏ی انتظامیہ دا ہدف ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=April 2020}} [[ایہود اولمرت|ایہود اولمرٹ]] د‏‏ی سربراہی وچ حکومت نے ايس‏ے مقصد نو‏‏ں دہرایا۔ 2009 وچ موجودہ نیتن یاھو حکومت دے افتتاح دے بعد ، حکومت نے اک بار فیر دعوی کيتا اے کہ اک فلسطینی ریاست اسرائیل دے لئی خطرہ ا‏‏ے۔ اُتے ، اوباما انتظامیہ دے دباؤ دے بعد ، حکومت‏ی پوزیشن وچ تبدیلی آئی تے 14 جون 2009 نو‏‏ں ، [[بنیامین نیتن یاہو|نتن یاہو]] نے پہلی بار اک تقریر د‏‏ی ، جس وچ انہاں نے اک غیر مسلح تے علاقائی طور اُتے کم فلسطینی ریاست دے تصور د‏‏ی حمایت کيتی۔ اس پوزیشن نے مستقب‏‏ل وچ فلسطینی ریاست دے حوالے کیتے جانے والے علاقےآں دے بارے وچ اس د‏ی وابستگی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ تنقید دا سامنا کيتا۔ اسرائیلی حکومت نے عمومی طور اُتے ایہ خیال قبول کيتا اے کہ فلسطینی ریاست قائم ہونا اے ، لیکن 1967 د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا ا‏‏ے۔ اسرائیلی فوجی ماہرین نے استدلال کيتا اے کہ 1967 د‏‏ی سرحداں حکمت عملی تو‏ں ناقابل معاف ني‏‏‏‏ں۔ اوہ ریاست دے معاملے اُتے اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی تو‏ں رجوع کرنے دے فلسطینی منصوبے د‏‏ی وی مخالفت کردا اے ، کیونجے اس دا دعوی اے کہ اوہ اوسلو معاہداں دے معاہدے دا احترام نئيں کردا اے جس وچ دونے فریقاں نے یکطرفہ حرکتاں اُتے عمل نہ کرنے اُتے اتفاق کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Prusher, Ilene R.|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2009/1115/p01s01-wome.html/%28page%29/2|title=Israel rejects Palestinian statehood bid via the UN|website=The Christian Science Monitor|date=15 November 2009}}</ref> نفتالی بینیٹ تے آئیلیٹ شاک نے بار بار استدلال کيتا اے کہ انہاں د‏‏ی پارٹی یامینا واحد اے جو [[دولت فلسطین|فلسطینی ریاست دے]] قیام د‏‏ی باضابطہ مخالفت کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Jeremy Sharon|url=https://www.jpost.com/Israel-Elections/Yamina-relies-on-sectoral-unity-to-vote-erosion-to-Likud-Blue-and-White-619415|title=Yamina relies on sectoral unity to prevent losing votes to other parties|website=[[دی جروشلم پوسٹ]]|date=1 March 2020}}</ref> == اقوام متحدہ وچ فلسطین == 14 اکتوبر 1974 نو‏‏ں ، [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] (پی ایل او) نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|جنرل اسمبلی]] نے فلسطینی عوام دے نمائندے دے طور اُتے تسلیم کيتا تے مکمل اجلاساں وچ فلسطین دے سوال اُتے جنرل اسمبلی دے مباحثاں وچ حصہ لینے دا حق حاصل کيتا۔ <ref>[[wikisource:United Nations General Assembly Resolution 3236|United Nations General Assembly Resolution 3236]]</ref> 22 نومبر 1974 نو‏‏ں ، پی ایل او نو‏‏ں غیر ریاستی مبصر د‏‏ی حیثیت دتی گئی ، جس تو‏ں پی ایل او نو‏‏ں اسمبلی دے تمام اجلاساں دے نال نال اقوام متحدہ دے ہور پلیٹ فارمز وچ وی حصہ لینے د‏‏ی اجازت ملی۔ 15 دسمبر 1988 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 43/177 نے نومبر 1988 دے فلسطین دے آزادی اظہار نامہ نو‏‏ں "تسلیم کيتا" تے اقوام متحدہ دے نظام وچ "فلسطین" دے ناں تو‏ں "فلسطین لبریشن آرگنائزیشن" د‏‏ی جگہ لے لی۔ 23 ستمبر 2011 نو‏‏ں ، صدر [[محمود عباس]] نے پی ایل او د‏‏ی جانب تو‏ں اقوام متحدہ وچ فلسطین د‏‏ی رکنیت دے لئی درخواست جمع کروائی۔ 29 نومبر 2012 نو‏‏ں ، جنرل اسمبلی نے اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 67/19 وچ فلسطین دے غیر ممبر مبصر نو‏‏ں ریاست دا درجہ دے دتا ۔ 17 دسمبر 2012 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے چیف پروٹوکول یہوچول یون نے فیصلہ کيتا کہ "ریاستہائے فلسطین" دا ناں سکریٹریٹ اقوام متحدہ د‏‏ی سرکاری دستاویزات وچ استعمال کريں گا۔ <ref name="Gharib">{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|title=U.N. Adds New Name: "State of Palestine"|last=Gharib|first=Ali|date=20 December 2012|accessdate=10 January 2013|website=[[The Daily Beast]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130101145115/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|archivedate=1 January 2013}}</ref> === اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت دے لئی درخواست ، 2011 === اسرائیل دے نال مذاکرات وچ دو سال دے وقفے وقفے دے بعد ، فلسطینی اتھارٹی نے [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ]] تو‏ں پہلے سرحداں اُتے ریاست فلسطین دے لئی پہچان حاصل کرنے دے لئی اک سفارتی مہم دا آغاز کيتا ، جدو‏ں کہ [[مشرقی یروشلم]] اس دا راجگڑھ سی۔ 2009 دے آخر وچ شروع ہونے والی انہاں کوششاں نے ستمبر 2011 وچ اس وقت وڈے پیمانے اُتے توجہ حاصل کيتی ، جدو‏ں صدر [[محمود عباس]] نے اقوام متحدہ وچ فلسطین نو‏‏ں اک رکن ریاست دے طور اُتے قبول کرنے دے لئی درخواست پیش کيتی۔ اس تو‏ں ریاست فلسطین نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے تسلیم کيتا جاندا ، جس تو‏ں اس د‏ی حکومت نو‏‏ں بین الاقوامی عدالتاں وچ ہور ریاستاں دے خلاف قانونی دعوے کرنے دا موقع مل جاندا ۔ <ref name="erekat">{{حوالہ کتاب|url=http://www.group194.net/english/index.php?mode=book&id=67|title=The Eminence of September|last=Erekat, Saeb|publisher=Group 194|access-date=2020-10-01|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216212306/http://www.group194.net/english/index.php?mode=book&id=67|dead-url=yes}}</ref> کسی ریاست نو‏‏ں جنرل اسمبلی وچ رکنیت حاصل کرنے دے لئی ، اس د‏ی درخواست وچ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل]] تو‏ں داخلے دے لئی پیشگی سفارش دے نال دو تہائی [[اقوام متحدہ دے رکن ملکاں|رکن ملکاں]] د‏‏ی حمایت حاصل ہونی چاہیے۔ اس دے لئی سلامتی کونسل دے پنج مستقل ممبراں وچو‏ں کسی تو‏ں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل ویٹو طاقت|ویٹو دی]] عدم موجودگی د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref name="erekat"/> ریاستہائے متحدہ تو‏ں ویٹو دے امکان اُتے ، فلسطینی رہنماواں نے اشارہ کيتا کہ اوہ "غیر رکن ریاست" د‏‏ی حیثیت وچ ہور محدود اپ گریڈ کرنے دا انتخاب کرسکدے نيں ، جس دے لئی جنرل اسمبلی وچ صرف اک سادہ اکثریت د‏‏ی ضرورت اے لیکن فلسطینیاں نو‏‏ں اس د‏ی پہچان ملدی ا‏‏ے۔ اوہ چاہندے سن ۔ "فلسطین 194" کہلانے والی اس مسانو‏ں ، عرب لیگ نے مئی وچ باضابطہ طور اُتے حمایت حاصل کيت‏ی سی تے 26 جون نو‏‏ں پی ایل او نے باضابطہ طور اُتے اس د‏ی تصدیق د‏‏ی سی۔ اس فیصلے نو‏‏ں اسرائیلی حکومت نے یکطرفہ اقدام قرار دتا سی ، جدو‏ں کہ فلسطینی حکومت دا کہنا سی کہ موجودہ تعطل اُتے قابو پانا ضروری ا‏‏ے۔ کئی ہور ملکاں جداں کہ جرمنی تے کینیڈا نے وی اس فیصلے د‏‏ی مذمت کردے ہوئے مذاکرات وچ جلد واپسی دا مطالبہ کيتا۔ اُتے ، بوہت سارے دوسرے جداں کہ ناروے تے روس نے وی ، اس منصوبے د‏‏ی تائید کيت‏ی ، جداں کہ [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|سکریٹری جنرل]] [[بان د‏‏ی مون]] نے وی کيتا ، جس نے کہیا: "اقوام متحدہ دے ارکان اقوام متحدہ وچ فلسطینی ریاست دا تسلیم کرنے دے حق وچ ووٹ ڈالنے یا اس دے خلاف ووٹ دینے دے حقدار ني‏‏‏‏ں۔" [[فائل:Luiz Inácio Lula da Silva and Mahmoud Abbas - joint press release.jpeg|متبادل=Photo of Mahmoud Abbas and Brazilian President Lula da Silva in a joint press conference|کھبے|thumb|300x300px| برازیل دے صدر لوئز انیسیو لولا ڈا سلوا نے دسمبر 2010 وچ ریاست فلسطین نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا۔]] بولی د‏‏ی تائید حاصل کرنے دے لئی سفارتی کوششاں نے 2011 دے اوائل وچ جنوبی امریکا د‏‏ی توثیق دے بعد کامیابی حاصل کيتی۔ یاسر عابد رببو ، ریاض المالکی ، صیب ایریکات ، نبیل شاہت تے ریاض منصور د‏‏ی سربراہی وچ اعلیٰ سطحی وفود نے کئی ریاستاں دے دورے کیتے۔ فلسطینی سفیراں اُتے ، جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں ہور عرب ریاستاں دے افراد د‏‏ی مدد کيت‏ی گئی سی ، اُتے انہاں حکومتاں د‏‏ی حمایت وچ شمولیت دا الزام عائد کيتا گیا سی جس وچ انہاں نو‏ں تسلیم کيتا گیا سی۔ ووٹ وچ اضافے دے دوران ، روس ، چین تے اسپین نے عوامی طور اُتے فلسطینی بولی دے لئی اپنی حمایت دا وعدہ کيتا ، جداں کہ [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] تے [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک|غیر منسلک ورگی]] بین سرکاری تنظیماں نے کيتا [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک|تحریک]] اسرائیل نے اس اقدام دا مقابلہ کرنے دے لئی اقدامات کیتے تے جرمنی ، اٹلی ، کینیڈا تے امریکا نے عوامی طور اُتے اعلان کيتا کہ اوہ اس قرارداد دے خلاف ووٹ ڈالاں گے۔ اسرائیلی تے امریکی سفارت کاراں نے اک مہم شروع د‏‏ی جس وچ بہت سارے ملکاں اُتے دباؤ ڈالیا گیا کہ اوہ ووٹ د‏‏ی مخالفت یا مخالفت کرن۔ اُتے ، جنرل اسمبلی وچ فلسطینیاں د‏‏ی "خود کار اکثریت" تو‏ں لطف اندوز ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Palestinians in perspective: implications for Mideast peace and U.S. policy|last=Gruen, G.E.|publisher=Institute of Human Relations Press, American Jewish Committee|year=1982|isbn=978-0-87495-042-7|page=16}}</ref> [[بنیامین نیتن یاہو|نیتن یاھو]] انتظامیہ نے کہیا کہ اوہ توقع نئيں کردی سی کہ اوہ اس قرارداد نو‏‏ں اگے ودھنے تو‏ں روک دے گی۔ اگست وچ ''ہیاریز'' نے اقوام متحدہ وچ اسرائیلی سفیر رون پروسسر دے حوالے تو‏ں دسیا کہ اسرائیل ستمبر تک جنرل اسمبلی وچ کِسے قرارداد نو‏‏ں روکنے دے قابل نئيں ہوئے گا۔ پروسر نے لکھیا ، "زیادہ تو‏ں زیادہ جو اسيں حاصل کرنے د‏‏ی امید ک‏ر سکدے نيں اوہ ریاستاں دے اک گروپ دے لئی اے جو ووٹ دے دوران پرہیز کرن گے یا غیر حاضر رہن گے" ، پروسر نے لکھیا۔ "صرف چند ملکاں فلسطینی اقدام دے خلاف ووٹ دین گے۔" اس د‏ی بجائے ، اسرائیلی حکومت نے ووٹ دا وزن کم کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، وڈی جمہوری طاقتاں د‏‏ی "اخلاقی اکثریت" حاصل کرنے اُتے توجہ دتی۔ [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دی]] پوزیشن اُتے کافی وزن رکھیا گیا سی ، جس دا حالے اعلان نئيں کيتا گیا سی۔ یوروپی یونین د‏‏ی خارجہ پالیسی د‏‏ی سربراہ کیتھرین ایشٹن نے کہیا اے کہ اس دا انحصار اس قرارداد دے لفظاں اُتے منحصر ا‏‏ے۔ اگست دے آخر وچ ، اسرائیل دے وزیر [[ایہود باراک|دفاع یہود بارک]] نے اشٹون نو‏‏ں دسیا کہ اسرائیل اس لفظ اُتے اثر انداز ہونے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے: "یہ بہت اہ‏م اے کہ تمام کھلاڑی اک متن لے ک‏ے آئیاں جو مسلط کرنے د‏‏ی کوشش دے بغیر ، مذاکرات وچ جلد واپسی اُتے زور دے گا۔ اطراف وچ پہلے د‏‏ی شرائط۔ " اسرائیل تے امریکا دونے د‏‏ی کوششاں نے وی اپنے منصوبےآں نو‏‏ں ترک کرنے تے مذاکرات وچ واپس آنے دے لئی فلسطینی قیادت اُتے دباؤ ڈالنے اُتے توجہ دتی۔ امریکا وچ ، [[امریکی کانگرس|کانگریس]] نے اس اقدام د‏‏ی مذمت کردے ہوئے اک بل منظور کيتا تے [[بارک اوباما|اوباما]] انتظامیہ تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ ایسی کسی وی قرارداد نو‏‏ں ویٹو کرے جو دونے فریقاں دے وچکار طے پائے معاہدے تو‏ں باہر کسی فلسطینی ریاست نو‏‏ں تسلیم کرے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=United States Congress|title={{USBill|111|hres|1765}}|date=15 December 2010|publisher=Library of Congress|website=111th Congress}}</ref> ايس‏ے طرح دا بل [[ریاستہائے متحدہ سینٹ|سینیٹ]] وچ وی منظور کيتا گیا ، جس وچ مغربی کنارے د‏‏ی امداد واپس لینے دا وی خطرہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=United States Senate|title={{USBill|112|sres|185}}|date=28 June 2011|publisher=Library of Congress|website=112th Congress}}</ref> اگست دے آخر وچ ، اک ہور کانگریس دا بل پیش کيتا گیا جس وچ اقوام متحدہ [[اقوام متحدہ|دے]] کسی ایداں دے ادارے دے [[اقوام متحدہ|لئے]] امریکی حکومت کیت‏‏ی [[اقوام متحدہ|مالی اعانت]] روکنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی سی جو فلسطین نو‏‏ں اک اعلیٰ درجے دا درجہ دینے وچ معاون ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ وچ سفیر سوسن رائس تے یروشلم وچ قونصل جنرل ڈینیئل روبائنسٹائن سمیت متعدد اعلیٰ امریکی عہدیداراں نے وی ایسی ہی دھمکیاں دتیاں ايس‏ے مہینے وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ اسرائیلی وزارت خزانہ PNA نو‏‏ں اپنی ماہانہ ادائیگی روک رہی ا‏‏ے۔ وزیر خارجہ ایویگڈور لیبرمین نے متنبہ کيتا کہ جے فلسطینی اقوام متحدہ وچ یکطرفہ کارروائی کردے نيں تاں اوہ اوسلو معاہداں د‏‏ی خلاف ورزی کرن گے تے اسرائیل خود نو‏‏ں انہاں دے پابند نئيں سمجھ‏‏ے گا۔ انہاں نے پی این اے تو‏ں تمام تعلقات منقطع کرنے د‏‏ی وی سفارش کيتی۔ [[فائل:Dmitry Medvedev in Palestine 18 January 2011-10.jpeg|متبادل=Photo of Mahmoud Abbas and Russian President Dmitry Medvedev in a joint press conference|کھبے|thumb|300x300px| روس دے [[صدر روس|صدر]] [[دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف]] نے جنوری 2011 وچ ریاست فلسطین دے لئی اپنی حمایت د‏‏ی تصدیق کيتی۔ ]] 11 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ، کوآرٹیٹ نے مذاکرات د‏‏ی واپسی اُتے تبادلہ خیال کرنے دے لئی ملاقات کيت‏ی ، لیکن اس ملاقات دا کوئی نتیجہ برآمد نئيں ہويا۔ صدر [[محمود عباس]] نے دعویٰ کيتا کہ جے اسرائیلی 1967 د‏‏ی سرحداں اُتے راضی ہوجاندے تے مغربی کنارے وچ [[اسرائیلی آباد کاری|آباد کاریاں]] وچ توسیع بند کردیندے تاں اوہ بولی معطل کرکے مذاکرات وچ واپس آجاواں گے۔ پی این اے د‏‏ی مہم وچ گھاہ د‏‏ی جڑاں د‏‏ی سرگرمی وچ ودھدی ہوئی سطح د‏‏ی حمایت دیکھی گئی۔ آواز نے اک آن لائن پٹیشن دا آغاز کيتا سی جس وچ اقوام متحدہ دے تمام ممبراں تو‏ں فلسطین نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی کوشش کيتی توثیق کرنے د‏‏ی اپیل کيتی گئی سی۔ مبینہ طور اُتے اس نے اپنے ابتدائی چار دناں وچ 500،000 ای دستخط حاصل کیتے ني‏‏‏‏ں۔ ونویس فلسطین نے مقامی نیوز ایجنسیاں دے نال شراکت وچ اک گھریلو مہم دا آغاز کيتا ، جس دا مقصد فلسطینی شہریاں د‏‏ی شمولیت تے تعاون حاصل کرنا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=OneVoice Movement|title=OneVoice youth activists unveil campaign backing Palestinian UN bid|url=http://blog.onevoicemovement.org/one_voice/2011/09/onevoice-youth-activists-unveil-campaign-backing-palestinian-un-bid.html|date=8 September 2011|accessdate=9 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111026171734/http://blog.onevoicemovement.org/one_voice/2011/09/onevoice-youth-activists-unveil-campaign-backing-palestinian-un-bid.html|archivedate=26 October 2011}}</ref> بیرون ملک ، متعدد ملکاں وچ کمپنیاں چلا‏ئی گئياں تے اپنی حکومتاں تو‏ں قرارداد وچ "ہاں" دے ووٹ ڈالنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Concerned Citizens|title=UNRECOGNISED|url=http://www.concernedcitizens.co.nz/unrecognised|accessdate=9 September 2011|archivedate=2 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402092612/http://www.concernedcitizens.co.nz/unrecognised}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Sadaka|title=Join Ireland’s call to support UN membership for Palestine!|url=http://sadaka.ie/Home/IrelandsCall.html|accessdate=9 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402092615/http://sadaka.ie/Home/IrelandsCall.html|archivedate=2 April 2012}}: "...to be printed in the Irish Times on 17th September 2011".</ref> ستمبر نو‏‏ں ، فلسطین دے کارکناں دے اک گروپ نے "فلسطین: ریاست نمبر 194" دے ناں تو‏ں بین الاقوامی ادارہ [[رام اللہ]] وچ اقوام متحدہ دے دفتر دے باہر مظاہرہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The National Campaign|url=http://www.palestinestate194.com/index.php/en/|website=Palestine: State No. 194|accessdate=9 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110923065505/http://www.palestinestate194.com/index.php/en|archivedate=23 September 2011}}</ref> مظاہرے دے دوران ، انھاں نے دفتر نو‏‏ں سیکرٹری جنرل بان د‏‏ی مون نو‏‏ں اک خط بھیجیا ، جس وچ انہاں تو‏ں "فلسطینی عوام دے انصاف دے تقاضاں دے حصول دے لئی ہر ممکن کوششاں کرنے" اُتے زور دینے د‏‏ی درخواست کيتی سی۔ اگلے ہی روز ، بان نے نامہ نگاراں نو‏‏ں دسیا: "ميں … فلسطینیاں د‏‏ی ریاست د‏‏ی حمایت کردا ہاں اک آزاد ، خود مختار ریاست فلسطین د‏‏ی حمایت کردا ہون۔ اس دا طویل عرصے تو‏ں تاخیر ہوچک‏ی اے ، لیکن انہاں نے ایہ وی کہیا کہ "ریاست نو‏‏ں تسلیم کرنا ایسی چیز اے جو رکن ملکاں دے ذریعہ طے کيتا جاندا ا‏‏ے۔" اقوام متحدہ دے ہور اعضاء نے پہلے وی فلسطینی ریاست نو‏‏ں دیکھنے دے لئی تیاری دا اظہار کيتا سی۔ اپریل 2011 وچ ، اقوام متحدہ دے مشرق وسطی دے امن عمل دے کوآرڈینیٹر نے فلسطینی اتھارٹی د‏‏ی ریاستی تعمیر د‏‏ی پیشرفت دے بارے وچ اک رپورٹ جاری د‏‏ی ، جس وچ "اس د‏ی انتظامیہ دے پہلوآں نو‏‏ں اک آزاد ریاست دے لئی کافی" دسیا گیا سی۔ [[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ|بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ دے]] ذریعہ اک ہفتہ پہلے شائع ہونے والی ايس‏ے طرح د‏‏ی تشخیص تو‏ں اس د‏ی بازگشت سنائی دی۔ [[عالمی بنک|عالمی بینک]] نے ستمبر 2010 وچ اک رپورٹ جاری کيت‏ی سی جس وچ دسیا گیا سی کہ مستقب‏‏ل نیڑے وچ کِسے وی موقع اُتے فلسطینی اتھارٹی "ریاست قائم کرنے دے لئی اچھی طرح تو‏ں پوزیشن وچ اے "۔ اُتے ، اس رپورٹ وچ روشنی پائی گئی اے ، جدو‏ں تک کہ فلسطینی معیشت وچ نجی شعبے د‏‏ی ترقی د‏‏ی حوصلہ افزائی نئيں کيت‏‏ی جاندی ، اک فلسطینی ریاست ڈونر اُتے انحصار کردی رہے گی۔ === غیر ممبر مبصر د‏‏ی حیثیت === [[فائل:UN Resolution of Palestine as Observer State.svg|thumb|400x400px| اقوام متحدہ دے مبصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں رائے دہندگی دے نتائج: <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> {{Legend inline|#74C365|In favour}} {{Legend inline|#ab4e52|Against}} {{Legend inline|#FADA5E|Abstentions}} {{Legend inline|#89CFF0|Absent}} {{Legend inline|#e0e0e0|Non-members}}]] ستمبر 2012 دے دوران ، فلسطین نے "مبصر وجود" تو‏ں "غیر ممبر مبصر ریاست" وچ درجہ ودھانے دا فیصلہ کيتا۔ ايس‏ے سال 27 نومبر نو‏‏ں ، اعلان کيتا گیا سی کہ ایہ اپیل سرکاری طور اُتے کيتی گئی اے تے 29 نومبر نو‏‏ں جنرل اسمبلی وچ ووٹ ڈالاں گے ، جتھ‏ے توقع د‏‏ی جارہی اے کہ ریاستاں د‏‏ی اکثریت د‏‏ی حمایت کيت‏ی جائے گی۔ فلسطین نو‏‏ں "غیر ممبر مبصر ریاست دا درجہ" دینے دے علاوہ ، مسودہ "اس امید دا اظہار کردا اے کہ سلامتی کونسل 23 ستمبر 2011 نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ مکمل رکنیت وچ داخلے دے لئی ریاست فلسطین دے ذریعہ پیش د‏‏ی جانے والی درخواست اُتے مثبت غور کرے گی ، 1967 تو‏ں پہلے د‏‏ی سرحداں اُتے مبنی دو ریاستی حل د‏‏ی توثیق کردا اے تے دونے فریقین دے وچکار مذاکرات نو‏‏ں فوری طور اُتے دوبارہ شروع کرنے د‏‏ی ضرورت اُتے زور دیندا ا‏‏ے۔ " جمعرات ، 29 نومبر 2012 نو‏‏ں ، 138–9 ووٹاں وچ (41 پرہیز دے نال) جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 67/19 منظور ہوئی ، جس دے تحت اقوام متحدہ وچ فلسطین نو‏‏ں "غیر ممبر مبصر ریاست" دا درجہ مل گیا۔ <ref name="unispal1">{{حوالہ ویب|url=https://unispal.un.org/unispal.nsf/0080ef30efce525585256c38006eacae/181c72112f4d0e0685257ac500515c6c?OpenDocument|title=A/67/L.28 of 26 November 2012 and A/RES/67/19 of 29 November 2012|publisher=Unispal.un.org|accessdate=2 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121210160010/http://unispal.un.org/unispal.nsf/0080ef30efce525585256c38006eacae/181c72112f4d0e0685257ac500515c6c?OpenDocument|archivedate=10 December 2012}}</ref><ref name="whatsinname">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/programmes/insidestory/2013/01/2013186722389860.html|title=Palestine: What is in a name (change)?|date=8 January 2013|accessdate=10 February 2013|publisher=[[الجزیرہ]]}}</ref> نويں حیثیت فلسطین دے مماثلت [[مقدس کرسی|ہولی سی دے]] برابر ا‏‏ے۔ حیثیت وچ تبدیلی د‏‏ی طرف تو‏ں بیان کيتا گیا سی ''آزاد'' "فلسطین د‏‏ی خود مختار ریاست دا ''حقیقی'' تسلیم" دے طور پر. ووٹنگ "نئيں" وچ [[کینیڈا]] ، [[چیک جمہوریہ|جمہوریہ چیک]] ، [[اسرائیل]] ، [[مارشل جزیرے|مارشل آئلینڈ]] ، [[ریاستہائے وفاقیہ مائکرونیشیا|فیڈریٹڈ اسٹیٹ آف مائیکرونیشیا]] ، [[ناورو]] ، [[پلاؤ]] ، [[پاناما]] تے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ امریکا]] شامل سن ۔ یہ جزوی طور اُتے تسلیم شدہ ریاست فلسطین تے اس دے شہریاں دے لئی ووٹ اک اہ‏م معیار سی ، جدو‏ں کہ ایہ اسرائیل تے امریکا دے لئی سفارتی دھچکيا سی۔ اقوام متحدہ وچ اک مبصر ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں ریاست فلسطین معاہداں تے [[اقوام متحدہ د‏‏ی متخصص ایجنسیاں د‏‏ی لسٹ|اقوام متحدہ د‏‏ی خصوصی ایجنسیاں]] ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.huffingtonpost.com/2013/01/07/state-of-palestine_n_2425682.html|title=State Of Palestine: Palestinians Change Name, Won't Rush To Issue New Passports|date=7 January 2013|accessdate=10 February 2013|last=Laub|first=Karin|last2=Daraghmeh|first2=Mohammed|website=The Huffington Post|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011202654/http://www.huffingtonpost.com/2013/01/07/state-of-palestine_n_2425682.html|archivedate=11 October 2014}}</ref> سمندر معاہدے دا قانون تے بین الاقوامی فوجداری عدالت وچ شامل ہونے د‏‏ی اجازت دیندی ا‏‏ے۔ اس نے فلسطین نو‏‏ں ایہ اجازت دتی اے کہ اوہ اقوام متحدہ دے ذریعہ تسلیم شدہ اک خود مختار ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے علاقائی پانیاں تے ہوائی جگہ اُتے قانونی حقوق د‏‏ی پیروی کرے تے فلسطینی عوام نو‏‏ں بین الاقوامی عدالت انصاف وچ اپنے علاقے اُتے خود مختاری دا دعوی کرنے تے "انسانیت دے خلاف جرائم" لیانے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ "اور جنگی جرائم دے الزامات ، بشمول [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] وچ اسرائیل دے خلاف [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین دے]] علاقے اُتے غیر قانونی قبضہ کرنا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thecitizen.co.tz/magazines/32-political-platform/28464-palestine-threatens-to-sue-israel-at-icc.html|archiveurl=https://archive.is/20130418225647/http://www.thecitizen.co.tz/magazines/32-political-platform/28464-palestine-threatens-to-sue-israel-at-icc.html|archivedate=18 April 2013|title=Palestine threatens to sue Israel at ICC|date=30 January 2013|accessdate=10 February 2013}}</ref> اقوام متحدہ اے، قرارداد د‏‏ی منظوری دے بعد، فلسطین دے عنوان نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ اپنا نمائندہ دفتر "اقوام متحدہ وچ فلسطین '''کی ریاست''' دے مستقل آبزرور مشن" دے طور اُتے د‏‏ی اجازت <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|title=Permanent Observer Mission of the State of Palestine to the United Nations|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|archivedate=31 January 2013}}</ref> اقوام متحدہ دے دا اک عکس دے طور اُتے کئی د‏‏ی طرف دیکھیا [[درحقیقت|ڈی]] بین الاقوامی قانون دے تحت ریاست فلسطین د‏‏ی خود مختاری نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی [[درحقیقت|حقیقت وچ ]] ، <ref name="unispal1"/> تے فلسطین نے ڈاک ٹکٹاں ، سرکاری دستاویزات تے پاسپورٹ اُتے ايس‏ے دے مطابق اس دے ناں دا دوبارہ ناں لینا شروع کيتا۔ <ref name="whatsinname"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/news/middle-east/palestinian-authority-officially-changes-name-to-state-of-palestine.premium-1.492065|title=Palestinian Authority officially changes name to 'State of Palestine'|date=5 January 2013|accessdate=10 February 2013|website=[[ہاریتز]]}}</ref> فلسطینی حکا‏م نے اپنے سفارتکاراں نو‏‏ں " [[فلسطینی قومی عملداری|فلسطین قومی اتھارٹی]] " دے برخلاف ، " [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین]] " د‏‏ی باضابطہ نمائندگی کرنے د‏‏ی وی ہدایت کيتی۔ ہور برآں ، 17 دسمبر 2012 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے چیف پروٹوکول یہوچول یون نے فیصلہ کيتا کہ "ریاستہائے فلسطین" دا ناں سکریٹریٹ اقوام متحدہ د‏‏ی سرکاری دستاویزات وچ استعمال کريں گا ، <ref name="Gharib"/> " [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین]] " نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے فلسطینی قوم دا سرکاری نام جمعرات 26 ستمبر 2013 نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ ، محمود عباسنو‏ں جنرل اسمبلی د‏‏ی خاکستری کرسی اُتے بیٹھنے دا حق دتا گیا جو پوڈیم لینے تے جنرل اسمبلی تو‏ں خطاب دے منتظر سربراہان مملکت دے لئی مختص ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.smh.com.au/world/un-allow-palestine-leader-abbas-to-use-headsofstate-chair-20130927-2uhr4.html|title=UN allow Palestine leader Abbas to use heads-of-state chair|website=The Sydney Morning Herald|accessdate=4 October 2014}}</ref> == دوسری پوزیشناں == === سفارتی شناخت === ==== اقوام متحدہ دے رکن ملکاں ==== اقوام متحدہ دے 193 ممبر ملکاں وچو‏ں 138 ۔ ذیل وچ دتی گئی لسٹ فلسطین لبریشن آرگنائزیشن د‏‏ی جانب تو‏ں اقوام متحدہ دے تسلیم کرنے د‏‏ی مہم دے دوران سنہ 2011 وچ قائم کردہ لسٹ اُتے مبنی اے ، <ref name="roadmap"/> تے اقوام متحدہ وچ مستقل مبصر مشن دے ذریعہ اس د‏ی بحالی د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ <ref name="unmission">[http://palestineun.org/about-palestine/diplomatic-relations/ "Diplomatic Relations"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927134802/http://palestineun.org/about-palestine/diplomatic-relations |date=2018-09-27 }}. Permanent Observer of the State of Palestine to the United Nations. Accessed March 2016</ref> کچھ ریاستاں ، جنہاں دے تھلے اک ستارے (*) دے نال نشان لگیا ہويا اے ، نے 4 جون 1967 (یعنی [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] ، [[غزہ پٹی|غزہ]] تے [[مشرقی یروشلم]] ) د‏‏ی سرحداں اُتے ریاست فلسطین نو‏‏ں واضح طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا ، جس نے [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ]] تو‏ں پہلے عرب خطے د‏‏ی تشکیل د‏‏ی [[6 روزہ جنگ|تھی]] ۔ {| class="wikitable sortable" style="width:100%; margin:auto;" |- ! # !! Name<ref>{{cite web |url=http://palestineun.org/about-palestine/diplomatic-relations/ |title=Diplomatic Relations |accessdate=16 October 2013 |publisher=Permanent Observer Mission of The State of Palestine to the United Nations New York |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927134802/http://palestineun.org/about-palestine/diplomatic-relations |dead-url=yes }}</ref> !! Date of recognition !! [[Foreign relations of Palestine|Diplomatic relations]] {{#tag:ref|Either with the Palestinian National Authority, the Palestine Liberation Organization, or the State of Palestine. The institution is specified where known.|group="note"|name="relcol"}} !! Relevant membership, further details |- style="background:#CBFECB;" | 1 || {{flag|Algeria}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Algeria |title=Algerie-Palestine-Diplomatie |url=http://www.mae.dz/ma_fr/stories.php?story=10/12/27/5462212 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |language=French |date=28 December 2010 |accessdate=1 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065207/http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en |archivedate=18 January 2012}} "Ambassadeur extraordinaire et plénipotentiaire de l'État de Palestine".</ref> || Arab League, OIC, African Union (AU); [[Algeria–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 2 || {{flag|Bahrain}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Bahrain |title=Bilateral Relations |url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=73&language=en-US |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=1 February 2011}}</ref> || Arab League, OIC |- style="background:#CBFECB;" | 3 || {{flag|Iraq}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC; [[Iraq–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 4 || {{flag|Kuwait}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Kuwait |title=The nature of the work of the Department of the Arab world |url=http://www.mofa.gov.kw/MOFA/index.php/2009-06-04-08-52-32/36-2009-06-04-06-41-35/1123-2009-06-10-07-53-49 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623070039/http://www.mofa.gov.kw/MOFA/index.php/2009-06-04-08-52-32/36-2009-06-04-06-41-35/1123-2009-06-10-07-53-49 |archivedate=23 June 2011}} "دولة فلسطين".</ref> || Arab League, OIC<ref>{{cite web |author=Government of Kuwait |title=The Arab Economic Summit 2009 |url=http://www.da.gov.kw/eng/articles/palestine.php |publisher=Al-Diwan Al-Amiri, official website, State of Kuwait |accessdate=18 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721090111/http://www.da.gov.kw/eng/articles/palestine.php# |archive-date=21 July 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}} "Mr. Mahmoud Abbas is the President of the Palestinian National Authority (PNA) and the President of the State of Palestine."</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 5 || {{flag|Libya}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 6 || {{flag|Malaysia}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC; [[Malaysia–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 7 || {{flag|Mauritania}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 8 || {{flag|Morocco}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU<ref>{{cite web |author=Government of Morocco |title=Conventions, Treaties, Agreements and Protocols |url=http://www.maec.gov.ma/EN/conventions.asp?PAYS=333 |accessdate=20 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722165523/http://www.maec.gov.ma/EN/conventions.asp?PAYS=333 |archivedate=22 July 2011}} "État de Palestine".</ref><ref>{{cite web |author=Government of Morocco |title=Protocole de coopération entre le Ministère des Affaires Culturelles du Maroc et le Ministère de la Culture et de l'Information de l'Etat Palestinien |url=http://www.maec.gov.ma/EN/fiche.asp?num=659 |accessdate=20 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722165530/http://www.maec.gov.ma/EN/fiche.asp?num=659 |archivedate=22 July 2011}}</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 9 || {{flag|Somalia}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 10 || {{flag|Tunisia}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Tunisia |title=Les Relations Tuniso–Palestiniennes |url=http://www.diplomatie.gov.tn/site/index.php?a=article&id=446 |accessdate=20 February 2011 |archive-date=2020-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406020848/https://www.diplomatie.gov.tn/site/index.php?a=article&id=446 |url-status=dead}} "Les deux pays ont établi des relations diplomatiques en 1994. chacune des deux parties étant représentée par un bureau de liaison."</ref> || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 11 || {{flag|Turkey}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Turkey |title=Turkey´s Political Relations with the Palestinian National Authority |url=http://www.mfa.gov.tr/turkey_s-political-relations-with-the-palestinian-national-authority.en.mfa |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=29 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906085951/http://www.mfa.gov.tr/turkey_s-political-relations-with-the-palestinian-national-authority.en.mfa# |archive-date=6 September 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}} "Turkey established official relations with the Palestine Liberation Organization (PLO) in 1975 and was one of the first countries that recognized the Palestinian State established in exile on 15 November 1988."</ref> || OIC; [[Palestine–Turkey relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 12 || {{flag|Yemen}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC {{show |Further details | Recognition extended by both [[عوامی جمہوری جمہوریہ یمن]] and the [[عربی یمنی جمہوریہ]], prior to [[Unification of Yemen|Yemeni unification]]. In a joint letter to the [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ]] sent just prior to unification, the Ministers of Foreign affairs of North and South Yemen stated that "All treaties and agreements concluded between either the Yemen Arab Republic or the People's Democratic Republic of Yemen and other States and international organizations in accordance with international law which are in force on 22 May 1990 will remain in effect, and international relations existing on 22 May 1990 between the People's Democratic Republic of Yemen and the Yemen Arab Republic and other States will continue."<ref>{{cite book |title=State Succession and Membership in International Organizations |last=Bühler |first=Konrad |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C&dq=State+Succession+and+Membership+in+International+Organizations&source=gbs_navlinks_s |publisher=Martinus Nijhoff Publisher}}</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 13 || {{flag|Afghanistan}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Afghanistan |title=Afghan Diplomatic Missions |url=http://www.afghanembassy.net/coms.php |publisher=Embassy of the Islamic Republic of Afghanistan, Canberra |accessdate=5 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723004653/http://www.afghanembassy.net/coms.php |archivedate=23 July 2011}} "Embassy of Afghanistan in Damascus … non-resident envoy to: Jordan, Lebanon and Palestine".</ref> || OIC {{show |Further details | Recognition extended by the [[جمہوری جمہوریہ افغانستان]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 14 || {{flag|Bangladesh}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 15 || {{flag|Cuba}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — |- style="background:#CBFECB;" | 16 || {{flag|Indonesia}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<!-- Palestine UN Observer and UNESCO Application say 15 November 1988 --><ref name="indonesia1">{{cite web |author=Government of Indonesia |title=Bilateral Cooperation – Palestine |url=http://www.deplu.go.id/Pages/IFPDisplay.aspx?Name=BilateralCooperation&IDP=44&P=Bilateral&l=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110525184944/http://www.deplu.go.id/Pages/IFPDisplay.aspx?Name=BilateralCooperation&IDP=44&P=Bilateral&l=en|url-status=dead|archive-date=25 May 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=1 February 2011}} "Indonesia's formal recognition towards the recently established State of Palestine the very next day, on 16 November 1988 … One year later, Indonesia and Palestine agreed to advance their bilateral relations through the signing of a Joint Communique on the Commencement of Indonesia-Palestine Diplomatic Relations at Ambassadorial Level, on 19 October 1988 … Indonesia assigned its Head of Mission to the Republic of Tunisia as the Ambassador non-resident for Palestine until 1 June 2004, when the assignment was relegated to the Indonesia's Ambassador for the Hashemite Kingdom of Jordan in Amman."</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="indonesia1" /> || OIC; [[Indonesia–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 17 || {{flag|Jordan}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC |- | 18 || {{flag|Madagascar}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 19 || {{flag|Malta}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- style="background:#CBFECB;" | 20 || {{flag|Nicaragua}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — |- style="background:#CBFECB;" | 21 || {{flag|Pakistan}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC; [[Pakistan–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 22 || {{flag|Qatar}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC |- style="background:#CBFECB;" | 23 || {{flag|Saudi Arabia}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC |- style="background:#CBFECB;" | 24 || {{flag|United Arab Emirates}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC; [[Palestine–United Arab Emirates relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 25 || {{flag|Serbia}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Serbia |url=http://www.mfa.gov.rs/Policy/Bilaterala/Palestine/index_e.html |title=Bilateral political relations Serbia-Palestine |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=5 December 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110519072259/http://mfa.gov.rs/Policy/Bilaterala/Palestine/index_e.html |archivedate=19 May 2011}}</ref> || —, [[Palestine–Serbia relations]] {{show |Further details | Recognition extended by the [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ]] (SFRY). Although the UN did not recognise the [[سربیا و مونٹینیگرو]] (later renamed [[سربیا و مونٹینیگرو]], itself to be succeeded by [[سربیا]] in 2006) as its successor, it claims to be such and pledges to adhere to all ratifications, signatures and recognitions conducted by SFRY.}} |- style="background:#CBFECB;" | 26 || {{flag|Zambia}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 27 || {{flag|Albania}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Albania |title=Diplomatic list |url=http://www.mfa.gov.al/dokumenta/diplomatic_list_2011.pdf |date=January 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=6 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725042626/http://www.mfa.gov.al/dokumenta/diplomatic_list_2011.pdf |archive-date=25 July 2011 |url-status=dead}} "Embassy of the State of Palestina".</ref> || OIC; [[Albania–Palestine relations]] {{show |Further details | Recognition extended by the [[People's Socialist Republic of Albania]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 28 || {{flag|Brunei Darussalam}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC<ref>{{cite web |author=Government of Brunei Darusalam |title=Minister of Foreign Affairs and Trade Welcomes the Palestinian President |url=http://www.mofat.gov.bn/news/20071023a.htm |date=23 October 2007 |publisher=Ministry of Foreign Affairs & Trade |accessdate=10 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065207/http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en |archivedate=18 January 2012}} "His Excellency Mahmoud Abbas, President of the State of the Palestine".</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 29 || {{flag|Djibouti}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 30 || {{flag|Mauritius}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 31 || {{flag|Sudan}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU<ref>{{cite web |author=President of Sudan |title=Speech elected President Omar al-Bashir during his inauguration ceremony in Parliament |url=http://www.sudan.gov.sd/ar/index.php?option=com_content&view=article&id=773:large-font-&catid=44:2008-06-06-15-25-58&Itemid=104 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526124353/http://www.sudan.gov.sd/ar/index.php?option=com_content&view=article&id=773%3Alarge-font-&catid=44%3A2008-06-06-15-25-58&Itemid=104 |url-status=dead |archive-date=26 May 2011 |accessdate=10 March 2011}} "... representative of His Excellency the President of the State of Palestine".</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 32 || {{flag|Cyprus}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}*<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU; [[Cyprus–Palestine relations]] {{show |Further details | In January 2011, the Cypriot government reaffirmed its recognition of the Palestinian state in 1988, and added that it would not recognise any changes to the pre-1967 borders.<ref>{{cite news |author=Kype |title=Cyprus will not recognize any changes to the pre-1967 borders |newspaper=Famagusta Gazette |date=31 January 2011 |url=http://famagusta-gazette.com/cyprus-will-not-recognize-any-changes-to-the-pre-borders-p11174-69.htm |accessdate=2 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008212054/http://famagusta-gazette.com/cyprus-will-not-recognize-any-changes-to-the-pre-borders-p11174-69.htm |archive-date=8 October 2011 |url-status=dead |archivedate=8 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111008212054/http://famagusta-gazette.com/cyprus-will-not-recognize-any-changes-to-the-pre-borders-p11174-69.htm }}</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 33 || {{flag|Czech Republic}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU {{show |Further details | Recognition extended by the [[Czechoslovak Socialist Republic]].<ref name="unesco" /> Following [[چیکوسلواکیا د‏‏ی تحلیل]], both the Czech Republic and Slovakia retained ties.}} |- style="background:#CBFECB;" | 34 || {{flag|Slovakia}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU {{show |Further details | Recognition extended by the [[Czechoslovak Socialist Republic]].<ref name="unesco" /> Following [[چیکوسلواکیا د‏‏ی تحلیل]], both the Czech Republic and Slovakia retained ties.}} |- style="background:#CBFECB;" | 35 || {{flag|Egypt}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU; [[Egypt–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 36 || {{flag|Gambia}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unmission" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 37 || {{flag|India}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="mea-in">{{cite web |title=India-Palestine Relations |publisher=Ministry of External Affairs – India |url=http://meaindia.nic.in/meaxpsite/foreignrelation/palestine.pdf |accessdate=7 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126020231/http://meaindia.nic.in/meaxpsite/foreignrelation/palestine.pdf |archive-date=26 November 2010 |url-status=dead}} "In 1947, India voted against the partition of Palestine at the UN GA. India was first Non-Arab State to recognize PLO … in 1974. India was one of the first countries to recognize the State of Palestine in 1988. In 1996, India opened its Representative Office to the Palestine Authority in Gaza, which later was shifted to Ramamllah in 2003".</ref> || [[India–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 38 || {{flag|Nigeria}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 39 || {{flag|Seychelles}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 40 || {{flag|Sri Lanka}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — |- style="background:#CBFECB;" | 41 || {{flag|Belarus}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — {{show |Further details | Recognition extended as the [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]. Belarus is the legal successor of the Byelorussian SSR and in the [[Constitution of Belarus|Constitution]] it states, "Laws, decrees and other acts which were applied in the territory of the Republic of Belarus prior to the entry into force of the present Constitution shall apply in the particular parts thereof that are not contrary to the Constitution of the Republic of Belarus."<ref>[[:s:Constitution of Belarus|Constitution of Belarus]], Art. 142.</ref> }} |- style="background:#CBFECB;" | 42|| {{flag|Guinea}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<!-- Palestine UN Observer says 21 November 1988 --><ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 43 || {{flag|Namibia}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU {{show |Further details | Namibia was established by the [[SWAPO|South West Africa People's Organization]] (SWAPO), which recognised the State of Palestine during its time as a UN observer entity.<ref>{{cite web |author=United Nations General Assembly |title=Resolution 43/160: Observer status of national liberation movements |url=http://www.undemocracy.com/A-RES-43-160.pdf |publisher=United Nations Documentation Centre |date=9 December 1988 |accessdate=3 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021195740/http://www.undemocracy.com/A-RES-43-160.pdf |archivedate=21 October 2012}}</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 44 || {{flag|Russia}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<ref name="unesco" />|| style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://www.palestine.ru/Russian/embassy/theembassy.html |script-title=ru:Посольство |publisher=Palestine.ru |language=Russian |accessdate=22 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100616082343/http://www.palestine.ru/Russian/embassy/theembassy.html |archivedate=16 June 2010}} "Первое представительство ООП (Организации Освобождения Палестины) в Москве было открыто в 1974 г., и первым Главой Представительства стал Бригадный Генерал Мухаммад Аль-Шаер. В 1981г. Представительство было преобразовано в дипломатическую миссию. А 18 ноября 1988 г. СССР официально признал Палестинское Государство. В январе 1990г. Представительство было преобразовано в Посольство Государство Палестина."</ref> || UNSC (permanent); [[Palestine–Russia relations]] {{show |Further details | Recognition extended as the Soviet Union. President [[دمتری میدوی ایدف]] reconfirmed the position in January 2011.<ref>{{Cite news |author=Sherwood, Harriet |title=Dmitry Medvedev restates Russian support for Palestinian state |url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/18/dmitry-medvedev-russia-palestinian-state |date=18 January 2011 |newspaper=The Guardian |accessdate=1 September 2011 |location=London}}</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 45 || {{flag|Ukraine}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — {{show |Further details | Recognition extended as the [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]], of which Ukraine is the legal successor. The modern republic continues all "rights and duties pursuant to international agreements of Union SSR which do not contradict the [[Constitution of Ukraine]] and interests of the Republic".<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/anot.cgi?nreg=1543-12 The Law of Ukraine on Succession of Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105221154/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/anot.cgi?nreg=1543-12 |date=2018-11-05 }}, [[Verkhovna Rada]] (5 October 1991).</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 46 || {{flag|Vietnam}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |title=Vietnam-Palestine Relations |publisher=Ministry of Foreign Affairs – Vietnam |url=http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv/nr040830134623/nr040830134911/ns070925152224 |accessdate=18 July 2009}} "1968: Viet Nam established ties with the Palestine Liberation Organization (PLO)... 19 November 1988: Viet Nam recognized the State of Palestine and officially transformed the PLO's resident Representative Office into the Embassy of the State of Palestine."</ref> || —, [[Palestine–Vietnam relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 47 || {{flag|China}} || style="text-align:center;"| {{dts|20 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || UNSC (permanent); [[China–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 48 || {{flag|Burkina Faso}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU; [[Burkina Faso-Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 49 || {{flag|Comoros}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 50 || {{flag|Guinea-Bissau}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 51 || {{flag|Mali}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 52 || {{flag|Cambodia}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — {{show |Further details | Recognition extended by the [[People's Republic of Kampuchea]], the predecessor to modern Cambodia. Its civil-war rival, [[Democratic Kampuchea]], announced its recognition three days prior.}} |- style="background:#CBFECB;" | 53 || {{flag|Mongolia}} || style="text-align:center;"| {{dts|22 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Mongolia |title=List of states with diplomatic relations |url=http://www.mfat.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=en |publisher=Ministry of Foreign Affairs and Trade |accessdate=10 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722215952/http://www.mfat.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=en |archivedate=22 July 2011}} "State of Palestine". Relations established with the PLO prior to the 1988 declaration of independence.</ref> || — {{show |Further details | Recognition extended by the [[Mongolian People's Republic]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 54 || {{flag|Senegal}} || style="text-align:center;"| {{dts|22 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 55 || {{flag|Hungary}} || style="text-align:center;"| {{dts|23 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU {{show |Further details | Recognition extended by the [[Hungarian People's Republic]].}} |- | 56 || {{flag|Cape Verde}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 57 || {{sort|Korea, North|{{flag|North Korea}}}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || —, [[North Korea–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 58 || {{flag|Niger}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 59 || {{flag|Romania}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU; [[Palestine–Romania relations]] {{show |Further details | Recognition extended by the [[اشتراکی جمہوریہ رومانیہ]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 60 || {{flag|Tanzania}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 61 || {{flag|Bulgaria}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU {{show |Further details | Recognition extended by the [[People's Republic of Bulgaria]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 62 || {{flag|Maldives}} || style="text-align:center;"| {{dts|28 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 63 || {{flag|Ghana}} || style="text-align:center;"| {{dts|29 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- | 64 || {{flag|Togo}} || style="text-align:center;"| {{dts|29 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 65 || {{flag|Zimbabwe}} || style="text-align:center;"| {{dts|29 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 66 || {{flag|Chad}} || style="text-align:center;"| {{dts|1 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 67 || {{flag|Laos}} || style="text-align:center;"| {{dts|2 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="laoshanoi">{{cite web |author=Government of Lao DPR |title=List of states whom Lao D.P.R. has established diplomatic relation since 1950 |url=http://www.embalaohanoi.gov.la/list%20of%20states%20with%20whom%20lao%20has%20set%20up%20diplomatic%20relation%20since%201950/LIST%20OF%20STATES%20WITH%20WHOM%20LAO%20PDR%20.htm |publisher=Lao Embassy in Hanoi |accessdate=31 December 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065207/http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en |archivedate=18 January 2012}} "Palestine".</ref> || — |- | 68 || {{flag|Sierra Leone}} || style="text-align:center;"| {{dts|3 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 69 || {{flag|Uganda}} || style="text-align:center;"| {{dts|3 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 70 || {{flag|Republic of the Congo}} || style="text-align:center;"| {{dts|5 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 71 || {{flag|Angola}} || style="text-align:center;"| {{dts|6 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="UNPLOlist">{{cite web |author=Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations |title=Palestine Embassies, Missions, Delegations Abroad |url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/11548;jsessionid=28CDCCFCCADD2376963B0ED42BD194DB |date=10 December 2010 |publisher=United Nations |accessdate=1 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110225003457/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/11548%3Bjsessionid%3D28CDCCFCCADD2376963B0ED42BD194DB |archivedate=25 February 2011}}</ref> || AU |- style="background:#CBFECB;" | 72 || {{flag|Mozambique}} || style="text-align:center;"| {{dts|8 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- | 73 || {{flag|São Tomé and Príncipe}} || style="text-align:center;"| {{dts|10 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- | 74 || {{flag|Democratic Republic of the Congo}} || style="text-align:center;"| {{dts|10 December 1988}}<!-- Palestine UN Observer says 18 December 1988 --><ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU {{show |Further details | Recognition extended by the [[زائر]], which was ruled by [[موبوتو سیسی سیکو]] until his removal in 1997 when the state was succeeded by the [[جمہوری جمہوریہ کانگو]] during the [[First Congo War]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 75 || {{flag|Gabon}} || style="text-align:center;"| {{dts|12 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 76 || {{flag|Oman}} || style="text-align:center;"| {{dts|13 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC |- style="background:#CBFECB;" | 77 || {{flag|Poland}} || style="text-align:center;"| {{dts|14 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU {{show |Further details | Recognition extended by the [[Polish People's Republic]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 78 || {{flag|Botswana}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=dOpGVpa57177513228adOpGVp |title=Palestine, Botswana establish full diplomatic relations |website=وكالة الأنباء والمعلومات الفلسطينية – وفا}}</ref> || AU |- | 79 || {{flag|Nepal}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || — |- | 80 || {{flag|Burundi}} || style="text-align:center;"| {{dts|22 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- | 81 || {{flag|Central African Republic}} || style="text-align:center;"| {{dts|23 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- | 82 || {{flag|Bhutan}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || — |- | 83 || {{flag|Rwanda}} || style="text-align:center;"| {{dts|2 January 1989}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 84 || {{flag|Ethiopia}} || style="text-align:center;"| {{dts|4 February 1989}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU {{show |Further details | Recognition extended by the [[People's Democratic Republic of Ethiopia]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 85 || {{flag|Iran}} || style="text-align:center;"| {{dts|4 February 1989}}<!-- Palestine UN Observer says 4 February 1988, but that predates the declaration of independence --><ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC; [[Iran–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 86 || {{flag|Benin}} || style="text-align:center;"| {{dts|May 1989}} or before<ref name="unesco" /><ref name="undpsca" /> {{When|date=January 2011}}<!-- BENIN, EQUATORIAL GUINEA and KENYA are listed without dates. The document was submitted in May 1989. In November 1988, Reuters published a list of 54 countries (see https://news.google.com/newspapers?id=rqEVAAAAIBAJ&sjid=jQsEAAAAIBAJ&pg=5008%2C4641271, although it says it may be incomplete) in which these three did not appear. --> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- | 87 || {{flag|Equatorial Guinea}} || style="text-align:center;"| {{dts|May 1989}} or before<ref name="unesco" /><ref name="undpsca" />{{When|date=January 2011}}<!-- See note in Benin entry --> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 88 || {{flag|Kenya}} || style="text-align:center;"| {{dts|May 1989}} or before<ref name="unesco" /><ref name="undpsca" /><ref>{{Cite book |author=Peters, Joel |title=Israel and Africa: the problematic friendship |publisher=I.B.Tauris |year=1992 |page=[https://archive.org/details/israelafricap00pete/page/141 141] |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete/page/141}}</ref>{{When|date=January 2011}}<!-- See note in Benin entry --> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 89 || {{flag|Vanuatu}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 August 1989}}<ref>Government of Vanuatu (21 August 1989). [[:commons:File:Vanuatu's Recognation of Palestine.jpg|Letter to ambassador Ali Kazak]] (Ref: 8/3/3/nv-mf, 10/417/2). Ministry of Foreign Affairs. Accessed 30 May 2011.</ref> || style="text-align:center;"| Yes || — |- style="background:#CBFECB;" | 90 || {{flag|Philippines}}<ref name="phamman">{{cite web |author=Embassy of the Philippines in Amman |title=Amb. Julius D. Torres presents credentials to Palestinian president |publisher=Government of the Philippines |date=6 December 2009 |url=http://www.philembassy-amman.net/2009/12/06/amb-julius-d-torres-presents-credentials-to-palestinian-president/ |accessdate=16 November 2010 |archive-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107111950/https://www.philembassy-amman.net/2009/12/06/amb-julius-d-torres-presents-credentials-to-palestinian-president/ |dead-url=yes }} "...as non-resident Ambassador to Palestine to Palestinian National Authority President Mahmoud Abbas".</ref><ref>{{cite web |author=Department of Budget and Management |title=Embassies and Diplomatic Missions |publisher=Government of the Philippines |url=http://www.dbm.gov.ph/08%20dir/diplomatic/embassies.pdf |accessdate=15 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718234720/http://www.dbm.gov.ph/08%20dir/diplomatic/embassies.pdf |archivedate=18 July 2011}} "Consulate General of the State of Palestine".</ref><ref>{{cite news |author=Budianto, Lilian |title=Palestine issue still low on ASEAN agenda |newspaper=The Jakarta Post |publisher=PT Bina Media Tenggara |date=8 December 2010 |url=http://www.thejakartapost.com/news/2010/12/08/palestine-issue-still-low-asean-agenda.html |accessdate=11 December 2010}}</ref> || style="text-align:center;"| {{dts|September 1989}}<ref name="PhilippineBook" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="PhilippineBook">{{cite book |title=Embassies & consulates in the Philippines |publisher=Best of the Philippines |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=CEqPAAAAMAAJ&dq=inauthor:%22Best+of+the+Philippines+%28Manila,+Philippines%29%22&source=gbs_navlinks_s |isbn=9789719151609}}, p219: "The State of Palestine is recognized by over one hundred states including the Republic of the Philippines. In September 1989, diplomatic relations were established between the two governments leading to the opening of the Embassy of the State of Palestine in Manila, May 1990."</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 91 || {{flag|Eswatini}}<ref>{{cite news |script-title=ar:السفير عبد الجواد يقدم نسخة من أوراق اعتماده لوزير خارجية مملكة سوازيلاند |url=http://www.pnn.ps/index.php?option=com_content&task=view&id=94139 |date=3 November 2010 |publisher=Palestine News Network |accessdate=29 August 2011 |language=Arabic}}</ref> || style="text-align:center;"| {{dts|1 July 1991}}<ref>{{cite news |title=These are all the countries that recognise Palestine as a state |url=http://indy100.independent.co.uk/article/these-are-all-the-countries-that-recognise-palestine-as-a-state--ZJRk0Dpo_l |accessdate=28 May 2016 |archivedate=9 June 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160609011518/http://indy100.independent.co.uk/article/these-are-all-the-countries-that-recognise-palestine-as-a-state--ZJRk0Dpo_l }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite news |author=Palestinian National Authority |script-title=ar:السفير عبد الجواد يقدم نسخة من أوراق اعتماده لوزير خارجية مملكة سوازيلاند |url=http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=862 |language=Arabic |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=17 August 2011 |archive-url=https://archive.today/20120804143753/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=862 |archive-date=4 August 2012 |url-status=dead |title=Archive copy |archivedate=30 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120330213019/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=862 }}</ref> || AU |- style="background:#CBFECB;" | 92 || {{flag|Kazakhstan}} || style="text-align:center;"| {{dts|6 April 1992}}<ref name="Kazakhstan" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Kazakhstan">{{cite web |author=Government of Kazakhstan |title=Cooperation of the Republic of Kazakhstan with the State of Palestine |url=http://portal.mfa.kz/portal/page/portal/mfa/en/content/policy/cooperation/asia_africa/16 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722142503/http://portal.mfa.kz/portal/page/portal/mfa/en/content/policy/cooperation/asia_africa/16 |archivedate=22 July 2011}} Relations established on 6 April 1992. Palestinian Embassy in Kazakhstan was opened in 1993.</ref> || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 93 || {{flag|Azerbaijan}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 April 1992}}<ref name="Azerbaijan" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Azerbaijan">{{cite web |author=Government of Azerbaijan |title=Politics |url=http://mfa.gov.az/files/file/Azerbaijan%20-%20Palestine.pdf |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=30 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903192935/http://mfa.gov.az/files/file/Azerbaijan%20-%20Palestine.pdf |archive-date=3 September 2013 |url-status=dead}} "The Republic of Azerbaijan has diplomatic relations with Palestine since 15.04.1992".</ref>|| OIC; [[Azerbaijan–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 94 || {{flag|Turkmenistan}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 April 1992}}<ref>{{cite web |title=States with which Turkmenistan established diplomatic ties |url=http://www.mfa.gov.tm/en/mfa-en/diplomacy/diplomatic-relations |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Turkmenistan |accessdate=19 May 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304102908/http://www.mfa.gov.tm/en/mfa-en/diplomacy/diplomatic-relations |archivedate=4 March 2016}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/en/articles/16102.html |title=Palestinian Ambassador accredited in Turkmenistan |work=Turkmenistan.ru |date=6 April 2012 |accessdate=6 May 2012 |archive-date=5 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005011841/http://www.turkmenistan.ru/en/articles/16102.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.turkmenistan.gov.tm/_eng/?id=651 |title=Ambassador of Palestine accredited to Turkmenistan |newspaper=Turkmenistan: The Golden Age |agency=State News Agency of Turkmenistan |date=6 April 2012 |accessdate=6 May 2012}}</ref> || OIC<ref name="Turkmenistan">{{cite web |author=Staff writers |title=Niyazov offers condolences to leadership and people of Palestine over demise of Yasser Arafat |url=http://www.turkmenistan.ru/en/node/1968 |date=11 November 2004 |publisher=Turkmenistan.ru |accessdate=29 August 2011 |archive-date=23 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323161229/http://www.turkmenistan.ru/en/node/1968 |dead-url=yes }} "Niyazov sent a message of condolences to the government of the State of Palestine".</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 95 || {{flag|Georgia}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 April 1992}}<ref>{{cite web |author=Ismail, Mohamed |title=Interview of Minister of Foreign Affairs of Georgia Gela Bezhuashvili to the newspaper ''Egyptian Gazette'' |url=http://embassy.mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=424&info_id=1300 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Georgia |accessdate=24 May 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721025941/http://embassy.mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=424&info_id=1300 |archivedate=21 July 2011}} "[Bezhuashvili] added that Georgia recognised the Palestinian state in 1992 and has official ties with it."</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Georgia |title=Bilateral Relations between Georgia and Palestine |url=http://www.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=346&lang_id=ENG |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101218172600/http://mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=346 |archivedate=18 December 2010}} Relations established 25 April 1992.</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 96 || {{flag|Bosnia and Herzegovina}} || style="text-align:center;"| {{dts|27 May 1992}}<ref name="Bozheg">{{cite web |author=Government of Bosnia and Herzegovina |title=Dates of Recognition and Establishment of Diplomatic Relations |url=http://www.mfa.ba/vanjska_politika_bih/bilateralni_odnosi/datumi_priznanja_i_uspostave_diplomatskih_odnosa/default.aspx?id=6 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706131415/http://www.mfa.ba/vanjska_politika_bih/bilateralni_odnosi/datumi_priznanja_i_uspostave_diplomatskih_odnosa/default.aspx?id=6 |archivedate=6 July 2011}} "Lista zemalja koje su priznale Bosnu i Hercegovinu i datumi uspostavljanja diplomatskih odnosa – Palestine – 27.05.1992, 30.10.1992".</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Bozheg" /> || |- style="background:#CBFECB;" | 97 || {{flag|Tajikistan}} || style="text-align:center;"| {{dts|6 September 1992}}<ref name="Tajikistan" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Tajikistan">{{cite journal |script-title=ru:ДИПЛОМАТИЯ ТАДЖИКИСТАНА |year=1994 |url=http://mfa.tj/mid/documents/Diplomatiya_Tajikistana.pdf |accessdate=21 December 2011 |author=Ministry of Foreign Affairs of Tajikistan |page=25 |location=Dushanbe |language=Russian |journal= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110821213006/http://mfa.tj/mid/documents/Diplomatiya_Tajikistana.pdf |archive-date=21 August 2011 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809184303/http://mfa.tj/mid/documents/Diplomatiya_Tajikistana.pdf |date=9 August 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://mfa.tj/files/kitobkhona/tajikistan_diplomacy_the_past_and_the_present_1/tajikistan_diplomacy_the_past_and_the_present_en.pdf |title=page 166 -COUNTRIES, THAT ESTABLISHED DIPLOMATIC RELATIONS WITH THE REPUBLIC OF TAJIKISTAN |access-date=19 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305231414/http://mfa.tj/files/kitobkhona/tajikistan_diplomacy_the_past_and_the_present_1/tajikistan_diplomacy_the_past_and_the_present_en.pdf |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead}}</ref> || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 98 || {{flag|Uzbekistan}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 September 1994}}<ref name="Uzbekistan" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Uzbekistan">{{cite web |author=Government of Uzbekistan |title=List of States with which the Republic of Uzbekistan established diplomatic relations |url=http://mfa.uz/eng/inter_cooper/dipl_relat/ |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031024556/http://mfa.uz/eng/inter_cooper/dipl_relat/ |archivedate=31 October 2010}} "Diplomatic relations established with the State of Palestine 25 September 1994".</ref> || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 99 || {{flag|Papua New Guinea}} || style="text-align:center;"| {{dts|4 October 1994}}<!-- Palestine UN Observer says 13 January 1995 --><ref name="png">Government of Papua New Guina (4 October 2004). [[:commons:File:PNG statement Recognising Palestine.jpg|PNG establishes formal diplomatic relations with Palestine]]. Press release. Office of the Prime Minister. Accessed 30 May 2011.</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="png" /><ref name="pacdel">{{cite web |author=General Delegation of Palestine to Australia, New Zealand and the Pacific |title=Profiles |url=http://www.palestine-australia.com/ |publisher=Palestinian National Authority |accessdate=20 November 2010}} "The Head of the General Delegation of Palestine to Australia and New Zealand and Ambassador to East Timor, Papua New Guinea and Vanuatu."</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 100 || {{flag|South Africa}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 February 1995}} || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of South Africa |title=Palestine (The State of) |url=http://www.dfa.gov.za/foreign/bilateral/palestine.html |publisher=Department of International Relations and Cooperation |accessdate=5 December 2010}} "The establishment of full diplomatic relations with the State of Palestine was announced on 15 February 1995. … South African Representation in Palestine – The South African Representative to the Palestinian National Authority … State of Palestine Representation in South Africa – Embassy of the State of Palestine".</ref> || AU; [[Palestine–South Africa relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 101 || {{flag|Kyrgyzstan}} || style="text-align:center;"| {{dts|12 September 1995}} || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{Cite web |url=http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/98 |title=List of countries with which the KR established diplomatic relations |access-date=19 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809123728/http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/98 |archive-date=9 August 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |author=Government of Kyrgyzstan |title=List of countries with which the KR established diplomatic relations |url=http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/141l |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=6 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204123024/http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/141l |archive-date=4 February 2016 |url-status=dead}}</ref> || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 102 || {{flag|Malawi}} || style="text-align:center;"| {{dts|23 October 1998}}*<ref name="lesotho" /><ref>{{cite news |title=Diplomatic relations between Palestine and Malawi |url=http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/981023/1998102320.html |accessdate=20 December 2011 |newspaper=Arabic News |date=23 October 1998 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/19991009131851/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/981023/1998102320.html |archivedate=9 October 1999}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Malawi |title=Malawi Embassies Abroad |url=http://www.foreignaffairs.gov.mw/index.php?option=com_content&view=article&id=55 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=19 April 2011 |accessdate=25 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130102115850/http://www.foreignaffairs.gov.mw/index.php?option=com_content&view=article&id=55 |archivedate=2 January 2013}}</ref> || AU |- style="background:#CBFECB;" | 103 || {{flag|East Timor}} || style="text-align:center;"| {{dts|1 March 2004}}<ref name="timor">Government of Timor-Leste (1 March 2004). [[:commons:File:East Timor, Protocol of Diplomatic Relations.jpg|Protocol on the Establishment of Diplomatic Relations between the State of Palestine and the Democratic Republic of Timor-Leste]]. Ministry of Foreign Affairs and Co-operation. Accessed 30 May 2011.</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="pacdel" /><ref name="timor" /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 104 || {{flag|Paraguay}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 March 2005}}*<!-- Palestine UN OBserver says 29 January 2011, but that was the date of the "reitera expresamente el reconocimiento" --><ref name="paraguay">{{Cite press release |author1=Government of Paraguay |author2=Ministry of Foreign Affairs |title=Reconocimiento del Estado de Palestina |url=http://www.mre.gov.py/dependencias/prensa/comunicados/listado.asp?codigo=381&dondeIr=main.asp |date=28 January 2011 |language=Spanish |accessdate=29 January 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314182644/http://www.mre.gov.py/dependencias/prensa/comunicados/listado.asp?codigo=381&dondeIr=main.asp |archivedate=14 March 2012}} "... estableció relaciones diplomáticas con Palestina el 25 de marzo de 2005 mediante el intercambio de Notas Reversales, acto que implicó su reconocimiento. … Por esta declaración la República del Paraguay reitera expresamente el reconocimiento de ese Estado como libre e independiente con las fronteras del 4 de junio de 1967."</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="paraguay" /> || — {{show |Further details | On 28 January 2011, Paraguay's Ministry of Foreign Affairs issued a written reaffirmation of its government's recognition of the State of Palestine. The statement noted that the establishment of diplomatic relations between the two governments in 2005 had implied mutual recognition.<ref name="paraguay" />}} |- style="background:#CBFECB;" | 105 || {{flag|Montenegro}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 July 2006}}<ref name="Montenegro">{{cite web |author=Government of Montenegro |title=Dates of Recognition and Establishment of Diplomatic Relations |url=http://www.mip.gov.me/en/index.php/Bilateral/dates-of-recognition-and-establishment-of-diplomatic-relations.html |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417153150/http://www.mip.gov.me/en/index.php/Bilateral/dates-of-recognition-and-establishment-of-diplomatic-relations.html |archivedate=17 April 2010}} "Palestine, State of Palestine – Date of Recognition 24 July 2006; Date of Establishment of Diplomatic Relations 1 August 2006."</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Montenegro" /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 106 || {{flag|Costa Rica}} || style="text-align:center;"| {{dts|5 February 2008}}<ref>{{cite web |author=Government of Costa Rica |title=Palestina.doc |url=http://www.rree.go.cr/file-hn.php?id_file=879 |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores y Culto |language=Spanish |accessdate=10 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110421012411/http://www.rree.go.cr/file-hn.php?id_file=879 |archivedate=21 April 2011}} "La República de Costa Rica y el Estado de Palestina acordaron hoy el establecimiento de relaciones diplomáticas".</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{Cite news |author=Perelman, Marc |title=Costa Rica Opens Official Ties With 'State of Palestine' |url=http://www.forward.com/articles/12761/ |date=7 March 2008 |newspaper=Forward |publisher=The Jewish Daily |accessdate=20 November 2010}}</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 107 || {{flag|Lebanon}} || style="text-align:center;"| {{dts|30 November 2008}} || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{Cite news |title=Abbas in Lebanon to rally support for UN bid |url=http://www.maannews.com/Content.aspx?id=413645 |publisher=Ma'an News Agency |date=16 August 2011 |accessdate=6 October 2017 |archivedate=10 September 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180910061018/http://www.maannews.com/Content.aspx?id=413645 }}</ref> || Arab League, OIC {{show |Further details | Date given is that of first official recognition. In Palestine's application to UNESCO in May 1989, Lebanon was listed as having recognised the State of Palestine, but without a date.<ref name="unesco" /> The list was submitted without objection from Lebanon, but later sources have shown that official recognition was not accorded until 2008.<ref>{{cite news |title=Lebanon offers formal recognition to state of Palestine |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/Nov/29/Lebanon-offers-formal-recognition-to-state-of-Palestine.ashx |newspaper=The Daily Star |accessdate=21 December 2011 |date=29 November 2008}}</ref> At that time, the Lebanese cabinet approved the establishment of full diplomatic relations with the State of Palestine, but did not set a date for when this was to occur. On 11 August 2011, the cabinet agreed to implement its earlier decision and Abbas formally inaugurated his government's embassy in Beirut on 16 August.<ref>See the following: * {{cite news |title=Lebanon recognizes 'state of Palestine' |newspaper=The Jerusalem Post |date=30 November 2008}} "The Lebanese government has approved forming full diplomatic relations with what it calls the 'state of Palestine', and is elevating the office of the Palestine Liberation Organization (PLO) in Beirut to the status of an embassy. No date has been set to carry out the decision, which was announced by Lebanese Information Minister Tariq Mitri." * {{cite news |author=Assi, Hussein |title=Palestinian Ambassador: Optimistic Over Palestinian Rights in Lebanon |url=http://www.almanar.com.lb/english/adetails.php?eid=24496&frid=43&seccatid=14&cid=43&fromval=1 |newspaper=Al-Manar |date=13 August 2011 |accessdate=16 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824043128/http://www.almanar.com.lb/english/adetails.php?eid=24496&frid=43&seccatid=14&cid=43&fromval=1 |archive-date=24 August 2011 |url-status=dead |archivedate=24 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824043128/http://www.almanar.com.lb/english/adetails.php?eid=24496&frid=43&seccatid=14&cid=43&fromval=1 }} "Palestinian ambassador to Lebanon Abdullah Abdullah … recalled that the Lebanese cabinet has acknowledged the state of Palestine and decided to establish diplomatic relations with it since 2008." * {{cite news |title=Lebanon to Establish Diplomatic Relations with State of Palestine |url=http://www.alsumaria.tv/news/3518/lebanese-government-to-establish-diploma |publisher=[[Al Sumaria]] |date=29 November 2008 }} "The Lebanese Cabinet decided at its meeting Thursday to establish diplomatic relations with the State of Palestine to implement the Cabinet decision of 2008."</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 108 || {{flag|Côte d'Ivoire}} || style="text-align:center;"| {{dts|1 December 2008}}<ref name="jeuneafrique">{{cite news |title=Diplomatie : pourquoi et comment (presque) toute l’Afrique reconnaît l’État palestinien |url=http://www.jeuneafrique.com/39567/politique/diplomatie-pourquoi-et-comment-presque-toute-l-afrique-reconna-t-l-tat-palestinien/ |accessdate=28 May 2016 |date=1 December 2014}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 109 || {{flag|Venezuela}} || style="text-align:center;"| {{dts|27 April 2009}}<ref>{{cite web |author=Bolivarian Government of Venezuela |title=Venezuela y Palestina establecen relaciones diplomáticas: Comunicado Conjunto Sobre el Establecimiento de Relaciones Diplomáticas entre la República Bolivariana de Venezuela y el Estado de Palestina |publisher=Ministry of Communication and Information |date=27 April 2009 |url=http://www.minci.gob.ve/a_r_r/1/188717/venezuela_y_palestina.html |accessdate=15 November 2010 |language=es |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716200808/http://www.minci.gob.ve/a_r_r/1/188717/venezuela_y_palestina.html |archivedate=16 July 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || —, [[Palestine–Venezuela relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 110 || {{flag|Dominican Republic}} || style="text-align:center;"| {{dts|14 July 2009}}<!-- Palestine UN Observer says 15 July 2009 --><ref>{{cite web |author=Government of the Dominincan Republic |title=RD y Palestina firman relaciones diplomáticas |url=http://www.presidencia.gob.do/app/article.aspx?id=11145 |date=14 July 2009 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=31 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311074957/http://www.presidencia.gob.do/app/article.aspx?id=11145 |archivedate=11 March 2012 |language=es}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="dominicanr">{{cite web |author=Government of the Dominican Republic |title=Comunicado Conjunto para Establecimiento Relaciones Diplomaticas entre la Republica Dominican y el Estado de Palestina |url=http://www.serex.gov.do/exterior/pe/Lists/Relaciones%20Diplomticas%20de%20RD/Attachments/122/COMUNICADO%20CONJUNTO%20PARA%20ESTABLECIMIENTO%20RELACIONES%20DIPLOMATICAS%20ENTRE%20PALESTINA%20Y%20LA%20RD.pdf |date=15 July 2009 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=31 December 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090920044854/http://www.serex.gov.do/exterior/pe/Lists/Relaciones%20Diplomticas%20de%20RD/Attachments/122/COMUNICADO%20CONJUNTO%20PARA%20ESTABLECIMIENTO%20RELACIONES%20DIPLOMATICAS%20ENTRE%20PALESTINA%20Y%20LA%20RD.pdf |archivedate=20 September 2009}} "Presidente del Estado de Palestina".</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 111 || {{flag|Brazil}} || style="text-align:center;"| {{dts|1 December 2010}}*<!-- Palestine UN Mission list says 3 December 2011 --><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131231925/http://www.itamaraty.gov.br/sala-de-imprensa/notas-a-imprensa/reconhecimento-do-estado-palestino-nas-fronteiras-de-1967|archive-date=31 January 2011 |url=http://www.itamaraty.gov.br/sala-de-imprensa/notas-a-imprensa/reconhecimento-do-estado-palestino-nas-fronteiras-de-1967 |title=Reconhecimento do Estado Palestino nas Fronteiras de 1967 / Recognition of the Palestinian State along the 1967 Borders / Reconnaissance de l'Etat de Palestine dans les frontières de 1967 |date=3 December 2010 |accessdate=16 October 2013 |publisher=Minister of Foreign Affairs of Brazil |quote=In a letter sent by President Luiz Inácio Lula da Silva to the President of the Palestinian National Authority, Mahmoud Abbas, on 1 December 2010, the Brazilian Government has recognized the Palestinian State based on the existing borders in 1967.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2010/12/201012504256198565.html |title=Brazil recognises Palestine |date=5 December 2010 |accessdate=16 October 2013 |publisher=[[الجزیرہ]]}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Brazil |title=Reconhecimento do Estado Palestino nas Fronteiras de 1967 |url=http://www.itamaraty.gov.br/sala-de-imprensa/notas-a-imprensa/reconhecimento-do-estado-palestino-nas-fronteiras-de-1967 |publisher=Ministry of Exterior Relations |accessdate=3 December 2010 |language=pt |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131231925/http://www.itamaraty.gov.br/sala-de-imprensa/notas-a-imprensa/reconhecimento-do-estado-palestino-nas-fronteiras-de-1967 |archivedate=31 January 2011}}</ref> || [[Brazil–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 112 || {{flag|Argentina}} || style="text-align:center;"| {{dts|6 December 2010}}*<ref>{{cite web |author=Government of Argentina |title=La Republica Argentina ha reconocido a Palestina como Estado libre e independiente |url=http://www.mrecic.gov.ar/portal/ver_adjunto.php?id=3048 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=6 December 2010 |accessdate=20 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110531185526/http://www.mrecic.gov.ar/portal/ver_adjunto.php?id=3048 |archivedate=31 May 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Gobernio de la provincia de Salta |title=Almuerzo países Árabes |url=http://www.casadesalta.gov.ar/eventos/arabes.html |publisher=Delegación de la Casa Salta |date=30 September 2009 |accessdate=22 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101014041032/http://www.casadesalta.gov.ar/eventos/arabes.html |archivedate=14 October 2010}} "Embajador Estado de Palestina".</ref><ref>{{cite web |author=Gobierno de la Provincia del Neuquén |title=La Vicegobernadora recibió al embajador del Estado de Palestina |url=http://w2.neuquen.gov.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=599:la-vicegobernadora-recibio-al-embajador-del-estado-de-palestina&catid=2:noticias&Itemid=39 |publisher=Sitio Oficial |date=30 August 2010 |accessdate=22 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |author=Gobierno de la Provincia del Neuquén |title=Avizoran posibilidades de intercambio económico y cultural con Palestina |url=http://w2.neuquen.gov.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=609:avizoran-posibilidades-de-intercambio-economico-y-cultural-con-palestina&catid=2:noticias&Itemid=39 |publisher=Sitio Oficial |date=1 September 2010 |accessdate=22 March 2011}} "...embajador del Estado de Palestina en Argentina".</ref> || —<ref name="saynet">{{Cite news |author=Waked, Ali |title=Argentina, Uruguay recognize Palestinian state |newspaper=Israel News |publisher=Yedioth Internet |date=7 December 2010 |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3995297,00.html |accessdate=7 December 2010}}</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 113 || {{flag|Bolivia}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 December 2010}}*<ref>{{cite web |url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=342977 |title=Bolivia recognizes Palestinian state |date=17 December 2010 |accessdate=16 October 2013 |publisher=[[Ma'an News Agency]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017070727/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=342977 |archive-date=17 October 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |agency=Agence France-Presse |title=Bolivia to recognize sovereign Palestine |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hS-3jceGVzlbSmO2gU7hXDT6yH5A?docId=CNG.e836e4c62736a2b3b44a8631bd54cd97.361 |date=22 December 2010 |publisher=Google News |accessdate=11 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131044743/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hS-3jceGVzlbSmO2gU7hXDT6yH5A?docId=CNG.e836e4c62736a2b3b44a8631bd54cd97.361 |archivedate=31 January 2014}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://www.wafa.ps/ar_page.aspx?id=UJ2eWza630956085573aUJ2eWz |title=إقامة علاقات دبلوماسية بين فلسطين وبوليفيا |website=وكالة الأنباء والمعلومات الفلسطينية – وفا}}</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 114 || {{flag|Ecuador}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 December 2010}}*<!-- Palestine UN Observer says 27 December 2010 --><ref>{{cite web |author=Government of Ecuador |title=Ecuador Reconoce al Estado Palestino |url=http://www.mmrree.gob.ec/2010/bol992.asp |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=24 December 2010 |accessdate=24 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117110432/http://www.mmrree.gob.ec/2010/bol992.asp |archivedate=17 January 2013 |language=es}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="south-america" /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 115 || {{flag|Chile}} || style="text-align:center;"| {{dts|7 January 2011}}<ref>{{cite web |author=Government of Chile |url=http://www.minrel.gov.cl//prontus_minrel/site/artic/20110107/pags/20110107165601.php |title=Declaración del Gobierno de Chile sobre el reconocimiento del Estado de Palestina |date=7 January 2011 |publisher=Ministry of Foreign Relations |accessdate=7 January 2011 |language=es |archive-date=12 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112220737/http://www.minrel.gov.cl/prontus_minrel/site/artic/20110107/pags/20110107165601.php |dead-url=yes }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="chileemb">{{cite web |url=http://www.embajadapalestina.cl/embajadores.html |title=Ex Embajadores de Palestina acreditados ante la República de Chile |author=Embassy of Palestine in Chile |language=es |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160213021548/http://embajadapalestina.cl/embajadores.html |archivedate=13 February 2016}}</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 116 || {{flag|Guyana}} || style="text-align:center;"| {{dts|13 January 2011}}*<ref>{{cite web |author=Government of Guyana |title=Statement by the Government of Guyana in Recognition of the State of Palestine |url=http://www.minfor.gov.gy/tsite/index.php?option=com_content&task=view&id=62&Itemid= |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=13 January 2011 |accessdate=14 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512054021/http://www.minfor.gov.gy/tsite/index.php?option=com_content&task=view&id=62&Itemid= |archivedate=12 May 2011}} "The Government of Guyana has today decided to formally recognize the State of Palestine as a free, independent, and sovereign state, based on its 1967 borders."</ref> || style="text-align:center;"| Yes || OIC<ref name="south-america">{{Cite news |agency=The Associated Press |title=Palestinians seek global recognition through South America |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/16/AR2011021602232.html |newspaper=The Washington Post |date=17 February 2011 |accessdate=10 October 2017}}</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 117 || {{flag|Peru}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 January 2011}}<ref name="peru">{{cite web |author=Government of Peru |url=http://www.rree.gob.pe/portal/boletinInf.nsf/mrealdia/5ACB6C577AC253100525782200615A34?OpenDocument |title=Perú reconoce al Estado Palestino |date=24 January 2011 |publisher=Ministry of Foreign Relations |accessdate=24 January 2011 |language=es |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110130212138/http://www.rree.gob.pe/portal/boletinInf.nsf/mrealdia/5ACB6C577AC253100525782200615A34?OpenDocument |archivedate=30 January 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="south-america" /> || — |- | 118 || {{flag|Suriname}} || style="text-align:center;"| {{dts|1 February 2011}}*<!-- Palestine UN Observer says 26 January 2011 --><ref>{{cite news |title=Suriname latest S. American state to recognize 'Palestine' |url=http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=206289 |work=The Jerusalem Post |date=2 February 2011 |accessdate=2 February 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| No || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 119 || {{flag|Uruguay}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 March 2011}}<!-- Palestine UN Observer says 16 March 2011 --><ref name="uruguay2011">{{cite web |author=Government of Uruguay |title=El Gobierno uruguayo reconoció al Estado Palestino |url=http://www.mrree.gub.uy/gxpsites/hgxpp001?7,1,778,O,S,0,PAG;CONC;45;5;D;7663;1;PAG;, |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=15 March 2011 |accessdate=16 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120315121309/http://www.mrree.gub.uy/gxpsites/hgxpp001?7%2C1%2C778%2CO%2CS%2C0%2CPAG%3BCONC%3B45%3B5%3BD%3B7663%3B1%3BPAG%3B%2C |archivedate=15 March 2012 |url-status=dead}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="uruguay">{{cite web |author=Government of Uruguay |title=Comunicado conjunto de Uruguay y el Gobierno de la Autoridad Nacional Palestina |url=http://www.presidencia.gub.uy/sci/noticias/2010/04/2010042003.htm |date=20 April 2010 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |language=es |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515181424/http://www.presidencia.gub.uy/sci/noticias/2010/04/2010042003.htm |archivedate=15 May 2011}}</ref> || — |- | 120 || {{flag|Lesotho}}<ref>{{Cite news |author=Sukhrob, K. |title=The Palestinian state recognized by Lesotho |url=http://www.wreporter.com/world/the-palestinian-state-recognized-by-lesotho |date=7 June 2011 |newspaper=Web Reporter |accessdate=25 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612122953/http://www.wreporter.com/world/the-palestinian-state-recognized-by-lesotho/ |archive-date=12 June 2011 |url-status=dead |archivedate=12 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612122953/http://www.wreporter.com/world/the-palestinian-state-recognized-by-lesotho/ }}</ref> || style="text-align:center;"| {{dts|6 June 2011}}*<!-- Palestine UN Observer says 3 May 2011 --><ref name="lesotho">{{Cite news |author=Staff writers |title=Lesotho Recognizes Palestinian State within 1967 Borders |url=http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=16365|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724123418/http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=16365|url-status=dead|archive-date=24 July 2011 |date=6 June 2011 |newspaper=WAFA |publisher=Palestine News & Information Agency |accessdate=25 June 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 121 || {{flag|South Sudan}} || style="text-align:center;"| {{dts|9 July 2011}}<ref>{{cite web |url=http://www.mofa.pna.ps/ar/archives/14679 |title=سفارة دولة فلسطين لدى جنوب السودان |publisher= |access-date=30 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916002922/http://www.mofa.pna.ps/ar/archives/14679 |archive-date=16 September 2018 |url-status=dead}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://samanews.ps/ar/post/100140/%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A5%D9%82%D8%A7%D9%85%D8%A9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%A8%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |title=الاتفاق على إقامة علاقات دبلوماسية بين دولتي فلسطين وجنوب السودان |first=سما |last=الإخبارية |publisher=}}</ref> || AU |- style="background:#CBFECB;" | 122 || {{flag|Syria}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 July 2011}}*<ref name="syria">{{Cite news |author=Staff writers |title=Syria recognizes Palestinian state with East Jerusalem as its capital |url=http://www.haaretz.com/news/middle-east/syria-recognizes-palestinian-state-with-east-jerusalem-as-its-capital-1.373926 |date=18 July 2011 |newspaper=Haaretz |accessdate=19 July 2011 |archivedate=27 September 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150927200458/http://www.haaretz.com/news/middle-east/syria-recognizes-palestinian-state-with-east-jerusalem-as-its-capital-1.373926 }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Syria |title=Syrian Embassies |url=http://www.syriatourism.org/index.php?module=subjects&func=listpages&subid=228&newlang=eng |publisher=Ministry of Tourism |accessdate=20 November 2010 |archive-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315032632/http://syriatourism.org/index.php?module=subjects&func=listpages&subid=228&newlang=eng |dead-url=yes }}</ref> || Arab League, OIC |- | 123 || {{flag|Liberia}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 July 2011}}<ref name="jeuneafrique" /> || style="text-align:center;"| No || AU<ref name="erekat" /> |- style="background:#CBFECB;" | 124 || {{flag|El Salvador}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 August 2011}}<ref>{{cite web |author=Government of El Salvador |publisher=Ministry of Exterior Relations |url=http://www.rree.gob.sv/index.php?option=com_k2&view=item&id=1587:el-salvador-reconoce-a-palestina-como-estado-libre-soberano-e-independiente |title=El Salvador reconoce a Palestina como Estado libre, soberano e independiente |date=25 August 2011 |accessdate=26 August 2011 |language=Spanish}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite news |title=El Salvador establishes diplomatic relations with Palestine Authority |url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/americas/130510/el-salvador-establishes-diplomatic-relations-palestine-authori#9 |accessdate=10 May 2013 |newspaper=Globalpost |date=10 May 2013}}</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 125 || {{flag|Honduras}} || style="text-align:center;"| {{dts|26 August 2011}}*<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Palestine as independent state |url=https://www.reuters.com/article/us-honduras-palestine/honduras-recognizes-palestine-as-independent-state-idUSTRE77P7AX20110826 |work=Reuters |date=26 August 2011 |accessdate=10 October 2017}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite news |title=Honduras, El Salvador establish diplomatic ties with Palestine |url=http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=22340 |accessdate=4 June 2013 |newspaper=Palestine News and Info Agency |date=11 May 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927174730/http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=22340 |archivedate=27 September 2013}}</ref> || —<ref>{{Cite news |author=Peña, Billy |title=Honduras Communiqué Recognizing Palestine |url=http://hondurasweekly.com/honduras-communiqu%C3%A9-recognizing-palestine-201108264055/ |date=26 August 2011 |newspaper=Honduras Weekly |accessdate=27 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111014012803/http://hondurasweekly.com/honduras-communiqu%C3%A9-recognizing-palestine-201108264055/ |archivedate=14 October 2011}}</ref> [[Honduras-Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 126 || {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} || style="text-align:center;"| {{dts|29 August 2011}}*<ref>{{Cite news |author=Staff writers |title=St. Vincent and the Grenadines Recognizes Palestinian State |url=http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=17181|archive-url=https://web.archive.org/web/20120515003053/http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=17181|url-status=dead|archive-date=15 May 2012 |date=31 August 2011 |newspaper=WAFA |accessdate=16 December 2011}}</ref><ref>{{cite web |author1=Government of Saint Vincent |author2=the Grenadines |title=Statement by the Government of Saint Vincent and the Grenadines in recognition of the State of Palestine |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/78AB05258D8471C38525790A0053E094 |date=29 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129061418/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/78AB05258D8471C38525790A0053E094 |archivedate=29 November 2014}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://www.fatehwatan.ps/page-140556.html |title=مفوضية العلاقات الوطنية – اقامة علاقات دبلوماسية بين دولة فلسطين ودولة سانت فنسنت وجزر غرينادين |first=MONGID |last=DESIGNS |publisher=}}</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 127 || {{flag|Belize}} || style="text-align:center;"| {{dts|9 September 2011}}*<ref>{{cite press release |title=Belize recognises Palestine Borders |url=http://www.sanpedrosun.com/politics-and-government/2011/09/09/belize-recognizes-palestine-borders/ |publisher=Government of Belize, Press Office, The San Pedro Sun |date=9 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || —<ref>{{cite web |author=Government of Belize |title=Non-Resident Embassies & Consulates: Palestine |url=http://www.belize.gov.bz/ct.asp?xItem=1755&ctNode=23&mp=26 |archive-url=https://archive.is/20120723121721/http://www.belize.gov.bz/ct.asp?xItem=1755&ctNode=23&mp=26 |url-status=dead |archive-date=23 July 2012 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=31 December 2010}}</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 128 || {{flag|Dominica}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 September 2011}}<ref>{{cite web |title=International recognition of the State of Palestine |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/image/English%20127%20%28235x444%29%20map.jpg |accessdate=7 April 2012 |author=Negotiations Affairs Department |publisher=Palestinian National Authority |date=25 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120125181123/http://www.nad-plo.org/userfiles/image/English%20127%20%28235x444%29%20map.jpg |archivedate=25 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=International recognition of the State of Palestine |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/image/English%20map%20%28444X235%29128.jpg |accessdate=7 April 2012 |author=Negotiations Affairs Department |publisher=Palestinian National Authority |date=26 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120125170735/http://www.nad-plo.org/userfiles/image/English%20map%20%28444X235%29128.jpg |archivedate=25 January 2012}}: "128 UN Member States recognize Palestine"</ref><ref>{{cite news |title=Dominica supports upgraded UN status for Palestinian Authority |url=http://dominicanewsonline.com/news/homepage/news/politics/dominica-supports-upgraded-un-status-for-palestinian-authority/ |accessdate=12 December 2012 |newspaper=Dominica News Online |date=30 November 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306184249/http://dominicanewsonline.com/news/homepage/news/politics/dominica-supports-upgraded-un-status-for-palestinian-authority/ |archivedate=6 March 2013}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{Cite web |url=http://www.mofa.pna.ps/ar/archives/14474 |title=دولة فلسطين ودومينيكا توقعان على إقامة علاقات دبلوماسية |access-date=30 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730234952/http://www.mofa.pna.ps/ar/archives/14474 |archive-date=30 July 2018 |url-status=dead}}</ref> || —{{#tag:ref|Dominica is a member of the Caribbean Community, which supports a two-state solution along internationally recognised borders.<ref name="caricom" /> It is also one of eight members of the [[Bolivarian Alliance for the Peoples of Our America|Bolivarian Alliance]], which issued a statement on 9 September 2011 expressing full support for the recognition of the State of Palestine by the United Nations.<ref name="alba">{{cite web |author=Bolivarian Alliance for the Peoples of Our America |title=Comunicado especial sobre Palestina |url=http://www.alianzabolivariana.org/modules.php?name=News&file=article&sid=7911 |language=Spanish |date=10 September 2011 |accessdate=17 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321143206/http://www.alianzabolivariana.org/modules.php?name=News&file=article&sid=7911 |archivedate=21 March 2012}}</ref>}} |- | 129 || {{flag|Antigua and Barbuda}} || style="text-align:center;"| {{dts|22 September 2011}}*<ref>{{cite web |title=Antigua and Barbuda recognizes Palestine |url=http://www.maannews.com/Content.aspx?id=423338 |date=25 September 2011 |publisher=Ma'an News Agency |accessdate=11 October 2017}}</ref> || style="text-align:center;"| No || — |- style="background:#CBFECB;" | 130 || {{flag|Grenada}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 September 2011}}<!-- Other sources say 27 September 2013 but this is likely just when diplomatic relations were established --><ref name=grenadahaiti>{{cite web |url=http://www.upi.com/Top_News/US/2013/09/29/Haiti-Grenada-recognize-Palestinian-State/UPI-54541380457240/ |title=Haiti, Grenada recognize Palestinian State |date=29 September 2013 |accessdate=30 September 2013 |publisher=United Press International}}</ref><ref name=grenadahaiti2>{{cite web |url=http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=23293 |title=Haiti, Grenada Establish Diplomatic Ties with Palestine |date=28 September 2013 |accessdate=30 September 2013 |publisher=[[Wafa]] |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004215240/http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=23293 |archivedate=4 October 2013}}</ref>|| style="text-align:center;"| Yes<ref name=grenadahaiti /><ref name=grenadahaiti2 /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 131 || {{flag|Iceland}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 December 2011}}*<ref>{{cite web |author=Government of Iceland |title=Iceland Recognizes Palestine |url=http://www.mfa.is/speeches-and-articles/nr/6847 |date=15 December 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=16 December 2011 |archive-date=6 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206020930/http://www.mfa.is/speeches-and-articles/nr/6847 |dead-url=yes }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || [[Iceland–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 132 || {{flag|Thailand}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 January 2012}}*<ref name="recognitionByThailand">{{cite news |newspaper=The Jerusalem Post |title=Thailand recognizes Palestinian state |url=http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=254441 |date=20 January 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120123080252/http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=254441 |archivedate=23 January 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=20376 |title=Palestine News & Info Agency – WAFA – Palestine, Thailand Launch Diplomatic Relations |accessdate=25 August 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065207/http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en |archivedate=18 January 2012}}</ref> || — |- | 133 || {{flag|Guatemala}} || style="text-align:center;"| {{dts|9 April 2013}}<ref>{{cite web |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Apr-10/213216-guatemala-recognizes-palestine-as-free-sovereign-state.ashx#axzz2Q3Gq3tNu |title=Guatemala recognizes Palestine as 'free, sovereign' state |date=10 April 2013 |accessdate=10 April 2013 |work=The Daily Star}}</ref> || style="text-align:center;"| No || — |- style="background:#CBFECB;" | 134 || {{flag|Haiti}} || style="text-align:center;"| {{dts|27 September 2013}}<ref name=grenadahaiti /><ref name=grenadahaiti2 /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name=grenadahaiti /><ref name=grenadahaiti2 /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 135 || {{flag|Sweden}} || style="text-align:center;"| {{dts|30 October 2014}}<ref>{{cite news |url=http://www.dn.se/debatt/darfor-erkanner-sverige-i-dag-staten-palestina/ |title=Därför erkänner Sverige idag staten Palestina |date=30 October 2014 |accessdate=30 October 2014 |newspaper=Dagens Nyheter}}</ref><ref>{{cite news |title=Sweden recognises Palestine and increases aid |url=http://www.government.se/sb/d/19375/a/249204 |accessdate=31 October 2014 |publisher=Government Offices of Sweden |date=30 October 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.regeringen.se/content/1/c6/24/92/57/b9b34b94.pdf |title=Erkännande av Staten Palestina |date=30 October 2014 |accessdate=30 October 2014 |publisher=Swedish Ministry for Foreign Affairs |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141031020841/http://www.regeringen.se/content/1/c6/24/92/57/b9b34b94.pdf |archivedate=31 October 2014}}</ref><ref>http://www.regeringen.se/contentassets/6c7d07c17c2241939a2590497424c14f/regeringsbeslut_palestina.pdf</ref> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- style="background:#CBFECB;" | 136 || {{flag|Saint Lucia}} || style="text-align:center;"| {{dts|14 September 2015}}<ref name=stlucia>{{cite news |title=Saint Lucia establishes diplomatic relations with the State of Palestine |url=http://www.stlucianewsonline.com/saint-lucia-establishes-diplomatic-relations-with-the-state-of-palestine/ |accessdate=16 September 2015 |newspaper=stlucianewsonline |date=16 September 2015 |archivedate=17 May 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190517043803/http://www.stlucianewsonline.com/saint-lucia-establishes-diplomatic-relations-with-the-state-of-palestine/ }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name=stlucia /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 137 || {{flag|Colombia}} || style="text-align:center;"| {{dts|3 August 2018}}<ref>{{cite news |title=Embajada de Palestina dice que Colombia lo reconoce como Estado |url=http://www.eltiempo.com/mundo/medio-oriente/embajada-palestina-dice-que-colombia-lo-reconoce-como-estado-253354 |accessdate=8 August 2018 |newspaper=El Tiempo |date=8 August 2018}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || — |- style="background:#CBFECB;" | 138 || {{flag| Saint Kitts and Nevis}} ||style="text-align:center;"| {{dts|30 July 2019}}<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/tiny-island-nation-st-kitts-and-nevis-recognizes-palestinian-state/|title=Tiny island nation St. Kitts and Nevis recognizes Palestinian state|first=Adam|last=Rasgon|website=timesofisrael.com}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite news |title=St Kitts – Nevis and The State of Palestine establish diplomatic relations – Caribbean News Now |url=https://www.caribbeannewsnow.com/2019/07/31/st-kitts-nevis-and-the-state-of-palestine-establish-diplomatic-relations/ |accessdate=1 August 2019 |work=Caribbean News |date=31 July 2019 |archivedate=1 August 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190801022450/https://www.caribbeannewsnow.com/2019/07/31/st-kitts-nevis-and-the-state-of-palestine-establish-diplomatic-relations/ }}</ref> || — |} ==== Not members of the UN ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; margin:auto;" |- ! # !! Name !! Date of recognition !! [[Foreign relations of Palestine|Diplomatic relations]]<br />{{#tag:ref || group="note"|name="relcol"}} !! Relevant membership, further details |- | 139 || {{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref>{{cite journal |author=Shelley, Toby |title=Spotlight on Morocco |journal=West Africa |year=1988 |location=London |issue=3712–3723: 5–31 December |publisher=West Africa Publishing Company Ltd |page=2282}} "...the SADR was one of the first countries to recognise the state of Palestine … on November 15."</ref> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 140 || {{flag|Holy See}} || style="text-align:center;"| {{dts|February 2013}}<ref>{{cite web |url=http://www.i24news.tv/en/news/israel/politics/71034-150513-netanyahu-government-says-wants-peace-with-palestinians |title=Vatican upgrades recognition of 'Palestinian state' in new treaty |date=13 May 2015 |publisher=i24news |url-status=dead |archiveurl=https://archive.is/20150801162137/http://www.i24news.tv/en/news/israel/politics/71034-150513-netanyahu-government-says-wants-peace-with-palestinians |archivedate=1 August 2015}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite news |title=Vatican to sign State of Palestine accord: Vatican move comes two years after officially recognising Palestine as a state but Israel says it is 'disappointed' |work=The Guardian |date=13 May 2015 |url=https://www.theguardian.com/world/2015/may/13/vatican-to-sign-state-of-palestine-accord}}</ref> || —; [[Holy See–Palestine relations]] |} {| |- | style="background:#CBFECB; border:1px solid #aaa; width:2em;" | | States which maintain diplomatic relations with the State of Palestine |} {| | style="background:#CBFECB; border:1px solid #aaa; width:2em;" | | اوہ ریاستاں جو ریاست فلسطین دے نال سفارتی تعلقات برقرار رکھدی نيں |} === کوئی سفارتی شناخت نئيں === ==== اقوام متحدہ دے رکن ملکاں ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; margin:auto;" |- ! # !! Name !! class="unsortable" | Official position !! [[Foreign relations of Palestine|Relations]]<br />{{#tag:ref||group="note"|name="relcol"}} !! Relevant memberships |- | 1 || {{flag|Andorra}} || In January 2011, Andorra co-sponsored a draft resolution guaranteeing the Palestinian people's right to self-determination.<ref name="majoor">{{cite web |author=United Nations General Assembly |title=Summary record of the 43rd meeting |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/D9B70277131CDE2A852575630067071C |date=22 January 2009 |publisher=Chief of the Official Records |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529050408/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/D9B70277131CDE2A852575630067071C |archivedate=29 May 2012}}</ref> In September, it argued for a proposed resolution to give the State of Palestine observer status in the United Nations.<ref>{{cite web |author=United Nations |title=Andorra: H.E. Mr. Gilbert Saboya Sunyé, Minister of Foreign Affairs |url=https://gadebate.un.org/66/andorra |date=26 September 2011 |accessdate=10 October 2011 |archive-date=6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406090006/http://gadebate.un.org/66/andorra |dead-url=yes }}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 2 || {{flag|Armenia}} || On 20 June 2011, Fatah representative [[Nabil Shaath]] met with Foreign Minister [[Eduard Nalbandyan]] to enlist the support of Armenia in the upcoming resolution.<ref>{{cite news |last=Hayrumyan |first=Naira |title=Palestine hopes to enlist Armenia’s support in independence recognition |url=http://www.accc.org.uk/palestine-hopes-enlist-armenia%E2%80%99s-support-independence-recognition |date=22 June 2011 |publisher=Armenian Community and Church Council of Great Britain |accessdate=1 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927154924/http://www.accc.org.uk/palestine-hopes-enlist-armenia%E2%80%99s-support-independence-recognition |archivedate=27 September 2011}}</ref> Afterwards, Shaath announced that he had been informed by a number of countries that they would recognize Palestine in the following weeks, and that he expected Armenia to be the first of these.<ref>{{Cite news |author=Sandeep |title=At least 24 countries recognize Palestine before September |url=http://www.pisqa.com/06/at-least-24-countries-recognize-palestine-before-september/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629162050/http://www.pisqa.com/06/at-least-24-countries-recognize-palestine-before-september/ |url-status=dead |archive-date=29 June 2011 |date=28 June 2011 |newspaper=Pisqa |accessdate=1 August 2011 |archivedate=29 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629162050/http://www.pisqa.com/06/at-least-24-countries-recognize-palestine-before-september/ }}</ref> However, the Armenian government did not release any statement regarding the meeting. The situation in Palestine is seen as analogous by the Armenian government to the conflict in [[جمہوریہ نگورنو کاراباخ]], and that any recognition of a Palestinian state by Armenia would set a precedent for the right to self-determination in that region.<ref>{{cite news |author=Tadevosyan, Ara |title=Should we support Palestine? |url=http://www.mediamax.am/en/column/1296/ |date=20 June 2011 |newspaper=Mediamax |accessdate=1 August 2011}}</ref> On similar situations, President [[Serzh Sargsyan]] previously stated, "Having the Nagorno-Karabakh conflict, Armenia can not recognize another entity in the same situation as long as it has not recognized the Nagorno-Karabakh Republic".<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Yerevan Rules Out Abkhazia, S.Ossetia Recognition |url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19403 |date=4 September 2008 |newspaper=Civil Georgia |accessdate=1 August 2011 |archivedate=26 April 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180426060050/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19403 }}</ref> || style="text-align:center;" | No || |- | 3 || {{flag|Australia}} || Australian policy calls for a [[two-state solution]], but it has not supported calls toward Palestinian statehood in the past, insisting instead on a negotiated settlement. In regards to a resolution to admit Palestine as a UN non-member observer state, a division in positions emerged: Former Foreign Minister [[Kevin Rudd]] recommended abstaining from the vote, whilst former Prime Minister [[Julia Gillard]] declared strong support for Israel.<ref name="flitton">{{cite news |author=Flitton, Daniel |title=Rudd says abstain on Palestine vote; Gillard backs Israel |url=http://www.theage.com.au/national/rudd-says-abstain-on-palestine-vote-gillard-backs-israel-20110807-1ihrc.html |date=8 August 2011 |newspaper=The Age |accessdate=9 September 2011}}</ref> In response, Gillard noted: "There isn't a resolution available for people to read or respond to. If such a resolution does hit the deck, then in deciding how Australia will vote, we will bring our very long-standing principles about questions in the Middle East. That is, we are long-standing supporters of a two-state solution."<ref>{{cite news |author=Lyons, John |author2=Dodd, Mark |title=Julia Gillard set to reject Kevin Rudd on Palestine |url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/julia-gillard-set-to-reject-kevin-rudd-on-palestine/story-fn59niix-1226111271338 |date=9 August 2011 |newspaper=The Australian |accessdate=9 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927171747/http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/julia-gillard-set-to-reject-kevin-rudd-on-palestine/story-fn59niix-1226111271338 |archivedate=27 September 2011}}</ref> In 2014, Australia voted against a United Nations Security Council draft resolution proposing the withdrawal of Israeli forces from [[غزہ پٹی|Gaza]] and [[مغربی کنارہ]] by 2017.<ref>{{cite news |title=Australia votes against Palestinian UN resolution on Israel |url=https://www.smh.com.au/world/australia-votes-against-palestinian-un-resolution-on-israel-20141231-12fwb4.html |date=31 December 2014 |newspaper=Sydney Morning Herald |accessdate=19 January 2015}}</ref>||style="text-align:center;"|Yes || |- | 4 || {{flag|Austria}} || Austria conferred full diplomatic status on the PLO representation in Vienna on 13 December 1978, under then-chancellor [[Bruno Kreisky]].<ref name="quigley2010">{{cite book |author=Quigley, John B. |title=The statehood of Palestine: international law in the Middle East conflict |url=https://books.google.com/books?id=iTR3BQ0aJ6UC&source=gbs_navlinks_s |page=151 |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15165-8}}</ref> In June 2011, Foreign Minister [[Michael Spindelegger]] said that Austria "had not yet made up its mind whether to support a UN recognition of a Palestinian state", adding that he preferred to wait for a joint EU approach to the issue. "We will decide at the last moment because it might still give [the two parties] the opportunity to bring the Middle East peace process back on track."<ref>{{cite web |author=Salam, Kawther |title=Lieberman Came To Vienna And Brought Us A Storm |url=http://www.kawther.info/wpr/2011/07/01/lieberman-came-to-vienna-and-brought-us-a-storm |date=1 July 2011 |accessdate=1 August 2011 |archive-date=12 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112141401/http://www.kawther.info/wpr/2011/07/01/lieberman-came-to-vienna-and-brought-us-a-storm |dead-url=yes }}</ref> Spindelegger also suggested that the EU draft its own version of the resolution.<ref name="yahoo">{{cite news |title=Plan B on Palestine at the UN? Europeans mull alternative resolution |url=https://www.yahoo.com/news/blogs/envoy/plan-b-palestine-un-europeans-mull-alternative-resolution-191706340.html |date=2 September 2011 |work=Yahoo! News |accessdate=12 October 2017 |archivedate=10 July 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250710001233/https://www.yahoo.com/news/blogs/envoy/plan-b-palestine-un-europeans-mull-alternative-resolution-191706340.html }}</ref> {{show |Further details | In Annex II of the State of Palestine's UNESCO application, Austria was initially listed as having extended recognition on 14 December 1988. However, the submitting states (Algeria, Indonesia, Mauritania, Nigeria, Senegal and Yemen) later requested that Austria be removed from the list.<ref name="unesco" />}} | style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://www.zaoerv.de/40_1980/40_1980_4_b_841_857.pdf |title=Die Anerkennung der PLO durch Österreich |language=German |date=1 September 1980 |accessdate=7 May 2011}}</ref> || EU |- | 5 || {{flag|Bahamas}} || The Bahamas has not publicized an official position of its own regarding the State of Palestine.<ref name="caribsytd">{{cite news |author=Chickrie, Ray |title=Palestine seeks support from Guyana and Suriname |url=http://www.kaieteurnewsonline.com/2011/07/08/palestine-seeks-support-from-guyana-and-suriname/ |date=8 July 2011 |newspaper=Kaieteur News |accessdate=1 August 2011 |archivedate=12 November 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181112181629/https://www.kaieteurnewsonline.com/2011/07/08/palestine-seeks-support-from-guyana-and-suriname/ }}</ref> It is a member of the Caribbean Community, which supports a two-state solution along internationally recognized borders.<ref name="caricom">{{cite news |author=Caribbean Community |title=Communiqué issued at the Conclusion of the Fourteenth Meeting of the Council for Foreign and Community Relatiofns |url=http://www.news.gov.tt/index.php?news=7850 |date=6 May 2011 |publisher=Government of Trinidad and Tobago |accessdate=1 August 2011 |archivedate=9 August 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809184515/http://www.news.gov.tt/index.php?news=7850 }}</ref> In March 2011, the new Israeli ambassador to the country urged its leaders not to recognize a Palestinian state before negotiations for co-existence between Israel and Palestine had been settled.<ref>{{cite news |author=Dames, Russell |author2=Booth, Claire |title=The new Israeli ambassador |url=http://www.bahamasuncensored.com/March_11.htm |date=March 2011 |newspaper=Bahamas Uncensored |accessdate=1 August 2011 |archivedate=2 August 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802182027/http://www.bahamasuncensored.com/March_11.htm }}</ref> || style="text-align:center;" | No || |- | 6 || {{flag|Belgium}} || On the issue of Palestinian statehood, Belgium explicitly supports the declarations of the European Union.<ref>{{cite web |author=Vanackere, Steven |title=Belgium, Europe and the Arab World |url=http://www.stevenvanackere.be/nl/actua/belgium-europe-and-the-arab-world-brussel-30-november-2010 |date=30 November 2010 |accessdate=2 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006022445/http://www.stevenvanackere.be/nl/actua/belgium-europe-and-the-arab-world-brussel-30-november-2010 |archivedate=6 October 2011}}</ref> On 15 July 2011, the Belgian Senate adopted a resolution urging the government to recognize Palestine on the pre-1967 borders.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Belgian Senators press for recognition of Palestine |url=http://english.ruvr.ru/2011/07/15/53263686.html |newspaper=Voice of Russia |date=15 July 2011 |accessdate=16 July 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723141042/http://english.ruvr.ru/2011/07/15/53263686.html |archivedate=23 July 2011}}</ref> Prime Minister [[Yves Leterme]] stressed the importance of achieving a unified EU position before September,<ref>{{cite news |title=Ashrawi Urges Belgium to Support Palestine's UN Membership |url=http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=17226 |date=5 September 2011 |publisher=Palestine News & Information Agency |accessdate=4 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120322080358/http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=17226 |archivedate=22 March 2012}}</ref> though this never happened. The parties of the new centre right government have agreed to recognize Palestine. The Chamber of Representatives has already adopted a resolution in favour on 5 February 2015. The left-wing opposition called for an unconditional recognition of Palestine.<ref>{{cite web |url=http://www.hln.be/hln/nl/1281/Israel-Palestina/article/detail/2207745/2015/02/05/Kamer-brengt-Belgische-erkenning-Palestijnse-staat-dichterbij.dhtml |title=Kamer brengt Belgische erkenning Palestijnse staat dichterbij |work=HLN}}</ref><ref>{{cite web |url=http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/buitenland/1.2168022 |title=België bereidt erkenning Palestina voor |work=deredactie.be}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 7 || {{flag|Cameroon}} || Cameroon officially supports a two-state solution.<ref name="cameroon-info">{{cite news |author=Noah Awana, Alain |title=La Palestine admise à l'UNESCO: Le Cameroun refuse de se prononcer |url=http://www.cameroon-info.net/article/la-palestine-admise-a-lunesco-le-cameroun-refuse-de-se-prononcer-134868.html |date=3 November 2011 |publisher=Cameroon-Info |language=French |accessdate=13 October 2017 |archivedate=14 October 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171014034928/http://www.cameroon-info.net/article/la-palestine-admise-a-lunesco-le-cameroun-refuse-de-se-prononcer-134868.html }}</ref> Although a member of the OIC, President [[پال بیا]] has developed strong ties with Israel since the mid-1980s.<ref>{{cite book |author=Peters, Joel |title=Israel and Africa: the problematic friendship |publisher=I.B. Tauris |year=1992 |pages=[https://archive.org/details/israelafricap00pete/page/134 134–5] |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete/page/134}}</ref> This perceived friendship has soured the country's traditionally close ties with Arab states, many of whom have withdrawn longstanding economic development assistance and pressed Biya to support Palestinian interests.<ref>{{cite book |author1=Coplin, W.D. |author2=O'Leary, M. |title=Political Risk Yearbook: 1990 |publisher=Cedar Tree House |year=1990 |isbn=978-1-85271-123-8}}</ref> Israeli Prime Minister Netanyahu asked Biya to oppose the United Nations resolution that would admit Palestine as a member state.<ref>{{cite news |author=Teke, Elvis |title=President Paul BIYA receives special message from Israeli Prime Minister |url=http://www.crtv.cm/cont/nouvelles/nouvelles_sola_fr.php?idField=9912&table=nouvelles&sub=national |archive-url=https://archive.is/20120729043007/http://www.crtv.cm/cont/nouvelles/nouvelles_sola_fr.php?idField=9912&table=nouvelles&sub=national |url-status=dead |archive-date=29 July 2012 |date=25 August 2011 |newspaper=Cameroon Radio Television |accessdate=19 September 2011 |archivedate=29 July 2012 |archiveurl=https://archive.ph/20120729043007/http://www.crtv.cm/cont/nouvelles/nouvelles_sola_fr.php?idField=9912&table=nouvelles&sub=national }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="cameroon-info" /> || OIC <ref name="erekat" /> |- | 8 || {{flag|Canada}} || Canada supports the creation of a sovereign Palestinian state, but only as part of a "comprehensive, just and lasting peace settlement".<ref>{{cite news |author=Government of Canada |title=Canadian Policy on Key Issues in the Israeli–Palestinian Conflict |url=http://www.international.gc.ca/name-anmo/peace_process-processus_paix/canadian_policy-politique_canadienne.aspx?lang=eng&view=d |publisher=Ministry of Foreign Affairs and International Trade |accessdate=1 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811030300/http://www.international.gc.ca/name-anmo/peace_process-processus_paix/canadian_policy-politique_canadienne.aspx?lang=eng&view=d |archive-date=11 August 2011 |url-status=dead}}</ref> The [[Premiership of Stephen Harper|Harper administration]] is traditionally regarded as a staunch supporter of Israel. In July 2011, the spokesman for Foreign Minister [[John Baird (Canadian politician)|John Baird]] stated, "Our government's long-standing position has not changed. The only solution to this conflict is one negotiated between and agreed to by the two parties. … One of the states must be a [[یہودی ریاست]] and recognized as such, while the Palestinian state is to be a [[Demilitarized zone|non-militarized]] one".<ref>{{cite news |title=Canada rejects Palestinian statehood bid at UN |url=http://www.cbc.ca/news/canada/story/2011/07/11/canada-palestine-state.html |date=11 July 2011 |newspaper=The Canadian Press |accessdate=1 August 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || |- | 9 || {{flag|Croatia}} || Croatia formalized relations with the [[تنظیم آزادی فلسطین|PLO]] on 31 March 2011. Former Croatian Prime Minister [[Jadranka Kosor]] stated in 2011 that her government supported the co-existence of two states, Israel and Palestine,<ref>{{cite news |author=Government of Croatia |title=Croatia to formalise relations with Palestinians |url=http://www.vlada.hr/en/naslovnica/novosti_i_najave/2011/ozujak/hrvatska_formalizira_odnose_s_palestincima |publisher=News and Announcements |date=31 March 2011 |accessdate=29 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928022241/http://www.vlada.hr/en/naslovnica/novosti_i_najave/2011/ozujak/hrvatska_formalizira_odnose_s_palestincima |archivedate=28 September 2011}}</ref> however Croatia abstained during voting on [[United Nations General Assembly resolution 67/19|upgrading Palestine to non-member observer state status in the United Nations and on admission of Palestine to UNESCO]]. Former Croatian Foreign Minister [[Vesna Pusić]] stated on 24 October 2014 that "Croatia will most likely recognize Palestine soon".<ref>{{cite web |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4583900,00.html |title=Croatia 'likely' to recognize Palestinian state |work=ynet}}</ref> Croatia tend to support Israel over Palestine because Palestine isn't recognized by the two main Croatian allies, [[ریاست ہائے متحدہ]] and [[یورپی اتحاد]], so if Croatian government decided to recognize Palestine it would threaten its very good relations with the EU and the US, and also because the situation in the Middle East is complicated and there is no guarantee that there would be peace and further existence of the Jewish state if Israel eventually decides to withdraw from the [[Israeli-occupied territories|occupied territories]].<ref>{{cite web |url=http://arhiva.nacional.hr/clanak/111139/hrvatsko-ne-palestincima |title=Hrvatsko 'NE' Palestincima |publisher=}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 10 || {{flag|Denmark}} || Denmark is a strong supporter of the Palestinian state-building agenda, advocating EU support to the Palestinian Authority's two-year deadline for the establishment of the necessary foundations for a viable state; a plan which expired in August 2011.<ref>{{cite web |author=Government of Denmark |title=Danish FM Espersen meets President Abbas in Copenhagen |url=http://www.ambdamaskus.um.dk/en/menu/TheEmbassy/News/DanishFMEspersenMeetsPresidentAbbasICopenhagen.htm?printmode=True |date=10 March 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=1 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006095358/http://www.ambdamaskus.um.dk/en/menu/TheEmbassy/News/DanishFMEspersenMeetsPresidentAbbasICopenhagen.htm?printmode=True |archivedate=6 October 2011}}</ref> During the campaign for the 2011 [[2011 Danish parliamentary election|elections]], the largest opposition party argued that Denmark should recognize the State of Palestine. Foreign Minister [[Lene Espersen]], however, warned that such a unilateral decision could have "more negative than beneficial" consequences, and stressed the need to co-ordinate policy with the EU.<ref>{{Cite news |agency=Agence France-Presse |title=Denmark to recognize Palestine if Social Democrats win polls, report says |url=http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=272645 |date=19 May 2011 |newspaper=NOW Lebanon |accessdate=1 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120915080249/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=272645# |archive-date=15 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all |archivedate=15 September 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120915080249/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=272645 }}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU; [[Denmark–Palestine relations]] |- | 11 || {{flag|Eritrea}} || President [[Isaias Afewerki]] has stated that his government does not recognize Palestine.<ref name="erekat" /><ref>{{cite web |author=Government of Ethiopia |title=Democracy in Eritrea? Three generations away says President Isaias |url=http://www.mfa.gov.et/Press_Section/Week_Horn_Africa_October_15_2010.htm |work=A Week in the Horn |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=15 October 2010 |accessdate=15 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928101735/http://www.mfa.gov.et/Press_Section/Week_Horn_Africa_October_15_2010.htm |archivedate=28 September 2011}}</ref> In October 2010, he stated, "Israel needs a government, we must respect this. The Palestinians also need to have a dignified life, but it can not be the West Bank or Gaza. A two-state solution will not work. It's just to fool people. Israelis and Palestinians living in the same nation will never happen for many reasons. One option that may work is a [[Three-state solution|Transjordan]]. Israel may be left in peace and the Palestinian and Jordanian peoples are brought together and can create their own nation".<ref>{{cite news |author=Boström, Daniel |title='Jag har aldrig ägnat mig åt den frågan' |url=http://www.aftonbladet.se/nyheter/dawitisaak/article7933904.ab |newspaper=Aftonbladet |language=Swedish |date=11 October 2010 |accessdate=15 August 2011}} Translation at [http://hrc-eritrea.org/?p=131 Human Rights Concern Eritrea], accessed 15 August 2011.</ref> In his address to the UN General Assembly in 2011, Afewerki stated that "Eritrea reaffirms its long-standing support to the right of the Palestinian people to self-determination and an independent, sovereign state. It also upholds the right of Israel to live in peace and security within internationally recognized boundaries."<ref>{{cite web |title=President Isaias Afwerki’s Speech at the 66th UN General Assembly |url=http://www.tesfanews.net/archives/3979|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011125355/http://tesfanews.net/archives/3979|url-status=dead|archive-date=11 October 2011 |date=24 September 2011 |accessdate=29 November 2012 |publisher=TesfaNews}}</ref> On 29 November 2012, Eritrea voted in favour of a resolution to make Palestine non-member observer state at the UN. || style="text-align:center;" | Yes<ref>{{cite web |url=https://www.tesfanews.net/palestinian-un-bid-for-independence-and-eritrea/ |title=Palestinian UN Bid for Independence and Eritrea |date=22 September 2011 |publisher= |access-date=1 October 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308215513/https://tesfanews.net/palestinian-un-bid-for-independence-and-eritrea/ |dead-url=yes }}</ref> || |- | 12 || {{flag|Estonia}} || During a meeting with Riyad al-Malki in June 2010, Foreign Minister [[Urmas Paet]] confirmed that Estonia supports the right to self-determination for the Palestinian people as well as a two-state solution.<ref>{{cite web |author=Government of Estonia |title=Foreign Minister Paet: Estonia Supports Right to Self-Determination for Palestine |url=http://www.vm.ee/?q=en/node/9638 |date=17 June 2010 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=7 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120614135033/http://www.vm.ee/?q=en%2Fnode%2F9638 |archivedate=14 June 2012}}</ref> Officials stated that the government would not adopt a position regarding the United Nations bid until the final wording of the resolution was published.<ref>{{cite news |author=Kahar, Andres |title=Estonia Remains Wait-and-See on 'Palestinian Question' |url=http://news.err.ee/politics/62414719-e29b-41a7-8240-b671af7306ef |date=8 September 2011 |newspaper=Eesti Rahvusringhääling |accessdate=8 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120325071128/http://news.err.ee/politics/62414719-e29b-41a7-8240-b671af7306ef |archivedate=25 March 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Estonia">{{cite web |author=Government of Estonia |title=Diplomatic relations |url=http://www.vm.ee/?q=en/node/9975 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110102005156/http://www.vm.ee/?q=en%2Fnode%2F9975 |archivedate=2 January 2011}}</ref> || EU |- | 13 || {{flag|Fiji}} || Fijian policy on the Israeli–Palestinian conflict is largely based on United Nations resolutions.<ref>{{cite web |author=Government of Fiji |title=Hansard for Friday, 24 May 2002 |url=http://www.parliament.gov.fj/hansard/viewhansard.aspx?hansardID=607&viewtype=full |publisher=House of Representatives |date=24 May 2002 |accessdate=29 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927072756/http://www.parliament.gov.fj/hansard/viewhansard.aspx?hansardID=607&viewtype=full |archivedate=27 September 2011}}</ref> In 2011, it was reported that Fiji's vote on Palestine's membership at the United Nations may have been the subject of classified communications passed between the Fijian and Vanuatuan governments.<ref>{{cite news |author=Wayne Madsen Report |title=Israel using "super-power" clout to scare up UN votes against Palestine independence |url=http://www.newsfollowup.com/Palestine.htm |date=28 June 2011 |publisher=NewsFollowUp.com |accessdate=29 August 2011 |archivedate=14 February 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190214233657/https://newsfollowup.com/Palestine.htm }}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 14 || {{flag|Finland}} || Finland supports a two-state solution to the conflict. In October 2014, president [[Sauli Niinistö]] said that Finland would not follow Swedish decision in recognizing the State of Palestine.<ref>{{cite news |title=Niinistö: Suomi ei seuraa Ruotsin mielipidettä Palestiinan tunnustamisessa |url=http://yle.fi/uutiset/niinisto_suomi_ei_seuraa_ruotsin_mielipidetta_palestiinan_tunnustamisessa/7513810 |date=7 October 2014 |publisher=Yle |accessdate=14 October 2014}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 15 || {{flag|France}} || According to President [[نکولس سرکوزی]], "France supports the solution of two nation states living side-by-side in peace and security, within safe and recognized borders."<ref name="naharnet">{{cite news |author=Staff writers |title=Netanyahu: Sarkozy Says Palestinians Must OK Israel as Jewish |url=http://www.naharnet.com/stories/en/6152-netanyahu-sarkozy-says-palestinians-must-ok-israel-as-jewish |date=5 May 2011 |newspaper=Naharnet |accessdate=20 September 2011}}</ref> In May 2011, Sarkozy said that if peace talks with Israel had not resumed by September, he would recognize the State of Palestine as part of its bid at the United Nations.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=France to Israel: Peace talks soon or we support Palestinian state |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=france-peace-talks-soon-or-palestinian-state-2011-05-06 |date=6 May 2011 |newspaper=Hurriyet Daily News |accessdate=20 September 2011}}</ref> This echoed statements made in March by Nabil Shaath, who claimed to have received a promise from France that it would recognize in September a Palestinian state on the 1967 borders.<ref>{{cite news |author=Mu Xuequan |title=France to recognize Palestinian state in September |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-03/06/c_13763075.htm |date=5 March 2011 |newspaper=Xinhua |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110414145717/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-03/06/c_13763075.htm |archivedate=14 April 2011}}</ref> According to Israeli Prime Minister Netanyahu, however, Sarkozy had said that France's support would require the Palestinians to recognize Israel as the state of the Jewish people.<ref name="naharnet" /> This was confirmed in July, when Foreign Minister [[Alain Juppé]] stated that any solution to the conflict would require the recognition of "the nation-state of Israel for the Jewish people, and the nation-state of Palestine for the Palestinian people."<ref>{{cite news |author=Keinon, Herb |title=J'lem greets French edict on Israel as Jewish state |url=http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=231285 |date=27 July 2011 |newspaper=The Jerusalem Post |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110802144530/http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=231285 |archivedate=2 August 2011}}</ref> This broke with the European Union's traditional position, which adamantly opposes any mention of Israel as a Jewish state.<ref>{{cite news |author=Gordon, Evelyn |title=Sarkozy Breaks a European Taboo on Jewish State |url=http://www.commentarymagazine.com/2011/07/28/sarkozy-breaks-a-european-taboo-on-jewish-state/ |date=28 July 2011 |newspaper=Commentary |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111106042830/http://www.commentarymagazine.com/2011/07/28/sarkozy-breaks-a-european-taboo-on-jewish-state/ |archivedate=6 November 2011}}</ref> Sarkozy later turned around on this policy, reportedly saying that the idea of a Jewish state was "silly".<ref>{{cite news |author=Queenann, Gavriel |title=Sarkozy: Jewish State a 'Silly' Idea |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/148556 |date=6 October 2011 |newspaper=Arutz Sheva |accessdate=20 September 2011}}</ref> In August, Sarkozy stressed the importance of a united EU position on the September initiative, and proposed a compromise where the State of Palestine would be given observer status instead of full membership. The proposal, which was to prevent a split among members of the EU, included a promise from Paris and other members that they would vote for the resolution.<ref>{{cite news |author=Mohammed Mar'i |title=PA rejects Sarkozy's offer of Vatican style state |url=http://arabnews.com/middleeast/article496660.ece |date=2 September 2011 |newspaper=Arab News |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110904075339/http://arabnews.com/middleeast/article496660.ece |archivedate=4 September 2011}}</ref><ref name="rianov">{{cite news |title=France offers compromise over Palestine's UN bid |url=http://en.rian.ru/world/20110919/166955969.html |date=19 September 2011 |publisher=RIA Novosti |accessdate=20 September 2011}}</ref> In October 2014, France's foreign minister said France would recognize a Palestinian state even if peace talks with Israel fails.<ref>{{cite news |url=http://forward.com/articles/207341/france-says-will-recognize-state-of-palestine-if-t/? |title=France Says Will Recognize State of Palestine If Talks Fail |work=The Jewish Daily Forward |date=14 October 2014 |accessdate=14 October 2014}}</ref> On 2 December 2014 the French National Assembly approved a non-binding motion calling on the government to recognise Palestine.<ref>{{cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/europe/2014/12/french-mps-hold-palestine-vote-201412261417482498.html |title=French MPs recognise Palestine as state |date=2 December 2014 |accessdate=2 December 2014 |publisher=[[الجزیرہ]]}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU, UNSC (permanent) |- | 16 || {{flag|Germany}} || In April 2011, Chancellor [[انگیلا میرکل]] labelled the Palestinian bid for recognition a "unilateral step",<ref>{{cite news |author1=Marx, Bettina |author2=Scheschkewitz, Daniel |title=Palestinian independence plans unlikely to succeed |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,15267617,00.html |date=26 July 2011 |newspaper=Deutsche Welle |accessdate=15 August 2011}}</ref> and stated unequivocally that Germany will not recognize a Palestinian state without its prior acceptance by Israel. "Unilateral recognitions therefore definitely do not contribute to achieving this aim … This is our stance now and it will be our stance in September. There needs to be mutual recognition, otherwise it is not a two-state solution".<ref>{{cite news |author=Connor, Richard |title=Merkel will not recognize unilaterally-declared Palestinian state |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,14974756,00.html |date=7 April 2011 |newspaper=Deutsche Welle |accessdate=15 August 2011}}</ref> She also reaffirmed her government's commitment to see an agreement reached as soon as possible. "We want a two-state solution. We want to recognize a Palestinian state. Let us ensure that negotiations begin. It is urgent".<ref>{{cite news |agency=Agence France-Presse |title=Merkel plays down French rift over Palestine |url=http://www.thelocal.de/politics/20110506-34837.html |date=6 May 2011 |newspaper=The Local |accessdate=15 August 2011}}</ref> {{show |Further details | The [[مشرقی جرمنی]] recognised the State of Palestine on 18 November 1988,<ref name="unesco" /> but it later [[جرمن اتحاد مکرر]] with the [[مغربی جرمنی]] and the current government does not recognise it.}} | style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 17 || {{flag|Greece}} || President [[Karolos Papoulias]] has stated that Greece ultimately supports the creation of a Palestinian state alongside Israel.<ref>{{cite news |author=Karaviti, F. |title=Papoulias visit to Palestinian Authority |url=http://www.hri.org/news/greek/ana/2011/11-07-13.ana.html |date=13 July 2011 |issue=3836 |newspaper=Athens News Agency: Daily News Bulletin in English |publisher=Hellenic Resources Network |accessdate=15 August 2011 |archivedate=3 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121003035328/http://www.hri.org/news/greek/ana/2011/11-07-13.ana.html }}</ref> Under previous governments, Greece garnered a reputation as a staunch supporter of the Palestinian cause.<ref>{{cite book |author=Government of Israel |chapter=Introduction |title=Greece's Relations with Israel, 1961–1967|chapter-url=https://www.archives.gov.il/archivegov_eng/publications/electronicpirsum/greece/introduction1.htm |publisher=Israel State Archives |series=Documents on the Foreign Policy of Israel |accessdate=15 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006094718/http://www.archives.gov.il/archivegov_eng/publications/electronicpirsum/greece/introduction1.htm |archivedate=6 October 2011}}</ref> Within the wider Arab–Israeli conflict, [[Andreas Papandreou]] maintained a stronger stand against Israel than any other government in the European Community. Diplomatic relations were founded with the PLO in 1981, while relations with Israel were maintained only at the consular level until Greece's formal recognition of Israel in 1990 under [[Konstantinos Mitsotakis|Mitsotakis]].<ref>{{cite journal |author=Kaminaris, S.C. |title=Greece and the Middle East |url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue2/jv3n2a4.html |journal=Middle East Review of International Affairs |volume=3 |issue=2 |date=June 1999 |publisher=Rubin, Barry; Global Research in International Affairs |accessdate=15 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110907015834/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue2/jv3n2a4.html |archivedate=7 September 2011}}</ref> Since the formation of current foreign policy under [[George Papandreou]], Greece has seen a rapid improvement in relations with Israel,<ref>{{cite news |last=Marcus |first=Jonathan |title=Israel woos Greece after rift with Turkey |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11556442 |work=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |date=16 October 2010 |accessdate=15 August 2011}}</ref> leading the media to mark the conclusion of Greece's pro-Palestinian era.<ref>{{cite news |last=Athanasiadis |first=Iason |title=A Mediterranean Battlefield |url=http://www.majalla.com/eng/2011/01/article1992 |newspaper=Al Majalla |date=31 January 2011 |accessdate=15 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714231233/http://www.majalla.com/eng/2011/01/article1992 |archive-date=14 July 2014 |url-status=dead |archivedate=14 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714231233/http://www.majalla.com/eng/2011/01/article1992 }}</ref> However, in December 2015, Greece's parliament voted in favour of a motion requesting that the government recognize Palestine.<ref>{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/greek-parliament-votes-to-recognize-palestinian-state-1450783327 |title=Greek Parliament Recognizes Palestinian State in Symbolic Vote |date=22 December 2015 |accessdate=22 December 2015 |newspaper=Wall Street Journal}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 18 || {{flag|Ireland}} || In January 2011, Ireland accorded the Palestinian delegation in [[ڈبلن]] diplomatic status.<ref>{{cite news |author=Jones, Ryan |title=Europe starts process of recognizing Palestine |url=http://www.israeltoday.co.il/tabid/178/nid/22629/Default.aspx |date=26 January 2011 |newspaper=Israel Today |accessdate=4 September 2011}}</ref> A few months later, their Foreign Affairs Minister stated that Ireland would "lead the charge" in recognizing Palestinian statehood, but that it would not come until the PNA was in full and sole control over its territories.<ref>{{cite news |title=Gilmore 'hopes to recognise full Palestinian state' |url=http://jrnl.ie/108152 |date=22 March 2011 |newspaper=The Journal |accessdate=4 September 2011}}</ref> In October 2014, the [[ایوان بالا آئرلینڈ]] of the [[اراکتس]] unanimously passed a motion calling on the Government to recognize the State of Palestine.<ref name="ireland 2014">{{cite news |title=Senators have agreed to recognise Palestine as an independent state |url=http://www.thejournal.ie/seanad-vote-palestine-1738722-Oct2014/ |date=22 October 2014 |newspaper=TheJournal.ie |publisher=Distilled Media Ltd |accessdate=7 November 2014}}</ref> In December 2014, the [[ایوان زیريں آئرلینڈ]] of Ireland's Parliament followed suit.<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/188509 |title=Irish Parliament Urges Government to Recognize 'Palestine' |date=10 December 2014 |accessdate=10 December 2014 |first=Ben |last=Ariel}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 19|| {{flag|Israel}} || ''[[#Israeli position|See above]]'' || style="text-align:center;" | Yes || |- | 20|| {{flag|Italy}} || In May 2011, at an event in Rome celebrating Israel's independence, then Prime Minister [[Silvio Berlusconi]] said that [[اطالیہ]] would not recognize a unilateral declaration of Palestinian statehood, pledging his country's support for Israel.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Berlusconi: Italy won't recognize Palestinian state |url=http://www.jpost.com/International/Article.aspx?ID=220191&R=R1 |date=12 May 2011 |newspaper=The Jerusalem Post |accessdate=17 September 2011}}</ref> In June, he reiterated Italy's position against unilateral actions on either side of the [[Israeli–Palestinian conflict|conflict]], stressing that "peace can only be reached with a common initiative through negotiations".<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Israel hails Italy's opposition to Palestinian state bid |url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=396359 |date=13 June 2011 |publisher=Ma'an News Agency |accessdate=17 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140815033940/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=396359 |archive-date=15 August 2014 |url-status=dead}}</ref> This position was shared by parliamentarians, who drafted a letter to the United Nations stating that "a premature, unilateral declaration of Palestinian statehood would […] undermine rather than resolve the Israeli–Palestinian peace process".<ref>{{cite news |author=Benari, Elad |title=Italian MPs Write Letter Against Unilateral PA Move |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/146549#.TnSa8mHts1E |date=10 August 2011 |newspaper=Arutz Sheva |accessdate=17 September 2011}}</ref> Nevertheless, at the same time, Italy upgraded the diplomatic status of the Palestinian delegation in [[روم]] to a [[سفارتخانہ]], similarly to what other EU countries were doing, giving the head of the delegation [[سفیر (سفارتی عہدہ)]].<ref name=ItaPal>{{cite news |agency=Agence France-Presse |title=Italy upgrades Palestinian delegation to mission |url=http://www.eubusiness.com/news-eu/israel-palestinians.9zp |date=16 May 2011 |newspaper=EUbusiness |accessdate=4 September 2011 |archivedate=28 October 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181028190315/https://www.eubusiness.com/news-eu/israel-palestinians.9zp/ }}</ref> Moreover, on 31 October 2011, Italy [[Abstention|did not oppose]] Palestine's [[State of palestine#2011 UNESCO membership|UNESCO membership bid]]<ref>{{cite web |title=How Unesco countries voted on Palestinian membership |url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/01/unesco-countries-vote-palestinian-membership |work=The Guardian}}</ref> and, on 29 November 2012, Italy voted in favour of [[UN Resolution 67/19]], giving Palestine a [[United Nations General Assembly observers#Non-member states|non-member observer state]] status at the United Nations.<ref>{{cite web |title=UN general assembly makes resounding vote in favour of Palestinian statehood |url=https://www.theguardian.com/world/2012/nov/29/united-nations-vote-palestine-state |work=The Guardian}}</ref> Italy's opposition to unilateral actions was reiterated on 21 December 2017, when it voted in favour of a UN draft resolution calling on all countries to comply with [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل]] resolutions regarding the [[status of Jerusalem]],<ref>{{cite web |title=General Assembly demands all States comply with UN resolutions regarding status of Jerusalem |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=58330#.WjwBaVXibIU |work=U.N. News Centre}}</ref> following the decision by the U.S. to [[U.S. recognition of Jerusalem|move its embassy]] to Israel from [[تل ابیب]] to the [[یروشلم|city]].<ref>{{cite web |title=Jerusalem: UN resolution rejects Trump's declaration |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |work=BBC News}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 21 || {{flag|Jamaica}} || Like other members of the Caribbean Community, Jamaica supports a two-state solution.<ref>{{cite web |author=Government of Jamaica |title=Jamaica's Position on Gaza Conflict and Zimbabwe Outlined |url=http://www.jis.gov.jm/news/archive/18040-foreign_affairs-jamaica-s-position-on-gaza-conflict-and-zimbabwe-outlined |date=15 January 2009 |publisher=Jamaica Information Service |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402145031/http://www.jis.gov.jm/news/archive/18040-foreign_affairs-jamaica-s-position-on-gaza-conflict-and-zimbabwe-outlined |archivedate=2 April 2012}}</ref> In 2010, Prime Minister [[Bruce Golding]] expressed hope for "a just, lasting and comprehensive peace in the Middle East that guarantees the security of Israel and the unquestioned recognition of a Palestinian state."<ref>{{cite web |author=Golding, Bruce |title=Statement by the Honourable Bruce Golding, Prime Minister of Jamaica in the general debate at the 65th Session of the United Nations General Assembly |url=http://www.opm.gov.jm/news_and_public_affairs/speeches/pm_golding_addresses_un_general_assembly_2010 |date=27 September 2010 |publisher=Government of Jamaica, Office of the Prime Minister |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117145307/http://www.opm.gov.jm/news_and_public_affairs/speeches/pm_golding_addresses_un_general_assembly_2010 |archivedate=17 January 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 22 || {{flag|Japan}} || Japan supports a two-state solution to the conflict,<ref>{{cite web |author=Government of Japan |title=Meeting between Foreign Minister Matsumoto and Jordanian Minister of Planning and Cooperation Hassan |url=http://www.mofa.go.jp/announce/announce/2011/6/0609_05.html |date=9 June 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=19 September 2011}}</ref> and is firmly committed to the establishment of a Palestinian state.<ref>{{cite news |title=Prime Minister Dr. Salam Fayyad inaugurated the JAIP |url=http://www.jaipark.com/in.php?id=6 |date=28 November 2010 |publisher=Jericho Agro-Industrial Park |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323205233/http://www.jaipark.com/in.php?id=6 |archivedate=23 March 2011}}</ref> In October 2007, a Japanese Justice Ministry official said "Given that the Palestinian Authority has improved itself to almost a full-fledged state and issues its own passports, we have decided to accept the Palestinian nationality".<ref>{{cite web |title=Japan to recognize Palestinian nationality |url=http://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=1846153&language=en |website=kuna.net.kw/ |publisher=Kuwait News Agency (KUNA) |accessdate=2 July 2014}}</ref> Responding to Israeli settlement activities in 2010, the Japanese government stated that it would not recognize any act that prejudges the final status of Jerusalem and the territories in the pre-1967 borders.<ref>{{cite web |author=Government of Japan |title=Statement … on the decision of the Government of Israel regarding the construction of housing units at settlements in West Bank including East Jerusalem |url=http://www.mofa.go.jp/announce/announce/2010/3/0311_01.html |date=11 March 2010 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=19 September 2011}}</ref> Likewise, in January 2011, it declared that it would not recognize the annexation of East Jerusalem by Israel.<ref>{{cite web |author=Government of Japan |title=Statement by Mr. Seiji Maehara, Minister for Foreign Affairs of Japan, on the demolition of the Shepherd's Hotel in East Jerusalem |url=http://www.mofa.go.jp/announce/announce/2011/1/0111_04.html |date=11 January 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=19 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || |- | 23 || {{flag|Kiribati}} || During the summit of the [[Pacific Islands Forum]] in early September 2011, the foreign minister of Kiribati reportedly expressed support for the Palestinian position.<ref name="pif1">{{cite news |author=Palestinian National Authority |script-title=ar:المالكي يلتقي عددا من وزراء الخارجية على هامش منتدى الباسيفك |url=http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1244 |date=6 September 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=9 September 2011 |language=Arabic |archive-url=https://archive.today/20121209063931/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1244 |archive-date=9 December 2012 |url-status=dead |title=Archive copy |archivedate=9 December 2012 |archiveurl=https://archive.ph/20121209063931/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1244 }}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 24 || {{flag|South Korea}} ||The government of South Korea does not recognize the State of Palestine.<ref>{{cite web |author=Government of the Republic of Korea |title=Palestine |url=http://www.mofat.go.kr/english/regions/meafrica/20070824/1_1363.jsp |publisher=Ministry of Foreign Affairs and Trade |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.is/20130703022353/http://www.mofat.go.kr/english/regions/meafrica/20070824/1_1363.jsp |archivedate=3 July 2013}}</ref> However, South Korea established the representative office in [[رام اللہ]]. || style="text-align:center;" | Yes || |- | 25 || {{flag|Latvia}} || Latvia supports a two-state solution to the conflict and provides development assistance to the Palestinian National Authority.<ref>{{cite web |author=Permanent Representation of the Republic of Latvia to the European Union |title=Foreign Minister acknowledges Latvia's readiness to engage in co-operation projects with PNA |url=http://www.mfa.gov.lv/en/brussels/news/embassy-news/news/?pg=10850 |date=24 September 2008 |publisher=Government of Lithuania |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117152759/http://www.mfa.gov.lv/en/brussels/news/embassy-news/news/?pg=10850 |archivedate=17 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |author=Government of Lithuania |title=Latvia offers training in environmental management for Palestinian National Authority staff |url=http://www.mfa.gov.lv/en/news/press-releases/2010/november/5-11/ |date=5 November 2010 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 26 || {{flag|Liechtenstein}} || Liechtenstein relies on Switzerland to carry out most of its foreign affairs.<ref name="watson">{{Cite book |author=Watson, G.R. |title=The Oslo Accords:international law and the Israeli-Palestinian peace agreements |url=https://archive.org/details/osloaccordsinter0000wats |year=2000 |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/osloaccordsinter0000wats/page/298 298] |isbn=978-0-19-829891-5}}</ref> In January 2011, it co-sponsored a draft resolution guaranteeing the Palestinian people's right to self-determination,<ref name="majoor" /> and stated that this right must be exercised with a view to achieving a viable and fully sovereign Palestinian state.<ref>{{cite web |author=United Nations General Assembly |title=Summary record of the 50th meeting |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/11C4F8C8DBF8EF8885257870006CDB52 |date=20 January 2011 |publisher=Chief of the Official Records |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529050417/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/11C4F8C8DBF8EF8885257870006CDB52 |archivedate=29 May 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 27 || {{flag|Lithuania}} || Like the rest of the European Union, Lithuania supports a two-state solution including an independent Palestinian state.<ref>{{cite news |author=Pavilenene, Danuta |title=Lithuania and Israel discussed steps towards boosting investment, trade and tourism between countries |url=http://www.baltic-course.com/eng/good_for_business/?doc=40509 |date=5 May 2011 |newspaper=The Baltic Course |accessdate=19 September 2011}}</ref> Regarding the Palestinian push for United Nations membership, Foreign Minister [[Audronius Ažubalis]] stressed the importance of maintaining a unanimous and well-balanced EU position which encouraged both parties to resume peace talks.<ref>{{cite news |author1=Government of Lithuania |author2=Ministry of Foreign Affairs |title=Lithuanian Foreign Minister Emphasizes Eastern [Partnership], Situation in Ukraine and Belarus |url=http://democraticbelarus.eu/node/13417 |date=6 September 2011 |publisher=European Commission, Office for Democratic Belarus |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319204115/http://democraticbelarus.eu/node/13417 |archivedate=19 March 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 28 || {{flag|Luxembourg}} || In an interview with Foreign Minister [[Jean Asselborn]] in March 2011, ''The Jerusalem Post'' stated that Luxembourg was considered among the "least friendly" countries to Israel in the EU.<ref>{{cite news |title=Jean Asselborn au sujet du conflit israélo-palestinien |url=http://www.gouvernement.lu/salle_presse/interviews/2011/03-mars/01-asselborn/index.html |newspaper=The Jerusalem Post |publisher=Government of Luxembourg, Information and Press Service |date=1 March 2011 |accessdate=4 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110524082655/http://www.gouvernement.lu/salle_presse/interviews/2011/03-mars/01-asselborn/index.html |archivedate=24 May 2011}}</ref> Asselborn himself has been described as openly pro-Palestinian.<ref>{{cite news |author=Rettman, Andrew |title=Ashton's secret diplomacy upsets EU states |url=http://euobserver.com/24/32535 |date=23 June 2011 |newspaper=EU Observer |accessdate=5 September 2011 |archivedate=6 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120506102948/http://euobserver.com/24/32535 }}</ref> In response to divisions within the EU regarding the Palestinians' September bid for UN membership, Asselborn reportedly urged the PNA to accept an upgrade in its observer status and not ask for membership. He insisted, "We cannot let the Palestinians leave New York at the end of the month with nothing",<ref name="assel">{{cite news |author=Armellini, Alvise |title=Interview: EU can't let Palestinians leave UN assembly "with nothing" |date=3 September 2011 |newspaper=Monsters and Critics}}</ref> He referred to the positions of four members in particular that stood as an obstacle to the achievement of a common position,<ref name="pif1" /> but that he "cannot agree to say no" to the Palestinian endeavour.<ref name="maan1">{{cite news |title=Aide: Abbas to reveal political strategy ahead of UN bid |url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=417450 |publisher=Ma'an News Agency |date=3 September 2011 |accessdate=4 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620004702/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=417450 |archive-date=20 June 2013 |url-status=dead}}</ref> He noted that securing the support of all EU nations would have been a great moral advantage for Palestine.<ref name="assel" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 29 || {{flag|Mexico}} || Mexico maintains a policy of supporting a two-state solution.<ref>{{cite web |author=Government of Mexico |title=Encuentro de la Secretaria de Relaciones Exteriores, Patricia Espinosa Cantellano, con el Ministro de Asuntos Exteriores de la Autoridad Nacional Palestina, Riad Malki |url=http://www.sre.gob.mx/csocial/contenido/comunicados/2009/feb/cp_046.html |date=23 February 2009 |publisher=Secretary of External Relations |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110421004410/http://www.sre.gob.mx/csocial/contenido/comunicados/2009/feb/cp_046.html |archivedate=21 April 2011}}</ref> Palestinian and Israeli officials expected Mexico to follow South American countries in recognizing the State of Palestine in early 2011.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Maliki: Mexico to recognize Palestinian State |url=http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=202780 |date=9 January 2011 |newspaper=The Jerusalem Post |accessdate=17 September 2011}}</ref><ref>{{cite news |author=Medzini, Ronen |title=Ben-Eliezer: US may recognize Palestinian state |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4004405,00.html |date=26 December 2010 |newspaper=Ynet News |publisher=Yedioth Internet |accessdate=19 September 2011}}</ref> Its position on the matter is seen as influential in Latin America, and therefore critical to both proponents and opponents.<ref>{{cite news |author=Medzini, Ronen |title=Israel fights recognition of Palestinian state |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4002381,00.html |date=21 December 2010 |newspaper=Ynet News |publisher=Yedioth Internet |accessdate=19 September 2011}}</ref> Opposition parties have urged the government to recognize a Palestinian state as part of the September initiative, putting down its hesitance to U.S. pressure.<ref>{{cite news |title=PRD pide a México reconocer a Palestina como Estado |url=http://www.aztecanoticias.com.mx/notas/mexico/71483/prd-pide-a-mexico-reconocer-a-palestina-como-estado |date=12 September 2011 |newspaper=Azteca Noticias |publisher=Azteca Internet |accessdate=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129031046/http://www.aztecanoticias.com.mx/notas/mexico/71483/prd-pide-a-mexico-reconocer-a-palestina-como-estado |archive-date=29 November 2014 |url-status=dead}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || |- | 30 || {{sort|Micronesia|{{flag|Federated States of Micronesia}}}} || The FSM is a consistent supporter of Israel, especially in international resolutions,<ref name="micro">{{cite book |author=Usa Ibp Usa |title=Micronesia Country Study Guide |publisher=International Business Publications |year=2009 |page=38 |isbn=978-1-4387-3268-8}}</ref> though this is due in part to its association with the United States.<ref name="watson" /> During the summit of the [[Pacific Islands Forum]] in September 2011, the leader of the Micronesian delegation reportedly stated his country's solidarity with the Palestinian people's suffering and support for their right to self-determination. Regarding the PNA's endeavour to gain admission to the United Nations, however, the official stated that the [[Compact of Free Association|agreements]] signed with the U.S. prevented the FSM from voting according to its government's wishes in cases where they conflicted with those of the U.S.<ref name="pif1" /> In reference to Israel's continued development assistance to Micronesians, another diplomat noted, "We need Israeli expertise, so I don't see a change in our policy anytime soon."<ref name="micro" /> || style="text-align:center;"| No || |- | 31 || {{flag|Moldova}} || Moldova maintains a policy of neutrality in international affairs. It has expressed full support for the Quartet [[Road map for peace|principles]] for the settlement of the Israeli–Palestinian conflict,<ref>{{cite web |author=Government of Moldova |title=Israel removes the fee for visas for moldovan citizens traveling to this country |url=http://www.mfa.gov.md/consular-news/487584/ |date=20 June 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs and European Integration |accessdate=20 September 2011}}</ref> which call for an independent Palestinian state. || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Moldova |title=Bilateral cooperation: Palestine |url=http://www.mfa.gov.md/politica-externa/ps/ |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=1 January 2011 |language=ro}}</ref> || |- | 32 || {{flag|Myanmar}} || Myanmar is one of only two members of the [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک]] that has not recognized the State of Palestine, alongside Singapore.<ref name="recognitionByThailand" /><ref>{{cite news |author1=Abdul Khalik |author2=Desy Nurhayati |title=Palestine gets NAM support for liberty, UN membership |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/05/28/palestine-gets-nam-support-liberty-un-membership.html |date=28 May 2011 |newspaper=The Jakarta Post |accessdate=19 September 2011}}</ref> Former foreign affairs minister [[Win Aung (minister)|Win Aung]] stated in 2000 that Myanmar supports a two-state solution within internationally recognized borders.<ref>{{cite web |author=U Win Aung |title=Statement by His Excellency U Win Aung Minister for Foreign Affairs and Chairmen of the Delegation of the Union of Myanmar |url=https://www.un.org/ga/webcast/statements/myanmarE.htm |date=20 September 2000 |publisher=United Nations |accessdate=19 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;" | No || |- | 33 || {{flag|Nauru}} || During the [[Pacific Islands Forum]] in early September 2011, Foreign Affairs Minister [[Kieren Keke]] confirmed his nation's solidarity with the Palestinian people and their right to self-determination.<ref name="pif2">{{cite news |author=Palestinian National Authority |script-title=ar:المالكي يواصل مشاوراته مع وزراء خارجية دول الباسيفيك |url=http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1246 |date=9 September 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=9 September 2011 |language=Arabic |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330213052/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1246 |archive-date=30 March 2012 |url-status=dead |title=Archive copy |archivedate=30 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120330213052/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1246 }}</ref> The PNA's foreign ministry published a statement prior to the summit claiming that most Pacific island nations would vote against a United Nations resolution regarding the Palestinian state.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Foreign Minister to Attend Pacific Island Forum |url=http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=17202|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322173558/http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=17202|url-status=dead|archive-date=22 March 2012 |date=4 September 2011 |publisher=Palestine News & Information Agency |accessdate=9 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 34 || {{flag|Netherlands}} || In June 2011, Foreign Minister [[Uri Rosenthal]] stated that the request to admit Palestine at the United Nations would "not be supported by the Netherlands". He called instead for a resumption of negotiations: "We will continue to stress for a restart to direct negotiations."<ref name="hstimes">{{cite news |agency=Agence France-Presse |title=Dutch deny support for Palestinian statehood |url=http://www.hindustantimes.com/Dutch-deny-support-for-Palestinian-statehood/Article1-715917.aspx |date=1 July 2011 |newspaper=Hindustan Times |publisher=HT Media Limited |accessdate=17 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804033754/http://www.hindustantimes.com/Dutch-deny-support-for-Palestinian-statehood/Article1-715917.aspx |archivedate=4 August 2011}}</ref> He insisted that a peace deal must be based "on an agreement between all parties",<ref name="yahoo" /> and that the Netherlands was opposed to anything done without the consent of both parties.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Recognition of a Palestinian state: the EU is trying to remain united |url=http://www.pisqa.com/09/recognition-of-a-palestinian-state-the-eu-is-trying-to-remain-united/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325192725/http://www.pisqa.com/09/recognition-of-a-palestinian-state-the-eu-is-trying-to-remain-united/ |url-status=dead |archive-date=25 March 2012 |date=2 September 2011 |newspaper=PISQA |accessdate=17 September 2011 |archivedate=25 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120325192725/http://www.pisqa.com/09/recognition-of-a-palestinian-state-the-eu-is-trying-to-remain-united/ }}</ref> Abbas highlighted the importance of the Dutch role in the peace process, precisely because it maintained close ties with Israel: "It doesn't disturb us at all. They play a very important role and the Palestinian people are very appreciative of their help."<ref name="hstimes" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 35 || {{flag|New Zealand}} || New Zealand support a two-state solution to the peace process.<ref name="nz">{{cite news |author=Trevett, Claire |title=Palestinians ask NZ to back bid for UN membership |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10750446 |date=9 September 2011 |newspaper=The New Zealand Herald |accessdate=4 September 2011}}</ref> It also maintains a policy of not expressing explicit recognition of new states, preferring to imply recognition through actions rather than formal declarations. For Palestine, this would mean upgrading its accredited delegation to a diplomatic status.<ref>{{cite news |author=Young, Jane |title=New Zealand needs to vote for Palestine |url=http://pundit.co.nz/content/new-zealand-needs-to-vote-for-palestine |date=17 July 2011 |newspaper=Pundit |accessdate=9 September 2011}}</ref> In early September 2011, Foreign Minister [[Murray McCully]] said that the government would not make a decision until the wording of the resolution was released. "We've got a reputation for being fair minded and even handed on this matter and all we can do is wait to see the words.<ref name="nz" /> He also told Riyad al-Malki that he had refused to give any pledges Israel to oppose to vote.<ref name="pif1" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="pacdel" /> || |- | 36 || {{sort|North Macedonia|{{flag|North Macedonia}}}} || According to Foreign Minister [[Nikola Poposki]], stated, the Macedonian position will be built in accordance with the views of the European Union and its strategic partners.<ref>{{cite news |title=FM Poposki meets his EU colleagues in Poland |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/19036/45/ |date=3 September 2011 |publisher=Macedonia International News Agency |accessdate=12 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111120220631/http://macedoniaonline.eu/content/view/19036/45/ |archive-date=20 November 2011 |url-status=dead |archivedate=20 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111120220631/http://macedoniaonline.eu/content/view/19036/45/ }}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 37 || {{flag|Norway}} || Norway upgraded the Palestinian mission in [[اوسلو]] to an embassy in December 2010, and Foreign Minister [[Jonas Gahr Støre]] called for the creation of a Palestinian state within the following year.<ref>{{cite news |author=Stigset, Marianne |title=Norway Calls for Palestinian State, Gives Diplomatic Mission Embassy Rank |url=https://www.bloomberg.com/news/2010-12-15/norway-calls-for-palestinian-state-gives-diplomatic-mission-embassy-rank.html |newspaper=Bloomberg |date=15 December 2010 |accessdate=15 December 2010}}</ref> In January 2011, Støre stated that, should negotiations with Israel fail to make progress by September, his country would recognize Palestine within the United Nations framework.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Norway to recognise Palestine if peace talks fail |url=http://www.icenews.is/index.php/2011/01/20/norway-to-recognise-palestine-if-peace-talks-fail/ |date=20 January 2011 |newspaper=Ice News |accessdate=1 August 2011 |archivedate=8 November 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108120827/http://www.icenews.is/index.php/2011/01/20/norway-to-recognise-palestine-if-peace-talks-fail/ }}</ref><ref>{{cite news |author=Ravid, Barak |title=Norway may recognize Palestinian state if peace process remains stalled |url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/norway-may-recognize-palestinian-state-if-peace-process-remains-stalled-1.346788 |date=3 March 2011 |newspaper=Haaretz |accessdate=1 August 2011 |archivedate=28 November 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151128172426/http://www.haaretz.com/print-edition/news/norway-may-recognize-palestinian-state-if-peace-process-remains-stalled-1.346788 }}</ref> Following a meeting with Abbas in July 2011, Støre claimed that it was "perfectly legitimate" for the Palestinians to seek a vote on recognition of statehood.<ref>{{cite news |author=NewsGuy |title=Norway To Back Palestinian State |url=http://www.therightperspective.org/2011/07/23/norway-to-back-palestinian-state/ |newspaper=The Right Perspective |date=23 July 2011 |publisher=Goodman, Peter |accessdate=1 August 2011 |archivedate=11 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111011071140/http://www.therightperspective.org/2011/07/23/norway-to-back-palestinian-state/ }}</ref> "The fundamental Norwegian view is that a people have the right to use UN institutions to clarify questions about the legitimacy of their status in the world. We are opposed to denying this to the Palestinians". The minister withheld full commitment until the request was officially announced,<ref>{{cite news |author=Corfield, Gareth |title=Støre cautiously endorses Palestinian UN recognition bid |url=http://theforeigner.no/pages/news/stre-cautiously-endorses-palestinian-un-recognition-bid/ |newspaper=The Foreigner |date=19 July 2011 |accessdate=1 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929222312/http://theforeigner.no/pages/news/stre-cautiously-endorses-palestinian-un-recognition-bid/ |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |author=Ynet News |title=Norway youths discussed Palestine prior to attack |url=http://www.sanfranciscosentinel.com/?p=144133 |newspaper=San Francisco Sentinel |date=23 July 2011 |accessdate=1 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111028083011/http://www.sanfranciscosentinel.com/?p=144133 |archivedate=28 October 2011}}</ref> after which, on 18 September, he confirmed that Norway would lend its support: "Norway will support this and is prepared to recognize a Palestinian state."<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Norway FM: We will recognize Palestinian state |url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/norway-fm-we-will-recognize-palestinian-state-1.385141 |date=18 September 2011 |newspaper=Haaretz |accessdate=17 September 2011 |archivedate=11 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150411151637/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/norway-fm-we-will-recognize-palestinian-state-1.385141 }}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || |- | 38 || {{flag|Panama}} || Panama has not indicated its position regarding a vote on statehood,<ref>{{cite news |title=Symbolic Recognition of Palestinian State by Latin American Countries |url=http://www.adl.org/main_International_Affairs/Recognition-of-Palestinian-State.htm |date=24 January 2011 |publisher=Anti-Defamation League |accessdate=1 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110412030240/http://www.adl.org/main_International_Affairs/Recognition-of-Palestinian-State.htm |archivedate=12 April 2011}}</ref> and is reported to be undecided on the matter.<ref name="caribsytd" /> President [[Ricardo Martinelli]] has a record of supporting Israel in UN resolutions,<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Palestinian National Authority Condemns Martinelli Comments |url=http://www.thepanamadigest.com/2010/03/palestinian-national-authority-condemns-martinelli-comments/ |date=5 March 2011 |newspaper=The Panama Digest |accessdate=1 August 2011 |archivedate=8 March 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100308164152/http://www.thepanamadigest.com/2010/03/palestinian-national-authority-condemns-martinelli-comments/ }}</ref> and has reportedly resisted pressure from other Latin American governments to recognize Palestine.<ref>{{cite news |author=Kampeas, Ron |title=Price for Israel support: Come to Panama and enjoy the food and Wi-Fi |url=http://blogs.jta.org/politics/article/2011/04/28/3087236/price-for-israel-support-come-to-panama-and-enjoy-the-food-and-wi-fi |date=28 April 2011 |publisher=Jewish Telegraphic Agency |accessdate=1 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117182233/http://blogs.jta.org/politics/article/2011/04/28/3087236/price-for-israel-support-come-to-panama-and-enjoy-the-food-and-wi-fi |archivedate=17 January 2012}}</ref> The [[Central American Integration System]] (SICA) was expected to adopt a joint position on the issue at its summit on 18 August,<ref>{{cite web |author=Government of Honduras |title=Presidente Lobo Sosa pide de nuevo a empresarios tocarse el corazón |url=http://www.presidenceducameroun.com/news/?lang=en&mode=newsdetails&id=1285 |publisher=Office of the President |language=Spanish |date=2 August 2011 |accessdate=10 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715112334/http://www.presidenceducameroun.com/news/?lang=en&mode=newsdetails&id=1285 |archive-date=15 July 2011 |url-status=dead}}</ref> but Panama insisted that discussion should retain a regional focus and the matter was not included on the final agenda.<ref name="sica">{{cite news |author=Medzini, Ronen |title=Central America 'battles' over PA's UN bid |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4112571,00.html |date=22 August 2011 |newspaper=Yedioth Internet |accessdate=27 August 2011}}</ref> In early September, Foreign Minister Roberto Henriquez said that the government's decision would not be made public until its vote is cast, but added, "It is very important that the birth of this country and its recognition in the international forum is previously accompanied by a full peace agreement with its neighbour, Israel."<ref>{{cite news |agency=Agence France-Presse |title=Panamá condiciona reconocimiento de Palestina |url=http://www.telemetro.com/noticias/2011/09/08/80967/panama-condiciona-reconocimiento-palestina |date=8 September 2011 |newspaper=Telemetro |publisher=Corporación Medcom Panamá, S.A |language=Spanish |accessdate=17 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319013318/http://www.telemetro.com/noticias/2011/09/08/80967/panama-condiciona-reconocimiento-palestina |archive-date=19 March 2012 |url-status=dead |archivedate=19 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319013318/http://www.telemetro.com/noticias/2011/09/08/80967/panama-condiciona-reconocimiento-palestina }}</ref> On 4 July 2015, Panama's Vice President and Foreign Minister Isabel De Saint Malo de Alvarado said that her government is looking at ways to recognize the State of Palestine without affecting their "close relationship" with Israel.<ref>{{cite web |url=http://www.newsroompanama.com/news/panama/panama-looking-to-recognize-palestine-state |title=Panama looking to recognize Palestine State |date=4 July 2015 |newspaper=newsroompanama |publisher=Newsroom Panama, S.A |accessdate=4 October 2015}}</ref>|| style="text-align:center;" | No || |- | 39 || {{flag|Portugal}} || In February 2011, several parliamentary factions proposed resolutions calling on the government to recognize the State of Palestine.<ref>{{cite news |author=Silva, Bárbara |title=Parlamento avança para reconhecer Estado palestiniano |url=https://economico.sapo.pt/noticias/nprint/110670.html |date=9 February 2011 |newspaper=Económico |accessdate=29 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007091416/http://economico.sapo.pt/noticias/nprint/110670.html |archive-date=7 October 2011 |url-status=dead}}</ref> However, these were dismissed by the two majority parties, which insisted on a prior settlement acceptable to both Palestinians and Israelis.<ref>{{cite news |author=Lusa |title=PS e PSD rejeitam proposta para reconhecer-se o Estado da Palestina |url=http://www.publico.pt/Mundo/ps-e-psd-rejeitam-proposta-para-reconhecerse-o-estado-da-palestina_1479482 |date=9 February 2011 |newspaper=Público |publisher=Público Comunicação Social S.A |language=Portuguese |accessdate=29 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110219002007/http://www.publico.pt/Mundo/ps-e-psd-rejeitam-proposta-para-reconhecerse-o-estado-da-palestina_1479482 |archivedate=19 February 2011}}</ref> Foreign Minister [[Paulo Portas]] stated that Portugal supports the initiative to recognize Palestine, but that it must not forget the security of Israel: "We will do everything for Palestine, which deserves to have its state, and do nothing against Israel, which deserves to have its security."<ref>{{cite news |author=Lusa |title=Portugal e a UE farão "tudo pela Palestina e nada contra Israel", diz Paulo Portas |url=http://www.publico.pt/Pol%C3%ADtica/portugal-e-a-ue-farao-tudo-pela-palestina-e-nada-contra-israel-diz-paulo-portas_1510295 |date=2 September 2011 |newspaper=Público |publisher=Público Comunicação Social S.A |language=Portuguese |accessdate=17 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120916225342/http://www.publico.pt/Pol%C3%ADtica/portugal-e-a-ue-farao-tudo-pela-palestina-e-nada-contra-israel-diz-paulo-portas_1510295 |archivedate=16 September 2012}}</ref> In December 2014, the Portuguese Parliament passed a resolution that is non-binding calling on the government to recognize Palestine as an independent state with 9 of 230 members opposing the measure.<ref>"Portugal's Parliament Passes 'Palestine' Resolution: Only 9 Members Out of 230 Opposed" (14 December 2014) ''The Jewish Daily Forward'' http://forward.com/articles/210910/portugal-s-parliament-passes-palestine-resolutio/</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 40 || {{flag|Samoa}} || Prime Minister [[Tuilaepa Aiono Sailele Malielegaoi|Tuila'epa Sailele Malielegaoi]] has expressed support for a two-state solution to the conflict.<ref>{{cite news |author=Malielegaoi, Tuila'epa Sailele |title=Statement by Tuila'epa Sailele Malielegaoi Prime Minister of the Independent State of Samoa at the general debate of the 65th Session of the United Nations General Assembly |url=https://www.un.org/en/ga/65/meetings/generaldebate/Portals/1/statements/634211849807968750WS_en.pdf |date=27 September 2010 |publisher=Permanent Mission of Samoa to the United Nations |accessdate=19 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 41 || {{flag|Singapore}} || Singapore has not recognized the State of Palestine and has not announced a position regarding a resolution.<ref>{{cite news |author1=Abdul Khalik |author2=Desy Nurhayati |title=Palestine gets NAM support for liberty, UN membership |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/05/28/palestine-gets-nam-support-liberty-un-membership.html |date=28 May 2011 |newspaper=The Jakarta Post |publisher=PT Bina Media Tenggara |accessdate=30 August 2011}}</ref> The island state has a strong relationship with Israel.<ref>{{cite book |author=Leifer, Michael |title=Singapore's Foreign Policy: Coping with Vulnerability |page=91 |url=https://books.google.com/books?id=-AKpC0I0VC0C&source=gbs_navlinks_s |year=2000 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-23352-1}}</ref> || style="text-align:center;" | No || |- | 42 || {{flag|Slovenia}} || On 28 November 2014, the Foreign Policy Committee rejected a motion to immediately recognize Palestine, but approved an alternative motion requiring the government to submit a proposal to recognize Palestine to the [[National Assembly (Slovenia)|National Assembly]].<ref>{{cite news |url=http://www.sloveniatimes.com/parliament-in-favor-of-the-recognition-of-palestine |title=Parliament in Favor of the Recognition of Palestine |date=29 November 2014 |accessdate=29 November 2014 |archivedate=24 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224210940/https://sloveniatimes.com/parliament-in-favor-of-the-recognition-of-palestine/ }}</ref>|| style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 43 || {{flag|Solomon Islands}} || Foreign Minister [[Peter Shannel Agovaka]] met Riyad al-Malki in early September at the summit of the [[Pacific Islands Forum]] in Wellington. Agovaka reportedly confirmed his government's support for the self-determination of Palestinians and for the efforts of Palestine at the United Nations. He said that the possibility of recognizing the State of Palestine would be considered in the next meeting of cabinet.<ref name="pif1" /> || style="text-align:center;" | No || |- | 44 || {{flag|Spain}} || On 1 July 2011, the Spanish parliament passed a resolution urging its government to recognize the State of Palestine on the 1967 borders.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Spain might recognize Palestinian state |url=http://www.presstv.ir/detail/187259.html |date=2 July 2011 |publisher=Press TV |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927070559/http://www.presstv.ir/detail/187259.html |archivedate=27 September 2011}}</ref> Prior to this, Nabil Shaath had claimed in May that Spain intended to recognize the Palestinian state before September.<ref>{{cite news |author=Khaled Abu Toameh |title=Spain will recognize Palestinian state on 1967 lines |url=http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=222873&R=R3 |date=30 May 2011 |newspaper=The Jerusalem Post |accessdate=19 September 2011}}</ref> In late July, Foreign Minister [[Trinidad Jiménez]] said that Spain supports the bid, but that it would not determine its position until the proposal is made official.<ref>{{cite news |agency=Agence France-Presse |title=Spain tells Abbas it backs efforts for Palestinian state |url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=406767 |date=19 July 2011 |publisher=Ma'an News Agency |accessdate=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003026/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=406767 |archive-date=26 September 2012 |url-status=dead}}</ref> In an interview with ''El País'' in August, Jiménez confirmed Spain's support: "We are working with the idea that there is a majority in the EU that will support moving forward with the recognition of Palestine." She added that it was the right time to do this, since it would give Palestinians much needed hope about their future state.<ref>{{cite news |title=Israel fumes over foreign minister's Palestine position |url=http://www.elpais.com/articulo/english/Israel/fumes/over/foreign/minister/s/Palestine/position/elpepueng/20110822elpeng_9/Ten |date=22 August 2011 |newspaper=El País |accessdate=30 August 2011}} [http://www.elpais.com/articulo/espana/Ha/llegado/hora/dar/paso/reconocimiento/Estado/palestino/elpepiesp/20110821elpepinac_1/Tes Original transcript] {{in lang|es}}.</ref> On 20 November 2014, the Spanish parliament approved a non-binding motion calling on the government to recognize Palestine by a vote of 319–2.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Spanish lawmakers vote in favor of recognizing Palestine |url=http://www.dw.de/spanish-lawmakers-vote-in-favor-of-recognizing-palestine/a-18072505 |date=20 November 2014}}</ref>|| style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 45 || {{flag|Switzerland}} || || style="text-align:center;"| Yes || |- | 46 || {{flag|Tonga}} || In September 2011, following the summit of the Pacific Islands Forum in Wellington, the PNA's foreign ministry noted that it had made significant strides in its efforts to attain recognition from Tonga.<ref name="pif2" /> || style="text-align:center;"| No || |- | 47 || {{flag|United Kingdom}} || In September 2011, Britain said it would recognize Palestine as a state, but only with non-member observer status, rather than full membership, at the United Nations.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=UK only backs 'Observer' status for Palestine |url=http://www.presstv.ir/detail/199915.html |publisher=PressTV |date=18 September 2011 |accessdate=7 October 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110924083013/http://www.presstv.ir/detail/199915.html |archivedate=24 September 2011}}</ref> In October 2014, the [[House of Commons of the United Kingdom|UK House of Commons]] passed a symbolic non-binding [[Motion (parliamentary procedure)|Motion]] by a vote of 274 in favour to 12 against which called on the Government to recognize Palestine.<ref>{{cite news |url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKCN0I223L20141013 |title=UK lawmakers pass symbolic motion to recognize Palestine as a state |date=13 October 2014 |accessdate=13 October 2014 |work=Reuters |archivedate=19 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019160425/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKCN0I223L20141013 }}</ref><ref>https://publications.parliament.uk/pa/cm201415/cmhansrd/chan40.pdf</ref> Also in October 2014, the devolved government of [[اسکاٹ لینڈ]] called for recognition of Palestine as an independent state and for the UK to open an [[سفارتخانہ]].<ref>{{cite news |title=Calls to recognise Palestine |url=http://news.scotland.gov.uk/News/Calls-to-recognise-Palestine-1146.aspx |accessdate=19 October 2014 |publisher=scotland.gov.uk |date=12 October 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019233222/http://news.scotland.gov.uk/News/Calls-to-recognise-Palestine-1146.aspx |archivedate=19 October 2014}}</ref>|| style="text-align:center;" | Yes || UNSC (permanent); [[Palestine–United Kingdom relations]]. |- | 48 || {{flag|United States}} || President [[بارک اوباما]] declared U.S. opposition to the bid in his speech to the General Assembly, saying that "genuine peace can only be realized between Israelis and Palestinians themselves" and that "[u]ltimately, it is Israelis and Palestinians – not us – who must reach an agreement on the issues that divide them".<ref>{{cite news |author=Helene Cooper |title=Obama Says Palestinians Are using Wrong Forum |url=https://www.nytimes.com/2011/09/22/world/obama-united-nations-speech.html |date=21 September 2011 |newspaper=The New York Times |accessdate=7 October 2011}}</ref> Obama told Abbas that they would veto any United Nations Security Council move to recognize Palestinian statehood.<ref>{{cite news |author=Alex Spillius |title=Barack Obama tells Mahmoud Abbas US will veto Palestinian statehood bid |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/barackobama/8780859/Barack-Obama-tells-Mahmoud-Abbas-US-will-veto-Palestinian-statehood-bid.html |date=22 September 2011 |newspaper=The Telegraph |accessdate=7 October 2011}}</ref><!-- https://www.washingtonpost.com/blogs/right-turn/post/did-the-palestinian-authority-think-through-its-un-gambit/2011/03/29/gIQAd2xhiJ_blog.html http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=237199 http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=231249 --> || style="text-align:center;"| Yes || UNSC (permanent); [[Palestine–United States relations]] |} ==== اقوام متحدہ دے ارکان نئيں ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; margin:auto;" |- ! # !! Name !! class="unsortable" | Official position !! [[Foreign relations of Palestine|Relations]]<br />{{#tag:ref||group="note"|name="relcol"}} !! Relevant memberships |- | — || {{flag|Sovereign Military Order of Malta}} || || style="text-align:center;"| Yes<br /><ref>{{cite web |title=THE GRAND MASTER OF THE ORDER OF MALTA GREETS THE ACCREDITED DIPLOMATIC CORPS |url=http://www.orderofmalta.int/news/57915/the-grand-master-of-the-order-of-malta-receives-the-accredited-diplomatic-corps/?lang=en |publisher=Sovereign Order of Malta – official site |date=11 January 2012 |accessdate=31 January 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120926005434/http://www.orderofmalta.int/news/57915/the-grand-master-of-the-order-of-malta-receives-the-accredited-diplomatic-corps/?lang=en |archivedate=26 September 2012}} "Last September, we have opened relations with the Palestinian Authorities".</ref><ref>{{cite web |title=Bilateral relations |url=http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en# |publisher=Sovereign Order of Malta – official site |accessdate=31 January 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065207/http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en |archivedate=18 January 2012}} "The Order of Malta has relations at Ambassador level with: Palestinian Authority".</ref> || |} <!-- Entries, who don't recognise the State of Palestine, who don't have diplomatic relations with it, PLO or PNA, and who were removed from the lists above, because some editors considered the descriptions of their position to be too vague and thus not useful. Revision that includes these descriptions: [[:en:Special:PermanentLink/488283396|04:31, 20 April 2012 by Tabletop]]. * {{flag|Barbados}} * {{flag|Marshall Islands}} * {{flag|Monaco}} * {{flag|Palau}} * {{flag|San Marino}} * {{flag|Trinidad and Tobago}} * {{flag|Tuvalu}} * {{flag|Cook Islands}} * {{flag|Niue}} Entries, for whom there aren't any sources found describing their position: * {{flag|Abkhazia}} * {{flag|Kosovo}} * {{flag|Nagorno-Karabakh Republic}} * {{flag|Northern Cyprus}} * {{flag|Somaliland}} * {{flag|South Ossetia}} * {{flag|China, Republic of}} * {{flag|Transnistria}} --> == کثیرالجہ‏تی معاہدے == ریاست فلسطین کئی کثیرالجہ‏تی معاہداں د‏‏ی اک فریق اے ، جس وچ پنج ذخیر . رجسٹرڈ نيں: برطانیہ ، [[یونیسکو]] ، اقوام متحدہ ، نیدرلینڈ تے سوئٹزرلینڈ۔ یونیسکو دے کنونشن د‏‏ی توثیق 2011/2012 وچ ہوئی سی تے اس دے بعد فلسطین یونیسکو دا رکن بن گیا سی ، جدو‏ں کہ ہور کنونشناں د‏‏ی توثیق 2014 وچ کيتی گئی سی جدو‏ں اسرائیل دے نال مذاکرات دا عمل تعطل دا شکار سی۔ {| class="wikitable sortable" ! ڈپازٹری ملک / تنظیم ! ڈپازٹری عضو ! معاہداں د‏‏ی تعداد ! مثالاں ! پہلے توثیق / الحاق د‏‏ی تریخ |- | [[نیدرلینڈز]] | وزارت خارجہ | 1 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Verdrag/ZoekUitgebreid|title=Dutch Treaty Database (Verdrgenbank)|website=United Nations|accessdate=17 May 2014}}</ref> | کنونشن جو زمین اُتے جنگ دے قوانین تے رسم و رواج دا احترام کردا اے | {{dts|2 April 2014}} |- | [[روس]] | | 1 <ref>{{حوالہ ویب|url=http://disarmament.un.org/treaties/t/npt|title=Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|accessdate=9 March 2015|website=[[اقوام متحدہ]]}}</ref> | [[معاہدہ جوہری عدم پھیلاؤ|جوہری ہتھیاراں دے عدم پھیلاؤ اُتے معاہدہ]] | {{dts|10 February 2015}} |- | [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] | فیڈرل کونسل | 7 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/eda_140410_geneve_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=10 April 2014|accessdate=9 January 2015|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925110942/https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/eda_140410_geneve_e.pdf|archivedate=25 September 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/en/documents/geneva-150109_en.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=9 January 2015|accessdate=9 January 2015|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109224229/https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/en/documents/geneva-150109_en.pdf|archivedate=9 January 2015}}</ref> | [[معاہدہ جنیوا|جنیوا کنونشن]] تے پروٹوکول | {{dts|2 April 2014}} |- | [[یونیسکو]] | [[یونیسکو|ڈائریکٹر جنرل]] | 8 <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unesco.org/eri/la/conventions_by_country.asp?contr=PS&language=E&typeconv=1|title=Ratified Conventions, Palestine|accessdate=17 May 2014|website=[[یونیسکو]]}}</ref> | [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی تے قدرتی ورثہ دے تحفظ تو‏ں متعلق کنونشن]] | {{dts|8 December 2011}} |- | [[اقوام متحدہ]] | [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|سیکرٹری جنرل]] | > 50 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://treaties.un.org/pages/CNs.aspx|title=UN Treaty Database|website=United Nations|accessdate=17 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416024003/https://treaties.un.org/pages/CNs.aspx|archivedate=16 April 2014}}</ref> | سفارتی تعلقات تو‏ں متعلق ویانا کنونشن <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> بین الاقوامی فوجداری عدالت دا قانون | {{dts|9 April 2014}} |- | [[مملکت متحدہ|متحدہ سلطنت یونائیٹڈ کنگڈم]] | [[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ|خارجہ تے دولت مشترکہ دا دفتر]] | 2 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/269687/20._UNESCO_status_list__new_.docx|title=Depositary Status List – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO)|date=April 2013|accessdate=7 January 2015|publisher=[[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ]]}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/423681/8._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20130104161243/http://www.fco.gov.uk/resources/en/pdf/pdf18/fco_ref_sl_nonprolifnuclearweapo|archivedate=4 January 2013|title=Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|accessdate=23 July 2013|publisher=[[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ]]}}</ref> | [[یونیسکو|یونیسکو دا آئین]] <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> [[معاہدہ جوہری عدم پھیلاؤ|جوہری ہتھیاراں دے عدم پھیلاؤ اُتے معاہدہ]] | {{dts|23 November 2011}} |} 16 مئی 2014 دے اک اعتراض وچ ، اسرائیل نے اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل نو‏‏ں مطلع کيتا کہ اس نے اس گل اُتے غور نئيں کيتا کہ 'فلسطین' (اصل وچ واحد کوٹیشن نشانات) ریاست د‏‏ی تعریف اُتے پورا اتردا اے تے اس نے تشدد تے ہور دے خلاف کنونشن وچ شمولیت د‏‏ی درخواست کيتی ا‏‏ے۔ "قانونی جواز دے بغیر تے کنونشن دے تحت اسرائیل دے معاہدے تعلقات اُتے اثر و رسوخ" ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ظالمانہ ، غیر انسانی یا غیر اخلاقی سلوک یا سزا د‏‏ی سزا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://treaties.un.org/doc/Publication/CN/2014/CN.296.2014-Eng.pdf|title=Depositary notifications|publisher=United Nations|accessdate=23 May 2014}}</ref> امریکا تے کینیڈا نے وی ايس‏ے طرح دے اعتراضات درج کیتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://treaties.un.org/doc/Publication/CN/2014/CN.263.2014-Eng.pdf|title=Depositary notifications|publisher=United Nations|accessdate=17 May 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://treaties.un.org/doc/Publication/CN/2014/CN.285.2014-Eng.pdf|title=Depositary notifications|publisher=United Nations|accessdate=23 May 2014}}</ref> فلسطین نے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی ممانعت تو‏ں متعلق اقوام متحدہ دے معاہدے دے مذاکرات وچ حصہ لیا تے 7 جولائ‏ی 2017 نو‏‏ں اس دے اختیار کرنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ <ref>https://s3.amazonaws.com/unoda-web/wp-content/uploads/2017/07/A.Conf_.229.2017.L.3.Rev_.1.pdf</ref> == ہور ویکھو == * [[محدود تسلیم شدہ ریاستاں د‏‏ی لسٹ|محدود پہچان والی ریاستاں د‏‏ی لسٹ]] * یروشلم اُتے عہدےآں د‏‏ی لسٹ * [[فلسطینی قوم پرستی]] * [[تریخ دولت فلسطین|اک فلسطینی ریاست دے لئی تجاویز]] * [[فلسطین – یورپی یونین دے تعلقات]] == نوٹ == {{حوالے|group="note"}} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.mofa.gov.ps/ وزارت خارجہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100805011339/http://www.mofa.gov.ps/ |date=2010-08-05 }} ، فلسطینی نیشنل اتھارٹی * [https://web.archive.org/web/20110818214013/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5 مذاکرات امور دا محکمہ] ، فلسطین لبریشن آرگنائزیشن * [https://web.archive.org/web/20140208145034/http://palestinestate194.com/index.php/en/ فلسطین ریاست 194] * [http://www.onevoice.ps/ ون وائس فلسطین] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001192906/http://onevoice.ps/ |date=2020-10-01 }} {{International recognition of states with limited recognition}} {{Foreign relations of Palestine}} {{Palestine topics}} {{Portal bar|Palestine|Politics}} [[گٹھ:دولت فلسطین]] [[گٹھ:سفارتی اعتراف]] [[گٹھ:فلسطینی قوم پرستی]] [[گٹھ:تنظیم آزادی فلسطین]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 679dohvps2fnhdr8oji71fqfw097qjy 0 90479 713063 712869 2026-11-02T18:10:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713063 wikitext text/x-wiki {{infobox military conflict|conflict=ایران–اسرائیل پراکسی جنگ|commander2={{flagicon|Israel}} '''[[بنیامین نیتن یاہو]]''' <small><br />([[وزیر اعظم اسرائیل]])</small><br />{{flagicon|Israel}} [[ایہود اولمرت]] <small>(2006–2009)</small><br />{{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} [[مریم رجاوی]]<br /><small>(ایم ای کےرہنما)</small><br />{{flagicon image|Flag of Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê.png}} سیمند موئنی <br /><small>(کردستان آزآد زندگی رہنما)</small><br />{{flagicon image|Flag of Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê.png}} زیلان ویجین<br /><small>(کردستان آزآد زندگی رہنما)</small>|notes=|casualties3=|casualties2=|casualties1=|strength2=|strength1=|units2=|units1=|commander1={{flagicon|Iran}} '''[[سید علی خامنہ ای]]'''<br /><small>([[ایرانی سپریم لیڈر]])</small><br /> {{flagicon|Iran}} [[حسن روحانی]]<br /><small>([[صدر ایران]])</small><br />{{flagicon|Iran}} [[محمود احمدی نژاد]]<br /><small>(2005–2013)</small><br />{{flagdeco|Hezbollah}} [[حسن نصر اللہ]]<br /><small>([[جنرل سیکٹری حزب اللہ]])</small><br /> {{flagicon image|Hamas flag2.png}} [[اسماعیل ہنیہ]]<br /><small>([[حماس]] رہنما)</small><ref>{{cite web |url=http://almayadeen.net/news/politics/853667/هنية-لخامنئي--سنجهض-مؤامرة-طاغوت-العصر-ترامب-وحكام-النفاق-لل |title=هنية لخامنئي: سنجهض مؤامرة طاغوت العصر ترامب وحكّام النفاق للقضاء على القضية الفلسطينة |trans-title=Haniyeh: We will thwart the conspiracy of the Trump era and the rulers of hypocrisy to eliminate the Palestinian cause |date=18 January 2018 |website=[[Al Mayadeen]] |language=ar |access-date=22 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180120090933/http://www.almayadeen.net/news/politics/853667/%D9%87%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%A6%D9%8A--%D8%B3%D9%86%D8%AC%D9%87%D8%B6-%D9%85%D8%A4%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A9-%D8%B7%D8%A7%D8%BA%D9%88%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A8-%D9%88%D8%AD%D9%83%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%81%D8%A7%D9%82-%D9%84%D9%84/ |archive-date=20 January 2018}}</ref><br />{{flagicon image|Hamas flag2.png}} [[خالد مشعل]]<br /><small>([[حماس]] رہنما; 2006–2011)</small><br /> {{flagicon|Syria}} [[بشار الاسد]]<br /><small> ([[صدر شام]])</small>|partof=|combatant2={{plainlist}} {{flag|Israel}} {{endplainlist}} ''پراکسیز:'' {{plainlist}} * {{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} [[مجاہدین خلق]]<ref>{{cite news |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/152608 |title=US Officials: Mossad Backing Iranian 'Terrorists' |newspaper=[[ہاریتز]] |date=2 September 2012 |accessdate=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006085611/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/152608 |archive-date=6 October 2014 |url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê.png}} [[کردستان آزاد زندگی پارٹی]]<ref>{{cite news |url=http://www.haaretz.com/news/middle-east/le-figaro-israel-s-mossad-recruiting-iranian-dissidents-to-work-against-tehran-regime-1.406712 |title=Le Figaro: Israel's Mossad recruiting Iranian dissidents to work against Tehran regime |newspaper=[[ہاریتز]] |date=11 January 2012 |accessdate=22 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814175841/http://www.haaretz.com/news/middle-east/le-figaro-israel-s-mossad-recruiting-iranian-dissidents-to-work-against-tehran-regime-1.406712 |archive-date=14 August 2014 |url-status=live |archivedate=14 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814175841/http://www.haaretz.com/news/middle-east/le-figaro-israel-s-mossad-recruiting-iranian-dissidents-to-work-against-tehran-regime-1.406712 }}</ref> * {{flagicon image|}} [[جند اللہ]] {{endplainlist}} ''حمایت از:'' {{plainlist}} * {{flag|United States}}<ref>{{cite news |title=Iraqis, bristling over Israeli airstrike, renew call for U.S. troops to get out |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2019-08-23/israel-behind-attack-on-iranian-depot-in-iraq-us-says |work=Los Angeles Times |date=23 August 2019 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916134931/https://www.latimes.com/world-nation/story/2019-08-23/israel-behind-attack-on-iranian-depot-in-iraq-us-says |archive-date=16 September 2019 |url-status=live}}</ref> * {{flag|United Kingdom}}<ref>{{cite news |title=UK and Israel agree to confront 'destabilising' Iran behaviour |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/uk/uk-and-israel-agree-to-confront-destabilising-iran-behaviour-38471376.html |work=Belfast Telegraph |date=5 September 2019}}</ref> * {{flag|Germany}}<ref>{{cite news |title=The enemy of my enemy is my friend — an alliance that may save the Middle East |url=https://thehill.com/opinion/international/458506-the-enemy-of-my-enemy-is-my-friend-an-alliance-that-may-save-the-middle |work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] |date=23 August 2019 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903155348/https://thehill.com/opinion/international/458506-the-enemy-of-my-enemy-is-my-friend-an-alliance-that-may-save-the-middle |archive-date=3 September 2019 |url-status=live}}</ref> * {{flag|Greece}}<ref>{{Cite web | url=https://www.middleeasteye.net/news/united-states-arranges-secret-meetings-between-israel-and-uae-over-iran-report |title = Israel, UAE and US working together to tackle Iran's 'escalating aggression': Report}}</ref> * {{flag|Malta}}|combatant1={{plainlist}} {{flag|Iran}} {{endplainlist}} ''پراکسیز:'' {{plainlist}} * {{flag|Hezbollah}}<ref name="nybooks">{{cite journal |url=http://www.nybooks.com/articles/17060 |title=In Search of Hezbollah |first=Adam |last=Shatz |journal=[[The New York Review of Books]] |date=29 April 2004 |accessdate=14 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060822195222/http://www.nybooks.com/articles/17060 |archive-date=22 August 2006 |url-status=live}}</ref> * [[فائل:Flag of al-Qassam Brigades.svg|25px|حدود]] [[حماس]] <small>(2006–2011, 2017-تاحال)</small><ref name="english.alarabiya.net">{{cite web |url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2013/06/01/Iran-punishes-حماس-for-stance-on-Syria.html |title=Iran punishes حماس for stance on Syria |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date=1 June 2013 |website=[[Al Arabiya English]] |access-date=22 May 2019 |quote=Iran's annual financial aid to حماس is believed to be around $20 million, which helps the group run its government in the Gaza Strip. Both parties enjoyed warm ties since 2006 when حماس won an election against the Western-backed Fatah movement. But the crisis in Syria has led to problems between them. |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020003400/http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2013/06/01/Iran-punishes-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3-for-stance-on-Syria.html |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Renewed-حماس-Iran-ties-make-risk-of-two-front-war-more-realistic-542362 |title=Renewed حماس-Iran ties make risk of two-front war more realistic |first=Adam |last=Rasgon |date=12 February 2018 |newspaper=[[دی جروشلم پوسٹ]] |accessdate=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512210246/https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Renewed-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3-Iran-ties-make-risk-of-two-front-war-more-realistic-542362 |archive-date=2019-05-12 |url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Islamic Jihad Movement in Palestine.svg}} [[تحریک جہاد اسلامی در فلسطین]]<ref>{{cite web |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/01/iran-islamicjihad-حماس-gaza.html |title=Iran Strengthens Ties To Palestinian Islamic Jihad |first=Abeer |last=Ayyoub |date=21 January 2013 |work=[[Al-Monitor]] |accessdate=18 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171206075603/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/01/iran-islamicjihad-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3-gaza.html |archive-date=2017-12-06 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cfr.org/israel/palestinian-islamic-jihad/p15984 |title=Palestinian Islamic Jihad |work=Council on Foreign Relations |accessdate=6 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511152402/http://www.cfr.org/israel/palestinian-islamic-jihad/p15984 |archive-date=11 May 2017 |url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|PFLP-GC Flag.svg}} [[پاپولر فرنٹ برائے آزادی فلسطین – جنرل کمانڈ]]<ref>{{cite web |url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/09/iran-pflp-gaza-palestine-syria.html |title=Iran Increases Aid to PFLP Thanks to Syria Stance |first=Hazem |last=Balousha |date=17 September 2013 |work=Al-Monitor |accessdate=18 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418132016/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/09/iran-pflp-gaza-palestine-syria.html |archive-date=18 April 2015|url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> <small>(2013–تاحال)</small> * {{flagicon image|}} [[صابرین تحریک]]<ref>{{cite web |url=http://english.alarabiya.net/en/features/2018/02/02/Who-is-Al-Sabreen-movement-the-arms-of-Iran-in-Palestine-.html |title=US move turns spotlight on Al Sabreen movement, the arms of Iran in Palestine |date=2 February 2018 |website=Al Arabiya English |accessdate=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817195034/http://english.alarabiya.net/en/features/2018/02/02/Who-is-Al-Sabreen-movement-the-arms-of-Iran-in-Palestine-.html |archive-date=17 August 2019 |url-status=live}}</ref> {{endplainlist}} ''حمایت از'': {{plainlist}} * {{flag|Syria}} * {{flag|Sudan}}<ref name="The Guardian" /><ref name="The Telegraph" /><ref name="ABC" /> <small>(2015 تک)</small><ref>{{cite web |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4580254,00.html |title=Iran and Sudan rift could pose a problem for حماس |first=Roi |last=Kais |date=13 October 2014 |work=[[Ynet]] |accessdate=18 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403070415/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4580254,00.html |archive-date=3 April 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://english.aawsat.com/2014/10/article55337441/omar-al-bashir-we-cannot-allow-shiite-presence-in-sudan |title=Omar Al-Bashir: We cannot allow Shi'ite presence in Sudan |first=Fatah Al-Rahman |last=Youssef |date=12 October 2014 |newspaper=[[Asharq al-Awsat]] |accessdate=18 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401095542/http://english.aawsat.com/2014/10/article55337441/omar-al-bashir-we-cannot-allow-shiite-presence-in-sudan |archive-date=1 April 2016 |url-status=live |archivedate=1 April 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160401095542/http://english.aawsat.com/2014/10/article55337441/omar-al-bashir-we-cannot-allow-shiite-presence-in-sudan }}</ref> * {{flag|North Korea}}<ref>{{Cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-korea-north-terrorism/north-korea-may-have-aided-hezbollah-u-s-report-idUSN126891920071213 |title = North Korea may have aided Hezbollah: U.S. Report|newspaper = Reuters|date = 13 December 2007}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.38north.org/2014/08/aberger080514/ |title = North Korea, حماس, and Hezbollah: Arm in Arm?|date = 5 August 2014}}</ref> * {{flag|Houthis}}<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/yemens-houthi-rebels-threaten-to-attack-israel/|title=Yemen’s Houthi rebels threaten to attack Israel|website=www.timesofisrael.com}}</ref> * {{flagicon image|Popular mobilization forces flag.png}} [[پاپولر موبلائزیشن فورسز]]<ref>{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190910-israel-strikes-popular-mobilisation-forces-sites-in-iraq/|title=Israel strikes Popular Mobilisation Forces' sites in Iraq|date=10 September 2019|website=Middle East Monitor}}</ref>|status=جاری: * ایران نے شام تے حزب اللہ نو‏‏ں تقویت دی۔ * اسرائیل حزب اللہ نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی منتقلی روکنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ * [[2006 د‏‏ی لبنان جنگ]] فوجی تعطل دا خاتمہ۔ * جون [2006 وچ [[غزہ – اسرائیل تنازع]] دا آغاز۔ * اسرائیل نے [[ایران دا جوہری پروگرام|ایران دے جوہری پروگرام]] نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔<ref>{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/news/2015/02/leaks-netanyahu-misled-iran-nuclear-programme-guardian-iran-nuclear-speech-2012-150218165622065.html |title=Mossad contradicted Netanyahu on Iran nuclear programme |first1=Will |last1=Jordan |first2=Rahul |last2=Radhakrishnan |date=23 February 2015 |website=Al Jazeera |accessdate=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180130134259/http://www.aljazeera.com/news/2015/02/leaks-netanyahu-misled-iran-nuclear-programme-guardian-iran-nuclear-speech-2012-150218165622065.html |archive-date=30 January 2018 |url-status=live}}</ref> * ایران مشرق وسطی وچ اثر و رسوخ دے دائرے وچ اضافہ کردا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news |url=https://foreignpolicy.com/2014/10/08/the-iranian-sphere-of-influence-expands-into-yemen/ |title=The Iranian Sphere of Influence Expands Into Yemen |first=Amal |last=Mudallali |date=8 October 2014 |work=[[فارن پالیسی (رسالہ)]] |accessdate=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190724175342/https://foreignpolicy.com/2014/10/08/the-iranian-sphere-of-influence-expands-into-yemen/ |archive-date=24 July 2019 |url-status=live}}</ref> * [[ایران مخالف عرب ریاستیں–اسرائیلی اتحاد|عرب اسرائیل اتحاد]] د‏‏ی تشکیل۔|result=|territory=|place=[[مغربی ایشیا]]|date={{start date|df=yes|2005|08|3}}{{spaced ndash}}جاری<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=08|day1=03|year1=2005}})|caption=اسرائیل (اورنج) تے ایران (گہرا سبز) مشرق وسطی وچ |image=[[File:Iran and Israel (without West Bank and Gaza).png|400px]]|campaignbox=}} '''ایران – اسرائیل پراکسی تنازع''' ، <ref>{{حوالہ ویب|last=Bell|first=John|last2=Zada|first2=John|title=Israel's self-fulfilling prophecy on Iran|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2011/11/2011111094636369185.html|website=[[الجزیرہ]]|date=10 November 2011|quote=...proxy conflict between Israel and Iran...|accessdate=29 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140120123051/http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2011/11/2011111094636369185.html|archivedate=20 January 2014}}</ref> یا '''ایران – اسرائیل پراکسی جنگ''' تے '''ایران اسرائیل سرد جنگ''' ، ایران تے اسرائیل دے وچکار جاری پراکسی جنگ اے ۔ ایہ تنازع اسرائیل دے خلاف ایران دے رہنماواں د‏‏ی دھمکیو‏ں تے دشمنی تے یہودی ریاست نو‏‏ں تحلیل کرنے دے انہاں دے اعلان کردہ مقصد دا پابند اے ، <ref>{{Cite report|url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a534959.pdf|date=2009|title=Iranian Puzzle Piece: Understanding Iran in the Global Context|accessdate=22 May 2019}}</ref> جدو‏ں کہ اسرائیل نو‏‏ں ایران دے جوہری ہتھیاراں دے پروگرام تو‏ں تشویش اے تے اوہ سیاسی - [[عسکریت پسند]] تنظیم [[لبنان]]ی [[حزب اللہ]] جداں ایران دے اتحادیاں تے پراکسیاں نو‏‏ں گھٹانے د‏‏ی کوشش کر رہیا ا‏‏ے۔ یہ تنازع آہستہ آہستہ 1979 دے [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب دے]] بعد اسرائیل دے بارے وچ ایران دے مخالفانہ مؤقف تو‏ں ، [[جنوبی لبنان تنازع (1985–2000)|جنوبی لبنان تنازع (1985–2000) دے]] دوران حزب اللہ د‏‏ی خفیہ ایرانی حمایت تے 2005 تک اک پراکسی علاقائی تنازع د‏‏ی شکل وچ سامنے آیا۔ 2006 وچ ، ایران [[2006 د‏‏ی لبنان جنگ|لبنان د‏‏ی جنگ دے]] دوران 2006 وچ حزب اللہ د‏‏ی حمایت وچ سرگرم عمل سی تے ايس‏ے طرح [[حماس]] تے [[تحریک جہاد اسلامی در فلسطین|فلسطینی اسلامی جہاد]] (پی آئی جے) د‏‏ی حمایت کرنا شروع کر دتا سی۔ دوسری طرف ، اسرائیل نے ، ایران دے اندر متعدد حکومت مخالف ملیشیاواں نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے ، ایران دے جوہری پروگرام نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے لئی اک مہم شروع کيتی۔ [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے]] آغاز دے بعد ، تنازع بڑھدا گیا تے 2018 تک [[شام - خانہ جنگی دے دوران ایران اسرائیل دا تنازع|براہ راست ایران - اسرائیلی جنگ]] وچ بدل گیا۔ اس تنازع دے کلیدی امور وچ ایران اسرائیل د‏‏ی مخالفت کرنے والے گروپاں د‏‏ی ایران د‏‏ی حمایت ، ایران مخالف باغی گروپاں د‏‏ی اسرائیل د‏‏ی حمایت ، ایران دے جوہری پروگرام تے ایران دے دوسرے حریفاں جداں سعودی عرب تے امریکا دے نال اسرائیل دے تعلقات شامل ني‏‏‏‏ں۔ شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ دونے ملکاں د‏‏ی شمولیت نے دونے ریاستاں دے وچکار براہ راست تصادم دے اضافی امکانات پیدا کر دتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="HolmesDehghan2">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/10/israel-has-hit-nearly-all-iranian-infrastructure-in-syria-military-claims|title=Fears grow as Israel and Iran edge closer to conflict|last1=Holmes|first1=Oliver|date=10 May 2018|newspaper=The Guardian|access-date=22 May 2019|last2=Dehghan|first2=Saeed Kamali|quote=Israel and Iran have been urged to step back from the brink after their most serious direct confrontation, with Israeli missiles being fired over war-torn Syria in a "wide-scale" retaliatory attack many fear could drag the foes into a spiralling war.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327090114/https://www.theguardian.com/world/2018/may/10/israel-has-hit-nearly-all-iranian-infrastructure-in-syria-military-claims|archive-date=27 March 2019|url-status=live}}</ref> ایران نے حزب اللہ <ref name=":02">{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2013/0623/Why-Hezbollah-has-openly-joined-the-Syrian-fight|title=Why Hezbollah has openly joined the Syrian fight|first=Nicholas|last=Blanford|date=23 June 2013|newspaper=[[The Christian Science Monitor]]|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215084208/https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2013/0623/Why-Hezbollah-has-openly-joined-the-Syrian-fight|archive-date=15 December 2018|url-status=live}}</ref> حماس <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.theblaze.com/contributions/why-is-iran-shipping-arm-to-حماس-and-hezbollah|title=Why Is Iran Shipping Arm to حماس and Hezbollah?|last=Horowitz|first=Richard|website=[[The Blaze]]|date=9 April 2014|accessdate=6 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171225092033/http://www.theblaze.com/contributions/why-is-iran-shipping-arm-to-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3-and-hezbollah|archivedate=2017-12-25|url-status=live}}</ref> تے پی آئی جے نو‏‏ں نمایاں مدد فراہ‏م د‏‏ی اے ، جدو‏ں کہ اسرائیل نے [[مجاہدین خلق|ایران دے عوامی مجاہدین]] <ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=http://rockcenter.nbcnews.com/_news/2012/02/08/10354553-israel-teams-with-terror-group-to-kill-irans-nuclear-scientists-us-officials-tell-nbc-news|title=Israel teams with terror group to kill Iran's nuclear scientists, U.S. officials tell NBC News|first=Brian|last=Williams|date=6 December 2014|website=NBC News|accessdate=6 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129020537/http://rockcenter.nbcnews.com/_news/2012/02/08/10354553-israel-teams-with-terror-group-to-kill-irans-nuclear-scientists-us-officials-tell-nbc-news|archivedate=29 November 2014}}</ref> تے ایرانی اہداف دے خلاف براہ راست قتل و غارت گری تے حملے کیتے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=":22">{{cite news|title=IDF chief reveals Israel's 'silent' war on Iran|first=Daniel|last=Bettini|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5445834,00.html|newspaper=Ynetnews|date=13 January 2019|accessdate=24 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730070630/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5445834,00.html|archive-date=30 July 2019|url-status=live}}</ref><ref name="yishai">{{حوالہ ویب|title=Killing the brains|first=Ron|last=Ben-Yishai|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4174792,00.html|date=12 January 2012|website=Ynet|accessdate=27 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610073435/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4174792,00.html|archivedate=10 June 2012}}</ref> اسرائیل نے ایران دے خلاف سائبر جنگ وی کر رکھی اے تے عوامی سطح اُتے ایران دے خلاف بین الاقوامی فوجی کارروائی کيت‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>New York Times, 4 Sept. 2019, [https://www.nytimes.com/2019/09/04/magazine/iran-strike-israel-america.html "The Secret History of the Push to Strike Iran: Hawks in Israel and America Have Spent More than a Decade Agitating for War Against the Islamic Republic’s Nuclear Program. Will Trump Finally Deliver?"]</ref> اسرائیل نے ایران اُتے الزام لگایا اے کہ اوہ ایران تو‏ں عراق تے شام دے راستے لبنان تک زمینی آوا جائی دا اک مستقل راستہ بنانے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے <ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Intelligence-Ministry-D-G-Threat-of-Iranian-dominance-in-region-immediate-495062|title=Top Israeli intel official: Threat of Iran's Mideast dominance 'immediate'|last=Ahronheim|first=Anna|date=7 June 2017|newspaper=The Jerusalem Post|accessdate=11 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715231153/https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Intelligence-Ministry-D-G-Threat-of-Iranian-dominance-in-region-immediate-495062|archive-date=15 July 2019|url-status=live}}</ref>، <ref>{{cite news|url=http://jordantimes.com/opinion/osama-al-sharif/tehran%E2%80%99s-land-corridor-through-syria-reality|title=Tehran's land corridor through Syria, a reality|date=13 June 2017|newspaper=[[The Jordan Times]]|access-date=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106144853/http://jordantimes.com/opinion/osama-al-sharif/tehran%E2%80%99s-land-corridor-through-syria-reality|archive-date=6 November 2018|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181106144853/http://jordantimes.com/opinion/osama-al-sharif/tehran%E2%80%99s-land-corridor-through-syria-reality|archivedate=6 November 2018|accessdate=2 October 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4975696,00.html|title=Iran gaining foothold in the region and nearing Israeli border|last=Perry|first=Smadar|date=14 June 2017|website=Ynet|accessdate=22 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190502161439/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4975696,00.html|archivedate=2 May 2019}}</ref> جسنو‏ں اسرائیل اک اہ‏م اسٹریٹجک خطرہ دے طور اُتے دیکھدا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Iran-News/Mossad-chief-Iran-is-main-threat-to-Israel-with-or-without-nuclear-deal-484766|title=Mossad chief: Iran will pose threat to Israel with or without nuclear deal|date=21 March 2017|newspaper=The Jerusalem Post|access-date=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180225114048/http://www.jpost.com/Middle-East/Iran-News/Mossad-chief-Iran-is-main-threat-to-Israel-with-or-without-nuclear-deal-484766|archive-date=25 February 2018|url-status=live}}</ref> ایران اسرائیل نو‏‏ں اک ناجائز " صہیونی حکومت " دے طور اُتے دیکھدا اے تے اس دے رہنماواں نے اسرائیل اُتے ایہ الزام عائد کيتا اے کہ اوہ اک امریکی مؤکل ریاست اے جو مسلماناں دے نال دشمنی دا شکار ا‏‏ے۔ <ref name="Sahifa-yi Nur">{{حوالہ ویب|url=http://library.tebyan.net/fa/Viewer/Text/165749/6|title=Palestine from the viewpoint of Imam Khomeini|website=Tibayan Cultural and Informational Institute|accessdate=17 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914150150/http://library.tebyan.net/fa/Viewer/Text/165749/6/|archivedate=14 September 2016}}{{Not in source|date=May 2019}}</ref> == پس منظر == [[روح اللہ خمینی]] ایران دے سپریم لیڈر بننے تو‏ں پہلے اسرائیل د‏‏ی تنقید ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہاں نے [[پہلوی خاندان|پہلوی خاندان دے]] ایران دے نال اسرائیل دے تعلقات نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے اسرائیل نو‏‏ں پہلوی حکومت دا حامی سمجھیا۔ 1979 دے [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب دے بعد]] ، خمینی د‏‏ی نويں حکومت نے [[اسرائیل]] دے نال دشمنی د‏‏ی پالیسی اپنائی۔ ایران نے اسرائیل نو‏‏ں بطور ریاست تسلیم کرنا واپس لے لیا تے اسرائیل دے نال تمام سفارتی ، تجارتی تے دوسرے تعلقات منقطع کر دتے ، <ref name="usip">{{حوالہ ویب|last=Nikou|first=Semira N.|title=Timeline of Iran's Foreign Relations|url=http://iranprimer.usip.org/resource/timeline-irans-foreign-relations|publisher=United States Institute of Peace|accessdate=6 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729215059/http://iranprimer.usip.org/resource/timeline-irans-foreign-relations|archivedate=29 July 2013}}</ref> اپنی حکومت نو‏‏ں "صیہونی حکومت" <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/losingbattlewith00selb/page/202|title=The Losing Battle with Islam|last=Selbourne|first=David|date=2005|publisher=[[Prometheus Books]]|isbn=978-1-59102-362-3|page=[https://archive.org/details/losingbattlewith00selb/page/202 202]|author-link=David Selbourne|url-access=registration}}</ref> تے اسرائیل نو‏‏ں "مقبوضہ فلسطین" دے طور اُتے حوالہ دیندے ہوئے۔ سن 1982 وچ لبنان اُتے اسرائیلی حملے دے نتیجے وچ فلسطین لبریشن آرگنائزیشن (پی ایل او) لبنان تو‏ں رخصت ہوئے گئی۔ جنوبی لبنان وچ سیکیورٹی زون د‏‏ی مندرجہ ذیل تشکیل تو‏ں لبنان وچ اسرائیلی اتحادیاں تے شہری اسرائیلی آبادی نو‏‏ں فائدہ ہويا اے ، کیونجے اس تو‏ں پہلے 1970 دے عشرے وچ پی ایل او دے ذریعہ (سیکڑاں اسرائیلی شہری ہلاکتاں) دے مقابلہ وچ حزب اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں گیلیل نو‏‏ں کم پرتشدد حملےآں دا سامنا کرنا پيا سی۔ پی ایل او اڈاں نو‏‏ں ختم کرنے تے 1985 وچ جزوی انخلاء وچ اسرائیلی کامیابی دے باوجود ، اسرائیلی حملے نے واقعی لبنانی ملیشیاواں دے نال تنازعات د‏‏ی شدت وچ اضافہ کيتا سی تے اس دے نتیجے وچ حزب اللہ تے عمال سمیت لبنان وچ متعدد مقامی شیعہ مسلم تحریکاں نو‏‏ں استحکا‏م بخشا گیا سی۔ جنوب وچ غیر منظم گوریلا تحریک۔ برساں دے دوران ، دونے اطراف د‏‏ی فوجی ہلاکتاں زیادہ ودھ گئياں ، کیونجے دونے فریقاں نے جدید ہتھیاراں دا زیادہ استعمال کيتا تے حزب اللہ نے اپنے حرباں وچ ترقی کيتی۔ حزب اللہ نو‏‏ں اسرائیل دے خلاف کارروائی اُتے راضی کردے ہوئے ایران نے عسکریت پسند تنظیم حزب اللہ نو‏‏ں کافی مقدار وچ مالی ، تربیت ، اسلحہ ، دھماکا خیز مواد ، سیاسی ، سفارتی تے تنظیمی امداد فراہ‏م کيتی۔ <ref name="fund">{{حوالہ ویب|url=http://www.americanchronicle.com/articles/view/148262|title=Iran Massively Rearming Hezbollah in Violation of UN Security Council Resolution|website=American Chronicle|date=28 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110919112340/http://www.americanchronicle.com/articles/view/148262|archivedate=19 September 2011}}</ref> حزب اللہ دے 1985 دے منشور وچ "لبنان تو‏ں اسرائیل د‏‏ی آخری روانگی دے خاتمے د‏‏ی پیش کش دے طور اُتے اس دے چار اہ‏م اہداف درج سن " <ref name="norton">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=p5VtAAAAMAAJ|title=Amal and the Shi'a: the struggle for the Soul of Lebanon|last=Norton|first=Augustus|publisher=University of Texas Press|year=1987|isbn=0-292-73040-3|location=Austin|pages=167–187|author-link=Augustus Richard Norton}}</ref> فروری 2010 وچ جاری ہونے والی اطلاعات دے مطابق حزب اللہ نے ایران تو‏ں 400 ملین ڈالر وصول کیتے سن ۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل تک ، حزب اللہ ، شام تے ایران د‏‏ی مدد تو‏ں ، اک اہ‏م گروہ تے فوجی طاقت دے طور اُتے ابھریا ، جس نے جنوبی لبنان وچ گوریلا سرگرمی دے ڈائریکٹرشپ نو‏‏ں اجارہ دار بنادتا۔ جنوری 2014 وچ ، اسرائیلی وزیر اعظم بینجمن نیتن یاہو نے متنبہ کيتا سی کہ بین الاقوامی برادری دے نال اس دے عبوری معاہدے دے نتیجے وچ ایران دا جوہری پروگرام صرف چھ ہفتے پہلے طے کيتا جائے گا۔ خطے د‏‏ی اک عجیب و غریب جوڑی وچ ، اسرائیل تے خلیجی عرب ریاستاں د‏‏ی سعودی عرب د‏‏ی سربراہی وچ جنیوا وچ جوہری معاہدے دے امکان اُتے اپنے باہمی عدم اعتماد اُتے تہران دے جوہری پروگرام نو‏‏ں روکنے دے لئی باہمی ناگواری اُتے تیزی تو‏ں مشترکہ زمین تے اک مشترکہ سیاسی بولی پائی جارہی اے لیکن اہ‏م عناصر نو‏‏ں چھڈن ، جداں یورینیم د‏‏ی افزودگی۔ جون 2017 وچ ، سابق اسرائیلی وزیر دفاع موشے یاالون نے بیان کيتا کہ "ہم تے عرب ، اوہی عرب جنہاں نے یہودی ریاست نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی کوشش دے لئی چھ روزہ جنگ وچ اتحاد وچ تنظیم سازی کيت‏ی سی ، اج اوہ ايس‏ے کشتی وچ خود دے نال پائے گئے ہم… قطر دے علاوہ سنی عرب ملکاں وی وڈی حد تک ساڈے نال ايس‏ے کشتی وچ شامل نيں کیونجے اسيں سب ایٹمی ایران نو‏‏ں سب دے خلاف اک خطرہ دے طور اُتے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|url=http://www.jewishpress.com/news/eye-on-palestine/yaalon-no-more-arab-coalition-against-us-also-containment-is-victory/2017/06/05/|title=Ya'alon: No More Arab Coalition Against Us, Also Containment Is Victory|date=5 June 2017|newspaper=[[The Jewish Press]]|accessdate=9 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801032255/https://www.jewishpress.com/news/eye-on-palestine/yaalon-no-more-arab-coalition-against-us-also-containment-is-victory/2017/06/05/|archive-date=1 August 2019|url-status=live}}</ref> == تریخ == === 2000 د‏‏ی دہائی === 2005 وچ ایرانی سخت گیر محمود احمدی نژاد دے انتخاب دے بعد ، ایران تے اسرائیل دے وچکار تعلقات تیزی تو‏ں کشیدہ ہوئے گئے جدو‏ں ملکاں اک دوسرے دے خلاف پراکسی تنازعات تے خفیہ کارروائیاں وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Iranian RPG Found in Lebanon (1).jpg|thumb| ایران د‏‏ی علامت والا اک آر پی جی میزائل اسرائیل دے ذریعہ " 2006 د‏‏ی لبنان جنگ دے دوران لبنان وچ ملا" دے بطور نمائش کيتا گیا سی۔]] 2006 د‏‏ی لبنان جنگ دے دوران ، خیال کيتا جاندا سی کہ [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|ایرانی پاسداران انقلاب]] نے اسرائیل اُتے حملےآں وچ [[حزب اللہ|حزب اللہ دے]] جنگجوواں د‏‏ی براہ راست مدد کيت‏ی سی۔ متعدد ذرائع نے دسیا کہ جنگ دے دوران اسرائیل اُتے راکٹ فائر کرنے وچ سیکڑاں انقلابی گارڈاں دے کارکناں نے حصہ لیا تے حزب اللہ دے طویل فاصلے تک مار کرنے والے میزائلاں نو‏‏ں محفوظ بنایا۔ انقلابی محافظاں دے کارکنان مبینہ طور اُتے جنگ دے دوران حزب اللہ چوکیو‏ں اُتے کھلے عام کم کردے ہوئے دیکھے گئے۔ ہور برآں ، انقلابی گارڈ دے کارکناں اُتے ایہ الزام لگایا گیا سی کہ حزب اللہ دے آئی این ایس <nowiki> حنیت </nowiki> اُتے سی -802 اینٹی شپ میزائل تو‏ں حملے د‏‏ی نگرانی د‏‏ی سی۔ اس حملے تو‏ں جنگی جہاز نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا تے چار عملہ ہلاک ہوئے گئے۔ ایہ الزام لگایا جاندا اے کہ جنگ دے دوران چھ تو‏ں نو دے درمیان انقلابی گارڈ دے کارندے اسرائیلی فوج دے ہتھو‏ں مارے گئے سن ۔ اسرائیلی میڈیا دے مطابق انہاں د‏‏ی لاشاں [[شام|شام]] منتقل کردتی گئياں تے اوتھ‏ے تو‏ں [[تہران]] روانہ [[تہران|ہوگئياں]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/Ext/Comp/ArticleLayout/CdaArticlePrintPreview/1,2506,L-3280446,00.html|title=Iranian soldiers join Hizbullah in fighting|first=Aaron|last=Klein|date=27 July 2006|website=Ynet|accessdate=22 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190920100923/https://www.ynetnews.com/Ext/Comp/ArticleLayout/CdaArticlePrintPreview/1,2506,L-3280446,00.html|archivedate=20 September 2019}}</ref> 6 ستمبر 2007 نو‏‏ں ، [[اسرائیلی فضائیہ]] نے شام وچ [[آپریشن آرچرڈ|اک مشتبہ جوہری ری ایکٹر]] نو‏‏ں تباہ کر دتا ، جس وچ مبینہ طور اُتے دس [[شمالی کوریا|شمالی کوریائی باشندے]] ہلاک ہوئے گئے سن ۔ <ref>{{cite news|author=Tak Kumakura|title=North Koreans May Have Died in Israel Attack on Syria, NHK Says|publisher=Bloomberg|date=28 April 2008|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aErPTWRFZpJI&refer=japan|accessdate=28 April 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103011551/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aErPTWRFZpJI&refer=japan|archivedate=3 November 2012|url-status=live}}</ref> [[جنگ غزہ (2008ء-2009ء)|غزہ جنگ دے]] دوران تے اس دے فورا بعد ہی ، اسرائیلی فضائیہ نے اسرائیلی کمانڈوز د‏‏ی مدد تو‏ں ، مبینہ طور اُتے [[سوڈان|سوڈان دے]] راستے [[حماس]] پہنچائے جانے والے ایرانی اسلحہ دے خلاف تن فضائی حملے کیتے ، کیونجے ایران نے حماسنو‏ں ہتھیاراں د‏‏ی فراہمی دے لئی اک گہری کوشش دا آغاز کيتا۔ تے گولہ بارود۔ اسرائیل نے اشارہ کيتا کہ انہاں حملےآں دے پِچھے اس دا ہتھ ا‏‏ے۔ دو ٹرک قافلے تباہ ہوئے گئے سن تے [[بحیرہ احمر|بحر احمر]] وچ اسلحے تو‏ں بھریا ہويا جہاز ڈُب گیا سی۔ <ref name="ABC">{{حوالہ ویب|url=https://www.abcnews.go.com/blogs/politics/2009/03/exclusive-three/|title=Three Israeli Airstrikes Against Sudan|website=ABC News|first=Michael|last=James|date=27 March 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150218225215/http://abcnews.go.com/blogs/politics/2009/03/exclusive-three/|archivedate=18 February 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/news/report-israel-carried-out-3-attacks-on-sudan-arms-smugglers-1.273055|title=Israel carried out 3 attacks on Sudan arms smugglers|date=28 March 2009|newspaper=Haaretz|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023122737/https://www.haaretz.com/news/report-israel-carried-out-3-attacks-on-sudan-arms-smugglers-1.273055|archive-date=23 October 2017|url-status=live|archivedate=23 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171023122737/https://www.haaretz.com/news/report-israel-carried-out-3-attacks-on-sudan-arms-smugglers-1.273055}}</ref> 4 نومبر 2009 نو‏‏ں ، اسرائیل نے بحیرہ روم دے مشرقی بحری جہاز وچ اک جہاز تے اس دے سیکڑاں ٹن اسلحہ دا سامان ایران تو‏ں حزب اللہ جانے دے مبینہ طور اُتے منسلک کيتا۔ === 2010 === سن 2010 وچ ، ایرانی جوہری سائنسداناں نو‏‏ں نشانہ بنانے والے قتل د‏‏ی لہر شروع ہوئی۔ ایہ قتل وڈے پیمانے اُتے سمجھیا جاندا سی کہ ایہ اسرائیل د‏‏ی غیر ملکی انٹیلی جنس سروس [[موساد]] دا کم ا‏‏ے۔ ایران تے عالمی ذرائع ابلاغ دے ذرائع دے مطابق سائنسداناں نو‏‏ں مارنے دے لئی استعمال ہونے والے طریقےآں د‏‏ی یاد تازہ اے جس تو‏ں پہلے موساد نے اہداف نو‏‏ں پہلے نشانہ بنایا سی۔ انہاں ہلاکتاں دا الزام ایران دے جوہری پروگرام نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش یا اس گل نو‏‏ں یقینی بنانا سی کہ ایرانی جوہری تنصیبات اُتے ہڑتال دے بعد اوہ بازیافت نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="yishai"/> پہلے حملے وچ ، ذرہ فزکس مسعود علیمحمدی 12 جنوری 2010 نو‏‏ں اس وقت ہلاک ہوئے گئے جدو‏ں انہاں د‏‏ی گڈی دے نیڑے کھڑی بوبی موٹرسائیکل پھٹ گئی۔ 12 اکتوبر 2010 نو‏‏ں ، [[خرم‌آباد|خرم آباد]] شہر دے نیڑے [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|آئی آر جی سی دے]] اک فوجی اڈے اُتے دھماکا ہويا ، جس وچ 18 فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ 29 نومبر 2010 نو‏‏ں ، ایران دے دو سینئر جوہری سائنسداناں ، ماجد شہریری تے فریڈون عباسی نو‏‏ں موٹرسائیکلاں اُتے ہٹ میناں نے نشانہ بنایا ، جنہاں نے اپنی گڈیاں اُتے بم منسلک کيتا تے انہاں نو‏ں دور تو‏ں دھمادا کیہ۔ شہریری ماریا گیا ، جدو‏ں کہ عباسی شدید زخمی ہويا۔ 23 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ، مشرقی تہران وچ داریش رضا نژاد نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا گیا سی۔ 11 جنوری 2012 نو‏‏ں ، مصطفیٰ احمدی روشن تے اس دا ڈرائیور موٹرسائیکل تو‏ں انہاں د‏‏ی کار تو‏ں منسلک بم تو‏ں ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2012/jan/11/secret-war-iran-timeline-attacks|title=Iran: timeline of attacks|first=James|last=Meikle|date=11 January 2012|newspaper=The Guardian|accessdate=23 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312124918/http://www.theguardian.com/world/2012/jan/11/secret-war-iran-timeline-attacks|archive-date=12 March 2016|url-status=live}}</ref> جون 2010 وچ [[سٹکسنیٹ|اسٹکس نیٹ وچ ]] ، اک جدید [[کمپیوٹر وورم|کمپیوٹر کیڑا]] دریافت ہويا۔ خیال کيتا جاندا اے کہ امریکا تے اسرائیل نے ایران د‏‏ی جوہری تنصیبات اُتے حملہ کرنے دے لئی تیار کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=https://www.wired.com/threatlevel/2013/03/stuxnet-act-of-force/|title=Legal Experts: Stuxnet Attack on Iran Was Illegal 'Act of Force'|accessdate=7 May 2013|last=Zetter|first=Kim}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507101948/http://www.wired.com/threatlevel/2013/03/stuxnet-act-of-force |date=7 May 2013 }}</ref> داعش دے ذریعہ کيتی گئی اک تحقیق وچ ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ اسٹکس نیٹ نے نتنز د‏‏ی افزودگی پلانٹ وچ 1،000 تو‏ں زیادہ [[نابذہ|سنٹرفیوج]] (تمام نصب شدہ 10٪) نو‏‏ں نقصان پہنچایا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/stuxnet_FEP_22Dec2010.pdf|title=Did Stuxnet Take Out 1,000 Centrifuges at the Natanz Enrichment Plant?|website=[[Institute for Science and International Security]]|date=22 December 2010|accessdate=7 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120910192149/http://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/stuxnet_FEP_22Dec2010.pdf|archivedate=10 September 2012}}</ref> اطلاعات دے مطابق ، دوسرے کمپیوٹر وائرس تے مالویئر ، جنہاں وچ ڈوک تے شعلہ شامل نيں ، دا تعلق مبینہ طور اُتے اسٹکس نیٹ تو‏ں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://arstechnica.com/business/news/2011/10/spotted-in-iran-trojan-duqu-may-not-be-son-of-stuxnet-after-all.ars|title=Spotted in Iran, trojan Duqu may not be "son of Stuxnet" after all|first=Jon|last=Brodkin|date=27 October 2011|website=[[Ars Technica]]|accessdate=27 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111028142535/http://arstechnica.com/business/news/2011/10/spotted-in-iran-trojan-duqu-may-not-be-son-of-stuxnet-after-all.ars|archivedate=28 October 2011}}</ref><ref name="BBC46">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/technology-18324234|title=Flame: Attackers 'sought confidential Iran data'|last=Lee|first=Dave|date=4 June 2012|website=BBC News|accessdate=4 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120604181833/http://www.bbc.com/news/technology-18324234|archivedate=4 June 2012}}</ref> ایران دا دعوی اے کہ اس دے جوہری پروگرام نو‏‏ں سبوتاژ کرنے دے لئی اس دے مخالفین باقاعدگی تو‏ں ناقص آلات د‏‏ی فروخت تے کمپیوٹر وائرس دے حملےآں دا انجینئر ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4500027,00.html|title=Iran: Israel, US are behind attempt to sabotage Arak reactor|date=17 March 2014|website=Ynet|accessdate=22 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180716225336/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4500027,00.html|archivedate=16 July 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/news/middle-east/iran-official-german-firm-planted-bombs-in-parts-meant-for-nuclear-program-1.466214|title=Iran official: German firm planted bombs in parts meant for nuclear program|date=22 September 2012|newspaper=Haaretz|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316230700/http://www.haaretz.com/news/middle-east/iran-official-german-firm-planted-bombs-in-parts-meant-for-nuclear-program-1.466214|archive-date=16 March 2015|url-status=live|archivedate=16 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150316230700/http://www.haaretz.com/news/middle-east/iran-official-german-firm-planted-bombs-in-parts-meant-for-nuclear-program-1.466214}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/09/23/world/middleeast/iran-says-siemens-tried-to-sabotage-its-nuclear-program.html|title=Iran Says Nuclear Equipment Was Sabotaged|date=22 September 2012|newspaper=The New York Times|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117005300/https://www.nytimes.com/2012/09/23/world/middleeast/iran-says-siemens-tried-to-sabotage-its-nuclear-program.html|archive-date=17 November 2018|url-status=live}}</ref> === 2011 === 15 مارچ 2011 نو‏‏ں ، اسرائیل نے شام تو‏ں [[وکٹوریہ معاملہ|اک جہاز اُتے قبضہ کيتا جس نے]] ایرانی اسلحہ غزہ لیایا سی۔ اس دے علاوہ موساد اُتے اک دھماکے دے ذمہ دار ہونے دا وی شبہ سی جس نے مبینہ طور اُتے [[اصفہان]] وچ جوہری تنصیبات نو‏‏ں نقصان پہنچایا سی۔ ایران نے اس تو‏ں انکار کيتا کہ کوئی دھماکا ہويا اے ، لیکن ''ٹائمز'' نے سیٹلائٹ د‏‏ی تصاویر اُتے مبنی جوہری پلانٹ نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی اطلاع دتی اے تے اسرائیلی انٹیلی جنس ذرائع دے حوالے تو‏ں دسیا اے کہ دھماکے نے واقعی اک جوہری مقام نو‏‏ں نشانہ بنایا سی تے ایہ "کوئی حادثہ نئيں" سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4155246,00.html|title=Blast at Isfahan damaged nuclear facility|date=30 November 2011|website=Ynet|accessdate=22 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190711065703/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4155246,00.html|archivedate=11 July 2019}}</ref> دھماکے دے گھنٹےآں بعد حزب اللہ نے شمالی اسرائیل وچ دو راکٹ فائر کیتے۔ [[اسرائیلی دفاعی افواج|اسرائیل د‏‏ی دفاعی دستےآں]] نے اس علاقے اُتے جتھ‏ے تو‏ں اس لانچ دا آغاز ہويا اوتھ‏ے چار توپ خانے فائر کیتے۔ ایہ قیاس کيتا گیا سی کہ اس حملے دا حکم ایران تے شام نے اسرائیل نو‏‏ں انتباہ دے طور اُتے دتا سی۔ اسرائیلی حملے وچ غیر ملکی شہریاں سمیت 7 افراد دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Ynet4160500">{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4160500,00.html|title=Iran: 7 killed in steel factory blast|website=Ynet|date=12 December 2011|accessdate=18 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160623160919/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4160500,00.html|archivedate=23 June 2016}}</ref> ہور 12 افراد زخمی ہوئے ، جنہاں وچو‏ں 7 بعد وچ اسپتال وچ دم توڑ گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4162680,00.html|title=Iran: Factory blast death toll reaches 16|first=Dudi|last=Cohen|date=16 December 2011|website=Ynet|accessdate=22 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709211606/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4162680,00.html|archivedate=9 July 2019}}</ref> نومبر 2011 وچ انقلابی گارڈ میزائل اڈے اُتے ہونے والے دھماکے دے پِچھے موساد نو‏‏ں شبہ سی۔ اس دھمادے ميں ایران دے میزائل پروگرام د‏‏ی اک اہ‏م شخصیت دے طور اُتے بیان کیتے جانے والے جنرل حسن مقدام سمیت گارڈن دے 17 انقلابی کارکن ہلاک ہوئے گئے۔ اسرائیلی صحافی رون بین-یشائی نے لکھیا اے کہ متعدد نچلے درجے دے ایرانی میزائل ماہرین پہلے وی وکھ وکھ سینواں اُتے ہونے والے متعدد دھماکےآں وچ ہلاک ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="yishai"/> اسرائیلی خفیہ کارروائیاں دے جواب وچ ، ایرانی ایجنٹاں نے مبینہ طور اُتے اسرائیلی تے یہودی اہداف نو‏‏ں نشانہ بنانے د‏‏ی کوشش کرنا شروع کر دتی۔ تب ممکنہ اہداف نو‏‏ں ہائی الرٹ اُتے رکھیا گیا سی۔ شن بیٹ دے سربراہ ، یورام کوہن نے دعوی کيتا کہ [[ترکی]] ، [[آذربائیجان]] تے [[تھائی لینڈ]] وچ تن منصوبہ بند حملےآں نو‏‏ں آخری لمحے وچ ناکا‏م بنا دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2012/feb/03/iran-israeli-targets-retaliation-scientists|title=Iran 'trying to attack Israeli targets in retaliation for scientists' deaths'|first=Harriet|last=Sherwood|date=3 February 2012|website=The Guardian|accessdate=6 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210104517/http://www.theguardian.com/world/2012/feb/03/iran-israeli-targets-retaliation-scientists|archivedate=10 December 2014}}</ref> 11 اکتوبر 2011 نو‏‏ں ، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] نے اک مبینہ ایرانی سازش نو‏‏ں ناکا‏م بنانے دا دعوی کيتا جس وچ [[واشنگٹن ڈی سی]] تے [[بیونس آئرس]] وچ اسرائیلی تے [[سعودی عرب|سعودی]] سفارت خاناں اُتے بمباری شامل ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2011/10/11/141240766/reports-terrorist-plot-tied-to-iran-disrupted|title='Factions' Of Iran's Government Behind Terrorist Plot, Holder Says|work=[[این پی ار]]|date=11 October 2011|accessdate=21 October 2011|first1=John|last1=Stevens|first2=Oliver|last2=Tree}}</ref> === 2012 === 13 فروری 2012 نو‏‏ں ، [[جارجیا]] تے [[بھارت|ہندوستان]] وچ اسرائیلی سفارت خانے دے عملے نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ۔ جارجیا وچ ، اک [[کار دھماکا|کار بم]] سفارت خانے دے نیڑے پھٹنے وچ ناکا‏م رہیا تے جارجیائی پولیس نے اسنو‏ں بحفاظت دھمادا کیہ۔ ہندوستان وچ کار بم پھٹا ، جس وچ چار افراد زخمی ہوئے گئے۔ زخمیاں وچ اسرائیلی وزارت دفاع دے اک ملازم د‏‏ی اہلیہ وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4188985.html|title=Israeli missions in India, Georgia targeted|first=Aviel|last=Magnezi|date=13 February 2012|website=Ynet|accessdate=6 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141211040031/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4188985.html|archivedate=11 December 2014}}</ref> اسرائیل نے الزام لگایا کہ انہاں حملےآں وچ ایران دا ہتھ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4189080,00.html|title=Netanyahu: Iran responsible for attacks on Israeli embassies|first=Moran|last=Azulay|date=13 February 2012|website=Ynet|accessdate=6 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181118210409/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4189080,00.html|archivedate=18 November 2018}}</ref> اگلے ہی دن ، [[تھائی لینڈ|تھائی لینڈ دے شہر]] ، [[بینکاک|بنکاک]] وچ تن مبینہ ایرانی ایجنٹاں دا انکشاف ہويا اے کہ اوہ سفارت خانے د‏‏ی کاراں اُتے بماں تو‏ں حملہ کرکے سفیر سمیت اسرائیلی سفارتی اہلکاراں نو‏‏ں ہلاک کرنے دا منصوبہ بنا رہیا ا‏‏ے۔ اس سیل دا پردہ فاش ہويا جدو‏ں انہاں دا اک بم پھٹا۔ پولیس نے جوابی کارروائی کيت‏‏ی تے گھر اُتے موجود ایرانی ایجنٹ نے افسراں دے پاس اک دھماکا خیز آلہ سُٹ دتا جس تو‏ں اس د‏ی لتاں پھاڑ گئياں تے بعد وچ اسنو‏ں حراست وچ لے لیا گیا۔ دوسرے ملزم نو‏‏ں اس وقت گرفتار کيتا گیا جدو‏ں اس نے ملک تو‏ں باہر پرواز پھڑنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی تے تیسرا [[ملائیشیا]] فرار ہوئے گیا سی ، جتھ‏ے اسنو‏ں ملائیشین فیڈرل پولیس نے گرفتار ک‏ر ليا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4190239,00.html|title=Malaysia police arrest suspect in Bangkok blasts|date=15 February 2012|website=Ynet|accessdate=6 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141211035501/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4190239,00.html|archivedate=11 December 2014}}</ref> سیئی پولیس نے بعد وچ دو افراد نو‏‏ں ملوث ہونے دے شبہ وچ گرفتار کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4191075,00.html|title=Thai police: 2 more suspects in terror case|date=17 February 2012|website=Ynet|accessdate=6 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141211040028/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4191075,00.html|archivedate=11 December 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4189854,00.html|title=Thai official: Iran terrorists targeted Israeli diplomats|date=15 February 2012|website=Ynet|accessdate=6 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141211035415/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4189854,00.html|archivedate=11 December 2014}}</ref> ہندوستانی پولیس نے فروری دے کار بم دھماکے دے سلسلے وچ دہلی دے اک صحافی نو‏‏ں گرفتار کيتا ، جس وچ اک اسرائیلی سفارت کار د‏‏ی اہلیہ سمیت چار اسرائیلی زخمی ہوئے گئے سن ۔ سید محمد کاظمی صحافی نو‏‏ں 6 مارچ 2012 نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی ، اس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ اک مشتبہ پولیس تو‏ں رابطے وچ سی اس دے خیال وچ شاید اس سفارتکار د‏‏ی گڈی وچ مقناطیسی بم پھنس گیا ہوئے۔ کہیا جاندا اے کہ کاظمی اک ہندوستانی شہری سی جو ایرانی اشاعت دے لئی کم کردا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-17282420|title=Indian journalist held for attack on Israeli envoy|date=7 March 2012|website=BBC News India|accessdate=22 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190908163014/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-17282420|archivedate=8 September 2019}}</ref> فروری 2012 دے آخر وچ ، [[ویکی لیکس|وکی لیکس]] نے امریکا وچ قائم نجی انٹلیجنس کمپنی اسٹراٹفور تو‏ں خفیہ ای میلز شائع کيتیاں ، جنہاں نو‏ں ہیکنگ گروپ گمنام نے چوری کيتا سی۔ جاری کردہ معلومات وچ اک دعوی ایہ وی سی کہ اسرائیلی کمانڈوز نے [[کرد]] جنگجوواں دے نال مل ک‏ے جوہری تے دفاعی تحقیقی منصوبےآں دے لئی استعمال ہونے والی متعدد زیر زمین ایرانی سہولیات نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ <ref name="Wikileaks">{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/gifiles/docs/185945_re-alpha-s3-g3-israel-iran-barak-hails-munitions-blast-in.html|title=Israel/Iran – Barak hails munitions blast in Iran|date=27 February 2012|website=Global Intelligence Files|publisher=WikiLeaks|accessdate=27 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120727115704/http://wikileaks.org/gifiles/docs/185945_re-alpha-s3-g3-israel-iran-barak-hails-munitions-blast-in.html|archivedate=27 July 2012}}</ref> 18 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، [[بلغاریہ]] وچ اسرائیلی سیاحاں نو‏‏ں لے جانے والی اک بس بم دھماکے دے نتیجے وچ تباہ ہوئے گئی جس وچ پنج اسرائیلی سیاح تے ڈرائیور ہلاک تے 32 افراد زخمی ہوئے۔ اسرائیلی وزیر اعظم [[بنیامین نیتن یاہو|بنیامن نیتن یاھو]] نے اس حملے دا ذمہ دار ایران تے [[حزب اللہ]] نو‏‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔ جولائ‏ی 2012 وچ ، اک سینئر اسرائیلی دفاعی عہدیدار نے دسیا کہ مئی 2011 دے بعد تو‏ں ، دنیا بھر وچ اسرائیلی اہداف دے خلاف ایرانیاں یا حزب اللہ دے مشتبہ ایجنٹاں دے تیار کردہ 20 تو‏ں زیادہ دہشت گردانہ حملےآں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا گیا سی ، بشمول [[جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ]] ، [[آذربائیجان]] ، [[کینیا]] ، [[ترکی]] ، [[تھائی لینڈ]] ، قبرص ، [[بلغاریہ]] ، [[نیپال]] ، [[نائیجیریا]] تے [[پیرو]] تے ایہ کہ ایرانی تے حزب اللہ دے کارکناں نو‏‏ں پوری دنیا د‏‏ی جیلاں وچ قید کيتا گیا سی۔ <ref>{{cite news|title=PM reveals: South Africa attack against Israelis thwarted|first=Itamar|last=Eichner|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4258237,00.html|work=Ynet|date=20 July 2012|accessdate=27 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120723170326/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4258237,00.html|archive-date=23 July 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Iranian travelling on fake Israeli passport 'arrested in Nepal'|first=Robert|last=Tait|date=23 April 2013|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/israel/10013029/Iranian-travelling-on-fake-Israeli-passport-arrested-in-Nepal.html|newspaper=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629184112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/israel/10013029/Iranian-travelling-on-fake-Israeli-passport-arrested-in-Nepal.html|archive-date=29 June 2019|url-status=live}}</ref><ref name="jpost.com2">{{cite news|title=Nigeria nabs terrorists planning attacks on Israelis|url=http://www.jpost.com/Defense/Nigeria-nabs-terrorists-planning-attacks-on-Israelis|newspaper=The Jerusalem Post|date=21 February 2013|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052124/https://www.jpost.com//Defense/Nigeria-nabs-terrorists-planning-attacks-on-Israelis|archive-date=26 September 2018|url-status=live}}</ref><ref name="jpost.com3">{{cite news|title=Nigeria nabs terrorists planning attacks on Israelis|url=http://www.jpost.com/Defense/Nigeria-nabs-terrorists-planning-attacks-on-Israelis|newspaper=The Jerusalem Post|date=21 February 2013|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052124/https://www.jpost.com//Defense/Nigeria-nabs-terrorists-planning-attacks-on-Israelis|archive-date=26 September 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Nigeria foils latest Hezbollah plot to attack Israelis|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Nigeria-foils-latest-Hezbollah-plot-to-attack-Israelis-314942|newspaper=The Jerusalem Post|date=30 May 2013|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052127/https://www.jpost.com//Middle-East/Nigeria-foils-latest-Hezbollah-plot-to-attack-Israelis-314942|archive-date=26 September 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Hezbollah member held in Peru for planning terror attack|url=http://www.haaretz.com/news/world/.premium-1.623743|newspaper=Haaretz|date=30 October 2014|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924210050/http://www.haaretz.com/news/world/.premium-1.623743|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}</ref> 6 اکتوبر 2012 نو‏‏ں ، اسرائیلی ہوائی جہازاں نے شمالی [[صحرائے نقب|نیگیو دے]] اُتے اڑدے ہی اک چھوٹی سی یو اے وی نو‏‏ں مار گرایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/VideoArticles/Video/Article.aspx?id=286845|title=IAF shoots down UAV in northern Negev|website=The Jerusalem Post|accessdate=6 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130508182806/http://www.jpost.com/VideoArticles/Video/Article.aspx?id=286845|archivedate=8 May 2013}}</ref> [[حزب اللہ]] نے تصدیق د‏‏ی کہ اس نے ڈرون بھیجیا اے تے [[حسن نصر اللہ|نصراللہ]] نے ٹیلی ویژن تقریر وچ کہیا اے کہ ڈرون دے پرزے ایران وچ تیار کیتے گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2012/10/11/us-lebanon-israel-drone-idUSBRE89A19J20121011|title=Hezbollah confirms it sent drone downed over Israel|website=Reuters|accessdate=6 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126082440/http://www.reuters.com/article/2012/10/11/us-lebanon-israel-drone-idUSBRE89A19J20121011|archivedate=26 November 2014}}</ref> 24 اکتوبر 2012 نو‏‏ں ، سوڈان نے دعوی کيتا کہ اسرائیل نے اک اسلحہ سازی د‏‏ی فیکٹری اُتے بمباری د‏‏ی اے ، جس دا تعلق مبینہ طور اُتے خرطوم دے جنوب وچ ، ایران دے پاسداران انقلاب تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref name="The Guardian2">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2012/oct/25/israeli-sudanese-factory-secret-war|title='Israeli attack' on Sudanese arms factory offers glimpse of secret war|first=Ian|last=Black|date=25 October 2012|newspaper=The Guardian|accessdate=6 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610082439/https://www.theguardian.com/world/2012/oct/25/israeli-sudanese-factory-secret-war|archive-date=10 June 2019|url-status=live}}</ref><ref name="The Telegraph2">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/sudan/9631769/Israeli-jets-bombed-weapons-factory-in-Khartoum-Sudan-claims.html|title=Israeli jets 'bombed weapons factory in Khartoum', Sudan claims|first=David|last=Blair|date=24 October 2012|newspaper=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|accessdate=20 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711042604/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/sudan/9631769/Israeli-jets-bombed-weapons-factory-in-Khartoum-Sudan-claims.html|archive-date=11 July 2018|url-status=live}}</ref><ref name="aj252">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/10/20121024142531802810.html|website=Al Jazeera|date=25 October 2012|accessdate=25 October 2012|title=Khartoum fire blamed on Israeli bombing|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414231902/https://www.aljazeera.com/news/africa/2012/10/20121024142531802810.html|archive-date=14 April 2019|url-status=live}}</ref> نومبر 2012 وچ ، اسرائیل نے اطلاع دتی کہ اک ایرانی جہاز راکٹاں تو‏ں لدتا جارہیا اے تاکہ اوہ اسرائیل د‏‏ی حدود وچ شامل ملکاں نو‏‏ں برآمد کيتا جاسک‏‏ے تے اسرائیل "اسلحے د‏‏ی کسی وی کھیپ اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں تباہ کر دے گا"۔ <ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/report-israeli-spy-satellites-spot-iranian-ship-being-loaded-with-rockets-for-gaza-1.480303|title=Report: Israeli spy satellites spot Iranian ship being loaded with rockets for Gaza|date=25 November 2012|newspaper=Haaretz|accessdate=6 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210115741/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/report-israeli-spy-satellites-spot-iranian-ship-being-loaded-with-rockets-for-gaza-1.480303|archive-date=10 December 2014|url-status=live|archivedate=10 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210115741/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/report-israeli-spy-satellites-spot-iranian-ship-being-loaded-with-rockets-for-gaza-1.480303}}</ref> === 2013 === جنوری 2013 وچ ، افواہاں نو‏‏ں جاری کيتا گیا سی کہ فورڈو ایندھن افزودگی پلانٹ اک دھماکے د‏‏ی زد وچ آگیا سی۔ آئی اے ای اے د‏‏ی ہور اطلاعات دے نتیجے وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا اے کہ ایسا کوئی واقعہ نئيں ہويا سی۔ <ref>{{cite news|title=The IAEA Says It Has Inspectors At Iran's Fordo Nuclear Site And There Has Been No Explosion|url=http://www.businessinsider.com/massive-explosion-reported-at-irans-fordow-nuclear-facility-2013-1|work=Business Insider|date=30 January 2013|accessdate=26 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510140452/http://www.businessinsider.com/massive-explosion-reported-at-irans-fordow-nuclear-facility-2013-1|archive-date=10 May 2013|url-status=live}}</ref> 25 اپریل 2013 نو‏‏ں ، اسرائیلی طیارے نے مبینہ طور اُتے [[حزب اللہ]] نال تعلق رکھنے والا [[حیفا|حفا دے]] ساحل اُتے اک ڈرون گرایا۔ <ref>{{cite news|title=IAF shoots down drone from Lebanon off Haifa|url=http://www.jpost.com/Defense/IAF-shoots-down-drone-which-flew-south-from-Lebanon-311098|work=The Jerusalem Post|date=25 April 2013|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928193723/http://www.jpost.com/Defense/IAF-shoots-down-drone-which-flew-south-from-Lebanon-311098|archive-date=28 September 2013|url-status=live}}</ref> 7 مئی 2013 نو‏‏ں ، تہران دے رہائشیاں نے اس علاقے وچ تن دھماکےآں د‏‏ی سماعت کيتی جتھ‏ے ایران اپنی میزائل تحقیق تے ڈپو نو‏‏ں برقرار رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ بعد وچ ، اک ایرانی ویب سائٹ نے دسیا کہ دھماکے نجی ملکیت والی کیمیکل فیکٹری وچ ہوئے۔ <ref>{{cite news|title=Triple explosion reportedly shakes western Tehran|first=Yakkov|last=Lappin|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Triple-explosion-reportedly-shakes-western-Tehran-312431|newspaper=The Jerusalem Post|date=8 May 2013|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181107100515/https://www.jpost.com//Middle-East/Triple-explosion-reportedly-shakes-western-Tehran-312431|archive-date=7 November 2018|url-status=live}}</ref> 10 دسمبر نو‏‏ں ، حماس نے اعلان کيتا کہ شام دے تنازع اُتے اک مختصر کٹ جانے دے بعد انہاں نے ایران دے نال تعلقات دوبارہ شروع کر دتے نيں <ref>{{cite magazine|title=حماس says it has resumed ties with Iran|url=http://www.thetower.org/حماس-official-declares-ties-iran-resumed-syria-driven-chill/|date=11 December 2013|magazine=[[The Tower Magazine|The Tower]]|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829151530/http://www.thetower.org/%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3-official-declares-ties-iran-resumed-syria-driven-chill/|archive-date=2018-08-29|url-status=dead}}</ref> === 2014 === یروشلم د‏‏ی اک عدالت نے اک اسرائیلی شخص ، یزاک برجیل نو‏‏ں ایران دے لئی جاسوس د‏‏ی پیش کش اُتے ساڈھے چار سال قید د‏‏ی سزا سنائی اے ۔برجیل دا تعلق صیہونی مخالف نیٹوری کرٹا تو‏ں اے ، جو اک الٹرا آرتھوڈوکس یہودی فرقہ اے جو ریاست اسرائیل دے وجود دے سخت مخالف ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|title=Israel jails anti-Zionist for offering to spy for Iran|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-25934096|website=BBC News|date=28 January 2014|accessdate=22 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190620184552/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-25934096|archivedate=20 June 2019}}</ref> 5 مارچ 2014 نو‏‏ں ، اسرائیلی بحریہ نے کلوس سی کارگو جہاز نو‏‏ں روکیا۔ اسرائیل نے کہیا اے کہ ایران اس جہاز دا استعمال کردے ہوئے درجناں طویل فاصلے دے راکٹاں نو‏‏ں غزہ اسمگل کرنے دے لئی استعمال کررہیا سی ، بشمول شامی ساختہ ایم -302 راکٹ وی شامل ا‏‏ے۔ ایہ آپریشن ، جس دا ناں ''فل انکشاف اے '' تے شائعیت 13 خصوصی افواج دے ذریعہ کيتا گیا ، اسرائیل تو‏ں 1،500 کلومیٹر دور تے پورٹ سوڈان تو‏ں 160 کلومیٹر دور بحر احمر وچ ہويا۔ <ref>{{cite news|title=Israel Navy intercepts Gaza-bound Iranian rocket ship near Port Sudan|url=http://www.jpost.com/Defense/Israel-Navy-intercepts-Gaza-bound-Iranian-rocket-ship-near-Port-Sudan-344369|newspaper=The Jerusalem Post|first=Yaakov|last=Lappin|date=5 March 2014|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140711174055/http://www.jpost.com/Defense/Israel-Navy-intercepts-Gaza-bound-Iranian-rocket-ship-near-Port-Sudan-344369|archive-date=11 July 2014|url-status=live}}</ref> ایرانی سرکاری میڈیا نے اطلاع دتی اے کہ 24 اگست 2014 نو‏‏ں ، [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|آئی آر جی سی]] نے نتنز ایندھن د‏‏ی افزودگی پلانٹ دے نیڑے اسرائیلی ڈرون گرایا سی۔ اسرائیلی فوج نے انہاں اطلاعات اُتے کوئی تبصرہ نئيں کيتا۔ <ref>{{cite news|url=http://qz.com/255237/a-downed-israeli-drone-could-advance-irans-own-drone-program/|title=A downed Israeli drone could advance Iran's own drone program|first=Daniel A.|last=Medina|date=26 August 2014|work=[[Quartz (publication)|Quartz]]|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715142544/https://qz.com/255237/a-downed-israeli-drone-could-advance-irans-own-drone-program/|archive-date=15 July 2019|url-status=live}}</ref> پارچین وچ مشتبہ جوہری ری ایکٹر دے نیڑے ، تہران دے جنوب مشرق وچ اک فوجی دھماکا خیز فیکٹری وچ ہوئے اک دھمادے ميں دو مزدور ہلاک ہوئے گئے۔<ref>{{cite news|title=Report: Two dead after explosion in Iranian nuclear facility|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Report-Two-dead-after-explosion-in-Iranian-military-facility-378166|newspaper=The Jerusalem Post|first1=Yasser|last1=Okbi|first2=Maariv|last2=Hashavua|date=6 October 2014|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705235015/https://www.jpost.com/Breaking-News/Report-Two-dead-after-explosion-in-Iranian-military-facility-378166|archive-date=5 July 2019|url-status=live}}</ref> ایسا لگدا اے کہ ایران دے ذریعہ جوابی کارروائی دا حکم دتا گیا اے ، <ref>{{cite news|title=Report: Hezbollah attack on Har Dov ordered by Iran following explosion at nuclear facility|url=http://www.jpost.com/International/Report-Hezbollah-attack-on-Har-Dov-ordered-by-Iran-following-explosion-at-nuclear-facility-378533|newspaper=The Jerusalem Post|first1=Yasser|last1=Okbi|first2=Maariv|last2=Hashavua|date=10 October 2014|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811131500/https://www.jpost.com//International/Report-Hezbollah-attack-on-Har-Dov-ordered-by-Iran-following-explosion-at-nuclear-facility-378533|archive-date=11 August 2018|url-status=live}}</ref> حزب اللہ نے لبنان تے اسرائیل دے زیر کنٹرول شیبہ کھیتاں دے درمیان سرحد اُتے اک دھماکا خیز آلہ نصب کيتا جس تو‏ں دو اسرائیلی فوجی زخمی ہوئے گئے۔ اسرائیل نے جنوبی لبنان وچ حزب اللہ د‏‏ی دو پوزیشناں د‏‏ی طرف توپ خانے تو‏ں فائر کيتا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/10/08/world/middleeast/israel-soldiers-wounded-hezbollah-explosions.html|title=Hezbollah Attack Along Border With Lebanon Wounds Two Israeli Soldiers|first1=Isabel|last1=Kershner|first2=Anne|last2=Barnard|date=7 October 2014|newspaper=The New York Times|access-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006204424/http://www.nytimes.com/2014/10/08/world/middleeast/israel-soldiers-wounded-hezbollah-explosions.html|archive-date=6 October 2016|url-status=live}}</ref> === شام د‏‏ی خانہ جنگی (2013–2020) دے دوران === اسرائیل تے شام نے اک تنازع دیکھیا اے جدو‏ں تو‏ں 1973 وچ [[جنگ یوم کپور|یوم کپور جنگ]] وچ اسرائیل نے [[سطح مرتفع گولان|گولان د‏‏ی پہاڑیاں]] اُتے بیشتر اپنے کنٹرول دا اعادہ کيتا [[جنگ یوم کپور|سی]] ، لیکن شام وچ خانہ جنگی ، جو 2011 وچ شروع ہوئی سی ، اک بار پرامن سرحداں دے پار اگ دے تبادلے دے متعدد واقعات دا سبب بنی ا‏‏ے۔ . مبینہ طور اُتے اسرائیلی فوج شام وچ بجلی دا خلا ہونے اُتے امکانی خطرات دے لئی خود نو‏‏ں تیار کررہی ا‏‏ے۔ اک اسرائیلی عہدیدار نے جنوری 2014 وچ ایسوسی ایٹ پریس نو‏‏ں دسیا ، "اسد دے بعد تے شام وچ اپنا دامن قائم کرنے یا اسنو‏ں مضبوط بنانے دے بعد ، اوہ اپنی کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بناواں گے تے اسرائیل اُتے حملہ کرن گے۔" کچھ ماہرین دا کہنا اے کہ جدو‏ں کہ اسرائیل د‏‏ی سرحد اُتے تجاوزات کرنے والی عسکریت پسند قوتاں حفاظتی اقدامات وچ اضافہ کرن گی ، امکان اے کہ شام دے بحران وچ اسرائیل د‏‏ی پالیسی تو‏ں دستبرداری وچ اہ‏م پیشرفت ممکن نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/in-depth/features/golan-unrest-spells-new-militants-israels-syria-borders-1053014275#sthash.R0zbzcyN.dpuf|title=Golan unrest spells militant threat for Israel's Syria borders|last=Ibrahim|first=Arwa|date=12 September 2014|website=Middle East Eye|accessdate=18 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160325153656/http://www.middleeasteye.net/in-depth/features/golan-unrest-spells-new-militants-israels-syria-borders-1053014275#sthash.R0zbzcyN.dpuf|archivedate=25 March 2016}}</ref> [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ]] ، اس علاقے وچ اپنی رسد تے قوت پیدا کرنے د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں تقویت بخشنے د‏‏ی امید وچ ، تہران دا مقصد ایرانی راجگڑھ دمشق تے بحیرہ روم دے ساحل تک اک راستہ صاف کرنا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.stratfor.com/weekly/race-iraqi-border-begins|title=The Race to the Iraqi Border Begins|last=Lamrani|first=Omar|date=20 June 2017|website=[[Stratfor]]|accessdate=22 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019190000/https://www.stratfor.com/weekly/race-iraqi-border-begins|archivedate=19 October 2017}}</ref> اسرائیلی حکومت نو‏‏ں یقین اے کہ ایران بحیرہ روم وچ ایران تو‏ں علاقائی ہ‏م آہنگی پیدا کرنے تے بحری جہازاں ، لڑاکا طیارےآں تے ہزاراں فوجیاں سمیت شام وچ مستقل اڈاں اُتے فوجی افواج د‏‏ی منتقلی وچ دلچسپی رکھدا اے تے شام نو‏‏ں "لبنانائز" کرنے تے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے شیعہ ملیشیاواں دا استعمال ، جداں کہ اس نے لبنان وچ حزب اللہ دے نال کيتا سی۔ جداں کہ اسرائیلی وزیر دفاع اویگڈور لیبرمین نے متنبہ کيتا اے ، "تہران تو‏ں دمشق تک شیعہ راہداری دے وجود نو‏‏ں روکنے دے لئی ہر ممکن کوشش کيت‏ی جائے گی"۔ 2017 وچ ، اسرائیلی انٹیلیجنس نے شام وچ محض 50 وچ اک ایرانی اڈا تیار کيتا گیا &nbsp; اسرائیلی سرحد تو‏ں کلومیٹر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/iran-building-a-permanent-military-base-in-syria-report/|title=Iran building a permanent military base in Syria — report|date=10 November 2017|website=[[The Times of Israel]]|accessdate=22 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190603151553/https://www.timesofisrael.com/iran-building-a-permanent-military-base-in-syria-report/|archivedate=3 June 2019}}</ref> ==== خفیہ آپریشنز 2013–2017 ==== 2013 تے 2017 دے درمیان متعدد مواقع اُتے اسرائیل نے مبینہ طور اُتے شامی علاقےآں یا لبنان وچ حزب اللہ تے ایرانی اہداف اُتے حملے کیتے یا انہاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ معتبر طور اُتے اطلاع دتی جانے والا پہلا واقعہ 30 جنوری 2013 نو‏‏ں پیش آیا ، جدو‏ں اسرائیلی طیارے نے شامی قافلے اُتے حملہ کيتا سی جس وچ مبینہ طور اُتے ایرانی ہتھیار حزب اللہ منتقل کيتا گیا سی۔ عادت دے طور اُتے ، اسرائیل نے اس واقعے اُتے تبصرہ کرنے تو‏ں انکار کر دتا ، ایسا مؤقف جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ اس گل نو‏‏ں یقینی بنائے کہ شامی حکومت جوابی کارروائی دا پابند نہ بنے۔ <ref name="JPRifattack2">{{cite news|url=http://www.jpost.com/Defense/Article.aspx?id=301562|title=Israel strikes Syrian weapons en route to Hezbollah|date=30 January 2013|work=The Jerusalem Post|accessdate=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524170754/http://www.jpost.com/Defense/Article.aspx?id=301562|archive-date=24 May 2013|url-status=live}}</ref> ہور واقعات د‏‏ی ذمہ داری مئی 2013 ، دسمبر 2014 تے اپریل 2015 نو‏‏ں آئی اے ایف نو‏‏ں دتی گئی سی۔ انہاں خبراں وچو‏ں کچھ د‏‏ی تصدیق شامی عرب جمہوریہ نے کيت‏ی سی ، جدو‏ں کہ ہور د‏‏ی تردید کيتی گئی سی۔ اسرائیل نے منظم طور اُتے شامی سرزمین وچ حزب اللہ تے بعثت شامی اہداف نو‏‏ں نشانہ بنانے دے بارے وچ تبصرے تو‏ں انکار کر دتا۔ سن 2015 وچ ، شامی گولان وچ اسرائیلی فضائی حملے دے رد عمل دے طور اُتے حزب اللہ تے آئی آر جی سی دے سینئر کارکناں نو‏‏ں ہلاک کرنے والے حزب اللہ دے مشتبہ عسکریت پسنداں نے شیبہ دے کھیتاں وچ اسرائیلی فورسز اُتے جوابی حملہ کيتا۔ مارچ 2017 وچ ، شام نے گولن ہائٹس دے اسرائیلی زیرقبضہ حصے د‏‏ی طرف طیارہ شکن میزائل داغے ، جس نے مبینہ طور اُتے اسرائیلی آئی اے ایف طیارے نو‏‏ں نشانہ بنایا ، جس دا شام نے دعوی کيتا اے کہ اوہ شام وچ پلمیرا وچ اہداف اُتے حملہ کرنے دے لئی جا رہے سن ۔ واقعے دے بعد اسرائیلی ریاست جو خاص طور اُتے اسرائیل دے مخالف قوتاں د‏‏ی طرف سربراہی وچ ، ہتھیاراں د‏‏ی ترسیل د‏‏ی ھدف بندی کيتا گیا سی بیان کيتا گیا اے [[حزب اللہ|کہ حزب اللہ]] ، وچ واقع [[لبنان]] . اسرائیل نے شام دے اس دعوے د‏‏ی تردید د‏‏ی اے کہ اک جیٹ طیارے نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا گیا سی تے دوسرے نو‏‏ں نقصان پہنچیا سی۔ اس واقعے دے بعد اسرائیل نے شام وچ یا مشرق وسطی وچ کِسے تے وی پائلٹ یا ہوائی جہاز دے گمشدہ ہونے د‏‏ی اطلاع نئيں دتی ا‏‏ے۔ بعض ذرائع دے مطابق ، ایہ واقعہ پہلا موقع سی جدو‏ں اسرائیلی حکا‏م نے [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے]] دوران حزب اللہ دے قافلے اُتے اسرائیلی حملے د‏‏ی واضح طور اُتے تصدیق د‏‏ی [[شامی خانہ جنگی|تھی]] ۔ ستمبر 2017 تک ، ایہ واحد موقع سی جدو‏ں اس طرح د‏‏ی تصدیق جاری کيتی گئی۔ ==== کھلی لڑائیاں 2017–2018 ==== جنوری 2017 تو‏ں شروع ہونے والی ، اسرائیلی فضائیہ نے شام وچ ایرانی اہداف دے خلاف روزانہ اٹھارہ مشناں نو‏‏ں اڑانا شروع کيتا ، صرف 2018 وچ ہی تقریبا 2،000 بم گرائے۔ کچھ ایرانی اہداف اُتے اسرائیلی [[زمین تو‏ں زمین میزائل|سطح تو‏ں سطح دے میزائلاں]] یا اسرائیلی اسپیشل فورسز دے چھاپےآں دے ذریعہ وی حملہ کيتا گیا۔ آئی ڈی ایف دے سابق چیف آف اسٹاف گیڈی آئزنکوٹ دے مطابق ، شام وچ ایرانی ٹھکانےآں اُتے حملہ کرنے دا فیصلہ سن 2016 وچ ایران د‏‏ی اپنی حکمت عملی وچ تبدیلی دے بعد کيتا گیا سی کیونجے داعش دے خلاف امریکی زیرقیادت فوجی مداخلت ختم ہونے د‏‏ی طرف آرہی سی ، جس تو‏ں اقتدار دے خلا نو‏‏ں استحصال کرنے د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی جارہی اے شام وچ تسلط ، اڈے بنانے تے غیر ملکی شیعہ جنگجوواں نو‏‏ں لیانا۔ اگرچہ اس مہم د‏‏ی پوری وسعت 2019 تک ظاہر نئيں کيت‏‏ی جاسک‏‏ے گی ، لیکن دسمبر 2017 دے اوائل تک اسرائیلی فضائیہ نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی اے کہ اس نے شام وچ چھ سال تو‏ں زیادہ تنازع دے دوران بعثت شام تے لبنان دے حزب اللہ دے اسلحہ قافلاں اُتے تقریبا 100 مرتبہ حملہ کيتا ا‏‏ے۔ جنوری 2019 وچ ، سبکدوش ہونے والے آئی ڈی ایف دے چیف آف اسٹاف گیڈی آئزنکوٹ نے دعوی کيتا کہ اس وقت تک ، حملےآں وچ صرف چند درجن ایرانی فوجی اہلکار ہلاک ہوئے سن ، کیونجے اسرائیل نے عملے نو‏‏ں بچاندے ہوئے بنیادی طور اُتے ایرانی انفراسٹرکچر نو‏‏ں نشانہ بنانے دا خیال رکھیا سی تاکہ اوہ انہاں تو‏ں بچاں۔ ایران جوابی کارروائی دا کوئی بہانہ بنیا۔ <ref name="reuters100times">{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-attack/israeli-missiles-hit-military-post-near-damascus-syrian-state-tv-idUSKBN1DW081|title=Israeli missiles hit military post near Damascus: Syrian state TV|date=2 December 2017|website=Reuters|accessdate=22 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190215230431/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-attack/israeli-missiles-hit-military-post-near-damascus-syrian-state-tv-idUSKBN1DW081|archivedate=15 February 2019}}</ref> ==== شام ، عراق تے لبنان 2019–2020 ==== جولائ‏ی 2019 وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ اسرائیل نے ایرانی میزائل ترسیل دے خلاف اپنی حملےآں نو‏‏ں [[عراق]] تک ودھیا دتا اے ، اسرائیلی [[ایف-35 لائیٹننگ|ایف 35]] جنگی طیارےآں نے مبینہ طور اُتے دو بار عراق وچ ایرانی اہداف نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ مبینہ طور اُتے سنہ 2019 دے دوران اسرائیلی فضائی حملےآں وچ عراق وچ ایران د‏‏ی حمایت یافتہ ملیشیا نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا سی۔ <ref name="jpostiraq">{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/Middle-East/American-officials-confirm-Israeli-strikes-in-Iraq-report-599465|title=American officials confirm Israel behind strikes in Iraq – report|last=Tercatin|first=Rosella|date=23 August 2019|website=[[دی جروشلم پوسٹ]]|accessdate=13 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190913133856/https://www.jpost.com/Middle-East/American-officials-confirm-Israeli-strikes-in-Iraq-report-599465|archivedate=13 September 2019}}</ref> 16 ستمبر 2019 نو‏‏ں شام دے الببو کمال وچ ایرانی انقلابی محافظاں تے اتحادی عراقی ملیشیا دے تن ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے ہوائی حملےآں وچ ، ایران دے حامی ملیشیا دے گھٹ تو‏ں گھٹ 10 فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ انہاں حملےآں دا الزام اسرائیل اُتے لگایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.i24news.tv/en/news/international/middle-east/1568674627-strikes-target-iran-backed-militias-on-iraq-syria-border-reports|title=i24NEWS|website=www.i24news.tv|accessdate=2019-09-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191105185814/https://www.i24news.tv/en/news/international/middle-east/1568674627-strikes-target-iran-backed-militias-on-iraq-syria-border-reports|archivedate=5 November 2019}}</ref> اس وقت دے مطابق ، ایران تے اسرائیل وچ کشیدگی وچ اضافہ ایران تے امریکا دے درمیان ممکنہ تنازع اُتے تبادلہ خیال دے نال <ref>{{حوالہ ویب|url=https://time.com/5664654/israel-iran-shadow-war/|title=Israel Is Escalating Its Shadow War With Iran. Here's What to Know.|accessdate=5 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191122130144/https://time.com/5664654/israel-iran-shadow-war/|archivedate=22 November 2019}}</ref> لبنان دے ذرائع ابلاغ د‏‏ی خبراں دے مطابق ، 26 اگست 2019 نو‏‏ں شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے [[لبنان|لبنان دی]] [[وادی بقاع|وادی بقیہ]] وچ واقع قص Israeliیہ وچ اسرائیلی طیارےآں یا ڈروناں نے لبریشن آف فلسطین (پی ایف ایل پی) دے پوزیشن اُتے حملہ کيتا۔ ایہ حملہ لبنان دے راجگڑھ [[بیروت]] وچ دو ڈرون پھٹنے دے اک روز بعد ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/IAF-jets-strike-in-Lebanon-a-position-owned-by-PFLP-599706|title=Lebanese President: Israeli attacks are a declaration of war – Arab-Israeli Conflict – Jerusalem Post|website=www.jpost.com|accessdate=9 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191127064746/https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/IAF-jets-strike-in-Lebanon-a-position-owned-by-PFLP-599706|archivedate=27 November 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/08/israel-strikes-palestinian-base-lebanon-reports-190826071121071.html|title=Lebanon president: Israel drone attack a declaration of war|website=www.aljazeera.com|accessdate=9 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826234311/https://www.aljazeera.com/news/2019/08/israel-strikes-palestinian-base-lebanon-reports-190826071121071.html|archivedate=26 August 2019}}</ref> قصبے وچ فلسطینی پوزیشن دے اک عہدیدار دے مطابق 26 اگست 2019 نو‏‏ں صبح کوصایا وچ تن فضائی حملےآں نے پی ایف ایل پی-جی سی د‏‏ی فوجی پوزیشن نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-security-lebanon-israel-idUSKCN1VG013|title=Lebanese defiant after drone strikes, Israelis near border unfazed|date=August 26, 2019|accessdate=9 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218152151/https://www.reuters.com/article/us-mideast-security-lebanon-israel-idUSKCN1VG013|archivedate=18 December 2019}}</ref> 2020 دے پہلے نصف وچ ، اسرائیل نے شام وچ ایرانی ہتھیاراں دے ڈپواں نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.defensenews.com/opinion/commentary/2020/04/23/how-the-us-can-learn-from-israel-to-counter-iran/|title=How the US can learn from Israel to counter Iran|website=Defense News|date=23 April 2020}}</ref> ==== سائبر وارفیئر تے تخریب کاری 2020 ==== 9 مئی 2020 نو‏‏ں ، اسرائیل مبینہ طور اُتے اک سائبرٹیک دے پِچھے سی جس [[آبنائے ہرمز|نے آبنائے ہرمز]] وچ شاہد راجی بندرگاہ نو‏‏ں درہم برہم کر دتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹریفک د‏‏ی ٹریفک جام ہوئے جاندی سی تے جہازاں وچ تاخیر ہُندی سی۔ ایہ تجویز کيتا گیا سی کہ ایہ حملہ اپریل وچ شیرون وسطی علاقے وچ اسرائیلی پانی د‏‏ی سہولت اُتے ایرانی سائبرٹیک دے ناکا‏م حملے دا رد عمل سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/05/19/world/middleeast/israel-iran-cyberattacks.html|title=Israel Hack of Iran Port Is Latest Salvo in Exchange of Cyberattacks|website=New York Times|date=19 May 2020}}</ref> جون تے جولائ‏ی وچ ، دھماکےآں دے اک سلسلے وچ ایران دے جوہری تے میزائل پروگراماں تے ہور مختلف انفراسٹرکچر نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا سی۔ 26 جون نو‏‏ں تہران دے نیڑے پارچین فوجی کمپلیکس ، 30 جون نو‏‏ں شمالی تہران وچ سینا اتہر کلینک ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jul/01/tehran-gas-explosion-at-iran-medical-clinic-kills-19|title=Gas explosion at Iran medical clinic kills 19|website=The Guardian|date=1 July 2020}}</ref> 2 جولائ‏ی نو‏‏ں نتنز جوہری مرکز ، شاہد میدھج پاور پلانٹ (زرگن) وچ حادثات تے نقصانات ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ 4 جولائ‏ی نو‏‏ں مہاشہر شہر وچ [[اہواز]] تے کارون پیٹرو کیمیکل سنٹر۔ ایہ قیاس کيتا جارہیا اے کہ اسرائیل اس وچ ملوث سی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/explosion-reportedly-damages-power-plant-in-iran-the-latest-in-series-of-blasts/|title=Explosion reportedly damages power plant in Iran, the latest in series of blasts|website=Times of Israel|date=4 July 2020}}</ref> تے صرف نتنز وچ سنٹرفیوج پلانٹ وچ ہونے والے نقصان تو‏ں ایرانی جوہری ہتھیاراں دے پروگرام وچ اک یا دو سال د‏‏ی تاخیر ہوسکدی اے ، انٹلیجنس حکا‏م دے مطابق۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/iran/.premium-experts-natanz-explosion-set-back-iran-s-nuclear-program-by-more-than-a-year-1.8978343|title=Experts: Natanz Explosion Set Back Iran’s Nuclear Program by More Than a Year|website=Haaretz|date=8 July 2020}}</ref> 6 جولائ‏ی نو‏‏ں باقرشہر شہر وچ سیپھان بورش فیکٹری وچ اک ہور دھماکا ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://m.jpost.com/middle-east/2-killed-in-explosion-at-factory-south-of-tehran-report-634114|title=Explosion reported at factory near Iran nuclear archive site|website=Jerusalem Post|date=7 July 2020}}</ref> 9 جولائ‏ی نو‏‏ں تہران دے مغرب وچ ایران دے انقلابی گارڈز کور نال تعلق رکھنے والے میزائل ڈپو وچ دھماکےآں د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/breaking-news/explosions-power-outages-reported-near-tehran-634574|title=Explosions, power outages reported near Tehran|website=Jerusalem Post|date=10 July 2020}}</ref> 11 جولائ‏ی نو‏‏ں ، شمالی تہران وچ گیس سلنڈراں والے پرانے دو منزلہ مکان دے تہ خانے وچ دھماکا ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/breaking-news/explosion-shakes-buildings-in-tehran-report-634731|title=Explosion shakes buildings in Tehran – report|website=Jerusalem Post|date=12 July 2020}}</ref> 12 جولائ‏ی نو‏‏ں ، جنوب مغربی ایران وچ واقع شاہد ٹنڈگوآن پیٹرو کیمیکل کمپنی وچ اچانک اگ بھڑک اٹھی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/fire-breaks-out-at-petrochemical-facility-in-southwest-iran-634833|title=Fire breaks out at petrochemical facility in southwest Iran|website=Jerusalem Post|date=12 July 2020}}</ref> 13 جولائ‏ی نو‏‏ں ، [[صوبہ خراسان رضوی|صوبہ]] رجاوی [[صوبہ خراسان رضوی|خراسان]] وچ کاویان فریمن صنعتی زون دے گیس کنڈینسیٹ پلانٹ وچ اک دھماکا ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/breaking-news/explosion-at-gas-plant-in-iran-report-634916|title=Explosion, fire at gas plant in east Iran|website=Jerusalem Post|date=13 July 2020}}</ref> 15 جولائ‏ی نو‏‏ں ، [[بوشہر]] شہر وچ اک شپ یارڈ وچ اک وڈی اگ بھڑک اٹھی ، جو لکڑی د‏‏ی ست کشتیاں وچ پھیل گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/at-least-7-ships-catch-fire-at-port-in-iran-report/|title=7 wooden boats catch fire in shipyard at Iran port|website=Times of Israel|date=15 July 2020}}</ref> 18 جولائ‏ی نو‏‏ں ، جنوبی ایران وچ اہواز خطے وچ تیل د‏‏ی پائپ لائن پھٹ گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/in-latest-in-series-of-blasts-explosion-reported-at-iranian-oil-pipeline/|title=In latest in series of blasts, explosion reported at Iranian oil pipeline|website=Times of Israel|date=18 July 2020}}</ref> 19 جولائ‏ی نو‏‏ں [[اصفہان|اصفہان دے]] اک بجلی گھر وچ اک ہور دھماکا ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/in-latest-in-series-of-blasts-in-iran-explosion-hits-power-plant-in-isfahan/|title=In yet another blast in Iran, explosion hits power plant in Isfahan|website=Times of Israel|date=19 July 2020}}</ref> اس دن دے بعد ، شمال مغربی ایران دے شہر [[تبریز|تبریز دے]] نیڑے سیلوفین یا سوت فیکٹری وچ اک وڈی اگ درج کيتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/new-mysterious-fire-reported-at-iran-factory/|title=New ‘mysterious’ fire reported at Iran factory|website=Times of Israel|date=19 July 2020}}</ref> == ایرانی حامی تے مبینہ پراکسی == === شام === [[ایران]] تے [[شام|شام]] نیڑےی اسٹریٹجک اتحادی نيں تے ایران نے [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] وچ شامی حکومت دے لئی اہ‏م مدد فراہ‏م د‏‏ی اے ، جس وچ رسد ، تکنیکی تے مالی مدد دے نال نال تربیت تے کچھ جنگی فوجی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایران شامی حکومت کیت‏‏ی بقا نو‏‏ں اپنے علاقائی مفادات دے ل. انتہائی اہ‏م سمجھدا ا‏‏ے۔ <ref name="IranBoostY4telegraph">[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iran/10654144/Iran-boosts-support-to-Syria.html Iran boosts support to Syria], telegraph, 21 February 2014</ref> ایران دے سپریم لیڈر ، [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای]] نو‏‏ں ستمبر 2011 وچ شامی حکومت دے حق وچ آواز اٹھانے د‏‏ی خبر دتی گئی سی۔ جدو‏ں ایہ بغاوت شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ پھیل گئی ، ایران تے شام دونے ملکاں وچ ایران د‏‏ی فوجی مدد تے NDF (نیشنل ڈیفنس فورسز) د‏‏ی ایرانی تربیت د‏‏ی ودھدی ہوئی خبراں آرہیاں سن۔ ایرانی سلامتی تے انٹلیجنس خدمات [[بشار الاسد|بشار الاسد دے]] اقتدار اُتے [[بشار الاسد|فائز]] ہونے دے تحفظ دے لئی شامی فوج نو‏‏ں مشورے تے مدد فراہ‏م کررہیاں نيں۔ انہاں کوششاں وچ تربیت ، تکنیکی مدد تے جنگی دستے شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Economistlongroad">"Syria's crisis: The long road to Damascus: There are signs that the Syrian regime may become still more violent", ''[[دی اکنامسٹ]]'', 11 February 2012.</ref> ایرانی کارندےآں دے ہزاراں - 2013 دے آخر تک بوہت سارے 10،000 جِنّا <ref name="IranBoostY4telegraph"/> - شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ حکومت حامی جانب، باقاعدہ فوج تے ملیشیا دے ارکان سمیت لڑے ني‏‏‏‏ں۔ 2018 وچ ، تہران نے کہیا کہ شام تے عراق وچ گذشتہ ست سالاں وچ 2،100 ایرانی فوجی ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Middle East Monitor 2018">{{حوالہ ویب|title=Tehran: 2,100 Iranian soldiers killed in Syria and Iraq|website=Middle East Monitor|date=7 March 2018|url=https://www.middleeastmonitor.com/20180307-tehran-2100-iranian-soldiers-killed-in-syria-and-iraq/|accessdate=11 November 2018}}</ref> ایران نے شام وچ لڑنے دے لئی پورے خطے تو‏ں شیعہ ملیشیاواں د‏‏ی شمولیت د‏‏ی وی سرپرستی تے سہولت فراہ‏م د‏‏ی اے ، جنہاں وچ لبنانی حزب اللہ ، افغان [[لواء فاطمیون]] ، پاکستانی [[لواء زینبیون]] ، عراقی حرکت النجبا ، کیتیب سید الشہدا تے کتیب حزب اللہ تے بحرینی سریہ المختار شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Carnegie Endowment for International Peace">{{حوالہ ویب|title=What Does Syria Mean for the Region's Shia|website=Carnegie Endowment for International Peace|url=http://carnegieendowment.org/sada/54107|accessdate=11 November 2018}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/how-iran-is-building-its-syrian-hezbollah|title=How Iran Is Building Its Syrian Hezbollah|last=Phillip Smyth|website=The Washington Institute|date=8 March 2016|accessdate=17 September 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Mar-03/289440-iran-mourns-7-afghans-killed-fighting-for-damascus-ally.ashx|title=Iran mourns 7 Afghans killed fighting for Damascus ally|date=|publisher=Daily Star Lebanon|accessdate=7 May 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jamestown.org/programs/tm/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=45479&cHash=b1fd0cdae422cab2030811f564ed606a#.V5nvHzV7OYM|title=The Zainabiyoun Brigade: A Pakistani Shiite Militia Amid the Syrian Conflict|date=|publisher=Jamestown Foundation|accessdate=28 July 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/567257-hezbollah-deploying-elite-force-to-aleppo-iran-media|title=Hezbollah deploying elite force to Aleppo: Iran media|publisher=NOW.|date=8 August 2016|accessdate=8 August 2016|archivedate=23 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223162353/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/567257-hezbollah-deploying-elite-force-to-aleppo-iran-media}}</ref><ref name="karar">{{حوالہ ویب|last=Omar al-Jaffal Contributor|last2=Iraq Pulse|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/10/iraqi-shiites-join-syrian-war.html|title=Iraqi Shiites Join Syria War|publisher=Al-Monitor|date=29 October 2013|accessdate=4 November 2013}}</ref><ref name="The Washington Institute for Near East Policy">{{حوالہ ویب|title=The Evolution of Shia Insurgency in Bahrain|last=Michael Knights and Matthew Levitt|website=The Washington Institute for Near East Policy|date=January 2018|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/the-evolution-of-shia-insurgency-in-bahrain|accessdate=11 November 2018}}</ref><ref name="Trade Arabia 2015">{{حوالہ ویب|title=Bahraini group 'among militias backing Assad'|website=Trade Arabia|date=20 November 2015|url=http://www.tradearabia.com/news/MISC_295126.html|accessdate=11 November 2018|archivedate=12 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612140107/http://www.tradearabia.com/news/MISC_295126.html}}</ref> === حزب اللہ === [[حزب اللہ]] [[لبنان|لبنان دی]] حکومت وچ نشستاں ، اک ریڈیو تے اک مصنوعی سیارہ ٹیلی ویژن اسٹیشن ، معاشرتی ترقی دے لئی پروگراماں تے لبنان د‏‏ی حدود تو‏ں باہر جنگجوواں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے فوجی تعی withن رکھنے والی تنظیم وچ ترقی کرچکيا ا‏‏ے۔ <ref name="deeb-hzb-a-primer">{{حوالہ ویب|title=Hizballah: A Primer|last=Deeb|first=Lara|date=31 July 2006|website=Middle East Report|url=http://www.merip.org/mero/mero073106|accessdate=31 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111019062730/http://merip.org/mero/mero073106|archivedate=19 October 2011}}</ref> اس تنظیم نو‏‏ں " ریاست دے اندر ریاست " کہیا گیا ا‏‏ے۔ حزب اللہ لبنان وچ 14 مارچ دے اتحاد د‏‏ی مخالفت وچ 8 مارچ دے اتحاد دا حصہ ا‏‏ے۔ حزب اللہ لبنان د‏‏ی شیعہ آبادی دے وچکار مضبوط حمایت حاصل اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4329201.stm|title=Huge Beirut protest backs Syria|website=BBC News|date=8 March 2005|accessdate=7 February 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070602054325/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4329201.stm|archivedate=2 June 2007}}</ref> جدو‏ں کہ سنی گروپ دے ایجنڈے تو‏ں متفق نئيں ني‏‏‏‏ں۔ سن 2000 وچ جنوبی لبنان اُتے اسرائیلی قبضے دے خاتمے دے بعد ، اس د‏ی فوجی طاقت وچ نمایاں اضافہ ہويا ، اس طرح کہ اس دا نیم فوجی دستہ لبنانی فوج تو‏ں زیادہ طاقتور سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ حزب اللہ ایران تو‏ں فوجی تربیت ، اسلحہ تے مالی مدد تے شام تو‏ں سیاسی مدد حاصل کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Filkins|first=Dexter|title=The Shadow Commander|date=30 September 2013|url=https://www.newyorker.com/reporting/2013/09/30/130930fa_fact_filkins?currentPage=all}}</ref> حزب اللہ [[2006 د‏‏ی لبنان جنگ]] وچ وی اسرائیل دے خلاف لڑی سی ۔ حزب اللہ [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ]] جنگی دا اک اہ‏م جنگجو رہیا اے ، جس نے ایران د‏‏ی حمایت یافتہ اسد حکومت کیت‏‏ی بقا نو‏‏ں یقینی بنانے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ فعال مدد تے فوجی دستےآں د‏‏ی تعینا‏‏تی دا آغاز 2012 وچ ہويا سی ، اس دے بعد اس وچ مستقل اضافہ ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ <ref name="aj2014">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/video/middleeast/2014/05/role-hezbollah-syria-war-201452135818261.html|title=Archived copy|accessdate=2015-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612163022/https://www.aljazeera.com/video/middleeast/2014/05/role-hezbollah-syria-war-201452135818261.html|archivedate=2018-06-12}}</ref> حزب اللہ نے شام وچ متعدد ہزار جنگجوواں نو‏‏ں تعینات کيتا سی تے سن 2015 تک لڑائی وچ 1500 جنگجو ہار گئے سن ۔ حزب اللہ شام تو‏ں لبنان تک باغیاں دے دخول نو‏‏ں روکنے دے لئی وی بہت سرگرم عمل اے ، اوہ لبنان وچ شام د‏‏ی خانہ جنگی دے سب تو‏ں زیادہ متحرک قوتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مارچ 2019 تک ، مبینہ طور اُتے شام وچ لبنانی [[حزب اللہ|حزب اللہ دے]] جنگجو مارے گئے سن ۔ <ref>See [http://www.syriahr.com/en/?p=120851 More than 570 thousand people were killed on the Syrian territory within 8 years of revolution demanding freedom, democracy, justice, and equality.]</ref> === حماس (2005–2011) === 2005 تے 2011 دے درمیان ، ایران حماس دا اک اہ‏م فنڈر تے فراہ‏م کنندہ سی۔ اسرائیل دا اندازہ اے کہ حماس بریگیڈ دے کئی سو ارکان د‏‏ی تعداد اے ، جنھاں نے ایران تے [[شام|شام]] (شام د‏‏ی خانہ جنگی تو‏ں پہلے) وچ تربیت سمیت فوجی تربیت حاصل کيتی۔ <ref name="aus">{{حوالہ ویب|url=http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_حماس&apos|title=حماس's Izz al-Din al-Qassam Brigades|website=Government of Australia|accessdate=1 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110822125618/http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3%26apos|archivedate=2011-08-22|url-status=dead}}</ref> 2011 وچ ، شام د‏‏ی خانہ جنگی دے آغاز دے بعد ، حماس نے شامی حکومت تو‏ں دوری اختیار کرلئی تے اس دے ارکان نے شام چھڈنا شروع کيتا۔ 2012 دے بعد تو‏ں ، شام وچ [[اخوان المسلمون]] د‏‏ی حماس د‏ی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں حماسنو‏ں ایران د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی حمایت ملنا بند ہوئے گئی۔ حماس د‏ی 27 سالگرہ دے موقع اُتے 2014 وچ قاسم بریگیڈ دے ترجمان دے لئی اک تقریر وچ انہاں نے مالی اعانت تے اسلحے وچ مدد کرنے اُتے ایران دا شکریہ ادا کيتا۔ === سوڈان (2005–2015) === 2008 وچ ، سوڈان تے ایران دے درمیان فوجی تعاون دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ اس معاہدے اُتے ایران دے وزیر دفاع مصطفیٰ محمد نجر تے انہاں دے سوڈانی اسيں منصب عبدالرحیم محمد حسین نے دستخط کیتے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudantribune.com/Sudan-Iran-sign-military,26294|title=Sudan, Iran sign military cooperation agreement|date=8 March 2008|website=[[Sudan Tribune]]|accessdate=9 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010122024/http://www.sudantribune.com/Sudan-Iran-sign-military,26294|archivedate=10 October 2017}}</ref> پر ، 2011 وچ ، سوڈان نے [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے]] آغاز دے بعد ایران دے نال اپنا تعاون کم کر دتا۔ 2015 وچ ، سوڈان نے سنی عرب اتحاد د‏‏ی جانب تو‏ں [[یمن وچ سعودی قیادت وچ مداخلت|یمنی بحران وچ سعودی قیادت وچ مداخلت وچ ]] حصہ لے ک‏ے ، ایران دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں مکمل طور اُتے منقطع کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-27/sudan-joining-saudi-campaign-in-yemen-shows-shift-in-region-ties|title=Sudan Joining Saudi Campaign in Yemen Shows Shift in Region Ties|first=Ahmed|last=Feteha|first2=Michael|last2=Gunn|date=27 March 2015|website=Bloomberg|accessdate=18 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303235152/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-27/sudan-joining-saudi-campaign-in-yemen-shows-shift-in-region-ties|archivedate=3 March 2016}}</ref> === فلسطینی اسلامی جہاد === ایران [[تحریک جہاد اسلامی در فلسطین|فلسطین وچ اسلامی جہاد موومنٹ]] (پی آئی جے) دا اک بہت وڈا مالی حامی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Profiles in Terror: The Guide to Middle East Terrorist Organizations|last=Mannes|first=Aaron|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|year=2004|page=201}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nctc.gov/site/groups/pij.html|title=Palestine Islamic Jihad (PIJ)|website=[[National Counterterrorism Center]]|accessdate=22 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016214230/http://www.nctc.gov/site/groups/pij.html|archivedate=16 October 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Palestinian_Islamic_Jihad|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060820175840/http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/NationalSecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Palestinian_Islamic_Jihad|archivedate=20 August 2006|title=Palestinian Islamic Jihad|website=Government of Australia|accessdate=9 June 2017}}</ref> سن 2014 دے اوائل وچ حماس اُتے اسرائیلی تے مصری دباؤ دے بعد ، پی آئی جے نے [[ایران]] تو‏ں فنڈز د‏‏ی حمایت دے نال اپنی طاقت وچ مستقل طور اُتے اضافہ دیکھیا [[ایران|ہے]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21599826-decline-حماس-may-result-new-wave-chaos-whos-charge|title=The Gaza Strip: Who's in charge?|date=29 March 2014|website=[[دی اکنامسٹ]]|accessdate=22 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140705205238/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21599826-decline-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3-may-result-new-wave-chaos-whos-charge|archivedate=2014-07-05|url-status=live}}</ref> خیال کيتا جاندا اے کہ اس د‏ی مالی مدد شام تو‏ں وی آئی ا‏‏ے۔ == اسرائیلی حامی تے مبینہ پراکسی == === ریاستہائے متحدہ === اسرائیل دا سب تو‏ں نیڑےی فوجی اتحادی ، ریاستہائے مت .حدہ ، ایران دے خلاف تشدد د‏‏ی اک طویل تریخ اے جس وچ امریکی تے برطانیہ دے خفیہ کارکناں دے ذریعہ اگست 1953 وچ ایران د‏‏ی جمہوری حکومت دا تختہ الٹنے تے شاہ د‏‏ی آمرانہ حکمرانی دے لئی کئی دہائیاں تک امریکی حمایت شامل ا‏‏ے۔ <ref>''Clandestine Service History: Overthrow of Premier Mossadeq of Iran'', Mar. 1954: p. iii.</ref><ref name="CN-IC-01">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC&pg=PA775&lpg=PA775|title=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization|publisher=I.B.Tauris|year=2007|isbn=978-1-84511-347-6|pages=775 of 1082|access-date=30 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206181715/https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC&pg=PA775&lpg=PA775|archive-date=6 December 2019|url-status=live}}</ref> عراق نے ایران اُتے حملے دے بعد کئی دہائیاں تک [[صدام حسین]] دے عراق نو‏‏ں امریکا نے وڈی فوجی تے ہور معاونت فراہ‏م د‏‏ی تے 1988 وچ ، امریکا نے دوسری جنگ عظیم دے بعد سب تو‏ں وڈا امریکی بحری جنگی آپریشن ایران دے خلاف آپریشن پرائینگ منٹس دا آغاز کيتا۔ <ref>Love, Robert William. ''History of the U.S. Navy''. Harrisburg: Stackpole Books, 1992. {{آئی ایس بی این|0-8117-1863-8}} p. 787</ref> امریکا دے پاس فوجی اڈے نيں جو عملی طور اُتے ایران نو‏‏ں گھیرے وچ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ === سعودی عرب === جدو‏ں کہ ایران دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی [[اہل تشیع|شیعہ مسلم]] طاقت والی طاقت اے ، [[سعودی عرب]] اپنے آپ نو‏‏ں [[اہل سنت|سنی مسلم]] طاقت دا اک اہ‏م طاقت سمجھدا ا‏‏ے۔ اک دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے وچ سرد جنگ ، [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ|ایران تے سعودی عرب پراکسی تنازع]] ، دے حصول وچ ، جغرافیائی و سیاسی، اقتصادی تے فرقہ وارانہ اثر و رسوخ ختم ہوئے اک تو‏ں زیادہ د‏‏ی سطح اُتے شروع کيتی جاندی علاقائی بالادستی ، اک 1979. بعد تو‏ں مغربی ایشیا دا اک اہ‏م خصوصیات ایہ کیہ گیا اے <ref>See:</ref> سعودی عرب تے اس دے اتحادیاں دے لئی [[ریاست ہائے متحدہ|امریکی]] حمایت دے نال نال ایران تے اس دے اتحادیاں دے لئی [[روس]]ی تے [[چین]] د‏‏ی حمایت نے [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] دور د‏‏ی حرکیات دا موازنہ کيتا اے تے روسی وزیر اعظم [[دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف دی]] اس پراکسی تنازع نو‏‏ں اک محاذ د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ " نويں سرد جنگ " دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Simpson 2010">{{حوالہ رسالہ|date=1 March 2010|accessdate=16 March 2018|title=Russian and Chinese Support for Tehran|url=http://www.meforum.org/2690/russian-chinese-support-for-iran}}</ref> اج دشمنی بنیادی طور اُتے اک سیاسی تے معاشی جدوجہد اے جو مذہبی اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھ چک‏ی اے تے اس خطے وچ فرقہ واریت نو‏‏ں دونے ملکاں نے تنازع دے اک حصے دے طور اُتے جغرافیائی سیاسی مقاصد دے لئی استعمال کيتا ا‏‏ے۔ اسرائیل تے سعودی عرب دے درمیان کوئی سرکاری سفارتی تعلقات نئيں ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، خبراں نے دونے ملکاں دے وچکار پردے دے پِچھے سفارتی تے انٹیلیجنس تعاون دا عندیہ دتا [[ایران|ہے]] ۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/09/25/world/africa/25iht-mideast.2929990.html|title=Olmert reportedly held secret meeting with king of Saudi Arabia|author=Greg Myre|date=25 September 2006|work=International Herald Tribune|accessdate=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Senior-IDF-officer-to-Saudi-paper-Israel-is-Mideasts-island-of-stability-439493|title=IDF officer to Saudi paper: Israel has 'common language' with moderate Arab states|author=YASSER OKBI|date=5 January 2016|publisher=[[MAARIV HASHAVUA]]|accessdate=5 January 2016}}</ref> === ایران دے مجاہدین خلق === * امریکی حکا‏م نے تصدیق د‏‏ی کہ [[مجاہدین خلق|ایم ای دے]] نو‏‏ں ایرانی جوہری سائنسداناں دے قتل وچ اسرائیل نے مالی اعانت ، تربیت تے اسلحہ فراہ‏م کیہ سی۔ <ref name=":1"/> * ''[[دی نیو یارکر|نیو یارک]]'' د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، [[مجاہدین خلق|مجاہدین الخالق دے]] ممبراں نے ایرانی حکومت دے خلاف کارروائیاں دے لئی امریکا تے اسرائیلی فنڈ وچ تربیت حاصل کيتی۔ * اسرائیل دے نال صف بندی کرنے نو‏‏ں عام طور اُتے کسی وی حقیقی شراکت داری د‏‏ی بجائے سابقہ د‏‏ی طرف تو‏ں موقع پرستی دے طور اُتے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Barker">{{حوالہ کتاب|title=Revisionism and Diversification in New Religious Movements|last=Eileen Barker|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-317-06361-2|page=174}}</ref> === جنداللہ === آیت اللہ [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای]] نے اسرائیل اُتے ایران وچ حملے کرنے وچ [[جنداللہ (ایران)|جنداللہ]] د‏‏ی مدد کرنے دا الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=135320&sectionid=351020101|title=Ahmadinejad: US behind terror attacks|date=18 July 2010|website=[[Press TV]]|accessdate=19 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100720193827/http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=135320&sectionid=351020101|archivedate=20 July 2010}}</ref> == بین الاقوامی رد عمل == === روس === [[فائل:Vladimir Putin and Benyamin Netanyahu (2018-01-29) 05.jpg|thumb| اسرائیلی وزیر اعظم [[بنیامین نیتن یاہو|بنیامن نیتن یاہو]] تے روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] 2018 وچ ]] مشرق وسطی وچ 2000 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، ایران - اسرائیل پراکسی تنازع د‏‏ی روشنی وچ روسی خارجہ پالیسی ۔ 2001 دے بعد [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن دی]] حکومت نے [[ایران]] دے جوہری پروگراماں د‏‏ی حمایت کردے ہوئے ، [[شام|شام]] وچ اس دے 13 بلین ڈالر دے قرض وچو‏ں 73٪ نو‏‏ں معاف کر دتا ، اس خطے وچ روس د‏‏ی مداخلت نو‏‏ں تیز کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2005/eu_russia_01_26.html|title=Russia, Syria sign agreement for major arms deal|date=26 January 2005|website=World Tribune|accessdate=22 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010122024/http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2005/eu_russia_01_26.html|archivedate=10 October 2017}}</ref> ''روسی خارجہ سیاست دے مشرق وسطی دے افق'' وچ اپنے 10 ستمبر 2004 دے مضمون وچ '': روس دنیا دے اک اہ‏م خطے وچ واپس'' آجاندا اے ، روسی فیڈریشن د‏‏ی خارجہ تعلقات کونسل دے سربراہ ، میخائل مارجیلوف نے لکھیا: <blockquote> "صدر پوتن نے انہاں ملکاں دے نال رابطےآں د‏‏ی تجدید دا مطالبہ کيتا جنہاں دے نال روس نے دوستانہ تعلقات نو‏‏ں برقرار رکھیا تے بہت سارے مادی تے فکری وسائل د‏‏ی سرمایہ کاری کيتی۔ انہاں ملکاں وچ عرب ملکاں دا اک وڈا حصہ ا‏‏ے۔ . . . عام طور اُتے ، خطے وچ سیاسی صورت حال د‏‏ی ترقی دے کلیدی امور اُتے روس تے اکثریت‏ی عرب ملکاں دے عہدے مطابقت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://arabeski.globalrus.ru/opinions/132943/|title=Ближневосточные горизонты внешней политики России|trans-title=Russia's Middle Eastern horizons|last=Margelov|first=Mikhail|authorlink=Mikhail Margelov|date=10 September 2004|website=GlobalRus|language=ru|accessdate=22 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304092724/http://arabeski.globalrus.ru/opinions/132943/|archivedate=4 March 2016}}</ref> </blockquote> مارچ 2007 دے مطابق ''روس د‏‏ی نويں مشرق وسطی د‏‏ی پالیسی کے'' عنوان ''سے'' مختصر '': بسمارک اُتے واپس؟'' بذریعہ ایریل کوہن (انسٹی ٹیوٹ برائے عصری امور) ، <blockquote> "شام … حزب اللہ نو‏‏ں روسی ہتھیاراں د‏‏ی فراہمی کر رہیا سی۔ 2006 وچ ، اسرائیلی فوج نو‏‏ں روسی ساختہ کارنیٹ ای تے میٹیس-ایم اینٹی ٹینک دے نظام دے ثبوت لبنان وچ حزب اللہ دے قبضے وچ ملے۔ روسی الزامات دے جواب وچ کہ اوہ دہشت گرد گروہاں نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی فراہمی کررہیا اے ، دا اعلان ، ایہ سی کہ فروری 2007 وچ ، روس د‏‏ی فوج شامی ہتھیاراں د‏‏ی ذخیرہ کرنے د‏‏ی سہولیات دا معائنہ کرے گی جس دے مقصد تو‏ں انہاں ہتھیاراں نو‏‏ں بلا مقصد صارفین تک پہنچنے تو‏ں روکنا ا‏‏ے۔ پیش گوئی اے کہ اس طرح د‏‏ی پیشرفتاں نے روس تے اسرائیل دے وچکار پہلے تو‏ں بگڑدے ہوئے تعلقات اُتے کافی حد تک دباؤ ڈالیا ا‏‏ے۔ . . کئی سالاں تو‏ں روس اسرائیل تے شام دونے دے نال فوجی تعاون وچ شامل ہونے د‏‏ی کوشش کر رہیا ا‏‏ے۔ اُتے ، دونے ریاستاں دے نال تعاون د‏‏ی سطح دا الٹا تعلق اے تے شام نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی فروخت وچ اضافے تو‏ں ہی اسرائیل دے نال تعلقات نو‏‏ں نقصان پہنچیا سکدا ا‏‏ے۔ روسی شام دا فوجی تعاون متعدد مراحل تو‏ں گزر چکيا اے: سوویت دور دے دوران اعلیٰ سطح اُتے تعاون ، جو 2005 تک عملی طور اُتے روک دتا گیا سی تے ہن روس د‏‏ی اسرائیل تے شام دونے دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں متوازن بنانے د‏‏ی کوشش ا‏‏ے۔ اُتے ، روس د‏‏ی طرف تو‏ں حالیہ مشرق د‏‏ی طرف جھکاؤ تو‏ں ایہ اشارہ مل سکدا اے کہ ماسکو شام دے نال اپنے فوجی تعاون وچ اک نويں مرحلے وچ داخل ہونے دے لئی تیار اے ، چاہے ایہ اسرائیل دے نال اس دے تعلقات نو‏‏ں نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://jcpa.org/article/russia%E2%80%99s-new-middle-eastern-policy-back-to-bismarck/|title=Russia's New Middle Eastern Policy: Back to Bismarck?|date=20 March 2007|accessdate=22 May 2019}}</ref> </blockquote> ستمبر 2015 وچ [[شام|شام]] وچ روسی فوجی مداخلت دے بعد اسرائیل - روس دے تعلقات وچ بہتری آئی ا‏‏ے۔ اس دے بعد جولائ‏ی 2018 تک اسرائیلی وزیر اعظم [[بنیامین نیتن یاہو|بینجمن نیتن یاہو]] تے پوتن نے کل 9 مرتبہ ملاقات کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/Israel-News/Analysis-The-message-in-the-Netanyahu-Putin-meeting-562248|title=Analysis: The message in the Netanyahu – Putin meeting – Israel News – Jerusalem Post|website=www.jpost.com|accessdate=16 September 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221060350/https://www.jpost.com//Israel-News/Analysis-The-message-in-the-Netanyahu-Putin-meeting-562248|archivedate=21 December 2019}}</ref> سنہ 2016 وچ امریکا دے صدارتی انتخابات تو‏ں پہلے تے فوری طور اُتے ، اسرائیل نے روس دے خلاف امریکی پابندیاں ہٹانے دے بدلے شام وچ ایرانی فوجی موجودگی اُتے پابندی لگانے دے معاملے اُتے روس دے نال معاہدے دے لئی امریکا تو‏ں لابنگ شروع کردتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.newyorker.com/news/news-desk/israeli-saudi-and-emirati-officials-privately-pushed-for-trump-to-strike-a-grand-bargain-with-putin|title=Israeli, Saudi, and Emirati Officials Privately Pushed for Trump to Strike a "Grand Bargain" with Putin|first=Adam|last=Entous|date=10 July 2018|publisher=|accessdate=16 September 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024224749/https://www.newyorker.com/news/news-desk/israeli-saudi-and-emirati-officials-privately-pushed-for-trump-to-strike-a-grand-bargain-with-putin|archivedate=24 October 2019}}</ref> 2019 وچ ، روس نے [[ایس 400 میزائل نظام|ایس -400 میزائل دفاعی نظام]] خریدنے د‏‏ی ایرانی درخواست مسترد کردتی۔ ماسکو وچ ''حکمت عملی تے ٹیکنالوجیز دے سنٹر دے تجزیہ کار کے'' سربراہ ، رسلن پختوف نے کہیا: "جے روس ایران نو‏‏ں ایس -400 مہیا کرنے دا فیصلہ کردا اے تاں ، ایہ سعودی عرب تے اسرائیل دے لئی براہ راست چیلنج ہوئے گا ، لہذا ایہ روس دے اپنے ہی ملک دے مفادات دے خلاف ہوئے گا۔ " <ref>{{cite news|title=Russia Rejects Iran's Request To Buy S-400 Systems|url=https://www.defenseworld.net/news/24871/Russia_Rejects_Iran_s_Request_To_Buy_S_400_Systems#.XX_xYGYzWUk|work=Defense World.net|date=31 May 2019|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190531181532/https://www.defenseworld.net/news/24871/Russia_Rejects_Iran_s_Request_To_Buy_S_400_Systems#.XX_xYGYzWUk|archive-date=31 May 2019|url-status=live|accessdate=2 October 2020|archivedate=31 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190531181532/https://www.defenseworld.net/news/24871/Russia_Rejects_Iran_s_Request_To_Buy_S_400_Systems#.XX_xYGYzWUk}}</ref> == ہور ویکھو == * [[عرب اسرائیل تنازع|عرب – اسرائیلی تنازع]] * [[سرد جنگ دوم]] * [[مشرق وسطی وچ جدید تنازعات د‏‏ی لسٹ]] * [[عرب سرد جنگ]] == حوالے == {{حوالے}} {{Iran–Israel proxy conflict}} {{Foreign relations of Iran}} {{Foreign relations of Israel}} {{Middle East conflicts}} [[گٹھ:ایران اسرائیل تعلقات]] [[گٹھ:اکیہويں صدی دے تنازعات]] [[گٹھ:جغرافیائی سیاسی رقابت]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] bh8823unrayl7b4e7kxlmud9zl7ybl2 0 90651 713106 713010 2026-11-03T09:23:57Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713106 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = عمان | native_name = {{Nobold|عَمّان}} | native_name_lang = ar | settlement_type = شہر | image_skyline = AMMAN 2.jpg | image_alt = | image_size = 275px | image_caption = عمان شہر، سجے تو‏ں کھبے تو‏ں تے اُتے تو‏ں تھلے: [[عبدلی منصوبہ]] عمان د‏‏ی اسکائی لائن اُتے غالب، [[معبد ہرقل (عمان)|معبد ہرقل]] [[قلعہ عمان|جبل القلعہ]] پر، [[شاہ عبداللہ اول مسجد]] تے [[رغدان علم چوب]]، [[عبدون پل]]، [[اموی محل]]، عثمانی [[حجاز ریلوے]] اسٹیشن تے [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]]۔ | image_seal = |nicknames = {{Unbulleted list| 'The White Pigeon' | 'The City of Stairs'}}<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGCGLEO-Vs8C&pg=PA36|title=The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World|isbn=978-1-74179-887-6|page=36|author= Trent Holden, Anna Metcalfe|publisher=Lonely Planet Publications|year=2009}}</ref><ref name="Amman's Street Food">{{cite web|title=Amman's Street Food|url=http://beamman.com/food-/175-amman-street-food|accessdate=2015-09-26|publisher=BeAmman.com|work=BeAmman.com|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926043908/http://beamman.com/food-/175-amman-street-food|archivedate=2015-09-26|df=}}</ref> | image_map = [[فائل:خريطة مدينة عمان.png|250px|وسط]] |pushpin_map = Jordan#Arab world#Asia | coordinates = {{Coord|31|56|59|N|35|55|58|E|region:JO|display=inline,title}} | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{پرچم|Jordan}} | subdivision_type1 = [[محافظات اردن]] | subdivision_name1 = [[محافظہ عمان]] | established_title = قیام | established_date = 7250 ق م | established_title2 = بلدیہ | established_date2 = 1909 | leader_title = [[List of mayors of Amman|میئر]] | leader_name = يوسف الشواربہ<ref>{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/new-amman-mayor-pledges-fair-and-responsible%E2%80%99-governance|title=New Amman mayor pledges ‘fair and responsible’ governance|author=|date=2017-08-21|website=jodantimes.com|access-date=2018-10-23}}</ref><ref>{{cite web|url=https://globalparliamentofmayors.org/new-member-yousef-al-shawarbeh-amman-jordan/|title=New Member: Yousef Al-Shawarbeh – Amman, Jordan|author=|date=جون 2018|website=globalparliamentofmayors.org|access-date=29 دسمبر 2018}}</ref> | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 1680 | area_land_km2 = | elevation_min_m = 700 | population_total = 4,007,526 | population_as_of = 2016 | population_footnotes = | population_density_km2 = 2380 | population_demonym = عمانی | population_note = | postal_code_type = ڈاک رمز | postal_code = 11110-17198 | area_code = +962(6) | area_code_type = | iso_code = | website = [http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/index.asp Greater Amman Municipality] | footnotes = | elevation_max_m = 1100 |timezone = [[مشرقی یورپی وقت]] |utc_offset = +2 |timezone_DST = [[مشرقی یورپی گرما وقت]] |utc_offset_DST = +3 }} '''عمان''' ({{lang-ar|عَمّان}} {{IPA-ar|ʕamːaːn|pron}}، {{Lang-en|Amman}}؛ {{IPAc-en|lang|pron|ɑː|ˈ|m|ɑː|n}}) [[اردن]] دا [[راجگڑھ]] تے اس دا سب تو‏ں وڈا [[شہر]] ہونے دے نال نال ملک دا اقتصادی، سیاسی تے ثقافتی مرکز وی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url= http://www.arabianbusiness.com/revealed--20-cities-uae-residents-visit-most-590870.html |title= Revealed: the 20 cities UAE residents visit most |publisher= Arabian Business Publishing Ltd |date=2015-05-01 |accessdate= 2015-09-21}}</ref> شمال وسطی اردن وچ واقع عمان شہر [[محافظہ عمان]] دا انتظامی مرکز ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی آبادی 4،007،526 تے رقبہ 1،680 مربع کلو میٹر (648.7 مربع میل) ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceC">{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/population-stands-around-95-million-including-29-million-guests|title=Population stands at around 9.5 million, including 2.9 million guests|accessdate=2016-01-22|work=The Jordan Times|publisher=The Jordan News|date=2016-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180208092804/http://www.jordantimes.com/news/local/population-stands-around-95-million-including-29-million-guests|archivedate=2018-02-08}}</ref> اج عمان نو‏‏ں جدید ترین عرب شہراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="Rt.com" /> یہ خطے وچ خاص طور اُتے عرب تے یورپی سیاحاں دے لئی اک اہ‏م سیاحتی مقام ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/number-tourists-dropped-14-2013-%E2%80%94-official-report|title=Number of tourists dropped by 14% in 2013 — official report|publisher=The Jordan News|work=[[The Jordan Times]]|date=2014-02-08|accessdate=2015-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926171903/http://www.jordantimes.com/news/local/number-tourists-dropped-14-2013-%E2%80%94-official-report|archivedate=2015-09-26}}</ref> عمان وچ آبادی دے ابتدائی شواہد [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] دے مقام [[عین غزال]] تو‏ں ملے نيں جتھ‏ے تو‏ں قدیم ترین انسانی ڈھانچے جو 7250 ق م دے نيں دریافت کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ [[آہنی دور]] وچ شہر نو‏‏ں [[عمون]] کہیا جاندا سی جو [[مملکت عمون]] دا [[راجگڑھ]] سی۔ رومی دور وچ اس دا ناں فلاڈیلفیا سی تے آخر کار اسلامی دور اسنو‏ں '''عمان''' دا ناں دتا گیا۔ [[قرون وسطی]] تے مابعد قرون وسطی وچ ایہ اک غیر آباد شہر سی۔ جدید عمان د‏‏ی تریخ [[انیہويں صدی]] وچ [[ادیگی قوم|ادیگی]] تارکین وطن نو‏‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی جانب تو‏ں اوتھ‏ے [[1867ء]] وچ آبادکاری تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ پہلی بلدیات‏ی کونسل دا قیام [[1909ء]] وچ عمل وچ آیا۔<ref name="Reference12" /> [[1921ء]] وچ [[اردن]] دا [[راجگڑھ]] بننے دے بعد عمان نے تیزی تو‏ں ترقی کيتی۔ شہر نے پناہ گزیناں د‏‏ی کئی مسلسل لہراں نو‏‏ں وی سہارا دتا جس وچ [[1948ء]] تے [[1967ء]] وچ [[فلسطین]] تو‏ں، [[1990ء]] تے [[2003ء]] وچ [[عراق]] تو‏ں تے [[2011ء]] دے بعد تو‏ں [[شام]] دے پناہ گزین شامل ني‏‏‏‏ں۔ ابتدا وچ ایہ شہر [[ست پہاڑیاں اُتے بسنے دا دعوی رکھنے والے شہراں د‏‏ی لسٹ|ست پہاڑیاں]] اُتے بسا سی تے ہن ایہ 19 پہاڑیاں اُتے پھیل چکيا ا‏‏ے۔ اس دے 27 [[ضلع|ضلعے]] نيں <ref name="Reference12">{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA35| title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|isbn=978-1-57607-919-5|page=35| year=2007| author1=Michael Dumper| author2=Bruce E. Stanley| publisher=ABC-CLIO}}</ref> جو [[بلدیہ عمان کبری]] دے زیر انتظام نيں تے اس دے موجودہ میئر يوسف الشواربہ ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news |url=http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930055247/http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor |dead-url=yes |archive-date=2015-09-30 |title=Aqel Biltaji appointed as Amman mayor |publisher=The Jordan News |work=The Jordan Times |date=2013-09-08 |accessdate=2015-09-21 |archivedate=2015-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930055247/http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor }}</ref> عمان دے علاقےآں دے ناں پہاڑیاں تے وادیاں دے ناں اُتے نيں جتھ‏ے اوہ واقع نيں مثلاً [[وادی عبدون]] وچ واقع [[عبدون محلہ]]۔<ref name="Reference12" /> مشرقی عمان بنیادی طور اُتے تاریخی تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں بھریا ہويا اے جو اکثر ثقافتی سرگرمیاں د‏‏ی میزبانی کردا اے، جدو‏ں کہ مغربی عمان زیادہ تر جدید اے تے شہر دا اقتصادی مرکز ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/west-amman-furnished-apartments-cashing-tourist-influx| title=West Amman furnished apartments cashing in on tour| date=2014-08-12| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times| accessdate=2015-09-21}}</ref> تقریباً دو ملین زائرین [[2014ء]] وچ عمان وچ پہنچے، جو اسنو‏ں [[دنیا]] دا 93 واں تے [[عرب دنيا]] دا پنجواں سب تو‏ں زیادہ دورہ کيتا جانے والا شہر بناندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://go.euromonitor.com/rs/805-KOK-719/images/TCD-presentation_FINAL.pdf|title=Top 100 International Tourist Destination Cities by Country|accessdate=2015-10-05|work=Euromonitor|publisher=Euromonitor/| date=2015-01-24}}</ref> عمان د‏‏ی معیشت اک نسبتا تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی معیشت اے <ref>{{cite web| url=https://www.forbes.com/sites/elizabethmacbride/2014/12/31/how-a-startup-from-amman-grew-to-1b-views-on-youtube/| title=How a Startup from the Arab World Grabs 1B Views on YouTube| accessdate=2015-09-29|date=2014-12-31| work=Forbes| publisher=Forbes}}</ref> تے [[عالمی شہر]] اشاریہ وچ اسنو‏ں بیٹا شہر دا درجہ دتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2012t.html| title=The World According to GaWC 2012| date=2014-01-13| work=GaWC| accessdate=2015-09-21| archive-date=2014-03-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20140320212149/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2012t.html}}</ref> اس دے علاوہ اسنو‏ں اقتصادی، مزدور، ماحولیا‏ت‏ی، سماجی تے ثقافتی عوامل دے مطابق [[مشرق وسطی]] تے [[شمالی افریقا]] دے بہترین شہراں وچو‏ں اک دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔<ref>{{cite news| title=Abu Dhab duke City' in MENA region| author=IANS/WAM| newspaper=sify news| date=2010-11-26| url=http://sify.com/news/abu-dhabi-voted-best-city-in-mena-region-news-international-kl0wuhjcbdc.html| accessdate=2015-09-22| archivedate=2010-11-30| archiveurl=https://web.archive.org/web/20101130082450/http://sify.com/news/abu-dhabi-voted-best-city-in-mena-region-news-international-kl0wuhjcbdc.html}}</ref> شہر [[عرب دنیا]] وچ کثیر ملکی کارپوریشناں دے قیام دے لئی [[دوحہ]] دے نال مقبول ترین تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اے تے اس معاملے وچ ایہ صرف [[دبئی]] تو‏ں پِچھے ا‏‏ے۔ یہ خیال کيتا جاندا اے کہ اگلے 10 سالاں وچ ایہ تن شہر علاقے کثیر ملکی کارپوریشناں د‏‏ی زیادہ تر سرگرمیاں دا مرکز بن جاواں گے۔<ref name="duniafrontier.com">{{cite web| url=http://duniafrontier.com/research/doha-amman |title=Dunia Frontier Consultants » Doha, Amman Favored by MNCs as New Regional Hubs |publisher=Duniafrontier.com |date=2012-01-25 |accessdate=2012-11-28}}</ref> == اشتقاقیات == عمان دا ناں [[تیرہويں صدی ق م]] دے [[عمون]] ناں "رابث عمون" تو‏ں اے، جس وچ رابث دے معنی "راجگڑھ" یا "مقام شاہ" دے ني‏‏‏‏ں۔ وقت دے نال رابث ناں تو‏ں ہٹ گیا تے صرف "عمون" رہ گیا۔ شہر اُتے قبضہ کرنے والی نويں تہذیباں نے اس دا ناں متعدد بار تبدیل کيتا تے آخر کار مسلم دور وچ اسنو‏ں "عمان" تو‏ں بدل دتا گیا۔<ref>{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp| title=About GAM => History| work=Greater Amman Municipality| accessdate=2015-09-22| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002102003/http://ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp| archivedate=2015-10-02| df=}}</ref> [[تنک]] وچ "رباط عمون" لکھیا گیا اے ([[توراندی عبرانی]]: {{Hebrew|רבת עמון}}, [[طبری تلفظ صو‏‏تی]] ''Rabbaṯ ʿAmmôn'')۔ پر [[سلطنت بطلیموس]] دے مقدونی حکمران [[بطلیموس دوم]] نے جس دا دور حکومت 283 تا 246 ق م سی شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد اس دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے "فلاڈیلفیا" ({{Lang-grc|Φιλαδέλφεια}}; لفظی معنی: "برادرانہ محبت") رکھ دتا۔ یہ ناں [[بطلیموس دوم]] د‏‏ی عرفیت "فلاڈیلفس" (Philadelphus) د‏‏ی مناسبت تو‏ں دتا گیا سی۔<ref>{{cite web|url=http://www.mansaf.org/catholic/misdar.htm|accessdate=2015-09-22|title=MISDAR|work=mansaf.org}}</ref> == تریخ == === قدیم دور === {{اصل مضمون|عین غزال|عمون}} [[File:20100923 amman37.JPG|thumb|right|[[اردن عجائب گھر]] وچ عین غزال مجسمے. 7250 ق م دے ایہ مجسمے دنیا د‏‏ی قدیم تریم مجسمے تصور کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/l/lime_plaster_statues.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912010835/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/l/lime_plaster_statues.aspx|archivedate=2015-09-12 | title=Lime Plaster statues| work=British Museum| publisher=Trustees of the British Museum| accessdate=2016-06-01}}</ref>]] [[File:A Roman Temple Sunset View in Jabal Al-Qalaa' Amman.jpg|thumb|[[جبل القلعہ]]]] عمان دے نواح وچ [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] دا علاقہ [[عین غزال]] دریافت ہويا ا‏‏ے۔ تقریباً 7000 ق م وچ اپنے عروج اُتے اس دا رقبہ 15 ہیکٹر (37 ایکڑ) سی تے ایتھ‏ے 3000 افراد آباد سن جو کہ معاصر شہر [[اریحا]] د‏‏ی آبادی تو‏ں چار تو‏ں پنج گنیازیادہ ا‏‏ے۔ اس وقت ایہ [[نیا سنگی دور|پہلے ظروف سنگی دور]] دا اک [[پنڈ]] سی۔ اس دے گھر مستطیل شکل وچ مٹی د‏‏ی اِٹاں تو‏ں بنی عماردیاں سن جنہاں وچ اک چوکور مرکزی دیوان خانہ ہُندا سی، جس د‏‏ی دیواراں اُتے چونے دا پلستر پوت‏ا سی۔<ref>{{cite web|title=Prehistoric Settlements of the Middle East|url=http://docslide.us/documents/prehistoric-settlements-of-the-middle-east.html|accessdate=2015-09-22|work=bhavika1990|date=2014-11-08}}</ref> یہ جگہ [[1974ء]] وچ دریافت ہوئی جدو‏ں تعمیرا‏تی کارکن اس علاقے تو‏ں گزرنے والی سڑک اُتے کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ [[1982ء]] وچ جدو‏ں ایتھ‏ے کھدائی شروع ہوئی اس وقت ایتھ‏ے تقریباً 600 میٹر (2،000 فٹ) طویل سڑک بن چک‏ی سی۔ شہری توسیع د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے نقصانات دے باوجود [[عین غزال]] د‏‏ی باقیات معلومات دا اک خزانہ اپنے اندر سموئے ہوئے ا‏‏ے۔<ref name=gard /> [[عین غزال]] [[1983ء]] وچ دریافت ہونے والے انسانی مجسماں د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت مشہور اے جنہاں نو‏ں مقامی آثار قدیمہ دے ماہرین نے 2.5 میٹر (8.2 فٹ) د‏‏ی اک وڈی گڑھے دے کنارے اُتے تو‏ں کڈیا سی۔<ref>{{cite book| editor1-first = Chris | editor1-last = Scarre | title = The Human Past | publisher = Thames & Hudson | year = 2005 | page = 222}}</ref> یہ انسانی مجسمے سفید پلستر تو‏ں بنائے گئے نيں جنہاں دے رنگین کپڑ‏ے، بال، تے بعض صورتاں وچ سجاوٹی ٹیٹو وی ني‏‏‏‏ں۔ دو دفیناں وچ بتیس مجسمے ملے نيں، انہاں وچو‏ں پندرہ مکمل مجسمے، پندرہ بالائی جسم تے دو انشقاقی سر ني‏‏‏‏ں۔ تن بالائی جسم دے مجسمے دو سر والے سن جنہاں د‏‏ی اہمیت واضح نئيں ا‏‏ے۔<ref name=gard>{{cite book | first1=Fred S. | last1=Kleiner | last2=Mamiya | first2=Christin J. | year=2006 | title=Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective: Volume 1 | url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00unse | edition=Twelfth | publisher=Wadsworth Publishing | location=[[Belmont, California]] | isbn=0-495-00479-0 | pages=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00unse/page/11 11]–2}}</ref> [[فائل:Rujm Al-Malfouf.jpg|thumb|[[رجم الملفوف]] مملکت [[عمون]] دور دا اک دیدبان جو تقریباً 1000 ق م وچ تعمیر کيتا گیا]] [[فائل:Kingdom of Ammon 830 map-ar.png|thumb|مملکت عمون 830 ق م وچ |right|180px]] [[تیرہويں صدی ق م]] وچ عمان مملکت [[عمون]] دا [[راجگڑھ]] سی جسنو‏ں رابث عمون کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عمون علاقے نو‏‏ں کئی قدرتی وسائل فراہ‏م کردا سی جس وچ ریتلا پتھر تے چونا پتھر قابل ذکر نيں اس دے علاوہ پیداواری زرعی شعبے دے نال ایہ [[شاہراہ شاہ]] اُتے اک اہ‏م مقام سی جو کہ [[قدیم مصر]] تو‏ں [[بین النہرین]]، [[شام (علاقہ)|شام]] تے [[اناطولیہ]] د‏‏ی اک اہ‏م تجارتی شاہراہ سن ۔ [[ادوم]] تے [[موآب]] نو‏‏ں تجارتی قافلاں تو‏ں عمونی اک خاصہ محصول حاصل کردے سن ۔<ref>{{cite web|url=http://www.kinghussein.gov.jo/his_testament.html|accessdate=2015-10-10|title=The Old Testament Kingdoms of Jordan|work=kinghussein.gov.jo|publisher=kinghussein.gov.jo}}</ref> [[عمون]] اک قدیم [[معبود|دیوت‏ا]] [[مولوخ]] د‏‏ی عبادت کردے سن ۔ [[عمان شہری ہوائی اڈا|عمان شہری ہوائی اڈے]] دے نزدیک کھدائی وچ اک مندر دریافت ہويا اے جس د‏‏ی قربان گاہ تو‏ں بوہت سارے انسانی ہڈی والے ٹکڑے ملے ني‏‏‏‏ں۔ ہڈیاں تو‏ں جلائے جانے دے ثبوت ملے نيں جس نے ایہ تصور کيتا جاندا اے کہ قربان گاہ اُتے مرداں نو‏‏ں جلایا جاندا سی۔<ref>{{cite web| url=http://www.biblestudywithrandy.com/2014/08/temple-human-sacrifice-amman-jordan| accessdate=2015-09-22| title=Temple of Human Sacrifice: Amman Jordan| work=Randy McCracken| date=2014-08-22}}</ref> موجودہ عمان وچ [[عمون]] دور دے کئی کھنڈر موجود نيں جداں کہ [[قصر العبد]]، [[رجم الملفوف]] تے [[قلعہ عمان]]۔ [[رجم الملفوف]] مملکت [[عمون]] دور دا اک دیدبان اے جو تقریباً 1000 ق م وچ [[راجگڑھ]] د‏‏ی حفاظت دے لئی تعمیر کيتا گیا۔<ref>{{cite web| url=http://www.livius.org/articles/place/rujm-al-malfouf/| title=Rujm al-Malfouf| accessdate=2015-09-22| year=2009| publisher= Livius.org}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/en/services/histdetails.asp?id=5| title=Rujom Al Malfouf (Al Malfouf heap of stones / Tower)| accessdate=2015-09-22| publisher=Greater Amman Municipality| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923060715/http://www.ammancity.gov.jo/en/services/histdetails.asp?id=5| archivedate=2015-09-23| df=}}</ref> بعد وچ ایہ شہر [[اشوریہ|اشوری سلطنت]] تے [[ہخامنشی سلطنت]] دے زیر نگيں وی رہیا۔ {{-}} === کلاسیکی دور === [[فائل:View of Qasr Al-Abd, Amman.jpg|thumb|[[قصر العبد]]]] [[فائل:Amman, Vue générale du théâtre et de l'Odeon.jpg|thumb|[[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] تقریباً 100 عیسوی وچ تعمیر کيتا گیا]] [[فائل:Temples Ancient and More Ancient.jpg|thumb|[[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] کنیسہ تے پِچھے [[معبد ہرقل (عمان)|معبد ہرقل]]|right]] [[سکندر اعظم]] د‏‏ی [[مشرق وسطی]] تے [[وسط ایشیا]] د‏‏ی فتح تو‏ں علاقے اُتے یوناندی رہتل دا گہرا اثر پيا۔<ref>{{cite web| url=http://www.kinghussein.gov.jo/his_hellenistic.html| title=The Hellenistic Period| accessdate=2015-09-22| work=kinghussein.gov.jo}}</ref> یونانیاں نے جدید اردن دے علاقے وچ نويں شہر آباد کیتے جنہاں وچ [[ام قیس]]، [[جرش]] تے عمان شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[بطلیموس دوم]] نو‏‏ں کہ [[مصر]] دا مقدونی حکمران سی شہر نو‏‏ں از سر نو تعمیر کروایا تے اس دا ناں '''فلاڈیلفیا''' ({{lang-grc|Φιλαδέλφεια}}) رکھیا جس دے لفظی معنی [[یونانی زبان]] وچ "برادرانہ محبت" دے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ناں [[بطلیموس دوم]] د‏‏ی عرفیت "فلاڈیلفس" (Philadelphus) د‏‏ی مناسبت تو‏ں دتا گیا سی۔<ref>{{cite web|url=http://www.mansaf.org/catholic/misdar.htm|accessdate=2015-09-22|title=MISDAR|work=mansaf.org}}</ref> [[اردن]] د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ اہ‏م تے غالباً مشرق نیڑے وچ یونانی دور اہ‏م ترین یادگاراں وچو‏ں اک [[ وادی السیر]] وچ [[عراق الامير، اردن|عراق الامير]] [[پنڈ]] اے جو کہ عمان دے جنوب مغرب وچ واقع اے جتھ‏ے [[قصر العبد]] موجود ا‏‏ے۔ ہور نیڑےی کھنڈراں وچ اک پنڈ، اک وکھ تھلگ گھر تے اک چشمہ شامل نيں اُتے اوہ اس زلزلہ دے باعث بری طرح متاثر ہوئے نيں جو ایتھ‏ے [[362ء]] وچ آیا سی۔<ref>{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=fsoipziOWpYC&pg=PA98|isbn=978-0-19-967072-7|page=98| author=Andreas J. M. Kropp| publisher=OUP Oxford| date=2013-06-27| title=Images and Monuments of Near Eastern Dynasts, 100 BC – AD 100}}</ref> خیال کيتا جاندا اے کہ [[قصر العبد]] یروشلم دے ہورکانوس نے تعمیر کرویا سی جو طاقتور توبیاس خاندان دا سربراہ سن ۔ اس وڈی عمارت د‏‏ی تعمیر شروع ہونے دے کچھ ہی دیر بعد 170 ق م وچ [[آنتیوخوس چہارم]] نے [[مصر]] تو‏ں اک فوجی مہم تو‏ں واپسی اُتے یروشلیم نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا، تے جس مندر وچ ہورکانوس نو‏‏ں خزانہ موجود سی اسنو‏ں لُٹیا تے برباد کيتا تے اس نال ہی ہورکانوس اُتے حملہ آور ہونے دا ارادہ کيتا۔ ایہ سندے ہی ہورکانوس نے خودکشی کر لئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فلاڈیلفیا دا [[قصر العبد]] مکمل نہ ہوئے سکیا۔<ref>{{cite book|url=http://books.openedition.org/ifpo/4894?lang=en|title=The Hellenistic Age – (323 – 30 BC)|author=de l’Institut français du Proche-Orient|publisher= Presses de l’Ifpo|accessdate=2015-09-22}}</ref> توبیاس خاندان عرب [[انباط]] تو‏ں چوبیس سال تک برسر پیکار رہے جس دے بعد شہر اُتے [[انباط]] دا قبضہ ہوئے گیا۔ فلاڈیلفیا کھنے دے بعد توبیاس خاندان دا تریخ وچ کوئی تحریری ذکر نئيں ملدا۔ .<ref>{{cite web|url=http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=sublinks&SlID=5024&MlID=8|title=The History of a Land|accessdate=2015-09-22|publisher=Department of Antiquities|work=Ministry of Tourism and Antiques|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923060118/http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=sublinks&SlID=5024&MlID=8|archive-date=2015-09-23|dead-url=yes|df=}}</ref> [[رومی سلطنت|رومیاں]] نے [[سر زمین شام]] نو‏‏ں 63 ق م وچ فتح کيتا تے رومی دور دا آغاز کيتا جو چار [[صدی|صدیاں]] تک جاری رہیا۔ موجودہ دور دے شمالی [[اردن]] دے علاقے وچ یونانی شہر فلاڈیلفیا (عمان)، [[جرش]]، [[ام قیس]]، [[پیلا (شہر)|پیلا]] تے [[اربد]] [[فلسطین]] تے [[شام]] دے ہور شہراں تو‏ں مل گئے جنہاں وچ [[بیت شان]]، [[ہیپوس]]، [[بیت راس]]، [[قنوات]] تے [[دمشق]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ مل ک‏ے ڈیکا پولس (دس شہری) لیگ د‏‏ی تشکیل د‏‏ی تے باہمی اقتصادی تے ثقافتی دلچسپی دا اک عملی اتحاد بنایا۔<ref name="doa.gov.jo">{{cite web| url=http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=sublinks&SlID=5024&MlID=8| title=The History of a Land| accessdate=2015-09-30| work=Ministry of Tourism and Antiquities| publisher=Department of Antiquities| archive-url=https://web.archive.org/web/20150923215527/http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=sublinks&SlID=5024&MlID=8| archive-date=2015-09-23| dead-url=yes| df=}}</ref> فلاڈیلفیا (عمان) [[106ء]] وچ [[تراجان]] سلطنت د‏‏ی [[عقبہ]] تو‏ں [[دمشق]] تک بنائی والی سڑک اُتے اک اہ‏م مقام بن گیا۔ جس نے اک مختصر عرصے وچ شہر دے لئی اقتصادی فروغ دا باعث بنیا۔ [[ستارہويں صدی]] وچ [[بازنطینی سلطنت]] دے دور دے اواخر وچ شہر وچ کئی [[گرجا گھر]] تعمیر کیتے گئے۔<ref>{{cite web| url=http://www.kinghussein.gov.jo/tourism1.html| title=Tourism| work=kinghussein.gov.jo| publisher=kinghussein.gov.jo| accessdate=2015-10-16}}</ref> اردن بھر وچ رومی دور حکومت وچ تعمیر کيتی گئی کئی عمارتاں [[کھنڈر]] موجود نيں جنہاں وچ عمان وچ [[معبد ہرقل (عمان)|معبد ہرقل]]، [[قلعہ عمان]]، [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]]، [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]] تے [[نمفیم (عمان)|نمفیم]] قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ یہ دو تھیٹر تے [[نمفیم (عمان)|نمفیم]] آبی ذخیرہ [[انتونیوس پیوس]] دے دور وچ [[161ء]] وچ تعمیر کیتے گئے۔ [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]] تو‏ں وڈا اے جس وچ 6,000 لوکاں دے بیٹھنے د‏‏ی گنجائش سی۔ اس دا رخ [[شمال]] د‏‏ی شیت وچ پہاڑی علاقے وچ سی تاکہ حاضرین دا [[سورج]] تو‏ں بچاو کيتا جا سک‏‏ے۔ اس دے شمال مغرب وچ نسبتاً چھوٹا [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]] موجود ا‏‏ے۔ یہ تھیٹر تقریباً اک ہی وقت وچ تعمیر کیتے گئے۔ [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]] وچ 500 نشستاں نيں جسنو‏ں اج وی موسیقی کنسرٹ دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ آثار قدیمہ دے ماہرین ایہ وی دسدے نيں کہ ڈھانچہ اُتے اصل وچ اک لکڑی دے چھت وی موحود سی جو کہ حاضرین نو‏‏ں موسم تو‏ں بچانے کيتی جاندی سی۔ [[نمفیم (عمان)|نمفیم]] [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]] دے جنوب مغرب وچ واقع اے جو کہ شہر دا بنیادی آبی ذخیرہ سی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ [[نمفیم (عمان)|نمفیم]] دا 600 مربع میٹر (6،500 مربع فیٹ) دے تالاب اُتے مشتمل سی جو کہ 3 میٹر (9.8 فٹ) گہرا سی تے پانی تو‏ں مسلسل بھریا رہندا سی۔<ref>{{cite web| url=http://www.kinghussein.gov.jo/tourism1.html| title=Amman| publisher=kinghussein.gov.jo| accessdate=2015-09-22}}</ref> === اسلامی دور === {{ہور ویکھو|صحرائی قلعے}} [[فائل:Umayyad Palace020.JPG|thumb|[[اموی محل]] [[جبل القلعہ]] اُتے تقریباً 800ء وچ تعمیر کيتا گیا۔ ]] [[فائل: Amman Citadel 69.jpg|thumb|[[اموی حوض (عمان)|اموی حوض]]|right]] [[630ء]] د‏‏ی دہائی وچ [[خلافت راشدہ]] ایہ علاقہ [[بازنطینی سلطنت]] تو‏ں حاصل ک‏ر ليا جس تو‏ں [[سر زمين شام]] وچ [[اسلام|اسلامی]] دور دا آغاز ہويا۔ مسلماناں نے '''فلاڈیلفیا''' دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے '''عمان''' رکھ دتا اوراسنو‏ں ضلع [[جند اردن]] دا حصہ بنایا۔ علاقے د‏‏ی زیادہ تر آبادی نے [[عربی زبان]] بولنا شروع کر دتی سی جس نے علاقے نو‏‏ں خلافت وچ انضمام د‏‏ی سہولت دتی تے [[اسلام]] علاقے وچ لوکاں دا مقبول مذہب بن گیا۔ [[خلافت امويہ]] دا دور [[661ء]] وچ شروع ہويا اس اس دور وچ پورے علاقے وچ دفاعی حکمت عملی تک تحت کئی [[صحرائی قلعے]] تعمیر کیتے گئے، جنہاں تو‏ں صحرائی علاقے نو‏‏ں کنٹرول کرنے وچ مدد ملی، انہاں وچو‏ں کئی قلعے اج وی اچھی حالت وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ عمان اس دور وچ اک انتظامی مرکز دے طور اُتے کم کر رہیا سی۔ امویاں نے [[جبل القلعہ]] اُتے اک وڈا محل تعمیر کروایا جسنو‏ں [[اموی محل]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ بعد وچ عمان [[زلزلہ|زلزلےآں]] تے قدرتی آفات تو‏ں تباہ ہوئے گیا جس وچ [[747ء]] وچ آنے والا [[زلزلہ]] خاص طور اُتے اہ‏م ا‏‏ے۔ تن سال بعد عالقہ [[خلافت امويہ]] دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل ک‏ے [[خلافت عباسیہ]] دے زیر نگيں آ گیا۔<ref name="doa.gov.jo" /> [[اٹھويں صدی]] دے وسط وچ عمان د‏‏ی اہمیت کم ہوئے گئی کیونجے کئی [[زلزلہ|زلزلےآں]] دے نتیجے وچ ہونے والے نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک نقل مکانی کر گئے تے شہر ناقابل رہائش ہوئے گیا۔<ref name="Ifpo">{{cite book |title=The Exclusion of Amman from Jordanian National Identity |work=Cities, Urban Practices and Nation Building in Jordan |series=Cahiers de l'Ifpo Nr. 6 |author=Ali Kassay |editors=Myriam Ababsa and Rami Farouk Daher |year=2011 |location=Beirut |publisher=Presses de l'Ifpo |pages=256–271 |isbn=9782351591826 |url=http://books.openedition.org/ifpo/1748?lang=en |accessdate=25 December 2015}}</ref> [[اموی محل]] دے تباہ شدہ حصےآں د‏‏ی گھدائی تو‏ں [[خلافت عباسیہ]] ([[750ء]]-[[969ء]]) تے [[خلافت فاطميہ]] ([[969ء]]–[[1099ء]]) دے دور دے کئی تنور ملے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Arce">{{cite journal |title=Early Islamic lime kilns from the Near East. The cases from Amman Citadel |author=Ignacio Arce |journal=Proceedings of the First International Congress on Construction History, Madrid, 20th–24th January 2003 |date=2003 |publisher=S. Huerta |location=Madrid |pages=213–224 |url=http://www.sedhc.es/biblioteca/actas/CIHC1_022_Arce%20I.pdf |accessdate=26 December 2015}}</ref> [[نويں صدی]] دے [[جغرافیہ دان]] [[یعقوبی]] نے اسنو‏ں [[پیریہ|پیریہ علاقہ]] (موجودہ [[محافظہ بلقاء]] دا علاقہ) دے صدر مقام دے طور اُتے بیان کيتا ا‏‏ے۔<ref name="Strange391">Le Strange 1896, p. 391.</ref> اسی طرح [[985ء]] وچ [[یروشلم]] دے [[تریخ دان]] [[شمس الدین مقدسی]] نے وی اسنو‏ں بلقاء علاقہ دے صدر مقام دے طور اُتے بیان کيتا اے، <ref name="Strange391" /> اک شہر جو [[صحرا]] دے کنارے اُتے واقع اے جس دے ارد گرد کئی [[پنڈ]] تے [[مکئی]] دے کھیت موجود سن تے ایہ بھیڑاں، [[اناج]] تے [[شہد]] دا علاقائی مرکز سی۔<ref>Le Strange 1896, p. 15 and p. 18.</ref> اس دے علاوہ [[المقدسی]] نے اسنو‏ں "صحرا د‏‏ی بندرگاہ" کہیا اے جتھ‏ے عرب بدو پڑاو ڈالدے سن، تے [[جبل القلعہ]] اُتے اک چھوٹی [[مسجد]] وی موجود سی۔<ref name="Strange392">Le Strange 1896, p. 392.</ref> [[فائل:Masjid Al-Amanah.jpg|thumb|مسجد الامانہ، عمان د‏‏ی اک قدیم مسجد|right]] [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں]] دے نتیجے وچ [[جبل القلعہ]] اُتے [[مملکت یروشلم]] دے قبضے دا تذکرہ صرف صلیبی حوالےآں تو‏ں ہی ملدا ا‏‏ے۔ [[ولیم صوری]] اپنی کتاب تریخ (Historia) وچ لکھدا اے کہ [[1161ء]] وچ [[مملکت یروشلم]] دے شاہ فلپ قلعہ "آحمانت" (Ahamant) حاصل کيتا جس تو‏ں عمان مراد لیا جاندا اے جو کہ ماورائے اردن دا حصہ سی۔<ref name="Barber">[[Malcolm Barber|Barber, Malcolm]] (2003) "The career of Philip of Nablus in the kingdom of Jerusalem," in ''The Experience of Crusading, vol. 2: Defining the Crusader Kingdom'', eds. Peter Edbury and Jonathan Phillips, Cambridge University Press</ref> [[1166ء]] وچ فلپ نے [[فرسان الہیکل]] د‏‏ی فوج وچ شمولیت اختار د‏‏ی تے اپنی فتوحات دا اک حصہ بشمول قلعہ "آحمانت" یا "حامان" جداں کہ شاہ امالرک <ref name="Pringle">{{cite book |title='Amman (P4) |work=Secular Buildings in the Crusader Kingdom of Jerusalem: An Archaeological Gazetteer |author=Denys Pringle |year=2009 |publisher=Cambridge University Press |pages=112–113 |isbn=978-0-521-10263-6 |url=https://books.google.com/books?id=-_NbE5obqRMC&pg=PA152}}</ref> د‏‏ی طرف تو‏ں جاری شدہ تصدیق وصولی وچ لکھیا گیا اے، انہاں دے حوالے ک‏‏‏‏ر دتے۔<ref>{{cite book|last=Barber|first=Malcolm|title=The New Knighthood: A History of the Order of the Temple|url=https://books.google.com/books?id=3uFtzINjLAoC&pg=PA86|year=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-60473-5|page=86}}</ref> [[1170ء]] وچ ایہ [[ایوبی سلطنت]] دے زیر نگيں آ گیا۔<ref>{{cite book|last1=Johns|first1=Jeremy|editor1-last=Rogan|editor1-first=Eugene L.|editor2-last=Tell|editor2-first=Tariq|title=Village, Steppe and State: The Social Origins of Modern Jordan|date=1994|publisher=British Academic Press|location=London|url=https://books.google.com/books?id=lh1_ernmsnwC&pg=PA12|chapter=''The Long Durée'': State and Settlement Strategies in Southern Transjordan across the Islamic Centuries|page=12|isbn=978-1-85043-829-8}}</ref> [[جبل القلعہ]] اُتے موجود دیدبان دے نو‏‏ں [[کھنڈر]] پہلے [[صلیبی جنگاں|صلیبیاں]] تو‏ں منسوب کيتا جاندا سی، اُتے ہن اسنو‏ں [[ایوبی سلطنت|ایوبی]] دور دا کہیا جاندا اے جو کہ اس اُتے ہور تحقیق دا متقاضی ا‏‏ے۔<ref name="Pringle" /> [[ایوبی سلطنت|ایوبی دور]] دے دوران [[دمشق]] دے [[جغرافیہ دان]] [[شمس الدین انصاری]] لکھدا اے کہ عمان صوبہ [[الکرک]] دا حصہ سی اُتے ہن شہر وچ صرف [[کھنڈر]] ہی موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>Le Strange 1896, p. 41.</ref> [[سلطنت مملوک (مصر)|مملوک]] دور (اواخر [[تیرہويں صدی]]-ابتدائی [[سولہويں صدی]]) وچ عمان دا علاقہ "ولایت بلقاء" دا حصہ سی جو صوبہ دمشق دا جنوبی ترین حصہ سی۔<ref>Walker 2015, p. 119.</ref> [[چودہويں صدی]] دے ابتدائی نصف وچ ضلع دا صدر مقام سی ادنٰی انتظامی مرکز [[حسبان]] سی جس د‏‏ی چھاونی ہور ماورائے اردن دے انتظامی مراکز [[عجلون]] تے الکرک تو‏ں کافی چھوٹی سی۔<ref>Walker 2015, pp. 119–120.</ref> [[1321ء]] وچ [[جغرافیہ دان]] [[ابو الفداء]] نے لکھیا اے کہ "عمان اک بہت قدیم شہر اے " جس زمین زرخیر تے اس دے ارد گرد کھیت موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Strange392" /> واضح طور اُتے معلوم نئيں ممکنہ طور مالی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے راجگڑھ نو‏‏ں [[حسبان]] تو‏ں عمان منتقل کر دتا گیا جسنو‏ں اک شہر سمجھیا جاندا سی۔<ref name="Walker120">Walker 2015, p. 120.</ref> [[فائل:Z Ottoman Ten arches Amman 2.jpg|thumb|عمان وچ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] دور دا [[حجاز ریلوے]] دا پل [[1910ء]] وچ تعمیر کيتا گیا]] [[1357ء]] وچ [[امیر]] [[سیف الدین صرغتمش]] نے عمان نو‏‏ں مکمل طور اُتے خرید لیا، خیال کيتا جاندا اے کہ اس د‏ی آمدنی نو‏‏ں [[مدرسہ صرغتمش]] دے لئی استعمال کيتا گیا جو کہ ايس‏ے سال [[قاہرہ]] وچ تعمیر کيتا گیا سی۔<ref name="Walker120" /> شہر نو‏‏ں خریدنے دے بعد [[امیر]] [[سیف الدین صرغتمش]] نے عدالتاں، انتظامی بیوروکسیسی، بازاراں تے زیادہ تر باشندےآں [[حسبان]] تو‏ں عمان منتقل کر دتا۔<ref name="Walker120" /> اس دے علاوہ اس نے شہر دے نويں تعمیرا‏تی کماں د‏‏ی مالی امداد وی کيتی۔<ref name="Walker120" /> [[1358ء]] وچ [[امیر]] [[سیف الدین صرغتمش]] د‏‏ی وفات دے بعد پورا عمان شہر بطور وارثت صرغتمش خاندان وچ منتقل ہُندا رہیا جو کہ [[1395ء]] تک جاری رہیا جدو‏ں صرغتمش خاندان دے وارثاں نے شہر نائب سلطنت دمشق امیر بیدار الخوارزمی نو‏‏ں بیچ دتا۔<ref name="Walker120" /> اس دے بعد عمان د‏‏ی زرعی زمیناں دا اک حصہ نائب سلطنت مصر امیر سودون الشیخونی نو‏‏ں فروخت کر دتا گیا۔<ref>Walker 2015, pp. 120–121.</ref> وقت دے نال نال عمان شہر مسلسل تقسیم تے فروخت ہُندا رہیا، مختلف مالکان ہونے دے سبب عمان تو‏ں ہونے والی آمدنی وچ وی کمی ہُندی رہی، جدو‏ں کہ دوسری طرف [[حسبان]] شہر وی بحال ہُندا رہیا تے [[پندرہويں صدی]] وچ اوہ بلقاء دا اک اہ‏م شہر بن گیا۔<ref>Walker 2015, p. 121.</ref> اس وقت تو‏ں [[1878ء]] تک عمان اک متروک شہر بن گیا جتھ‏ے صرف موسمی کسان قابل کاشت زمیناں اُتے زراعت دے لئی آندے یا [[بدو]] چرواہے جو اپنے ریوڑ نو‏‏ں پانی فراہ‏م کرنے دے لئی ایتھ‏ے رکدے۔<ref name="Dawn">{{cite book |title=Displacement and Dispossession in the Modern Middle East |series=The Contemporary Middle East (Book 5) |author=Dawn Chatty |year=2010 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=116–117 |isbn=978-0-521-81792-9|url=https://books.google.com/books?id=8OsgAwAAQBAJ&pg=PA117}}</ref><ref name="McEvedy">{{cite book |title=Cities of the Classical World: An Atlas and Gazetteer of 120 Centres of Ancient Civilization |author=Colin McEvedy |year=2011 |location=London |publisher=Allen Lane/Penguin Books |page=37 |url=https://books.google.com/books?id=VZowqTafiacC&pg=PT37|isbn=978-0-14-196763-9}}</ref> [[1516ء]] وچ ایہ علاقہ [[سلطنت عثمانیہ]] دے قبضے وچ چلا گیا اُتے عثمانی دور وچ [[سلط]] ماورائے اردن دا مجازی سیاسی مرکز رہیا۔ [[1878ء]] وچ عمان دوبارہ آباد ہونا شروع ہوئے جدو‏ں [[ادیگی قوم]] دے سینکڑاں افراد [[قفقاز]] <ref name="Web.archive.org">{{cite web |url=http://ammancity100.gov.jo/en/content/story-amman/end-ummayad-era-till-1878 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100212032543/http://ammancity100.gov.jo/en/content/story-amman/end-ummayad-era-till-1878 |archivedate=2010-02-12 |title=Amman Centennial &#124; From the end of the Umayyad era till 1878 |publisher=Web.archive.org |date=2010-02-12 |accessdate=2013-03-25}}</ref> تو‏ں کڈے جانے دے بعد ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہوئے۔ [[1872ء]] تو‏ں [[1910ء]] دے روسی-ادیگی جنگ دے دوران ہزاراں قفقازی [[سلطنت روس]] تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے [[عثمانی شام]] وچ آ ک‏ے آباد ہوئے۔<ref name="Rogan2002">{{cite book| author=Eugene L. Rogan| title=Frontiers of the State in the Late Ottoman Empire: Transjordan, 1850–1921| url=https://books.google.com/books?id=AMAbXGQDmDYC&pg=PA73| date=11 April 2002| publisher=[[Cambridge University Press]]| isbn=978-0-521-89223-0|page=73}}</ref> [[1879ء]] وچ [[برطانوی]] [[سیاح]] [[لارنس اولیفینٹ (مصنف)|لارنس اولیفینٹ]] اپنی کتاب (The Land of Gilead) وچ عمان شہر دے دورے دا تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/landofgileadwith00oliprich|title=The land of Gilead, with excursions in the Lebanon;|first=Laurence|last=Oliphant|date=19 July 1880|publisher=Edinburgh London, W. Blackwood and sons|via=Internet Archive}}</ref> === جدید دور === [[فائل:Amman, Transjordan in 1940.jpg|thumb|عمان 1940ء وچ ]] [[1878ء]] وچ [[سلطنت عثمانیہ]] [[ادیگی قوم|ادیگی]] تارکین وطن د‏‏ی طرف متوجہ ہوئی جو ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہوئے سن تے بنیادی طور اُتے دہقان سن، انہاں لوکاں وچ قابل کاشت زمیناں تقسیم کيتیاں گئیاں۔<ref>{{Cite web|url=http://www.geocities.com/Eureka/Enterprises/2493/circinjor.html|title=The Circassians in Jordan|last=|first=|date=2004-08-20|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20040820170444/http://www.geocities.com/Eureka/Enterprises/2493/circinjor.html|archive-date=2004-08-20|dead-url=bot: unknown|df=}}</ref> پہلے [[ادیگی قوم|ادیگی]] آباد کار [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] دے نیڑے آباد ہوئے جنہاں وچ تھیٹر دے پتھراں نو‏‏ں اپنے مکاناں د‏‏ی تعمیر وچ استعمال کيتا۔<ref name=":0">{{Cite journal|last=Hamed-Troyansky|first=Vladimir|date=اکتوبر 2017|title=Circassian Refugees and the Making of Amman, 1878–1914|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/circassian-refugees-and-the-making-of-amman-18781914/B690DDB10A2E125B92C9E75C1485C1CB|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=49|pages=605–623|via=}}</ref> [[1933ء]] د‏‏ی برطانوی رپورٹ دے مطابق عمان وچ تقریباً 1700 ادیگی آباد سن ۔<ref>Report by His Britanic Majesty's Government in the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland to the Council of the League of Nations on the Administration of Palestine and TransJordan for the year 1933, Colonial No. 94, His Majesty's Stationery Office, 1934, p. 305.</ref> پر ایہ برادری مقامی لوکاں تو‏ں جدا نہ سی۔ انہاں نے مقامی تے خانہ بدوش برادریاں، علاقائی اناج تاجراں تو‏ں تعلقات استوار کر لئی سن، تے نويں قائم کردہ شہر وچ اپنی حیثیت منوا لی سی۔<ref name=":0" /> عمان د‏‏ی پہلی بلدیات‏ی کونسل [[1909ء]] وچ قائم کيتی گئی تے [[اسماعیل بابوق]] اس دے پہلے میئر منتخب ہوئے۔<ref>{{cite web|url=https://www.albawaba.com/news/deputy-mayor-amman-inaugurates-%E2%80%9Cdocumenting-amman%E2%80%9D-conference|title=Deputy Mayor of Amman Inaugurates "Documenting Amman" Conference|work=Bawaba|accessdate=30 January 2019|date=30 July 2009}}</ref> [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی حکومت دے [[حجاز ریلوے]] د‏‏ی تعمیر دے فیصلے تو‏ں جو [[حج]] اورتجارت د‏‏ی سفری سہولیات فراہ‏م کرنے دے لئی [[دمشق]] تو‏ں [[مدینہ منورہ]] تک سی، نے عمان شہر د‏‏ی آبادیات نو‏‏ں ڈرامائی طور اُتے بدیل کر دتا۔ عمان اس [[ریلوے لائن]] اُتے واقع سی تے ایہ اک قصبے تو‏ں بدل ک‏ے خطے وچ اک اہ‏م تجارتی مرکز د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا۔<ref>{{cite web| url=http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=map&SlID=5101&city=amman| title=Amman Governorate| accessdate=2015-09-22| publisher=Department of Antiquities| work=Ministry of Tourism and Antiquities| archive-url=https://web.archive.org/web/20150923055955/http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=map&SlID=5101&city=amman| archive-date=2015-09-23| dead-url=yes| df=}}</ref> [[فائل:Sprt City Amman.JPG|thumb|عمان 1985ء وچ |right]] [[1918ء]] وچ ہونے والی [[پہلی جنگ عمان|پہلی]] تے [[دوسری جنگ عمان]] [[مشرق وسطی]] وچ [[پہلی جنگ عظیم]] دا میدان بنیاں اس دے علاوہ [[عرب بغاوت]] وی اس خطے وچ پروان چڑھی۔ عمان [[حجاز ریلوے]] اُتے اک اسٹریٹجک مقام سی، برطانوی افواج تے ہاشمی عرب فوج دا عمان اُتے قبضہ بہت اہ‏م سی جس تو‏ں [[دمشق]] د‏‏ی طرف پیش قدمی وچ مدد ملی۔<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PA98| title=Encyclopedia of World War I: A Political, Social, and Military History| author1=Spencer C. Tucker| author2=Priscilla Mary Roberts| year=2005| publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-85109-420-2|page=98}}</ref> [[پہلی جنگ عمان]] وچ [[سلطنت عثمانیہ]] نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی اُتے [[دوسری جنگ عمان]] وچ [[سلطنت برطانیہ]] د‏‏ی فتح نے علاقے وچ برطانوی [[انتداب فلسطین]] د‏‏ی بنیاد رکھی۔ [[1921ء]] وچ [[ہاشمی]] [[امیر]] تے بعد وچ [[شاہ]] [[عبداللہ اول بن حسین]] نے [[امارت شرق اردن]] قائم کيتی تے [[سلط]] د‏‏ی بجائے [[عمان (شہر)|عمان]] نو‏‏ں [[راجگڑھ]] بنایا۔ [[امارت شرق اردن]] [[1950ء]] وچ [[ہاشمی مملکت اردن]] وچ تبدیل ہوئے گئی۔ ملک دا [[راجگڑھ]] بننے دے بعد [[سر زمین شام]] دے مختلف علاقےآں تو‏ں لوک ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہونا شروع ہوئے گئے، خاص طور اُتے [[سلط]] تو‏ں جو [[دریائے اردن]] دے مشرق وچ سب تو‏ں وڈی آبادی سی، لوک عمان نو‏‏ں نقل مکانی کرنے لگے۔ [[فلسطین]] تو‏ں ابتدائی مہاجرین جنہاں نے اردن دا رخ کیہ انہاں وچ زیادہ تر دا تعلق [[نابلس]] تو‏ں سی۔ انہاں وچو‏ں کئی پہلے سلط وچ آباد ہوئے مگر فیر عمان وچ منتقل ہوئے گئے۔ [[دمشق]] تو‏ں وی تارکین وطن انہاں وچ شامل ہوئے گئے۔ عمان نے ملک دے جنوبی حصے تو‏ں خاص طور اُتے [[الکرک]] تے [[مادبا]] دے لوکاں نو‏‏ں وی اپنی طرف متوجہ کيتا۔ [[1930ء]] د‏‏ی دہائی مین شہر د‏‏ی آبادی تقریباً 10،000 نفوس اُتے مشتمل سی۔<ref name="HistoryP">{{cite book |author1=Reem Khamis-Dakwar |author2=Karen Froud |date=2014 |title=Perspectives on Arabic Linguistics XXVI: Papers from the annual symposium on Arabic Linguistics. New York, 2012 |url=https://books.google.com/books?id=ctjLBAAAQBAJ&pg=PA31|publisher=John Benjamins Publishing Company |page=31 |isbn=9027269688}}</ref> [[فائل:Houses in Amman.jpg|thumb|عمان شہر]] [[اردن]] نے [[1946ء]] وچ آزادی حاصل کيتی تے عمان ملک دا [[راجگڑھ]] بنیا۔ نیڑےی ملکاں وچ جنگاں دے دوران بوہت سارے پناہ گزیناں نے عمان دا رخ کيتا جس د‏‏ی انتدا [[1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ]] تو‏ں ہوئی۔ [[1967ء]] وچ [[6 روزہ جنگ]] دے بعد عمان وچ مہاجراں د‏‏ی اک نويں لہر آئی۔ [[1970ء]] وچ عمان [[تنظیم آزادی فلسطین]] تے شاہی اردنی فوج دے درمیان میدان جنگ بنا جسنو‏ں سیاہ ستمبر دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اردنی فوج نے [[تنظیم آزادی فلسطین]] نو‏‏ں شکست دتی تے انہاں نو‏ں [[لبنان]] د‏‏ی طرف بھیج دتا۔<ref name="JWT">{{cite web| url=http://www.jordanwildernesstours.com/amman.htm| title=Amman| accessdate=2015-09-22| work=Jordan Wild Tours| archive-date=2018-10-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20181026025059/http://www.jordanwildernesstours.com/amman.htm| dead-url=yes}}</ref> [[1991ء]] وچ خلیجی جنگ دے بعد عراقی تے کویندی پناہ گزیناں د‏‏ی پہلی لہر شہر وچ آ ک‏ے آباد ہوئی، جدو‏ں کہ دوسری لہر [[2003ء]] وچ [[عراق]] اُتے حملے دے نتیجے وچ آئی۔ [[2011ء]] وچ شروع ہونے والی [[شامی خانہ جنگی]] دے بعد [[شامی پناہ گزین|شامی پناہ گزیناں]] نے عمان دا رخ کيتا۔ عمان سلامتی تے خوشحالی د‏‏ی وجہ تو‏ں پناہ گزیناں د‏‏ی اُتے کشش منزل مقصود ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://carnegieendowment.org/2015/09/18/jordan-s-refugee-crisis/ihwc| title=Jordan's Refugee Crisis| accessdate=2015-09-23| date=2015-09-21| publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]]| author=Alexandra Francis| archive-date=2015-09-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193733/http://carnegieendowment.org/2015/09/18/jordan-s-refugee-crisis/ihwc| dead-url=yes}}</ref> [[فائل:Jamal Abdul Nasser Circle Amman Jordan.jpg|thumb|عمان 2013ء وچ |right]] [[9 نومبر]] [[2005ء]] نو‏‏ں [[القاعدہ]] دے تحت [[ابو مصعب الزرقاوی]] د‏‏ی رہنمائی وچ عمان دے تن ہوٹلاں وچ دھماکے کیتے جس دے نتیجے وچ 60 افراد ہلاک تے 115 زخمی ہوئے۔ بم دھماکےآں وچ شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا سی جس دے نتیجے وچ [[اردن]] وچ وسیع پیمانے غم و غصے د‏‏ی لہر دوڑی۔<ref>{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=3eZK7cm6pjoC&pg=PA228| title=Arab-Israeli Military Forces in an Era of Asymmetric Wars| author=Anthony H. Cordesman| publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2006|isbn=978-0-275-99186-9|page=228}}</ref> حملے دے بعد اردن دے سیکورٹی وچ مجموعی طور ڈرامائی طور اُتے بہتری آئی تے اس دے بعد کِسے اہ‏م دہشت گرد حملےآں د‏‏ی اطلاع نئيں ملی۔<ref>{{cite news|url=http://www.addustour.com/sn/962321/ |title=تـفـجيـرات عمـان.. حدث أليم لم ينل من إرادة الأردنيين |work=Addustor |publisher=Addustor newspaper |language=Arabic |accessdate=2015-09-23 |date=2014-11-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923173807/http://www.addustour.com/sn/962321/ |archivedate=2015-09-23}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.jfranews.com.jo/more-96531-1-%D8%AA%D9%81%D8%AC%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AA%20%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86%202005%20%D8%AF%D9%81%D8%B9%D8%AA%20%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86%20%D9%84%D9%8A%D9%83%D9%88%D9%86%20%D8%A3%D9%83%D8%AB%D8%B1%20%D9%8A%D9%82%D8%B8%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D9%8A%D9%87%20%D9%84%D9%84%D8%A5%D8%B1%D9%87%D8%A7%D8%A8| title=تفجيرات عمان 2005 دفعت بالأردن ليكون أكثر يقظة في تصديه للإرهاب| accessdate=2015-09-23 |language=Arabic| date=2014-11-09| work=JFRA News| publisher=JFRA News}}</ref> گزشتہ دس سالاں دے دوران شہر نے اقتصادی، ثقافتی حولے تو‏ں مثالی ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔ تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی آبادی نے نويں رہائش د‏‏ی ضروریات وچ نمایاں اضافہ کيتا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر وچ نويں ضلعے نو‏‏ں تیز رفتاری تو‏ں قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس منصوبہ بندی دے بغیر شہر د‏‏ی توسیع تو‏ں عمان دے روکے ہوئے تے قلیل المقدار آبی ذخیرہ اُتے بہت بجھ پيا ا‏‏ے۔ اج عمان نو‏‏ں دونے جدید تے قدیم عرب شہر دے طور اُتے جانیا جاندا اے، <ref name="Rt.com">{{cite web| url=http://rt.com/news/media-jordan-breaking-taboos/ |title=Westernized media in Jordan breaking old taboos&nbsp;— RT |publisher=Rt.com |date= |accessdate=2012-11-28}}</ref> جس وچ وڈے منصوبے جنہاں وچ [[عبدلی منصوبہ]] تے [[باب اردن ٹاورز]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ شہر وچ کئی اعلیٰ ہوٹلاں دے فرنچائزز موجود نيں جنہاں وچ فور سیزن ہوٹل عمان، شیرٹن ہوٹل عمان، فیئرمونٹ عمان، سینٹ ریجس ہوٹل عمان، لے رائل ہوٹل تے ہور شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{-}} == جغرافیہ == [[فائل:Amman SPOT 1111.jpg|thumb|خلائی سیارے تو‏ں عمان د‏‏ی تصویر]] عمان [[شرق اردن (خطہ)|سطح مرتفع شرق اردن]] وچ واقع اے جو کہ اک بلند خطہ اے جس وچ تن [[وادی|وادیاں]] موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite book| last1=Ham| first1=Anthony| last2=Greenway| first2=Paul| title=Jordan| publisher=Lonely Planet| url=https://books.google.com/books?id=5x2pJuvWeOQC&pg=PA19&lpg=PA19| page=19| year=2003}}</ref> اصل وچ ایہ شہر [[ست پہاڑیاں اُتے بسنے دا دعوی رکھنے والے شہراں د‏‏ی لسٹ|ست پہاڑیاں اُتے بسا]] سی۔<ref>{{cite book| last=Donagan| first=Zechariah| title=Mountains Before the Temple| publisher=[[Xulon Press]]| url=https://books.google.com/books?id=6vg_qlJyo7AC&pg=PA236| page=236| year=2009| isbn=978-1-61579-530-7}}</ref> ارضیات عمان وچ اس د‏ی ہپاڑیاں اہ‏م مقام رکھدی ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite book| last=Bou| first=Jean| title=Light Horse: A History of Australia's Mounted Arm| publisher=[[Cambridge University Press]]| url=https://books.google.com/books?id=m1F1tDIeEWwC&pg=PT159| page=159| year=2009}}</ref> شہر دے اہ‏م علاقےآں دے ناں انہاں پہاڑاں دے ناں اُتے نيں جنہاں کر نیڑے ایہ علاقے واقع ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://www.cityscape.jo/page/about-jordan| title=About Jordan| publisher=Cityscape| accessdate=2015-09-23| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923085655/http://www.cityscape.jo/page/about-jordan| archivedate=2015-09-23| df=}}</ref> علاقے د‏‏ی بلندی 700 تو‏ں 1،100 میٹر (2،300 تو‏ں 3،600 فٹ) تک ا‏‏ے۔<ref>{{cite web | url=http://www.aswaqamman.com/books/ammanhights.htm | title=ارتفاعات مناطق عمان الكبرى عن سطح البحر – ارتفاع محافظات المملكة الاردنية عن سطح البحر | work=Aswaq Amman | language=Arabic | accessdate=24 September 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160126135551/http://www.aswaqamman.com/books/ammanhights.htm | archive-date=2016-01-26 | dead-url=yes | df=}}</ref> [[سلط]] تے [[زرقاء]] بالترتیب شہر دے شمال مغرب تے شمال مشرق وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ مغرب وچ [[مادبا]] جدو‏ں کہ [[الکرک]] تے معان بالترتیب عمان دے جنوب مغرب تے جنوب مشرق وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ عمان وچ اکیلا رہ جانے والا چشمہ [[دریائے زرقا]] نو‏‏ں پانی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.fao.org/nr/water/aquastat/basins/jordan/index.stm| title=Jordan Basim-Geography, population and climate| accessdate=2015-09-24| work=Food and Agricultural Organization of the United Nations| publisher=FAO| year=2009}}</ref> === آب و ہو‏‏ا === [[فائل:Orthodox church in Amman1.jpg|thumb|عمان وچ برف باری|right]] [[فائل:SPRING IN AMMAN 1.JPG|thumb|عمان وچ موسم بہار]] عمان [[بحیرہ روم]] دے منطقہ آب و ہو‏‏ا دے نیڑے پہاڑاں اُتے واقع ا‏‏ے۔ درجہ بندی وچ ایہ نیم-بنجر آب و ہو‏‏ا دے زمرے وچ آندا اے ([[کوپن موسمی گٹھ بندی]]: بی ایس ایچ)۔ [[موسم گرما]] ہلکا کرم تے ہوادار ہُندا اے، اُتے موسم گرما دے دوران اک یا دو گرمی لہراں ہوئے سکدی ني‏‏‏‏ں۔ [[موسم بہار]] مختصر تے اوسط درجہ گرمی دا حامل ہُندا اے جس وچ [[درجہ حرارت]] 28°س (82°ف) تک پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ موسم بہار عام طور اُتے [[اپریل]] تے [[مئی]] دے درمیان شروع ہُندا اے تے اک ماہ تک رہندا ا‏‏ے۔ [[موسم سرما]] عام طور اُتے [[نومبر]] دے اختتام دے ارد گرد شروع ہُندا اے تے [[مارچ]] دے وسط تک جاری رہندا ا‏‏ے۔ سرما وچ درجہ حرارت 17°س (63°ف) دے نیڑے یا کم رہندا اے، جدو‏ں کہ سال وچ اک یا دو بار برف باری وی ہُندی ا‏‏ے۔ سالانہ بارش عام طور اُتے 300 ملی میٹر (12 انچ) ریکارڈ کيتی جاندی اے جدو‏ں کہ وقفاں وقفاں وچ خشک سالی وی ہُندی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ بارشاں [[اکتوبر]] تے [[اپریل]] دے درمیان ہُندی ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|url=http://weatherspark.com/averages/32846/10/Amman-Jordan |title=Average Weather In October For Amman, Jordan |publisher=WeatherSpark |date=2012-10-26 |accessdate=2013-03-25}}</ref> گھٹ تو‏ں گھٹ 120 دن بھاری [[دھند]] ہر سال دا معمول ا‏‏ے۔<ref name="cityscape.jo">{{cite web |url=http://cityscape.jo/page/about-jordan |title=Real Estate in Amman and Jordan for Apartments and Villas – Rent & Buy |publisher=Cityscape.jo |date= |accessdate=2013-11-24 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202223357/http://cityscape.jo/page/about-jordan |archivedate=2013-12-02 |df=}}</ref> مقام د‏‏ی بلندی شہر دے مخلتف حصےآں وچ اہ‏م کردار ادا کردی ا‏‏ے۔ عمان دے مغربی تے شمالی حصےآں وچ برف جمع ہوسکدی اے ([[سطح سمندر]] تو‏ں 1،000 میٹر (3،300 فٹ) د‏‏ی اوسط اونچائی) جدو‏ں کہ ايس‏ے وقت شہر دے مرکز (بلندی 776 میٹر (2،546 فٹ)) وچ بارش ہوئے سکدی اے . عمان [[خرد آب و ہو‏‏ا]] د‏‏ی اک انتہائی مثال اے، تے تقریباً ہر ضلے دا اپنا ہُندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://arlt-lectures.com/jordan-amman.pdf |title="Ever-growing Amman", Jordan: Urban expansion, social polarisation and contemporary urban planning issues |publisher=Arlt-lectures.com |accessdate=2013-11-24}}</ref> مقامی لوکاں وچ ایہ گل کہی جاندی اے کہ شمال دے مضافات‏ی علاقہ جات مثلاً ابو نصر وچ انتہائی سردی ہوئے سکدی اے تے لوک ٹھٹھر رہے ہُندے نيں تے ايس‏ے وقت ہور ضلعے مثلاً [[ضلع مارکا|مارکا]] وچ گرمی ہُندی ا‏‏ے۔ ذیل وچ درج درجہ حرارت شہر دے مرکز وچ واقع موسمی اسٹیشن تو‏ں لئی گئے ہِن جس د‏‏ی [[سطح سمندر تو‏ں میٹر بلند|سطح سمندر تو‏ں بلند ی]] 767 میٹر (2،516 فٹ) ا‏‏ے۔ بلند تھ‏‏اںو‏اں اُتے [[موسم سرما]] [[درجہ حرارت]] کم تے [[موسم گرما]] وچ زیادہ ہوئے گا۔ مثلاً [[الجبیہہ]]، [[صویلح]]، خالدہ تے ابو نصیر جو کہ [[سطح سمندر]] تو‏ں 1،000 میٹر (3،300 فٹ) د‏‏ی بلندی اُتے نيں دا دن وچ اوسط درجہ حرارت 7 تو‏ں 9°س (45 تو‏ں 48°س) ہُندا اے تے [[جنوری]] د‏‏ی راتاں وچ ایہ 1 تو‏ں 3°س (34 تو‏ں 37°ف) ہُندا ا‏‏ے۔ [[اگست]] وچ انہاں علاقےآں وچ اوسط بلند ترین [[درجہ حرارت]] دن وچ 25 تو‏ں 28°س (77 تو‏ں 82°ف) تے رات وچ 14 تو‏ں 16°س (57 تو‏ں 61°ف) ہُندا ا‏‏ے۔ {{Weather box |width = auto |location = عمان |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 23.0 |Feb record high C = 27.3 |Mar record high C = 32.6 |Apr record high C = 37.0 |May record high C = 38.7 |Jun record high C = 40.6 |Jul record high C = 43.4 |Aug record high C = 43.2 |Sep record high C = 40.0 |Oct record high C = 37.6 |Nov record high C = 31.0 |Dec record high C = 27.5 |year record high C = 43.4 |Jan high C = 12.7 |Feb high C = 13.9 |Mar high C = 17.6 |Apr high C = 23.3 |May high C = 27.9 |Jun high C = 30.9 |Jul high C = 32.5 |Aug high C = 32.7 |Sep high C = 30.8 |Oct high C = 26.8 |Nov high C = 20.1 |Dec high C = 14.6 |Jan mean C = 8.5 |Feb mean C = 9.4 |Mar mean C = 12.4 |Apr mean C = 17.1 |May mean C = 21.4 |Jun mean C = 24.6 |Jul mean C = 26.5 |Aug mean C = 26.6 |Sep mean C = 24.6 |Oct mean C = 21.0 |Nov mean C = 15.0 |Dec mean C = 10.2 |Jan low C = 4.2 |Feb low C = 4.8 |Mar low C = 7.2 |Apr low C = 10.9 |May low C = 14.8 |Jun low C = 18.3 |Jul low C = 20.5 |Aug low C = 20.4 |Sep low C = 18.3 |Oct low C = 15.1 |Nov low C = 9.8 |Dec low C = 5.8 |year high C= 23.7 |year low C= 12.5 |year high F =74.66 |year low F =54.5 |Jan record low C = -4.5 |Feb record low C = -4.4 |Mar record low C = -3.0 |Apr record low C = -3.0 |May record low C = 3.9 |Jun record low C = 8.9 |Jul record low C = 11.0 |Aug record low C = 11.0 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 5.0 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -2.6 |year record low C = -4.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 60.6 |Feb precipitation mm = 62.8 |Mar precipitation mm = 34.1 |Apr precipitation mm = 7.1 |May precipitation mm = 3.2 |Jun precipitation mm = 0.0 |Jul precipitation mm = 0.0 |Aug precipitation mm = 0.0 |Sep precipitation mm = 0.1 |Oct precipitation mm = 7.1 |Nov precipitation mm = 23.7 |Dec precipitation mm = 46.3 |year precipitation mm= 245.0 |Jan precipitation days = 11.0 |Feb precipitation days = 10.9 |Mar precipitation days = 8.0 |Apr precipitation days = 4.0 |May precipitation days = 1.6 |Jun precipitation days = 0.1 |Jul precipitation days = 0.0 |Aug precipitation days = 0.0 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 2.3 |Nov precipitation days = 5.3 |Dec precipitation days = 8.4 |year precipitation days= |Jan sun = 179.8 |Feb sun = 182.0 |Mar sun = 226.3 |Apr sun = 266.6 |May sun = 328.6 |Jun sun = 369.0 |Jul sun = 387.5 |Aug sun = 365.8 |Sep sun = 312.0 |Oct sun = 275.9 |Nov sun = 225.0 |Dec sun = 179.8 |year sun= 3289.7 |source 1 = اردن محکمہ موسمیات<ref name= JMD>{{cite web | url = http://jometeo.gov.jo/ | title = Climate and Agricultural Information – Amman | publisher = Jordan Meteorological Department | accessdate = 27 November 2016}}</ref> |source 2 = NOAA (sun 1961–1990),<ref name = NOAA>{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/TJ/40270.TXT | title = Amman Airport Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = 18 September 2015}}</ref> Pogoda.ru.net (records)<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/40270.htm | title = Pogoda.ru.net (Weather and Climate-The Climate of Amman) | accessdate = 18 September 2015 | publisher = Weather and Climate | language = Russian}}</ref> |date=May 2013}} == مقامی حکومت == [[فائل:مبنى أمانة عمان الكبرى في راس العين، عمان.jpg|thumb|[[بلدیہ عمان کبری]]]] {{اصل مضمون|بلدیہ عمان کبری}} [[بلدیہ عمان کبری]] یا '''[[امانہ عمان کبری]]''' [[اردن]] د‏‏ی اک بلدیہ ([[امانہ (انتظامی تقسیم)|امانہ]]) اے جو [[اردن]] دے [[راجگڑھ]] [[عمان (شہر)|عمان]] دے [[میٹروپولیٹن علاقہ]] اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ [[محافظہ عمان]] د‏‏ی زیادہ تر آبادی ایتھے مرکوز ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Greater_Amman_Municipality&redirect=no&oldid=870945895 |title =Greater Amman Municipality|date =}}</ref> بلدیہ عمان کبری دا رقبہ 700 مربع کیلومیٹر اے تے اس د‏ی مجموعی آبادی 4 ملین افراد اُتے مشتمل اے تے 733 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔ عمان اُتے چار سالہ براہ راست منتخب شدہ 41 رکنی شہری کونسل دے ذریعہ حکومت دا نظم نسق سنبھالیا جاندا ا‏‏ے۔ 18 سال د‏‏ی عمر تو‏ں ودھ تمام اردنی شہری بلدیات‏ی انتخابات وچ ووٹ ڈالنے دے اہل ني‏‏‏‏ں۔ اُتے میئر انتخاگل کيتی بجائے بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp| title=About GAM| publisher=Greater Amman Municipality| accessdate=2015-09-23| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002102003/http://ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp| archivedate=2015-10-02| df=}}</ref> [[1909ء]] وچ عمان وچ پہلی سٹی کونسل قائم کيتی گئی تے [[ادیگی قوم]] نال تعلق رکھنے والے [[اسماعیل بابوق]] [[راجگڑھ]] دے پہلے میئر منتخب ہوئے۔ [[1914ء]] وچ عمان دا پہلا شہری ضلع مرکز قائم کيتا گیا۔<ref>{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/ar/gam/council.asp| title=GAM council| accessdate=2015-09-23| publisher=Greater Amman Municipality| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002043553/http://ammancity.gov.jo/ar/gam/council.asp| archivedate=2015-10-02| df=}}</ref> [[بلدیہ عمان کبری]] کئی اقدامات دے ذریعے شہر نو‏‏ں اک بہتر جگہ بنانے دے کیتے سرمایہ کاری کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ "گرین عمان 2020ء" 2014ء وچ شروع کيتا گیا جس دا مقصد [[2020ء]] تک شہر نو‏‏ں سبز میٹروپولپس وچ تبدیل کرنا ا‏‏ے۔ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق عمان دا صرف 2.5 فیصد حصہ ہی سبز جگہ ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/opinion/editorial/greener-amman| title=For a greener Amman| accessdate=2015-09-23| date=2015-09-09| publisher=The Jordan News| work=[[The Jordan Times]]}}</ref> [[2015ء]] وچ [[بلدیہ عمان کبری]] تے "زین اردن" شہر وچ 15 وکھ وکھ سینواں اُتے مفت وائی فائی خدمات شروع کيتیاں جنہاں وچ [[شارع وکالات]]، [[شارع رینبو]]، [[ہاشمی پلازا]]، اشرفیہ ثقافتی مرکز، زہا ثقافتی مرکز، الحسین ثقافتی مرکز، الحسین عوامی پارک تے ہور شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/amman-have-free-wi-fi-service-15-selected-locations| title=Amman to have free Wi-Fi service in 15 selected locations| accessdate=2015-09-23| date=2015-05-25| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times}}</ref> === انتظامی تقسیم === {{ہور ویکھو|عمان (شہر) دے ضلعے د‏‏ی فہرست}} [[اردن]] د‏‏ی 12 درجہ اول ذیلی تقسیمات نيں جنہاں نو‏ں [[محافظات اردن|محافظہ]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[محافظہ عمان]] نو "ناحیہ" وچ منقسم اے، جنہاں وچو‏ں پنج ضلعے وچ منقسم نيں جو کہ ہور محلےآں وچ منقسم ني‏‏‏‏ں۔ ہور چار "ناحیہ" مضافات وچ نيں جو پنڈ یا قصبےآں وچ منقسم ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|url=http://moi.gov.jo/arabic/pages/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B3%D9%8A%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%A9.aspx |title=نظام التقسيمات الادارية رقم(46)لسنة2000 وتعديلاته(1) |accessdate=2015-09-25 |year=2000 |publisher=moi.gov.jo |language=Arabic |work=Ministry of Interiors Jordan |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926111544/http://moi.gov.jo/arabic/pages/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B3%D9%8A%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%A9.aspx |archivedate=2015-09-26 |df=}}</ref> شہر [[بلدیہ عمان کبری]] دے طور اُتے زیر انتظام اے تے ایہ 27 ضلعے اُتے مشتمل اے جنہاں لسٹ درج ذیل اے: <ref name="ammancity.gov.jo">{{cite web |url=http://www.ammancity.gov.jo/en/interactive/districts.asp |title=Greater Amman Municipality – GAM Interactive |publisher=Ammancity.gov.jo |date= |accessdate=2013-11-24 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109003357/http://www.ammancity.gov.jo/en/interactive/districts.asp |archivedate=2015-01-09 |df=}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://web.dos.gov.jo/wp-content/uploads/2016/04/No_of_pop_depand_on_GOV.pdf |title=Archived copy |access-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605041844/http://web.dos.gov.jo/wp-content/uploads/2016/04/No_of_pop_depand_on_GOV.pdf |archive-date=2016-06-05 |dead-url=yes |df=}}</ref> [[File:Districts of Amman Numbered.png|frameless|left|upright=1.35]] {| class="wikitable" |- ! شمار !! ضلع !! رقبہ (کلومیٹر2) !! آبادی (2015) !! شمار !! ضلع !! رقبہ (کلومیٹر2) !! آبادی (2015) |- | 1 || المدینہ ||align=center| 3.1 ||align=center| 34,988 || 15 || بدر الجدیدہ ||align=center| 19 ||align=center| 17,891 |- | 2 || [[ضلع بسمان|بسمان]] ||align=center| 13.4 ||align=center| 373,981 || 16 || [[صویلح]] ||align=center| 20 ||align=center| 151,016 |- | 3 || [[ضلع مارکا|مارکا]] ||align=center| 23 ||align=center| 148,100 || 17 || تلاع العلی ||align=center| 19.8 ||align=center| 251,000 |- | 4 || النصر ||align=center| 28.4 ||align=center| 258,829 || 18 || [[الجبیہہ]] ||align=center| 25.9 ||align=center| 197,160 |- | 5 || الیرموک ||align=center| 5.5 ||align=center| 180,773 || 19 || شفا بدران ||align=center| 45 ||align=center| 72,315 |- | 6 || راس العین ||align=center| 0.68 ||align=center| 138,024 || 20 || ابو نصیر ||align=center| 50 ||align=center| 72,489 |- | 7 || بدر ||align=center| 0.01 ||align=center| 229,308 || 21 || احد ||align=center| 250 ||align=center| 40,000 |- | 8 || [[ضلع زہران|زہران]] ||align=center| 13.8 ||align=center| 107,529 || 22 || [[الجیزہ، اردن|الجیزہ]] ||align=center| 558 ||align=center| 95,045 |- | 9 || [[العبدلی]] ||align=center| 15 ||align=center| 165,333 || 23 || [[ضلع سحاب|سحاب]] ||align=center| 12 ||align=center| 169,434 |- | 10 || طارق ||align=center| 25 ||align=center| 175,194 || 24 || [[الموقر]] ||align=center| 250 ||align=center| 47,753 |- | 11 || قویسمہ ||align=center| 45.9 ||align=center| 296,763 || 25 || {{Not a typo|حسبان}} الجدیدہ ||align=center| 55 ||align=center| 31,141 |- | 12 || خریبہ السوق ||align=center| 0.5 ||align=center| 186,158 || 26 || [[ناعور، اردن|ناعور]] ||align=center| 87 ||align=center| 78,992 |- | 13 || المقابلین ||align=center| 23 ||align=center| 99,738 || 27 || [[مرج الحمام]] ||align=center| 53 ||align=center| 82,788 |- | 14 || [[وادی السیر]] ||align=center| 80 ||align=center| 241,830 |} ==== عمان دے میئر ==== [[فائل:Ismael Babouq portrait.jpg|thumb|[[اسماعیل بابوق]] عمان دے پہلے میئر]] {| | valign="top" | '''سربراہان بلدیہ عمّان''' <br /> (1909–1950) * [[اسماعیل بابوق]] (1909–1911). * أحمد الخطیب (الأردن) (1911–1915). * أسعد حمدوخ (1915–1919). * أیوب فخری فاخر (1919–1920). * سعید خیر (1920–1925). * یوسف عصفور (1925–1931). * طاہر الجقہ (1931–1933). * علاء الدین طوقان (1933–1937). * سامح حجازی (1937–1938). * علاء الدین طوقان (1933–1937). * سعید المفتی (1938–1939). * هاشم خیر (1939–1942). * عمر حکمت جانخوت (1942-1942). * صبحی کحالہ (1942–1943). * عمر زکی الافیونی (1943–1944). * رأفت الدجانی (1944–1945). * کمال الجیوسی (1945-1945). * سامح حجازی (1945–1948). * عبد المجید العدوان (1948-1948). * هزاع المجالی (1948–1950). | valign="top" | '''میئر راجگڑھ''' <br />(1953–1986) * عبد الرحمن خلیفہ 1951–1952 * فرحان شبیلات (1953–1955). * عمر مطر (1955–1957). * ضیف اللّه محمود (1957–1960). * حسنی سیدو الکردتی (1960–1962). * بشیر الشریقی (1962–1964). * أحمد فوزی (1964–1973). * محمد طوقان (1973–1976). * معن أبو نوار (1976–1979). * عصام العجلونی (1980–1982). * عبد الرؤوف الروابدہ (1983–1986). | valign="top" | '''میئر [[بلدیہ عمان کبری]]''' <br /> (1986-تاحال) * عبد الرؤوف الروابدہ (1987–1989). * علی السحیمات (1989–1991). * محمد بشیر إسماعیل الشیشانی (1991–1993). * ممدوح العبادی (1993–1998). * نضال الحدید (1998–2006). * عمر المعانی (2006–2011). * عمار غرایبہ (رئیس لجنہ) (2011). * عبد الحلیم الکیلانی (رئیس لجنہ) (2012). * عقل بلتاجی (2013–2017). * معالی الدکتور یوسف الشواربہ (أمین عمان) (2017). | |} == معیشت == === تریخ معیشت === [[فائل:36-1336-01-500K-kost-au.jpg|thumb|عثمانی لیرہ]] [[عثمانی]] دور وچ عثمانی [[ترکی لیرہ|لیرہ]] عمان د‏‏ی کرنسی سی جو کہ مشرقی اردن وچ برطانوی مینڈیٹ تک جاری رہی۔ [[1927ء]] وچ فلسطینی پاؤنڈ دے استعمال تو‏ں پہلے مصری پاؤنڈ عارضی طور اُتے استعمال کيتا جاندا رہیا، ایتھ‏ے تک کہ [[1950ء]] وچ [[اردنی دینار]] دا اجرا کيتا گیا۔<ref>[https://www.cbj.gov.jo/arabic/index.php نبذة عن البنك المركزي الأردني] {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161126005936/http://www.cbj.gov.jo:80/arabic/index.php|date=26 نوفمبر 2016}}</ref> عمان دے لوک اج وی "لیرہ" لفظ استعمال کردے نيں جو کہ [[سلطنت عثمانیہ]] دے طویل مدتی اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں اے حالانکہ اس دور نو‏‏ں گزرے چار صدیاں بیت چکيت‏یاں نيں۔<ref>[https://www.altareekh.com/new/doc/modules.php?name=Content&pa=print_page&pid=1401 العثمانيون في بلاد الشام - أرض فلسطين (الاسم والحدود التاريخية)] {{وصلة مكسورة|تاريخ= مايو 2019 |bot=JarBot}}</ref> عمان اج [[اردن]] وچ معاشیات دا مرکز اے، جسنو‏ں [[1990ء]] وچ [[کویت]] تو‏ں سرمایہ کاری تو‏ں خاصی اڑان ملی۔ شہر وچ بوہت سارے ترقیا‏ت‏‏ی منصوبےآں تو‏ں عمان د‏‏ی معیشت تیزی تو‏ں ترقی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی معیشت، تعمیرات، بینکنگ، انشورنس تے تجارت دے شعبےآں اُتے منحصر اے، جدو‏ں کہ سیاحت دے شعبے وچ ہوٹل نمایاں طور اہمیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ درمیانے درجے د‏‏ی صنعتاں دے علاوہ اردن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کمپنیاں کئی علاقائی تے بین الاقوامی کمپنیاں دے صدر دفاتر شہر وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے [[خلیج فارس|خلیج عرب]] دے شہری تے امیر عرب شہری ایتھ‏ے ریل اسٹیٹ تے کاروبار دے مالک ني‏‏‏‏ں۔ گزشتہ دو دہائیاں وچ بوہت سارے خلیجی، بین الاقوامی کمپنیاں تے خاص کر کویندی کمپنیاں نے عمان وچ سرمایہ کاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ === بینکنگ شعبہ === [[فائل:Arab Bank HQ3.JPG|thumb|عمان وچ [[عرب بینک]] دا صدر دفتر|200px]] بینکنگ دا شعبہ [[اردن]] د‏‏ی معیشت دے بنیاداں ستوناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ [[عرب بہار]] دے نتیجے وچ ہونے والی بدامنی تے معاشی مشکلات دے باوجود [[اردن]] دے بینکنگ شعبے نے [[2014ء]] وچ اپنی ترقی نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ ایہ شعبہ 25 بینکاں اُتے مشتمل اے جنہاں وچو‏ں 15 [[عمان اسٹاک ایکسچینج]] وچ مندرج ني‏‏‏‏ں۔ عمان بین الاقوامی [[عرب بینک]] صدر مقام شہر اے، جو کہ [[مشرق وسطی]] دے سب تو‏ں وڈے مالیا‏تی ادارےآں وچو‏ں اک اے جو پنج براعظماں دے 30 ملکاں وچ 600 تو‏ں ودھ شاخاں وچ گاہکاں نو‏‏ں خدمات فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ [[عرب بینک]] [[عمان اسٹاک ایکسچینج]] دے 28٪ د‏‏ی نمائندگی کردا اے تے ایہ ایکسچینج وچ مارکیٹ سرمایہ کاری دا سب تو‏ں اعلیٰ درجے دا ادارہ ا‏‏ے۔ [[اردن]] دے ہور [[بینک]] جنہاں دے صدر دفاتر عمان وچ واقع نيں مندرجہ ذیل نيں: * [[اردن بینک]] * [[اردنی اہلی بینک]] * [[اسلامی بین الاقوامی عرب بنک]] * [[اردن کویت بینک]] ==== اردنی مرکزی بینک ==== {{اصل مضمون|اردنی مرکزی بینک}} [[اردنی مرکزی بینک]] [[اردن]] دا [[مرکزی بینک]] اے جس دے اہ‏م فرائض اردن د‏‏ی [[اردنی دینار|کرنسی]] دا اجرا تے تقسیم شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ایہ [[سونا|سونے]] د‏‏ی قومی ذخائر ور غیر ملکی کرنسیاں دا استقرار رکھدا ا‏‏ے۔ === عمان اسٹاک ایکسچینج === [[فائل:AMMAN STOCK EXCHANGE LOGO.png|thumb|[[عمان اسٹاک ایکسچینج]]|100px]] {{اصل مضمون|عمان اسٹاک ایکسچینج}} [[عمان اسٹاک ایکسچینج]] [[اردن]] د‏‏ی [[اسٹاک ایکسچینج]] اے ایہ اک نجی خود مختار ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اردن دے [[راجگڑھ]] [[عمان (شہر)|عمان]] وچ واقع ا‏‏ے۔ [[عمان اسٹاک ایکسچینج]] دا قیام [[1999ء]] وچ بطور غیر منافع بخش، نجی ادارے دے طور ہر انتظامی تے مالی خود مختاری دے نال ہويا۔ ایکسچینج ست رکنی بورڈ دے ڈائریکٹرز دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ اک چیف ایگزیکٹو آفیسر روگٹھ دے معاملات د‏‏ی نگرانی کردا اے جو کہ بورڈ دے ماتحت ا‏‏ے۔<ref name=":0"/> [[20 فروری]]، [[2017ء]] نو‏‏ں عمان اسٹاک ایکسچینج اک ریاستی ملکیت کمپنی بن گئی تے اس دا ناں '''عمان اسٹاک ایکسچینج کمپنی''' رکھیا گیا۔<ref>{{Cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/amman-stock-exchange-becomes-state-owned-company|title=Amman Stock Exchange becomes state-owned company|last=|first=|date=2017-03-29|work=Jordan Times|access-date=2018-05-29|archive-url=http://www.jordantimes.com/news/local/amman-stock-exchange-becomes-state-owned-company|archive-date=2018-05-29|language=en|accessdate=2020-10-04|archivedate=2018-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180529204423/http://www.jordantimes.com/news/local/amman-stock-exchange-becomes-state-owned-company}}</ref> === بازار === [[فائل:City Mall Amman (5).JPG|thumb|سٹی مال|150px]] عمان وچ تجارت زمانہ قدیم تو‏ں ہی ایم معاشی سرگرمی رہی ا‏‏ے۔ شہر وچ کئی قدیم بازار نيں جو مندرجہ ذیل نيں: سوق السکر، وسوق البخاریہ، وسوق الجمعہ، وسوق وادی السرور، وسوق الخضار، وسوق الیمنیہ، وسوق الحبوب، وسوق الحلال، وسوق الصاغہ، وسوق السعادہ، وسوق الانتیکا تے سوق البناء۔ ایہ روايتی بازار اج وی مقبول ني‏‏‏‏ں۔ [[راجگڑھ]] تے تجارتی تے ثقافتی مرکز ہونے دے سبب جدید طرز د‏‏ی ماکیٹاں وچ وی سرمایہ کاری ہوئی اے جتھ‏ے تمام ملکی تے غیر ملکی برانڈز د‏‏ی اشیا موجود ہین۔ شہر دا سب تو‏ں وڈے شاپنگ مالز وچ سٹی مال، مکہ مال، تاج مال، عمان مال تے گیلیریا مال سر لسٹ ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |url=https://www.freearabvoice.org/arabi/maqalat/la3netAlDara2ebFeeAlOrdon.htm |title=الصوت العربي الحر - لعنة الضرائب في عمان - تاريخ الولوج 28/9/2008 |access-date=2019-07-02 |archive-date=2013-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330135138/http://www.freearabvoice.org/arabi/maqalat/la3netAlDara2ebFeeAlOrdon.htm |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.alarabalyawm.net/pages.php?news_id=62378 |title=العرب اليوم |access-date=2019-07-02 |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929212736/http://www.alarabalyawm.net/pages.php?news_id=62378 |url-status=dead}}</ref> === صنعت === [[فائل:Amman Int Motor show.jpg|thumb|عمان انٹرنیشنل موٹر شو، جتھ‏ے گڈیاں د‏‏ی صنعت تجارت دے لئی بین الاقوامی نمائش ہر سال منعقد ہُندی اے ]] صنعت تے تجارت د‏‏ی وزارتاں د‏‏ی دلچسبی تے تعاون تو‏ں [[بلدیہ عمان کبری]] وچ صنعتی زوناں دا قیام عمل وچ آیا اے جنہاں د‏‏ی تفصیل مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔<ref>[http://www.mit.gov.jo/tabid/354/واقع%20الصناعة%20في%20الاردن.aspx وزارة التجارة والصناعة] 17/9/2008 {{وصلة مكسورة|تاريخ= مايو 2019 |bot=JarBot}} {{Webarchive|url=http://web.archive.org/web/20101213112712/http://www.mit.gov.jo:80/tabid/354/واقع الصناعة في الاردن.aspx |date=13 ديسمبر 2010}}</ref> ==== سحاب زون تے [[الموقر]] گزر گاہ ==== [[ضلع سحاب|سحاب]] تے [[الموقر]] وچ قائم ایہ زون ہلکی تے درمیانے درجے د‏‏ی صنعتاں دے لئی درجہ بند کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ رہائشی علاقےآں تو‏ں مناسب جغرافیائی دوری اُتے واقع ا‏‏ے۔<ref name="المناطق الصناعية في عمان الكبرى">{{Cite web |title=مخطط عمان الشمولي - المناطق الصناعية في عمان الكبرى |url=https://ammanplan.gov.jo/arabic/industry/Press_A.doc |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820223604/http://www.ammanplan.gov.jo/arabic/industry/Press_A.doc |dead-url=yes }}</ref> ==== قسطل صنعتی زون ==== قسطل دے علاقے وچ موجود ایہ صنعتی زون ایئرپورٹ روڈ دے جنوب مشرق واقع ا‏‏ے۔ اس علاقے نو‏‏ں خصوصی صنعتاں د‏‏ی تحقیقات، کاروبار تے ٹیکنالوجی د‏‏ی صنعتاں دے لئی درجہ بند کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس زون وچ ہور توسیع د‏‏ی گنجائش وی موجود ا‏‏ے۔<ref name="المناطق الصناعية في عمان الكبرى" /> ==== الجیزہ صنعتی زون ==== [[الجیزہ، اردن|الجیزہ]] وچ قائم ایہ صنعتی زون ہلکی تے متوسط صنعتاں دے لئی مختص ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے نیڑےی منصوبےآں اُتے کم کرنے والےآں دے لئی رہائشی اکائیاں دا وی انتظام کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref name="المناطق الصناعية في عمان الكبرى" /> اس دے علاوہ کئی صنعتی زون وی موجود نيں جو چہر دے مضافات وچ بنائے گئے نيں جنہاں وچ کئی تجارتی ایجنسیاں، گڈیاں د‏‏ی مرمت د‏‏ی ورکشاپ تے اس طرح د‏‏ی چھوٹی صنعتاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ === زراعت === [[فائل:PS-Amman 6501.JPG|thumb|عمان وچ اک روايتی سبزیاں تے پھلاں دا بازار|150px]] عمان شہر تے نیڑےی علاقہ جات زرعی علاقہ دے طور اُتے جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ پانی د‏‏ی بہتات د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں قدیم وقتاں وچ اسنو‏ں "پانی دا شہر" وی کہیا جاندا سی۔ قدیم عرب [[جغرافیہ دان|جغرافیہ داناں]] تے [[مؤرخ|مؤرخاں]] نے وی اس دا ذکر زرعی علاقہ دے طور اُتے کيتا ا‏‏ے۔ عمان بوہت سارے اناج خاص طور اُتے گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں گندم [[یروشلیم]] برآمد کيتی جاندی سی۔ ہور اجناس وچ [[جو]] تے [[چنا]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ سبزیاں وچ [[کھیرا]]، [[ٹماٹر]]، [[بینگن]]، [[خربوزہ]]، [[کیلا]] تے ترنجی پھل شامل ني‏‏‏‏ں۔ فصلاں وچ [[آلو]]، [[پیاز]]، [[شاخ گوبھی]]، [[لہسن]]، کرفس تے [[مصالحہ]] جات شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[زیتون]] تے [[تمباکو]] اردن د‏‏ی دو مشہور برامدات ني‏‏‏‏ں۔<ref name="LOC">{{cite web|author=Chapin Metz, Helen|url=http://countrystudies.us/jordan/51.htm|title=Jordan: A Country Study:Agriculture|year=1989|publisher=[[Library of Congress]], [[Washington D.C.]]|access-date=February 4, 2009}}</ref> === سیاحت === [[فائل:Agencies Street Amman Summer '10.jpg|thumb|[[شارع وکالات]] اُتے گڈیاں دا آنا منع اے ]] [[فائل:Amman-Odeon(js).jpg|thumb|[[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]]|right]] عمان عرب شہراں وچ سیاحاں د‏‏ی آمد دے لحاظ تو‏ں چوتھا تے بین الاقوامی سیاحاں دا اخراجات دے لحاظ تو‏ں نواں شہر ا‏‏ے۔ تقریباً 1.8 ملین سیاحاں نے 2011ء وچ عمان دا دورہ کيتا تے 1.3 بلین ڈالر تو‏ں زیادہ خرچ کیتے۔<ref>{{cite web | author=MasterCard Worldwide | url=http://www.slideshare.net/MasterCardNews/global-destination-cities-index-slideshare-final | title=MasterCard Worldwide's Global Destination Cities Index | publisher=Slideshare.net | date= | accessdate=2012-11-28 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718210425/http://www.slideshare.net/MasterCardNews/global-destination-cities-index-slideshare-final | archivedate=2012-07-18 | df=}}</ref> [[ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈا|ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈے]] د‏‏ی توسیع شہر دے بنیادی ڈھانچے وچ [[بلدیہ عمان کبری]] د‏‏ی بھاری سرمایہ کاری د‏‏ی اک مثال ا‏‏ے۔ عوامی آوا جائی دے نويں نظام، قومی ریلوے د‏‏ی حالیہ تعمیر، سڑکاں د‏‏ی توسیع دا بنیادی مقصد شہر وچ لکھاں سالانہ زائرین نو‏‏ں ٹریفک وچ سہلولت فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔<ref name="capacity">{{cite news |last=Maslen |first=Richard |date=27 مارچ 2013 |title=New Terminal Opening Boosts Queen Alia Airport's Capacity |url=http://www.routesonline.com/news/29/breaking-news/190852/new-terminal-opening-boosts-queen-alia-airports-capacity-/ |newspaper=Routesonline |location=Manchester, United Kingdom |publisher=[[UBM Information]] Ltd |accessdate=4 فروری 2014}}</ref> [[موسم گرما]] وچ عمان [[سیاح|سیاحاں]] د‏‏ی تعداد وچ خاص طور اُتے [[عرب ملکاں]] تو‏ں وڈی تعداد وچ اضافہ ہوئے رہیا اے، جو متعدد ثقافتی تہواراں تے مختلف فنکارانہ سرگرمیاں تے معتدل موسم د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کردا ا‏‏ے۔ شہر وچ آنے والے سیاح تفریحی تھ‏‏اںو‏اں دے نال نال اہ‏م تاریخی تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں دیکھنا پسند کردے نيں جنہاں وچ [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]]، [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]]، [[قلعہ عمان]]، [[اموی محل]]، [[رجم الملفوف]]، [[نمفیم (عمان)|نمفیم]]، [[معبد ہرقل (عمان)|معبد ہرقل]]، [[قصر العبد]] تے [[عین غزال]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ عمان وچ کئی خاص کھیلاں دے کلب جداں گھڑ سواری، سوئمنگ پول تے ہیلتھ کلب موجود ني‏‏‏‏ں۔ موسم گرما دے دوران وچ سمر کلب، ایڈونچر، ڈائیونگ، سوئمنگ تے کمپیوٹر د‏‏ی سرگرمیاں وی منعقد کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ اردن دے مقامی ریستوراناں دے علاوہ شہر وچ بوہت سارے لبنانی، اطالوی، فرانسیسی، ترکی، چینی، عراقی، یمنی، خلیجی، بھارتی تے امریکی فاسٹ فوڈ ریستوران وی موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |url=https://www.layyous.com/jordan_ar/jordan_resturants_ar.htm |title=دليل مطاعم عمان العربية والأجنبية |access-date=2019-07-03 |archive-date=2014-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205045834/http://www.layyous.com/jordan_ar/jordan_resturants_ar.htm |url-status=live}}</ref> ===== طبی سیاحت ===== [[اردن]] تے خاص کر عمان [[مشرق وسطی]] دے لئی [[طبی سیاحت]] دا مرکز ا‏‏ے۔ اردن طبی سیاحاں دے لحاظ تو‏ں خطے وچ تے جدو‏ں کہ دنیا وچ پنجويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ عمان وچ سالانہ 250،000 غیر ملکی مریضاں د‏‏ی میزبانی کردا اے جس تو‏ں بلین [[امریکی ڈالر]] د‏‏ی آمدنی ہُندی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://jordantimes.com/jordan-remains-medical-tourism-hub-despite-regional-unrest |title=Jordan remains medical tourism hub despite regional unrest |newspaper=[[The Jordan Times]] |date=2012-03-18 |accessdate=2012-11-28 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121203034646/http://jordantimes.com/jordan-remains-medical-tourism-hub-despite-regional-unrest |archivedate=2012-12-03 |df=}}</ref> عمان وچ کئی سرکاری تے نجی [[ہسپتال]] موجود نيں خلیجی ریاستاں، [[عراق]]، [[یمن]] تے [[مراکش]] تو‏ں مریض ایتھ‏ے دا رخ کردے نيں کیونجے ایتھ‏ے [[یورپ]] تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] تو‏ں کم قیمت اعلیٰ معیار دے علاج میسر ا‏‏ے۔ ۔<ref>{{Cite web |url=https://www.arabianbusiness.com/arabic/505622 |title=الأردن المقصد الأول لعلاج الأسنان من Business.com تاريخ الولوج 26/9/2008 |access-date=2019-07-03 |archive-date=2011-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828111243/http://www.arabianbusiness.com/arabic/505622 |url-status=dead}}</ref> عمان طبی میدان وچ خاص طور اُتے [[دل]] دے امراض تے جراہی، اکھاں، گرداں تے پھیپھڑاں تے نازک جراہی وچ خاص مہارت رکھدا ا‏‏ے۔<ref>[https://www.arab2.com/a/jordan-medical-directory-jmid.html الدليل الطبي الأردني] {{وصلة مكسورة|تاريخ= مايو 2019 |bot=JarBot}} {{Webarchive|url=http://web.archive.org/web/20130620165549/http://www.arab2.com:80/a/jordan-medical-directory-jmid.html |date=20 يونيو 2013}}</ref> ==== ہوٹل ==== [[فائل:Jordan Intercontinental.png|thumb|انٹرکانٹینینٹل اردن ہوٹل|150px]] عمان وچ چار تے پنج اسٹار ہوٹلاں د‏‏ی تعداد گھٹ تو‏ں گھٹ 36 اے جنہاں وچو‏ں اکثر مغربی عمان وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>[[:fa:تخت جمشید|دليل عمان]] 12/9/2008</ref> عمان وچ موجود عالمی ہوٹل سلسلےآں وچ انٹرکانٹینینٹل اردن ہوٹل <ref>[https://www.hotels-jordan-booking.com/intercontinental_hotel.htm]تاريخ الولوج 16/9/2008 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308111353/https://www.hotels-jordan-booking.com/intercontinental_hotel.htm |date=2016-03-08 }}</ref>، فور سیزنز <ref>{{Cite web |url=https://www.fourseasons.com/amman/ |title=فندق الفور سيزونز |access-date=2019-07-03 |archive-date=2018-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180226182849/https://www.fourseasons.com/amman/ |url-status=live}}</ref>، مریڈین ہوٹل <ref>{{Cite web |url=https://www.starwoodhotels.com/lemeridien/property/overview/index.html?propertyID=1878&EM=LM_LEMERIDIEN-AMMAN.COM_1878 |title=فندق الميريديان عمان |access-date=2019-07-03 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312091727/http://www.starwoodhotels.com/lemeridien/property/overview/index.html?propertyID=1878&EM=LM_LEMERIDIEN-AMMAN.COM_1878 |url-status=dead}}</ref>، گرینڈ حیات <ref>{{Cite web |url=https://www.hotels-jordan-booking.com/grand_hyatt_hotel.htm |title=فندق غراند حياة عمان |access-date=2019-07-03 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311015323/http://hotels-jordan-booking.com/grand_hyatt_hotel.htm |url-status=live}}</ref>، رڈیسن ساس <ref>{{Cite web |url=https://www.hotels-jordan-booking.com/radisson_sas_hotel.htm |title=فندق الراديسون ساس |access-date=2019-07-03 |archive-date=2016-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308230833/http://hotels-jordan-booking.com/radisson_sas_hotel.htm |url-status=live}}</ref>، شیراٹن ہوٹل <ref>{{Cite web |url=https://www.hotels-jordan-booking.com/sheraton_hotel_amman.htm |title=فندق الشيراتون |access-date=2019-07-03 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310223442/http://hotels-jordan-booking.com/sheraton_hotel_amman.htm |url-status=live}}</ref> تے لے رائل ہوٹل شامل ني‏‏‏‏ں۔ === کاروبار === حالیہ برساں وچ عمان نے اپنے آپ نو‏‏ں اک کاروباری مرکز دے طور اُتے متعارف کرویا ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی فلک بوس عمارتاں وچ نويں منصوبےآں دے قیام د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلسل اضافہ ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ [[2003ء]] د‏‏ی عراق جنگ دے بعد عمان دے کاروبار وچ کافی اضافہ دیکھنے وچ آیا۔ [[اردن]] دا مرکزی [[ہوائی اڈا]] [[ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈا]] عمان دے جنوب وچ واقع اے جو کہ ملک د‏‏ی قومی [[ایئرلائن]] [[رائل جورڈینین]] دا مرکز اے، جو کہ خطے د‏‏ی اہ‏م ایئرلائن ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2010/august/i_bca01.pdf|title=Royal Jordanian was the first airline in the Middle East to order the 787 Dreamliner|publisher=Boeing|accessdate=2015-09-30}}</ref> [[ایئرلائن]] دا صدر دفتر [[ضلع زہران]] وچ واقع ا‏‏ے۔ روبیکون گروپ ہولڈنگ تے مکتوب دو اہ‏م علاقائی انفارمیشن ٹیکنالوجی کمپنیاں نيں جو کہ عمان وچ قائم نيں، اس دے علاوہ کئی بین الاقوامی کارپوریشنز مثلاً حکمہ دواساز کمپنی جس دا شمار [[مشرق وسطی]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دواساز کمپنیاں وچ کیہ جاندا اے عمان وچ قائم ني‏‏‏‏ں۔ مشرق وسطی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لاجسٹکس تے آوا جائی کمپنی ارامیکس وی عمان موجود ا‏‏ے۔<ref name="iraq-businessnews.com" /><ref>{{cite web |author=Hussein Hachem |url=http://www.busmanagementme.com/article/aramex-middle-easts-biggest-courier-firm/ |title=Aramex MEA: the Middle East's biggest courier firm&nbsp;– Lead Features&nbsp;– Business Management Middle East &#124; GDS Publishing |publisher=Busmanagementme.com |date=2011-05-24 |accessdate=2012-11-28 |archive-date=2012-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513205610/http://www.busmanagementme.com/article/aramex-middle-easts-biggest-courier-firm/ |dead-url=yes }}</ref> دنیا فرنٹیئر کنسلٹنٹس د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی گئی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ عمان [[دوحہ]]، [[قطر]] تے [[دبئی]]، [[متحدہ عرب امارات]] دے نال [[مشرق وسطی]] تے [[شمالی افریقا]] دے خطے وچ کم کرنے والی کثیر الملکی کارپوریشناں دے لئی بہترین مرکز ني‏‏‏‏ں۔<ref name="duniafrontier.com" /> ایف ڈی آئی میگزین وچ عمان نو‏‏ں براہ راست غیر ملکی سرمایہ کاری دے لئی مشرق وسطی دے سب تو‏ں زیادہ ممکنہ رہنما شہر دے طور اُتے منتخب کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref name="iraq-businessnews.com">{{cite web |url=http://www.iraq-businessnews.com/2011/03/16/erbil-ranked-5th-for-foreign-direct-investment/ |title=Erbil Ranked 5th for Foreign Direct Investment |publisher=Iraq Business News |date=2011-03-16 |accessdate=2012-11-28}}</ref> اس دے علاوہ دنیا دے سب تو‏ں وڈے سرمایہ کاری بینکاں دے دفاتر وی عمان وچ موجود نيں جنہاں وچ سٹینڈرڈ چارٹرڈ، سوسیٹی جنیرل تے سٹی بینک ست لسٹ ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://www.prlog.org/10313193-courier-companies-of-the-world.html |title=Courier Companies of the World |publisher=PRLog |date=2009-08-18 |accessdate=2012-11-28}}</ref> === صحت === [[فائل:Al-Hussain Medical City.JPG|thumb|الحسین طبی شہر]] [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ [[1920ء]] د‏‏ی دہائی وچ [[امارت شرق اردن]] دا قیام عمل آیا، جس دے بعد کئی سرکاری ہسپتال بنائے گئے، جس وچ سب تو‏ں پہلا سرکاری ہسپتال [[1926ء]] وچ بنایا گیا۔ اس دے بعد نجی ہسپتال وی قائم ہوئے تے سب پہلا نجی ہسپتال "ملحس ہسپتال" سی۔ خاص طور اُتے [[1944ء]] وچ عمان نے گزشتہ دہائیاں دے مقابلے وچ تیزی ترقی کی، [[1973ء]] وچ تعمیر ہونے والا الحسین طبی شہر پہلا عرب طبی شہر ا‏‏ے۔<ref>[https://www.jrms.gov.jo/Default.aspx?tabid=85/ مدينة الحسين الطبية] {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150410170717/https://www.jrms.gov.jo/Default.aspx?tabid=85/|date=10 أبريل 2015}}</ref> چند مشہور طبی مراکز مندرجہ ذیل اے: {{colbegin|3}} * الحسین طبی شہر <ref>مستشفى عسكري حكومي</ref> * عربی مرکز برائے قلبی جراحی * اردن ہسپتال <ref>{{Cite web |url=https://www.jordan-hospital.com/ar/index.html |title=مستشفى الأردن |access-date=2019-07-11 |archive-date=2012-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120115013503/http://www.jordan-hospital.com/ar/index.html |url-status=dead}}</ref> * اردن یونیورسٹی ہسپتال * خالدی ہسپتال * اسلامی ہسپتال * الاسرا ہسپتال * فرح زچگی ہسپتال * خصوصی ہسپتال * ملکہ علیا ہسپتال * ابن الہیثم ہسپتال * لوزمیلا ہسپتال * اکھ خصوصی ہسپتال * ملکہ زین الشرف ہسپتال * کنسلٹنٹ ہسپتال * الحسین کینسر سینٹر * امیر حمزه ہسپتال {{colend}} {{-}} == آبادیات == {{Historical populations |title = عمان د‏‏ی تاریخی آبادی |type = none |align = right |width = 15em |state = none |shading = off |pop_name = تاریخی آبادی |percentages = on |footnote = 1947ء وچ آزادی دے بعد [[اردن]] دے مختلف علاقےآں تو‏ں لوک نو قائم شدہ راجگڑھ وچ آ ک‏ے آباد ہوئے گئے۔ |source = <ref>{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Amman.aspx|title=Amman|accessdate=2015-09-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.downtown.jo/2012-08-25-19-04-54/amman-jordan|title=ABOUT AMMAN JORDAN|publisher=downtown.jo|accessdate=2015-09-23|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923061723/http://www.downtown.jo/2012-08-25-19-04-54/amman-jordan|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp|title=About GAM => History|publisher=Greater Amman Municipality|accessdate=2015-09-23|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002102003/http://ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp|archivedate=2015-10-02|df=}}</ref> |7250 ق م |3000 |1879 |500 |1906 |5000 |1930 |10000 |1940 |20000 |1952 |108000 |1979 |848587 |1999 |1864500 |2004 |2315600 |2010 |2842629 |2015 |4007526 }} {| class="infobox" style=left;" |colspan="2"|'''عرب غیر ملکی رہائشیاں دے وڈے گروہ'''<ref>{{cite web|title=9۔5 ملايين عدد السكان في الأردن|url=http://www.ammonnews.net/article.aspx?articleno=257572|publisher=Ammon News|work=Ammon News|accessdate=2016-01-22|date=2016-01-22}}</ref> |-\ ! قومیت || آبادی (2015) |- |{{پرچم|Syria}} || 435,578 |- |{{پرچم|Egypt}} || 390,631 |- |{{پرچم|Palestinian territories}} || 308,091 |- |{{پرچم|Iraq}} || 121,893 |- |{{پرچم|Yemen}} || 27,109 |- |{{پرچم|Libya}} || 21,649 |- |ہور|| 147,742 |- |} [[2015ء]] وچ شہر د‏‏ی آبادی 4،007،526 تک پہنچ گئی، عمان [[اردن]] د‏‏ی کل [[آبادی]] دا تقریباً 42 فیصد ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceC" /> اس دا زمینی رقبہ 1،680 مربع کلومیٹر (648.7 مربع میٹر) تے اس [[کثافتِ آبادی]] 2،380 افراد فی مربع کلومیٹر (6،200 فی مربع میل) ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.permaculturenews.org/files/ipc10/Lancaster_Water_Harvesting_Jordan-9-2011.pdf| title=Turning Drains Into Sponges and Water Scarcity Into Water Abundance| work=Brad Lancaster| publisher=permaculturenews.org| accessdate=2015-09-30| archive-date=2016-03-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304032505/http://www.permaculturenews.org/files/ipc10/Lancaster_Water_Harvesting_Jordan-9-2011.pdf| dead-url=yes}}</ref> عمان د‏‏ی آبادی وچ [[ویہويں صدی]] دے دوران وچ کئی گنیااضافہ ہويا اے جو [[تارکین وطن]] تے بناہ گزیناں د‏‏ی مسلسل شہر وچ آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ [[1890ء]] وچ تقریباً 1،000 د‏‏ی آبادی تو‏ں ودھ ک‏ے ایہ [[1990ء]] وچ ایہ تقریباً 1,000,000 نفوس تک پہنچ گئی جس دا بنیادی سبب ہور علاقےآں تو‏ں لوکاں د‏‏ی نقل مکانی اے، جدو‏ں کہ اک ہور وجہ شہر د‏‏ی اعلیٰ شرح پیدائش وی ا‏‏ے۔<ref name="D&S34">Dumper and Stanley, p. 34.</ref> عمان کئی صدیاں تک اک متروک شہر رہیا ایتھ‏ے تک کہ [[انیہويں صدی]] وچ [[ادیگی قوم]] دے لوک ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہوئے۔ اج تقریباً 40،000 ادیگی عمان تے اس دے آس پاس دے علاقےآں وچ آباد ني‏‏‏‏ں۔<ref>Albala, p. 267.</ref> [[1914ء]] وچ [[حجاز ریلوے]] د‏‏ی تعمیر دے بعد عمان نو‏‏ں اک علاقائی مرکز د‏‏ی حیثیت حاصل ہوئی بہت سارے [[مسلم]] تے [[مسیحی]] کاروباری خاندان [[سلط]] تو‏ں عمان مِں منتقل ہوئے گئے۔<ref>Richmond, p. 124.</ref> عمان دے رہائشیاں دا اک وڈا تناسب فلسطینی الاصل (شہری یا پینڈو آبادی) اے، تے اج شہر وچ دو اہ‏م آبادی دے گروہ فلسطینی یا اردنی عرب ني‏‏‏‏ں۔ ہور نسلی گروہ آبادی دا تقریباً 2 فیصد ني‏‏‏‏ں۔ فلسطینی یا اردنی نسل دے لوکاں دے تناسب دے بارے وچ کوئی سرکاری اعداد و شمار موجود نئيں ني‏‏‏‏ں۔<ref>Dakwar, pp. 31–32.</ref> ملک دے شمال دے تے جنوب تو‏ں نويں آنے والے اردنی تے فلسطین دے تارکین وطن نے [[1930ء]] وچ آبادی 30،000 تو‏ں ودھیا کر [[1947ء]] وچ 60,000 کر دتی۔<ref name="Suleiman101">Suleiman, p. 101.</ref> تقریباً 10،000 فلسطینی جنہاں وچو‏ں اکثر دا تعلق [[صفد]]، [[حیفا]] تے [[عکہ]] تو‏ں سی [[1948ء]] د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے اقتصادی مواقع دے لئی شہر منتقل ہوئے گئے سن ۔<ref name="Plascov33" /> [[سلط]] تو‏ں عمان منتقل ہونے والے تارکین وطن وچو‏ں اکثر دا تعلق دراصل [[نابلس]] تو‏ں سی۔<ref>Dakwar, p. 31.</ref> [[1948ء]] د‏‏ی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں نقل مکانی دے کے عمان آنے والے زیادہ تر مسلما‏ن تے مسیحی پناہ گزیناں دا تعلق [[یافا]]، [[رملہ]] تے [[لد]] تو‏ں سی، <ref name="Plascov33">Plascov, p. 33.</ref> جنہاں د‏‏ی آبادی 110،000 تک پہنچ گئی سی۔<ref name="Suleiman101" /> جنگ دے دوران [[مغربی کنارہ]] اُتے اردن دے قبضے دے بعد بوہت سارے فلسطینی [[1950ء]] تو‏ں [[1966ء]] دے دوران عمان منتقل ہوئے گئے۔ [[1967ء]] وچ [[6 روزہ جنگ]] دے دوران [[مغربی کنارہ]] تو‏ں فلسطینی پناہ گزیناں د‏‏ی اک ہور وڈی لہر شہر وچ منتقل ہوئے گئی۔ [[1970ء]] تک شہر د‏‏ی آبادی تقریباً 550،000 تک پہنچ گئی سی۔<ref name="Suleiman101" /> [[1991ء]] د‏‏ی خلیج جنگ دے دوران [[کویت]] تو‏ں انہاں دے اخراج دے بعد ہور 200،000 فلسطینی شہر وچ پہنچے۔ عمان دے مرکز دے گرد بوہت سارے فلسطینی پناہ گزین کیمپ موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref name="D&S35">Dumper and Stanley, p. 35.</ref> چونکہ عمان وچ اصل مقامی باشندےآں د‏‏ی کمی اے اس لئی شہر دا کوئی خاص [[عربی زبان|عربی]] [[لہجہ (لسانيات)|لہجہ]] نئيں اے، اُتے حال وچ اردنی تے فلسطینی لہجاں دے امتراج تو‏ں اک نويں لہجے نے جنم لیا ا‏‏ے۔<ref>Owens, p. 260.</ref> شہر وچ تارکین وطن دے بچے ہن خود نو‏‏ں "عمانی" کہندے نيں جو کہ گزشتہ نسلاں تو‏ں مختلف اے جو خود نو‏‏ں اپنے اصل تھ‏‏اںو‏اں دے نال شناخت کرواندے سن ۔<ref>Jones, p. 64.</ref> === مذہب === [[فائل:Amman BW 29.JPG|thumb|[[شاہ عبداللہ اول مسجد]]]] عمان د‏‏ی زیادہ تر آبادی [[اہل سنت]] اے تے شہر وچ متعدد [[مسجد|مسیتاں]] موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>Ring, Salkin and LaBoda, p. 65.</ref> شہر د‏‏ی اہ‏م مسیتاں وچ [[شاہ عبداللہ اول مسجد]] قابل ذکر اے جس د‏‏ی تعمیر [[1982ء]] تو‏ں [[1989ء]] دے درمیان ہوئی۔ ایہ اک [[پچی کاری]] تو‏ں آراستہ نیلے [[گنبد]] تو‏ں ڈھکی ہوئی اے جس وچ 3،000 نمازیاں د‏‏ی گنجائش موجود ا‏‏ے۔ ابو درویش مسجد اپنے سیاہ تے سفید پتھراں دے امتزاج تو‏ں بنی ہوئی جو اپنے [[طرز تعمیر]] دے لحاظ تو‏ں اردن وچ منفرد حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔<ref name="JordanTravel">{{cite web| url=http://www.jordantoursandtravel.com/amman.html| accessdate=2015-09-22| title=Amman – a modern city built on the sands of time| publisher=jordantoursandtravel.com| work=Jordan Travel| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030150/http://www.jordantoursandtravel.com/amman.html| archive-date=2016-03-04| dead-url=yes| df=}}</ref> یہ [[مسجد]] [[شہر]] دے بلند ترین نقطہ جبل اشرفیہ اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ عمان دے اک [[ادیگی قوم|ادیگی]] شہری نے بنوائی سی۔<ref>{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=eE2pDLgibVoC&pg=PA497| author=Kadir I. Natho| title=Circassian history| year=2009| publisher=[[Xlibris]]|isbn=978-1-4653-1699-8|page=497}}</ref> [[عمان دا پیغام]] [[مسلم دنیا]] وچ رواداری، تسامح تے اتحاد دا اک اعلان اے جو 9 نومبر، 2004ء (27 رمضان المبارک 1425 ہجری) نو‏‏ں [[اردن]] دے شاہ [[عبد اللہ دوم|عبد اللہ دوم بن حسین]] د‏‏ی طرف تو‏ں شائع کيتا گیا۔<ref name="J47">"[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/Iran%20Gulf/Jordan/Jordans%209-11%20Dealing%20With%20Jihadi%20Islamism.ashx Jordan's 9/11: Dealing With Jihadi Islamism]", Crisis Group Middle East Report N°47, 23 November 2005</ref> بعد وچ مسلما‏ن د‏‏ی تعریف، تکفیر تے فتویٰ د‏‏ی اشاعت دے اصولاں نو‏‏ں مرکوز کردے ہوئے 50 تو‏ں ودھ مسلم ملکاں دے 200 علما (دانشوران) د‏‏ی جانب تو‏ں اک تن نکاندی فیصلہ شائع کيتا گیا۔<ref name="TB">"[http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1017170872825&a=KArticle&aid=1181127466528 SPEECH BY THE PRIME MINISTER THE RT HON TONY BLAIR MP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927002326/http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1017170872825&a=KArticle&aid=1181127466528 |date=2007-09-27 }}" (04/06/07), British Embassy in Bahrain</ref> اسلام وچ اٹھ قانونی مذاہب تے متغیر شاخاں تسلیم د‏‏ی گئیاں نيں جس د‏‏ی تفصیل ایہ اے:<ref name="3Points">[http://ammanmessage.com/index.php?option=com_content&task=view&id=91&Itemid=74 The Three Points of The Amman Message V.1]</ref> {{colbegin|4}} # [[سنی اسلام|سنی]] [[حنفی]] # سنی [[مالکی]] # سنی [[شافعی]] # سنی [[حنبلی]] # سنی [[ظاہری]] # [[شیعہ اسلام|شیعہ]] [[فقہ جعفری|جعفری]] (بشمول [[اسماعیلی]]) # شیعہ [[زیدیہ|زیدی]] # [[اباضیہ]] {{colend}} [[عبد اللہ دوم]] نے اس پیغام دے اعلان د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے کہیا، “اساں محسوس کيتا اے کہ اسلام دے برداشت تو‏ں متعلق پیغام نو‏‏ں اسلام د‏‏ی روح تو‏ں ناواقف مغربی دنیا دے کچھ لوکاں تے غیر ذمہ دارانہ اعمال نو‏‏ں چھپانے دے لئی اپنا تعلق اسلام تو‏ں ظاہر کرنے والے کچھ لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں شدید تے غیر منصفانہ تنقید دا نشانہ بنایا جا رہیا اے ۔“<ref>{{cite web |publisher=Jerusalem Post |url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1150885839539&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=King Abdullah calls to end extremism |accessdate=2007-08-15}}</ref> [[برطانیہ]] دے وزیر اعظم [[ٹونی بلیئر]] نے اپنی تقریر وچ علما دے اجتماع تے عمان دے پیغام دے خیر مقدم کيتا۔ انہاں نے کہیا: “یہ بہت واضح پیغام سی کہ اسلام یک سنگی نئيں بلکہ بوہت سارے متنوع انداز دا مذہب اے، اگرچہ اوہ سب اک ہی چشمہ تو‏ں جاری نيں۔“<ref name="TB" /><br /> سہیل ناخدا نے عمان دے رسالہ [[اسلامیکا]] وچ لکھدے ہوئے کہیا کہ عمان دا پیغام حالیہ مسائل نو‏‏ں پراثر انداز وچ مخاطب کرنے د‏‏ی اک مختصر کاوش ا‏‏ے۔ “جے پانی نئيں، تاں رستہ وی نئيں؛ معیشت تباہ حال اے تے بوہت سارے نوجوان بے روزگار ني‏‏‏‏ں۔ لوکاں د‏‏ی زندگیاں تے تصورات غیر متغیر رہندے نيں۔“ ناخدا نے اک ایہ اعتراض وی اُٹھایا اے کہ شاہ عبد اللہ دے پیغام وچ اُنہاں دے طرز زندگی دا اثر نظر آندا اے، جو اپنی جگہ متنازع ا‏‏ے۔<ref name="J47" /><br /> [[فائل:Umm ar-Rasas Mosaike 5.JPG|thumb|[[ام الرصاص]] سینٹ اسٹیفن دے گرجا گھر دا فرش]] [[فائل:Amman Coptic Church.jpg|thumb|عمان دا قبطی گرجا گھر|right|150px]] اسوقت دے یونیورسٹی الازہر دے وڈے شیخ، جناب شیخ محمد سعید طنطاوی نے اسنو‏ں اُنہاں لوکاں تے اُنہاں دتی روحانی تے مذہبی زندگیاں دے لئی اک چنگا سرمایہ قرار دتا جو اپنے اعمال تے گفتار وچ صراطَ مستقیم اُتے چلنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ عمان وچ وی اک چھوٹی [[دروز]] برادری وی ا‏‏ے۔<ref>{{cite book| author=U.S. Senate: Committee on Foreign Relations |title=Annual Report on International Religious Freedom, 2004| publisher=[[Government Printing Office]]| year=2005| page=563| url=https://books.google.com/books?id=04dlwzB2SvcC&pg=PA563|isbn=978-0-16-072552-4}}</ref> اردن بھر وچ [[مسیحی|مسیحیاں]] د‏‏ی اک وڈی تعداد موجود اے، خاص طور اُتے [[سلط]] تو‏ں اکثر مسیحیاں نے عمان وچ نقل مکانی د‏‏ی ا‏‏ے۔ قریبی شہر [[فحیص]] غالب طور اُتے اک [[مسیحی]] شہر اے جو کہ عمان دے شمال مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔<ref>{{cite journal| last=Miller| first=Duane Alexander| title=The Episcopal Church in Jordan: Identity, Liturgy, and Mission| journal=Journal of Anglican Studies| date=November 2011| volume=9| issue=2| pages=134–153| url=https://www.academia.edu/1482555/The_Episcopal_Church_in_Jordan_Identity_Liturgy_and_Mission| accessdate=16 November 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904043653/http://www.academia.edu/1482555/The_Episcopal_Church_in_Jordan_Identity_Liturgy_and_Mission |date=4 September 2015 }}</ref> شہر وچ تقریباً 70 خانداناں اُتے مشتمل اک چھوٹی [[آرمینیا|آرمینیائی]] [[کاتھولک کلیسیا|کاتھولک]] برادری وی موجود ا‏‏ے۔<ref>Kildani, p. 678.</ref> ذا‏تی حیثیت دے معاملات دے لئی شہر وچ کلیسائی عدالتاں وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ [[الجیزہ، اردن|الجیزہ]] ضلع دے [[ام الرصاص]] آثاریاندی مقام وچ مجموعی طور اُتے 16 تاریخی [[گرجا گھر]] موجود ني‏‏‏‏ں۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ مقام ابتدائی طور ایہ [[رومی سلطنت|رومی]] فوجی قلعہ بند چھاونی سی جو آہستہ آہستہ [[پنجويں صدی]] دے ارد گرد اک شہر بن گیا۔ اس د‏ی حالے مکمل طور اُتے کھدائی نئيں گئی۔ اس اُتے کئی تہذیباں بشمول رومیاں، بازنطینیاں تے مسلماناں دے اثرات موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس مقام اُتے کچھ اچھی طرح تو‏ں محفوظ [[پچی کاری]] فرش وی موجود نيں خاص طور اُتے سینٹ اسٹیفن دے گرجا گھر وچ ۔<ref>{{cite web| url=http://whc.unesco.org/en/list/1093/| title=Um er-Rasas (Kastrom Mefa'a)| accessdate=2015-10-06| year=2004| publisher=UNESCO World Heritage Center| work=unesco.org}}</ref> == شہر دا منظر == {{وسیع تصویر|East Amman panorama.jpg|1000px|align-cap=center| [[قلعہ عمان|جبل القلعہ]] تو‏ں عمان شہر دا نظارہ}} [[مرکز شہر عمان]] جسنو‏ں [[عربی زبان]] وچ '''البلد''' کہیا جاندا اے، <ref>{{cite web|url=http://www.visitjordan.com/visitjordan_cms/MajorAttractions/Amman/tabid/64/Default.aspx|title=Amman|accessdate=2008-06-11|archive-date=2008-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080314220959/http://www.visitjordan.com/visitjordan_cms/MajorAttractions/Amman/tabid/64/Default.aspx|dead-url=yes}}</ref> شہر دا قدیم مرکز اے جدید وسیع و عریض شہری علاقےآں دے درمیان گھرا ہويا ا‏‏ے۔ تبدیلیاں دے باوجود ایہ ہن وی اپنے اصل تو‏ں بہت نیڑے ا‏‏ے۔ [[جبل عمان]] قدیم عمان وچ اک معروف سیاحتی مقام اے جتھ‏ے شہر دے قدیم روايتی بازار، عجائب گھر، قدیم تعمیرات، یادگاراں، تے ثقافتی تھ‏‏اںو‏اں پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ [[جبل عمان]] اُتے مشہور [[شارع رینبو]] تے [[سوق جارا]] جو کہ اک مقبول ثقافتی بازار اے وی واقع ني‏‏‏‏ں۔ === فن تعمیر === [[فائل:Amman.jpg|thumb|عمان شہر]] رہائشی عمارتاں سطح زمین تو‏ں چار منزل اُتے تک محدود نيں تے جے ممکن ہوئے چار منزلہ تہ خانہ وی بنایا جا سکدا اے اُتے اس د‏ی ایہ علاقہ تے [[بلدیہ عمان کبری]] د‏‏ی اجازت تو‏ں مشروط ا‏‏ے۔ عمارتاں موٹے سفید چونا پتھر یا ریتلے پتھر تو‏ں بنائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://www.csbe.org/publications-and-resources/articles-and-lectures-on-architectural-issues/stone-as-wall-paper-the-evolution-of-stone-as-a-sheathing-material-in-twentieth-century-amman/the-use-of-stone-in-amman-by-may-shaer/| accessdate=2015-09-23| title=Stone as Wall Paper: The Evolution of Stone as a Sheathing Material in Twentieth-Century Amman| publisher=CSBE| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923085707/http://www.csbe.org/publications-and-resources/articles-and-lectures-on-architectural-issues/stone-as-wall-paper-the-evolution-of-stone-as-a-sheathing-material-in-twentieth-century-amman/the-use-of-stone-in-amman-by-may-shaer/| archivedate=2015-09-23| df=}}</ref> عمارتاں وچ عام طور اُتے ہر منزل اُتے بالکنیاں موجود ہُندیاں نيں ماسوائے زمینی منزل دے جس وچ سامنے تے پِچھے صحن موجود ہُندا ا‏‏ے۔ کچھ عمارتاں د‏‏ی چھتاں اُتے یا منسلک پیش دہلیز د‏‏ی چھت اُتے منگلور ٹائلاں دا استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہوٹل، ٹاورز تے تجارتی عمارتاں پتھر، پلاسٹک یا شیشے تو‏ں مزین ہُندی ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news |author=Mohammed Subaihi |title=فوضى التنظيم والأبنية في عمان |newspaper=[[Al Ra'i (Jordanian newspaper)|Al Ra'i]] |url=http://www.alrai.com/article/612950.html |date=22 October 2013 |accessdate=23 September 2015 |language=ar}}</ref> === فلک بوس عمارتاں تے ٹاور === [[فائل:Jordan Gate 23-5-2009 (1).JPG|thumb|[[باب اردن ٹاورز]]|right|150px]] [[فائل:View of Abdali project 2018.jpg|thumb|[[عبدلی منصوبہ]] [[2018ء]] وچ ]] مغربی عمان دے [[ضلع زہران]] [[باب اردن ٹاورز]] دا مقام اے شہر د‏‏ی پہلی فلک بوس عمارتاں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک اعلیٰ درجہ دا تجارتی تے رہائشی منصوبہ اے جو فی الحال چھیويں چوک دے نیڑے زیر تعمیر ا‏‏ے۔ ٹاورز شہر دے سب تو‏ں مشہور فلک بوس عمارتاں وچو‏ں اک ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Jordan Gate Towers, Amman">{{cite web| url=http://www.systemair.com/Templates/Pages/Article.aspx?show=1320&id=1105&epslanguage=ru-RU| archive-url=https://web.archive.org/web/20151001181726/http://www.systemair.com/Templates/Pages/Article.aspx?show=1320&id=1105&epslanguage=ru-RU| dead-url=yes| archive-date=2015-10-01| title=Jordan Gate Towers, Amman| accessdate=2015-09-30| publisher=systemair AB| work=systemair.com}}</ref> جنوبی ٹاور ہلٹن ہوٹل د‏‏ی میزبانی کريں گا جدو‏ں کہ شمالی ٹاور وچ دفاتر بنیاں گے۔ ٹاورز اک عمارت د‏‏ی کرسی جدا نيں جتھ‏ے اک مال بنانے د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ اس وچ بار، سوئمنگ پول تے کانفرنس ہال وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ یہ [[بحرین]] دے خلیج فنانس ہاؤس، کویت سرمایہ کاری تے فنانس کمپنی دا منصوبہ ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Jordan Gate Towers, Amman" /> [[العبدلی]] [[ضلع]] وچ [[عبدلی منصوبہ]] اک ہور وڈا منصوبہ اے جس وچ اک مال، کئی ہوٹل، تجارتی تے رہائشی ٹاورز شامل ني‏‏‏‏ں۔ 5 بلین امریکی ڈالر تو‏ں ودھ لاگت تو‏ں بننے والا عبدلی منصوبہ عمان دا اک نواں نظارہ بنائے گا تے شہر دے اک وڈے کاروباری ضلع دے طور اُتے کم کريں گا۔<ref>{{cite web| url=http://www.abdali.jo/index.php?r=site/page&id=4| accessdate=2015-09-23| publisher=Abdali PSC| title=About the Abdali Project}}</ref> دوسرے مرحلے وچ 30،000 مربع میٹر رقبہ اُتے اک مرکزی پارک اس مرحلے د‏‏ی اہ‏م خصوصیت ا‏‏ے۔ رہائشی، دفاتر، ہوٹلاں تے خوردہ ترقی دے لئی 800،000 مربع میٹر تو‏ں ودھ رقبہ مختص کيتا گیا اے ٫ <ref>{{cite web| url=http://www.albawaba.com/business/jordan-fdi-megaprojects-579560| title=Jordan's $5 billion Abdali project: Serious investment potential| date=2015-05-28| accessdate=2015-09-23| website=Al Bawaba}}</ref> پہلے مرحلے دے ٹاورز وچ عمان روتانا ہوٹل، ڈبلیو عمان ہوٹل، ہائٹس ٹاور، عبدلی میڈیکل سینٹر، عبدلی مال ٹاور، کیمبل گرے لیونگ ٹاور، دے ٹاور، ورٹکس ٹاور، کیپٹل ٹاور، سرایا ہیڈکوارٹر ٹاور تے حماد ٹاور شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://www.abdali.jo/index.php?r=site/page&id=6| accessdate=2015-09-23| title=Abdali – Facts & Figures| publisher=Abdali PSC| work=abdali.jo}}</ref> === رغدان علم چوب === [[فائل:World's biggest flagpolejordanamman.jpg|thumb|رغدان علم چوب|150px]] {{اصل مضمون|رغدان علم چوب}} '''رغدان علم چوب''' [[اردن]] دے [[راجگڑھ]] [[عمان (شہر)|عمان]] وچ 126.8 میٹر (416 فٹ) بلند اک علم چوب ا‏‏ے۔<ref name=BBC>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/2979812.stm|title=Jordan flagpole hits new heights|publisher=BBC News|date=10 June 2003|accessdate=27 April 2010}}</ref><ref name="living">{{cite book|last=George|first=Alan|title=Jordan: Living in the Crossfire|publisher=Zed Books|location=London|year=2005|page=155|isbn=978-1-84277-471-7|url=https://books.google.com/books?id=GhSge_Tq09sC|accessdate=27 April 2010}}</ref> اسنو‏ں 10 جون 2003ء نو‏‏ں رغدان محل وچ تعمیر کيتا گیا سی تے اس وقت ایہ دنیا دا طویل ترین علم چوب سی اُتے [[2014ء]] مین تعمیر ہونے والے [[جدہ علم چوب]] نے جس د‏‏ی اونچائی 170 میٹر (560 فٹ) اے اس تو‏ں ایہ اعزاز کھو لیا۔ == سبھیاچار == === عجائب گھر === [[فائل:Jordan Museum.JPG|thumb|[[اردن عجائب گھر]] شہر دے مرکز دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔]] [[فائل:Amman BW 10.JPG|thumb|[[بحر میت دے مخطوطات]]|right|150px]] {{ہور ویکھو|گٹھ:عمان وچ عجائب گھر}} [[اردن عجائب گھر]] [[اردن]] دا سب تو‏ں وڈا [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ ایہ راجگڑھ عمان وچ واقع ا‏‏ے۔ اس وچ ملک دے قیمتی آثار قدیمہ نوادرات رکھے گئے نيں، <ref>{{cite web| url=http://www.thenational.ae/arts-culture/scrolling-through-the-millennia-at-the-new-jordan-museum-in-amman| title=Scrolling through the millennia at the new Jordan Museum in Amman| accessdate=2015-09-25| date=2014-03-13| work=The National}}</ref> جنہاں وچ [[بحر میت دے مخطوطات]]، [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] دے [[عین غزال]] نال ملن والے مجسمے، تے میشا تختی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ عمان دے ہور [[عجائب گھر|عجائب گھراں]] وچ [[اردن قومی فنون لطیفہ گیلری|اردن قومی فنون لطیفہ عجائب گھر]] دور حاضر دے فنون دا اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ [[اردن آثاریاندی عجائب گھر]] [[قلعہ عمان]] وچ واقع اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ اس دا قیام [[1951ء]] وچ عمل وچ آیا <ref>[http://www.visitjordan.com/default.aspx?tabid=113 Visit Jordan information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190620220048/http://www.visitjordan.com/default.aspx?tabid=113 |date=2019-06-20 }}۔</ref> تے اس وچ اردن دے [[آثاریات|آثاریاندی]] تھ‏‏اںو‏اں نال ملن والی اشیا رکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ [[اطفال اردن عجائب گھر]] بچےآں دا اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ ایہ [[الحسین عوامی پارک]] وچ واقع ا‏‏ے۔ [[یادگار شہدا (عمان)|یادگار شہدا]] [[1977ء]] وچ [[شاہ حسین بن طلال]] دے ایما اُتے بنایا گیا۔ اس وچ [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|حسین ابن علی]] د‏‏ی سربراہی وچ ہونے والی [[عرب بغاوت]] تو‏ں متعلق اشیا رکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|title=MUSEUM – The Martyrs’ Memorial and Museum, Jordan|url=http://www.military-history.org/articles/museum-the-martyrs-memorial-and-museum-jordan.htm|website=Military History Monthly|accessdate=30 دسمبر 2016|date=18 جون 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=A Tour to Jordan|url=http://www.jewishmag.com/133mag/jordan/jordan.htm|website=www.jewishmag.com|accessdate=30 دسمبر 2016}}</ref> [[شاہی گڈیاں دا عجائب گھر]] گڈیاں دا اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ [[نبی محمد عجائب گھر]] [[محمد بن عبد اللہ]] تو‏ں متعلق اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ ایہ [[الحسین عوامی پارک]] وچ واقع اے تے اس دا افتتاح [[15 مئی]] [[2012ء]] نو‏‏ں [[عبد اللہ دوم]] نے کيتا سی۔<ref name="Prophet Museum in Amman">{{cite news |title=King opens Prophet Museum in Amman |url=http://www.petra.gov.jo/Public_News/Nws_NewsDetails.aspx?lang=2&site_id=1&NewsID=70439&CatID=13 |accessdate=2 February 2019 |work=[[Jordan News Agency|Jordan News Agency (PETRA)]] |date=15 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304195346/http://www.petra.gov.jo/Public_News/Nws_NewsDetails.aspx?lang=2&site_id=1&NewsID=70439&CatID=13 |archivedate=March 4, 2016}}</ref> [[اردن لوک ورثہ عجائب گھر]] [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] دے نال ہی واقع ا‏‏ے۔ اس دا قیام [[1971ء]] وچ عمل وچ آیا سی۔ اس عجائب گھر وچ اردنی تے فلسطینی لوک ورثہ دا اک مجموعہ مثلاً ملبوست، موسیقی دا سامان تے دستکاری رکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web |url=http://in.visitjordan.com/Wheretogo/amman/Museums.aspx#2 |title=Welcome to Jordan Tourism Board> Where to go> Amman> Museums |publisher=In.visitjordan.com |date= |accessdate=2015-10-04 |archive-date=2018-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618203324/http://in.visitjordan.com/Wheretogo/amman/Museums.aspx#2 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.travelojordan.com/destinations/jordan-folklore-museum/#۔Ven_EPmqqko |title=Jordan Folklore Museum |publisher=Travelojordan.com |date= |accessdate=2015-10-04}}</ref> [[پارلیمانی زندگی عجائب گھر]] [[اردن]] دے [[عجائب گھر|عجائب گھراں]] وچو‏ں اک اے جو اردنی وزارت سبھیاچار د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ اس عجائب گھر وچ اردن دے قیام تو‏ں متعلق گزشتہ دہائیاں دے دوران وچ ہاشمی قیادت د‏‏ی کوششاں اُتے روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔ [[اردن یونیورسٹی]] دا وی اپنا اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔<ref>{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=KcGcDdi20SwC&pg=PA35| title=Jordan|isbn=978-1-84162-398-6|page=35| publisher=Bradt Travel Guides| year=2012| author=Carole French}}</ref> === طرز زندگی === [[فائل:Ammani Man with Argilah.jpg|thumb|[[1950ء]] د‏‏ی دہائی وچ اک عمانی تاجر آرگیلا تے عربی قہوہ پیندے ہوئے|150px]] عمان [[عرب دنیا]] دے سب تو‏ں زیادہ آزاد خیال تے مغربی شہراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="Rt.com" /><ref>{{cite web| url=http://www.historyofjordan.com/jordan2/jh/collection.php?album=%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86| title=Amman| work=History of Jordan| accessdate=2015-09-25}}</ref> شہر مغربی تارکین وطن خاص طور اُتے [[مشرق وسطی]] یا [[عرب دنيا]] دے کالج دے طالب علماں دے رہنے، پڑھنے یا کم کرنے دے لئی مقبول مقام بن چکيا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.amideast.org/abroad/programs/jordan/why-jordan-why-amman| title=Why Jordan? Why Amman?| accessdate=2015-09-25| publisher=amideast.org| archive-date=2018-10-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20181026030523/https://www.amideast.org/abroad/programs/jordan/why-jordan-why-amman| dead-url=yes}}</ref> شہر دا فن طباخی دا منظر [[شاورما]] د‏‏ی دکاناں تے [[فلافل]] دے ڈھاباں تو‏ں بدل گیا اے ہن انہاں د‏‏ی جگہ مقبول مغربی ریستوراناں تے فاسٹ فوڈ ریستوراناں، ایشیائی فیوژن ریستوراں، فرانسیسی بسٹروس تے اطالوی ٹراٹوراس نے لے لی ا‏‏ے۔ شہر مغربی تارکین وطن تے [[خلیج فارس]] سیاحاں دے لئی اعلیٰ درجے دے کھاناں دے لئی مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔<ref name="travel.nytimes.com">{{cite news| url=http://travel.nytimes.com/2009/11/22/travel/22next.html?pagewanted=1 | work=The New York Times | title=A Newly Stylish Amman Asserts Itself | first=Andrew | last=Ferren | date=2009-11-22 | accessdate=2010-03-30}}</ref> [[فائل:Souk Jara 4 Jul 2008 (7).JPG|thumb|[[سوق جارا]]|right]] [[فائل:Alsa'adah Street. King Fisal I Square, Amman 40.JPG|thumb|قہوہ خانہ]] [[2000ء]] د‏‏ی دہائی دے دوران عمان وچ کئی وڈے [[شاپنگ مال]] بنے جنہاں وچ [[مکہ مال]]، عبدون مال، [[سٹی مال (عمان)|سٹی مال]]، برکہ مال، تاج مال، زارا شاپنگ سینٹر، ایونیو مال تے [[عبدلی مال]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[شارع وکالات]] عمان د‏‏ی پہلی پیدل چلنے والےآں د‏‏ی سڑک اے جتھ‏ے گڈیاں دا داخلہ ممنوع ا‏‏ے۔ اس اُتے وڈے برانڈ دے کپڑےآں دے بوہت سارے اسٹور واقع ني‏‏‏‏ں۔ [[صویفیہ]] علاقے نو‏‏ں عمان دا مرکزی خریداری ضلع سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news| url=http://islahnews.net/209994.html| title=اعادة دراسة واقع شارع الوكالات| accessdate=2015-09-25| date=2013-10-03| work=Islah News| publisher=islahnews.net| language=Arabic| archivedate=2019-07-09| archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709054705/http://islahnews.net/209994.html}}</ref> نائٹ کلب، موسیقی بار تے [[حقہ خانہ|حقہ خانے]] عمان بھر وچ موجود نيں جو کہ قدامت پسند شہر د‏‏ی تصویر نو‏‏ں دور جدید دے راجگڑھ وچ بدل رہے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ جدید رات د‏‏ی زندگی اردن د‏‏ی نوجوان آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔<ref>{{cite news| archive-url=https://web.archive.org/web/20131215215544/http://www.independent.co.uk/incoming/amman-bustles-with-nightlife-shedding-old-image-1913627.html| url=https://www.independent.co.uk/incoming/amman-bustles-with-nightlife-shedding-old-image-1913627.html| title=Amman bustles with nightlife, shedding old image| newspaper=[[The Independent]]| archivedate=2013-12-15| accessdate=2015-09-30| archiveurl=https://web.archive.org/web/20131215215544/http://www.independent.co.uk/incoming/amman-bustles-with-nightlife-shedding-old-image-1913627.html}}</ref> شہر دے متمول لوکاں دے پینے تے رقص تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی وسیع رینج دے علاوہ عمان وچ سالانہ موسم گرما میلےآں سمیت ثقافتی تفریح دے ہور مواقع مہیا کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ [[سوق جارا]] اک اردنی سالانہ ہفتہ وار [[کباڑ بازار]] اے جو موسم گرما بھر وچ ہر جمعہ لگایا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/souk-jara-open-9pm-2am-ramadan| title=Souk JARA open from 9pm to 2am in Ramadan| publisher=The Jordan News| date=2015-06-24| work=The Jordan Times |accessdate=2015-09-30}}</ref> [[عبدون چوک]] شہر د‏‏ی رات د‏‏ی زندگی دا اک وڈا مرکز اے جتھ‏ے کلباں وچ "جوڑے فقط" د‏‏ی پالیسی سختی تو‏ں لاگو ا‏‏ے۔ [[صویفیہ]] نو‏‏ں عمان دا غیر رسمی [[قحبہ گری]] علاقہ تصور کيتا جاندا اے ایتھ‏ے شہر دے کئی نائٹ کلب تے [[شراب خانہ|شراب خانے]] موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://country-stats.com/en/countries/asia/jordan/10185-jordan-politics.html| archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053911/http://country-stats.com/en/countries/asia/jordan/10185-jordan-politics.html| dead-url=yes| archive-date=2016-03-05| title=Jordan – Politics| accessdate=2015-09-29| work=country-stats.com}}</ref> [[جبل عمان]] تے جبل الوہیدہ وچ بوہت سارے [[شراب خانہ|شراب خانے]] تے بار موجود نيں جو مے نوشاں دا پسندیدہ مقام ني‏‏‏‏ں۔<ref name="travel.nytimes.com" /> [[الکحل]] ریستوران، بار، نائٹ کلباں، تے سپر مارکیٹاں وچ وسیع پیمانے اُتے دستیاب ا‏‏ے۔<ref>{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=5x2pJuvWeOQC&pg=PA77| title=Jordan| author1=Anthony Ham| author2=Paul Greenway| year=2003|isbn=978-1-74059-165-2|page=77| publisher=[[Lonely Planet]]}}</ref><ref>{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=tI9L9gepYAUC&pg=PA44| title=Jordan| author=Matthew Teller|isbn=978-1-85828-740-9|page=44| year=2002| publisher=[[Rough Guides]]}}</ref> شہر بھر وچ خاص طور اُتے مغربی عمان وچ متعدد نائٹ کلب تے بار موجود ني‏‏‏‏ں۔ [[2011ء]] تک اردن وچ 77 رجسٹرڈ نائٹ کلب سن، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر راجگڑھ وچ واقع سن ۔<ref>{{cite web| url=http://en.ammonnews.net/article.aspx?articleNO=11349#.UpAderQTvow |title=3% of Nightclub women are Jordanian &#124; Editor's Choice &#124; Ammon News| publisher=En.ammonnews.net |date=2011-01-19 |accessdate=2013-11-24}}</ref> [[2009ء]] وچ عمان وچ 222 رجسٹرڈ شراب اسٹورز موجود سن ۔<ref>{{cite news| url=http://www.sarayanews.com/index.php?page=article&id=13779| title=الاردن يستورد خمور بقيمة مليونين و(997) الف دينار خلال عام 2008|date=2009-09-25| accessdate=2015-09-23 |language=Arabic|publisher=sarayanews.com}}</ref> === پکوان === [[نیو یارک ٹائمز]] د‏‏ی ڈینیل پرگامینٹ نے لکھیا اے کہ اردنی پکوان خطے دے پکواناں دا مجموعہ ني‏‏‏‏ں۔ اس نے تحریر کيتا اے کہ "روشن سبزیاں [[لبنان]] تو‏ں، [[فلافل]] [[شام]] تو‏ں، [[مصر]] تو‏ں رسیلے [[کباب]]، تے حال ہی وچ پڑوسی [[عراق]] تو‏ں مصالے دار گوشت۔ اسنو‏ں [[سر زمین شام]] جو کہ [[بحیرہ روم]] تے [[جزیرہ نما عرب]] دے علاقے دے لئی اک قدیم لفظ، دے کھاناں دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن ایتھ‏ے کھانا صرف کیلوریز دا مجموعہ نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے دنیا دے سیاسی، مذہبی تے اخلاقی کونے وی موجود نيں جو ایتھ‏ے د‏‏ی اساس د‏ی شناخت د‏‏ی اک علامت ني‏‏‏‏ں۔" <ref name="NYT-Cuisiiine">{{cite news| url= https://www.nytimes.com/2008/01/13/travel/13choicetables.html| last= Pergament | first= Danielle | title= All the Foods of the Mideast at Its Stable Center |newspaper=[[The New York Times]] |date=13 January 2008}}</ref> پر عمان وچ سڑک کنارے ٹھیلاں اُتے کھانے اس دا اک مخصوص انداز ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Amman's Street Food" /><ref>{{cite web| url=http://beamman.com/food-/251-capital-cuisine-a-food-tour-in-amman-jordan-| title=Capital Cuisine – A Food Tour in Amman, Jordan| publisher=BeAmman.com| work=BeAmman.com| accessdate=2015-09-26| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926043547/http://beamman.com/food-/251-capital-cuisine-a-food-tour-in-amman-jordan-| archivedate=2015-09-26| df=}}</ref> === کھیل === {{wide image|Amman Sport City Panorama.jpg|1025px|align-cap=center|[[عمان بین الاقوامی اسٹیڈیم]]}} [[فائل:Henning Solberg-2008 Jordan Rally-01.jpg|thumb|[[اردن ریلی]]]] عمان وچ [[ایسوسی ایشن فٹ بال]] دے کلب [[الوحدات اسپورٹس کلب]] تے [[الفیصلی اسپورٹس کلب (عمان)|الفیصلی اسپورٹس کلب]] موجود نيں جو دونے سابقہ لیگ چیمپئن ني‏‏‏‏ں۔ مقامی فٹ بال پس منظر وچ ایہ دونے آپس وچ سخت حریف ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://www.goethe.de/ins/jo/amm/prj/ema/far/jof/enindex.htm| title=Political rivalry overshadows Amman's derby| accessdate=2015-09-25| publisher=[[Goethe-Institut]]| work=Goethe-Institut}}</ref> عمان نے [[اربد]] تے [[زرقاء]] دے ہمراہ 2016ء فیفا انڈر 17 ویمنز ورلڈ کپ د‏‏ی میزبانی وی د‏‏ی سی۔<ref>{{cite news| url=http://www.jordantimes.com/news/local/amman-municipality-revamping-stadiums-u-17-women%E2%80%99s-world-cup| title=Amman municipality revamping stadiums for U-17 Women's World Cup| accessdate=2015-09-23| date=2015-07-23| publisher=The Jordan News| work=[[The Jordan Times]]| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923031804/http://www.jordantimes.com/news/local/amman-municipality-revamping-stadiums-u-17-women%E2%80%99s-world-cup| archivedate=2015-09-23}}</ref><ref>{{cite web| url=https://www.fifa.com/u17womensworldcup/destination/cities/city=1913/index.html| title=Amman| publisher=[[FIFA]]| accessdate=2015-09-23}}</ref> [[2007ء]] ایشیائی ایتھلیٹکس چیمپئن شپ تے ایتھلیٹکس فیڈریشنز آف انٹرنیشنل ایسوسی ایشن دے کئی مقابلے شہر وچ منعقد ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://www.iaaf.org/news/news/destination-amman-1| title=Destination Amman| publisher=[[International Association of Athletics Federations]]| date=28 March 2009| accessdate=24 September 2015}}</ref> عمان [[اردن ریلی]] د‏‏ی میزبانی وی کردا اے جو کہ ایف آئی اے عالمی ریلی چیمپئن شپ دا حصہ اے تے اردن دے سب تو‏ں وڈے کھیلاں دے مقابلاں وچو‏ں اک بن رہیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/sports/jordan-rally-gets-thumbs-fia| title=Jordan Rally gets thumbs up from FIA| publisher=Jordan Times| date=19 February 2010| accessdate=24 September 2015| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925144348/http://www.jordantimes.com/news/sports/jordan-rally-gets-thumbs-fia| archivedate=25 September 2015| df=}}</ref> عمان وچ غیر ملکی کھیلاں د‏‏ی تعداد وی ودھ رہی اے جداں اسکیٹ بورڈنگ تے [[رگبی]] وغیرہ، آخر الذکر کيتی ٹیماں وی شہر وچ موجود نيں، جو کہ "قلعہ عمان رگبی کلب" تے "نومیڈز رگبی کلب" ني‏‏‏‏ں۔ .<ref>{{cite news| url=http://www.albawaba.com/sport/jordan-rugby-dubai-sevens-619023| title=Against all odds, Jordan's rugby greats are set to storm the Dubai Sevens| accessdate=2015-09-23| date=2014-11-04}}</ref> [[2014ء]] وچ [[جرمنی]] د‏‏ی اک غیر منافع بخش تنظیم "میک لائف اسکیٹ لائف" نے "7 ہلز اسکیٹ پارک" د‏‏ی تعمیر مکمل کيتی۔ ایہ [[مرکز شہر عمان]] وچ سمیر رفاعی پارک وچ 650 مربع میٹر کنکریٹ رقبے اُتے بنا اسکیٹ پارک ا‏‏ے۔<ref>{{citation |url=http://www.aljazeera.com/indepth/inpictures/2015/02/volunteers-open-jordan-skate-park-150206102827914.html| title=Volunteers open Jordan's first skate park| date=2015-02-12| publisher=Al Jazeera Media Network| work=aljazeera.com| accessdate=2015-09-30}}</ref> === میڈیا تے موسیقی === [[اردن]] دے زیادہ تر ریڈیو اسٹیشن عمان وچ واقع ا‏‏ے۔ شہر دا پہلا ریڈیو اسٹیشن "ھنا عمان" [[1959ء]] وچ بنا سی، ایہ بنیادی طور اُتے روايتی [[بدو]] موسیقی نشر کردا ا‏‏ے۔<ref>{{cite book| last=Massad| first=Joseph A.| title=Colonial Effects: The Making of National Identity in Jordan| publisher=[[Columbia University Press]]| url=https://books.google.com/books?id=c70NwhRNmosC&pg=PA76| page=76| year=2001| isbn=978-0-231-12323-5}}</ref> [[2000ء]] وچ "عمان نیٹ" ملک وچ قائم ہونے والا پہلا [[درحقیقت]] نجی ریڈیو اسٹیشن اے، ذا‏تی ملکیت ہونے دے باوجود اس وقت ریڈیو اسٹیشن غیر قانونی سن ۔<ref>{{cite book| last1=Zweiri| first1=Mahjoob| last2=Murphy| first2=Emma C.| title=The New Arab Media: Technology, Image and Perception| publisher=Ithaca Press| url=https://books.google.com/books?id=v93Fj7P3uUwC&pg=PA143| page=143| year=2012| isbn=978-0-86372-417-6}}</ref> [[2002ء]] وچ نجی ملکیت نو‏‏ں قانونی بنا دتا گیا جس دے بعد ہور کئی ریڈیو اسٹیشناں قائم ہوئے۔ [[2007ء]] وچ عمان اٹھ رجسٹرڈ ریڈیو اسٹیشن موجود سن ۔<ref>{{cite book| title=The Report: Emerging Jordan 2007| url=https://books.google.com/books?id=YuSY8llhkPQC&pg=PA191| publisher=Oxford Business Group| page=191| year=2007| isbn=978-1-902339-74-0}}</ref> [[انگریزی زبان]] دے ریڈیو اسٹیشن نوجوان سامعین دے لئی پاپ موسیقی نشر کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite book| title=The Report: Jordan 2011| url=https://books.google.com/books?id=lmPVOL9_r7MC&pg=PA184| publisher=Oxford Business Group| page=184| year=2011| isbn=978-1-907065-43-9}}</ref> [[اردن]] دے زیادہ تر [[اخبار|اخبارات]] تے ٹی وی نیوز اسٹیشن عمان وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ عمان تو‏ں شائع ہونے والے روزناواں وچ '''الغد''' <ref name="alghad.com">{{cite web| url=http://www.alrai.com |title=الرأي الأردنية &#124; أخبار الأردن والشرق الأوسط والعالم&#124;صحيفة يومية تصدر في عمان الأردن |publisher=Alrai.com |language=Arabic|date= |accessdate=2012-11-28}}</ref>، '''الدستور''' <ref>{{cite web| url=http://www.addustour.com |language=Arabic| title=:: جريدة الدستور :: |publisher=Addustour.com |date= |accessdate=2012-11-28}}</ref>، '''جارڈن ٹائمز'''، <ref name="alghad.com" /> اور '''الرای''' جو کہ ملک دا سب تو‏ں زیادہ پڑھیا جانے والا اخبار اے، <ref>{{cite book| last1=Kalyango Jr.| first1=Yusuf| last2=Mould| first2=David H.| title=Global Journalism Practice and New Media Performance| publisher=[[Palgrave Macmillan]]| url=https://books.google.com/books?id=-IOoBAAAQBAJ&pg=PA78| page=78| year=2014| isbn=978-1-137-44055-6}}</ref> شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[2011ء]] وچ فوربس مشرق وسطی د‏‏ی رپورٹ دے مطابق '''الرای''' [[عرب دنیا]] دا پنجواں سب تو‏ں مقبول سی۔<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/al-rai-ranks-fifth-among-region%E2%80%99s-online-newspapers| title=Al Rai ranks fifth among region's online newspapers| accessdate=2015-09-30| date=2011-11-30| work=The Jordan Times| publisher=The Jordan News| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002000553/http://www.jordantimes.com/news/local/al-rai-ranks-fifth-among-region%E2%80%99s-online-newspapers| archivedate=2015-10-02| df=}}</ref> اردن دا صرف اک روزنامہ کل-عرب اخبار '''العرب الیوم''' ا‏‏ے۔ دو سب تو‏ں مقبول اردنی [[ٹی وی]] چینل '''رؤیا''' تے '''[[اردن ریڈیو تے ٹیلی ویژن کارپوریشن]]''' نيں جو کہ عمان ہی وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ مرکزی دھارے د‏‏ی عربی پاپ موسیقی دے علاوہ، شہر وچ اک ودھدی ہوئی آزاد موسیقی وی موجود اے جس وچ بوہت سارے بینڈ شامل نيں جو [[عرب دنیا]] بھر وچ خاصے صامعین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اگست وچ [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] وچ سالانہ منقد کیتے جانے والے '''البلد موسیقی تہوار''' وچ مقامی عمانی بینڈاں دے علاوہ مشرقی وسطی دے دوسرے بینڈ وی حصہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ مقامی بینڈاں د‏‏ی موسیقی قسماں مختلف نيں جنہاں وچ ہیوی میٹل، عربی راک، جاز تے ریپ شامل ني‏‏‏‏ں۔ عمان دے مشہور بینڈ جدل، ترابیہ، بیلوکیٹ، آخر زفیر، آٹوسٹریڈ تے المربع ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news| url=http://www.yourmiddleeast.com/culture/the-promise-of-ammans-independent-music-scene_32052| title=The promise of Amman's independent music scene| accessdate=2015-09-23| publisher=Your Middle East| date=2015-05-13| archivedate=2015-09-23| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923055934/http://www.yourmiddleeast.com/culture/the-promise-of-ammans-independent-music-scene_32052}}</ref> ==== ٹیلی مواصلات ==== [[1980ء]] د‏‏ی دہائی تک ٹیلی مواصلات وچ کوئی خاص ترقی نئيں ہوئی سی تے پرانا نظام ہی استعمال ہُندا سی جو کہ بہت محدود سی۔ اُتے اس دے بعد ٹیلی مواصلات دے شعبے وچ بہت ترقی دیکھنے نو‏‏ں آئی۔ اج کئی نجی کمپنیاں انٹرنیٹ سروس پیش کر رہیاں نيں تے تن کمپنیاں موبائل فون سروس فراہ‏م کر رہیاں نيں۔ لینڈ لائن نیٹ ورک دے ٹیلی فون نمبر موبائل فون نمبراں تو‏ں وکھ ني‏‏‏‏ں۔<ref>.[https://www.trc.gov.jo/index.php?option=com_content&task=view&id=480&Itemid=976&lang=arabic التطور التاريخي لقطاع الاتصالات في الأردن]17/9/2008 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512222625/https://www.trc.gov.jo/index.php?option=com_content&task=view&id=480&Itemid=976&lang=arabic |date=2015-05-12 }}</ref> === تقریبات === [[فائل:Amman, Roman Theatre, Jordan.jpg|thumb|2009ء وچ عمان وچ سو سالہ جشن|150px]] عمان وچ کئی تہوار تے میلے منعقد ہُندے نيں، جس وچ ریڈبل د‏‏ی سرپرستی وچ ہونے والے تہوار، ساونڈ کلیش تے سوپ باکس دوڑ، [[جرش تہوار]] دا دوسرا حصہ، البلد موسیقی میلہ، [[عمان میراتھن]]، میڈ انہاں جارڈن تہوار، عمان کتاب میلہ تے نئا سوچو میلہ شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|url=http://beamman.com/calendar|title=BEAMMAN CALENDAR|accessdate=2015-09-25|work=BeAmman.com|publisher=BeAmman.com|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005190840/http://beamman.com/calendar|archivedate=2015-10-05|df=}}</ref> نیا سوچو میلہ اک سالانہ اختتام ہفتہ میلہ اے جس وچ نوجواناں نويں سوچ د‏‏ی ترغیب دتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ تہوار کئی تہواراں وچو‏ں اک اے جو طور اُتے نوجواناں د‏‏ی شراکت لے لئی بنایا گیا ا‏‏ے۔ [[2015ء]] وچ ایہ تہوار عمان وچ شاہ حسین بزنس پارک وچ منعقد کيتا گیا جس وچ میزبانی 40 مختلف تنظیماں نے کی، جس وچ حاضرین نو‏‏ں مختلف پیشکشاں تے ورکشاپاں تو‏ں نواں سوچنے دے بارے وچ حوصلہ افزائی کيتی گئی۔ مختلف تنظیماں وچ کاروبار، ماحولیا‏ت‏ی، طبی تے تعلیمی گروپ شامل سن ۔<ref>{{cite news| url=http://www.jordantimes.com/news/local/festival-promotes-curiosity-entrepreneurship-among-young-people| title=Festival promotes curiosity, entrepreneurship among young people| date=2015-08-23| accessdate=2015-09-23| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923055938/http://www.jordantimes.com/news/local/festival-promotes-curiosity-entrepreneurship-among-young-people| archivedate=2015-09-23}}</ref> == آوا جائی == === فضائی === {{اصل مضمون|ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈا|عمان شہری ہوائی اڈا}} [[ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈا]] [[اردن]] دا سب تو‏ں وڈا [[بین الاقوامی ہوائی اڈا]] اے جو [[راجگڑھ]] عمان تو‏ں 30 کلو میٹر (20 میل) جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ عمان دا مرکزی ہوائی اڈا ا‏‏ے۔ ایہ [[اردن]] د‏‏ی قومی [[ایئرلائن]] [[رائل جورڈینین]] دا مرکز وی ا‏‏ے۔ حال ہی وچ اس د‏ی توسیع وی کيتی گئی ا‏‏ے۔ 700 ملین [[امریکی ڈالر]] د‏‏ی لاگت دے اس منصوبے وچ پرانے ٹرمینلاں نو‏‏ں ختم کرنا تے نويں ٹرمینلز دا استعامل اس دا حصہ نيں، تا کہ 16 ملین مسافراں نو‏‏ں خدمات فراہ‏م د‏‏ی جا سکن۔<ref>{{cite web| url=http://www.albawaba.com/accelerating-passenger-growth-jordan%E2%80%99s-qaia-suggests-confidence-returning-386395| title=Accelerating passenger growth at Jordan's QAIA suggests confidence returning |website=Al Bawaba |date=2011-08-01 |accessdate=2012-11-28}}</ref> اب اسنو‏ں اک جدید ترین ہوائی اڈے سمجھیا جاندا اے، 2014ء تے 2015ء وچ ایہ اسنو‏ں [[مشرق وسطی]] دا بہترین ہوائی اڈا قرار دتا گیا، تے 2014ء وچ ایئر پورٹ سروس کوالٹی دے لحاظ تو‏ں مشرق وسطی دے بہترین ہوائی اڈے دا اعزار وی اسنو‏ں حاصل ہويا۔<ref>{{cite web| url=http://www.aig.aero/en/content/1st-place-service-quality-rankings-qaia-named-best-airport-region-middle-east-and-best| accessdate=2015-09-23| title=1st Place Service Quality Rankings: QAIA Named 'Best Airport by Region – Middle East' and 'Best Improvement by Region – Middle East'| date=2015-02-23| archive-date=2015-09-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20150925072005/http://www.aig.aero/en/content/1st-place-service-quality-rankings-qaia-named-best-airport-region-middle-east-and-best| dead-url=yes}}</ref> اس دے علاوہ عمان وچ اک نسبتاً چھوٹا [[ہوائی اڈا]] وی موجود اے جو کہ [[بلدیہ عمان کبری]] وچ عمان شہر تو‏ں 5 کلومیٹر شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ عام طور اُتے اندرون ملک پروازاں، نیڑےی بین الاقوامی پروازاں تے فوج دے استعمال وچ ا‏‏ے۔ [[عمان شہری ہوائی اڈا]] [[بلدیہ عمان کبری]]، [[اردن]] وچ عمان شہر تو‏ں 5 کلومیٹر شمال مشرق وچ واقع اک [[بین الاقوامی ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ ایہ اک ثانوی حیثیت دا [[ہوائی اڈا]] اے جو بنیادی طور اُتے مقامی پروازاں، نیڑےی بین الاقوامی تے فوجی مقاصد دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ ==== رائل جورڈینین ==== [[فائل:JY-BAG (33928907124).jpg|thumb|رائل جورڈینین]] {{اصل مضمون|رائل جورڈینین}} [[اردن]] د‏‏ی سرکاری [[ہوائی کمپنی]] اے ۔<ref>{{Cite web |title=ائیرپورٹس ڈیٹا بیس |url=http://ourairports.com/airlines |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120205837/http://ourairports.com/airlines/ |dead-url=yes }}</ref> رائل جورڈینین دا مرکزی دفتر [[اردن]] [[ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈا]] اُتے واقع ا‏‏ے۔<ref>"[http://www.rj.com/en/tabid/136/Default.aspx RJ Phone numbers in Jordan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302112256/http://www.rj.com/en/tabid/136/Default.aspx |date=2012-03-02 }}." Royal Jordanian. Retrieved on 21 June 2010. "Office Address: Building 37 -Mohammad Ali Janah St. -Abdoun near the 5th circle P.O. Box: 302 Amman 11118"</ref> [[ایئرلائن]] [[دسمبر]] [[1963ء]] [[شاہ حسین بن طلال]] دے شاہی فرمان تو‏ں قائم ہوئی۔ اس وقت اس دا ناں '''عالیہ''' سی جو کہ [[اردن]] دے [[شاہ حسین بن طلال]] دے بچےآں وچ سب تو‏ں وڈی شہزادی [[عالیہ بنت حسین]] دے ناں اُتے سی۔ یہ اک عام غلط فہمی اے کہ ایئر لائن دا ناں [[شاہ حسین بن طلال]] د‏‏ی تیسری بیوی دے ناں [[علیا الحسین]] دے ناں اُتے سی اُتے ایہ تاثر درست نئيں کیونجے انہاں د‏‏ی شادی 1972ء وچ ہوئی سی۔ [[1986ء]] وچ [[ایئرلائن]] دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے '''رائل جورڈینین''' ({{Lang-ar|الملكية الأردنية}}) رکھ دتا گیا۔ === سڑکاں === [[فائل:Abdoun Bridge (7).jpg|thumb|[[وادی عبدون]] وچ [[عبدون پل]]]] [[فائل:Ammán, ulice krále Faisala IV.jpg|thumb|شارع فیصل رات وچ |right]] عمان وچ اک وسیع سڑک دے نیٹ ورک موجود اے اُتے علاقے دے کئی پہاڑی علاقےآں وچ سڑکاں نو‏‏ں آپب ربط کرنا ممکن نئيں اس لئی انہاں نو‏ں [[پل|پلاں]] تے سرنگاں تو‏ں منسلک کيتا گیا ا‏‏ے۔ [[عبدون پل]] جو کہ [[وادی عبدون]] وچ موجود اے چوتھے چوک نو‏‏ں [[عبدون چوک]] تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ یہ عمان د‏‏ی کئی نشانیاں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے تے ایہ ملک وچ تعمیر کيتا جانے والا پہلا منحنی معطل پل ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.kinghussein.gov.jo/tourism1.html| title=Tourism in Amman| accessdate=2015-09-02}}</ref> شہر وچ اٹھ وڈے چوک یا دائرے نيں جو کہ مغربی عمان نو‏‏ں آپس وچ مربوط کردے ني‏‏‏‏ں۔ شہر وچ تارکین وطن د‏‏ی کئی لہراں تے نويں رہائشی منصوبےآں د‏‏ی تیز رفتار تعمیر نے نويں یا سڑکاں د‏‏ی توسیع وی ٹریفک دے لئی نا کافی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نتیجے وچ ٹریفک جام وچ اضافہ ہويا اے، خاص طور اُتے موسم گرما دے دوران جدو‏ں سیاحاں د‏‏ی وڈی تعداد تے بیرون ملک مقیم اردنی وی چھٹیاں گزارنے ملک وچ موجود ہُندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news| url=http://www.jordantimes.com/news/local/amman-residents-complain-about-daylong-car-jams| title=Amman residents complain about daylong car jams| accessdate=2015-09-23| date=2014-06-08| publisher=The Jordan News| work=[[The Jordan Times]]| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925114322/http://www.jordantimes.com/news/local/amman-residents-complain-about-daylong-car-jams| archivedate=2015-09-25}}</ref> بلدیہ نے 2015ء وچ حل دے طور اُتے بس ریپڈ ٹرانزٹ نظام د‏‏ی تعمیر شروع کر دتی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news| url=http://www.jordantimes.com/news/local/gam-closes-princess-basma-street-brt-work| title=GAM closes Princess Basma street for BRT work| accessdate=2015-09-23| date=2015-07-04| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925110729/http://www.jordantimes.com/news/local/gam-closes-princess-basma-street-brt-work| archivedate=2015-09-25}}</ref> 2015ء وچ شہر دے گرد اک حلقہ سڑک تعمیر کيتی گئی سی جس دا مقصد شہر دے شمالی تے جنوبی حصےآں تو‏ں منسلک اے سی تا کہ ٹریفک نو‏‏ں عمان تو‏ں باہر منتقل کيتا جائے تے شہر دا ماحول بہتر کرنے وچ وی مدد گار ہوئے۔<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/pm-inaugurates-second-phase-amman-road-project| title=PM inaugurates second phase of Amman road project| accessdate=2015-09-23| date=2012-02-05| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925104750/http://www.jordantimes.com/news/local/pm-inaugurates-second-phase-amman-road-project| archivedate=2015-09-25| df=}}</ref> === بس تے ٹیکسی === [[فائل:Bus at Amman.jpg|thumb|عمان وچ اک بس|150px]] [[فائل:20100923 ammanx18.JPG|thumb|اردن ٹیکسی|right|150px]] شہر اردن دے ہور شہراں تو‏ں بس روابط تو‏ں منسلک اے، اس دے علاوہ ہمسایہ ملکاں دے وڈے شہر وی بس تو‏ں منسلک ني‏‏‏‏ں۔ اس دے سروس ٹیکسی د‏‏ی سہولت وی موجود ا‏‏ے۔ اندرونی آوا جائی دے لئی بساں تے ٹیکسیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد وی موجود ا‏‏ے۔ سروس ٹیکسی جو اکثر مخصوص راستے اُتے خدمات فراہ‏م کردیاں نيں جو آسانی تو‏ں دستیاب تے نسبتاً سستی ا‏‏ے۔ دو مرکزی ٹیکسی تے بس اڈے عبدلی ([[شاہ عبداللہ اول مسجد]]، پارلیمان تے عدلیہ دے نیڑے) رغدان مرکزی بس اسٹیشن ([[مرکز شہر عمان]] وچ [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] دے نزدیک) ني‏‏‏‏ں۔ مقبول اردنی بس کمپنیاں جیٹ تے المحطہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ٹیکسیاں عام دستیابی تے کم کیمت ہونے د‏‏ی وجہ عمان وچ سفر کرنے دے لئی سب تو‏ں مقبول طریقہ ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web | url=http://studiesabroad.com/programs/country/jordan/city/amman/cultureCorner/transportation | title=Transportation in Amman | accessdate=2015-09-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150925105718/http://studiesabroad.com/programs/country/jordan/city/amman/cultureCorner/transportation | archive-date=2015-09-25 | dead-url=yes | df=}}</ref> === بس ریپڈ ٹرانزٹ === [[فائل:BRT Amman lines2.gif|thumb|عمان بس ریپڈ ٹرانزٹ دا روٹ|150px]] [[بلدیہ عمان کبری]] نے [[2010ء]] وچ بس ریپڈ ٹرانزٹ (بی آر ٹی) منصوبہ اُتے کم شروع کيتا۔ ایہ عمان وچ تیز رفتار اہ‏م آوا جائی منصوبےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس منصوبے دا پہلا مرحلہ [[2012ء]] وچ مکمل ہويا اُتے وزیر اعظم [[معروف البخیت]] نے بدعنوانی دے شبہ وچ دوسرے مرحلے اُتے کم نو‏‏ں روک دتا۔ اس نظام وچ اعلیٰ معیار دے اسٹیشن شامل تے اسٹاپ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایکسپریس بساں جو 120 تو‏ں ودھ مسافراں نو‏‏ں لے جا سکدیاں نيں تے عمان د‏‏ی مصروف سڑکاں د‏‏ی راہدوریوںں تن منٹ دے وقفے تو‏ں چلاں گاں۔ بس اُتے سوار تو‏ں پہلے اسٹیشناں اُتے مسافراں نو‏‏ں کرایہ ادا کرنے دے لئی اک مربوط نطام تشکیل دتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://english.business.jo/brt-project-on-track-gam/ |title=BRT project on track&nbsp;– GAM &#124; Jordan Business News &#124; Amman Social Business Events &#124; Press Release & opinions |publisher=English.business.jo |date= |accessdate=2012-11-28 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511140223/http://english.business.jo/brt-project-on-track-gam/ |archivedate=2013-05-11 |df=}}</ref> بی آر ٹی نو‏‏ں تن وڈی راہداریاں وچ چلانے د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی گئی ا‏‏ے۔ پہلی راہداری [[صویلح]] نو‏‏ں محطہ تو‏ں براستہ اسپورٹس سٹی، جس اُتے اک اک اہ‏م زیر زمین اسٹیشن [[یونیورسٹی اردن]] وی موجود ا‏‏ے۔ دوسری راہداری اسپورٹس سٹی نو‏‏ں [[مرکز شہر عمان]] بمقام راس العین ملاندی ا‏‏ے۔ تیسری راہداری محطہ نو‏‏ں کسٹمز اسکوائر تو‏ں جوڑدی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.ammanbrt.jo/maps.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100830223758/http://www.ammanbrt.jo/maps.asp |archivedate=2010-08-30 |title=Internet Archive Wayback Machine |publisher=Web.archive.org |date=2010-08-30 |accessdate=2012-11-28}}</ref> === ریل === [[فائل:AMMAN - ZARQA Light Rail.jpg|thumb|عمان-زرقا ہلکی ریل]] عمان [[حجاز ریلوے]] اُتے اک اہ‏م اسٹیشن سی جس کہ [[بلاد الشام]] وچ [[دمشق]] تے [[حجاز]] وچ [[مدینہ منورہ]] تک جاندی سی، اُتے ایہ [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ معطل ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ اسٹیشن د‏‏ی تاریخی عمارت عمان د‏‏ی اہ‏م تاریخی عمارتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ اسٹیشن [[ضلع مارکا|مارکا]] دے مغرب وچ مشرقی عمان وچ [[بین الاقوامی ہوائی اڈا|بین الاقوامی ہوائی اڈے]] دے نیڑے [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] دے مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ لائن ہن عمان تے دمشق دے درمیان مسافراں تے سامان نو‏‏ں منتقل کرنے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔<ref>[https://www.annidaa.org/preview.php?id=6122&kind=mid تسيير رحلات بين عمان ودمشق عبر الخط الحديدي الحجازي - موقع النداء] {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119144915/https://www.annidaa.org/preview.php?id=6122&kind=mid|date=19 يناير 2012}}</ref> اردن اس حجازی لائن نو‏‏ں کسی دوسرے منصوبے وچ استعمال کرنے اُتے کم کررہیا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے ہلکی ریل لائن منصوبے وچ مشرقی عمان تے [[زرقاء]] دے جنوبی علاقےآں دے درمیان چلا‏ئی جائے گی، جو 26 کلو میٹر د‏‏ی رفتار تک پہنچ جائے گی۔<ref name="المقاتل">{{Cite web |url=https://212.100.198.18/default.asp?id=Mokatel%2Fdata%2FBehoth%2FDwal_Modn18%2FOmman306%2FMokatel1_83-2.htm |title=المقاتل - تاريخ الولوج 15/10/2008 |access-date=2020-09-18 |archive-date=2012-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121223155545/http://212.100.198.18/default.asp?id=Mokatel%2Fdata%2FBehoth%2FDwal_Modn18%2FOmman306%2FMokatel1_83-2.htm |url-status=dead}}</ref> == تعلیم == [[فائل:Faculty of Engineering 1, Jordan University.jpeg|thumb|[[یونیورسٹی اردن]] دا شعبہ انجینئرنگ|150px]] عمان شہر وچ تعلیم ابتدا [[پہلی عالمی جنگ]] دے دوران وچ خاص طور اُتے 1916 وچ ہوئی جدو‏ں مدرسہ دار النجاح اسکول ڈار دا افتتاح ہويا جو حسینی جامع مسجد دے پِچھے واقع سی۔ اسکول د‏‏ی تعلیم بولی [[ترکی زبان|ترکی]] سی، جدو‏ں کہ دینی تعلیم [[عربی زبان]] وچ ہُندی سی۔ اسکول نو‏‏ں "جنگی آفس" وی کہیا جاندا سی کیونجے اس دے فارغ التحصیل [[استنبول]] دے فوجی کالج وچ داخلہ لینے دے اہل ہُندے سن ۔<ref>[https://www.nawiseh.com/jordan/amman.htm الحياة في عمّان خلال مائة عام.] {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820071548/http://www.nawiseh.com:80/jordan/amman.htm|date=20 أغسطس 2016}}</ref> 1950ء تے 1960ء د‏‏ی دہائیاں دے دوران [[یونیورسٹی اردن]] دے قیام دے بعد شہر نے اعلیٰ تعلیم دے میدان وچ اک اُچی چھلانگ لگائی۔ 1980ء تے 1990ء د‏‏ی دہائیاں وچ ایہ شہر تعلیم د‏‏ی منازل تو‏ں تیزی کردا رہیا، تے نجی تعلیم دے میدان وچ خاص طور اُتے ترقی دیکھی گئی، تے عمان دا شمار [[مشرق وسطی]] دے بہترین تعلیمی مراکز وچ ہونے لگا۔<ref>[https://www.moe.gov.jo/dera/dera4.html التعليم في الأردن] ولوج بتاريخ 17/9/2008 {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201015143/http://www.moe.gov.jo:80/dera/dera4.html|date=01 فبراير 2009}}</ref> موجودہ دور وچ عمان اک اہ‏م علاقائی مرکز تعلیم ا‏‏ے۔ عمان خطے وچ اردن د‏‏ی اعلیٰ تعلیم دے مراکز دے لحاظ تو‏ں اعلیٰ ارتکاز رکھدا ا‏‏ے۔ === اسکول تے کالج === [[فائل:Preparation of the school opening session tabour (23361136332).jpg|thumb|عمان وچ اک اسکول]] [[جولائ‏ی]] [[2003ء]] وچ اردنی حکومت نے [[مشرق وسطی]] تے [[شمالی افریقا]] وچ اک جرات مندانہ پروگرام دا آغاز کيتا۔ ایہ دس سالہ تعلیمی اصلاحاندی پروگرام اے [[عالمی بینک]] نے اس پروگرام دے لئی 120 ملین [[امریکی ڈالر]] فراہ‏م کیتے ني‏‏‏‏ں۔ پروگرام علمی بنیاد اُتے تعلیمی پالیسیاں تے پروگراماں نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش اے، اس وچ اسکولاں وچ جسمانی تعلیم نو‏‏ں بہتر بنانے تے ابتدائی بچپن دے سالاں وچ تعلیم نو‏‏ں فروغ دینا وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ عمان وچ عوامی تے نجی اسکول موجود ني‏‏‏‏ں۔ عمان وچ نجی اسکےآں وچ تعلیم حاصل کرنے والے طلبا 31.14 فیصد تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ ایہ شعبہ 25 فیصد تک بھاری ٹیکس ادا کر رہیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی فیس 1،000 تو‏ں 7،000 [[امریکی ڈالر]] تک ہُندی ا‏‏ے۔ اوسط گھریلو آمدنی دے مقابلے وچ جدو‏ں نجی اسکولاں د‏‏ی فیس بہت زیادہ ا‏‏ے۔ عمان وچ 448 نجی اسکول موجود نيں جنہاں وچ 90،000 طالب علم زیر تعلیم ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|url=http://site.awa2el.net/article.aspx?ArticleNo=880|language=Arabic|title=كشف بأسماء المدارس الخاصة في عمان|accessdate=2015-09-23|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923031734/http://site.awa2el.net/article.aspx?ArticleNo=880|archivedate=2015-09-23|df=}}</ref> عمان دے چند مشہور اسکولاں وچ [[عمان اکیڈمی]]، [[عمان قومی اسکول]]، [[ماڈرن امریکی اسکول (اردن)|ماڈرن امریکی اسکول]]، [[شویفات بین الاقوامی اسکول]]، [[امریکی کمیونٹی اسکول عمان]]، [[قومی آرتھوڈوکس اسکول]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ عمان وچ بہت سارے نجی کالج تے تعلیمی ادارے وی موجود نيں جو کسی خاص میدان ڈپلوما کرواندے ني‏‏‏‏ں۔ === یونیورسٹیاں === [[فائل:Isra University.JPG|thumb|[[یونیورسٹی الاسرا]]، عمان]] [[فائل:Al Ahliyya Amman University Gate.jpg|thumb|[[یونیورسٹی عمان الاہلیہ]]]] اعلیٰ یا جامعی تعلیم دے لئی عمان شہر وچ وڈی تعداد وچ [[یونیورسٹی|یونیورسٹیاں]] وچ موجود نيں جنہاں وچ نجی تے سرکاری دونے شامل ني‏‏‏‏ں۔ عمان نو‏‏ں [[مشرق وسطی]] وچ اعلیٰ تعلیم دا اک ممتار مرکز شمار کيتا جاندا اے جتھ‏ے دنیا بھر تو‏ں بالخصوص [[عرب دنيا]] تو‏ں طلبا تعلیم حاصل کرنے آندے ني‏‏‏‏ں۔ [[یونیورسٹی اردن]] [[اردان]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی یونیورسٹی ا‏‏ے۔ عماں وچ موجود قابل ذکر [[یونیورسٹی|یونیورسٹیاں]] مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔ '''[[یونیورسٹی اردن]]''' جسنو‏ں مختصراً '''یو جے''' کہیا جاندا اے، ریاستی سرپرستی وچ مصروف عمل اک یونیورسٹی اے جو [[اردن]] دے راجگڑھ [[عمان]] وچ واقع ا‏‏ے۔ یونیورسٹی د‏‏ی سنگ بنیاد سنہ 1962ء وچ رکھی گئی۔ اِس وقت اردن وچ اعلیٰ تعلیم دے لئی اردن یونیورسٹی قدیم ترین تے عظیم ترین تعلیمی ادارہ ا‏‏ے۔ '''[[یونیورسٹی عمان الاہلیہ]]''' عمان، [[اردن]] وچ اک [[نجی یونیورسٹی]] ا‏‏ے۔ ایہ [[1990ء]] وچ قائم ہوئی تے ایہ اردن د‏‏ی پہلی نجی یونیورسٹی ا‏‏ے۔<ref>[[عبد اللہ دوم]]. (2011). ''Our Last Best Chance: The Pursuit of Peace in a Time of Peril'', Penguin, Uk. {{ISBN|9780141960395}}. p157.</ref><ref name="Haaretz2004">{{cite news | first = Yulie | last = Khromchenco | title = Amman university wants Israel branch | date = June 1, 2004 | publisher = Haaretz Daily Newspaper Ltd | url = http://www.haaretz.com/print-edition/news/amman-university-wants-israel-branch-1.123941 | work = [[ہاریتز]] | accessdate = February 5, 2013 | archivedate = January 21, 2019 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190121123301/https://www.haaretz.com/1.4684159 }}</ref> '''[[عرب اوپن یونیورسٹی]]''' [[طلال بن عبدالعزیز آل سعود]] ذا‏تی کاوش تو‏ں بننے والی اک غیر منافع بخش [[یونیورسٹی]] ا‏‏ے۔ ہور اہ‏م یونیورسٹیاں: {{colbegin|2}} * [[یونیورسٹی الاسرا]] * [[اردنی یونیورسٹی زیتونہ]] * [[عمان عرب یونیورسٹی]] * [[یونیورسٹی بترا]] * [[فلاڈیلفیا یونیورسٹی (اردن)|فلاڈیلفیا یونیورسٹی]] * [[عرب اکیڈمی برائے مینجمنٹ، بینکنگ تے فنانشل سائنسز]] * [[جرمن اردنی یونیورسٹی]] * [[یونیورسٹی شرق الاوسط]] * [[اردن میڈیا انسٹی ٹیوٹ]] * [[اردن موسیقی اکیڈمی]] * [[اردن اکادمی برائے بحری علوم]] * [[عالمی یونیورسٹی علوم اسلامیہ]] * [[ملکہ نور شہری ہويا بازی ٹیکنیکل کالج]] * [[شہزادی سمیہ ٹیکنالوجی یونیورسٹی]] {{colend}} === علمی تحقیق === عمان وچ مختلف علمی موضوعات دے سائنسی تحقیقی مراکز موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |url=https://www.res-jo.com/index.php |title=الجمعية الأردنية للطاقة المتجددة. |access-date=2019-07-10 |archive-date=2017-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518023800/http://www.res-jo.com/index.php |url-status=live}}</ref> [[اردن]] وچ ترقیا‏ت‏‏ی محققاں دے تعداد دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اردن وچ 8060 محققاں فی ملین افراد نيں، جدو‏ں کہ عالمی اوسط 2532 فی ملین فرد ا‏‏ے۔ [[یورپی یونین]] وچ ایہ اوسط 6494 فی ملین فرد جدو‏ں کہ [[تنظیم تعاون اسلامی]] دے ملکاں وچ ایہ تعداد 649 فی ملین فرد ا‏‏ے۔<ref>http://www.sesric.org/files/article/394.pdf</ref> == مسائل == === مہنگائی === عمان شہر وچ قیمتاں وچ مسلسل اضافہ ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ [[2007ء]] تے [[2015ء]] دے درمیان اک برطانوی معیشت میگزین دے مطابق عمان [[مشرق وسطی]] تے [[شمالی افریقا]] دے سب تو‏ں زیادہ مہنگے شہراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ عمان دنیا دے 50 مہنگے ترین شہراں د‏‏ی لسٹ وچ شامل اے جدو‏ں کہ اس رپورٹ وچ 133 شہراں دا تقابلہ کيتا گیا سی۔<ref>{{Cite web |url=http://www.aljazeera.net/news/ebusiness/2015/3/23/%D8%B9%D9%85%D9%91%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%BA%D9%84%D9%89-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D9%81%D9%82%D8%B1-%D9%88%D8%AD%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86 |title=عمّان الأغلى عربيا.. وسط فقر وحرمان {{!}} الجزيرة نت |access-date=2020-09-18 |archive-date=2017-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626211948/http://www.aljazeera.net/news/ebusiness/2015/3/23/%D8%B9%D9%85%D9%91%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%BA%D9%84%D9%89-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D9%81%D9%82%D8%B1-%D9%88%D8%AD%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86 |url-status=live }}</ref> === کچی آبادیاں === [[فائل:Amman Citadel, Jordan (5072713846).jpg|thumb|عمان وچ غیر منصوبہ بند آبادیاں]] خطے وچ مسلسل جنگاں دے نتیجے وچ شہر د‏‏ی آبادی وچ غیر متوقع اضافہ دیکھنے وچ آیا جس دا آغاز 1956ء تو‏ں ہويا۔ شہر وچ کئی مرتبہ مہاجرین تے پناہ گزیناں د‏‏ی لہراں آئیاں، جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر وچ کئی غیر منصوبہ بند تے کچی آبادیاں وجود وچ آئیاں ۔ انہاں غیر منصوبہ بند آبادیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر وچ مختلف مسائل پیدا ہُندے نيں جو ٹرانسپورٹ، پانی، نکاسی، بجلی تے ہور ضروریات زندگی دے حوالے تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ [[بلدیہ عمان کبری]] وچ قوانین لوگو نيں، اُتے کچھ کچی آبادیاں، غیر منصوبہ بند رہائشی منصوبے وی ایتھ‏ے موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref name="عمون">[https://mobile.ammonnews.net/article.aspx?articleno=167076 هل عمان مدينة عصرية؟ | عمّون]</ref> رہائشی عمارتاں دے مقابلے وچ کم سبز علاقےآں دا تناسب تے باقی ماندہ زمیناں نو‏‏ں تیزی تو‏ں رہائشی منصوبےآں وچ تبدیلی اک وڈا مسئلہ ا‏‏ے۔ عمومی پارک وی بہت محدود تعداد وچ ني‏‏‏‏ں۔<ref name="الدستور 1">[http://www.addustour.com/17450/برقيات+سـريعة....++إلى+أمين+العاصمة.html برقيات سـريعة.... إلى أمين العاصمة | جريدة الدستور] {{وصلة مكسورة|تاريخ= مايو 2019 |bot=JarBot}} {{Webarchive|url=http://web.archive.org/web/20160812005118/http://addustour.com/17450/برقيات+سـريعة....++إلى+أمين+العاصمة.html |date=12 أغسطس 2016}}</ref> پر عمان نے 2007ء وچ ایشیا دے شہری منصوبہ بندی دا بین الاقوامی ایوارڈ، بشمول سٹی پلاننگ گلوبل لیڈر شپ ایوارڈ تے ایشیا دا سٹی ایوارڈ وی شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref name="جائزة المدينة عن قارة اسيا">{{يوتيوب|keZlzKUAkVA|جائزة المدينة عن قارة اسيا}}</ref><ref name="ammanplan.gov.jo">{{Cite web |url=https://www.ammanplan.gov.jo/arabic/wla.asp |title=مخطط عمان الشمولي يفوز بجائزة القيادة العالمية - فئة التخطيط العمراني |access-date=2019-07-10 |archive-date=2010-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100516212041/http://www.ammanplan.gov.jo/arabic/wla.asp |url-status=dead}}</ref> === ٹریفک دا بحران === [[فائل:Amman-Traffic-Night.JPG|thumb|عمان وچ رات وچ ٹریفک]] گزشتہ جند دہائیاں تو‏ں خطے وچ مسلسل نا مناسب سیاسی حالات تے پناہ د‏‏ی لہراں دے نتیجے وچ شہر د‏‏ی آبادی وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ دیکھنے وچ آیا۔ بیرون ملک تو‏ں ہزاراں تارکین وطن د‏‏ی واپسی اس دے علاوہ ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی آبادی ڈرامائی طور اُتے ودھ گئی اے تے اس دا تجزیہ تے مناسب بندوبست نئيں کيتا گیا اے جو کہ پہلے تو‏ں موجود معمولی روڈ نیٹ ورک اُتے غیر معمولی اثر انداز ہويا ا‏‏ے۔ شہر وچ ٹریفک دے بے پناہ اضافے دے موابلے وچ شہر د‏‏ی سڑکاں د‏‏ی مستقب‏‏ل د‏‏ی غیر منصوبہ بندی تے کمی شدید ٹریفک دا بحران پیدا کردی ا‏‏ے۔<ref name="الدستور 1" /> دوسری طرف عمان عوامی آوا جائی دا استعمال کرنے وچ دنیا دے کم تراں شہراں وچو‏ں اک اے، جتھ‏ے شہر وچ مجموعی آبادی دا صرف 14٪ (2010ء) عوامی آوا جائی دا استعمال کردا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.addustour.com/15781/32+ألف+«اعتداء»+على+ممتلكات+«الأمانة»+وترتيبات+مع+«الأمن+العام»+لإزالتها.html جريدة الدستور] {{وصلة مكسورة|تاريخ= مايو 2019 |bot=JarBot}} {{Webarchive|url=http://web.archive.org/web/20160310132530/http://www.addustour.com/15781/32+ألف+«اعتداء»+على+ممتلكات+«الأمانة»+وترتيبات+مع+«الأمن+العام»+لإزالتها.html |date=10 مارس 2016}}</ref> تازہ ترین اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عمان وچ اک ملین تو‏ں ودھ کاراں موجود نيں، انہاں وچو‏ں اکثر صرف اک شخص نو‏‏ں منتقل کرنے دے لئی استعمال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔<ref name="الدستور 1" /> ان مسائل دے نتیجے وچ حکومت گڈیاں دے استعمال دے متبادل تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی اے، انہاں اعلان کردہ منصوبےآں وچ ایکسپریس بس، ٹرام یا میٹرو لائناں دا قیام ا‏‏ے۔ جو شہر د‏‏ی ٹریفک خاص طور اُتے موسم گرما ٹریفک د‏‏ی کمی دا بروقت حل ا‏‏ے۔<ref name="عمون" /> == رسمی تعطیلات == {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" width="100%" style="border-collapse:collapse; border:1px solid #aaa; " ! style="background:#ccccff;" width="10%" |'''شمار''' ! style="background:#ccccff;" width="30%" |'''مناسبت''' ! style="background:#ccccff;" width="30%" |'''تریخ''' ! style="background:#ccccff;" width="30%" |'''ایام تعطیل''' |- |'''1''' |آغاز [[گریگوری تقویم]] |[[1 جنوری]] |اک دن (1) |- |'''2''' |آغاز [[ہجری سال|ہجری تقویم]] |[[1 محرم]] |اک دن (1) |- |'''3''' |[[عید میلاد النبی]] |[[12 ربیع الاول]] |اک دن (1) |- |'''4''' |[[عید الفطر]] |[[1 شوال]] |تین دن (3) |- |'''5''' |[[عید الاضحی]] |[[9 ذوالحجہ]] |چار دن (4) |- |'''6''' |[[کرسمس]] |[[25 دسمبر]] |اک دن (1) مسلماناں دے لئی دو دن مسیحیاں دے لئی (2) |- |'''7''' |[[ایسٹر]] |بمطابق تقویم |دو دن (2) صرف مسیحیاں دے لئی |- |'''8''' |[[کھجور دا اتوار]] |بمطابق تقویم |اک دن (1) صرف مسیحیاں دے لئی |- |'''9''' |[[عالمی یوم مزدور]] |[[1 مئی]] |اک دن (1) |- |'''10''' |[[لسٹ قومی یوم آزادی|یوم آزادی]] |[[25 مئی]] |اک دن (1) |- |} == جڑواں شہر == عمان دے [[جڑواں شہر]] مندرجہ ذیل نيں:<ref>{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/a.asp?id=1#| title=Twin City Agreements| accessdate=2015-09-30| work=GAM| publisher=Greater Amman Municipality| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001162134/http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/a.asp?id=1| archivedate=2015-10-01| df=}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/english/relations/r12.asp| title=Amman's Relations with Other Cities| publisher=Ammancity.gov.jo| accessdate=2013-12-31| archivedate=2005-03-07| archiveurl=https://web.archive.org/web/20050307063658/http://www.ammancity.gov.jo/english/relations/r12.asp}}</ref> {| class="wikitable" |- valign="top" | * {{پرچم تصویر|عمان}} [[مسقط]]، سلطنت عمان (1986) * {{پرچم تصویر|آذربائیجان}} [[باکو]]، آذربائیجان * {{پرچم تصویر|سعودی عرب}} [[جدہ]]، [[سعودی عرب]] (1988) * {{پرچم تصویر|مصر}} [[قاہرہ]]، مصر (1988) * {{پرچم تصویر|مراکش}} [[رباط (شہر)]]، مراکش (1988) * {{پرچم تصویر|یمن}} [[صنعاء]]، يمن (1989) * {{پرچم تصویر|پاکستان}} [[اسلام آباد]]، پاکستان (1989) * {{پرچم تصویر|چین}} [[بیجنگ]]، چین (1990)<ref name="Beijing">{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister Cities|publisher=Beijing Municipal Government|accessdate=2009-06-23|archive-date=2017-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716081317/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|dead-url=yes}}</ref> * {{پرچم تصویر|ترکی}} [[انقرہ]]، ترکی (1992) * {{پرچم تصویر|سوڈان}} [[خرطوم]]، سوڈان (1993) * {{پرچم تصویر|قطر}} [[دوحہ]]، قطر (1995) || * {{پرچم تصویر|ترکی}} [[استنبول]]، ترکی (1997) * {{پرچم تصویر|برازیل}} [[ساؤ پاؤلو]]، برازیل، (1997)<ref name="São Paulo2">{{cite web |url=http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/relacoes_internacionais/cidadesirmas/index.php?p=1066 |title=International تعلقات&nbsp;- São Paulo City Hall&nbsp;- Official Sister Cities |publisher=Prefeitura.sp.gov.br |accessdate=2010-07-04 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100521024206/http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/relacoes_internacionais/cidadesirmas/index.php?p=1066 |archivedate=2010-05-21 |df=}}</ref> * {{پرچم تصویر|الجزائر}} [[الجزائر شہر]]، الجزائر (1998) * {{پرچم تصویر|رومانیہ}} [[بخارسٹ]]، رومانیہ (1999) * {{پرچم تصویر|موریطانیہ}} [[نواکشوط]]، موریتانیہ (1999) * {{پرچم تصویر|تیونس}} [[تونس شہر]]، تونس (1999) * {{پرچم تصویر|بلغاریہ}} [[صوفیہ]]، بلغاریہ (2000) * {{پرچم تصویر|لبنان}} [[بیروت]]، لبنان (2000) * {{پرچم تصویر|جنوبی افریقہ}} [[پریٹوریا]]، جنوبی افریقا (2002) * {{پرچم تصویر|ہونڈوراس}} [[ٹیگوسیگلپا]]، ہونڈوراس (2002) * {{پرچم تصویر|امریکہ}} [[شکاگو، الینوائے]]، ریاستہائے متحدہ (2004)<ref>{{cite book | title=2010 Annual Report | author=Chicago Commission on Human تعلقات | year=2010 | page=22 | url=http://www.cityofchicago.org/content/dam/city/depts/cchr/supp_info/2010AnnualReport.pdf | format=PDF }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026025039/https://www.cityofchicago.org/content/dam/city/depts/cchr/supp_info/2010AnnualReport.pdf |date=2018-10-26 }}</ref> || * {{پرچم تصویر|اٹلی}} [[کلابریا]]، اطالیہ (2005) * {{پرچم تصویر|بوسنیا تے ہرزیگووینا}} [[سرائیوو]]، بوسنیا تے ہرزیگووینا (2005)<ref name="Sarajevo">{{cite web|url=http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160 |title=Sarajevo Official Web Site: Sister cities |publisher=Sarajevo.ba |accessdate=2009-05-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090412141407/http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160 |archivedate=12 اپریل 2009 |deadurl=yes |df=}}</ref> * {{پرچم تصویر|روس}} [[ماسکو]]، روس (2005) * {{پرچم تصویر|بوسنیا تے ہرزیگووینا}} [[موستار]]، [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] (2006)<ref name="Mostar twinnings">{{cite web|url=http://www.mostar.ba/gradovi-prijatelji.html|title=Mostar Gradovi prijatelji|accessdate=2013-12-19|work=Grad Mostar [Mostar Official City Website]|language = Macedonian|trans-title=Mostar Twin Towns|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131030103002/http://www.mostar.ba/gradovi-prijatelji.html|archivedate = 2013-10-30}}</ref> * {{پرچم تصویر|بحرین}} [[محافظہ وسطی، بحرین]]، بحرین (2006) * {{پرچم تصویر|کرغیزستان}} [[بشکیک]]، کرغیزستان (2006) * {{پرچم تصویر|امریکہ}} [[سان فرانسسکو]]، ریاستہائے متحدہ (2010)<ref>{{cite press release | url=http://www.sfmayor.org/ftp/archive/209.126.225.7/press-room/press-releases/press-release-newsom-signs-sister-city-agreements-with-amman-jordan/index.html | title=Mayor Newsom Signs New Sister City Agreements with City of Amman، اردن | publisher=San Francisco Office of the Mayor | date=23 اپریل 2010 | accessdate=16 ستمبر 2012 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121128033941/http://www.sfmayor.org/ftp/archive/209.126.225.7/press-room/press-releases/press-release-newsom-signs-sister-city-agreements-with-amman-jordan/index.html | archivedate=28 نومبر 2012 | df=}}</ref> * {{پرچم تصویر|جاپان}} [[ٹوکیو]]، جاپان (2011) * {{پرچم تصویر|بنگلہ دیش}} [[سلہٹ]]، [[بنگلہ دیش]] * {{پرچم تصویر|سنگاپور}} [[سنگاپور]]، سنگاپور (2014) * {{پرچم تصویر|آرمینیا}} [[یریوان]]، [[آرمینیا]] (2015)<ref>{{cite web|url=https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|title=Partner cities|publisher=Yerevan Municipal Government|accessdate=2018-04-18}}</ref> * {{پرچم تصویر|امریکہ}} [[سنسیناٹی]]، [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] (2015) |} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Amman}} {{ویکی سفر|Amman}} * [https://www.youtube.com/watch?v=5CHlmU5vPbY Amman Street Food documentary on Youtube] * [https://www.facebook.com/Amman?fref=ts Amman Digital Community Facebook page] * [https://www.facebook.com/cityofamman?fref=ts Greater Amman Municipality Facebook page] * [http://maannasel.net/map/ Amman public transportation map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723152416/http://maannasel.net/map/ |date=2018-07-23 }} == کتابیات == {{refbegin}} * {{cite book|last1=Albala|first1=Ken|title=Food Cultures of the World Encyclopedia, Volume 1|date=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-37626-9|url=https://books.google.com/books?id=NTo6c_PJWRgC&pg=PA267}} * {{cite book|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA35|first1=Michael|last1=Dumper|first2=Bruce E.|last2=Stanley|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5}} * {{cite book|last1=Jones|first1=Mari C.|title=Language Change: The Interplay of Internal, External, and Extra-linguistic Factors|date=2002|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-017202-7|url=https://books.google.com/books?id=hKftmhoP4gYC&pg=PA64}} * {{cite book|last1=Kildani|first1=Hanna|title=Modern Christianity in the Holy Land: Development of the Structure of Churches and the Growth of Christian Institutions in Jordan and Palestine|date=2010|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4490-5285-0|url=https://books.google.com/books?id=ZrvHHROsgt8C&pg=PA678}} * {{cite book|last1=Owens|first1=Jonathan|title=The Oxford Handbook of Arabic Linguistics|date=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-934409-3|url=https://books.google.com/books?id=1IJoAgAAQBAJ&pg=PA260}} * {{cite book|last1=Plascov|first1=Avi|title=The Palestinian Refugees in Jordan 1948–1957|date=1981|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-3120-2|url=https://books.google.com/books?id=daLPXTYcoewC&pg=PA33}} * {{cite book |last1=Richmond |first1=Walter |title=The Circassian Genocide |date=2013 |publisher= Rutgers University Press |isbn= 978-0-8135-6069-4 |url= https://books.google.com/books?id=LHlwZwpA70cC&pg=PA124}} * {{Cite book |title=International Dictionary of Historic Places: Middle East and Africa |volume= Volume 4 |page=289 |first1=Trudy |last1=Ring |first2=Robert M. |last2=Salkin |first3=Paul E. |last3= Schellinger |publisher= Taylor & Francis |year=1994 |url= https://books.google.com/books?id=2aOpeBnbxvsC&pg=PA289|isbn=978-1-884964-03-9}} * {{cite book |last1=Le Strange |first1=Guy |title= Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500 |date=1890 |publisher= Alexander P. Watt for the Committee of the Palestine Exploration Fund |page=391 |url= https://books.google.com/books?id=4HCPLpB3C8UC&pg=PA391}} * {{cite book |last1=Suleiman|first1=Yasir|title=A War of Words: Language and Conflict in the Middle East|date=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54656-0|url=https://books.google.com/books?id=Neu3q8Vt01sC&pg=PA101}} * {{cite book|last1=Walker|first1=Bethany J.|editor1-last=Talmon-Heller|editor1-first=Daniela|editor2-last=Cytryn-Silverman|editor2-first=Katia|title=Material Evidence and Narrative Sources: Interdisciplinary Studies of the History of the Muslim Middle East|date=2015|publisher=Brill|url=https://books.google.com/books?id=oIEcBQAAQBAJ&pg=PA120|chapter=On Archives and Archaeology: Reassessing Mamluk Rule from Documentary Sources and Jordanian Fieldwork}} {{refend}} {{Navboxes |list= {{محافظات اردن}} {{محافظہ عمان}} {{ڈیکاپولس شہر}} {{عرب ملکاں دے دارالحکومت}} {{ایشیاء دے دارالحکومت}} {{عرب ثقافتی دار الحکومت}} {{اردن دے وڈے شہر}} }} {{معلومات کتب خانہ}} [[گٹھ:عمّان]] [[گٹھ:محافظہ عمان دے آباد تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:ایشیائی راجگڑھ]] [[گٹھ:سرزمین شام]] {{Nobots}} {{اردن دے شہر}} {{ایشیائ دیساں دے دارالحکومت}} [[گٹھ:اردن]] [[گٹھ:اردن دا جغرافیہ]] [[Category:ایشیا]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:دنیا دے آباد تھاں]] [[Category:راجگھر]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر]] [[گٹھ:ایشیائی شہر]] [[گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں]] [[Category:جغرافیہ]] [[گٹھ:اردن دے شہر]] [[گٹھ:اردن دے آباد تھاں]] lo07g6ow4wflr0d7dot3vurz84ptc8j 0 90781 713050 712831 2026-11-02T12:27:21Z ~2026-58365-59 45593 713050 wikitext text/x-wiki ٹیلی ویژن چینلاں دی لسٹ(بلحاظ حروف تہجی). == نشان تے اعداد == # [[& Pictures]] # [[.tv (TV channel)]] # [[¡Sorpresa!]] # [[+TVI]] # [[1+1]] # [[1+1 International]] # [[10TV]] # [[111 Greats]] # [[13ème Rue Universal]] # [[13th Street (Australia)]] # [[13th Street Universal]] # [[13th Street Universal (Benelux)]] # [[192TV]] # [[1FLTV]] # [[1st TV]] # [[1TV (Afghan TV channel)]] # [[2+2 (TV channel)]] # [[2×2 (TV channel)]] # [[24 (Turkey)]] # [[24 Ghanta]] # [[24 Vesti]] # [[24Kitchen]] # [[24Kitchen (Portugal)]] # [[24ore.tv]] # [[2BE (TV channel)]] # [[2M TV]] # [[2nd Avenue (television channel)]] # [[2sTV]] # [[3+ Latvia]] # 31 Digital # 3e # [[3net]] # [[3sat]] # [[3XL]] # [[44 Adelaide]] # [[4FSU]] # [[4fun.tv]] # [[4Music]] # 4SD # [[4seven]] # [[5 Kanal (Ukraine)]] # [[5*]] # 52MX # [[5USA]] # [[6 News (Turkey)]] # [[6 News Lawrence]] # [[6'eren]] # [[6ter]] # [[6TV Telangana]] # [[7 Región de Murcia]] # [[7mate]] # [[7Two]] # [[8TV (Malaysia)]] # [[8XM]] # [[9Live]] # [[9TV]] # [[9X]] # [[9x Tashan]] # [[9XM]] # [[9xO]] # [[A Bola TV]] # [[A&E (Spain and Portugal)]] # [[A&E (TV channel)]] # [[A&E Australia]] # [[A&R Channel]] # [[A1 Televizion]] # [[A1 TV channel (Macedonia)]] # [[A24 news channel]] # [[A9 TV]] # [[اگ ٹی وی]] # [[Aaj Tak]] # [[اج ٹی وی]] # [[Aastha TV]] # [[AB Moteurs]] # [[AB1]] # [[AB3]] # [[AB4]] # [[Abb Takk News]] # [[ABC (Australian TV channel)]] # [[ABC Daytime]] # ABC Family # [[ABC HD (Australia)]] # [[ABC News (Albania)]] # ABC News 24 # [[ABC News Now]] # [[ABC Spark]] # [[ABC Television (Nepal)]] # [[ABC1 (UK)]] # ABC2 # [[ABC3]] # [[ABN Andhra Jyothi]] # [[ABNXcess]] # [[Aboriginal Peoples Television Network]] # [[ABP Ananda]] # [[ABP Majha]] # [[ABP News]] # [[ABP Sanjha]] # [[ABS-CBN News Channel]] # Al Nahar Movies # Acasă # [[AccentHealth]] # [[Access 31]] # [[Action (French TV channel)]] # [[Action (TV channel)]] # [[Acts25]] # [[Ada TV]] # [[AddikTV]] # [[Adult Swim]] # [[Adult Swim (Australia)]] # [[Afghan TV]] # [[Afghanistan National Television]] # [[Africable]] # [[Afrotainment]] # [[Ahlebait TV]] # [[Ahlulbayt TV]] # [[AJ+]] # [[Ajax TV]] # [[Akash Bangla]] # [[Al Jazeera America]] # [[Al Jazeera Balkans]] # [[Al Jazeera English]] # [[Al Jazeera Türk]] # [[الجزیرہ اردو]] # [[Albanian Screen]] # [[Albasat TV]] # [[Ale Kino+]] # [[Aletejah TV]] # [[Alfa TV]] # [[Alfa TV (Bulgaria)]] # [[Alfa TV (Macedonia)]] # [[Alibi (TV channel)]] # [[Alice (TV channel)]] # [[Alice Kochen]] # ALKAWTHAR # [[All Music]] # [[All News Channel]] # [[All Sports Network]] # [[All TV]] # [[All TV K]] # [[AllTV]] # [[Alo TV]] # [[Alpha Repertory Television Service]] # [[Alpha TV]] # [[Alter Channel]] # [[Altitude Sports and Entertainment]] # [[Aluetelevisio]] # [[AMC (Europe)]] # [[AMC (TV channel)]] # [[American Christian Television System]] # [[American Heroes Channel]] # [[America's Auction Network]] # [[America's Talking]] # [[AMGTV]] # [[AMI-audio]] # [[AMI-TV]] # [[An Viên Television]] # [[Andalucía Televisión]] # [[Andorra Televisió]] # [[Animal Planet]] # [[Animal Planet (Asia)]] # [[Animal Planet (Australia and New Zealand)]] # [[Animal Planet (Benelux)]] # [[Animal Planet (Canada)]] # [[Animal Planet (UK TV channel)]] # [[Animal Planet Europe]] # [[Animal Planet Germany]] # [[Animal Planet India]] # [[Animal Planet Italy]] # [[Animal Planet L!VE]] # [[Animal Planet Nordic]] # [[Animal Planet Poland]] # [[Animalist]] # [[Animaux]] # [[Animax (German TV channel)]] # [[Animax (India)]] # [[Animax (Latin America)]] # [[Animax (South Korea)]] # [[Animax Asia]] # [[Animax Eastern Europe]] # Animax Pakistan # [[Animax Portugal]] # [[Animax Spain]] # [[Anime Network]] # [[AnimeCentral]] # ANN7 # [[ANT1]] # [[ANT1 Cyprus]] # [[ANT1 Europe]] # [[ANT1 Pacific]] # [[ANT1 Prime]] # [[ANT1 Satellite]] # [[Antena 1 (Romania)]] # [[Antena 3 (Romania)]] # [[Antena 3 (Spain)]] # [[Antena 3 Canarias]] # [[Antena Internațional]] # [[Antena Stars]] # [[Antenna Sicilia]] # [[Antenna Tre Nordest]] # [[Antv]] # [[A-One (TV channel)]] # [[AOV Adult Movie Channel]] # A-PAC # [[Apna Channel]] # [[Aragón Sat]] # [[Aragón TV]] # [[ARD-alpha]] # [[Arena (TV network)]] # [[Argent (TV channel)]] # [[ARIA TV]] # [[Ariana TV]] # [[Arirang (TV network)]] # [[Around the Rings]] # [[Arrai TV]] # [[Arsenal TV]] # [[ART Television (Sri Lanka)]] # [[Arte]] # [[ARtv (Portugal)]] # ART Movie World # [[اے آر وائی ڈیجیٹل]] # [[اے آر وائی ٹی وی نیٹ ورک]] # [[دی میوزک]] # [[اے آر وائی نیوز]] # [[اے آر وائی کیو ٹی وی]] # [[ARY Zauq]] # [[ARY Zindagi]] # [[Asamblea Nacional Televisión]] # [[Asia Business News]] # [[Asian Food Channel]] # [[Asian TV]] # [[Asianet]] # [[Asianet Movies]] # [[Asianet News]] # [[Aspire (TV network)]] # [[Aspire TV]] # [[Astana TV]] # [[Astro AEC]] # [[Astro Arena (TV channel)]] # [[Astro Aruna]] # [[Astro Awani]] # [[Astro Bella]] # [[Astro Box Office]] # [[Astro Ceria]] # [[Astro Citra]] # [[Astro hitz]] # [[Astro Hua Hee Dai]] # [[Astro Kirana]] # [[Astro Oasis]] # [[Astro On Demand]] # [[Astro Prima]] # [[Astro Quan Jia HD]] # [[Astro Ria]] # [[Astro SuperSport]] # [[Astro Vaanavil]] # [[Astro Vinmeen HD]] # [[Astro Warna]] # [[Astro Xiao Tai Yang]] # [[Astro Zhi Zun HD]] # ASTV # At the Races # [[ATM Rozrywka]] # [[ATN Aastha TV]] # [[ATN Alpha ETC Punjabi]] # [[ATN ARY Digital]] # [[ATN Asianet]] # [[ATN B4U Movies]] # [[ATN B4U Music]] # [[ATN Bangla]] # [[ATN Bangla (Canada)]] # [[ATN Channel]] # [[ATN Cricket Plus]] # [[ATN Food Food]] # [[ATN Gujarati]] # [[ATN Jaya TV]] # [[ATN MH 1]] # [[ATN Movies OK]] # ATN NDTV 24x7 # [[ATN News]] # [[ATN Punjabi 5]] # [[ATN Punjabi Plus]] # [[ATN SAB TV]] # [[ATN Sony Aath]] # [[ATN Sony TV]] # [[ATN Sports]] # [[ATN Times Now]] # [[ATN Urdu]] # [[ATN Zoom]] # [[ATV (Austria)]] # [[ATV (Hungary)]] # [[اے ٹی وی]] # [[ATV (Suriname)]] # [[ATV (Turkey)]] # [[ATV Asia]] # [[ATV Home]] # [[ATV News]] # [[ATV World]] # [[Auction World.tv]] # [[Audi Channel]] # [[Audience Network]] # [[Aurora Community Channel]] # [[Austext]] # Australia Plus # [[Australian Christian Channel]] # [[Authentic TV]] # [[Aux (TV channel)]] # [[AVA (TV channel)]] # Avago # [[Avenues Television]] # [[Avila TV]] # [[Avis de Recherche]] # [[AVN (Albania)]] # [[AVT Khyber]] # [[Awaz Television Network]] # [[AWE (TV network)]] # [[Axess TV]] # [[AXN]] # [[AXN (Asia)]] # [[AXN (India)]] # [[AXN (Portugal)]] # [[AXN Beyond]] # [[AXN Crime]] # [[AXN HD]] # [[AXN Italy]] # AXN Movies # [[AXN Pakistan]] # [[AXN Sci Fi]] # [[AXN Spin]] # [[AXN White]] # [[AXS TV]] # [[Azad Azerbaijan TV]] # [[Azio TV]] # [[AZN Television]] # [[AzTV]] # [[B1 TV]] # [[B4U (TV channel)]] # [[B4U Movies]] # [[B4U Music]] # B4U Aflam # B4U Plus # [[BabyFirst]] # [[Back9Network]] # [[Bad Teeth]] # [[Bahn TV]] # [[Bahry TV]] # [[Balapan (channel)]] # [[Bali TV]] # [[Balkanika TV]] # [[Balls (TV channel)]] # [[Bandamax]] # [[BandNews TV]] # [[BandSports]] # [[Bang TV]] # [[Bangla TV]] # [[Bangladesh Television]] # [[Banglavision]] # [[Bank Television (Ukraine)]] # [[Basketball TV]] # [[Bay News 9]] # [[Bayon Television]] # [[Bazar (TV channel)]] # [[BBC 2W]] # [[BBC Alba]] # [[BBC America]] # [[BBC Brit]] # [[BBC Canada]] # [[BBC Choice]] # [[BBC Choice Northern Ireland]] # [[BBC Earth (TV channel)]] # [[BBC Entertainment]] # [[BBC First]] # [[BBC Food]] # [[BBC Four]] # [[BBC HD]] # [[BBC HD (international)]] # [[BBC HD Scandinavia]] # [[BBC Japan]] # [[BBC Knowledge]] # [[BBC Knowledge (international)]] # [[BBC Lifestyle]] # [[BBC News (TV channel)]] # [[BBC One]] # [[BBC One Northern Ireland]] # [[BBC One Scotland]] # [[BBC One Wales]] # [[BBC Parliament]] # [[BBC Persian Television]] # [[BBC Prime]] # [[BBC Select]] # [[BBC South Asia]] # [[BBC Three]] # [[BBC TV Europe]] # [[BBC Two]] # [[BBC Two Northern Ireland]] # [[BBC Two Scotland]] # [[BBC Two Wales]] # [[BBC UKTV]] # [[BBC World News]] # [[BBC World Service Television]] # [[BBF TV]] # [[BBL TV]] # [[BDC Televizija]] # [[Be 1]] # [[Behar TV]] # [[BeIN Sports]] # [[BeIN Sports (Australia)]] # [[BeIN Sports (Canada)]] # [[Belarus 24]] # [[Belarus-1]] # [[BemSimples]] # [[BEN Television]] # [[Benfica TV]] # [[BeritaSatu Sports]] # [[BeritaSatu TV]] # [[Bernama TV]] # [[Best Direct]] # [[BET]] # [[BET Gospel]] # [[BET Hip-Hop]] # [[BET International]] # [[BET Networks]] # [[Better Black Television]] # [[BeTV (Asia Pacific)]] # [[BFM Business]] # [[BFM TV]] # [[Bhakti TV]] # [[Bhojpuri Channel (Mauritius)]] # [[BHT 1]] # [[Bibel TV]] # [[Bibigon]] # [[Bid Plus]] # [[Biełsat TV]] # [[Big CBS Love]] # [[Big CBS Prime]] # [[BIG CBS Spark]] # [[Big Game TV]] # [[BIG Magic]] # [[Big Magic International (Canada)]] # [[Big Ten Network]] # [[Biggs (TV channel)]] # [[Bindass]] # [[Bintang (Channel)]] # [[Bio.]] # [[Bio. (South East Asia)]] # [[Bionix]] # [[Bisarva News]] # [[BISD-TV]] # BiteTV # [[Black Family Channel]] # [[Blighty (TV channel)]] # [[Bliss (TV channel)]] # [[Bloomberg Television]] # Bloomberg TV India # [[Bloomberg TV Indonesia]] # [[Blue (TV channel)]] # [[Blue Hustler]] # [[Blue Ocean Network]] # [[BN Music (television channel)]] # [[BN Televizija]] # [[BNC Network HD]] # [[BNT 1]] # [[BNT 2]] # [[BNT HD]] # [[BNT World]] # [[Body In Balance]] # [[Bohemia Visual Music]] # [[Boishakhi TV]] # [[Bollywood Times]] # [[BookTelevision]] # [[Boom Sport One]] # [[Boom Sport Two]] # [[BoxNation]] # [[BoxSets (TV channel)]] # [[Bpm:tv]] # Brava3D # [[BravaHDTV]] # [[BravaNL]] # [[Bravo (British TV channel)]] # [[Bravo (Canada)]] # [[Bravo (U.S. TV network)]] # [[Bravo 2]] # [[Breakaway PPV]] # [[BRF TV]] # [[Bridges TV]] # [[Bright House Sports Network]] # [[Brit Hits]] # [[British Muslim TV]] # [[Bro (TV channel)]] # [[Brown University Student Television]] # [[BT Sport]] # [[BTV (Bulgaria)]] # [[BTV Action]] # [[BTV Cinema]] # [[BTV Comedy]] # [[BTV Lady]] # BTV Sports # [[Bubble Hits]] # [[Bubble Hits Ireland]] # [[Bursaspor TV]] # Business Channel Television # Business News Network # [[بزنس پلس]] # [[BuyNOW TV]] # [[BuzMuzik]] # [[Buzz TV]] # [[BVN]] # [[BYUtv]] # [[C Channel]] # [[C More Action]] # [[C More Emotion]] # [[C More Entertainment]] # [[C More Film]] # [[C More First]] # [[C More First HD]] # [[C More Hits]] # [[C More Hockey]] # [[C More Series]] # [[C More Sport]] # [[C More Sport HD]] # [[C More Tennis]] # [[C Music TV]] # [[C TV]] # [[C/S 9]] # [[C/S Origin]] # [[C1 Television (channel)]] # [[C31 Melbourne]] # [[C4 (TV channel)]] # [[C7 Sport]] # [[C9TV]] # [[Cable Music Channel]] # [[Cable Noticias]] # [[Cable TV Hong Kong]] # [[Caccia e Pesca]] # [[California University Television]] # [[Calle 13 (TV channel)]] # [[Calvin TV]] # [[Camera dei Deputati (TV channel)]] # [[Canal 13 (Chile)]] # [[Canal 24 Horas]] # [[Canal 3]] # [[Canal 3 Pichilemu]] # [[Canal 4 Navarra]] # [[Canal 5 Noticias]] # [[Canal 6 (Honduras)]] # [[Canal 8 Sport]] # [[Canal 8 UCV TV]] # [[Canal 9 (Denmark)]] # [[Canal 9 (Norway)]] # [[Canal Clásico]] # [[Canal D]] # [[Canal D/Investigation]] # [[Canal del Congreso]] # [[Canal Extremadura Televisión]] # [[Canal Hollywood]] # [[Canal Indigo]] # [[Canal J]] # [[Canal M]] # [[Canal Macau]] # [[Canal N]] # [[Canal Nostalgia]] # [[Canal Nou Dos]] # [[Canal Nou Internacional]] # [[Canal Panda]] # [[Canal Parlamento]] # [[Canal Q]] # [[Canal Sur 2]] # [[Canal Uno (Ecuador)]] # [[Canal Vasco]] # [[Canal Vie]] # [[Canal Viva]] # [[Canal+]] # [[Canal+ 1]] # [[Canal+ 2]] # [[Canal+ Acción]] # [[Canal+ Cinéma]] # [[Canal+ Comedia]] # [[Canal+ Comedy]] # [[Canal+ DCine]] # [[Canal+ Décalé]] # [[Canal+ Deportes]] # [[Canal+ Drama]] # [[Canal+ Family]] # [[Canal+ Fútbol]] # [[Canal+ Gol (Poland)]] # [[Canal+ Golf]] # [[Canal+ Liga]] # [[Canal+ Liga de Campeones]] # [[Canal+ Liga Multi]] # [[Canal+ Poland]] # [[Canal+ Séries]] # [[Canal+ Sport (France)]] # [[Canal+ Sport (Poland)]] # [[Canal+ Xtra]] # [[Canal180]] # [[Canale 5]] # [[Canterbury Television]] # [[Canvas (Belgium)]] # [[Cap 24]] # [[Capital (radio network)]] # [[Čarli TV]] # [[Carlton Cinema]] # [[Carlton Food Network]] # [[Carlton Select]] # [[Carlton Sports Network]] # [[Carlton World]] # [[Carolinas Sports Entertainment Television]] # [[Carousel (TV channel)]] # [[Cartoon Hangover]] # [[Casa (TV channel)]] # Castilla-La Mancha TV # [[Castilla–La Mancha TV 2]] # [[CatholicTV]] # [[CAV-TV]] # Citruss TV # [[CBC News Network]] # [[CBC Parliamentary Television Network]] # [[CBM TV]] # [[CBS Action]] # [[CBS Cable]] # [[CBS Daytime]] # [[CBS Drama]] # [[CBS Europa]] # [[CBS Reality]] # [[CBS Sports Network]] # [[CBSN]] # [[CCCTV]] # [[CCN TV6]] # [[CCTV America]] # [[CCTV International Arabic]] # [[CCTV International French]] # [[CCTV International Russian]] # [[CCTV International Spanish]] # [[CCTV News]] # [[CCTV-1]] # [[CCTV-10]] # [[CCTV-11]] # [[CCTV-12]] # [[CCTV-13]] # [[CCTV-14]] # [[CCTV-15]] # [[CCTV-2]] # [[CCTV-3]] # [[CCTV-4]] # [[CCTV-5]] # [[CCTV-5+]] # CCTV-6 # [[CCTV-7]] # [[CCTV-8]] # [[CCTV-9]] # [[چائنا سینٹرل ٹیلی ویژن]] # [[CCTV-China Television Shopping Channel]] # [[چائنا سینٹرل ٹیلی ویژن]] # [[چائنا سینٹرل ٹیلی ویژن]] # CCTV-Discovery # [[CCTV-Golf & Tennis]] # [[CCTV-Nostalgia Theater]] # [[چائنا سینٹرل ٹیلی ویژن]] # [[CCTV-Storm Football]] # [[CCTV-Storm Music]] # [[CCTV-Storm Theater]] # CCTV-Students # [[CCTV-The First Theater]] # [[CCTV-TV Guide]] # [[چائنا سینٹرل ٹیلی ویژن]] # [[چائنا سینٹرل ٹیلی ویژن]] # CCTV-新科动漫 # CCTV-证券资讯 # [[Cebu Catholic Television Network]] # [[Celebes TV]] # [[Celestial Movies]] # [[Celestial Movies Asia]] # [[Celtic TV]] # [[Center.tv]] # [[Central Digital Television]] # [[Centric]] # [[CgeTV]] # [[CGN-7]] # [[Challenge (TV channel)]] # [[Cham TV]] # [[Chamber TV]] # [[Channel 1 (Iran)]] # [[Channel 1 (Israel)]] # [[Channel 10 (India)]] # [[Channel 10 (Israel)]] # [[Channel 101]] # [[Channel 16 (Bangladesh)]] # [[Channel 2 (Iran)]] # [[Channel 2 (Israel)]] # [[Channel 21 (Germany)]] # [[Channel 24 (Bangladesh)]] # [[Channel 25 (Mongolia)]] # [[Channel 3 (Cambodia)]] # [[Channel 3 (Thailand)]] # [[Channel 31 (Kazakhstan)]] # [[Channel 33 (Israel)]] # [[Channel 4]] # [[Channel 5 (UK)]] # [[Channel 5 Lithuania]] # [[Channel 6 (Ireland)]] # [[Channel 7 (Thailand)]] # [[Channel 854]] # [[Channel 9 (Bangladesh)]] # [[Channel 9 (Malaysia)]] # [[Channel A (TV channel)]] # Channel AKA # [[Channel i]] # [[Channel M]] # [[Channel M (Southeast Asia)]] # [[Channel NewsAsia]] # [[Channel North Television]] # [[Channel NSW]] # [[Channel One (Albania)]] # [[Channel One (Bangladesh)]] # [[Channel One (UK and Ireland)]] # [[Channel One News]] # [[Channel One Russia]] # [[Channel Punjabi]] # [[Channel S]] # [[Channel South]] # [[Channel UFX]] # [[Channel V]] # [[Channel V Australia]] # [[Channel V India]] # [[Channel V Philippines]] # [[Channel V Thailand]] # ChannelBee # [[Channels TV]] # [[Chart Show Dance]] # [[Chart Show TV]] # [[Chasse et Pêche]] # [[Chelsea TV]] # [[Chérie 25]] # [[Chicagoland Television]] # [[Chilevisión]] # [[Chiller (TV channel)]] # [[Chintu TV]] # [[CHK (TV Channel)]] # [[Choice TV]] # [[Chosun Broadcasting Company]] # [[Chutti TV]] # [[Cielo (TV channel)]] # [[Ciné 12 (Mauritius)]] # [[Ciné Fx]] # [[Cine Mo!]] # [[Ciné+]] # [[Ciné+ Classic]] # [[Ciné+ Émotion]] # [[Ciné+ Frisson]] # [[Ciné+ Premier]] # [[Cine5]] # [[Cinelatino]] # [[Cinema One]] # [[CinemaWorld]] # [[Cinemax]] # [[Cinemax (Asia)]] # [[Cinemax 2]] # [[Cinémoi]] # [[Cinépop]] # [[CITV]] # [[سٹی 42]] # [[City 7 TV]] # [[City Channel]] # [[City Channel Dublin]] # [[City Saskatchewan]] # [[City TV (Bulgaria)]] # [[City8]] # [[CityNews Channel]] # [[Clan (TV channel)]] # [[Clark – Vancouver Television]] # [[Class CNBC]] # [[Classic Arts Showcase]] # [[Classic FM TV]] # [[Classica (TV channel)]] # [[ClassTV]] # [[Cloo]] # [[Club RTL]] # [[Clubland TV]] # [[CMAC-TV]] # [[CMT (Canadian TV channel)]] # [[CMT (U.S. TV channel)]] # [[CMT Europe]] # CMT Pure Country # [[CMTV]] # [[CNBC]] # [[CNBC Africa]] # [[CNBC Asia]] # [[CNBC Awaaz]] # [[CNBC Europe]] # [[CNBC Latin America]] # [[CNBC World]] # [[CNBC-e]] # [[CNC World]] # [[CNC3]] # [[سی این این]] # [[CNN Airport]] # [[CNN Chile]] # [[CNN en Español]] # [[CNN Indonesia]] # [[CNN International]] # [[CNN International Asia Pacific]] # [[CNN International South Asia]] # [[CNN Philippines]] # CNN Sports Illustrated # [[CNN Türk]] # [[CNN+]] # [[CNNfn]] # [[CNN-IBN]] # [[CNX]] # [[Coast Cable 11]] # [[ای ٹی وی نیٹ ورک]] # [[Colours (TV channel)]] # [[Colours TV]] # [[Comcast Sports Southwest]] # [[Comcast SportsNet]] # [[Comcast SportsNet Bay Area]] # [[Comcast SportsNet California]] # [[Comcast SportsNet Chicago]] # [[Comcast SportsNet Mid-Atlantic]] # [[Comcast SportsNet New England]] # [[Comcast SportsNet Northwest]] # [[Comcast SportsNet Philadelphia]] # [[Comcast Television]] # [[Comcast/Charter Sports Southeast]] # [[Comédie+]] # [[Comedy Central]] # [[Comedy Central (India)]] # [[Comedy Central (Latin America)]] # [[Comedy Central (Netherlands)]] # [[Comedy Central (New Zealand)]] # [[Comedy Central (UK and Ireland)]] # [[Comedy Central Asia]] # [[Comedy Central Belgium]] # [[Comedy Central Extra]] # [[Comedy Central Family (Netherlands)]] # [[Comedy Central Family (Poland)]] # [[Comedy Central Germany]] # [[Comedy Central Hungary]] # [[Comedy Central Israel]] # [[Comedy Central Italy]] # [[Comedy Central Poland]] # [[Comedy Central Spain]] # [[Comedy Central Sweden]] # [[Comedy Gold (TV channel)]] # [[Comedy Smart]] # [[ComedyMax]] # [[Commonwealth Broadcasting Network]] # [[Community Channel (UK)]] # [[Concert TV]] # [[Controversial TV]] # [[Cooking Channel]] # [[Cool TV]] # [[Cooltoon]] # [[CoolTV]] # [[Corazon Albiverde]] # [[Cork Community TV]] # [[Cornerstone Television]] # [[Cosmopolitan TV (Canada)]] # [[Cottage Life (TV channel)]] # [[Country Music Channel]] # [[Country TV]] # [[Countryside Associated Television]] # [[Cox Sports]] # [[Cox Sports Television]] # Cox7 # [[CP24]] # [[CPAC (TV channel)]] # [[Crime & Investigation (Canada)]] # [[Crime & Investigation Network]] # [[Crime & Investigation Network (Australia)]] # [[Crime & Investigation Network (Europe)]] # [[Crime & Investigation Network (South East Asia)]] # [[Croatian Music Channel]] # [[Crónica TV]] # [[C-SPAN]] # [[ČT HD]] # [[ČT Sport]] # [[ČT1]] # [[ČT2]] # [[ČT24]] # [[CTi Entertainment]] # [[CTi International]] # [[CTi News]] # [[CTi Variety]] # [[CTS Education and Culture]] # [[CTS Main Channel]] # [[CTS Recreation]] # [[CTV Main Channel]] # [[CTV MyLife]] # [[CTV News Channel (Canada)]] # [[CTV News Channel (Taiwan)]] # [[CTV Two Alberta]] # [[CTV Two Atlantic]] # [[Cuatro (TV channel)]] # [[Cubavision International]] # [[Cue TV]] # Cult TV # [[Cult (TV channel)]] # [[Cultural·es]] # [[CUNY TV]] # [[Current TV]] # [[CyLTV]] # [[D17 (TV channel)]] # [[D8 (TV channel)]] # [[Da Vinci Learning]] # [[Dahlia TV]] # [[Dajto]] # [[DanceTrippin TV]] # [[Das Erste]] # [[Das Vierte]] # [[Dave (TV channel)]] # [[ڈان نیوز]] # [[Daystar Canada]] # [[DD Bangla]] # [[DD Chandana]] # [[DD Coimbatore]] # [[DD Girnar]] # [[DD India]] # [[DD Metro]] # [[DD National]] # [[DD News]] # [[DD Podhigai]] # [[DD Pondicherry]] # [[DD Sports]] # [[DDishTV]] # [[DDTV]] # [[De Película]] # [[De Película Clásico]] # [[DeA Kids]] # [[DealsTV]] # [[DeeJay TV]] # [[Deen TV]] # [[Deepam TV]] # [[DejaView]] # [[Deluxe Music]] # [[Desh TV]] # [[Destination America]] # [[DetikCom]] # [[DhiTV]] # [[Diema]] # [[Diema Family]] # [[Diganta Television]] # [[Digi 24]] # [[Digi Sport (Romania)]] # [[Digiplus]] # [[Digital Forty Four]] # [[Direct 8]] # [[Direct Star]] # [[Discovery Channel]] # [[Discovery Channel (Asia)]] # [[Discovery Channel (Australia)]] # [[Discovery Channel (Canada)]] # [[Discovery Channel (Flanders)]] # [[Discovery Channel (Middle East)]] # [[Discovery Channel (Netherlands)]] # [[Discovery Channel (Portugal)]] # [[Discovery Channel (UK and Ireland)]] # [[Discovery Channel Denmark]] # [[Discovery Channel Europe]] # [[Discovery Channel Finland]] # [[Discovery Channel France]] # [[Discovery Channel Germany]] # [[Discovery Channel Hungary]] # [[Discovery Channel Italy]] # [[Discovery Channel Norway]] # [[Discovery Channel Poland]] # [[Discovery Channel Romania]] # [[Discovery Channel Russia]] # [[Discovery Channel Sweden]] # [[Discovery en Español]] # [[Discovery Fit & Health]] # [[Discovery Geschichte]] # [[Discovery HD]] # [[Discovery HD World]] # [[Discovery Health Channel]] # [[Discovery Historia]] # [[Discovery History]] # [[Discovery Home & Health]] # [[Discovery Home & Health (UK & Ireland)]] # [[Discovery Home and Health Southeast Asia]] # [[Discovery MAX]] # [[Discovery Networks Deutschland]] # [[Discovery People]] # [[Discovery Real Time]] # [[Discovery Real Time France]] # [[Discovery Science (Asia)]] # [[Discovery Science (Canada)]] # [[Discovery Science (TV channel)]] # [[Discovery Travel & Living]] # [[Discovery Travel & Living (UK & Ireland)]] # [[Discovery Travel & Living Europe]] # [[Discovery Travel & Living Italy]] # [[Discovery Turbo]] # [[Discovery Turbo (Asia)]] # [[Discovery Wings (UK)]] # [[Discovery World (Canadian TV channel)]] # [[Discovery World (TV channel)]] # [[Disney Channel (UK and Ireland)]] # [[Disney Cinemagic]] # [[DiTV]] # [[Diva (Asia TV channel)]] # [[Diva TV]] # [[Diva Universal (Italy)]] # [[Diva Universal (Philippines)]] # [[Divinity (TV channel)]] # [[DIY Network]] # [[DIY Network (Canada)]] # [[Diya almantther Channel]] # DiziMax # [[Djazz.TV]] # [[DM Digital]] # [[DM SAT]] # [[DMAX (Asia)]] # [[DMAX (Italy)]] # [[DMAX (TV channel)]] # [[DMAX (UK TV channel)]] # [[DMTV]] # [[DNTV2]] # [[Documentary (TV channel)]] # [[Documentary Channel (New Zealand)]] # [[Documentary Channel (TV channel)]] # [[DoD News Channel]] # [[DOGTV]] # [[Doma TV]] # [[Domashny]] # [[Domo+]] # [[Doordarshan Kendra, Madurai]] # [[Dorcel TV]] # [[Dost TV]] # [[DR HD]] # [[DR K]] # [[DR Ramasjang]] # [[DR Ultra]] # [[DR Update]] # [[DR1]] # [[DR2]] # [[DR3]] # [[Draft:Disney Channel (Australia and New Zealand)]] # [[Draft:FEVA TV]] # [[Draft:MBS-ETV]] # [[Draft:Medi BizTV]] # [[Draft:Orion Express]] # [[Draft:R&C Media Group, Inc]] # [[Draft:STAR Cricket channel]] # [[Draft:The New Fly Fisher]] # [[Dragon Television]] # [[Dream TV (Turkey)]] # [[Druga TV]] # [[DTour]] # [[DTV (Moldovan TV channel)]] # [[DTV (RTÉ)]] # [[Dublin Community Television]] # [[Ducktv]] # [[Duna TV]] # [[Duna World]] # [[دنیا نیوز]] # [[Dusk (TV channel)]] # [[Dusk!]] # [[Dvojka]] # [[DW (Latinoamérica)]] # [[DW-TV]] # [[DY 365]] # [[DZMM TeleRadyo]] # [[DZRH News Television]] # [[E City]] # [[E!]] # [[E! (Canadian TV channel)]] # [[E! (Europe)]] # [[E.tv]] # [[E.tv Ghana]] # [[E2 (TV channel)]] # [[E24 (TV channel)]] # [[E4 (TV channel)]] # [[Eagle TV]] # [[EastLink TV]] # [[Echo TV]] # [[Económico TV]] # [[ECTV]] # [[Ecuador TV]] # [[Eden (TV channel)]] # [[Eden TV]] # [[Edge TV]] # [[Educational Broadcasting System]] # [[Edutainment TV]] # [[Eén]] # [[Eesti Televisioon]] # [[EeZee tv]] # [[EGO (TV channel)]] # EinsFestival # [[EinsPlus]] # [[Ekamra Manoranjan TV]] # [[El 33]] # [[El Rey (TV network)]] # [[Eleven (TV channel)]] # [[ELTA 1 HD]] # [[ELTA 2]] # [[Emas (Malaysian TV channel)]] # [[Emmanuel TV]] # [[Empire Sports Network]] # [[Emrooz TV]] # [[ENCA]] # [[Encore (TV network)]] # [[Encore Avenue]] # [[Encyclo]] # [[Energy (TV channel)]] # [[Entertainment Studios Networks]] # [[EPIC (TV channel)]] # [[Epix (TV network)]] # [[Era News]] # [[Erdély TV]] # [[Eri-TV]] # [[ERT HD]] # [[ERT World]] # [[ERT World (Canada)]] # [[ESA Television]] # [[Escales (TV)]] # [[Eshragh TV]] # [[Eska TV]] # [[Eslah TV]] # [[ESPN]] # [[ESPN (UK)]] # [[ESPN 3D]] # [[ESPN America]] # ESPN Asia # [[ESPN Australia]] # [[ESPN Brasil]] # [[ESPN Classic]] # [[ESPN Classic (Canada)]] # [[ESPN Classic (Italy)]] # [[ESPN Classic (UK)]] # [[ESPN Deportes]] # ESPN Dos # [[ESPN Goal Line]] # [[ESPN Latin America]] # ESPN Philippines # [[ESPN+]] # [[ESPN2]] # [[ESPN2 Australia]] # [[ESPN3]] # [[ESPNews]] # [[ESPNU]] # [[Esport3]] # [[Espreso TV]] # [[Esquire Network]] # [[Estil 9]] # [[Estuary TV]] # [[ET Now]] # [[ET1 (Greece)]] # [[ET3 (Greece)]] # [[E-talk]] # [[ETB 1]] # [[ETB 2]] # [[ETB 3]] # [[ETB Sat]] # [[ETC (TV channel)]] # [[ETC Bollywood Business]] # Etc...TV # Eternal Word Television Network # [[ETTV News]] # [[ETV Bangla]] # [[ETV Gujarati]] # [[ای ٹی وی نیٹ ورک]] # [[ETV Kids (Southeast Asia)]] # [[ETV Marathi]] # [[ETV News Kannada]] # [[ETV2]] # Euforia Lifestyle TV # [[Euro Channel]] # [[Euro TV Moldova]] # [[Euro1080]] # [[Eurochannel]] # [[Euronews]] # [[Euronova TV]] # [[Europa 7]] # [[Europa TV]] # [[Eurosport]] # [[Eurosport 2]] # [[Eurosport News]] # [[EuroWorld Sport]] # [[Évasion]] # [[Eve (TV channel)]] # [[Exa TV]] # [[Expo Channel]] # [[Express 24/7]] # [[ایکسپریس انٹرٹینمینٹ]] # [[ایکسپریس نیوز]] # [[Extra (TV channel)]] # [[Extreme Sports Channel]] # [[Exxxtasy TV]] # [[F1 Digital+]] # [[Face TV]] # [[Face TV (Bosnia and Herzegovina)]] # [[Factoría de Ficción]] # [[Fairchild TV]] # [[Fairchild TV 2 HD]] # [[Family Channel]] # [[Family Gekijo]] # FamilyNet # [[Fan TV]] # [[FARSI1]] # [[Fashion One]] # [[Fashion Television (TV channel)]] # [[FashionTV]] # [[Favorit TV]] # [[FBC TV]] # [[FC Barcelona media]] # [[Fearnet]] # [[Federalna televizija]] # [[FEM (TV channel)]] # [[Fenerbahçe TV]] # [[Festival of Industry, Trade and Culture (Itagüí)]] # [[Festival of the Flowers]] # [[Fight Network]] # [[Fight Now TV]] # [[Fight+]] # [[Fiji Broadcasting Corporation]] # [[Fiji Television]] # [[Filipino TV]] # [[Film 24 (channel)]] # [[Film1]] # [[Film1 Action]] # Film1 Comedy # [[Film1 Festival]] # [[Film1 Premiere]] # Film1 Spotlight # [[Film4]] # [[Filmax]] # [[فلمازیا]] # [[Filmnet]] # [[Filmy]] # [[Filmy (Canada)]] # [[Financial News Network]] # [[Fine Living (Canada)]] # [[Fine Living (Italy)]] # [[Fine Living Network]] # [[FiOS1]] # [[First Channel (Georgian TV channel)]] # [[Fit TV]] # [[FitTV]] # [[Flaunt (TV channel)]] # [[Flava (TV channel)]] # [[Flip TV]] # [[Flix (TV network)]] # [[Fly channel]] # [[Fly Music]] # Fly TV # [[FNTSY Sports Network]] # [[Focus Bangla]] # [[Focus Gesundheit]] # [[Focus NE]] # [[Folk Plus]] # [[Follow Me TV]] # [[Food Food (TV channel)]] # [[Food Network]] # [[Food Network (Canada)]] # [[Food Network Asia]] # [[Food Television]] # [[For you (TV channel)]] # [[Four (New Zealand)]] # [[FOX (Balkans)]] # [[Fox (Finland)]] # [[Fox (Greece)]] # [[Fox (Hungary)]] # [[Fox (India)]] # [[Fox (Italy)]] # Fox (Middle East) # [[Fox (Netherlands)]] # [[Fox (Poland)]] # [[Fox (Portugal)]] # [[Fox (Spain)]] # [[Fox (Turkey)]] # [[Fox (UK and Ireland)]] # [[Fox 8 (Dutch TV channel)]] # [[Fox Action Movies]] # [[Fox Business Network]] # [[Fox Channel (Germany)]] # [[Fox Channel Asia]] # [[Fox Classics]] # [[Fox College Sports]] # [[Fox Crime]] # [[Fox Crime (Asia)]] # [[Fox Crime (Italy)]] # [[Fox Deportes]] # [[Fox Family Movies]] # [[Fox Filipino]] # Fox Football Channel # [[Fox Footy]] # [[Fox Footy Channel]] # [[Fox HD (Latin America)]] # [[Fox Latin America]] # [[Fox Life]] # [[Fox Life (Italy)]] # [[Fox Life (Netherlands)]] # [[Fox Life Greece]] # [[Fox Life India]] # [[Fox Movies (Middle East)]] # [[Fox Movies (Portugal)]] # [[Fox Movies Premium]] # [[Fox News Channel]] # [[Fox Next]] # [[Fox Reality Channel]] # [[Fox Retro]] # [[Fox Series]] # [[Fox Soccer]] # [[Fox Soccer Plus]] # [[Fox Sports (Australia)]] # [[Fox Sports (Brazil)]] # [[Fox Sports (Netherlands)]] # [[Fox Sports 1]] # [[Fox Sports 2]] # [[Fox Sports and Entertainment]] # [[Fox Sports Arizona]] # [[Fox Sports Asia]] # [[Fox Sports Carolinas]] # [[Fox Sports Chile]] # [[Fox Sports Detroit]] # [[Fox Sports Eredivisie]] # [[Fox Sports Florida]] # [[Fox Sports Houston]] # [[Fox Sports Indiana]] # [[Fox Sports International (Netherlands)]] # [[Fox Sports Kansas City]] # [[Fox Sports Latinoamérica]] # [[Fox Sports Midwest]] # [[Fox Sports Networks]] # [[Fox Sports New Orleans]] # [[Fox Sports News (Asia)]] # [[Fox Sports News (Australia)]] # [[Fox Sports News India]] # [[Fox Sports North]] # [[Fox Sports Ohio]] # [[Fox Sports Oklahoma]] # [[Fox Sports San Diego]] # [[Fox Sports South]] # [[Fox Sports Southwest]] # [[Fox Sports Tennessee]] # [[Fox Sports West and Prime Ticket]] # [[Fox Sports Wisconsin]] # [[Fox Sports World Canada]] # [[Fox8]] # [[Foxnet]] # [[Foxtel 3D]] # [[Foxtel Movies]] # [[Foxtel On Demand]] # [[FPTV]] # [[France 2]] # [[France 24]] # [[France 3]] # [[France 3 Alpes]] # [[France 3 Alsace]] # [[France 3 Aquitaine]] # [[France 3 Bourgogne]] # [[France 3 Bretagne]] # [[France 3 Centre]] # [[France 3 Côte d'Azur]] # [[France 3 Limousin Poitou-Charentes]] # [[France 3 Nord-Pas-de-Calais]] # [[France 3 Normandie]] # [[France 3 Paris Île-de-France]] # [[France 3 Picardie]] # [[France 3 Provence-Alpes]] # [[France 3 Rhône-Alpes]] # [[France 3 Sud]] # [[France 4]] # [[France 5]] # [[France Ô]] # [[Free Speech TV]] # [[Free TV]] # [[Friendly TV]] # [[Frost Great Outdoors]] # [[FS1 (Salzburg)]] # [[FSN Chicago]] # [[Ftn]] # [[FTV News]] # [[Fuel TV (Australia)]] # [[Fuel TV (Portugal)]] # [[Fuse (TV channel)]] # [[Fusion (TV channel)]] # [[Futura (TV channel)]] # [[Future Television]] # [[FX (Asia)]] # [[FX (Greece)]] # [[FX (Italy)]] # [[FX (Portugal)]] # [[FX (TV channel)]] # [[FX Australia]] # [[FX Canada]] # [[FX Latin America]] # [[FX Movie Channel]] # [[FXX]] # [[FXX (Canada)]] # [[FYI (Canadian TV channel)]] # [[FYI (U.S. TV channel)]] # [[G4 (Canada)]] # [[G4 (TV channel)]] # G4 Rewind # [[G4techTV]] # [[GAAGO]] # [[Gala TV]] # [[Galatasaray TV]] # [[Galavisión]] # [[Galaxy (UK TV channel)]] # [[Game Network]] # [[Game One]] # [[Game Show Network]] # [[GamesBids]] # [[GameTV]] # [[Gayelle]] # [[GAYtv]] # [[Gazi Television]] # [[GEB America]] # [[GEM (Australian TV channel)]] # [[Gem Collector]] # [[GEM TV ASIA]] # [[Gemini TV]] # [[Gems TV]] # [[Gems TV (UK)]] # [[Gems TV (USA)]] # [[جیو انگریزی]] # [[جیو انٹرٹینمینٹ]] # [[جیو کہانی]] # [[جیو نیوز]] # [[جیو سپر]] # [[جیو تیز]] # [[جیو ٹی وی]] # [[German Kino Plus]] # [[GFA TV]] # [[GIGA Television]] # [[GiGa TV]] # [[Ginx TV]] # [[G-Kaboom]] # [[Glas (TV channel)]] # [[Glitz*]] # [[Global News Network]] # [[Global News: BC 1]] # [[Global Pinoy Cinema]] # [[Global Reality Channel]] # [[Global Tamil Vision]] # [[Global TV (Indonesia)]] # [[Globo (Portugal)]] # [[GloboNews]] # [[Globovisión]] # [[GMA Life TV]] # [[GMA Pinoy TV]] # [[G-Mobile]] # [[GNT]] # [[Go TV]] # [[Go! (Australian TV channel)]] # [[GOALTV]] # [[Gol Televisión]] # [[GOL TV]] # [[GOL TV (Latin American)]] # [[Gold (Australian TV channel)]] # [[Gold (TV channel)]] # [[Golf Channel]] # [[Golica TV]] # [[GolTV (Canada)]] # [[Good Food]] # [[GoodLife Channel]] # [[Gospel Music Network]] # [[Granada Breeze]] # [[Granada Talk TV]] # [[Great American Country]] # [[Great Eastland Television]] # [[Greatest Hits TV]] # [[Greek Cinema (TV channel)]] # [[Greek Music Television]] # GSP TV # [[GTV (Ghana)]] # [[GTV Variety Show]] # [[Gulli]] Prime # [[Gusto TV]] # [[GWN7]] # [[GXT]] # [[H2 (Canada)]] # [[H2 (TV network)]] # [[Ha! (TV channel)]] # [[Habertürk TV]] # [[HadiTV]] # [[Hakka TV]] # [[Halk TV]] # [[Hallmark Channel]] # [[Hallmark Channel (International)]] # [[Hallmark Channel (Scandilux)]] # [[Hallmark Movies & Mysteries]] # [[Halogen TV]] # [[Hálózat TV]] # [[Hansard TV]] # [[Happy Channel]] # [[Happy TV]] # [[Haq TV]] # [[Hayat TV (Turkey)]] # [[ایچ بی او]] # [[HBO (Asia)]] # [[HBO Brazil]] # [[HBO Canada]] # [[HBO Europe]] # [[HBO Family (Asia)]] # [[HBO Hits]] # [[HBO Netherlands]] # [[HBO Pakistan]] # [[HBO Signature (Asia)]] # [[HD suisse]] # [[HD1 (French TV channel)]] # [[HDNet Movies]] # [[Headlines Today]] # [[Heart (radio network)]] # [[Heartland (TV network)]] # [[Heat (TV channel)]] # [[Hellenic TV]] # [[Hema TV]] # [[Her TV]] # [[Herceg TV]] # [[Here TV]] # [[Hero (TV channel)]] # [[HGTV]] # [[HGTV (Canada)]] # [[Hidayat TV]] # [[HIFI (TV channel)]] # [[Hip Hop TV]] # [[Hiro (TV channel)]] # [[Hiru TV]] # [[His TV]] # [[Hispanic Information and Telecommunications Network]] # [[HispanicTV]] # [[HispanTV]] # [[História]] # [[Historia (TV channel)]] # [[History (Australian television channel)]] # [[History (Canada)]] # [[History (European TV channel)]] # [[History (Southeast Asian TV channel)]] # [[History (TV channel)]] # [[History en Español]] # [[History TV18]] # [[Hitz Music]] # [[HLN (TV channel)]] # [[HMTV]] # [[HodHod TV]] # [[Home (TV channel)]] # [[Home Shopping Network]] # [[Home Theater Network]] # [[Hometown Sports Indiana]] # [[Hope Channel]] # [[Hope Channel Philippines]] # [[Horizon League]] # [[Horizon Learning Channel]] # [[Horn Cable Television]] # [[Horror Channel]] # [[Horse & Country TV]] # [[Hot 3]] # [[Hot Choice]] # [[HOT TV]] # [[Houses of the Oireachtas Channel]] # [[HOW TO Channel]] # [[HPItv]] # [[Hromadske.TV]] # [[HRT 1]] # [[HRT 2]] # [[HRT 3]] # [[HRT 4]] # [[HRT plus]] # [[HRTV (network)]] # [[HSTN]] # [[HTV Mostar]] # [[HTV Oscar C]] # [[HTV3]] # [[HudTV]] # [[Hum Masala]] # [[Hum Sitaray]] # [[ہم ٹی وی]] # [[ہم ٹی-وی]] # [[Hunan Television]] # [[ہنگامہ ٹی وی]] # [[Husaini Channel]] # [[Hustler TV (Europe)]] # [[Hustler TV (US)]] # [[Hyper (television)]] # [[Hyper (TV channel)]] # [[I.Sat]] # [[I24news]] # [[IB Sat]] # [[IB3]] # [[IBC24]] # IBN TV # [[IBuy]] # [[I-CABLE News Channel (Hong Kong)]] # [[Ichannel]] # [[Ici ARTV]] # [[Ici Explora]] # [[Ici RDI]] # [[IConcerts]] # [[İctimai Television]] # [[ICTV (Ukraine)]] # [[Ideal World]] # [[IDF1]] # [[Idman Azerbaijan TV]] # [[IDNR-TV]] # [[IeTV]] # [[IFC (Canadian TV channel)]] # [[IFC (U.S. TV network)]] # [[IFilm (TV channel)]] # [[ILIM TV]] # [[Image Channel]] # [[Imagine Movies]] # [[Imagine Showbiz]] # [[Imagine TV]] # [[IMC TV]] # [[Imevisión]] # [[Imparja Television]] # [[In Demand]] # [[Independent Television (Bangladesh)]] # [[India News]] # [[India TV]] # [[Indiavibes]] # [[Indiavision]] # [[IndiePlex]] # [[Indigenous Community Television]] # [[Indosiar]] # [[Indus Media Group]] # Indus TV # [[Info TV]] # [[InfoMás]] # [[InnerSPACE]] # [[INSP (TV network)]] # [[Inter (TV channel)]] # Inter Channel # [[Intereconomía TV]] # [[International Music Feed]] # [[InterTV Grandes Minas]] # [[InterTV Serra+Mar]] # [[Investigation Discovery]] # [[Investigation Discovery (Canada)]] # [[Investigation Discovery (Latin America)]] # [[Investigation Discovery Europe]] # [[Ion Life]] # [[IRIB TV3]] # [[IRIB TV4]] # [[IRIB TV5]] # [[Iris (TV channel)]] # [[Irish Film Channel]] # [[Irish TV]] # [[Ishop tv]] # [[Islamic Republic of Iran News Network]] # [[Israeli Network]] # [[Italia 1]] # [[Italia 2]] # I-Télé # [[ITN channel]] # [[ITU TV]] # [[ITV (Thailand)]] # [[ITV (TV channel)]] # [[ITV (TV network)]] # [[ITV Choice]] # [[ITV Day]] # [[ITV Encore]] # [[ITV HD]] # [[ITV News Channel]] # [[ITV Play]] # [[ITV Select]] # [[ITV Sport Channel]] # [[ITV2]] # [[ITV3]] # [[ITV4]] # [[ITVBe]] # [[J Sports]] # [[J2 (New Zealand)]] # [[سی این بی سی پاکستان]] # [[Jaam-e-Jam (Canada)]] # [[Jack City]] # [[Jack TV]] # [[Jadeworld (Australia)]] # [[Jadeworld (USA)]] # [[JakTV]] # [[Jalsha Movies]] # [[Jamuna TV]] # [[Jan TV]] # [[Janasri News]] # [[Janco Visjon]] # [[Japan Entertainment Television]] # [[Japan International Broadcasting Inc.]] # [[Jaya TV]] # [[JBS Jewish Broadcasting Service]] # [[Jednotka]] # [[Jeepney TV]] # [[JellyTelly]] # [[Jetix]] # [[Jewellery Maker]] # [[Jewelry Television]] # [[Jewish Life Television]] # [[Jewish News One]] # [[Jia Yu Channel]] # [[JIM (Flemish TV channel)]] # [[Jim (TV Channel)]] # [[JimJam]] # [[Jimmy (TV channel)]] # [[JML Direct TV]] # [[Joi (TV channel)]] # [[Jones! (New Zealand)]] # [[JSTV]] # [[JTBC]] # [[JTV (Indonesia)]] # [[JUCE TV]] # [[Juice TV]] # [[Juicebox (TV channel)]] # [[June (TV Channel)]] # [[Jurnal TV]] # [[K1010 TV]] # [[K3 (television)]] # [[Kabel eins]] # [[Ka-Boom]] # [[Kah Lai Toi]] # [[Kalaignar TV]] # [[Kanal 1 (Bosnia and Herzegovina)]] # [[Kanal 11]] # [[Kanal 11 (Sweden)]] # [[Kanal 12]] # [[Kanal 2]] # [[Kanal 4]] # [[Kanal 5 (Denmark)]] # [[Kanal 5 (Macedonia)]] # [[Kanal 5 (Sweden)]] # [[Kanal 5 HD]] # [[Kanal 5 plus]] # [[Kanal 7]] # [[Kanal 9]] # [[Kanal 9 (Serbia)]] # [[Kanal A]] # [[Kanal D]] # [[Kanal D Romania]] # [[Kanal4]] # [[Kanaltürk]] # [[Kantipur Television Network]] # [[Kapatid TV5]] # [[Kappa TV]] # [[Karadeniz TV]] # [[Kashish Television Network]] # [[Kasthuri Newz 24]] # [[Kaumudy TV]] # [[Kawish Television Network]] # [[Kazakh TV]] # [[Kazakhstan (channel)]] # [[KAZsport]] # [[KBS World]] # [[KBS World (Japan)]] # [[KBS World (TV channel)]] # [[KBS World (United States)]] # [[KBS1]] # [[KBS2]] # [[KDEL Channel 20]] # [[Kerala Vision]] # [[Kermit Channel]] # [[Kerrang! TV]] # [[Kino Nova]] # [[Kino Polska]] # [[Kiosk (TV)]] # Kiran Tv # [[Kiss TV]] # [[Kiss TV (Romania)]] # [[Kix (Asian TV channel)]] # [[Kix (UK and Ireland TV channel)]] # [[KMSU (Minot)]] # [[KMTV Asia]] # [[Knowledge Channel (Philippines)]] # [[Knowledge Network]] # [[Knowledge TV]] # [[KO-AM TV]] # [[Kochu Tv]] # [[Kohavision]] # [[KohraM]] # [[Kolkata TV]] # [[Kolmoskanava]] # [[Kompas TV]] # [[Korean Central Television]] # [[Kral TV]] # [[کے ٹی این نیوز]] # [[KTV (India)]] # [[Kuchnia+]] # [[Kultura (Ukrainian television channel)]] # [[Kunskapskanalen]] # [[Kurd1 Channel]] # [[Kurdish News Network]] # [[Kurdistan TV]] # [[Kurdmax Pepule]] # [[Kurdsat]] # [[Kushi TV]] # [[Kutonen (TV channel)]] # [[KykNET]] # [[KZ Sport 1]] # [[L!VE TV]] # [[La 1 (Spain)]] # [[La 2 (Spain)]] # [[La 7 Cartapiù]] # [[La 8]] # [[La Cadena Deportiva]] # [[La Chaîne Info]] # [[La Chaîne Météo]] # [[La Chaîne parlementaire]] # [[La Cinq]] # [[La Deux]] # [[La Première (RTI)]] # [[La Red (Chilean TV channel)]] # [[La Sept]] # [[La Tienda en Casa]] # [[La Trois]] # [[La Une]] # [[La5]] # [[La7]] # [[La7d]] # [[LAB HD]] # [[Lamhe (TV channel)]] # [[LANA TV]] # [[LaOtra]] # [[LaSexta]] # [[LaSexta2]] # [[LaSexta3]] # [[LaSiete]] # [[Latele Novela]] # [[Latele Novela Network]] # Lativi # [[Le Canal Nouvelles]] # Leafs TV # [[Leeds United Television]] # [[Legislative Assembly of New Brunswick Television Service]] # [[Legislature broadcasters in New Zealand]] # [[Lei (TV channel)]] # [[Lemar TV]] # [[Leonardo (TV channel)]] # [[Leonardo World]] # [[Leonardo World (Canada)]] # [[L'Équipe 21]] # LeSEA # [[LFC TV]] # [[Li (TV channel)]] # [[Lietuvos rytas TV]] # [[Life 24]] # [[لائف اودے]] # [[Life One]] # [[Life Showcase TV]] # [[Life TV]] # [[LifeNews]] # [[Lifestyle (TV channel)]] # [[LifeStyle Food]] # [[LifeStyle Home]] # [[Lifestyle Network]] # [[Lifestyle Satellite Jukebox]] # [[LifeStyle You]] # [[Lifetime (Canada)]] # [[Lifetime (TV network)]] # [[Lifetime (UK and Ireland)]] # [[Link TV]] # [[Lite TV]] # [[Litmus News]] # [[Liuks!]] # [[Liv (TV channel)]] # [[Live from the Center of the Universe]] # [[Live India]] # [[Live XXX TV]] # [[Live! (TV channel)]] # [[Living (New Zealand)]] # [[LMN (TV channel)]] # [[Loaded TV]] # [[Local News on Cable]] # [[LocalVision]] # [[Locomotion (TV channel)]] # [[Logo TV]] # [[Lok Sabha TV]] # [[Loma Linda Broadcasting Network]] # [[London Live (TV channel)]] # [[London TV]] # [[Longhorn Network]] # [[Look Plus]] # [[Look TV]] # [[Lotus News]] # [[Lotus TV Macau]] # [[LRT Kultūra]] # [[LRT Lituanica]] # [[LRT televizija]] # [[LS Times TV]] # [[Lumiere Movies]] # [[Lusaka Voice]] # [[LUTV (St. Charles, Missouri)]] # [[Luxe.tv]] # [[M Tunes HD]] # [[M1 (TV channel)]] # [[M1 (Ukraine)]] # [[M2 (TV channel)]] # [[M3 (Canadian TV channel)]] # M3D # [[M6 (TV channel)]] # [[M6 Boutique & Co]] # [[M6 Music]] # [[M6 Music Black]] # [[Maasranga Television]] # [[MAD Greekz]] # [[MAD TV (Cyprus)]] # [[MAD TV (Greece)]] # [[MAD World]] # [[Made in Leeds]] # [[Made in Tyne & Wear]] # [[Maeil Broadcasting Network]] # [[Maestro (TV channel)]] # [[Magic (TV channel)]] # [[Magnet Infinity TV (MiTV)]] # [[Mahuaa Bangla]] # [[Mahuaa Khobor]] # [[Mahuaa TV]] # [[Mai TV]] # [[Main Event]] # [[Makedonia TV]] # [[Makkal TV]] # [[Maleflixxx Television]] # [[ManagemenTV]] # [[Mangas (TV)]] # [[Mango 24]] # [[Manorama News]] # [[Manoto 1]] # [[Māori Television]] # [[MARCA TV]] # [[Markíza]] # [[Mastiii]] # [[Mathrubhumi News]] # [[MATV (Quebec)]] # [[MAVTV]] # [[Max (channel)]] # [[MAX (TV channel)]] # [[Max Trax]] # [[Max Vision]] # [[Maxxx]] # [[Maya HD]] # [[MBC 1 (Mauritius)]] # [[MBC 2 (Mauritius)]] # [[MBC 2 (Middle East)]] # [[MBC 3 (Mauritius)]] # [[MBC 4 (Middle East)]] # [[MBC Action]] # [[MBC Digital 4 (Mauritius)]] # [[MBC Game]] # [[MBC Max]] # MBC Bollywood # [[MBC Music]] # [[MBC Persia]] # [[MBC Sat (Mauritius)]] # [[MBC Sports+]] # MBC+ Variety # MBC Loud FM # MBC Masr # MBC Masr 2 # MBC Masr Drama # MBC Variety # MBC+ Power # [[Mechid TV]] # [[Medeniyyet TV]] # [[Medford Community Cablevision, Inc.]] # [[Medi 1 TV]] # [[میڈیا ون ٹیلی ویژن]] # [[MediaCorp Central]] # [[MediaCorp Channel 5]] # [[MediaCorp Channel 8]] # [[MediaCorp Channel U]] # [[MediaCorp HD5]] # [[MediaCorp Suria]] # [[MediaCorp Teletext]] # [[MediaCorp Vasantham]] # [[Mediaset Extra]] # [[Mediaset Italia]] # [[Mediaset Italia (Canada)]] # [[Mediaset Plus]] # [[Mediashopping]] # [[Mega (Chilean television channel)]] # [[Mega (TV channel)]] # [[Mega Channel]] # [[MEGA Cosmos (Ethnic Channels Group)]] # [[MEGA Cosmos (Odyssey Television Network)]] # [[Mehndi TV]] # [[Mehran TV]] # [[Mehtap TV]] # Melody Tunes # [[Men & Motors]] # [[MétéoMédia]] # [[Metro Gold]] # [[Metro One]] # [[Metro TV (Ghana)]] # [[Metropol TV]] # [[MetroTV]] # [[Mexicanal]] # [[Mezzo TV]] # [[MGM (TV channel)]] # [[MGM Channel (Canada)]] # [[MGM Channel (Europe)]] # [[MGM HD]] # [[MHz WorldView]] # [[Miami Valley Channel]] # [[Michigan Government Television]] # [[Mid-Atlantic Sports Network]] # [[Midlands Asian Television]] # [[Milan Channel]] # [[Military History (TV network)]] # [[MinX]] # [[MK (channel)]] # [[MLB Network]] # [[MM (television)]] # [[MMDA TV]] # [[MNC Entertainment]] # [[MNC International]] # [[MNC Music]] # [[MNC News]] # [[MNCTV]] # [[M-Net]] # [[Mnet (TV channel)]] # [[M-Net Edge]] # [[M-Net Movies]] # [[M-Net Series]] # [[Mobicom Corporation]] # [[MOBTV]] # [[MOI&cie (TV channel)]] # [[MOJO HD]] # [[Moldova 1]] # [[Mondo Media]] # [[Mongolian National Broadcaster]] # [[Mongolian News Channel]] # [[Monsters HD]] # [[Monte Carlo TV]] # [[MoonTV]] # [[Moox Live]] # [[More Than Movies]] # [[More4]] # [[Moscow 24 (TV channel)]] # [[Mostanad (TV channel)]] # [[Motors TV]] # [[MotoTV]] # [[MountainWest Sports Network]] # [[MOV (TV channel)]] # [[Movie Central]] # Movie Mix # [[Movie Network]] # [[Movieola]] # [[MoviePlex]] # [[Movies 24]] # [[Movies Now]] # [[Movies OK]] # [[Movies4Men]] # [[Movies4Men 2]] # [[MovieTime]] # [[MPT 2 Sat]] # [[MPT 3 Sat]] # [[MRT 1]] # [[MRT 2 (TV channel)]] # [[MRT 3 (TV channel)]] # [[MRT Assembly Channel]] # [[MRT Sat]] # [[MSG (TV channel)]] # [[MSG Plus]] # [[MSG Varsity]] # [[MSNBC]] # [[MSNBC Canada]] # MSU Telecasters # [[MTA 1]] # [[MTA 2]] # [[MTA 3]] # [[ایم ٹی وی]] # [[MTV (Brazil)]] # [[MTV (Canada)]] # [[MTV (Latin America)]] # [[MTV (New Zealand)]] # [[MTV (Romania)]] # [[MTV (UK and Ireland)]] # [[MTV (Vietnam)]] # [[MTV Australia]] # [[MTV Austria]] # [[MTV Base]] # [[MTV Brand New]] # [[MTV Brand New (Italy)]] # [[MTV Brand New (Netherlands)]] # [[MTV Chi]] # [[MTV Classic (Italy)]] # [[MTV Classic (UK & Ireland)]] # [[MTV Classic Australia]] # [[MTV Classic Poland]] # [[MTV Czech]] # [[MTV Dance]] # [[MTV Dance Australia]] # [[MTV Denmark]] # [[MTV Eesti]] # [[MTV Europe]] # [[MTV Fakta]] # [[MTV Fakta XL]] # [[MTV Finland]] # MTV Flanders # [[MTV Flux]] # [[MTV France]] # [[MTV Germany]] # [[MTV Greece]] # [[MTV Hits]] # [[MTV Hits (Europe)]] # [[MTV Hits (Italy)]] # [[MTV Hits (UK & Ireland)]] # [[MTV Hits Latin America]] # [[MTV Hits New Zealand]] # [[MTV Hungary]] # [[MTV Igman]] # [[MTV India]] # [[MTV Indies]] # [[MTV Indonesia]] # [[MTV Ireland]] # [[MTV Israel]] # [[MTV Italy]] # [[MTV Jams]] # [[MTV Japan]] # [[MTV Komedia]] # [[MTV Leffa]] # [[MTV Lithuania & Latvia]] # [[MTV Live HD]] # [[MTV Mandarin]] # [[MTV Max]] # [[MTV Middle East]] # [[MTV Music (Greece)]] # [[MTV Music (Italy)]] # [[MTV Music (UK and Ireland)]] # [[MTV Music 24]] # [[MTV Music Australia]] # [[MTV Netherlands]] # [[MTV Nordic]] # [[MTV Norway]] # [[MTV Pakistan]] # [[MTV Philippines]] # [[MTV Pinoy]] # [[MTV Plus]] # [[MTV Poland]] # [[MTV Portugal]] # [[MTV Pulse]] # [[MTV Rocks]] # [[MTV Russia]] # [[MTV Sarja]] # [[MTV Shows]] # [[MTV Southeast Asia]] # [[MTV Spain]] # [[MTV Sports (Sri Lanka)]] # [[MTV Sweden]] # [[MTV Switzerland]] # [[MTV Thailand]] # [[MTV Tres]] # [[MTV Türkiye]] # [[MTV Ukraine]] # [[MTV2]] # [[MTV2 (Canada)]] # [[MTV2 Pop]] # [[MTV2Pop]] # [[MTV3]] # [[MTV3 Scifi]] # [[MtvU]] # [[Much TV]] # MuchLoud # MuchMusic # MuchRetro # [[MuchVibe (TV channel)]] # [[Multi TV]] # [[Multicinema]] # [[Multipremier]] # [[Multishow]] # Mix Hollywood TV # Mix One # Majestic Cinema # Mun2 # [[Munhwa Broadcasting Corporation]] # [[Music Box (TV channel)]] # [[Music Box Italia]] # [[Music Channel Romania]] # [[Music Choice]] # [[Music Choice International]] # [[Music Choice Play]] # Music India # [[Music On! TV]] # MusiMax # [[MusiquePlus]] # [[Mustard TV]] # [[Mustika HD]] # [[MUTV (Manchester United F.C.)]] # [[Muzik Aktif]] # [[Muz-TV]] # [[Muz-TV Moldova]] # [[MVM TV]] # [[My Channel]] # [[My Combat Channel]] # My Ex-Girlfriends # [[My Movie Channel]] # [[My Music (television)]] # [[My Planet (TV channel)]] # [[My TV (Bangladesh)]] # [[Mya (TV channel)]] # [[MyDeejay]] # [[MyTalk]] # [[Myx]] # [[Myx TV]] # [[Mze TV]] == N == # N HD # [[N1 (television)]] # [[N24 (Germany)]] # [[N3D]] # [[Național 24 Plus]] # [[Namayesh (TV channel)]] # [[NASA TV]] # [[Naša TV]] # [[Nat Geo Music]] # [[Nat Geo People]] # [[Nat Geo Wild]] # [[Nat Geo Wild (Canada)]] # [[Nat Geo Wild (Europe)]] # [[National Broadcasting Services of Thailand]] # [[National Christian Network]] # [[National Geographic Channel]] # [[National Geographic Channel (Asia)]] # [[National Geographic Channel (Australia and New Zealand)]] # [[National Geographic Channel (Canada)]] # [[National Geographic Channel (Germany)]] # [[National Geographic Channel (Greece)]] # [[National Geographic Channel (India)]] # [[National Geographic Channel (Netherlands)]] # [[National Geographic Channel (Portugal)]] # [[National Geographic Channel (Scandinavia)]] # [[National Geographic Channel (South Korea)]] # [[National Geographic Channel (UK and Ireland)]] # [[National Geographic Farsi]] # [[National Indigenous Television]] # [[Nautical Channel]] # [[NBA Premium TV]] # [[NBA TV]] # [[NBA TV Canada]] # [[NBC Europe]] # [[NBCSN]] # [[NBN Television]] # [[NBR TV (Bangladesh)]] # [[NDR Fernsehen]] # [[NDTV 24x7]] # [[NDTV Arabia]] # [[NDTV Good Times]] # [[NDTV India]] # [[NDTV MetroNation]] # [[NDTV Profit]] # [[NDTV Worldwide]] # [[Nederland 24]] # [[Negaah TV]] # [[Nelonen]] # Nelonen Prime # Nelonen Pro 1 # Nelonen Pro 2 # [[NEO Prime]] # [[NEO Sports]] # [[Neox (TV channel)]] # [[Nepal 1]] # [[Nepal Television]] # NERIT Sports # NERIT1 # [[NET 5]] # NET. # [[Network Ten]] # [[New England Cable News]] # [[New England Sports Network]] # [[New Evangelization Television]] # [[New Greek TV]] # New Hellenic Television # [[New Tang Dynasty Television]] # [[New Tang Dynasty Television (Canada)]] # [[News 12 Brooklyn]] # [[News 12 Long Island]] # [[News 12 Networks]] # [[News 12 New Jersey]] # [[News 12 Traffic & Weather]] # [[News 13 (Central Florida)]] # [[News 24 (Albania)]] # [[News 24 (India)]] # [[News 24 Houston]] # [[News 9 Now / News on 6 Now]] # [[News 9 San Antonio]] # [[News Live]] # [[News Nation]] # [[نیوز ون]] # [[News Time]] # [[News7]] # [[News9 (Karnataka)]] # [[NewsChannel 8 (cable channel)]] # [[Newsmax TV]] # [[NewSport]] # [[News-Press 3 NOW]] # [[NewsWatch 15]] # [[Newsworld International]] # NewsX # [[NEWZ Bangla]] # [[Next:HD]] # [[NFL Network]] # [[NFL RedZone]] # [[NHK]] # [[NHK Educational TV]] # [[NHK General TV]] # [[NHK World]] # [[NHK World Premium]] # [[NHL Network (Canada)]] # [[NHL Network (United States)]] # [[Niagara News TV]] # [[Nick at Nite]] # [[Nick Hits (Netherlands & Flanders)]] # [[Nickelodeon (UK and Ireland)]] # [[Nickelodeon Games and Sports for Kids|Nickelodeon Games and Sports]] for Teens # Nickelodeon Teen # [[NickMom]] # [[Nikkei CNBC]] # [[Nilachakra Ekamra]] # Nile TV # [[Nine Guide]] # Nine HD # [[Nine Network]] # [[Nippon BS Broadcasting]] # [[Nitro (TV channel)]] # [[NME TV]] # [[Noggin (Viva UK block)|(Viva UK block)]] # [[Nolife (TV channel)]] # [[Nollywood Movies]] # [[Northwest Cable News]] # [[Nou (TV channel)]] # [[Nou 24]] # [[Nova (TV channel)]] # [[Nova Cinema (Czech Republic)]] # [[Nova Cinema (Greece)]] # [[Nova Life]] # [[Nova Sport (Bulgaria)]] # [[Nova Sport (Czech TV)]] # [[Nova Sports]] # [[Nova television]] # [[Nova TV (Croatia)]] # [[Nova TV (Iceland)]] # [[Nova.rs]] # [[Nova+]] # [[Novela TV]] # [[Novella (Bulgaria)]] # [[Novyi Kanal]] # [[Now (TV channel)]] # [[NPO 1]] # [[NPO 2]] # [[NPO 3]] # [[NPO Zapp]] # [[NPO Zappelin]] # [[NRB Network]] # [[NRJ 12]] # [[NRK Super]] # [[NRK1]] # [[NRK1 Tegnspråk]] # [[NRK2]] # [[NRK3]] # [[NSport+]] # [[NT1 (TV channel)]] # [[N-tv]] # [[NTV (Bangladesh)]] # [[NTV (India)]] # [[NTV (Mongolia)]] # [[NTV (Russia)]] # [[NTV (Turkey)]] # [[NTV 101]] # [[NTV Amna]] # [[NTV Canada]] # [[NTV Jasmin]] # [[NTV Jata]] # [[NTV News]] # [[NTV Plus]] # [[NTV PLUS]] # [[NTV Spor]] # [[NTV Variety]] # [[NTV7]] # [[NTVIC Kakanj]] # Nuestra Tele Noticias 24 Horas # [[Nueve]] # [[Nuevo Mundo Television]] # [[Number 1 TV]] # [[Nuts TV]] # [[Nuvolari (TV channel)]] # [[NuvoTV]] # [[NVTV]] # [[NY1]] # [[NY1 Noticias]] # [[NY1 Rail and Road]] # [[Nyota Radio Television]] # [[O Channel]] # [[O Shopping]] # [[Oasis (TV channel)]] # [[OBS Gyeongin TV]] # [[Oc 16]] # [[OCS (television)]] # [[Odeon 24]] # [[Odisseia]] # [[Odyssey (TV channel)]] # [[Odyssey Channel]] # Odyssey Network # [[Oh! (TV channel)]] # [[Okto]] # [[OLN]] # [[OM TV]] # [[Omid-e-Iran OITN]] # [[Omroep Gelderland]] # [[OMusic TV]] # [[Onda Latina]] # [[One (Australian TV channel)]] # [[One (Canadian TV channel)]] # [[One America News Network]] # [[ONE Television]] # [[One TV (Malta)]] # [[ONE TV ASIA]] # [[ONE World Sports]] # One Movies # One Drama # [[ONN]] # [[ONTV (pay TV)]] # [[Oprah Winfrey Network (Canadian TV channel)]] # [[Oprah Winfrey Network (U.S. TV channel)]] # [[Orange County Newschannel]] # [[Orange Sport (Poland)]] # OSN # [[ORF 2]] # [[ORF 2 Europe]] # [[ORF eins]] # [[ORF III]] # [[ORF Sport +]] # [[Original Black Entertainment TV]] # [[Orion Cinema Network]] # [[OSM TV]] # [[Otaniemi Underground Broadcasting System]] # [[OTE Cinema]] # [[OTV (Romanian TV station)]] # [[Outdoor Channel]] # [[OUTTV]] # [[OutTV]] # [[Ovation (Australian TV channel)]] # [[Ovation (U.S. TV channel)]] # [[Overseas Property TV]] # [[OWL TV (Florida Atlantic University)]] # [[Oxygen (TV channel)]] # [[Oxygene (TV channel)]] # [[P5tv]] # [[Pac-12 Network]] # [[Pacific TV]] # [[پیغام ٹی وی]] # Paikallistelevisio # [[Pakapaka]] # Palladia # [[PAOK Channel]] # [[Paramount Comedy]] # [[Paramount Comedy Spain]] # [[Paris Première]] # [[Pashto TV]] # [[Passion (TV channel)]] # [[PBJ (TV network)]] # [[PBS America]] # [[Peace TV]] # [[Peace TV Bangla]] # [[Peace TV Urdu]] # [[Pelangi]] # [[Pelistank TV]] # [[Penthouse HDTV]] # [[Penthouse TV]] # [[Penthouse TV (Canada)]] # [[Peretz (TV channel, Russia)]] # [[Performance Channel]] # [[Performance MainStreet]] # [[Persepolis TV]] # Pershyi Natsionalnyi # [[Persian Music Channel]] # [[Persian Vision]] # [[Petersburg – Channel 5]] # [[Phoenix (German TV station)]] # [[Phoenix Chinese News and Entertainment Channel]] # [[Phoenix Hong Kong Channel]] # [[Phoenix InfoNews Channel]] # [[Phoenix Movies Channel]] # [[Phoenix North America Chinese Channel]] # [[Phoenix Television]] # [[Phonevision]] # [[Physique TV]] # [[Pick (TV channel)]] # [[PictureBox Films]] # [[Pink 2]] # Pink M # [[Pink Plus]] # [[Pink SI]] # [[Pink Soap]] # [[Pinoy Box Office]] # [[Pinoy Extreme]] # [[Pioneer Corporation]] # [[Pitch TV]] # [[Pitch World]] # [[Pivot (TV channel)]] # [[PixL]] # [[Planet Pop (TV channel)]] # [[Planeta TV]] # [[Planète+]] # [[Planète+ Thalassa]] # [[Play TV (Pakistan)]] # [[Play UK]] # [[Playboy One]] # [[Playboy TV]] # [[Playin' TV]] # [[Playmen TV]] # [[PlayTV (Brazilian television channel)]] # [[Plum TV]] # [[Plus (TV channel)]] # [[Plus TV]] # PBS # Play Movies # [[Pokerzone]] # [[Polar (TV channel)]] # [[Polimer Kannada]] # [[Polimer TV]] # [[Polo TV]] # [[Polonia 1]] # [[Polsat]] # [[Polsat 2 International]] # [[Polsat Biznes]] # [[Polsat Café]] # [[Polsat Film]] # [[Polsat Futbol]] # [[Polsat News]] # [[Polsat Play]] # [[Polsat Romans]] # [[Polsat Sport]] # [[Polsat Sport Extra]] # [[Polsat Sport News]] # [[Polskie Radio Program IV]] # [[POP BRIO]] # [[Pop Girl]] # [[Pop Plus]] # [[POP TV]] # [[Porto Canal]] # [[Prag News]] # [[Prarthana TV]] # [[Premier Sports]] # [[Premiere (TV channel)]] # [[Premiere FC]] # [[Premiere Serie]] # [[Premios Fox Sports]] # [[PremPlus]] # [[Press TV]] # [[Preview (subscription service)]] # [[Price Busters TV]] # [[Price Drop]] # [[Prima Cool]] # [[Prima Love]] # [[Prima televize]] # [[Prima TV]] # [[Prime (Flanders)]] # [[Prime (New Zealand)]] # [[Prime HD]] # [[Prime Network]] # [[Prime Sports]] # [[Prime Sports Upper Midwest]] # [[Prime7]] # [[Primetime (TV channel)]] # [[Prise 2]] # [[PRISM (TV network)]] # [[PRO Cinema]] # [[Pro Plus (company)]] # [[Pro TV]] # [[PRO.TV Internațional]] # [[Pro-Am Sports System]] # [[P-Rock]] # [[Propeller TV]] # [[ProSieben Fun]] # [[ProSieben Maxx]] # [[ProSiebenSat.1 Welt]] # [[ProSiebenSat.1 Welt (Canada)]] # [[Prospect Park (production company)]] # [[ProTV Chișinău]] # [[Prva Plus]] # [[Prva Srpska Televizija]] # [[Psychic Today]] # [[PTC Punjabi]] # [[PTC Punjabi (Canada)]] # [[PTS2]] # [[پاکستان ٹیلی ویژن کارپوریشن|پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک]] # [[پی ٹی وی گلوبل]] # [[پی ٹی وی ہوم]] # [[پی ٹی وی نیوز]] # [[پی ٹی وی سپورٹس]] # [[پی ٹی وی ورلڈ]] # [[Public Television of Russia]] # [[Public TV (news channel)]] # [[Publika TV]] # [[Puglia Channel]] # [[Pūkas]] # [[Puls 2]] # [[Puls 4]] # [[Pulse (TV channel)]] # [[Punjab TV]] # Panorama Action # [[Pursuit Channel]] # [[Puthiya Thalaimurai TV]] # [[Puthuyugam TV]] # [[Pyatnica! (TV channel, Russia)]] # [[Q Television Network]] # [[Q TV]] # [[QOOB]] # [[Qubo]] # [[Queens Public Television]] # [[Quest (TV channel)]] # [[Questions and answers (TV Channel)]] # [[Quito TV]] # [[Quiz Call]] # [[Quizone]] # [[QVC]] # [[QVC (UK)]] # [[QVC Beauty]] # [[QVC Germany]] # [[Raah TV]] # [[RAC 105 TV]] # [[Racing UK]] # Racing TV # [[Racing World]] # [[Rada TV]] # [[Radio Italia TV]] # [[Radio Televisión Ceuta]] # [[Radio Television of Djibouti]] # [[Radio-Televisão Timor Leste]] # RadX # [[Rah-e-Farda]] # [[Rai 1]] # [[Rai 2]] # [[Rai 3]] # [[Rai 4]] # [[Rai 5]] # [[Rai Doc]] # [[Rai Extra]] # [[Rai Futura]] # [[Rai Italia]] # [[Rai Ladinia]] # [[Rai Med]] # [[Rai Movie]] # [[Rai Nettuno Sat 1]] # [[Rai News24]] # [[Rai Premium]] # [[Rai Scuola]] # [[Rai Sport 1]] # [[Rai Sport 2]] # [[Rai Storia]] # [[Rai Südtirol (TV channel)]] # [[Rai Utile]] # [[Raj Music Karnataka]] # [[Raj News]] # [[Raj News Kannada]] # [[Raj TV]] # [[Rajawali Televisi]] # [[Rajya Sabha TV]] # [[Ramdhenu]] # [[Rang (TV Channel)]] # [[Rangers TV]] # [[Rapture TV]] # [[RASD TV]] # [[RBC TV]] # RBTI # [[RCTI]] # [[RCTV]] # [[RDS Info]] # [[RDS2]] # [[Real (TV channel)]] # [[Real Cebu Television]] # [[Real Estate Channel]] # [[Real Estate TV]] # [[Real Madrid TV]] # [[Real Time (Italy)]] # [[Realitatea TV]] # [[Reality Kings]] # [[Really (TV channel)]] # [[Red Hot TV (Canada)]] # [[Red Hot TV (UK)]] # [[Red Uno de Bolivia]] # [[Rede Aparecida]] # [[Rede Diário]] # [[Rede InterTV]] # [[Rede Telecine]] # [[Rede Xistv]] # [[Reelz]] # Region TV # [[Religia.tv]] # [[REN TV]] # [[Reporter TV]] # [[Repubblica Radio TV]] # [[Research Channel]] # [[Réseau des sports]] # [[Réseau Outre-Mer 1re]] # [[Rete 4]] # [[Retirement Living TV]] # [[Retro (TV channel)]] # [[RetroPlex]] # [[Rev3Games]] # [[Revelation TV]] # [[Revolt (TV network)]] # [[Rewind (TV channel)]] # [[RFD-TV]] # [[Rhema Media]] # [[Rialto Channel]] # [[RIK 1]] # [[Rikstoto Direkte]] # [[Rock On TV]] # [[Rock TV]] # Rocks & Co # Rocks TV # [[Rockworld TV]] # [[Roj TV]] # [[România TV]] # [[Romedy Now]] # [[Root Sports]] # [[Root Sports Northwest]] # [[Root Sports Pittsburgh]] # [[Root Sports Rocky Mountain]] # [[Root Sports Southwest]] # [[Root Sports Utah]] # [[RPI TV]] # [[RPN USA]] # [[RSI La 1]] # [[RSI La 2]] # [[RT (TV network)]] # [[RT America]] # [[RT Documentary]] # [[RT Spanish]] # RTA TV # RTB1 # RTB3 # [[RTBF Sat]] # [[RTÉ Ireland]] # [[RTÉ News Now]] # [[RTÉ One]] # [[RTÉ Three]] # [[RTÉ2]] # RTKG # [[RTL 102.5 TV]] # [[RTL 2 (Croatia)]] # [[RTL 24]] # [[RTL 4]] # [[RTL 5]] # [[RTL 7]] # [[RTL 8]] # [[RTL CBS Entertainment]] # [[RTL CBS Extreme]] # [[RTL Crime]] # [[RTL II]] # [[RTL II (Hungary)]] # [[RTL Lounge]] # [[RTL Nitro]] # [[RTL Télé Lëtzebuerg]] # [[RTL Television]] # [[RTL Televizija]] # [[RTL Z]] # [[RTL9]] # [[RTL-TVI]] # [[RTM Arena]] # [[RTM CY]] # [[RTM Harmoni]] # [[RTM HD]] # [[RTP Açores]] # [[RTP HD]] # [[RTP Informação (TV channel)]] # [[RTP Internacional]] # [[RTP Madeira]] # [[RTP Memória]] # [[RTP1]] # [[RTP2]] # [[RTR-Planeta]] # [[RTS Deux]] # [[RTS Info]] # [[RTS Un]] # [[RTS1]] # [[RTS2]] # [[RTV (Bangladesh)]] # [[RTV Cazin]] # [[RTV Goražde]] # [[RTV Maglaj]] # [[RTV Mostar]] # [[RTV Pink]] # [[RTV Šabac]] # [[RTV Slobomir]] # [[RTV TK]] # [[RTV USK]] # [[RTV Vogošća]] # [[RTV Zenica]] # [[RTV21]] # [[RTVi (Canada)]] # [[RTVi+ (Canada)]] # [[Ruposhi Bangla]] # [[Rural Health Channel]] # [[Rural TV]] # Rusiya Al-Yaum # [[Russia-1]] # [[Russia-2]] # [[Russia-24]] # [[Russia-K]] # [[Russian Travel Guide]] # [[Rustavi 2]] # [[S1 (TV channel)]] # [[S2 (TV channel)]] # [[S4C]] # [[S4C2]] # [[SA TV]] # [[Saam TV]] # [[SAB TV]] # [[Sabalan TV]] # [[SABC 1]] # [[SABC 2]] # [[SABC 3]] # [[Sadhna TV]] # [[Saeta TV Channel 10]] # [[Safari TV]] # [[Sagarmatha Television]] # [[Sagarmatha Television (Nepal)]] # [[Sahand TV]] # [[SAHAR TV]] # [[Sahara One]] # [[Saigon Broadcasting Television Network]] # [[Salt + Light Television]] # [[Salute!]] # [[SAMAA TV]] # [[Samanyolu Haber TV]] # [[Samanyolu TV]] # [[Samaya TV]] # [[Samoon Jirga]] # [[Sananda TV]] # [[Sangat TV]] # [[Sangeet Bangla]] # [[Sangsad Bangladesh Television]] # [[Sanskar TV]] # [[Santos TV]] # [[Sardegna Uno]] # [[Sarthak TV]] # [[Sat.1]] # [[Sat.1 Gold]] # [[Satellite News Channel]] # Saudi T.V. Channel II # [[SBN Television]] # [[SBS 6]] # [[SBS 9]] # [[SBS Essential]] # [[SBS funE]] # [[SBS MTV]] # SBS One # [[SBS Sports]] # SBS Two # [[SBS World News Channel]] # [[SBS-CNBC]] # [[SBTN (Canada)]] # [[SceneOne]] # [[SchlagerTV]] # [[Sci Fi Universal (Poland)]] # [[Sci Fi Universal (Romania)]] # [[Sci Fi Universal (Serbia)]] # [[Sci Fi Universal (Slovenia)]] # [[Science (TV network)]] # Screen Red # [[Screenshop]] # [[Screensport]] # [[SCTV (Indonesia)]] # [[Scuzz]] # [[Seattle Community Access Network]] # [[SEC Network]] # [[Second Channel (Georgian TV channel)]] # [[Seithigal]] # [[Seitse]] # [[SelecTV (US TV channel)]] # [[Semillitas (channel)]] # [[Senato Italiano (TV channel)]] # [[Senn Kreol]] # [[Sensasi]] # [[Seoul Broadcasting System]] # [[Séries+]] # [[Servus TV]] # [[SET International]] # [[SET Metro]] # [[SET News]] # [[SET Taiwan]] # [[Setanta Golf]] # Setanta Ireland # [[Setanta Sports 1 & 2]] # [[Setanta Sports Asia]] # [[Setanta Sports News]] # [[Setanta Sports USA]] # [[Seven Guide]] # Seven HD # [[Seven Network]] # [[Seven TV]] # [[SF (Australia)]] # [[SF Succé]] # [[SF-kanalen]] # [[Shakthi TV]] # [[Shalom TV India]] # [[Shant TV]] # [[Shaw Multicultural Channel]] # [[Shaw PPV]] # [[Shaw TV Vancouver]] # [[Sheffield Cablevision]] # [[Shijak TV]] # [[Shoma (TV channel)]] # [[SHOOFtv]] # [[Shop at Bid]] # [[Shop at Home Network]] # [[Shop on TV]] # [[Shop TV]] # ShopHQ # [[Shopping TVA (TV channel)]] # [[Shoptime]] # [[ShopTV Canada]] # [[ShortsTV]] # [[Show TV]] # [[Showcase (Australian TV channel)]] # [[Showcase (Canadian TV channel)]] # [[Showcase TV]] # [[Showtime (TV network)]] # [[Showtime Greats]] # [[Showtime movie channels]] # [[Showtime Scandinavia]] # [[Shuang Xing]] # [[Shut Up! Cartoons]] # [[SIC Caras]] # [[SIC Internacional]] # [[SIC K]] # [[SIC Mulher]] # [[SIC Notícias]] # [[SIC Radical]] # [[Sikh Channel]] # [[Silver (TV channel)]] # [[Silver Screen Classics]] # [[Simply Movies]] # SINDOtv # [[Sirasa TV]] # [[Sistema Nacional de Televisión (Paraguay)]] # [[Sitara TV]] # [[Sitel (TV channel)]] # [[Six TV]] # [[Sixx]] # [[Siyatha TV]] # [[Sizzle Channel]] # [[Sjuan]] # [[Skai TV]] # [[SKAT (television)]] # [[Skinemax HD]] # SkjárEinn # [[Sky 1]] # [[Sky 2]] # [[Sky 3D]] # [[Sky 3D (Italy)]] # [[SKY Arena]] # [[Sky Arts]] # [[Sky Arts (New Zealand)]] # [[Sky Atlantic]] # [[Sky Box Office (New Zealand)]] # [[Sky Channel (Australia)]] # [[Sky Cinema (Italy)]] # [[Sky Entertainment]] # Sky Film # [[Sky Krimi]] # Sky Living # [[Sky Living Loves]] # Sky Livingit # [[Sky Meteo24]] # [[Sky Mix]] # [[Sky Movies]] # [[Sky Movies (New Zealand)]] # [[Sky Movies 007 HD]] # [[Sky Movies Box Office]] # [[Sky Movies Classics (New Zealand)]] # [[Sky News]] # [[Sky News Australia]] # [[Sky News Business Channel]] # [[Sky News Ireland]] # [[Sky News Weather Channel]] # [[Sky Racing]] # [[Sky Real Lives]] # [[Sky Scottish]] # [[Sky Show]] # [[Sky Soap]] # [[Sky Sport (Germany)]] # [[Sky Sport (Italy)]] # [[Sky Sport (New Zealand)]] # [[Sky Sports]] # [[Sky Sports F1]] # [[Sky Sports News HQ]] # [[Sky TG24]] # [[Sky TG24 (Canada)]] # [[Sky Travel]] # [[Sky Turk 360]] # [[Sky Uno]] # [[Skytel (Mongolia)]] # [[Slam!TV]] # [[Slice (TV channel)]] # [[Smart TV (Bosnia and Herzegovina)]] # [[Smash Hits (TV channel)]] # [[Smash Television]] # [[Smile of a Child TV]] # [[SmileTV]] # [[Smithsonian Channel]] # [[Smithsonian Channel (Canada)]] # [[Smooth (TV channel)]] # [[SMtv San Marino (TV channel)]] # [[Sneak Prevue]] # [[Soapnet]] # [[Sociedade Independente de Comunicação]] # [[SoHo (Australian TV channel)]] # [[SoHo (TV channel)]] # [[Solar All Access]] # [[Solar Sports]] # [[Solar TV]] # [[Solent TV]] # [[Sommet Sports]] # [[Somos Distribution]] # [[Somos Show]] # [[SomosTV]] # [[Somoy TV]] # [[Sony Channel (Asia)]] # [[Sony Channel (South Africa)]] # [[سونی انٹرٹینمنٹ ٹیلی ویژن (بھارت)]] # [[سونی انٹرٹینمنٹ ٹیلی ویژن (بھارت)|سونی انٹرٹینمنٹ ٹیلی ویژن]] # [[Sony Entertainment Television (Latin America)]] # [[Sony Entertainment Television (Southeast Asia)]] # [[Sony Entertainment Television (UK & Ireland)]] # [[سونی انٹرٹینمنٹ ٹیلی ویژن (بھارت)]] # [[Sony MAX]] # [[Sony MAX (South Africa)]] # [[Sony MAX 2]] # [[Sony Mix]] # [[Sony Movie Channel]] # [[Sony Movie Channel (Canada)]] # [[Sony SIX]] # [[Sony Spin]] # [[Sound TV]] # [[SourceFed]] # [[Southern Africa Direct]] # [[Southern Arizona News Network]] # [[Southern Cross Television]] # [[Southern Cross Ten]] # [[SouthSpot]] # [[Space (Latin American TV channel)]] # [[Space (TV channel)]] # [[Space Shower TV]] # [[SPAS (TV channel)]] # [[Spectrum (TV channel)]] # [[Speed (Australian TV network)]] # [[Speed (TV network)]] # [[SPH MediaWorks Channel U]] # [[Spike (TV network)]] # [[Sport (Russian TV channel, 2011)]] # [[Sport (Turkmen TV channel)]] # [[Sport 1 (Europe)]] # [[Sport 5]] # [[Sport Klub]] # [[Sport TV]] # [[Sport TV (Russia)]] # Sport.ro # [[SPORT.TV1]] # [[SPORT.TV2]] # [[SPORT.TV3]] # [[Sport+ (France)]] # [[Sport1 (Lithuania)]] # [[Sport1 (Netherlands)]] # [[Sport-1 (Russia)]] # [[Sport7]] # [[Sportbox]] # [[Sportdigital.tv]] # [[Sportitalia]] # [[Sportitalia 2]] # [[Sportitalia 24]] # [[Sportkanalen]] # [[SportN]] # [[Sports 11 (Mauritius)]] # [[Sports Time]] # [[Sports Tonight Live]] # [[SportsChannel]] # [[SportsChannel Cincinnati]] # [[SportsChannel Los Angeles]] # [[SportsChannel Philadelphia]] # [[Sportska televizija]] # [[Sportsman Channel]] # [[Sportsnet]] # [[Sportsnet 360]] # [[SportsNet New York]] # [[Sportsnet One]] # [[Sportsnet Ontario]] # [[Sportsnet Pacific]] # [[Sportsnet PPV]] # [[Sportsnet World]] # [[SportSouth]] # [[SportsTime Ohio]] # [[SportTV]] # [[SporTV]] # [[Sporza]] # [[Spotlight (TV channel)]] # [[Sprout (TV network)]] # [[SPT TV]] # [[SRF 1]] # [[SRF info]] # [[SRF zwei]] # [[SS Music]] # [[Stan Lee's World of Heroes]] # [[Star Channel]] # [[STAR Chinese Channel]] # [[STAR Chinese Movies]] # [[سٹار انڈیا]] # [[STAR Jalsha]] # [[Star Jalsha awards]] # [[STAR Movies]] # [[سٹار ون]] # [[سٹار پلس]] # [[اسٹار پلس]] # [[سٹار سپورٹ]] # [[سٹار سپورٹس]] # [[سٹار سپورٹس]] # [[STAR Sports 2 (China)]] # [[سٹار سپورٹس]] # [[سٹار سپورٹس]] # [[Star TV (Turkey)]] # [[سٹار اتسو]] # [[STAR Vijay]] # [[STAR World]] # [[STAR World India]] # [[STAR World Philippines]] # [[STAR World Premiere]] # [[Star! Scandinavia]] # [[Starfish Television Network]] # [[Starz]] # [[Starz TV]] # [[STB (TV channel)]] # [[Steel (TV channel)]] # [[Stingray Music]] # [[Stöð 1]] # [[Stöð 2]] # [[Stöð 2 Extra]] # [[Stöð 2 Sport]] # [[Stöð 2 Sport 2]] # [[Stopklatka TV]] # [[STS (TV channel)]] # Student Video Network # [[Studio (TV channel)]] # [[Studio N]] # [[Studio Universal]] # [[Studio Universal (Latin America)]] # [[STV (TV channel)]] # [[STV Edinburgh]] # [[STV Glasgow]] # [[STV Notícias]] # [[STVS]] # [[Style 360]] # [[STZ TV]] # [[Sub (TV channel)]] # [[Subhavaartha Television]] # [[سچ ٹی وی]] # [[Südtirol Digital Fernsehen]] # [[Sumo TV]] # [[Sun Channel]] # [[Sun Music]] # [[Sun News (India)]] # [[Sun News Network]] # [[Sun Sports]] # [[Sun TV (India)]] # [[Sundance Channel (Canada)]] # [[Sundance Channel (Netherlands)]] # [[SundanceTV]] # [[Super Casino (TV channel)]] # [[Super Channel (Canada)]] # [[Super Écran]] # [[Super TV2]] # [[Super3]] # [[Super7]] # [[Superego (podcast)]] # [[Supermax (TV channel)]] # [[SuperSport]] # [[SuperSport (TV channel)]] # [[Superstacja]] # [[SuperTV]] # [[Sur Sagar TV]] # [[Suroyo TV]] # [[Surya TV]] # [[Suryoyo Sat]] # [[Suvarna News]] # [[Suvarna Plus]] # [[SVBC TV]] # [[SVT Extra]] # [[SVT HD]] # [[SVT World]] # [[SVT1]] # [[SVT2]] # [[SVT24]] # [[Swara (Indonesia)]] # [[Swindon Cable]] # [[Switchover Media]] # [[SWR Fernsehen]] # [[SWRV]] # [[Syfy]] # [[Syfy (Asia)]] # [[Syfy (Australia)]] # [[Syfy (Benelux)]] # [[Syfy (France)]] # [[Syfy (Germany)]] # [[Syfy (Latin America)]] # [[Syfy (Portugal)]] # [[Syfy (UK and Ireland)]] # [[Syfy Universal (Russia)]] # [[Syfy Universal (Spain)]] # [[Synergy TV]] # [[T News]] # [[TA3 (1991–92)]] # [[TA3 (news channel)]] # [[TAB Trackside]] # [[Tagalized Movie Channel]] # [[Tagesschau24]] # [[Taiwan Indigenous Television]] # [[Takbeer TV]] # [[Talaqie TV]] # [[Talentvision]] # [[Talentvision 2 HD]] # [[Tallinna TV]] # [[Tamil Entertainment Television]] # [[Tamil One]] # [[Tamil Television Network]] # [[Tamil Vision International]] # [[Tape.tv]] # [[Tara Muzik]] # [[Tara Newz]] # [[Tarang Music]] # [[Tarang TV]] # [[TATV]] # [[TBN Enlace USA]] # [[TBS (Latin American TV channel)]] # [[TBS (TV channel)]] # [[TC Televisión]] # TCM Nordic # [[TDM Ou Mun]] # [[Te Reo (TV channel)]] # [[Teachers TV]] # [[TechTV]] # [[Teen Nick India]] # [[TeenNick]] # [[Tehran Bureau]] # Tele 1 TV # [[Tele 5]] # [[Tele 5 (Poland)]] # [[Tele 9 Corazón]] # [[Tele Arena]] # [[Tele Venezia]] # [[Tele7ABC]] # [[Teleamazonas]] # [[TeleAsia]] # [[TeleBielingue]] # [[Telecanal]] # [[Telecare (TV channel)]] # [[Telecinco]] # [[Telecinco Estrellas]] # [[Telecinco Sport]] # [[Teledeporte]] # [[Teledoce]] # [[TeleExpo]] # [[Telefuturo]] # [[TeleG]] # [[TeleHit]] # [[Teleitalia DWT]] # [[Telejato]] # [[Telelatino]] # [[Telemadrid]] # [[Telemeter (pay television)]] # [[Telemetro]] # [[Telemiami]] # Telemontecarlo # [[Telemundo Puerto Rico (TV channel)]] # [[Telenica (Canal 8)]] # [[TeleNiños]] # [[Telenorte]] # [[Telenovela (TV channel)]] # [[Telenovela Channel]] # [[Telenuovo]] # [[Telepace]] # [[Telesport]] # [[TeleSUR]] # [[TeleTicino]] # [[Teletigre]] # Teletoon at Night # [[Tele-TV]] # [[Televen]] # [[Televicentro (Canal 2)]] # [[Televicentro (Honduras)]] # [[Televisão Independente]] # [[Televisão Pública de Angola]] # [[Televisión Canaria]] # [[Televisión de Galicia]] # [[Televisión del Principado de Asturias]] # [[Televisión del Principado de Asturias 2]] # [[Television Maldives]] # [[Télévision Nationale d'Haïti]] # [[Televisión Rioja]] # [[Television Sydney]] # [[Television X]] # [[Televisione Cristiana in Italia]] # [[Televizija Republike Srpske]] # [[Telewizja Trwam]] # [[TeleZüri]] # [[Telma (TV channel)]] # [[سانچہ:خانہ معلومات ٹی وی چینل]] # [[Template:Infobox television channel/doc]] # [[Template:Infobox television channel/sandbox]] # [[Template:Infobox television channel/testcases]] # [[Tempo Networks]] # [[TEN Action]] # [[TEN Cricket]] # [[TEN Golf]] # [[Ten Guide]] # [[Ten HD]] # [[TEN Sports]] # [[Tenfield]] # [[Tennis Channel]] # [[Terai Television]] # [[Terranova (TV)]] # [[Terror TV]] # [[TET (TV channel)]] # [[TF1]] # [[TF6]] # [[TFO]] # [[TG4]] # [[TGGC Outlet]] # [[Thai Public Broadcasting Service]] # [[Thane Direct]] # [[Thanthi TV]] # [[Tharisanam TV]] # [[That's Solent]] # [[The Africa Channel]] # [[The Africa Channel International]] # [[The Amp]] # [[The Baby Channel]] # [[The Biography Channel (Canada)]] # [[The Biography Channel (UK and Ireland)]] # [[The BOX (New Zealand)]] # [[The Box (U.S.)]] # [[The Box (UK and Ireland)]] # The Box Comedy # [[The Business Channel]] # [[The California Channel]] # [[The Church Channel]] # [[The Comcast Network]] # [[The Comedy Channel]] # [[The Comedy Channel (UK)]] # [[The Comedy Channel (United States)]] # [[The Comedy Network]] # The Cox Channel # [[The Cult Movie Network]] # [[The CW Plus]] # [[The Daily Quiz!]] # [[The Den (television)]] # [[The Edge (New Zealand)]] # [[The Fight Network (UK & Ireland)]] # [[The Filipino Channel]] # [[The Game Channel]] # [[The Great Big British Quiz]] # [[The Hits]] # [[The Israeli Network (Canada)]] # [[The Jewellery Channel]] # [[The Landscape Channel]] # [[The LifeStyle Channel]] # [[The Mabuhay Channel]] # [[The Money Channel]] # [[The Movie Channel]] # [[The Movie Channel (UK)]] # [[The Movie Network]] # The Movie Network Encore # [[The Nashville Network]] # [[The Official Lebanese Top 20]] # [[The Parliament Channel (Trinidad and Tobago)]] # [[The Pet Network]] # [[The Player Channel]] # [[The Power Station (TV channel)]] # [[The Real News]] # [[The Rugby Channel]] # [[The Rural Channel]] # [[The SFN]] # [[The Shopping Channel]] # [[The Shopping Channel (New Zealand)]] # [[The Ski Channel]] # [[The Soundtrack Channel]] # [[The Sports Network]] # [[The Studio (TV channel)]] # [[The Tribute Show]] # [[The Vault (TV channel)]] # [[The Voice (Bulgaria)]] # [[The Voice TV Sweden]] # [[The WB 100+ Station Group]] # [[The Weather Cast]] # [[The Weather Channel]] # [[The Weather Channel Latin America]] # [[The Weather Network]] # [[TheBlaze]] # [[TheCoolTV]] # [[Think Again Awards]] # [[Thrill (TV channel)]] # [[Tien (TV channel)]] # [[Time Warner Cable News]] # [[Time Warner Cable News Austin]] # [[Time Warner Cable News Buffalo]] # [[Time Warner Cable News Capital Region]] # [[Time Warner Cable News Central New York]] # [[Time Warner Cable News North Carolina]] # [[Time Warner Cable News Rochester]] # [[Time Warner Cable Sports Channel (Kansas City)]] # [[Time Warner Cable Sports Channel (New York)]] # [[Time Warner Cable Sports Channel (Ohio)]] # [[Time Warner Cable Sports Channel (Wisconsin)]] # [[Time Warner Cable SportsNet and Time Warner Cable Deportes]] # [[Time Warner Cable SportsNet LA]] # [[Times Now]] # [[TIMM (TV)]] # [[Tiny Pop]] # [[Tirana TV]] # [[Tisa 1]] # [[TL Novelas]] # [[TLC (Asia)]] # [[TLC (Latin America)]] # [[TLC (Netherlands)]] # [[TLC (Poland)]] # [[TLC (TV network)]] # [[TLC (UK and Ireland)]] # [[TLC India]] # [[TLC Norway]] # [[TLC Sweden]] # [[TM Television]] # [[TMC (TV channel)]] # [[TMF (UK & Ireland)]] # [[TMF Flanders]] # [[TMF Nederland]] # [[TNT (Russian TV channel)]] # [[TNT (Sweden)]] # [[TNT (TV channel)]] # [[TNT Film]] # TNT Glitz # [[TNT Serie]] # [[Tobago Channel 5]] # Todo Noticias # [[طلوع ٹی وی]] # [[طلوع نیوز]] # [[Tonis (Canada)]] # [[Top Channel]] # [[Top Crime (TV channel)]] # [[Top News]] # [[Top Up TV Promotional Channel]] # [[Total Sports TV]] # [[Toute l'Histoire]] # [[TPS Star]] # [[Trace Urban]] # [[Trans TV]] # [[Trans7]] # [[Transilvania TV]] # [[Travel + Escape]] # [[Travel and Living Channel]] # [[Travel Channel]] # [[Travel Channel (International)]] # [[Travelxp]] # [[Treasures.tv]] # [[Treehouse TV]] # [[Trinidad and Tobago Television]] # [[Trinity Broadcasting Network]] # [[Trio (TV network)]] # [[Tri-State Christian Television]] # [[TRN TV]] # [[Trojan Vision]] # [[Trojka (TV channel)]] # [[Trouble (TV channel)]] # [[TRT 1]] # [[TRT 4]] # [[TRT 6]] # [[TRT Avaz]] # [[TRT Belgesel]] # [[TRT Diyanet]] # [[TRT el Türkiye]] # [[TRT GAP]] # [[TRT Haber]] # [[TRT HD]] # [[TRT International]] # [[TRT Müzik]] # [[TRT Okul]] # [[TRT Spor]] # [[TRT Türk]] # [[TRTÉ]] # [[True Drama]] # [[True Entertainment]] # [[True Movies 1]] # [[True Movies 2]] # [[True Sport]] # [[TruTV]] # [[TruTV (Asia)]] # [[TruTV (Latin America)]] # [[TruTV (UK and Ireland)]] # [[TSN2]] # [[TTV (Poland)]] # [[TTV Family]] # [[TTV Finance]] # [[TTV Main Channel]] # [[TTV World]] # [[Turkmen owazy]] # [[Türkmeneli TV]] # [[Turkmenistan (TV channel)]] # [[ٹرنر کلاسک موویز]] # [[Turner Classic Movies (Asia)]] # [[Turner Classic Movies (UK & Ireland)]] # [[Turner South]] # [[TV 2 (Norway)]] # [[TV 2 Bliss]] # [[TV 2 Charlie]] # [[TV 2 Film]] # [[TV 2 Filmkanalen]] # [[TV 2 News]] # [[TV 2 Nyhetskanalen]] # [[TV 2 Science Fiction]] # [[TV 2 Sonen 24/7]] # [[TV 2 Sport (Norway)]] # [[TV 2 Sport HD]] # [[TV 2 Zebra]] # [[TV 2 Zulu]] # [[TV 2/Fyn]] # [[TV 2/Nord]] # [[TV 2/Østjylland]] # [[TV 3 (Denmark)]] # [[TV 4 (Estonia)]] # [[TV 4 (Trinidad and Tobago)]] # [[TV 5 Dimensi]] # [[TV 538]] # [[TV Africa]] # [[TV Alfa]] # [[TV Alhijrah]] # [[TV Asia]] # [[TV Barrandov]] # [[TV Boliviana]] # [[TV Brasil Internacional]] # [[TV Breizh]] # [[TV Câmara Jacareí]] # [[TV Canaria 2]] # [[TV Chile]] # [[TV Cultura]] # [[TV da Gente]] # [[TV Doma]] # [[TV Edukasi]] # TV Fanda # [[TV Finland]] # [[TV Fooor]] # [[TV HIT]] # [[TV Hits (Australian TV channel)]] # [[TV Japan]] # [[TV Johor]] # [[TV KISS (Bosnia and Herzegovina)]] # [[TV Klan]] # [[TV Koha]] # [[TV Koper-Capodistria]] # [[TV Košava]] # [[TV Land]] # [[TV Moldova Internațional]] # [[TV New]] # [[TV Nova (Czech Republic)]] # [[TV Nova (Kumanovo, Macedonia)]] # [[TV Nova 12]] # [[TV One (New Zealand)]] # [[TV One (US TV network)]] # [[TV Oranje]] # [[TV Paprika]] # [[TV Pública Digital (Argentina)]] # [[TV Pública Paraguay]] # [[TV Puls]] # [[TV R1]] # [[TV Record Europa]] # [[TV Roskosmos]] # [[TV Sabah]] # [[TV Sakartvelo]] # [[TV Sarawak]] # [[TV Shop]] # [[TV Slon Extra]] # [[TV Sonce]] # [[TV Syd]] # [[TV Telma]] # [[TV Total (Uruguay)]] # [[TV Travel Shop]] # [[TV Tsentr]] # [[TV Vijesti]] # [[TV Warehouse]] # [[TV WAU]] # [[TV Xtreme]] # [[TV/Midt-Vest]] # [[TV+]] # [[TV1 (Australia)]] # [[TV1 (Bosnia and Herzegovina)]] # [[TV1 (India)]] # [[TV1 (Malaysia)]] # [[TV10 (Netherlands)]] # [[TV10 (Sweden)]] # [[TV1000 Action East]] # [[TV1000 East]] # [[TV1000 Poland]] # [[TV1000 Russkoe Kino]] # [[TV2 (Hungary)]] # [[TV2 (Malaysia)]] # [[TV2 (New Zealand)]] # [[TV2 (Turkey)]] # [[TV2/Nord]] # [[TV2000]] # [[TV23 (Cobb County)]] # [[TV3 (Catalonia)]] # [[TV3 (Czech Republic)]] # [[TV3 (Estonia)]] # [[TV3 (Finland)]] # [[TV3 (Germany)]] # [[TV3 (Ireland)]] # [[TV3 (Malaysia)]] # [[TV3 (New Zealand)]] # [[TV3 (Norway)]] # [[TV-3 (Russia)]] # [[TV3 (Sweden)]] # [[TV3 Ghana]] # [[TV3 HD]] # [[TV3 Latvia]] # [[TV3 Lithuania]] # [[TV3 Puls]] # [[TV3 Slovenia]] # [[TV3 Sport 1]] # [[TV3+ (Denmark)]] # [[TV3+ (Estonia)]] # [[TV3+ HD]] # [[TV3CAT]] # [[TV4 (Poland)]] # [[TV4 (Sweden)]] # [[TV4 Fakta]] # [[TV4 Fakta XL]] # [[TV4 Film]] # [[TV4 Guld]] # [[TV4 HD (Sweden)]] # [[TV4 Komedi]] # [[TV4 News]] # [[TV4 Science fiction]] # [[TV4 Sport]] # [[TV4ME]] # [[TV5 (Finland)]] # [[TV5 (India)]] # [[TV5 (Mongolia)]] # [[TV5 Québec Canada]] # [[TV5 Užice]] # [[TV5Monde]] # [[TV6 (1994)]] # [[TV6 (Estonia)]] # [[TV6 (Latvia)]] # [[TV6 (Poland)]] # [[TV-6 (Russia)]] # [[TV6 (Sweden)]] # [[TV7 (Bulgaria)]] # [[TV7 (Moldova)]] # [[TV7 Bordeaux]] # [[TV8 (Mongolia)]] # [[TV8 (Sweden)]] # [[TV8 (Turkey)]] # [[TV8 Mont-Blanc]] # [[TV9 (Gujarati)]] # [[TV9 (Kannada)]] # [[TV9 (Malaysia)]] # [[TV9 (Mongolia)]] # [[TV9 (Telugu)]] # [[TVA (Albania)]] # [[TVA Sports]] # [[TVA Vicenza]] # [[TVB J2]] # [[TVB Jade]] # [[TVB Korea Channel]] # [[TVB Pearl]] # TVBN # [[TVBS]] # [[TVBS Entertainment Channel]] # [[TVBS-Asia]] # [[TVBS-NEWS]] # [[TVC Deportes]] # [[TVCine]] # [[TVCogeco Windsor]] # [[TVE 50 Años]] # [[TVE HD]] # [[TVE Internacional]] # [[TVG Network]] # [[TvG2]] # TVGN # [[TVHB]] # [[TVi (Malaysia)]] # [[TVi (TV channel)]] # [[TVI 24]] # [[TVI Ficção]] # [[TVI Internacional]] # [[Tvins]] # [[TVMcGill]] # [[TVMobile]] # [[TVN (Australia)]] # [[TVN (Poland)]] # [[TVN (South Korea)]] # [[TVN 7]] # [[TVN CNBC]] # [[TVN Gra]] # [[TVN HD]] # [[TVN International]] # [[TVN Med]] # [[TVN Meteo]] # [[TVN Style]] # [[TVN Turbo]] # [[TVN24]] # [[ٹی وی ناروے]] # [[TVNZ 6]] # [[TVNZ 7]] # [[TVNZ Heartland]] # [[TVNZ Kidzone24]] # [[TVNZ ondemand]] # [[TVNZ Sport Extra]] # [[TvOne (Indonesia)]] # [[TVOne Canada]] # [[ٹی وی ون گلوبل]] # [[TVP ABC]] # [[TVP Białystok]] # [[TVP Bydgoszcz]] # [[TVP Gdańsk]] # [[TVP Gorzów Wielkopolski]] # [[TVP HD]] # [[TVP Historia]] # [[TVP Info]] # [[TVP Katowice]] # [[TVP Kielce]] # [[TVP Kraków]] # [[TVP Kultura]] # [[TVP Łódź]] # [[TVP Lublin]] # [[TVP Olsztyn]] # [[TVP Opole]] # [[TVP Parlament]] # [[TVP Polonia]] # [[TVP Poznań]] # TVP Regionalna # [[TVP Rozrywka]] # [[TVP Rzeszów]] # [[TVP Seriale]] # [[TVP Sport]] # [[TVP Szczecin]] # [[TVP Warszawa]] # [[TVP Wrocław]] # [[TVP1]] # [[TVP2]] # [[TVPlayer]] # [[TVR București]] # [[TVR Cluj]] # [[TVR Craiova]] # [[TVR Cultural]] # [[TVR HD]] # [[TVR Iași]] # [[TVR Info]] # [[TVR News]] # [[TVR Târgu Mureș]] # [[TVR Timișoara]] # [[TVR1]] # [[TVR2]] # [[TVR3]] # [[TVRi]] # [[TVRI]] # [[TVS (Poland)]] # [[TVS (Russia)]] # [[TVSA]] # [[TVSelangor]] # [[TVSN]] # [[TVU Music Television]] # [[TVW (Washington)]] # [[TW1 (Austria)]] # [[TW3 (Albany, NY)]] # TWC TV # [[TWiT.tv]] # [[TXCN]] # [[TXT-TV]] # [[U (TV channel)]] # [[U.S. Military Television Network]] # [[UCTV (University of Connecticut)]] # [[UCV Television]] # [[Udaya TV]] # [[Udinese Channel]] # [[UK Horizons]] # [[Ukraine Today]] # [[Ukrainian Television and Radio]] # [[Ukrayina (TV channel)]] # [[UKTV Bright Ideas]] # [[UKTV Gardens]] # [[Ulaanbaatar Broadcasting System]] # [[Ultra (TV channel)]] # [[Ulusal Kanal]] # [[Ummah Channel]] # [[Unexplained Channel]] # [[Unique Business News]] # [[Unis (TV channel)]] # [[Universal Channel]] # [[Universal Channel (Asia)]] # [[Universal Channel (Australia)]] # [[Universal Channel (Greece)]] # [[Universal Channel (Japan)]] # [[Universal Channel (Philippines)]] # [[Universal Channel (Turkey)]] # [[Universal Channel (UK and Ireland)]] # Universal HD # [[Universal Sports]] # [[University of California Television]] # [[یونیورسٹی آف شمالی کیرولائنا ایٹ چیپل ہل]] # [[University of North Dakota Sports Network]] # [[University of Washington Television]] # [[Univision Canada]] # [[Univision Deportes Network]] # [[Univision Noticias]] # [[Univision tlnovelas]] # [[Up (TV network)]] # [[اردو 1]] # [[USA Network]] # [[User talk:90.194.116.18]] # [[User talk:90.196.84.13]] # [[User talk:90.210.2.5]] # [[User talk:Bajadac]] # [[User talk:Enterphrase]] # [[User talk:Sanjayver]] # [[User talk:Sociosquare]] # [[User talk:Utvpakistanlive]] # [[User:3dOptics/Louisiana Connection Network]] # [[User:98.225.142.221/NBC Philadelphia Nonstop]] # [[User:Aaaaplay/Lifestyle you]] # [[User:Abdul Qayyum Ahmad/Captain Tsubasa Road To 2010/JSTV]] # [[User:Ag2Animation]] # [[User:Alzabeele]] # [[User:Andiwinata/sandbox]] # [[User:Andy29/Sandbox/8]] # [[User:Andy29/Sandbox/8a]] # [[User:Anjaly sathyanath/sandbox]] # [[User:AppleJN/sandbox]] # [[User:Aravind algatoori/HNTV – Hasini Narayani Television]] # [[User:Arunish Icreon]] # [[User:ASAD ALI ALVI/sandbox]] # [[User:Asaduk93]] # [[User:Auric/Red-Hot Dutch]] # [[User:Cartoon Network and Boomerang]] # [[User:Chuhdrysadaqat]] # [[User:CptBuck]] # [[User:Cupcake92/TV Stations/BTN]] # [[User:Dashingfactor/sandbox/sandbox Cam4]] # [[User:Dcheagle/fixitboxXIII]] # [[User:Disney Chennel N]] # [[User:DJ WikiBob/Sandbox 3]] # [[User:DMZ403/The Real News]] # [[User:Dobfre/Thurston community Television]] # [[User:Donemanz/sandbox]] # [[User:Drworm/Sandbox]] # [[User:Emerson452/IndiePlex]] # [[User:Enterphrase]] # [[User:ES Vic/TVR3]] # [[User:Eunice923/sandbox]] # [[User:Ferdinand h2/ORF1 HD]] # [[User:Forbesy 777/sandbox]] # [[User:Glowtv.pk]] # [[User:GMTV World/sandbox]] # [[User:Gta Ed/Disney XD]] # [[User:GWicke/TestTrans]] # [[User:Harleyca/Las aventuras de Doki]] # [[User:Hberman23/testpage]] # [[User:Hol9798/Comcast Hometown Network]] # [[User:HTV Mundo]] # [[User:IdeasWikia/Disney in English (Japan)]] # [[User:IDhun Media/IDhun TV]] # [[User:Indiuser/India News]] # [[User:Jellyman72/sandbox]] # [[User:Jonathan Albrardo Alexis Meza/SamNet (New Zealand)]] # [[User:Kadebg/sandbox]] # [[User:Knyzna1/sandbox]] # [[User:Krocheck/sandbox4]] # [[User:Kw2957/Central Broadcast News]] # [[User:Kyle.Macedo/innerspacedraft]] # [[User:Kylekieran/GBN TV]] # [[User:Lglukgl/sandbox]] # [[User:Lohnshark/sandbox]] # [[User:Lowkeyleigh/AUZCAST]] # [[User:Mariacer Cervantes/Challenge]] # [[User:Mariacer Cervantes/CSelect]] # [[User:Mariacer Cervantes/Group W Network]] # [[User:Mariacer Cervantes/GSGM]] # [[User:Mariacer Cervantes/HereTV]] # [[User:Mariacer Cervantes/Living (US TV channel)]] # [[User:Mariacer Cervantes/Livingit]] # [[User:Mariacer Cervantes/MSN Life]] # [[User:Mariacer Cervantes/MSN News]] # [[User:Mariacer Cervantes/MSN Touch]] # [[User:Mariacer Cervantes/MSN TV]] # [[User:Mariacer Cervantes/MSN World]] # [[User:Mariacer Cervantes/The Advantage Network]] # [[User:Mariacer Cervantes/TV One]] # [[User:Marklouisse/sandbox]] # [[User:Masinich/sandbox2]] # [[User:Matthewseanwinter/ennui.tv]] # [[User:Nathan Show]] # [[User:Neji56565onyoutube/sandbox]] # [[User:Nickelodeon (MK)/sandbox]] # [[User:Notnd/Sandbox1]] # [[User:Orderforright/Mox News]] # [[User:PolandToday]] # [[User:Reubot/Fox Classics]] # [[User:RivBitz/Bloomberg Television Sandbox]] # [[User:Robomaeyhem/BWArticle]] # [[User:S.M.A.A.R/SK Media Group]] # [[User:Sega3dmm]] # [[User:Seidodge/sandbox3]] # [[User:Skyroamer Mavik/sandbox]] # [[User:Southern Antares/sandbox]] # [[User:Soxwon/Edits2]] # [[User:Sportler123]] # [[User:Stevie smalls:sandbox/WWE Network]] # [[User:Sunilraj.raj/Hybiz.tv]] # [[User:SuperSaiyanKirby/24/7 JETIX 2nd Channel]] # [[User:Svncougars]] # [[User:Szymek484/sandbox]] # [[User:Tamravidhir/sandbox]] # [[User:Teddy455/sandbox]] # [[User:Thatsthelimit/sandbox]] # [[User:This is Paul/Sky Movies 007 HD]] # [[User:Tonyjaimy/Sony PIX]] # [[User:Transvideocom/Sandbox]] # [[User:Tristan.andrade.136/sandbox]] # [[User:TryBanMeAgain/sandbox]] # [[User:TV Stations Part 1/GAN 1]] # [[User:Uncke Herb/Sandbox]] # [[User:Unorginal9/sandbox]] # [[User:UTV Pakistan Sport]] # [[User:ViperSnake151/Planet Green]] # [[User:WeatherBoyWheeler/WeatherNation TV]] # [[User:Wikkari/TV10 (Sweden)]] # [[User:Wisam and yazeed/sandbox]] # [[User:Wollta13/sandbox]] # [[User:WWB Too/C-SPAN]] # [[User:WWB Too/C-SPAN (2013 revision)]] # [[User:Wylve/TVB Jade]] # [[User:YOne Tv Channel/sandbox]] # [[UTV (TV channel)]] # [[UTV Action]] # UTV Ireland # [[UTV Movies]] # [[UTV Movies (Canada)]] # [[UTV News]] # [[Utv pakistan live]] # [[UTV Romania]] # [[UTV Stars]] # [[UTV World Movies]] # [[UTV2]] # V Hits # [[V Televisión]] # [[V6 News]] # [[V8 (TV channel)]] # [[Vanessa (English Canadian TV channel)]] # [[Vanessa (French Canadian TV channel)]] # [[Vanitha TV]] # [[Vannathirai]] # [[Varnam TV]] # [[Varsity TV]] # [[Varzesh]] # [[Vasanth TV]] # [[Vector Direct]] # [[Velocity (TV channel)]] # [[Velvet (TV channel)]] # [[Vendhar TV]] # [[Venevisión]] # [[Venevision International]] # [[Venezolana de Televisión]] # [[Veronica (TV channel)]] # [[VERY TV]] # [[VH1]] # [[VH1 (Latin America)]] # [[VH1 (UK and Ireland)]] # [[VH1 Brasil]] # VH1 Classic # [[VH1 Classic Europe]] # [[VH1 Denmark]] # [[VH1 Europe]] # [[VH-1 Germany]] # [[VH1 India]] # [[VH1 Indonesia]] # [[VH1 MegaHits]] # [[VH1 Pakistan]] # [[VH1 Poland]] # [[VH1 Soul]] # [[VH1 Uno]] # [[VH2]] # [[Via X]] # [[Viasat 1]] # [[Viasat 4]] # [[Viasat Explore]] # [[Viasat Film]] # [[Viasat Film Action]] # [[Viasat Film Classic]] # [[Viasat Film Drama]] # [[Viasat Film Family]] # [[Viasat Film HD]] # [[Viasat Film Nordic]] # [[Viasat Fotboll]] # [[Viasat Golf]] # [[Viasat History]] # [[Viasat Hockey]] # [[Viasat Motor]] # [[Viasat Nature/Crime]] # [[Viasat Plus]] # [[Viasat Sport (Norway)]] # [[Viasat Sport (Sweden)]] # [[Viasat Sport 2]] # [[Viasat Sport 24]] # [[Viasat Sport 3]] # [[Viasat Sport Baltic]] # [[Viasat Sport East]] # [[Viasat Ticket]] # [[Vibe (TV channel)]] # [[Victory Sports One]] # [[Video Italia]] # [[Video Italia (Canada)]] # [[Vidéoclick]] # [[Videomusic]] # [[ViendoMovies]] # [[VIER]] # [[Vietnam Television (1966–75)]] # [[Viewers Choice]] # [[VIJF]] # [[Villa TV]] # [[Village Cinema]] # [[Vîn TV]] # [[Vinappris]] # [[Vintage TV (TV channel)]] # [[Virgin 17]] # [[Virgin Central]] # [[Vision 1 Sports]] # Vision 2 Drama # [[Vision Four]] # [[Vision Interfaith Satellite Network]] # [[Vision TV Network]] # [[VisionTV]] # [[Visjon Norge]] # [[Vissa]] # [[Vitaya]] # [[VIVA (TV station)]] # [[Viva (UK and Ireland)]] # VIVA Cinema # [[VIVA Germany]] # [[VIVA Poland]] # [[Viva TV (Philippines)]] # [[ViVe]] # Veria Living TV # [[Vizion Plus]] # [[V-me]] # [[Voom HD International]] # [[Vouli Tileorasi]] # [[VOX (Norwegian TV channel)]] # [[VOX (TV channel)]] # [[Vrak]] # [[Vtm]] # [[VTV (Netherlands)]] # [[VTV1]] # [[VTV2]] # [[VTV3]] # [[VTV4]] # [[Vu!]] # [[VV Drama]] # W Movies # [[W Network]] # [[W9 (TV channel)]] # [[WAAR TV HD]] # [[وقت نیوز]] # [[Warner Channel]] # WarnerFilms # [[Watch (TV channel)]] # [[Water Channel]] # [[Water Planet]] # [[Wazoo Sports Network]] # [[WB Channel]] # [[WB Channel Pakistan]] # [[WBTV: The Warner Channel UK]] # [[WDR Fernsehen]] # [[WE tv]] # [[Weather Information Network]] # [[WeatherNation TV]] # [[Weatherscan]] # [[Wedding Central]] # [[Wedding TV]] # [[Wedding TV Asia]] # [[Weer en Verkeer]] # [[West Azerbaijan TV]] # [[West Digital Television]] # [[West TV]] # [[Westlink (Australian TV channel)]] # [[WGN America]] # [[WI Sports]] # [[Wikipedia talk:Articles for creation/Rede Excelsior]] # [[Wikipedia talk:WikiProject British TV channels/Archive 2]] # [[Wikipedia talk:WikiProject British TV channels/Archive 3]] # [[Wikipedia:WikiProject British TV/Channels]] # [[Wild TV]] # [[Willow (TV channel)]] # [[Win Sports]] # [[WIN Television]] # [[WIN TV (Trinidad and Tobago)]] # [[Wine TV]] # [[Wire TV]] # [[WisconsinEye]] # [[Wizja Jeden]] # [[Wometco Home Theater]] # [[World (TV channel)]] # [[World Day of Laziness (festival)]] # [[World Fashion Channel]] # [[World Fishing Network]] # [[World Football Insider]] # [[World Movies]] # [[World TV]] # [[Worldnet Television and Film Service]] # [[Worldview Broadcasting Channel]] # [[WOWtv]] # [[WSNN-LD]] # [[WTSN (TV channel)]] # [[WTV Weather TV]] # [[WWE Classics on Demand]] # [[WWE Network]] # [[WWE Network (Canada)]] # [[WWVS-LP]] # [[Xfinity 3D]] # [[Xing Kong]] # [[Xite Music]] # [[XLEAGUE.TV]] # [[XMO]] # [[Xplora]] # [[Xtraview]] # [[X-Treme Sports]] # [[XXL (French TV)]] # [[XXP]] # [[XXX Action Clips Channel]] # [[XXXX (TV channel)]] # [[Yerkir Media]] # [[Yes Action]] # [[Yes Base]] # [[Yes Comedy]] # [[Yes Drama]] # [[YES Network]] # [[Yes Oh]] # [[Yes Plus]] # [[Yes Stars HD]] # [[Yes TV Shows Channels]] # [[Yesterday (TV channel)]] # [[Yey!]] # [[Yle Extra]] # [[Yle Fem]] # [[Yle Teema]] # [[Yle TV1]] # [[Yle TV2]] # [[YLE24]] # [[Yoopa]] # [[YooPlay Games]] # Yorin # [[York@54]] # [[Youtoo TV]] # [[YTV (TV channel)]] # [[Yumurcak TV]] # [[Z (TV channel)]] # [[Z Music Television]] # [[Z1 TV]] # [[Zagros TV]] # [[ZAZ (TV channel)]] # [[ZDF]] # [[ZDFinfo]] # [[ZDFkultur]] # [[ZDFneo]] # [[Zee 24 Gantalu]] # [[Zee 24 Taas]] # [[Zee Aflam]] # Zee Film Hindi # Z Living # [[Zee Anmol]] # [[Zee Bangla]] # Zee Bangla Cinema # [[Zee Business]] # [[Zee Café]] # [[Zee Cinema]] # [[Zee Cinema (Canada)]] # [[Zee Kalinga]] # [[Zee Khana Khazana Channel]] # [[Zee Marathi]] # [[Zee News]] # [[Zee Next]] # [[Zee Punjabi]] # [[زی سلام]] # [[Zee Smile]] # [[Zee Studio]] # [[Zee Talkies]] # [[Zee Tamizh]] # [[Zee Trendz]] # [[زی ٹی وی]] # [[Zee TV Canada]] # [[Zee Variasi]] # [[Zemzemeh]] # [[Zeste]] # [[Zhwandoon TV]] # [[زندگی (ٹی وی چینل)]] # [[Zing (TV channel)]] # [[Zona Latina]] # [[Zone Club]] # [[Zone Fantasy]] # [[Zone Reality]] # [[Zone Romantica]] # [[Zone Thriller]] # [[ZOOM (Israel)]] # [[Zoom (TV channel)]] # [[Zoom (TV channel, Ukraine)]] # [[ZTV]] # [[ZTV Norway]] # [[Zvezda (TV channel)]] == ہور ویکھو == * [[لسٹ ٹیلی ویژن چینلز]] [[گٹھ:فہرستاں د‏‏ی لسٹ]] [[گٹھ:کاروباری فہرستاں]] [[گٹھ:ٹیلی ویژن]] o7zax7gv1pikx76fxa2968ridtmqqqh 0 90788 713112 712809 2026-11-03T10:50:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713112 wikitext text/x-wiki '''قنب د‏‏ی قانونی''' عمومی یا تفریحی استعمال دے لئی مختلف ملکاں وچ مختلف ا‏‏ے۔ == لسٹ == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! style="width:120px;"| '''ملک / علاقہ'''!! '''پاس رکھنا'''!! '''فروخت'''!! '''آوا جائی'''!! '''کاشت'''!! '''حوالے''' |- | {{پرچم|Albania}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} ||<ref>{{citation |url = http://www.everyonedoesit.co.uk/cannabis_information/cannabis_laws/cannabis_laws_cannabis_laws_abroad.cfm |title = Cannabis laws: Learn about the legal status of cannabis in countries around the world |publisher = Everyone does it |date = |accessdate = 2011-02-17 |archive-date = 2011-01-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110104231225/http://www.everyonedoesit.co.uk/cannabis_information/cannabis_laws/cannabis_laws_cannabis_laws_abroad.cfm |dead-url = yes }}</ref><ref>Albania is one of Europe's greatest producers of cannabis.</ref><ref name="setimes-albania">{{citation |url = http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2012/08/07/feature-03 |title = Growing marijuana is an increasing regional problem |publisher = SETimes.com |date = 7 August 2012 |accessdate = 2013-04-18}}</ref><ref name="balkaninsight-albania-1">{{citation |url = http://www.balkaninsight.com/en/article/report-cannabis-growth-mounts-in-albania |title = Report Says Albania Cannabis Growth Mounting |date = 7 March 2013 |accessdate = 2013-04-18 |publisher = balkaninsight.com}}</ref><ref name="balkaninsight-albania-2">{{citation |url = http://www.balkaninsight.com/en/article/albania-police-bust-major-cannabis-shipments |title = Albanian Police Seize Cannabis Shipment |publisher = balkaninsight.com}}</ref> |- | {{پرچم|Algeria}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Possession is illegal</ref><ref>{{cite web|url=http://www.havocscope.com/cannabis-resin-seizures-in-algeria/|title=Cannabis Resin Seizures in Algeria|work=Havocscope|accessdate=14 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021614/https://www.havocscope.com/cannabis-resin-seizures-in-algeria/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |- | {{پرچم|Argentina}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || <ref>Legal for personal use in small amounts and for consumption in private locations. Public consumption is generally accepted among young adults. Consumption for [[Medical cannabis|medical purposes]] is accepted but not legislated (only in private locations). Cultivating, selling and transporting large amounts is illegal and punishable by present laws.</ref><ref>{{citation |url = http://articles.nydailynews.com/2009-08-26/news/29435978_1_drug-trafficking-drug-gangs-possession-of-small-amounts |title = Argentina court ruling decriminalizes marijuana and makes personal use a constitutional right |publisher = nydailynews.com |accessdate = 2010-03-04 |location = New York |work = Daily News |date = 26 August 2009 |archive-date = 2013-01-30 |archive-url = https://archive.today/20130130042523/http://articles.nydailynews.com/2009-08-26/news/29435978_1_drug-trafficking-drug-gangs-possession-of-small-amounts |dead-url = yes }}</ref> |- |{{پرچم|Australia}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ کچھ ریاستاں وچ )}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{partial|<ref>One or two plants may be privately grown for personal use in the [[آسٹریلوی راجگڑھ علاقہ|Australian Capital Territory]] and [[جنوبی آسٹریلیا|South Australia]]. Personal grows of up to two plants are decriminalized in the [[شمالی علاقہ (آسٹریلیا)|Northern Territory]].</ref>}} || <ref>Decriminalized for personal use in small amounts in the [[آسٹریلوی راجگڑھ علاقہ|Australian Capital Territory]], [[جنوبی آسٹریلیا|South Australia]] and the [[شمالی علاقہ (آسٹریلیا)|Northern Territory]]. It is a criminal offence in [[نیو ساؤتھ ویلز|New South Wales]], [[کوئنزلینڈ|Queensland]], [[مغربی آسٹریلیا|Western Australia]], [[وکٹوریہ (آسٹریلیا)|Victoria]] and [[تسمانیا|Tasmania]]. In SA a person can legally grow 1 non-hydroponic plant, and in the ACT 2 non-hydroponic plants may be grown on their own property for personal use, and in the N.T two non-hydroponic plants can be fined $200 with 28 days to pay rather than face criminal charge. Enforcement varies from state to state,</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theage.com.au/articles/2003/05/22/1053585645363.html |location = Melbourne |work = The Age |title = Australia's cannabis laws |date = 23 May 2003 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021354/https://www.theage.com.au/articles/2003/05/22/1053585645363.html%20 |archivedate = 2018-12-26 |access-date = 2015-06-25 |url-status = live}}</ref><ref>though a criminal conviction for possession of a small amount is unlikely and diversion programs in these states aim to divert offenders into education, assessment and treatment programs.</ref><ref name="NCPIC-CAL">{{citation |url = http://ncpic.org.au/ncpic/publications/factsheets/article/cannabis-and-the-law/ |title = NCPIC Cannabis and the Law Factsheet |publisher = ncpic.org.au |access-date = 2020-10-08 |archive-date = 2014-10-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141029191855/https://ncpic.org.au/ncpic/publications/factsheets/article/cannabis-and-the-law |dead-url = yes }}</ref><ref name="NCPIC-CAL" /><ref>With the rapid expansion in hydroponically grown cannabis cultivation, the Australian Drug Misuse and Trafficking Act (1985) was amended in 2006, reducing the amount of cannabis grown indoors under hydroponic conditions that qualifies as a 'commercial quantity' or as a 'large quantity'</ref> |- |{{پرچم|Austria}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Possession (which includes the act of smoking) is punishable by prison time of up to 1 year (option of alternative therapy and subsequent waiving of sentence) If it was possessed for personal use the penalty is only up to half a year</ref><ref>{{citation |url = http://ris.bka.gv.at/Dokument.wxe?Abfrage=Bundesnormen&Dokumentnummer=NOR40093183 |title = Suchtmittelgesetz §&nbsp;27 |publisher = Rechtsinformationssystem des Bundeskanzleramts |accessdate = 2009-05-17 |تاريخ-الأرشيف = 2020-01-03 |مسار-الأرشيف = https://web.archive.org/web/20200103144033/https://www.ris.bka.gv.at/Dokument.wxe?Abfrage=Bundesnormen&Dokumentnummer=NOR40093183 |url-status = dead}}</ref> |- | {{پرچم|Belgium}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Since 2003 adults over the age of 18, in Belgium, were allowed to possess up to 3 grams. But since the 10th of October it has been made illegal again.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.polfed-fedpol.be/|title=Federale politie – Police fdrale|author=Police fdrale – CGPR Webteam|publisher=|accessdate=14 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021500/https://www.politie.be//nl|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{citation |url = http://www.erowid.org/plants/cannabis/cannabis_law.shtml#belgium |title = Cannabis legal status vault – Belgium |publisher = Erowid.org |date = |accessdate = 2011-02-17}}</ref> |- | {{پرچم|Belize}} || {{partial|غیر قانونی، لیکن زیادہ تر برداشت}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Cannabis use in Belize is common and largely tolerated; however, possession can result in fines or imprisonment.</ref><ref>{{cite web|last=Hubbard|first=Kirsten|title=Drug Laws and Penalties in Central America|url=http://gocentralamerica.about.com/od/culturehistory/p/Central-America-Drug-Laws-And-Penalties.htm|publisher=About.com|accessdate=2 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021447/https://www.tripsavvy.com/central-america-drug-laws-and-penalties-1490429|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>In 2012, the Government of Belize announced that it was considering decriminalizing possession of 10 grams or less.</ref><ref>{{cite web|title=Decriminalization of Marijuana|url=http://www.belize.gov.bz/public/Data/271616513971.pdf|publisher=Government of Belize|accessdate=5 January 2014|archive-date=9 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309105734/http://www.belize.gov.bz/public/Data/271616513971.pdf|dead-url=yes}}</ref> |- | {{پرچم|Bolivia}} || {{partial|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{partial|غیر قانونی}} || <ref>Bolivia has recently passed laws regarding set personal limit use, but does not completely legalize it.</ref> |- | {{پرچم|Botswana}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Cannabis (or Dagga) is illegal, but this is often unenforced.</ref><ref>{{citation |url = http://www.issafrica.org/cdct/mainpages/pdf/Organised%20Crime/Legislation/Botswana/Botswana%20Drugs%20and%20Related%20Substances%20Act%2018%20of%201992%20.pdf |title = Drugs and related substances act no. 18 of 1992 |publisher = Government of Botswana |date = |accessdate = 2013-10-03 |archive-date = 2013-10-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131006215219/http://www.issafrica.org/cdct/mainpages/pdf/Organised%20Crime/Legislation/Botswana/Botswana%20Drugs%20and%20Related%20Substances%20Act%2018%20of%201992%20.pdf |dead-url = yes }}</ref><ref>{{citation |url = http://www.sundaystandard.info/print_article.php?NewsID=13507 |title = Is dagga the healing of a nation? |publisher = Sunday Standard |date = |accessdate = 2013-10-03 |archive-date = 2013-10-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131007004351/http://www.sundaystandard.info/print_article.php?NewsID=13507 |dead-url = yes }}</ref> |- | {{پرچم|Brazil}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || <ref>The possession of illegal drugs in Brazil, for personal consumption, entails a warning, [[community service]] and education on the effects of drug use. The same applies for the planting and/or preparation of small amounts of any illegal drug. Selling and transportation of any illegal drugs, as well as the possession or cultivation of larger amounts is characterized as drug trafficking, a criminal act punished with 5 to 15 years in prison and a significant fine.</ref><ref>{{citation |url = http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/_Ato2004-2006/2006/Lei/L11343.htm |title = Law 11.343 |publisher = planalto.gov.br}}</ref> |- | {{پرچم|Bosnia and Herzegovina}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>All cannabis is illegal</ref> |- | {{پرچم|Belarus}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || |- | {{پرچم|Bulgaria}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Cannabis is class A (High-risk) drug, together with Heroin, [[کوکین|Cocaine]], [[Amphetamines]] and [[MDMA]] (ecstasy). Until 2004 a loosely defined "personal dose" existed. Since 2006, after the last amendment of the Penal Code, the penalty for possession is 1 to 6 years in prison and a fine between 1,000 and 5,000 euros. For possession with an aim of distribution (drug-dealing) the sentence can range from 2 to 8 years for small amounts, through 3 to 12 years for large amounts, up to 5 to 15 years when executed by an organized criminal group. In these cases the maximum fine to be determined together with the prison time is 50,000 euros. Growing is punishable by 2 to 5 years and a fine up to 5,000 euros. The organizer of a growers group can receive from 10 to 20 years and has to pay a fine up to 100,000 euros and a participant in such a group – 3 to 10 years in prison and a fine of 2,500 to 5,000 euros.</ref><ref>{{citation |author = Ясен Люцканов |url = http://www.segabg.com/online/article.asp?issueid=2403&sectionid=5&id=0002301 |title = Еднократна доза закони |publisher = Segabg.com |date = |accessdate = 2011-02-17}}</ref><ref>[http://lex.bg/bg/laws/ldoc/1589654529 Bulgarian Penal Code (translation requested)]</ref> |- | {{پرچم|Cambodia}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || <ref>While technically illegal, the use of cannabis is widespread among the Khmer people and foreigners visiting the country. Marijuana can easily be purchased and smoked in public areas without the threat of arrest. Many "Happy" restaurants located in Phnom Penh, Siem Reap and Sihanoukville publicly offer food cooked with marijuana, or as a side garnish.</ref><ref>{{citation |url = http://www.cannabisculture.com/articles/1403.html |title = Cannabis Cambodia: smoker's paradise |publisher = Cannabisculture.com |date = 1 November 1998 |accessdate = 2011-02-17}}</ref><ref>{{citation |url = http://www.gosihanoukville.com/dining/happy/index.html |title = Happy Restaurants (sic) in Sihanoukville |publisher = GoSihanoukville.com |date = |accessdate = 2011-02-17 |archive-date = 2019-04-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190420011629/http://www.gosihanoukville.com/dining/happy/index.html |dead-url = yes }}</ref> |- | {{پرچم|Canada}} || {{partial|غیر قانونی (لیکن زیادہ تر برداشت)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{partial|غیر قانونی (کم مقدار وچ پقدے برداشت)}} || <ref>Legal with government issued licence for medical or industrial purposes. Widely used and tolerated. See Legislation: "Controlled Drugs and Substances Act"</ref><ref>{{citation |url = http://laws.justice.gc.ca/eng/acts/C-38.8/page-2.html |title = Controlled Drugs and Substances Act |accessdate = 2011-10-01}}</ref> |- | {{پرچم|Chile}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{partial|غیر قانونی ( دواواں دے استعمال دے لئی)<ref>{{citation |url = http://www.bbc.com/news/world-latin-america-29693386 |publisher = bbc.com}}</ref>}} || <ref>Personal consumption, possession and cultivation (of any drug) is decriminalized when in private locations. Chilean authorities permits the use of cannabis for medicinal purposes only. In 2014, the Chilean authorities have given a local woman permission to import drugs made from cannabis.</ref><ref>{{citation |url = http://www.thecannabist.co/2014/10/29/chile-medical-marijuana-seeds-planted-pilot-program/22167/ |title = Chile plants seeds for country’s new medical marijuana program |publisher = thecannabist.co |access-date = 2020-10-08 |archive-date = 2020-10-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201014155416/https://www.thecannabist.co/2014/10/29/chile-medical-marijuana-seeds-planted-pilot-program/22167/ }}</ref> |- | {{پرچم|People's Republic of China}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Cannabis (hemp) is cultivated for its seeds and for fiber, and has a long medicinal history.</ref><ref>{{citation |url = http://www.hempfood.com/iha/iha03207.html |title = Taxonomic studies of Cannabis in China |publisher = Hempfood.com |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120809052050/http://www.hempfood.com/iha/iha03207.html |archivedate = 2012-08-09 |accessdate = 2011-02-17 |url-status = dead}}</ref> |- | {{پرچم|Colombia}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{partial|غیر قانونی (ذا‏تی استعمال دے لئی 20 پودےآں تک قانونی)}} || <ref>Since 1994, cannabis has been decriminalized for possession of small amounts up to 22&nbsp;grams for personal consumption, however sale remains illegal.</ref><ref>{{citation |url = http://noticiascaracol.com/nacion/articulo-268851-la-dosis-minima-no-podra-ser-penalizada-dice-corte-constitucional |title = La dosis mínima no podrá ser penalizada, dice Corte Constitucional |publisher = noticiascaracol.com |date = 28 June 2012}}</ref><ref>It is legal to possess up to 20 plants for personal consumption</ref><ref>{{citation |url = http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=2774 |title =LEY 30 DE 1986 |publisher = alcaldiabogota.gov.co |date = 31 January 1986}}</ref> |- | {{پرچم|Comoros}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Cannabis was legal during the Comorian historical period between January 1975 and May 1978, when president [[Ali Soilih]] legalized cannabis consumption among other measures</ref><ref>[http://www.niyel.net/docs/Dossier_1_fr.pdf Dossiers sur les 30 Chefs d'Etat ou de Gouvernements tués] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723222625/http://www.niyel.net/docs/Dossier_1_fr.pdf |date=2011-07-23 }}{{fr}}</ref><ref>{{citation |url = http://www.jstor.org/pss/2935448 |title = Transition, 73 – The Mercenary Position |publisher = jstor.org}}</ref> |- | {{پرچم|Costa Rica}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)<ref name="nacion1">{{citation |url = http://www.nacion.com/2010-08-24/ElPais/NotasSecundarias/ElPais2495186.aspx |title = Chinchilla ve complicado legalizar la marihuana – EL PAÍS – La Nación |publisher = Nacion.com |date = 24 August 2010 |accessdate = 2011-02-17 |archive-date = 2011-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110217030322/http://www.nacion.com/2010-08-24/ElPais/NotasSecundarias/ElPais2495186.aspx |dead-url = yes }}</ref>}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || <ref name="nacion1" /><ref>Cannabis is illegal but there is a high tolerance of smoking marijuana throughout the country, a decriminalization system is implemented de facto since police officers do not detain people carrying enough for only personal consumption, yet no amount has been defined as a minimum for possession. Usage of Cannabis in Costa Rica is very high.</ref> |- | {{پرچم|Croatia}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}}<ref name="zakon.hr" /> || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref name="zakon.hr">{{cite web |url=http://www.zakon.hr/z/293/Zakon-o-suzbijanju-zlouporabe-droga Violation Law |title=Zakon o suzbijanju zlouporabe droga |language=Croatian |accessdate=July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021450/https://www.zakon.hr/z/293/Zakon-o-suzbijanju-zlouporabe-droga%20Violation%20Law%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref name="zakon.hr" /><ref>From 2013 there is distinction in the Croatian penal code between various illegal substances, they are now separated on heavy drugs and light drugs like Marijuana. According to the law, growing or selling cannabis is considered a felony punishable by a [[mandatory prison sentence]] (three years minimum) and from 2013 the possession of small amount of marijuana and other light drugs is a misdemeanor which leads to a fine of 5000–20000[[Croatian kuna|kn]] ($800–3500) depending on the case in question.</ref><ref>In all cases the cannabis must be confiscated.</ref> |- | {{پرچم|Cuba}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} ||<ref>{{citation |url = http://ruleoflawandcuba.fsu.edu/law-penal-code.cfm |title = Cuban Penal Code |publisher = Florida State University |date = |accessdate = 2012-11-05 |archive-date = 2013-05-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130507180744/http://ruleoflawandcuba.fsu.edu/law-penal-code.cfm |dead-url = yes }}</ref> |- | {{پرچم|Cyprus}} || {{partial|غیر قانونی (طبی استعمال دے لئی کم مقدار غیر مجرمانہ)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{partial|غیر قانونی (کم مقدار دے لئی غیر مجرمانہ)}} || <ref>Class B substance – life imprisonment is possible for use and maximum 8 years for possession (maximum 2 yrs for first offence for under 25 yr old). In practice, warning may be given to a minor unconscious first offender.</ref><ref>{{citation |url = http://www.emcdda.europa.eu/legal-topic-overviews/cannabis-possession-for-personal-use |title = Legal topic overviews: possession of cannabis for personal use |work = EMCCDA |accessdate = 3 December 2012}}</ref> |- | {{پرچم|Czech Republic}} || {{partial|غیر قانونی (possession of up to 15&nbsp;g decriminalized)}} || {{partial|غیر قانونی (purchase of up to 15&nbsp;g legal; sale of medical cannabis legal, otherwise sale illegal)}} || {{partial|غیر قانونی (up to 15&nbsp;g decriminalized/Medical subject to license legal)}} || {{partial|غیر قانونی (cultivation of up to 5 bushes decriminalized/Cultivation for medical purposes subject to license legal)}} || <ref>Possession of up to fifteen grams for personal use or cultivation of up to five plants is merely a misdemeanor. Popular destination for smokers.</ref><ref>{{citation |author = |url = http://ireadculture.com/2011/07/news/the-next-amsterdam/ |title = The Next Amsterdam – Culture Magazine |publisher = Ireadculture.com |date = |accessdate = 2011-12-14 |تاريخ-الأرشيف = 2011-07-19 |مسار-الأرشيف = https://web.archive.org/web/20110719104209/http://ireadculture.com/2011/07/news/the-next-amsterdam/ |url-status = dead }}</ref><ref>{{citation |last = Carney |first = Sean |url = http://blogs.wsj.com/new-europe/2009/12/08/czech-govt-allows-5-cannabis-plants-for-personal-use-from-2010/ |title = Wall Street Journal. Czech Govt Allows 5 Cannabis Plants For Personal Use From 2010. 8th December 2009 |publisher = Blogs.wsj.com |date = 8 December 2009 |accessdate = 2011-02-17}}</ref><ref>Medical use of cannabis on prescription has been legal and regulated since 1 April 2013.</ref><ref>{{cite web |url = http://the420times.com/2013/04/czech-republic-pharmacies-began-selling-medical-cannabis/ |title = Czech Republic Pharmacies Began Selling Medical Cannabis |publisher = The420times.com |date = |accessdate = 2013-06-23 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021429/https://the420times.com/countries-where-cannabis-is-legal/ |archivedate = 2018-12-26 |url-status = dead}}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.huffingtonpost.com/2013/02/15/czech-republic-medical-marijuana_n_2693657.html |title = Czech Republic Legalizes Medical Marijuana Use |publisher = Huffingtonpost.com |date = 15 February 2013|accessdate = 2013-06-23}}</ref> |- | {{پرچم|Denmark}} || {{partial|غیر قانونی، لیکن زیادہ تر برداشت}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>As with all drugs, cannabis-related offences are punishable by a fine or imprisonment for up to 2 years</ref><ref>{{citation |url = http://www.1stmarijuanagrowerspage.com/denmark-marijuana-cannabis-laws.html |title = Denmark marijuana laws – cannabis growing and marijuana seeds |publisher = 1stmarijuanagrowerspage.com |date = |accessdate = 2011-02-17 |archive-date = 2019-05-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190520155622/http://www.1stmarijuanagrowerspage.com/denmark-marijuana-cannabis-laws.html }}</ref><ref>[[Freetown Christiania]], a self-declared autonomous region, is known for its cannabis trade.</ref> |- | {{پرچم|Dominica}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Class B drug to cultivate, sell or possess</ref><ref>{{citation |url = http://www.dominica.gov.dm/laws/chapters/chap40-07.pdf |title = Drugs (Prevention of Misuse) Act, Chapter 40:07 |format = PDF |date = |accessdate = 2011-02-17}}</ref> |- | {{پرچم|Ecuador}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Possession is not illegal, defined by Law 108.</ref><ref>{{citation |url = http://www.druglawreform.info/en/country-information/ecuador |title = Ecuador |publisher = Drug Law Reform in Latin America |accessdate = 2011-01-31 |تاريخ-الأرشيف = 2014-11-10 |مسار-الأرشيف = https://web.archive.org/web/20141110003214/http://www.druglawreform.info/en/country-information/ecuador |url-status = dead }}</ref><ref>{{citation |url = http://www.druglawreform.info/images/stories/documents/ley108ec.pdf |title = Law 108 – Ecuador |accessdate = 2011-01-31}}</ref><ref>{{citation |url = http://photos.state.gov/libraries/quito/153436/ACS/imprisioned-pamphlet.pdf |title = US Embassy, Ecuador – Information for American Citizens |accessdate = 2011-01-31 |archive-date = 2018-07-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180721073150/https://photos.state.gov/libraries/quito/153436/ACS/imprisioned-pamphlet.pdf |dead-url = yes }}</ref><ref>Possession of under 10 grams is considered personal use and it is legal and not punished.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.telegrafo.com.ec/english-bulletin/item/marijuana-decriminalized-but-not-yet-legal.html |title=آرکائیو کاپی |access-date=2015-06-25 |archive-date=2013-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130802023614/http://www.telegrafo.com.ec/english-bulletin/item/marijuana-decriminalized-but-not-yet-legal.html |url-status=dead}}</ref> |- | {{پرچم|Egypt}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Technically illegal. However, use is widespread and part of every day culture. Convictions are very rare for personal use .</ref><ref>{{citation |url = http://blogs.abcnews.com/theworldnewser/2010/05/egypts-pot-problem-a-marijuana-shortage.html |title = Egypt's Pot Problem? A Marijuana Shortage |publisher = [[اے بی سی نیوز]] |author = Lama Hasan |date = 5 May 2010 |accessdate = 2011-01-31}}</ref><ref>Formerly a plant of high status, with several documented medicinal uses in ancient times, cannabis was made illegal in 1925 with the League of Nations’ Geneva International Convention on Narcotic Control, and has been aggressively targeted at various points since then.</ref><ref>{{citation |url = http://sensiseeds.com/en/blog/cannabis-egypt |title = Cannabis in Egypt |publisher = The Sensi Seed Bank |author = Seshata |accessdate = 2014-01-20}}</ref> |- | {{پرچم|Estonia}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Up to 7.5&nbsp;grams is considered an amount for personal use, and is punished with a fine. Large amounts and distribution are criminal offences, and are punishable with a fine or by up to 5 years in prison.</ref><ref>{{citation |url = http://www.eupedia.com/europe/maps_of_europe.shtml#cannabis |title = Europe Guide : Maps of Europe by language, religion, population density, hair & eye color, etc |publisher = Eupedia.com |date = 19 April 1994 |accessdate = 2011-02-17}}</ref> |- | {{پرچم|Ethiopia}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Despite being the spiritual homeland of the [[Rastafari movement]], possession of cannabis can result in up to 6 months imprisonment.</ref><ref>{{citation |url = http://www.iol.co.za/news/world/us-warns-american-rastas-about-ethiopian-laws-1.232633 |title = US warns American Rastas about Ethiopian laws |publisher = iol.co.za |date = 29 January 2005 |accessdate = 2011-10-08}}</ref> |- | {{پرچم|Finland}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Extremely limited group of medicinal users (12 people as of 31 January 2010, estimated 200 people in 2014) are permitted to purchase Sativex mouth spray and/or Bedrocan, Bediol or Bedica brand herbal cannabis from one of 27 apothecaries that have the permit to sell medicinal marijuana.</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.ita-savo.fi/uutiset/kotimaa/n%C3%A4m%C3%A4-27-apteekkia-ovat-myyneet-l%C3%A4%C3%A4kekannabista-180772 |access-date=2020-10-08 |archive-date=2015-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022005517/http://www.ita-savo.fi/uutiset/kotimaa/n%C3%A4m%C3%A4-27-apteekkia-ovat-myyneet-l%C3%A4%C3%A4kekannabista-180772 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{citation |url = http://yle.fi/alueet/turku/2010/03/laakekannabiksen_kaytto_puhuttaa_1571689.html |title = Lääkekannabiksen käyttö puhuttaa &#124; Turku |publisher = yle.fi |date = 30 March 2010 |accessdate = 2011-02-17 |archive-date = 2012-02-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120203233645/http://yle.fi/alueet/turku/2010/03/laakekannabiksen_kaytto_puhuttaa_1571689.html |dead-url = yes }}</ref> |- | {{پرچم|France}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Cultivating, selling, owning or consuming cannabis is prohibited.</ref><ref>{{citation |url = http://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do;jsessionid=084CA313C431F0D0BC93F76E7FAEC41A.tpdjo13v_3?cidTexte=LEGITEXT000006072665&idArticle=LEGIARTI000006801195&dateTexte=20081018&categorieLien=cid |title = Code de la santé publique |language = French |publisher = Legifrance.gouv.fr |date = 29 July 2004 |accessdate = 2011-02-17}}</ref><ref>However, legislation was enacted in June 2013 permitting the sale of medications containing cannabis derivatives.</ref><ref>{{cite news|title=Legalising or decriminalizing cannabis in France: not that easy|url=http://www.euronews.com/2013/11/06/france-legalising-or-decriminalizing-cannabis-not-that-easy|accessdate=15 December 2013|newspaper=Euronews|date=6 November 2013|author=Marie Jamet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021356/https://www.euronews.com/2013/11/06/france-legalising-or-decriminalizing-cannabis-not-that-easy|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=French law on pot-based medicine takes effect|url=http://www.thelocal.fr/20130610/legalized-cannabis-tea-could-be-on-drug-menu-for-french-patients-in-pharmacies|accessdate=15 December 2013|newspaper=The Local|date=10 June 2013|author=Ann Törnkvist|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021452/https://www.thelocal.fr/20130610/legalized-cannabis-tea-could-be-on-drug-menu-for-french-patients-in-pharmacies|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |- | {{پرچم|Germany}} || {{partial|غیر قانونی}}<br />(Legal if permission is given by "Federal Institute for Drugs and Medical Devices") || {{partial|غیر قانونی}}<br />(Legal if permission is given by "Federal Institute for Drugs and Medical Devices") || {{partial|غیر قانونی}}<br />(Legal if permission is given by "Federal Institute for Drugs and Medical Devices") || {{partial|غیر قانونی}}<br />(Legal if permission is given by "Federal Institute for Drugs and Medical Devices") || <ref>The possession is illegal, while consumption itself is legal on the basis of it being considered [[Self-harm#Drugs and alcohol|self-harm]], which is not considered a crime. The possession of small amounts is prosecuted, but charges are virtually always dropped. The definition of this "small amount" varies depending on the [[جرمنی د‏‏یاں ریاستاں|federal state]], the state of [[برلن|Berlin]] being the most liberal, allowing 15 grams for personal use in most cases, while most states do not prosecute up to 6 grams.</ref><ref>{{cite web |url=http://hanfverband.de/index.php/themen/recht-a-urteile/1502-bundesland-vergleich-der-richtlinien-zur-anwendung-des-s-31a-btmg |title=Bundesland-Vergleich der Richtlinien zur Anwendung des §&nbsp;31a BtMG |publisher=Hanfverband.de |date=2011-06-05 |accessdate=2013-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109033035/https://hanfverband.de/inhalte/bundesland-vergleich-der-richtlinien-zur-anwendung-des-ss-31a-btmg |archivedate=2019-01-09 |url-status=live}}</ref><ref>It is also possible to obtain a special permission by the "[[Federal Institute for Drugs and Medical Devices]]" to obtain, possess and consume cannabis as a part of medically supervised and accompanied self-therapy.</ref><ref>{{citation |url=http://www.bfarm.de/SharedDocs/Formulare/DE/Bundesopiumstelle/BtM/Cannabis_Hinweise_Patient.pdf;jsessionid=6601266D5F0C012209F84CFF18602747.1_cid340?__blob=publicationFile&v=3 |title=Antrag auf Erteilung einer Ausnahmeerlaubnis nach §&nbsp;3 Absatz 2 BtMG zum Erwerb von Cannabis zur Anwendung im Rahmen einer medizinisch betreuten und begleiteten Selbsttherapie (Stand:14.09.2009) |publisher=bfarm.de |date=2009-09-14 |accessdate=2015-02-16 |archive-date=2015-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216195729/http://www.bfarm.de/SharedDocs/Formulare/DE/Bundesopiumstelle/BtM/Cannabis_Hinweise_Patient.pdf;jsessionid=6601266D5F0C012209F84CFF18602747.1_cid340?__blob=publicationFile&v=3 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.gesetze-im-internet.de/btmg_1981/__3.html |title=§&nbsp;3 BtMG |publisher=gesetze-im-internet.de |date= |accessdate=2015-02-16}}</ref><ref>By January 2015, 241 patients have obtained such a permission.</ref><ref>{{citation |url=http://www.cannabis-med.org/german/acm-mitteilungen/ww_de_db_cannabis_artikel.php?id=145#1 |title=241 Patienten haben bisher eine Ausnahmeerlaubnis zur Verwendung von Cannabisblüten aus der Apotheke erhalten |publisher=cannabis-med.org |date= |accessdate=2015-02-17}}</ref><ref>Furthermore Cannabis cultivation and possession can be permitted to scientific institutions or administrative bodies. Pharmacies can obtain a special permission to sell cannabis or cannabis based medication to patients with a permission.</ref><ref>{{citation |url=http://www.bfarm.de/DE/Bundesopiumstelle/Betaeubungsmittel/Erlaubnis/_node.html |title=BfArM Erlaubnis |publisher=BfArM |date= |accessdate=2015-02-17}}</ref> |- | {{پرچم|Greece}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Possession or use of even small amounts is illegal in Greece. Individuals are arrested, although rarely convicted by court. Possession of large quantities may lead to several years in prison.</ref><ref>{{citation |url = http://mastouria.informe.com/e-u-i-a-i-i-dt59.html |title = Ελληνική νομοθεσία για κάνναβη (Greek Law on cannabis) |language = Greek |publisher = mastouria.informe.com |date = 27 May 2007 |accessdate = 2011-08-10 |archive-date = 2019-07-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190702185941/http://mastouria.informe.com/e-u-i-a-i-i-dt59.html |dead-url = yes }}</ref><ref>The Government was said to be preparing a bill that would decriminalize the use of drugs in August 2011, but finally the legislation was not changed at all.</ref> |- | ''{{پرچم|Greenland}}'' || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || |- | {{پرچم|Honduras}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>The possession, sale, transportation and cultivation of cannabis is illegal in Honduras.</ref><ref>{{Cite web |title=LEY SOBRE USO INDEBIDO Y TRAFICO ILICITO DE DROGAS Y SUSTANCIAS PSICOTROPICAS |url=http://www.poderjudicial.gob.hn/juris/Leyes/Ley%20sobre%20uso%20Indebido%20y%20Trafico%20Ilicito%20de%20Drogas%20y%20Sustancias%20Psicotropicas.pdf |access-date=2020-10-08 |archive-date=2017-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118051130/http://www.poderjudicial.gob.hn/juris/Leyes/Ley%20sobre%20uso%20Indebido%20y%20Trafico%20Ilicito%20de%20Drogas%20y%20Sustancias%20Psicotropicas.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- | ''{{پرچم|Hong Kong}}'' || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>The possession, sale, transportation, cultivation of cannabis is illegal under the Dangerous Drug Ordinance</ref><ref name="Police.gov.hk">{{citation |url = http://www.police.gov.hk/ppp_en/04_crime_matters/drug/law_pen.html |title = Information on the official web site of the Hong Kong Police Force |publisher = Police.gov.hk |date = |accessdate = 2011-12-14}}</ref><ref>(Chapter 134 of the [[Law of Hong Kong]]).</ref> |- | {{پرچم|Hungary}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} ||{{no|غیر قانونی}} || <ref>There is no distinction in Hungarian law between illicit drugs according to dangers. Heroin use has the same legal consequences as cannabis use. Hungarian law prohibits the distribution, and any use (including medical use). However the Penal code distinguishes the punishment between sale and personal use. 283. § (1) paragraph (a) states that "One cannot be punished for drug misuse; if a small, personal amount is produced, acquired, or in possession..." and continues to state that "... provided that before final verdict is determined a verification is provided that continuous 6-month therapy has taken place" The law determines that a "personal quantity" is defined as 1&nbsp;gram of active substance (i.e. THC), therefore this equates to 12–100&nbsp;grams of marijuana if calculated that marijuana contains 1–8% THC per unit mass. Possession of larger amounts can lead to a 5–10-year prison sentence.</ref><ref>{{citation |author = Minstrel |url = http://www.daath.hu/showText.php?id=62#chapter3 |title = Társaság a Szabadságjogokért: Drogjog 1999VOTED VOTE D2ID : 62 |publisher = Daath.hu |date = |accessdate = 2011-02-17}}</ref> |- | {{پرچم|Iceland}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Consumption is illegal even in small amounts. Possession, sale, transportation and cultivation could result in jail time. Possession is not strictly enforced. Heavy fines are given.</ref><ref>{{citation |url = http://www.althingi.is/dba-bin/unds.pl?txti=/wwwtext/html/lagasofn/136a/1974065.html&leito=kannabis#word1 |title = Lög um ávana- og fíkniefni 1974 nr. 65 21. maí |publisher = www.althingi.is |accessdate = 2009-02-09}}</ref> |- | {{پرچم|Indonesia}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Minimum sentence of four years in prison (additional fines may apply) if caught in possession.</ref><ref>{{cite web |url = http://www.bnn.go.id/portal/_uploads/perundangan/2009/10/27/uu-nomor-35-tahun-2009-tentang-narkotika-ok.pdf |title = Undang-Undang Republik Indonesia No. 35 Tahun 2009 tentang Narkotika |work = BNN RI |accessdate = 3 May 2013 |archive-date = 21 July 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180721073120/http://www.bnn.go.id/portal/_uploads/perundangan/2009/10/27/uu-nomor-35-tahun-2009-tentang-narkotika-ok.pdf |dead-url = yes }}</ref><ref>However, if the user voluntarily reports himself/herself to the police, or is reported by his/her family, the charges will be dropped in accordance to 2009 Narcotics Act, article 24 paragraph 2, 3, 4.</ref> |- | {{پرچم|India}} || {{partial|غیر قانونی، but legal and/or tolerated (for personal use in small quantity) in several states such as West Bengal, Bihar, Orissa Tripura, and the North East due to [[سناتن دھرم]] customs}} || {{partial|غیر قانونی، but legal and/or tolerated in several states such as West Bengal, Bihar, Orissa Tripura, and the North East due to Hindu customs}}|| {{partial|غیر قانونی، but legal and/or tolerated in several states such as West Bengal, Bihar, Orissa Tripura, and the North East due to Hindu customs}} || {{partial|غیر قانونی، but legal and/or tolerated in several states such as West Bengal, Bihar, Orissa Tripura, and the North East due to Hindu customs}} || <ref>Used during observance of certain [[سناتن دھرم]] rituals. Government-owned shops in holy cities like [[بنارس]] sell cannabis in the form of [[بھنگ]]. Despite the high prevalent usage, this law is Illegal but rarely enforced and treated as a low priority across India. Large tracts of cannabis grow unchecked in the wild in many parts of northern and southern India.</ref><ref name=India>{{cite news |first = Anil |last = Sharma |title = Starting the day with the cup that kicks |url = http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=8d0650c1-e9d9-4f7e-a683-6b3cc8bdd778 |publisher = Hindustan Times |location = Udaipur |date = 4 November 2007 |accessdate = 2008-03-24 |quote = At six in the morning, people begin slowly trooping into government-run bhang shops in the district for the drink, made from the leaves of cannabis that grows wild in many parts of northern India. |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021412/https://www.hindustantimes.com/ |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live}}</ref><ref>Many states such as West Bengal, Bihar, Orissa Tripura, and the North East have their own laws allowing cannabis, locally known as ganja.</ref> |- | {{پرچم|Ireland}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>In November 2013 a bill was presented to the Irish government by [[Teachta Dála|TD]] [[Luke 'Ming' Flanagan]] to legalize Cannabis in the country. However the ''Cannabis Regulation Bill 2013'' was defeated by a margin of 111–8 in [[ایوان زیريں آئرلینڈ|Dáil Éireann]] on 6 November.</ref><ref>{{cite news | url=http://www.irishtimes.com/news/politics/ireland-ready-for-legalisation-of-cannabis-1.1571857 | title=Ireland ‘ready for legalisation of cannabis’ | publisher=Irish Times | date=24 October 2013 | accessdate=30 October 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021503/https://www.irishtimes.com/news/politics/ireland-ready-for-legalisation-of-cannabis-1.1571857%20 | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}</ref><ref>{{citation |url = http://www.citizensinformation.ie/en/justice/criminal_law/criminal_offences/drug_offences.html |publisher = Citizens Information Board |location = Dublin |date = 2 June 2011 |accessdate = 2011-06-02 |title = Drug Offences}}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.rte.ie/news/2013/1106/485090-cannabis-dail/ | title = Legalisation of cannabis motion defeated in Dáil | publisher = RTE | date = 6 November 2013 | accessdate = 7 December 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021609/https://www.rte.ie/news/2013/1106/485090-cannabis-dail/%20 | archivedate = 2018-12-26 | url-status = live}}</ref><ref>It was the first bill of its kind in a National Parliament in Europe.</ref> |- | {{پرچم|Israel}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Small scale of legal usage of medicinal cannabis. However, personal use is relatively decriminalized with little to no penalties for convicted first time violators.</ref><ref>{{citation |url = http://www.erowid.org/plants/cannabis/cannabis_law.shtml#israel |title = Cannabis legal status vault – Israel |publisher = Erowid.org |date = |accessdate = 2011-02-17}}</ref> |- | {{پرچم|Italy}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Possession of small amounts for personal use is a misdemeanor subject to fines and the suspension of documents (passports and/or drivers licenses). The sale of cannabis products is illegal and punishable by imprisonment; cultivation is likewise punishable by imprisonment, even if in small amounts and for exclusive personal use. Licensed cultivation for medical and industrial use is strictly regulated.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.prefetturateramo.linkonline.it/REFERENDUM/PRECEDENTI/1974-1993.htm|title=linkonline.it|publisher=|accessdate=14 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021414/http://www.prefetturateramo.linkonline.it/REFERENDUM/PRECEDENTI/1974-1993.htm|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |- | {{پرچم|Jamaica}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{ہاں|قانونی (پنج پودےآں تک)}} || <ref>On 25 February 2015, the Jamaican House of Representatives passed a law decriminalizing possession of up to 2 ounces of cannabis. The new law includes provisions legalizing the cultivation for personal use of up to 5 plants, as well as setting up regulations for the cultivation and distribution of cannabis for medical and religious purposes</ref><ref>{{cite news|title=Jamaica Lawmakers Decriminalize Small Amounts of 'Ganja'|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/jamaica-decriminalizes-small-amounts-ganja-29205668?singlePage=true|accessdate=25 February 2015|publisher=ABC News|date=25 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021403/https://abcnews.go.com/International|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |- | {{پرچم|Japan}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Possession is punishable by up to five years in prison. Importing or selling cannabis is punishable by up to 10 years imprisonment and up to 30 million yen.</ref><ref>{{citation |url = http://www.nco.go.jp/lows/low6.html |title = 大麻取締法 |publisher = Nco.go.jp |date = |accessdate = 2011-02-17 |archive-date = 2011-07-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110722105346/http://www.nco.go.jp/lows/low6.html |dead-url = yes }}</ref> |- | {{پرچم|Jordan}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Possession is illegal and may be punishable by prison sentence.</ref><ref>{{citation |url = http://jordantimes.com/index.php?news=30952 |title = When marijuana is legal |publisher = Jordan Times |date = 15 October 2010 |accessdate = 2011-02-17 |تاريخ-الأرشيف = 2011-07-13 |مسار-الأرشيف = https://web.archive.org/web/20110713120236/http://jordantimes.com/index.php?news=30952 |url-status = dead}}</ref> |- | {{پرچم|Laos}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>As of 2009, a [[mandatory death penalty]] is applied for certain cases.</ref><ref>{{cite web |title = End the Death Penalty for Drug-Related Offenses |url = http://www.cannabisculture.com/content/end-death-penalty-drug-related-offenses |work = Cannabis Culture |publisher = Cannabis Culture Magazine |accessdate = 23 September 2013 |author = Human Rights Watch |date = 22 June 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021634/https://www.cannabisculture.com/content/2009/06/22/end-death-penalty-drug-related-offenses/ |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live}}</ref><ref>{{cite news |title = Briton returned to UK after Laos drug sentence loses battle to be freed |url = http://www.theguardian.com/world/2010/jan/20/samantha-orobator-laos-drugs-conviction |accessdate = 23 September 2013 |newspaper = The Guardian |date = 20 January 2010 |author = James Meikle |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021414/https://www.theguardian.com/world/2010/jan/20/samantha-orobator-laos-drugs-conviction+ |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live}}</ref> |- | {{پرچم|Latvia}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Cannabis is illegal in Latvia.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.likumi.lv/doc.php?mode=DOC&id=50539 |title=Par Krimināllikuma spēkā stāšanās un piemērošanas kārtību |publisher=''[[likumi.lv]]'' |date= |accessdate=2013-06-23 |language=Latvian |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021442/https://likumi.lv/doc.php?mode=DOC&id=50539%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref><ref>Possession of larger quantities can be punished with up to 15 years in prison. Possession of quantities up to 1&nbsp;g are fined up to 280 euro, for second offences within a year period criminal charges are applied.</ref> |- | {{پرچم|Lebanon}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Possession is illegal. However, large amounts are grown within the country and personal use, as long as not in public is not a major issue.</ref><ref>{{citation |url = http://www.csmonitor.com/2007/1016/p06s02-wome.html |title = In Lebanon, a comeback for cannabis / The Christian Science Monitor |publisher = CSMonitor.com |date = 16 October 2007 |accessdate = 2011-02-17}}</ref> |- | {{پرچم|Lithuania}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} ||<ref>{{citation |url = http://www.1stmarijuanagrowerspage.com/lithuania-marijuana-cannabis-laws.html |title = Lithuania's marijuana cannabis law |publisher = 1stmarijuanagrowerspage.com |date = 23 April 2003 |accessdate = 2011-02-17 |archive-date = 2010-12-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101212055310/http://1stmarijuanagrowerspage.com/lithuania-marijuana-cannabis-laws.html }}</ref> |- | {{پرچم|Luxembourg}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Possession, transportation and consumption are illegal. Prosecution depends on the amount of cannabis one possesses. Since 2001, prison penalty has been substituted by a monetary fine ranging from 250 to 2500 [[یورو|Euros]].</ref><ref>{{citation |url = http://www.legilux.public.lu/leg/a/archives/2001/0611705/0611705.pdf#page=2 |work = Excerpt of the "Mémorial A" of the Luxembourgish legislation |title = Art. 7 and Art. 8 refer to the usage of narcotics |access-date = 2020-10-08 |archive-date = 2004-12-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20041231185013/http://www.legilux.public.lu/leg/a/archives/2001/0611705/0611705.pdf#page=2 |dead-url = yes }}</ref> |- | ''{{پرچم|Macau}}'' || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || |- | {{پرچم|Macedonia}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>If one possesses a larger amount, a jail sentence of anywhere from three months to five years could possibly be given.</ref><ref>{{citation |author = |url = http://www.encod.org/info/MACEDONIA.html |title = European Coalition for Just and Effective Drug Policies |publisher = Encod.org |date = |accessdate = 2011-02-17 |archive-date = 2011-05-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110518004610/http://www.encod.org/info/MACEDONIA.html |dead-url = yes }}</ref> |- | {{پرچم|Malaysia}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Malaysian legislation provides for a mandatory death penalty for convicted drug traffickers. Individuals arrested in possession of 15&nbsp;grams (1/2 ounce) of heroin or 200&nbsp;grams (seven ounces) of marijuana are presumed by law to be trafficking in drugs.</ref><ref>{{citation |url = http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_960.html |title = Malaysia |publisher = Travel.state.gov |date = |accessdate = 2011-02-17 |archive-date = 2011-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110217140806/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_960.html |dead-url = yes }}</ref> |- | {{پرچم|Malta}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Chapter 101 of Maltese law (Dangerous Drugs Ordinance) does not specify amounts considered to indicated differences between possession and trafficking (persons with as little as three grammes of cannabis have been charged with dealing) and treats all illegal drugs the same. Penalties for trafficking any illegal drug range between four years and a life sentence and a fine between 2,329.37 Euro and 116,468.67 Euro. Penalties for possession are between 12 months to ten years imprisonment and 465.87 Euro and 23,293.73 Euro in fines.</ref><ref>{{citation |url = http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8641&l=1 |publisher = Malta Ministry of Justice |title = Laws of Malta, Dangerous Drugs Ordinance |تاريخ-الوصول = 2020-10-08 |تاريخ-الأرشيف = 2017-10-17 |مسار-الأرشيف = https://web.archive.org/web/20171017034623/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8641&l=1 |url-status = dead }}</ref><ref>Although prosecution is unlikely, the sale and consumption of cannabis is widely found in Malta.</ref><ref>{{citation |url = http://marijuanamalta.com/buying/ |publisher = MarijuanaMalta.com |title = Buying Marijuana in Malta}}</ref> |- | {{پرچم|Mexico}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>On 21 August 2009 Mexico decriminalized "personal use" possession of up to five&nbsp;grams of Cannabis.</ref><ref>{{cite news |url = http://www.nytimes.com/2009/08/21/world/americas/21mexico.html |work = نیو یارک ٹائمز |title = Mexico Legalizes Drug Possession |date = 21 August 2009 |accessdate = 2010-04-04 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021445/https://www.nytimes.com/2009/08/21/world/americas/21mexico.html%20 |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live}}</ref><ref>Growing and selling Cannabis is illegal.</ref> |- | {{پرچم|Montenegro}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} ||<ref>{{citation |url = http://www.stopdrogama.org/projekti1.htm |title = Projekti – Zakonodavstvo |publisher = Stop drogama |date = |accessdate = 2011-02-17}}</ref> |- | {{پرچم|Nepal}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Marijuana and its derivatives, such as Hashish, are widely available throughout Nepal.{{citation needed|date=December 2011}}</ref> |- | {{پرچم|Netherlands}} || {{partial|De facto decriminalized (Possession is illegal, but not punishable up to 5G for personal use; and 500G for a shop to have in store.)}} || {{partial|غیر قانونی (legal for 'coffeeshops')}} || {{partial|غیر قانونی (but unenforced for 'coffeeshops')}} || {{partial|De facto decriminalized (Up to five plants will remain unpunished, but the plants will be destroyed. If danger is caused to surrounding homes or power has been tapped off illegally, punishment will follow for both cultivation as power theft.)}} || <ref>Cannabis products are only sold openly in certain local [[Cannabis coffee shop|"coffeeshops"]] and possession of up to 5 grams for personal use is decriminalized. Other types of sales and transportation are not permitted, although the general legal approach toward cannabis was before de facto [[decriminalization]].</ref><ref>{{citation |url = http://eldd.emcdda.europa.eu/html.cfm/index5174EN.html |title = Use drop-down menu on site to view Netherlands entry.) |publisher = Eldd.emcdda.europa.eu |date = |accessdate = 2011-02-17 |archive-date = 2010-05-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100507181022/http://eldd.emcdda.europa.eu/html.cfm/index5174EN.html |dead-url = yes }}</ref><ref>{{citation |url = http://www.ukcia.org/research/dutch.php |title = Drugs Policy in the Netherlands |publisher = Ukcia.org |date = |accessdate = 2011-02-17 |archive-date = 2017-08-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170802141845/http://www.ukcia.org/research/dutch.php |dead-url = yes }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theatlanticwire.com/global/2011/05/amsterdam-ban-pot-sales-tourists/38248/ |title = Amsterdam Will Ban Tourists from Pot Coffee Shops |work = Atlantic Wire |accessdate = 2011-06-23 |last = |first = |date = 27 May 2011 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021612/https://www.theatlantic.com/global/2011/05/amsterdam-ban-pot-sales-tourists/38248/%20 |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live}}</ref> |- | {{پرچم|New Zealand}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Cultivation, possession or sale of cannabis is illegal.</ref><ref>{{citation |url = http://www.erowid.org/plants/cannabis/cannabis_law.shtml#newzealand |title = Cannabis legal status vault – New Zealand |publisher = Erowid.org |date = |accessdate = 2011-02-17}}</ref><ref>The fruit, seeds, and any other part of the plant are scheduled as Class C substances.</ref><ref name="MoDANZ311">{{citation |url = http://www.legislation.govt.nz/act/public/1975/0116/37.0/DLM436723.html |title = Schedule 3: Class C controlled drugs |date = 8 September 2011 |work = Misuse of Drugs Act 1975 No 116 (as at 08 September 2011), Public Act |publisher = [[Parliamentary Counsel Office (New Zealand)|New Zealand Parliamentary Counsel Office/Te Tari Tohutohu Pāremata]] |location = [[ویلنگٹن]], New Zealand |at = Part 1 clause 1 |accessdate = 26 February 2012 |ref = MoDANZ311}}</ref><ref>[[حشیش]], [[hash oil]], THC , and any other preparations containing THC made by processing the plant are scheduled as Class B substances.</ref><ref name="MoDANZ211">{{citation |url = http://www.legislation.govt.nz/act/public/1975/0116/37.0/DLM436586.html |title = Schedule 2: Class B controlled drugs |date = 8 September 2011 |work = Misuse of Drugs Act 1975 No 116 (as at 08 September 2011), Public Act |publisher = [[Parliamentary Counsel Office (New Zealand)|New Zealand Parliamentary Counsel Office/Te Tari Tohutohu Pāremata]] |location = [[ویلنگٹن]], New Zealand |at = Part 1 clause 1 |accessdate = 26 February 2012 |ref = MoDANZ211}}</ref><ref>In July 2009, a bill promoted by [[Green Party of Aotearoa New Zealand|Green Party]] co-leader [[Metiria Turei]] amending the law to permit the use of [[medicinal cannabis]] was defeated 84–34 at its first reading, with all members of the ruling [[New Zealand National Party|National Party]] voting against it.</ref><ref>{{cite news |title = Medicinal use of cannabis bill defeated |url = http://tvnz.co.nz/politics-news/medicinal-use-cannabis-bill-defeated-2821959 |agency = [[New Zealand Press Association|NZPA]] |publisher = TVNZ |location = New Zealand |date = 1 July 2009 |accessdate = 26 February 2012 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021611/http://tvnz.co.nz/politics-news/medicinal-use-cannabis-bill-defeated-2821959%20 |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live}}</ref><ref>{{cite journal |date = 1 July 2009 |title = Misuse of Drugs (Medicinal Cannabis) Amendment Bill – First Reading |journal = Hansard |volume = 655 |page = 4850 |location = [[ویلنگٹن|Wellington]], New Zealand |publisher = [[New Zealand House of Representatives]] |accessdate = 26 February 2012 |url = http://www.parliament.nz/en-NZ/PB/Debates/Debates/9/6/a/49HansD_20090701_00001165-Misuse-of-Drugs-Medicinal-Cannabis-Amendment.htm }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120826005549/http://www.parliament.nz/en-NZ/PB/Debates/Debates/9/6/a/49HansD_20090701_00001165-Misuse-of-Drugs-Medicinal-Cannabis-Amendment.htm |date=26 August 2012 }}</ref> |- | {{پرچم|North Korea}} || {{unknown|Unknown (possibly legal)}} || {{unknown|Unknown (possibly legal)}} || {{unknown|Unknown (possibly legal)}} || {{unknown|Unknown (possibly legal)}} || <ref>The legal status of Cannabis in the DPRK is unclear, with several sources indicating it is legal, and others arguing that this is a misunderstanding due to translation errors and other issues.</ref><ref>{{cite news | title = Mythbusters: uncovering the truth about North Korea | newspaper = [[دی گارڈین|The Guardian]] | url = http://www.theguardian.com/world/2014/may/13/mythbusters-uncovering-the-truth-about-north-korea-cannabis-metro | date = 2014-05-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021618/https://www.theguardian.com/world/2014/may/13/mythbusters-uncovering-the-truth-about-north-korea-cannabis-metro+ | archivedate = 2018-12-26 | access-date = 2015-06-25 | url-status = live}}</ref><ref>{{cite news |title = Smoking Weed in North Korea: A Critical Review |url = http://www.thebohemianblog.com/2013/11/smoking-weed-in-north-korea-critical.html |accessdate = 2020-10-08 |archivedate = 2015-09-14 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150914150016/http://www.thebohemianblog.com/2013/11/smoking-weed-in-north-korea-critical.html }}</ref> |- | ''{{پرچم|Northern Mariana Islands}}'' || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>A bill was passed to legalize marijuana. But the governor will only allow medical cannabis to be legal.</ref><ref name="Northern Mariana Islands">{{cite news|title = Marianas Islands Marijuana Legalization Bill Passes House|url = http://stopthedrugwar.org/chronicle/2010/nov/12/marianas_islands_marijuana_legal|publisher = stopthedrugwar|location = United States|date = 2010-11-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021620/https://stopthedrugwar.org/chronicle/2010/nov/12/marianas_islands_marijuana_legal|archivedate = 2018-12-26|access-date = 2015-06-25|url-status = live}}</ref> |- | {{پرچم|Norway}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Up to 15&nbsp;grams is considered an amount for personal use, and is punished with a fine of 1500-15000 [[Norwegian krone|kroner]] in the case of first-time offenders; possessing more is considered dealing and punished more harshly. Repeat offenders or dealers face prison charges.</ref><ref name=Norway>{{cite news |title = Mildere straff for hasjbesittelse |url = http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=123519 |publisher = VG Nett |location = Norway |date = 2006-07-20 |language = Norwegian |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021606/https://www.vg.no/nyheter/innenriks/i/1g9aq/narkotikaorganisasjoner-jubler-og-raser-mildere-straff-for-hasjbesittelse |archivedate = 2018-12-26 |access-date = 2015-06-25 |url-status = live}}</ref><ref>It's the same punishment with between 6 months and 2 years for personal use, and between 6 months and 21 years for selling in prison for all [[narcotic]]s.</ref> |- | {{پرچم|Pakistan}} || {{partial|غیر قانونی، لیکن زیادہ تر برداشت}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{partial|غیر قانونی (decriminalized for personal use)}} || <ref>Laws prohibiting the sale and misuse of cannabis exist, but are very rarely enforced. As with hash, the occasional use of cannabis in community gatherings is broadly tolerated as a centuries old custom, despite its association with lower-income groups. The open use of cannabis by [[تصوف|Sufism]] and Hindus as a means to induce euphoria has never been challenged by the state. Further, large tracts of cannabis grow unchecked in the wild.</ref><ref>{{citation |url = http://www.erowid.org/plants/cannabis/cannabis_law.shtml#pakistan |title = Cannabis legal status vault – Pakistan/Peshawar |publisher = Erowid.org}}</ref> |- | {{پرچم|Panama}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Penalties for possessing, using, or trafficking in illegal drugs in Panama are severe, and convicted offenders can expect long jail sentences and heavy fines.</ref><ref>{{cite web |url=http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_994.html#criminal_penalties |title=Panama |publisher=Travel.state.gov |date= |accessdate=2013-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021548/https://travel.state.gov/content/travel/en/404.html#criminal_penalties |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- | {{پرچم|Paraguay}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} ||<ref name="erowid-SA">{{citation |url = http://www.erowid.org/plants/cannabis/cannabis_law2.shtml |title = Cannabis South American laws |publisher = Erowid.org |date = March 1995}}</ref> |- | {{پرچم|Peru}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || <ref>Possession is not illegal, defined by Art. 299. Possession of under 8 grams is considered personal use and it is legal and not punished.</ref><ref>{{cite web |url = http://www.seguridadidl.org.pe/normas/ley28002.htm |title = Modificando el Código Penal en materia de Tráfico Ilícito de Drogas |publisher = Instituto de Defensa Legal – Seguridad Ciudadana |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121015002927/http://www.seguridadidl.org.pe/normas/ley28002.htm |archivedate = 2012-10-15 |access-date = 2015-06-25 |url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.opd.gob.pe/modulos/CDocumentacion/DOCUMENTOS/LEG_00051_ley%2028002%20modifica%20cod%20penal%20tid%202003.pdf |title = Ley Nº 28002}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.monografias.com/trabajos27/codigo-penal-peruano/codigo-penal-peruano4.shtml | title = Código Penal. Decreto Legislativo Nº 635 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021445/http://www.monografias.com/trabajos27/codigo-penal-peruano/codigo-penal-peruano4.shtml%20 | archivedate = 2018-12-26 | access-date = 2015-06-25 | url-status = live}}</ref> |- | {{پرچم|Philippines}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Comprehensive Dangerous Drugs Act of 2002, makes provision for restricted medical use.</ref><ref>{{citation |url = http://www.lawphil.net/statutes/repacts/ra2002/ra_9165_2002.html |title = R.a. 9165 |publisher = Lawphil.net |date = |accessdate = 2011-02-17}}</ref> |- | {{پرچم|Poland}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>On 26 May 2011, Poland introduced legislation to terminate the prosecution for possession of small amounts of drugs for personal use. The law introduces the possibility when a person has negligible amounts of drugs for personal use and is not a dealer. But this is only theory, in practice it's still illegal. The legislation raised the maximum possible penalty for placing a large number of drugs from 10 to 12 years in prison. However, for possession of large quantities of drugs would result up to 10 years in prison (previously up to 8 years).</ref><ref>{{citation |url = http://fakty.interia.pl/fakty_dnia/news/narkotyki-w-malych-ilosciach-i-na-wlasny-uzytek-odstapienie,1644751 |title = Drugs in small quantity and for personal use with no punishment – Poland |publisher = Interia.pl |date = 26 May 2011 |accessdate = 2011-05-29}}</ref> |- | {{پرچم|Portugal}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || <ref>In 2001, Portugal became the first country in the world to decriminalize the use of all drugs, and started treating drug users as sick people, instead of criminals, although you can be arrested or assigned mandatory rehab if caught several times in possession. See [[Drug policy of Portugal]]</ref><ref name="Emdrug">{{citation |url = http://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-policy-profiles/portugal |title = EMCDDA:Drug policy profiles, Portugal |publisher = Emcdda.europa.eu |date = 17 August 2011 |accessdate = 2011-12-14}}</ref> |- | ''{{پرچم|Puerto Rico}}'' || {{partial|Legal(Medical use only)}} || {{partial|Legal(Medical use only)}} || {{partial|Legal(Medical use only)}} || {{partial|Legal(Medical use only)}} || <ref>The Governor of Puerto Rico signed a executive order to legalize cannabis for medical use only</ref><ref>[http://time.com/3845638/puerto-rico-medical-marijuana Puerto Rico Governor Signs Executive Order to Legalize Medical Pot | Time<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- | {{پرچم|Romania}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Romania was (before 1990) a leader in hemp fiber, second only to China. However, possession of small quantities of drug preparations is punishable by a small fine of about $150–200 USD. Possession of large amounts may result in 3–6 years of jail time, and sale may result in more than 6 years jail time.</ref><ref>{{citation |url = http://www.erowid.org/plants/cannabis/cannabis_law.shtml#romania |title = Cannabis legal status vault – Romania |publisher = Erowid.org |date = |accessdate = 2011-02-17}}</ref><ref>Decriminalization proposed.</ref><ref>{{citation |url = http://www.antena3.ro/stiri/politica/raport-prezidential-pentru-eba-comisia-lui-basescu-propune-dezincriminarea-consumului-de-droguri_80829.html |title = Raport pentru EBA: Comisia prezidenţială susţine dezincriminarea consumului de droguri şi sexul comercial |publisher = Antena3.ro |date = 22 September 2009 |accessdate = 2011-02-17}}</ref><ref>Medical use is legal under certain conditions.</ref><ref>{{cite web |url = http://www.gandul.info/stiri/anm-nu-avem-nicio-cerere-de-punere-pe-piata-a-canabisului-medicinal-daca-ar-fi-am-aproba-o-11448832 |title = ANM: Nu avem nicio cerere de punere pe piaţă a canabisului medicinal; dacă ar fi, am aproba-o |accessdate = 3 October 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021504/https://www.gandul.info/stiri/anm-nu-avem-nicio-cerere-de-punere-pe-piata-a-canabisului-medicinal-daca-ar-fi-am-aproba-o-11448832%20 |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live}}</ref> |- | {{پرچم|Russia}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ), possession of quantities of up to 6 grams}} || {{no|غیر قانونی}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ), transport of quantities of up to 6 grams}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ), cultivation of up to 6 plants}} ||<ref>Cannabis seeds contain no controlled substances and are not regulated. As a matter of fact, possession, cultivation or even use of any quantities of marijuana is heavily prosecuted.</ref> |- | {{پرچم|Saudi Arabia}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Use and possession for personal use of any kind of recreational drugs is punishable by imprisonment if caught. Imprisonment for personal use could go up to six months jail time or more. Dealing and smuggling of high amounts of drugs usually result in harsher prison time or even execution, although recently executions are rare. Foreigners who use drugs might be deported.</ref><ref>{{citation |url = http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1012.html |title = US Department of State – International Travel – Saudi Arabia |publisher = Travel.state.gov |date = |accessdate = 2011-02-17 |archive-date = 2013-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131211183846/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1012.html |dead-url = yes }}</ref> |- | {{پرچم|Serbia}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} ||<ref>The Criminal Code of Serbia outlaws possession (article 246a), sale, transport and cultivation (article 246) of all psychoactive substances.</ref><ref>{{citation |url = http://www.paragraf.rs/propisi/krivicni_zakonik.html |title = Krivični zakonik (''The Criminal Code'') |publisher = paragraf.rs |date =2013 |accessdate = 2011-02-17}}</ref> |- | {{پرچم|Singapore}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Cannabis is a Class A drug under the Misuse of Drugs Act, making it illegal to cultivate, sell or possess.</ref><ref>{{citation |url = http://www.erowid.org/plants/cannabis/cannabis_law.shtml#singapore |title = Cannabis legal status vault – Singapore |publisher = Erowid.org |date = |accessdate = 2011-02-17}}</ref> |- | {{پرچم|Slovakia}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Possession or use of small amounts of Cannabis is punishable by up to three years in prison.</ref><ref>{{cite news |title = High contrast |url = http://www.economist.com/node/16891809 |newspaper = [[دی اکنامسٹ]] |publisher = Economist Newspaper |location = London |issn = 0013-0613 |oclc = 60625410 |date = 26 August 2010 |accessdate = 25 June 2012 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021405/https://www.economist.com/europe/2010/08/26/high-contrast |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live}}</ref><ref name="WSJSlovakia">{{cite news |title = Slovakia's Incoming Leftist Premier Wants to Relax Tough Cannabis Laws |first = Leos |last = Rousek |url = http://blogs.wsj.com/emergingeurope/2012/04/03/slovakias-incoming-leftist-premier-wants-to-relax-tough-cannabis-laws/ |newspaper = [[وال اسٹریٹ جرنل]] |publisher = [[Dow Jones & Company|Dow Jones]] |location = New York, NY |issn = 0099-9660 |oclc = 43638285 |date = 3 April 2012 |accessdate = 25 June 2012 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021448/https://blogs.wsj.com/emergingeurope/2012/04/03/slovakias-incoming-leftist-premier-wants-to-relax-tough-cannabis-laws/%20/ |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live}}</ref><ref name="WSJSlovakia" /><ref>In April 2012, ''[[وال اسٹریٹ جرنل|The Wall Street Journal]]'' reported that [[Robert Fico]], the incoming Slovak prime minister, might push for partial legalisation of Cannabis possession, and has argued for the legalisation of possession of up to three doses of Cannabis for personal use.</ref> |- | {{پرچم|Slovenia}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{partial|Cannabis cultivation is not illegal for cannabis growers, growing cannabis with ≤ 0.2 % THC on a ≤ 0.1 ha surface, or ≥ 0.1 ha surface with a governmental permit for cannabis cultivation.<ref>{{cite web|url=http://www.uradni-list.si/1/content?id=103830|title=Uradni list Republike Slovenije|publisher=|accessdate=14 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021641/https://www.uradni-list.si/glasilo-uradni-list-rs/vsebina/103830|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref>}} || <ref>There was a proposal of 2012 that would decriminalise medical cannabis,</ref><ref>{{cite web|url=http://za4zakone.webs.com/|title=za4zakone|publisher=|accessdate=14 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021608/https://za4zakone.webs.com/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>failed with not enough support. The petition for support for medical marijuana decriminalisation for was re-proposed in 2013,</ref><ref>{{cite web|url=http://sksk.si/index.php?topic=zakon|title=Zakon – SKSK|publisher=|accessdate=14 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021549/http://sksk.si/index.php?topic=zakon|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>succeeded in gaining enough public support for legal cannabis, but the Slovenian government rather re-classified cannabis from Class B to Class A illegal drugs, designated fines for small quantity possetion and declared it "decriminalisation" of medical marijuana in 2014.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rtvslo.si/zdravje/novice/slovenija-dovolila-uporabo-konoplje-v-medicinske-namene/339830|title=Slovenija dovolila uporabo konoplje v medicinske namene|work=Prvi interaktivni multimedijski portal, MMC RTV Slovenija|accessdate=14 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021417/https://www.rtvslo.si/zdravje/novice/slovenija-dovolila-uporabo-konoplje-v-medicinske-namene/339830|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |- | {{پرچم|Somalia}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || |- | {{پرچم|South Africa}} || {{partial|غیر قانونی (لیکن زیادہ تر برداشت)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} ||<ref>There is a proposal of 2014 that would decriminalise medical cannabis</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.parliament.gov.za/live/commonrepository/Processed/20140228/567327_1.pdf |access-date=2020-10-08 |archive-date=2015-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623232113/http://www.parliament.gov.za/live/commonrepository/Processed/20140228/567327_1.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite journal |date = 15 July 1992 |title = Drugs and Drug Trafficking Act, 1992 |journal = Government Gazette |volume = 329 |issue = 14143 |pages = 3–71 |location = [[پریٹوریا|Pretoria]] |publisher = South Africa State Library |format = PDF |issn = 0250-4391 |oclc = 5351746 |accessdate = 25 June 2012 |url = http://www.gov.za/documents/detail.php?cid=243867 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141120082824/http://www.gov.za/documents/detail.php?cid=243867 |date=20 November 2014 }}</ref> |- | {{پرچم|South Korea}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Cannabis "is illegal in South Korea."</ref><ref>{{cite web|url=http://kotaku.com/south-korean-pro-gamer-arrested-in-a-drug-bust-462484032|title=South Korean Pro Gamer Arrested in a Drug Bust|author=Brian Ashcraft|publisher=Gawker Media|work=Kotaku|accessdate=14 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021636/https://kotaku.com/south-korean-pro-gamer-arrested-in-a-drug-bust-462484032|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>South Koreans can be prosecuted in South Korea for use of cannabis in other countries as well, as happened to a South Korean-American hip hop artist who will "spend eight long months in a [South] Korean prison" for his cannabis use while in the U.S.</ref><ref>{{Cite web |title=Korean Rapper Gets Prison Sentence for Smoking Marijuana in the US |url=http://cannabisfantastic.com/2011/06/korean-rapper-gets-prison-sentence-for-smoking-marijuana-in-the-us/ |access-date=2020-10-08 |archive-date=2014-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140220084953/http://cannabisfantastic.com/2011/06/korean-rapper-gets-prison-sentence-for-smoking-marijuana-in-the-us/ |dead-url=yes }}</ref> |- | {{پرچم|Spain}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Buying or selling any quantity of cannabis is a criminal offence. Possession and consumption in a public place constitutes a misdemeanour and is penalized with a fine and confiscation. Growing the plant on private property for personal use, and consumption by adults in a private space, is legal.</ref><ref>{{cite web |url = http://gospain.about.com/od/drugsinspain/f/is_cannabis_legal_in_spain.htm |title = Is Cannabis Legal in Spain? |publisher = Gospain.about.com |date = |accessdate = 2013-06-23 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021430/http://gospain.about.com/od/drugsinspain/f/is_cannabis_legal_in_spain.htm%20 |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live}}</ref><ref>About 500 private "cannabis clubs" exist in Spain, 200 of them in Barcelona, and Spain is spoken of as the "new Amsterdam," a destination for marijuana tourists.</ref><ref>"El 'boom' de clubs de cannabis atrae el turismo del porro a Barcelona," "La Vanguardia," January 19, 2014, http://www.lavanguardia.com/vida/20140119/54399239955/boom-clubs-cannabis-turismo-porro-barcelona.html</ref> |- | {{پرچم|Sri Lanka}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Cannabis is illegal in Sri Lanka though it is commonly used in [[آیور ویدک|Ayurvedic]] traditional medicines.</ref><ref>{{citation |url = http://news.nidahasa.com/news.php?go=fullnews&newsid=833 |title = Marijuana Should be Allowed; Sri Lanka Indigenous Medicine Minister Says :: NIDAHASA News |publisher = News.nidahasa.com |date = 2 July 2009 |accessdate = 2011-02-17 |archive-date = 2019-12-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191217032232/http://news.nidahasa.com/news.php?go=fullnews&newsid=833 |dead-url = yes }}</ref><ref>[[Sri Lankan Tamils|Sri Lankan Tamil]] [[ہندو مت|Hindus]] use cannabis for religious purposes, often as an aid to meditation or as [[پوجا (ہندومت)|Pooja]] offerings. Within the [[Indian Tamils of Sri Lanka]], cannabis is widely used and often grown in gardens and [[چائے|Tea]], [[قہوہ|Coffee]], etc plantations, with 'Satahiva' ([[Cannabis sativa|Sativa]] strains traditionally smoked in the mornings and [[قنب ہندی|Indica strains]], which also grow wild in the colder 'hill country,' used to treat illness and smoked before sleeping. Little is done to enforce laws regarding the legality of cannabis in Sri Lanka and it can be bought easily and openly at very cheap prices, it is also found growing wild all over the country.</ref> |- | {{پرچم|Sweden}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>It is illegal to sell, transfer, purchase, use or possess any quantity of cannabis in Sweden. Social stigmatisation through social rejection and exclusion from the labourmarket and social services are the most common sanctions in matters regarding personal use. The national police runs a "disturb and annoy" program aimed at users supported by the national "zero tolerance" policy. .</ref><ref>{{citation |url = http://www.unodc.org/pdf/research/Swedish_drug_control.pdf |title = Swedish drug control FINAL_14feb_merged |format = PDF |date = |accessdate = 2011-02-17}}</ref><ref>{{citation |url = http://www.aklagare.se/upload/3/R%C3%A4ttsPMnarkotikafarlig.pdf |title = RättsPM 2009:1 |publisher = Åklagarmyndighetens Utvecklngscentrum |year = 2009 |language = Swedish |access-date = 2020-10-08 |archive-date = 2020-01-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200110020418/https://www.aklagare.se/upload/3/R%C3%A4ttsPMnarkotikafarlig.pdf |dead-url = yes }}</ref> |- | {{پرچم|Switzerland}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Cannabis is decriminalized for possession, sale or transport is Illegal but cultivation is legal in a private property only {{citation needed|reason=This statement contradicts the paragraph that follows|date=June 2015}} . However, usually only the minimum penalty is imposed for possession and personal use, even for larger amounts. The federal council has committed to implement changes as to decriminalization of personal use and possession already in 2001, and the parliament is currently tasked to tender concrete approaches. As nothing is coming forth on a parliamentary basis, a referendum was launched in 2008.</ref><ref>{{citation |url = http://www.admin.ch/ch/d/sr/c812_121.html |title = Bundesgesetz vom 3. Oktober 1951 über die Betäubungsmittel und die psychotropen Stoffe (Betäubungsmittelgesetz, BetmG) |publisher = Admin.ch |date = 12 June 1981 |accessdate = 2011-02-17}}</ref><ref>[[:de:Eidgenössische Volksinitiative «für eine vernünftige Hanf-Politik mit wirksamem Jugendschutz»]]</ref><ref>As of 1 January 2012, the cantons Vaud, Neuchatel, Geneva and Fribourg have allowed the growing and cultivation of up to 4 cannabis plants per person, in an attempt to curb illegal street trafficking,</ref><ref>{{citation |author = Ian Sparks |url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-2062526/Swiss-cannabis-smokers-allowed-grow-marijuana-plants-stop-buying-drugs-illegally.html |title = Swiss cannabis smokers to be allowed to grow four marijuana plants each (to stop them buying drugs illegally) |publisher = Dailymail.co.uk |date = 17 November 2011 |accessdate = 2012-02-26 |location=London}}</ref><ref>but this cantonal law was unvalidated in October 2012, as federal law must prevail on cantonal law.</ref> |- | {{پرچم|Syria}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Under the policies of the government of [[بشار الاسد|Bashar al-Assad]], many cannabis offences, from simple use to trafficking, reportedly often carried a sentence of life imprisonment. As the country has become destabilised as a result of [[شامی خانہ جنگی|civil war]], people living in areas controlled by Kurdish separatists have begun growing cannabis as a way of making money to fight poverty.</ref><ref>{{cite news |url = http://www.rudaw.net/english/news/syria/5123.html |title = http://www.rudaw.net/english/news/syria/5123.html |last = Ahmad |first = Rozh |date = 24 August 2012 |publisher = Rudaw |accessdate = 17 December 2012 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021409/http://www.rudaw.net/urlmapper.aspx?aspxerrorpath=%2Fenglish%2Fnews%2Fsyria%2F5123.html |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live}}</ref> |- | {{پرچم|Republic of China}} (Taiwan) || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Cannabis is a schedule 2 narcotic in the ROC, and possession can result in up to three years imprisonment.</ref><ref>{{citation |url = http://www.erowid.org/plants/cannabis/cannabis_law.shtml#taiwan |title = Cannabis legal status vault – Taiwan |publisher = Erowid.org |date = |accessdate = 2011-02-17}}</ref> |- | {{پرچم|Tunisia}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} ||<ref>{{cite book |url = http://books.google.com/books?id=k2By-NdV93AC&pg=PP60&lpg=PP60&dq=tunisia+cannabis&source=bl&ots=ikv8iqKBlo&sig=zRFVvXtq6pluOcyDIIpnhijh4FE&hl=lv&sa=X&ei=CsUeUcj-EMSmtAaiwIC4Dw&ved=0CDgQ6AEwATgK |title = The Rough Guide to Tunisia – Daniel Jacobs, Peter Morris – Google grâmatas |publisher = Books.google.com |date = |accessdate = 2013-06-23 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021401/https://books.google.com/books?id=k2By-NdV93AC&pg=PP60&lpg=PP60&dq=tunisia+cannabis&source=bl&ots=ikv8iqKBlo&sig=zRFVvXtq6pluOcyDIIpnhijh4FE&hl=lv&sa=X&ei=CsUeUcj-EMSmtAaiwIC4Dw |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100725/local/tunisia-accuses-missing-maltese-of-smuggling-cannabis.319346 |title = Tunisia accuses 'missing' Maltese of smuggling cannabis |publisher = timesofmalta.com |date = |accessdate = 2013-06-23 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021358/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20100725/local/tunisia-accuses-missing-maltese-of-smuggling-cannabis.319346 |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live}}</ref> |- | {{پرچم|Turkey}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Consuming any drug (personal use or not) is illegal and requires [[wikt:juridical|juridical]] process. Possessing, purchasing or receiving any illegal drug, including Cannabis, is punishable by 1–2 years in prison; there is also the option of treatment and/or probation for up to three years. If users refuse treatment or do not comply with probation requirements, the courts can decide on sentencing.</ref><ref name="EMCDDATurkey">{{citation |url = http://www.emcdda.europa.eu/publications/country-overviews/tr |title = Country overview: Turkey |author = European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction |authorlink = European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction |date = 31 January 2012 |publisher = European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction |location = [[لزبن]] |oclc = 527925326}}</ref><ref name="EMCDDATurkey" /><ref>Sale and supply is punishable by a prison term of 5–10 years, and production or trafficking by a minimum term of 10 years.</ref> |- | {{پرچم|United Arab Emirates}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Even the smallest amounts of the drug can lead to a mandatory four-year prison sentence.</ref><ref>{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7234786.stm |title = UAE Drug Laws |publisher = BBC News |date = 8 February 2008 |accessdate = 2011-02-17 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021638/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk/7234786.stm%20/default.stm |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live}}</ref> |- | {{پرچم|United Kingdom}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Cannabis is a Class B drug (moderate risk) in the UK. Police enforcement actions vary.</ref> |- | {{پرچم|United States}} || {{partial|غیر قانونی <ref>at the federal level (but legal at the state level in [[کولوراڈو|Colorado]], [[ریاست واشنگٹن|Washington]], [[اوریگون|Oregon]] and [[الاسک‏ا|Alaska]]</ref><ref>{{cite web | url = http://nevergetbusted.com/marijuana-laws-alaska/ | title = Marijuana Laws Alaska | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021433/https://nevergetbusted.com/marijuana-laws-alaska/ | archivedate = 2018-12-26 | access-date = 2015-06-25 | url-status = dead}}</ref><ref>and the cities of [[ورٹلینڈ، مینے|Portland]] and [[جنوبی پورٹلینڈ، مینے|South Portland]], [[مینے|Maine]] and in [[واشنگٹن ڈی سی|Washington, D.C.]]; decriminalized in 18 states, medicinal legal in 25 states and [[گوام|Guam]]. All [[Indian Reservations]] are allowed to regulate cannabis laws, Laws varies by reservation.)</ref>}} || {{partial|غیر قانونی <ref>at the federal level (but legal at the state level with a state issued license in [[کولوراڈو|Colorado]], [[ریاست واشنگٹن|Washington]], [[اوریگون|Oregon]] and [[الاسک‏ا|Alaska]]. Legal medicinal sales in several additional states. All [[Indian Reservations]] are allowed to regulate cannabis laws, Laws varies by reservation. )</ref>}} || {{partial|غیر قانونی <ref>at the federal level (but legal at the state level within the states of [[کولوراڈو|Colorado]], [[ریاست واشنگٹن|Washington]], [[اوریگون|Oregon]] and [[الاسک‏ا|Alaska]]. Legal for medicinal patients in several additional states. All [[Indian Reservations]] are allowed to regulate cannabis laws, Laws varies by reservation.)</ref>}} || {{partial|غیر قانونی <ref>at the federal level (but legal at the state level for individuals/commercial in [[کولوراڈو|Colorado]], [[الاسک‏ا|Alaska]] and [[اوریگون|Oregon]], individual but not commercial in [[واشنگٹن ڈی سی|Washington, D.C.]], and only commercially in [[ریاست واشنگٹن|Washington]]. Medicinal growing is legal in several states as well. All [[Indian Reservations]] are allowed to regulate cannabis laws, Laws varies by reservation.)</ref>}} || <ref>Laws vary by state, Territory, Indian Reservation, and the Federal District. Federal law classifies cannabis as a Schedule I substance, the same classification as heroin. The [[United States Supreme Court]] has ruled in ''[[Gonzales v. Raich]]'' that the federal government has the power to regulate and criminalize cannabis, even for medical purposes. The [[ریاستہائے متحدہ محکمہ انصاف|United States Department of Justice]] recently allowed recognized Indian reservations to regulate marijuana within their reservation.</ref><ref>{{citation |url = http://www.nwherald.com/2014/12/12/doj-says-indian-tribes-can-grow-and-sell-marijuana/aee5o5i/ |title = the D.O.J. allows indian reservations to grow and sell marijuana|publisher = nwherald.com|date = 12 December 2014 |accessdate = 2014-12-24}}</ref> |- | {{پرچم|Ukraine}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ), 5 گرام تک مقدار}} || {{no|غیر قانونی}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ), 5 گرام تک مقدار}} || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ)}} 10 پودےآں تک || <ref>"Aspects of cannabis laws in Ukraine"</ref><ref>{{citation |url = http://www.zakon-online.com.ua/yuridicheskaya-konsultaciya/otvetstvennost-za-vyrashchivanie-konopli-i-hranenie-marihuany.html |title = Ответственность за выращивание конопли и хранение марихуаны |publisher = zakon-online.com.ua |date = 12 September 2012 |accessdate = 2014-07-22 |archive-date = 2018-08-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180811131752/http://www.zakon-online.com.ua/yuridicheskaya-konsultaciya/otvetstvennost-za-vyrashchivanie-konopli-i-hranenie-marihuany.html |dead-url = yes }}</ref> |- | {{پرچم|Uruguay}} || {{ہاں|قانونی}} || {{ہاں|قانونی}} || {{ہاں|قانونی}} || {{ہاں|قانونی}} || <ref name="erowid-SA" /><ref>[[José Mujica|Jose Mujica]] has fully legalized any use of Cannabis in Uruguay; law does not specify quantity for "personal amount".</ref><ref>As of 10 December 2013, the [[Chamber of Deputies of Uruguay|House of Representatives]] and [[Senate of Uruguay|Senate]] passed a bill legalizing and regulating the production and sale of the drug. But the president has postponed the implementation to 2015 and parts of the opposition claim that the new law will never be implemented. The new law says that buyers must be 18 or older, residents of Uruguay, and must register with the authorities. Authorities will grow the cannabis that can be sold legal.</ref><ref>{{cite news |url = http://www.economist.com/news/americas/21582579-another-blow-against-prohibition-experiment |title = The experiment: Another blow against prohibition |date = 1 August 2013 |publisher = The Economist |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021506/https://www.economist.com/the-americas/2013/08/03/the-experiment |archivedate = 2018-12-26 |access-date = 2015-06-25 |url-status = live}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-uruguay-marijuana-vote-idUSBRE9BA01520131211|title = Uruguay becomes first country to legalize marijuana trade|date = 10 December 2013|publisher = Reuters|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021436/https://www.reuters.com/article/us-uruguay-marijuana-vote/uruguay-becomes-first-country-to-legalize-marijuana-trade-idUSBRE9BA01520131211|archivedate = 2018-12-26|access-date = 2015-06-25|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/uruguay-marijuana-sales-delayed-until-2015-president.aspx?pageID=238&nID=68922&NewsCatID=358|title=Uruguay marijuana sales delayed until 2015: president – AMERICAS|publisher=|accessdate=14 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021407/http://www.hurriyetdailynews.com/uruguay-marijuana-sales-delayed-until-2015-president-68922|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |- | {{پرچم|Uzbekistan}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>Opiates, cannabis and other plants containing psychotropic substances are illegal.</ref><ref>{{cite web |url = http://www.lex.uz/Pages/GetAct.aspx?lact_id=111453 |title = Criminal Code of the Republic of Uzbekistan |accessdate = 2 August 2013 |language = Uzbek |publisher = The national database of legislation of the Republic of Uzbekistan |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021514/http://www.lex.uz/acts/111453 |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live}}</ref> |- | {{پرچم|Venezuela}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>As of 15 September 2010 possession of up to 20&nbsp;grams of Marijuana or 5&nbsp;grams of genetically modified Marijuana, if proven not to be for medical or personal consumption, is punishable by 1 to 2 years in prison at judge's discretion. If deemed to be for personal consumption, the user is subject to security measures involving rehabilitation and detoxification procedures. Articulos 131 y 153 de la Ley Organica de Drogas.</ref><ref>{{citation |url = http://www.eee.com.ve/upload/LeyOrganicadeDrogas.sept10.pdf |title = Ley Orgánica de Drogas – Sept.10 |format = PDF |date = |accessdate = 2011-02-17 |archive-date = 2012-03-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120319163247/http://www.eee.com.ve/upload/LeyOrganicadeDrogas.sept10.pdf |dead-url = yes }}</ref> |- | {{پرچم|Vietnam}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} ||<ref>{{citation |url = http://www.chinapost.com.tw/asia/vietnam/2008/05/16/156699/Vietnam-police.htm |title = Vietnam police seize eight tons of marijuana |publisher = The China Post |date = 16 May 2008 |accessdate = 2011-02-17 |تاريخ-الأرشيف = 2017-09-30 |مسار-الأرشيف = https://web.archive.org/web/20170930035750/http://www.chinapost.com.tw/asia/vietnam/2008/05/16/156699/vietnam-police.htm |url-status = dead }}</ref> |- | ''{{پرچم|U.S. Virgin Islands}}'' || {{partial|غیر قانونی (غیر مجرمانہ), اک ونس تک د‏‏ی مقدار}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || <ref>The governor of the U.S. Virgin Islands approved a bill that decriminalized possession of marijuana up to an ounce.</ref><ref name="U.S. Virgin Islands">{{cite news|title = U.S. Virgin Islands decriminalized marijuana|url = http://marijuana.com/news/2014/12/u-s-virgin-islands-decriminalize-marijuana/|publisher = Marijuana.com|location = United States|date = 2014-12-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021645/https://www.marijuana.com/news/2014/12/u-s-virgin-islands-decriminalize-marijuana/|archivedate = 2018-12-26|access-date = 2015-06-25|url-status = live}}</ref> |- | {{پرچم|Zimbabwe}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} || {{no|غیر قانونی}} ||<ref>{{citation |url = http://allafrica.com/stories/201301160387.html |title = Zimbabwe: Police Intercept Four Tonnes of Marijuana |publisher = All Africa |date = 16 January 2013 |accessdate = 2013-09-11}}</ref><ref>{{citation |url = https://www.newsday.co.zw/2013/03/09/where-marijuana-is-grown-and-smoked-freely/ |title = Where marijuana is grown and smoked freely |publisher = News Day |date = 9 March 2013 |accessdate = 2013-09-11 |تاريخ-الأرشيف = 2016-04-22 |مسار-الأرشيف = https://web.archive.org/web/20160422061113/https://www.newsday.co.zw/2013/03/09/where-marijuana-is-grown-and-smoked-freely/ |url-status = dead }}</ref> |- ! '''ملک / علاقہ'''!! '''پاس رکھنا'''!! '''فروخت'''!! '''آوا جائی'''!! '''کاشت'''!! '''حوالے''' |} == حوالے == {{حوالے|2}} {{فہرستاں قانون بلحاظ ملک}} [[گٹھ:فہرستاں بلحاظ ملک]] [[گٹھ:قانون متعلقہ فہرستاں]] [[گٹھ:قنب]] 7qh3eqkvi7xtupg8tcyxcm9vtyg8jrc 0 91581 713084 710347 2026-11-02T20:19:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713084 wikitext text/x-wiki == قتل عام == {|class="sortable wikitable" style="font-size:90%;" |- !نام/مقام !تریخ !جگہ !وفیات !تفصیل !حوالہ |- |قتل عام بعد وچ [[پانی پت دی تیسری جنگ ]] |1761ء |[[پانی پت]]، [[ہریانہ]] |40,000-70,000 مراٹھا فوجی |22,000 مراٹھی خواتین تے بچےآں نو‏‏ں غلام بنایا گيا |<ref name="tss">T. S. Shejwalkar, ''Panipat 1761'' (in Marathi and English) (Deccan College Monograph Series. I), Pune (1946)</ref><ref name="jgd">James Grant Duff ''History of the Mahrattas'', Vol II (Ch. 5), Printed for Longman, Rees, Orme, Brown, and Green, 1826"</ref> |- | [[Captivity of Mangalorean Catholics at Seringapatam|Mangalore Christian massacre]] | 1784ء– 1799ء | [[سرنگاپٹنا]]، [[کرناٹک]] | 5,600 | [[ٹیپو سلطان]] د‏‏ی طرف تو‏ں [[منگلور]] کیتھولک عیسائیاں اُتے ظلم و ستم |<ref>{{Cite book |title=Sarasvati's Children: A History of the Mangalorean Christians |url=https://archive.org/details/sarasvatischildr0000mach |last=Prabhu |first=Alan Machado |year=1999 |publisher=I.J.A. Publications |isbn=978-81-86778-25-8 |ref=harv}} An article based on the book: [http://portal.kinnigoli.com/index.php?option=com_content&view=article&id=28:sarasvatis-chi.. Sarasvati's Children] by Joe Lobo.</ref> |- |قتل عام [[جیمز جارج سمتھ نیل|جنرل نیل]] |جون–جولائ‏ی 1857ء |[[الہ آباد]]، [[کانپور]] تے ارد گرد دے علاقے |بھارتی mutineer ہزاراں مشتبہ باغی تے شہری |The massacres at Allahabad took place before the Bibighar massacre; the ones at Kanpur after it |<ref>{{cite book | author=Heather Streets | title=Martial Races: The Military, Race and Masculinity in British Imperial Culture, 1857–1914 | url=http://books.google.com/books?id=BscnZT_1po8C&pg=PA39 | accessdate=13 August 2013 | year=2004 | publisher=Manchester University Press | isbn=978-0-7190-6962-8 | pages=39– | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050743/https://books.google.com/books?id=BscnZT_1po8C&hl=en | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> |- |[[محاصرۂ دہلی|دہلی محل، پیپل درخت قتل عام]] |16 مئی 1857ء |[[دہلی]] |~ 40 – 52 یورپی |Bahadur Shah's palace servants executed the European civilians captured in the previous day's riots. | Devatiparambu Massacre.Kodge/Coorg دیواندی پیرمبی وچ 65000 تو‏ں 80000 کوڈاوس نے ٹیپو دے ذریعہ اجتماعی قتل عام کيتا ، ہر قبیلے دے 40 تو‏ں 150 افراد د‏‏ی آبادی والے 987 کوڈوا قبیلے نو‏‏ں ٹیپو سلطان نے قتل عام کيتا ، کوڈاوس دے ہتھو‏ں شکست کھانے دے بعد اس نے 34 بار کوڈاوس دے نال معاہدہ دے نال رات دے کھانے دا مطالبہ کيتا تے تمام افراد نو‏‏ں بلايا کویتواس دے لفظاں دے قابل سن ، جدو‏ں کوڈاوس دیوندی پورمبو پہنچے تاں نیڑے 15 کلومیٹر دور جھاڑی دے پِچھے چھپے ہوئے فرانسیسی فوجیاں نے توپاں تو‏ں گولی ماری تے ٹیپو نے اسنو‏ں پہاڑی د‏‏ی چوٹی تو‏ں دیکھیا تے اسنو‏ں ٹیپو نے اک پہاڑی د‏‏ی چوٹی تو‏ں دیکھدے ہوئے کہیا۔ گرفتار شدہ افراد جتھ‏ے اسلام وچ تبدیل ہوگئے تے اس دا ثبوت کوڈاو میپلیا (کوڈوا مسلما‏ن) اے تے اس وچ کوڈاو قبیلےآں دے خون دے نال 15 دن تو‏ں زیادہ کودیج تے ندی د‏‏ی احتیاطی روانی ہُندی ا‏‏ے۔ |- |[[محاصرۂ کانپور]] |5-25 جون، 1857ء |[[کانپور]] |~ 1,000 |Europeans soldiers, merchants, engineers, their wives and children, along with the East India Company sepoys, who were either Christian or refused to mutiny, and join [[نانا صاحب]] | |- |جھوکان باغ قتل عام |8 جون 1857ء |[[جھانسی]] |~ 60 European officers, their wives and children |Some of the sepoys of the 12th Bengal Native Infantry were responsible for the massacre |<ref>{{cite news|last1=Hamilton|first1=R.N.C|title=London Gazette|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22163/page/3339/data.pdf|accessdate=7 June 2016|work=London Gazette|issue=3339|date=July 17, 1858}}</ref><ref>{{cite news|title=THE MASSACRE AT JHANSI|url=http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&d=OW18571024.2.21|accessdate=7 June 2016|work=Otago Witness|issue=308|date=24 October 1857|ref=Page 7|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050807/https://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&d=OW18571024.2.21|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> |- | Satichaura Ghat massacre |27 جون 1857ء |[[کانپور]] |~ 200 برطانوی افسران |[[نانا صاحب]] د‏‏ی فورسز د‏‏ی طرف تو‏ں قتل عام |<ref name="Tickell2013">{{cite book | author=Alex Tickell | title=Terrorism, Insurgency and Indian-English Literature, 1830–1947 | url=http://books.google.com/books?id=kiE9ie0hi8IC&pg=PA69 | accessdate=13 August 2013 | date=17 June 2013 | publisher=Routledge | isbn=978-1-136-61841-3 | page=69 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050800/https://books.google.com/books?id=kiE9ie0hi8IC&hl=en | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> |- |[[بی بی گڑھ قتل عام]] |15 جولائ‏ی، 1857ء |[[کانپور]] |~ 200 برطانوی خواتین تے بچے |The victims were prisoners under Nana Sahib's forces. The massacre was carried out by a group of butchers, but who ordered it remains unclear. |<ref name="Gorra2008">{{cite book | author=Michael Gorra | title=After Empire: Scott, Naipaul, Rushdie | url=http://books.google.com/books?id=9m6PteVNcPAC&pg=PA21 | accessdate=13 August 2013 | date=15 April 2008 | publisher=University of Chicago Press | isbn=978-0-226-30476-2 | pages=21– | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050801/https://books.google.com/books?id=9m6PteVNcPAC&hl=en | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> |- |[[جھانسی]] قتل عام |3– 4 اپریل، 1858ء |[[جھانسی]] |Majority of the population, ~5,000 killed, after rebel city Jhansi was captured by British forces commanded by Sir Hugh Rose. |After the city was captured street fighting continued into the following day and no quarter was given, even to women and children. "No maudlin clemency was to mark the fall of the city" wrote Thomas Lowe. |<ref>Edwardes (1975) ''Red Year''. London: Sphere Books; p. 122</ref><ref>Edwardes, Michael (1975) ''Red Year''. London: Sphere Books, pp. 120-21</ref> |- |Kuka(Namdhari) massacre at Malerkotla |17– 18 جنوری، 1872ء |[[مالیرکوٹلہ]] |~ 65 Kuka(Namdhari) Killed |Mr. Cowan(the Deputy Commissioner of Ludhiana) and Mr.Forsyth(the Commissioner of Ambala) ordered the Namdharis to be blown away with guns, without any trial, on 17 and 18 January 1872 respectively. |<ref>''Rebels Against the British Rule (1995)''. Bhai Nahar Singh & Bhai Kirpal Singh. Atlantic Publishers & Distributors; Page XXI</ref> |- |[[جلیانوالہ باغ قتل عام]] |13 اپریل، 1919ء |[[امرتسر]] |379-1,000 اکثریت سکھ، کچھ مسلمن تے ہندو |British Police open fire on innocent group of people. 850 Sikhs dead, 50 Hindus, 100 Muslim killed(rounded) | |- |[[Moplah Rebellion]] |1922ء |[[ملابار|Malabar]]، [[کیرلا]] |2,337-10,000 Hindus (1,00,000 Hindus permanently migrated). | [[تحریک خلافت]] considered as main cause. | |- |[[قصہ خوانی بازار قتل عام]] |23 اپریل، 1930ء |[[پشاو‏ر]] |20-400 ہندو – مسلما‏ن |برطانوی پولیس | |- |[[یوم راست اقدام]] |15 اگست-17 ستمبر، 1946ء |[[مغربی بنگال]] |5,000 تو‏ں 10,000قتل، اکثر ہندو۔ |Hindus and Muslims clashed during a protest by [[آل انڈیا مسلم لیگ]] |<ref>Encyclopedia of Mass Violence "[http://www.massviolence.org/The-Calcutta-Riots-of-1946?decoupe_r#outil_sommaire_2 CASE STUDY: The Calcutta Riots of 1946] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315173235/http://www.massviolence.org/The-Calcutta-Riots-of-1946?decoupe_r#outil_sommaire_2 |date=2016-03-15 }}"</ref> |- |[[Noakhali riots]] |ستمبر – اکتوبر، 1946ء |[[مشرقی بنگال]] now [[بنگلہ دیش]] |5,000 Hindus |By Muslims in reaction to Culcutta killings. Muslim community attacked Hindu community for wealth and forced conversion to Islam. Around 50,000 to 75,000 survivors were sheltered in temporary relief camps |<ref name="khan68-69">{{cite book |title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan |last=Khan |first=Yasmin |year=2007 |publisher=Yale University Press |location= |isbn=978-0-300-12078-3 |url=http://books.google.com/books?id=i9WdQp2pwOYC |pages=68–69}}</ref><ref>{{cite news |title=Fatal flaw in communal violence bill |author= |url=http://www.rediff.com/news/column/fatal-flaw-in-communal-violence-bill/20110602.htm |newspaper=Rediff.com |date=2 July 2011 |accessdate=2 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050739/http://www.rediff.com/news/column/fatal-flaw-in-communal-violence-bill/20110602.htm%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref><ref name="sd278-80">{{cite book |title=1946: The Great Calcutta Killings and Noakhali Genocide |last1=Sinha |first1=Dinesh Chandra |last2=Dasgupta |first2=Ashok |year=2011 |publisher=Himangshu Maity |location=Kolkata |pages=278–280 |isbn=9788192246406}}</ref> |- |[[یوم راست اقدام]] |30 October – 7 November 1946ء |[[بہار (بھارت)]] |2,000-30,000 Muslims |By Hindus in reaction to [[Noakhali riots]] |<ref>Ian Stephens, ''Pakistan'' (New York: Frederick A. Praeger, 1963), p. 111.</ref> |- |[[Garhmukteshwar#Anti-Muslim violence|Garhmukteshwar Anti-Muslim Violence]] |November 1946ء |[[متحدہ صوبے (1937–50)|United Provinces]] now [[اتر پردیش]] |at least 214 Muslims |partition of the country into India and Pakistan loomed. |<ref name="Pandeyp94">{{cite book |title=Remembering Partition: Violence, Nationalism and History in India |first=Gyanendra |last=Pandey |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-00250-9 |url=https://books.google.com/books?id=ZdLhnFet4w4C&pg=PA94 |pages=94–98 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050754/https://books.google.com/books?id=ZdLhnFet4w4C&pg=PA94%20 |archivedate=2018-12-25 |access-date=2016-07-15 |url-status=live}}</ref> |} == آزادی دے بعد == {|class="sortable wikitable" style="font-size:90%;" |- !نام/مقام !تریخ !جگہ !وفیات !تفصیل !حوالہ |- |[[تقسیم ہند]] |1947ء |[[خطۂ پنجاب]] |دونے اطراف اُتے اندازہ 1 ملین |سکھاں تے ہندوواں دا قتل عام مغربی پنجاب وچ مسلماناں نے کيتا تے مسلماناں دا قتل عام مشرقی پنجاب وچ سکھاں تے ہندوواں نے کيتا۔ |- |[[ریاست حیدرآباد]] |1948ء |[[حیدرآباد، دکن]] |27000 – 40,000 مسلما‏ن قتل |فوج تے پولیس دے ریاست حیدرآباد نو‏‏ں غیر مسلح کرنے دے بعد، ہندوواں نے قتل عام کيتا، جدو‏ں نظام ہار گیا تاں ہندوواں نے بس کيتی۔ |<ref name="autogenerated1">{{Cite news | last = Thomson | first = Mike | title = India's hidden massacre | work = BBC | accessdate = 2013-09-26 | date = 2013-09-24 | url = http://www.bbc.co.uk/news/magazine-24159594}}</ref><ref name="autogenerated1" /> |- |[[Kilvenmani massacre]] |25 دسمبر، 1968ء |[[Nagapattinam]] تامل ناڈو |44 قتل |زرعی کارکن بمقابلہ مالکان زمین |- |[[1969ء گجرات فسادات]] |1969ء |[[گجرات (بھارت)]] |660 |ہندو مسلم فسادات; 430 مسلما‏ن | |- |[[Turkman gate demolition and rioting]] |1976ء |[[دہلی]] |officially 6, unofficially 150 killed by police (nearly all Muslims) |Killing of Delhi residents who refused to move residence. |<ref>India Since Independence: Making Sense of Indian Politics ISBN 978-81-317-2567-2</ref> |- |[[Marichjhapi incident]] |31 جنوری، 1979ء |[[مغربی بنگال]] |سرکاری اعداد و شمار دے مطابق صرف 2، ہندوستان ٹائمز حوالہ دیندا کہ 50 تو‏ں 1000 افراد |مشرقی پاکستان تو‏ں آئے مہاجرین د‏‏ی ہلاکت |<ref name=haunt>{{cite news|last=Bhattacharya,|first=Snigdhendu|title=Ghost of Marichjhapi returns to haunt|url=http://www.hindustantimes.com/kolkata/ghost-of-marichjhapi-returns-to-haunt/story-4v78MhnW2IZVCQMPfDObqO.html|accessdate=5 August 2013|newspaper=The Hindustan Times|date=25 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050753/https://www.hindustantimes.com/kolkata/ghost-of-marichjhapi-returns-to-haunt/story-4v78MhnW2IZVCQMPfDObqO.html|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> |- |[[1980 مراد آباد فسادات]] |1980ء |[[اتر پردیش]] | سرکاری اعداد و شمار 400; غیر سرکاری ذرائع دے مطابق زیادہ تو‏ں زیادہ 2500۔ | مسلما‏ن پولیس د‏‏ی وجہ تو‏ں تنازع شروع ہويا; جو بعد وچ ہندو مسلم فساوات وچ بدل گیا |<ref name="Asghar1991">{{cite book | author=Satish Saberwal, Mushirul Hasan | editor=Asgharali Engineer | chapter=14. Moradabad Riots, 1980: Causes and Meanings | title=Communal riots in post-independence India | url=http://books.google.com/books?id=yB5NM0o3I9QC&pg=PA209 | accessdate=6 April 2013 | year=1991 | publisher=Universities Press | isbn=978-81-7370-102-3 | pages=209–227 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050758/https://books.google.com/books?id=yB5NM0o3I9QC&hl=en | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> |- |[[Mandai massacre]] |1980ء |[[تریپورہ]] |255-500 بنگالی ہندو مہاجرین | |<ref>{{cite news |title=350 Bengalis Are Massacred in Indian Village |author= |url=http://news.google.com/newspapers?nid=1129&dat=19800616&id=3E4NAAAAIBAJ&sjid=zm0DAAAAIBAJ&pg=3736,2460642 |newspaper=Pittsburgh Post-Gazette |date=June 16, 1980 |accessdate=July 15, 2012}}</ref> |- |[[نیلی قتل عام]] |18 فروری، 1983ء |[[آسام]] |2,191 مسلما‏ن |in Assam <ref>* Chadha, Vivek, ''Low Intensity Conflicts in India.'' Sage Publications, 2005.</ref> | |- |ٹرین مسافراں دا قتل عام I (حصہ [[بھارتی پنجاب وچ دہشت گردی دے واقعات د‏‏ی لسٹ|terrorist incidents in Punjab]]) |23 فروری، 1984ء |[[خطۂ پنجاب]] |11 ہندو | | |- |[[1984ء دے سکھ مخالف فسادات]] |31 اکتوبر – 4 نومبر، 1984ء |[[دہلی]] |2800 تو‏ں زیادہ بھارت بھر وچ |[[اندرا گاندھی دا قتل|اندرا گاندھی دے قتل]] دے بعد ہندوواں د‏‏ی طرف تو‏ں منظم قتل عام | |- |[[Hondh-Chillar massacre]] (حصہ [[1984ء دے سکھ مخالف فسادات]]) |2 نومبر، 1984ء |[[Hondh-Chillar]]، [[ہریانہ]] |32 سکھ | [[اندرا گاندھی دا قتل|اندرا گاندھی دے قتل]] دے بعد ہندوواں دے فسادات | |- |دیسری گراؤنڈ قتل عام (حصہ [[بھارتی پنجاب وچ دہشت گردی دے واقعات د‏‏ی لسٹ|پنجاب وچ دہشت گردی دے واقعات]]) |28 مارچ، 1986ء |[[لدھیانہ]]، [[خطۂ پنجاب]] |13 ہندو | | |- |مالین قتل عام (حصہ [[بھارتی پنجاب وچ دہشت گردی دے واقعات د‏‏ی لسٹ|پنجاب وچ دہشت گردی دے واقعات]]) |29 March 1986ء |[[جالندھر]]، [[خطۂ پنجاب]] |20 ہندو مزدور | | |- |بس مسافراں دا قتل عام III (حصہ [[بھارتی پنجاب وچ دہشت گردی دے واقعات د‏‏ی لسٹ|پنجاب وچ دہشت گردی دے واقعات]]) |25 جولائ‏ی، 1986ء |[[سری مکتسر صاحب]]، [[خطۂ پنجاب]] |15 ہندو | | |- |بس مسافراں دا قتل عام IV (حصہ [[بھارتی پنجاب وچ دہشت گردی دے واقعات د‏‏ی لسٹ|پنجاب وچ دہشت گردی دے واقعات]]) |30 نومبر، 1986ء |Khudda، [[خطۂ پنجاب]] |24 ہندو | | |- |[[ہاشم پورہ قتل عام]] |22 مئی، 1987ء |[[میرٹھ]]، [[اتر پردیش]] |42 مسلما‏ن | | |- |بس مسافراں دا قتل عام V (حصہ [[بھارتی پنجاب وچ دہشت گردی دے واقعات د‏‏ی لسٹ|پنجاب وچ دہشت گردی دے واقعات]]) |جولائ‏ی 1987ء |[[فتح آباد، اترپردیش]]، [[ہریانہ]] |80 ہندو | | |- |جگ دیو کلاں قتل عام (حصہ [[بھارتی پنجاب وچ دہشت گردی دے واقعات د‏‏ی لسٹ|پنجاب وچ دہشت گردی دے واقعات]]) |6 اگست، 1987ء |[[خطۂ پنجاب]] |13 ہندو | | |- |راج باہ قتل عام (حصہ [[بھارتی پنجاب وچ دہشت گردی دے واقعات د‏‏ی لسٹ|پنجاب وچ دہشت گردی دے واقعات]]) |31 مارچ، 1988ء |[[خطۂ پنجاب]] | اک ہی خاندان دے 18 ہندو | | |- |[[1989 بھاگل پور تشدد]] |اکتوبر، 1989ء |[[بھاگلپور]]، [[بہار (بھارت)]] |The total dead numbered around 1000, around 900 were Muslims; it was difficult to establish the religious identity of other victims. |In Bihar <ref name="India Today">{{cite book|title=India Today|url=http://books.google.com/books?id=gP4vAQAAIAAJ | accessdate=2013-02-08 | year=1995 | publisher=Aroon Purie for Living Media India Limited | page = 156}}</ref> | |- |ہندو پنڈتاں د‏‏ی نسل کشی |1990ء د‏‏ی دہائی |[[کشمیر]] |219-399 ہندو |140,000 to 192,000 Hindus were forced to abandon their ancestral land. |<ref name="thomas.loc.gov">[http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c109:H.CON.RES.344:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113121916/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c109:H.CON.RES.344: |date=2016-01-13 }} U S Congress Bill</ref><ref name="thomas.loc.gov" /><ref>[http://www.greaterkashmir.com/news/2011/Jun/20/399-pandits-killed-since-1990-kpss-37.asp] 399 Pandits killed since 1990</ref> |- |[[Gawakadal massacre]] |20 جنوری، 1990ء |[[سری نگر]]، [[کشمیر]] |50 کشمیری مظاہرین |The early 90's witnessed large scale violence at the behest of Pak sponsored militants. The Security Forces to maintain peace & stability acted against the militants. However, the militants merging with local protestors opened fire with locals getting violent & resorting to heavy stone pelting. | |- |Train Passenger massacre II (حصہ [[1991 پنجاب قتل عام]]) |15 جون، 1988ء |[[لدھیانہ]]، [[خطۂ پنجاب]] |80 ( mostly Hindus) | | |- |Train Passenger massacre III (حصہ [[1991 پنجاب قتل عام]]) |دسمبر،1988ء |[[لدھیانہ]]، [[خطۂ پنجاب]] |49 ( mostly Hindus) | | |- |[[Gawakadal massacre]] | 20جنوری، 1990ء |[[جموں‏ و کشمیر]] |50 Muslims-Hindus |The early 90's witnessed large scale violence at the behest of Pak sponsored militants. The Security Forces to maintain peace & stability acted against the militants. However, the militants merging with local protestors opened fire with locals getting violent & resorting to heavy stone pelting. | |- |[[Ayodhya massacre]] | 30 اکتوبر، 1990ء |[[ایودھیا]]، [[اتر پردیش]] |200 Mostly Muslims |Uttar Pradesh Chief Minister [[ملائم سنگھ یادو]] ordered to police firing on devotee Karsevaks and the dead bodies thrown in Saryu river. |<ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-16/india/40611404_1_up-bjp-kar-sevaks-ayodhya | work=The Times Of India | title=1990 decision to order firing on ‘kar sevaks' painful, Mulayam Singh Yadav says – The Times of India | date=16 July 2013 | accessdate=2020-10-20 | archivedate=2013-07-19 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130719061454/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-16/india/40611404_1_up-bjp-kar-sevaks-ayodhya }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-01/india/43591469_1_mulayam-samajwadi-party-riot-victims |title=Mulayam warns rioters, recalls order to shoot kar sevaks – The Times of India |publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com |date= |accessdate=2014-08-18 |archive-date=2014-08-18 |archive-url=https://archive.today/20140818173730/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-01/india/43591469_1_mulayam-samajwadi-party-riot-victims |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=http://www.business-standard.com/article/news-ani/mulayam-indulging-in-votebank-politics-through-ayodhya-kar-sevak-firing-comment-jd-u-113071600294_1.html |title=Mulayam indulging in votebank politics through Ayodhya Kar Sevak firing comment: JD (U) &#124; Business Standard News |publisher=Business-standard.com |date=2013-07-16 |accessdate=2014-08-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050755/https://www.business-standard.com/news-ani?time=1545714475 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> |- |[[بمبئی فسادات]] |دسمبر 1992ء – جنوری 1993ء |[[ممبئی]] |575 مسلما‏ن، 275 ہندو، 45 ہور تے 5 نامعلوم | [[ایودھیا]] وچ [[بابری مسجد د‏‏ی شہادت]]، اُتے ہندو مسلم فرقہ وارنہ فسادات | |- |[[Sopore massacre]] |6 جنوری، 1993ء |[[سوپور]]، [[کشمیر]] |55 مسلما‏ن |Sopore Massacre refers to the alleged killing of 55 Kashmiri civilians by the Indian Border Security Force (BSF) after militants ambushed a BSF patrol,[1] in the town of Sopore in Kashmir on 6 January 1993.[2] | |- |[[Bijbehara Massacre]] |22 اکتوبر، 1993ء |[[بجبیہرا]]، [[کشمیر]] |55 مسلما‏ن |The Bijbehara Massacre refers to an incident that took place between unarmed Kashmiri protestors and the 74th Battalion Border Security Force (BSF) in the Indian administrated state of Jammu & Kashmir on October 22, 1993. The Indian Army was accused of arbitrarily firing on a crowd and killing 51 civilians in Bijbehara after protests erupted over the siege of the mosque in Hazratbal.[1][2][3]. | |- |[[Laxmanpur Bathe massacre]] |1 دسمبر، 1997ء |[[ارول ضلع]]، [[بہار (بھارت)]] |58 |Upper caste [[Ranvir Sena]] enter village at night and kill 58 [[دلت]]، were sympathizers of the Maoists behind the killing of 37 upper caste men in Bara in Gaya district in 1992. |<ref>{{cite news |author=Arun Kumar |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-08/india/28125248_1_ranvir-sena-arwal-district-upper-caste |title=16 to hang for killing 58 in Bihar village |publisher=The Times of India |date=Apr 8, 2010 |accessdate=2013-10-10 |archivedate=2011-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811055629/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-08/india/28125248_1_ranvir-sena-arwal-district-upper-caste }}</ref> |- |[[1998 Wandhama massacre]] |25 جنوری، 1998ء |Wandhama، [[جموں‏ و کشمیر]] |23 پنڈت |مسلما‏ن شدت پسند | |- |[[1998 Prankote massacre]] |17 اپریل، 1998ء |[[جموں‏ و کشمیر]] |26 ہندو | | |- |[[1998 Chapnari massacre]] |19 جون، 1998ء |Chapnari، [[جموں‏ و کشمیر]] |25 ہندو |مسلما‏ن شدت پسند | |- |[[1998 Chamba massacre]] |3 اگست، 1998ء |[[چمبا ضلع]]، [[ہماچل پردیش]] |35 ہندو |فرقہ وارانہ فسادات | |- |[[Chittisinghpura massacre]] |20 مارچ، 2000ء |[[Chittisinghpura]]، [[ضلع اننت ناگ]]، [[جموں‏ و کشمیر]] |36 سکھ |Last year a Kashmiri Sikh body demanded a fresh probe into the Chittisinghpura massacre in which 36 members of the minority community were massacred by unidentified gunmen in March 2000. | |- |Gourangatilla massacre |2000ء |[[تریپورہ]] |16 غیر قبائلی ہندو |By Christian extremist. Part of [[Christian terrorism#Tripura and Assam|Christian terrorism in Tripura]] |<ref name="telegraphindia.com">[http://www.telegraphindia.com/1000522/the_east.htm#head6] 19 Killed in Tripura Massacre Rerun</ref> |- |[[Bagber massacre]] |20 مئی، 2000ء |[[تریپورہ]] |25 غیر قبائلی ہندو |By Christian extremist. Part of [[Christian terrorism#Tripura and Assam|Christian terrorism in Tripura]] |<ref name="telegraphindia.com" /> |- |Tripura Tribal massacre (Part of [[Christian terrorism#Tripura and Assam|Christian terrorism in Tripura]]) |1999ء – 2000ء |[[تریپورہ]] |20 قبائلی ہندو |Includes murder of tribal Hindu spiritual leader [[Shanti Kali]]، and Hindu religious leader Labh Kumar Jamatia. |<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/899422.stm | work=BBC News | title=Hindu preacher killed by Tripura rebels | date=2000-08-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050729/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/899422.stm%20 | archivedate=2018-12-25 | access-date=2016-07-15 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1089578.stm | work=BBC News | title=Tripura tribal leader killed | date=2000-12-27 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050746/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1089578.stm%20/default.stm | archivedate=2018-12-25 | access-date=2016-07-15 | url-status=live}}</ref> |- |[[Nanoor massacre]] |27 جولائ‏ی، 2000ء |[[مغربی بنگال]] |11 مزدور | | |- |[[2000 Amarnath pilgrimage massacre]] |1 اگست، 2000ء |[[جموں‏ و کشمیر]] |30 (ہندو زاہرین) |مسلما‏ن شدت پسند | |- |[[2001 Kishtwar massacre]] |3 اگست، 2001ء |[[جموں‏ و کشمیر]] |19 ہندو |مسلما‏ن شدت پسند | |- |[[گودھرا ریل آتشزدگی]] |27 فروری، 2002ء |گودھرا، گجرات |59 ہندو | Hindu passengers burnt alive in a train fire.The commission set up by the Government of Gujarat to investigate the train burning spent 6 years going over the details of the case, and concluded that the fire was arson committed by a mob of 1000–2000 people.A court convicted 31 Muslims for the incident and the conspiracy for the crime. |<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4536199.stm |title=South Asia &#124; Gujarat riot death toll revealed |publisher=BBC News |date=2005-05-11 |accessdate=2014-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050757/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4536199.stm%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref><ref name="Times Of India">{{cite news|title=Times Of India|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-22/india/28624491_1_maulvi-umarji-godhra-train-maulana-umarji|accessdate=11 September 2012|archivedate=2012-01-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120104092429/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-22/india/28624491_1_maulvi-umarji-godhra-train-maulana-umarji}}</ref><ref>[http://www.ndtv.com/article/india/godhra-verdict-31-convicted-63-acquitted-86991 Godhra verdict: 31 convicted, 63 acquitted] NDTV&nbsp;– 1 March 2011</ref> |- |[[گجرات فسادات (2002ء)]] قتل عام |28 فروریء 2002ء |[[احمد آباد]] |2,044 افراد قتل (چند دے سوا تمام مسلما‏ن)۔ | | |- |[[Gulbarg Society massacre]] (حصہ [[گجرات فسادات (2002ء)]]) |28 فروری، 2002ء |[[احمد آباد]] |69 (اکثریت مسلما‏ن) | | |- |[[Naroda Patiya massacre]] (حصہ [[گجرات فسادات (2002ء)]]) |28 فروری، 2002ء |[[Naroda]]، [[احمد آباد]] |97 مسلما‏ن | |<ref name=hindu12>{{cite news |title=Ex-BJP Minister among 32 convicted of Naroda-Patiya massacre |author= |url=http://www.thehindu.com/news/states/other-states/article3835078.ece?homepage=true |newspaper=The Hindu |date=August 29, 2012 |accessdate=August 30, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050805/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/exbjp-minister-among-32-convicted-of-narodapatiya-massacre/article3835078.ece?homepage=true%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref><ref name=cnn12>{{cite news |title=Naroda Patiya massacre: BJP MLA Maya Kodnani, Bajrang Dal leader Babu Bajrangi and 30 others convicted |url=http://ibnlive.in.com/news/naroda-patiya-massacre-bjp-mla-maya-kodnani-bajrang-dal-leader-babu-bajrangi-and-30-others-convicted/286609-37-64.html |publisher=[[سی این این نیوز 18]] |date=Aug 29, 2012 |accessdate=October 20, 2020 |archivedate=August 31, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120831162851/http://ibnlive.in.com/news/naroda-patiya-massacre-bjp-mla-maya-kodnani-bajrang-dal-leader-babu-bajrangi-and-30-others-convicted/286609-37-64.html }}</ref><ref name="indiatimes1">{{cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-22/india/28624491_1_maulvi-umarji-godhra-train-maulana-umarji |title=Godhra verdict: 31 convicted in Sabarmati Express burning case – Times Of India |publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com |date= |accessdate=2014-02-02 |archive-date=2012-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104092429/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-22/india/28624491_1_maulvi-umarji-godhra-train-maulana-umarji |dead-url=yes }}</ref> |- |رگھوناتھ مندر قتل عام I (حصہ [[2002 Raghunath temple attacks]]) |30 مارچ، 2002ء |[[جموں‏ و کشمیر]] |11 ہندو قتل، 20 زخمی (ہندو عقیدت مند) |مسلما‏ن شدت پسند | |- |[[2002 Qasim Nagar massacre]] |13 جولائ‏ی، 2002ء |[[جموں‏ و کشمیر]] |29 ہندو |دہشت گردی | |- |[[Akshardham Temple attack]] |24 ستمبر، 2002ء |[[گجرات (بھارت)]] |29 قتل، 79 زخمی (ہندو) | دہشت گردی | |- |رگھوناتھ مندر قتل عام II (حصہ [[2002 Raghunath temple attacks]]) |24 نومبر،2002ء |[[جموں‏ و کشمیر]] |14 قتل، 45 زخمی (اکثریت ہندو عقیدت مند) | دہشت گردی | |- |[[2003 Nadimarg Massacre]] |23 مارچ ،2002ء |[[جموں‏ و کشمیر]] |24 ہندو | دہشت گرد گرود | |- |[[2002 Kaluchak massacre]] |14 مئی، 2002ء |[[جموں‏ و کشمیر]] |31 | terrorists groups attack Tourist bus and Army's family quarter attacked. | |- |[[Marad Massacre]] |مئی، 2003ء |[[کیرلا]] |8 قتل، 58 زخمی | |- |[[2006 Varanasi bombings]] |مارچ 2006ء |[[اتر پردیش]] |28 killed, 101 injured -Devotees of [[سنکٹ موچن ہنومان مندر]] targeted |Terrorist attack Hindu temple. | |- |[[2006 Doda massacre]] |30 اپریل، 2006ء |[[جموں‏ و کشمیر]] |35 ہندو | دہشت گرد | |- |Samjhauta Express Massacre |18 فروری، 2007ء |Diwana station |68 people mostly Pakistani nationals and some Indians including some Railway employees | |<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/direct-hand-of-aseemanand-in-samjhauta-blasts-nia/article1-644360.aspx|title=Direct hand of Aseemanand in Samjhauta blasts: NIA|work=http://www.hindustantimes.com/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050749/https://www.hindustantimes.com/india/direct-hand-of-aseemanand-in-samjhauta-blasts-nia/story-GGHKYczy7Sr96wBUnjyk0J.html|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-07-15|url-status=live}}</ref> |- |Tumudibandh violence (حصہ [[Murder of Swami Lakshmanananda]]) |اگست، 2008ء |[[اڑیسہ]] |5 ہندو |By Christian extremists | |- |[[Religious violence in Odisha#Kandhamal Riots|Kandhamal riots]] |اگست، 2008ء |[[اڑیسہ]] |42 مسیحی | |<ref>{{cite web |url=http://zeenews.india.com/news/odisha/kandhamal-riots-probe-commission-issues-notice-to-former-dgp-s_806896.html |title=Kandhamal riots probe Commission issues notice to former DGP`s |publisher=Zeenews.india.com |date= |accessdate=2014-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050742/http://zeenews.india.com/news/odisha/kandhamal-riots-probe-commission-issues-notice-to-former-dgps_806896.html |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> |- |[[26 نومبر 2008ء ممبئی وچ دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں]] |26 نومبر، 2008ء |[[ممبئی]] |164+(11 حملہ آور) & (600+ زخمی) |11 coordinated attacks by foreign terrorists; casualties include people of various nationalities, and Israeli victims were reportedly tortured before being killed.{{Citation needed|date=August 2014}} |<ref name="Casualties">{{Cite press release|url=http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=45446|publisher=Press Information Bureau ([[حکومت ہند]])|date=11 December 2008|title=HM announces measures to enhance security|accessdate=14 December 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050738/http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=45446|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> |- |[[2010 Dantewada bus bombing]] |17 مئی، 2010ء |[[چھتیس گڑھ]] |76 |Maoist terrorist attacked civilian bus | |- |[[2012 Assam violence]] |جولائ‏ی ،2012ء |[[آسام]] |77 |Racial sentiments of the majority Assamese and Bodo community towards the local Bengali speaking Muslim community leads to several attempts to deport the minority Bengali Muslums to Bangladesh forcefully, thus with a protest in defence from the other party, Communal violence broke out between Assamese, Bodos (Tribal, Christian & Hindu faith) and Bengali speaking Muslims | |- |[[2013 Naxal attack in Darbha valley]] |25 مئی، 2013ء |[[چھتیس گڑھ]] |28 |28 people from a Congress Party motorcade | |- |[[2013 Muzaffarnagar riots]] |25 اگست 2013ء – 17 ستمبر، 2013ء |[[مظفرنگر ضلع]]، [[اتر پردیش]] |42 Muslims and 20 Hindus killed and 93 injured |Eve-teasing, murder of a Muslim boy, then public lynching of the murderers (two Hindu boys) triggered communal riot between the Jats & the Muslim community. | |- |[[2014 Meerut riots]] |10 مئی، 2014ء |[[میرٹھ]]، [[اتر پردیش]] |3 قتل تے 50 زخمی | |<ref name="oi2">{{cite news| url=http://news.oneindia.in/lucknow/meerut-district-administration-laxity-led-to-communal-riots-lse-1445450.html| title=Meerut: District administration laxity led to communal riots?| work=One India| date=11 May 2014| accessdate=11 May 2014| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050804/https://www.oneindia.com/lucknow/meerut-district-administration-laxity-led-to-communal-riots-lse-1445450.html| archivedate=2018-12-25| url-status=live}}</ref><ref name="dna1">{{cite news| url=http://www.dnaindia.com/india/report-50-injured-in-meerut-riot-1986914| title=50 injured in Meerut riot| work=DNA India| date=10 May 2014| accessdate=11 May 2014| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050751/https://www.dnaindia.com/india/report-50-injured-in-meerut-riot-1986914| archivedate=2018-12-25| url-status=live}}</ref> |- |[[2014 Saharanpur riots]] |25 جولائ‏ی، 2014ء |[[سہارنپور]]، [[اتر پردیش]] |3 قتل تے 33 زخمی | |<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/other-states/saharanpur-land-dispute-gets-complicated/article6258429.ece thehindu.com]</ref> |} == ہور ویکھو == * [[List of riots in Mumbai]] * [[بھارت وچ دہشت گردی]] * [[1925 Indian riots]] == حوالے == {{حوالے|30em}} {{بھارت وچ فسادات}} [[گٹھ:بھارت وچ قتل عام]] [[گٹھ:تریخ ہند متعلقہ فہرستاں]] [[گٹھ:قتل عام د‏‏ی فہرستاں بلحاظ ملک]] ntqo4v1fhbc6cpk52t4spea53qzjcsw 0 92900 713091 649421 2026-11-02T23:51:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713091 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-صاحب-منصب/عربی}} '''حلیمہ یعقوب''' (جم: 23 اگست 1954ء)، [[سنگاپور]] دی سابق سیاستدان تے وکیل نیں تے [[14 ستمبر]] [[2017ء]] توں [[14 ستمبر]] [[2023ء]] تک سنگاپور دی اٹھویں صدر رہ چُکیاں نیں۔ اوہ سنگاپور د‏‏ی سیاسی جماعت پیپلز ایکشن پارٹی د‏‏ی رکن سن۔ جنوری 2013ء تو‏ں اگست 2017ء تک سنگاپور د‏‏ی پارلیمنٹ د‏‏ی نوويں سپیک‏ر د‏ے عہدے اُتے وی فائز رہ چکيا‏‏ں نيں۔<ref name="Jagran Josh">{{cite news|title=حلیمہ یعقوب، سنگاپور د‏‏ی پہلی خاتون سپیکر|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/halimah-yacob-became-first-woman-speaker-of-the-singapore-parliament-1358244405-1|newspaper=جاگران جوش|accessdate=16 جنوری 2013|date=16 جنوری 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225100641/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/halimah-yacob-became-first-woman-speaker-of-the-singapore-parliament-1358244405-1|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> 14 ستمبر 2017ء نو‏‏ں حلیمہ یعقوب بلا مقابلہ سنگاپور د‏‏ی صدر منتخب ہوئیاں۔ 2017ء وچ کیتی گئی آئینی ترمیم توں بعد 2017ء دے صدارتی انتخابات نوں خاص طور تے مالائی کمیونٹی دے امیدواراں لئی مخصوص کر دِتا گیا سی۔ حلیمہ نے پیپلز ایکشن پارٹی توں استعفا دے دِتا تے اک آزاد امیدوار بݨ گئیاں تے 2017ء دے صدارتی انتخابات وچ حِصہ لیا جو اوہناں نے بِلا مقابلہ جِت لیا، جد کہ اوہناں توں علاوہ صدارتی امیدوار اہلیت اُتے پورا نئیں اُترے۔<ref>{{cite web|url=http://www.businesstimes.com.sg/government-economy/presidential-election-2017/halimah-yacob-declared-president-elect-after-walkover|title=حلیمہ یعقوب سنگاپور د‏‏ی صدر|first=لی|last=یو وین|publisher=|accessdate=13 ستمبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225100633/https://www.businesstimes.com.sg/government-economy/presidential-election-2017/halimah-yacob-declared-president-elect-after-walkover|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/who-is-halimah-yacob-singapore-s-first-female-president-9206546|title=سنگاپور د‏‏ی پہلی خاتون صدر، حلیمہ یعقوب کون نيں؟|work=چینل نیوز ایشیا|access-date=2017-09-13|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225100639/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/who-is-halimah-yacob-singapore-s-first-female-president-9206546|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> صدارت توں پہلاں، اوہناں نے 2013ء توں 2017 دے درمیان پارلیمنٹ دی اسپیکر دے طور تے خِدمات انجام دِتیاں۔ اوہ سنگاپور دی تاریخ وچ پہلی خاتون اسپیکر تے صدر نیں۔ == ذا‏تی زندگی == اوہناں دے والد یعقوب عبد اللہ دا تعلق ہندوستانی ریاست [[تمل ناڈو]] تو‏ں سی۔ جدو‏ں انگریزاں نو‏‏ں سنگاپور وچ [[افرادی قوت]] د‏‏ی ضرورت محسوس ہوئی تاں نے ہندوستان تو‏ں کئی ہندو تے مسلم کارکن بلوائے ،یاں یعقوب عبد اللہ سنگاپور پہنچے۔ حلیمہ دے والد نے ملایا نسل د‏‏ی اک لڑکی نال شادی کيتی، جس تو‏ں پنج ںچے ہوئے، حلیمہ سب تو‏ں وڈی سن۔ حلیمہ دے والد اک چوکیدار سن تے حلیمہ د‏‏ی پیدائش دے اٹھ سال بعد وفات پا گئے۔ حلیمہ نے محمد عبد اللہ الحبشی نال شادی کيتی۔<ref>{{cite news|last1=تھام|first1=یواین سی|title=حلیمہ یعقو|url=http://www.straitstimes.com/politics/more-consultation-needed-before-my-decision-halimah|accessdate=29 جولائ‏ی 2017|publisher=سٹریٹس ٹائمز|date=17 جولائ‏ی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170729132657/http://www.straitstimes.com/politics/more-consultation-needed-before-my-decision-halimah|archivedate=29 جولائ‏ی 2017}}</ref> اوہ اک ریٹائرڈ افسر نيں۔<ref>{{cite news|author1=نور اسیقین محمد صالح|title=حلیمہ یعقوب د‏‏ی ٹیم تے نعرہ|url=http://www.straitstimes.com/politics/halimah-yacob-unveils-presidential-election-campaign-slogan-and-team|accessdate=29 اگست 2017|work=دی سٹریٹس ٹائمز|date=29 اگست 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829145331/http://www.straitstimes.com/politics/halimah-yacob-unveils-presidential-election-campaign-slogan-and-team|archivedate=29 اگست 2017|language=en}}</ref> انہاں دے خاوند عربی النسل نيں۔ انہاں دے پنج بچے نيں۔ اوہ پنج کمرےآں دے فلیٹ وچ قیام پزیر نيں تے انہاں دا دعویٰ اے کہ اوہ صدر بننے دے بعد وی ایوان صدر د‏‏ی بجائے ايس‏ے فلیٹ وچ قیام پزیر رہیاں گی۔ == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Halimah Yacob}} * [http://www.parliament.gov.sg/mp/halimah-yacob?viewcv=Halimah حلیمہ یعقوب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413061249/http://www.parliament.gov.sg/mp/halimah-yacob?viewcv=Halimah |date=2016-04-13 }} سنگاپور پارلیمنٹ د‏‏ی [[ویب سائٹ]] اُتے پروفائل * {{facebook|halimahyacob}} * [https://web.archive.org/web/20150418101246/http://www.jrtc.org.sg/ جے آر ٹی سی د‏‏ی ویب سائٹ اُتے] * {{Official website|http://www.halimah.sg}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[مائیکل پالمر]]}} {{s-ttl|title=[[سپیکر پارلیمنٹ]]|years=2013–2017}} {{s-aft|after=[[ٹین چوان جن]]}} |- {{s-bef|before=[[جے وائی پلائے]]<br />{{small|نگران}}}} {{s-ttl|title=[[صدر سنگاپور]]|years=2017–2023}} {{s-inc}} {{s-end}} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:اکیہويں صدی دیاں عورتاں سیاست دان]] [[گٹھ:خواتین صدور]] [[گٹھ:سنگاپور دے صدور]] [[گٹھ:سنگاپوری مسلم]] [[گٹھ:سنگاپور دی تریخ]] i8dlgs2uo1o7z4g3jgspedbs0qh7rd6 8 94195 713071 566474 2026-11-02T19:44:26Z Maintenance script 13287 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 713071 javascript text/javascript /* Autore: [[:nl:User:JePe]] localization [[:fa:user:reza1615]] <pre>*/ function removeDiff() { var diffFrame = document.getElementById("revisionsBoxDiff"); if (diffFrame) diffFrame.parentNode.removeChild(diffFrame); } function makeCloseButton(position) { var closeButton = document.createElement("img"); with (closeButton) { style.cssFloat = position; style.styleFloat = position; style.verticalAlign = "auto"; title = closeButtonTitle; src = "//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8d/No-Symbol.svg/9px-No-Symbol.svg.png"; height = "12"; width = "12"; } return closeButton; } function processDiff() { if (diffReq.readyState != 4) return; if (diffReq.status != 200) return; var bodyContent = document.getElementById("bodyContent"); var diffFrame = document.createElement("div"); diffFrame.id = "revisionsBoxDiff"; diffFrame.innerHTML = diffReq.responseText; diffTable = diffFrame.getElementsByTagName("table")[0]; if (!diffTable) return; if ( $( diffTable ).hasClass( 'diff' ) == false ) return; diffTable.style.border = "1px solid #ccc"; diffTable.style.width = "100%"; diffTable.style.paddingBottom = ".5em"; diffTable.style.marginBottom = "1em"; diffTable.style.marginTop = ".5em"; var closeButton = makeCloseButton("right"); closeButton.onclick = removeDiff; var otitle = diffTable.getElementsByTagName("td"); for (i=0; i < otitle.length; i++) { if (otitle[i].className == "diff-otitle") { otitle[i].insertBefore(closeButton, otitle[i].firstChild); } } var diffFrameOld = document.getElementById("revisionsBoxDiff"); if (diffFrameOld) diffFrameOld.parentNode.removeChild(diffFrameOld); bodyContent.parentNode.insertBefore(diffFrame,bodyContent); window.location.hash = "revisionsBoxDiff"; var prevLink = document.getElementById("differences-prevlink"); if (prevLink) { var oldid = prevLink.href.replace(/[\s\S]+&oldid=(\d+)[\s\S]*/,"$1"); prevLink.href = "javascript:mostraModificheLoadDiff("+oldid+",'prev')"; } var nextLink = document.getElementById("differences-nextlink"); if (nextLink) { var oldid = nextLink.href.replace(/[\s\S]+&oldid=(\d+)[\s\S]*/,"$1"); nextLink.href = "javascript:mostraModificheLoadDiff("+oldid+",'next')"; } } window.mostraModificheLoadDiff = function(oldid,diffDir) { var url = "/w/index.php?title=" + mw.config.get('wgPageName'); url += "&diff=" + diffDir; url += "&oldid=" + oldid; url += "&diffonly=1&action=render"; if (window.XMLHttpRequest) { // native XMLHttpRequest diffReq = new XMLHttpRequest(); diffReq.onreadystatechange = processDiff; diffReq.open("GET", url, true); diffReq.send(null); } else if (window.ActiveXObject) { // activeX version diffReq = new ActiveXObject("Microsoft.XMLHTTP"); if (diffReq) { diffReq.onreadystatechange = processDiff; diffReq.open("GET", url, true); diffReq.send(""); } } } function nextRevisions() { var revContent = document.getElementById("recRevContent"); var divNode = revContent.appendChild(document.createElement("div")); divNode.id = "nextButton"; divNode.style.textAlign = "right"; var button = divNode.appendChild(document.createElement("button")); button.innerHTML = buttonNextText; button.title = buttonNextTitle; button.onclick = loadXMLDoc; button.style.fontSize = "90%"; button.style.marginTop = ".3em"; button.style.textAlign = "center"; //button.style.padding = " "; } function numberToPersian(num) { return num.toString().replace(/\d/g, function (x) { return String.fromCharCode(x.charCodeAt(0) + 1728); }); } function writeResults(rev) { var showButton = document.getElementById('showButton'); var nextButton = document.getElementById('nextButton'); var revContent = document.getElementById("recRevContent"); if (showButton) { showButton.parentNode.removeChild(showButton); var closeButton = makeCloseButton("right"); closeButton.onclick = recentRevisions; closeButton.style.marginTop = ".3em"; revContent.appendChild(closeButton); } if (nextButton) nextButton.parentNode.removeChild(nextButton); var date = new Date(); var dateNow = (date.getFullYear()*10000) + ((date.getMonth()+1)*100) + date.getDate(); for (i = 0; i < rev.length; i++) { var time = rev[i].getAttribute("timestamp"); var year = time.replace(/^(\d\d\d\d)[\s\S]+/,"$1"); var month = time.replace(/^\d\d\d\d-(\d\d)[\s\S]+/,"$1"); var day = time.replace(/^\d\d\d\d-\d\d-(\d\d)[\s\S]+/,"$1"); var hours = time.replace(/[\s\S]+T(\d\d)[\s\S]+/,"$1"); var minutes = time.replace(/[\s\S]+T\d\d:(\d\d)[\s\S]+/,"$1"); date.setUTCFullYear(year,month-1,day); date.setUTCHours(hours,minutes); var dateRevision = (date.getFullYear()*10000) + ((date.getMonth()+1)*100) + date.getDate(); if (dateRevision < dateControl) { var divNodeDate = revContent.appendChild(document.createElement("div")); divNodeDate.style.fontSize = "80%"; divNodeDate.style.marginTop = ".3em"; divNodeDate.style.textAlign = "center"; divNodeDate.style.fontWeight = "bold"; //divNodeDate.style.paddingleft = ".5em"; divNodeDate.innerHTML = numberToPersian(date.getDate()) + " " + monthName[date.getMonth()]; if (dateNow - dateRevision > 10000) divNodeDate.innerHTML += " " + numberToPersian(date.getFullYear()); dateControl = dateRevision; } var divNode = revContent.appendChild(document.createElement("div")); divNode.style.marginright = "2em"; divNode.style.textIndent = "-1em"; divNode.style.fontSize = "95%"; divNode.style.marginTop = ".3em"; var aNodeTime = divNode.appendChild(document.createElement("a")); aNodeTime.innerHTML = numberToPersian((date.getHours() < 10) ? "0" + date.getHours() : date.getHours()); aNodeTime.innerHTML += ":"; aNodeTime.innerHTML += numberToPersian((date.getMinutes() < 10) ? "0" + date.getMinutes() : date.getMinutes()); aNodeTime.style.fontSize = "70%"; var revid = rev[i].getAttribute("revid"); aNodeTime.href = "javascript:mostraModificheLoadDiff("+revid+",'prev')"; aNodeTime.title = timeTitle; divNode.appendChild(document.createTextNode(" ")); var aNodeUser = divNode.appendChild(document.createElement("a")); aNodeUser.innerHTML = rev[i].getAttribute("user"); var anchorURL = rev[i].getAttribute("comment"); if (anchorURL == null) anchorURL = ""; aNodeUser.title = anchorURL; // convert comment into a usable anchor link if (anchorURL.search(/\/\*\s([\s\S]+)\s\*\/[\s\S]*/) != -1) { var reg = [ [/\/\*\s([\s\S]+)\s\*\/[\s\S]*/,"$1"], [/\[\[[\s\S]*\|([\s\S]+)\]\]/g,"$1"], [/\[\[\:?([\s\S]+)\]\]/g,"$1"], [/\s/g,"_"] ]; for (x = 0; x < reg.length; x++) { anchorURL = anchorURL.replace(reg[x][0],reg[x][1]); } anchorURL = encodeURIComponent(anchorURL); var reg = [ [/%/g,"."], [/\(/g,".28"], [/\)/g,".29"], [/\!/g,".21"], [/\'/g,".27"], [/\*/g,".2A"], [/.3A/g,":"] ]; for (x = 0; x < reg.length; x++) { anchorURL = anchorURL.replace(reg[x][0],reg[x][1]); } } else { anchorURL = ""; } aNodeUser.href = document.location.href + "#" + anchorURL; aNodeUser.href = aNodeUser.href.replace(/##/,"#"); } } function processReq() { if (apiReq.readyState != 4) return; if (apiReq.status != 200) return; var xmlFile = apiReq.responseXML.documentElement; var rev = xmlFile.getElementsByTagName("rev"); if (rev.length > 0) writeResults(rev); queryContinue = xmlFile.getElementsByTagName("query-continue")[0]; if (queryContinue) { rvStartId = queryContinue.getElementsByTagName("revisions")[0].getAttribute("rvstartid"); nextRevisions(); } } function loadXMLDoc() { var url = "/w/api.php?action=query&prop=revisions&format=xml"; url += "&titles=" + mw.config.get('wgPageName') + "&rvprop=ids|timestamp|user|comment"; url += "&rvlimit=" + revCount; if (rvStartId != 0) url += "&rvstartid=" + rvStartId; if (window.XMLHttpRequest) { // native XMLHttpRequest apiReq = new XMLHttpRequest(); apiReq.onreadystatechange = processReq; apiReq.open("GET", url, true); apiReq.send(null); } else if (window.ActiveXObject) { // activeX version apiReq = new ActiveXObject("Microsoft.XMLHTTP"); if (apiReq) { apiReq.onreadystatechange = processReq; apiReq.open("GET", url, true); apiReq.send(""); } } } function recentRevisions() { var revContent = document.getElementById("recRevContent"); if (revContent) { // when pressed the close button revContent.innerHTML = ""; rvStartId = 0; dateControl = 99999999; } else { var navigationBox = document.getElementById('p-navigation'); var revBox = document.createElement("div"); var revBox = navigationBox.parentNode.insertBefore(document.createElement("div"),navigationBox); revBox.id = "p-rev"; revBox.className = "portlet"; var h5Node = revBox.appendChild(document.createElement("h5")); h5Node.innerHTML = revBoxTitle; h5Node.style.fontSize = "80%"; h5Node.style.textAlign = "center"; revContent = revBox.appendChild(document.createElement("div")); revContent.id = "recRevContent"; revContent.className = "pBody"; revContent.style.padding = "0 2em .3em .3em"; revContent.style.lineHeight = ".9em"; revContent.style.fontFamily = "Verdana, sans-serif"; } var divNode = revContent.appendChild(document.createElement("div")); divNode.id = "showButton"; divNode.style.textAlign = "right"; var button = divNode.appendChild(document.createElement("button")); button.innerHTML = buttonBeginText; button.onclick = loadXMLDoc; button.style.fontSize = "90%"; button.style.marginTop = ".3em"; button.style.padding = "0"; } var diffReq; var apiReq; var rvStartId = 0; var revCount = 20; // max 50, higher numbers not possible, they give an error var dateControl = 99999999; // must only be higher than today (yyyymmdd) if (mw.config.get('wgUserLanguage') == "ur") { var timeTitle = "تفاوت با نسخه قبلی"; var closeButtonTitle = "بستن"; var revBoxTitle = "نسخه‌های این صفحه"; var buttonBeginText = "نمایش نسخه‌ها"; var buttonNextText = "۲۰ ویرایش‌های قبلی"; var buttonNextTitle = "نمایش ۲۰ ویرایش بعد"; var monthName = ["ژانویه", "فوریه", "مارس", "آوریل", "می", "ژوئن", "ژوئیه", "اوت", "سپتامبر", "اکتبر", "نوامبر", "دسامبر"]; } else { var timeTitle = "Differences with the previous revision"; var closeButtonTitle = "Close"; var revBoxTitle = "recent revisions"; var buttonBeginText = "Show revisions"; var buttonNextText = "Next " + revCount; var buttonNextTitle = "Show the next "+revCount+" revisions"; var monthName = ["January", "February", "March", "April", "May", "June", "July", "August", "September", "October", "November", "December"]; } mw.loader.using(['mediawiki.util'], function () { mw.util.addCSS('table.diff td {vertical-align:top;}'); }); mw.loader.load('mediawiki.action.history.diff'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != -1) { $(recentRevisions); } // </pre> pn4tkfpnwhodbxzmovcedsv5rqtajsu 8 94952 713072 581378 2026-11-02T19:44:27Z Maintenance script 13287 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 713072 javascript text/javascript //common.js for mobile frontier //Help Abuse Filter #106 to tag Recreated Pages which have delete log $(function() { if (mw.config.get('skin') == 'minerva') { if ($('.mw-warning-with-logexcerpt .mw-logline-delete').length !== 0) { function checkAndSetHook() { if ($('button[class="continue"]').length !== 0) { $('button[class="continue"]').click(function() { $('.mw-ui-input.summary').val($('.mw-ui-input.summary').val() + "‌‌‌‌"); }) } else { setTimeout(checkAndSetHook, 2000); } }; checkAndSetHook(); } //خلاصہ ترمیم کی یونیکوڈ سازی $('.edit-page').click(function() { setTimeout(importScript("میڈیا وکی:Gadget-decodesummary.js"), 2000); }); // Adds option to share link to the current page in social networks and email /* if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') === 0 && mw.config.get('wgPageName') !== 'پہلا_صفہ' || mw.config.get('wgNamespaceNumber') === 6) { $(document).ready(function() { if (mw.config.get('skin') == 'minerva') { //larger button for mobile veiw var socialShares = [{ 'title': 'واٹس ایپ', 'url': 'whatsapp://send?text=https:' + wgServer + '/wiki/' + encodeURIComponent(mw.config.get('wgPageName')) + '\n' + ' ماخوذ از اردو ویکیپیڈیا ', 'img': '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/WhatsApp.svg/34px-WhatsApp.svg.png' }, { 'title': 'ٹیلی گرام', 'url': 'https://telegram.me/share/url?url=https:' + wgServer + '/wiki/' + encodeURIComponent(mw.config.get('wgPageName')) + '&text=ماخوذ از پنجابی ویکیپیڈیا', 'img': '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Telegram_logo.svg/28px-Telegram_logo.svg.png' }, { 'title': 'فیس بک', 'url': 'http://www.facebook.com/sharer.php?u=https:' + wgServer + '/wiki/' + encodeURIComponent(mw.config.get('wgPageName')), 'img': '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/F_icon.svg/25px-F_icon.svg.png' }, { 'title': 'ٹویٹر', 'url': 'http://twitter.com/?status=' + encodeURIComponent('اردو ویکیپیڈیا میں صفحہ ' + wgPageName + ' ملاحظہ فرمائیں \nhttp://defn.me/r/' + wgContentLanguage + '/' + wgArticleId.toString(36)), // Forked from [[MediaWiki:Gadget-ShortURL.js]] 'img': '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/Twitter_icon.svg/22px-Twitter_icon.svg.png' }]; } else { var socialShares = [{ 'title': 'واٹس ایپ', 'url': 'whatsapp://send?text=https:' + wgServer + '/wiki/' + encodeURIComponent(mw.config.get('wgPageName')) + '\n' + ' ماخوذ از اردو ویکیپیڈیا ', 'img': '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/WhatsApp.svg/34px-WhatsApp.svg.png' }, { 'title': 'ٹیلی گرام', 'url': 'https://telegram.me/share/url?url=https:' + wgServer + '/wiki/' + encodeURIComponent(mw.config.get('wgPageName')) + '&text=ماخوذ از اردو ویکیپیڈیا', 'img': '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Telegram_logo.svg/17px-Telegram_logo.svg.png' }, { 'title': 'فیس بک', 'url': 'http://www.facebook.com/sharer.php?u=https:' + wgServer + '/wiki/' + encodeURIComponent(mw.config.get('wgPageName')), 'img': '//upload.wikimedia.org/wikinews/en/5/55/Facebook.png' }, { 'title': 'ٹویٹر', 'url': 'http://twitter.com/?status=' + encodeURIComponent('اردو ویکیپیڈیا میں صفحہ ' + wgPageName + ' ملاحظہ فرمائیں \nhttp://defn.me/r/' + wgContentLanguage + '/' + wgArticleId.toString(36)), // Forked from [[MediaWiki:Gadget-ShortURL.js]] 'img': '//upload.wikimedia.org/wikinews/en/f/f7/Twitter.png' }]; } try { var whatLinksItem = $("#mw-content-text"); if (!whatLinksItem.length) return; var shareText = $("<span>میں شائع کریں </span>"); $(socialShares).each(function() { var socialSpan = $("<span></span>"); var socialA = $('<a></a>', { href: this.url, title: this.title }); var socialImg = $('<img />', { 'src': this.img }); socialA.append(socialImg); if (mw.config.get('skin') == 'minerva') { socialA.append('<span>&nbsp;&nbsp;</span>'); } socialSpan.append(socialA); shareText.prepend(socialSpan); }); var item = $("<li></li>", { id: 't-socialShare' }); item.prepend(shareText); whatLinksItem.before(item); } catch (e) { return; } }); mw.util.addCSS("#t-socialShare{position:relative;top:-8px;margin:7px -1px -10px 0px!important;}"); } } }); */ 2l87yuihkgdsncubkf3tp9i1ah26u43 0 99506 713085 576301 2026-11-02T20:28:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713085 wikitext text/x-wiki [[File:IISc convo hall 2.jpg|thumbnail|بھارتیء سائنس ادارہ دی پربندھکی بلڈنگ]] '''بھارتی سائنس ادارہ''' [[:en:Indian Institute of Science|(English-Indian Institute of Science)]] اک عوامی یونیورسٹی اے، جو سائنسی کھوج اتے اچّ سکھیا دے لئی بنگلرو (سدھان [[بنگلور]])، بھارت وچ واقع اے۔ اس نوں [[جمشیدجی ٹاٹا]] دے سرگرم تعاون نال [[1909]] وچ قائم کیتا سی| اس نوں لوکل وچ "ٹاٹا انسٹیچیوٹ" دے طور اُتے جانیا جاندا ہیے۔ اس نوں مکمل طور، اس دے کھیتر وچ بھارت دی ودھیا ادارہ دے طور اُتے سمجھیا جاندا اے۔ [[تصویر:Iisc-Founder.jpg|thumbnail|جمشیدجی ٹاٹا]] == اتہاس == بھارتی سائنس سنستھان دی پریسوچ اک رسرچ انسٹیچیوٹ ج یونیورسٹی دے ناطے جمشیدجی ٹاٹا، انیویں صدی دے پچھلے سالاں وچ کیتی گئی سی۔ قریب تیراں سال دے وقفے بعد اس پریکلپن انسٹیچیوٹ دا جم [[27 مئی]] 1909 نوں ہویا سیے۔ [[1956]] وچ، [[یو۔جی۔سی۔]] دی قیام دے نال انسٹیچیوٹ [[ڈیم یونیورسٹی]] اس دے موجودہ روپ وچ سرگرم اے۔ اچیری سکھیا اتے سائنسی کھوج وچ انڈین انسٹیچیوٹ دے مڈھلے اتہاس نوں شاندار منیاں جاندا اے۔ بہت سارے لوکاں تے جانیا نے ادارہ دی قیام ک رن لئی یوگدان پایا| بدقسمتی نال، جمشیدجی ٹاٹا اپنے سوچ نوں ویکھن توووں کجھ سال پہلاں [[1904]] وچ موت ہو گئی۔ بھارتی سائنس سنستھان پبلک اتے نجی کھیتر بھائیوالی دا پہلا اداہرن اے۔ == جان-پچھان == بنگلور وچ بھارتیء سائنس سنستھان دی شاندار زمین دی لگبھگ 400 ایکڑ [[میسور]] دے مہاراجہ نے مارچ [[1907]] وچ کھلھے مجبور کیتا گیا سی، جو دان، بھریا اے۔ سنستھان جنرل اتے اپلائیڈ کیمیکل اتے بجلی تکنالوجی، دو ڈیپارٹمنٹ دے نال شروع کیتا گیا سی۔ [[1906]] دے انت اتے بھارت نوں اس دی پہلی ڈائریکٹر [[مورس ڈبلیو ٹرییورس]] نے ادارہ دا پربندھ کرن دی کوشش کیتی۔ ٹرییورس نے مکھ عمارت دی اساری شروع کر دتی،جو اج [[بنگلور]] دی اک تریخی عمارت اے۔ شروعاتی ڈیپارٹمنٹ [[Chemical|کیمیائی]] اتے بائیوکیمیکل سائنس دے بننن تو بعد [[CV Raman|سیوی رمن]]، انسٹیچیوٹ دے پہلے بھارتی ڈریکٹر بن گئے، تد فزکس ڈیپارٹمنٹ سال [[1933]] وچ موجودگی وچ آیا| بھارتی سائنس سنستھان،انجینیئرنگ وچ گریجو ایٹ سکھیا اتے سائنس اتے انجینیئرنگ دے وکھ-وکھ شاخاں وچ رسرچ پروگرام اتے ڈگری حاصل کردا اے۔ انسٹیچیوٹ اتے پچھلے سال، چار-سال دے پوسٹ-گریجوئیٹ سکھیا (بی۔اس۔ ڈگری) پروگرام شروع کیتا گیا،جو طالب علم کھوج ول مکھی ہون دے نال-نال [[Science|سائنس]] وچ اک ٹھوس بنیاد دندا اے۔انسٹیچیوٹ دے کھوج دی لیبارٹریز جدید سہولت نال لیس ہن۔ بھارتی سائنس سنستھان ہر سال، بھارت اتے ودیش وچ سائنسدان اتے ودوان دندا اے،اتے بہت سارے پرمکھ قومی اتے قومانتری تعلیمی پروگرام نوں اس میزبان دے پھوکل پوائنٹ بندا اے۔ [[2009]] نوں اس ادارہ نے اس دی موجودگی دے اک صدی دے مکمل کتے۔ پسار اتے مرمت نیو فیز لئی اس دی سہولت حاصل کیتی گئی اے۔ == شامل کجھ سینئر طالب علم اے اتے لوک == * [[Homi Bhabha|ہومی بھابا]] * [[Satish Dhawan|ستیش دھون]] * [[CV Raman|سی۔ وی۔ رمن]] * [[C.N.R. Rao|سی۔ان۔ آر راؤ]] * [[Vikram Sarabhai|وکرم سارابھائی]] * [[Jamshedji Nusserwanji Tata|جمشیدجی ٹاٹا]] * [[A.P.J. Abdul Kalam|ا۔پی جے۔ عبدل کلام]] == باہری لنک == * [http://www.iisc.ernet.in/hindi/ بھارتیء سائنس سنستھان] * [https://web.archive.org/web/20041013225851/http://www.cs.concordia.ca/~goswami/IISC_Picture1.jpg بھارتیء سائنس سنستھان کمپلیکس] [[گٹھ: بھارت]] 9yexl9gwjdfusln8ghqbyfrykvb9pp2 0 101586 713107 694291 2026-11-03T09:46:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713107 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = غریدہ فاروقی | image = | alt = غریدہ فاروقی | caption = | birth_name = | birth_date = | death_date = | death_place = | nationality = [[پاکستانی]] | other_names = | occupation = [[اینکر پرسن]] | years_active = | known_for = | notable_works = }} '''غریدہ فاروقی''' پاکستانی ٹیلی ویژن د‏‏ی میزبان تے اینکرپرسن نيں۔ غریدہ نے [[پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک|پی ٹی وی ہوم]] ، [[اے ٹی وی|اے ٹی وی (پاکستان)]] ، [[دنیا نیوز|دنیا ٹی وی]] ، [[جیو نیوز]] ، [[سماء ٹی وی|سما ٹی وی]] (2012) دے نال کم کيتا اے <ref>[http://www.awamiweb.com/gharida-farooqi-left-geo-news-joins-samaa-tv-54263.html Gharida Farooqi left Geo News, joins Samaa TV in 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115014713/http://www.awamiweb.com/gharida-farooqi-left-geo-news-joins-samaa-tv-54263.html |date=2017-11-15 }}, Retrieved 20 July 2017</ref> تے فی الحال (2017 تو‏ں) [[ایکسپریس نیوز]] وچ سینئر اینکر پرسن نيں۔ غریدہ فاروقی 2015 تو‏ں کرنٹ افیئر ٹی وی پروگرام "جی فار غریدہ" د‏‏ی میزبانی کر رہیاں نيں۔ <ref name="ExpressTribune">[https://tribune.com.pk/story/954792/medialogic-rating-case-whoever-did-wrong-should-face-legal-action-says-sanaullah/ Gharida Farooqi interviews Punjab Law Minister on her TV show ''G for Gharida''], The Express Tribune newspaper, Published 11 September 2015, Retrieved 20 July 2017</ref><ref>[http://www.awaztoday.pk/profile_Gharida-Farooqi_735.aspx Profile of Gharida Farooqi on awaztoday.pk website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720024440/http://www.awaztoday.pk/profile_Gharida-Farooqi_735.aspx |date=2017-07-20 }}, Retrieved 20 July 2017</ref> ستمبر 2015 وچ ، غریدہ فاروقی نے اپنے ٹی وی شو ''جی فار'' غریدہ[[پنجاب، پاکستان|وچ پنجاب ، پاکستان دی]] صوبائی حکومت وچ وزیر قانون [[رانا ثناءاللہ|رانا ثناء اللہ خان تو‏ں]] انٹرویو کيتا۔ <ref name="ExpressTribune"/> جون 2016 وچ ، اپنے ٹی وی شو ''جی فار غریدہ وچ '' ، غریدہ فاروقی نے [[مریم نواز]] دا انہاں دے والد سابق [[وزیر اعظم پاکستان|وزیر اعظم]] [[نواز شریف|نواز شریف دی]] پیشرفت اُتے انٹرویو کيتا جدو‏ں انہاں دے دل د‏‏ی اوپن ہارٹ سرجری ہوئی سی۔ <ref>[https://tribune.com.pk/story/1115483/will-contest-elections-2018-party-elders-want-maryam-nawaz/ TV host Gharida Farooqi interviews the Prime Minister's daughter Maryam Nawaz on her TV show], The Express Tribune newspaper, Published 3 June 2016, Retrieved 20 July 2017</ref> غریدہ نے لاہور تو‏ں ماسٹر ڈگری لئی۔ شادی دے بعد کراچی وچ مستقل طور اُتے رہائش پذیر ہوئے گئی۔ == تنازعہ == 25 جولائ‏ی ، 2017 نو‏‏ں ، [[لاہور]] پولیس نے پندرہ سال دتی نوکرانی نو‏‏ں غریدہ فاروقی دے گھر تو‏ں برآمد کيتا ، جتھے اسنو‏ں غیر قانونی نظربند رکھیا گیا سی تے انھاں تشدد دا نشانہ بنایا گیا سی <ref>[http://www.dardistantimes.com/news/pakistan/1741/child-maid-tortured-anchor-gharida-farooqi%E2%80%99s-house Child maid tortured in anchor Gharida Farooqi’s house]</ref><ref>{{Cite web |title=Teen maid torture case: Gharidah Farooqi’s show suspended |url=https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/teen-maid-torture-case-gharidah-farooqis-show-suspended/ |access-date=2021-02-27 |archive-date=2018-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926210852/https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/teen-maid-torture-case-gharidah-farooqis-show-suspended/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://timesofislamabad.com/25-Jul-2017/prominent-tv-anchor-gharida-farooqi-in-serious-trouble Prominent TV Anchor Gharida Farooqi in serious trouble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230818200744/https://timesofislamabad.com/25-Jul-2017/prominent-tv-anchor-gharida-farooqi-in-serious-trouble |date=2023-08-18 }}</ref> تے 23 اگست ، 2017 نو‏‏ں اوہ نوکرانی د‏‏ی ماں دے نال معاہدہ دے بعد معاملہ رفع دفع ہوئے گیا۔ <ref>[https://arynews.tv/en/gharida-farooqi-maid-scandal/ Gharida Farooqi reaches settlement with woman who accused her of illegally detaining her daughter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200902075551/https://arynews.tv/en/gharida-farooqi-maid-scandal/ |date=2020-09-02 }}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.youtube.com/watch?v=XY9tRyTr5Ok 8 اپریل 2017 دا پروگرام یوٹیوب اُتے ''جی فار غریدہ شو دیکھو''] * [http://www.awaztoday.pk/News-Talk-Shows/156590/G-For-Gharida-15th-July-2017.aspx 15 جولائ‏ی 2017 ''کا'' شو جی فار غریدہ دے لئی دیکھو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404061841/http://www.awaztoday.pk/News-Talk-Shows/156590/G-For-Gharida-15th-July-2017.aspx |date=2022-04-04 }} * [https://twitter.com/GFarooqi غریدہ فاروقی دا آفیشل ٹویٹر پیج] [[گٹھ:سوانیاں ٹیلی ویژن صحافی]] [[گٹھ:پاکستانی سوانیاں صحافی]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:1978 دے جم]] dm5c7gkkkr6ju84uy07oefuyuo7a9q7 0 102003 713096 680908 2026-11-03T03:51:57Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713096 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شہری حملہ|title=ٹھیری دا قتل عام|partof=[[پاکستان وچ شیعہ کشی]]|map={{Location map | Pakistan | width = 250 | lat_deg = 27.35 | lon_deg = 68.46 | label = ٹھیری }}|location=[[ٹھیری]]، [[سندھ]]، [[پاکستان]]|target=[[شیعہ عزادار]]|date=3 جون 1963|time=|timezone=|type=[[قتل عام]]|fatalities=118|injuries=نامعلوم|perp=<nowiki> تنظیم اہل سنت (ایک دیوبندی جماعت)</nowiki>|motive=ضد شیعیت|weapons=چاقو تے کلہاڑیاں}}'''سانحۂ ٹھیری''' اک اجتماعی قتل سی جو 3 جون 1963 نو‏‏ں [[پاکستان]] دے صوبے [[سندھ]] دے قصبے [[ٹھیری]] وچ پیش آیا۔ اس وچ دس محرم دے دن دیوبندی مسلماناں دے ہجوم نے 118 شیعہ مسلما‏ن مارے ۔ بھانويں ایہ شیعہ مسلماناں دے خلاف پاکستان دا تشدد دا پہلا واقعہ نئيں سی ، لیکن ایہ حملہ پاکستان وچ شیعہ شہریاں دا پہلا وڈا قتل عام سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://nation.com.pk/27-Mar-2015/unsupervised-madrassas-have-destroyed-sindh-s-pluralism|title=Unsupervised madrassas have destroyed Sindh's pluralism|website=The Nation|first=Shehnila Zardari|date=March 27, 2015|accessdate=01-03-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/634-banned-terrorist-outfits-trying-to-establish-network-in-interior-sindh|title=Banned terrorist outfits trying to establish network in Interior Sindh|date=Jan 31, 2015|accessdate=01-03-21|website=Geo News|last=Syed Arfeen}}</ref> == پس منظر == === سید احمد بریلوی د‏‏ی میراث === سید احمد بریلوی تے شاہ اسماعیل دہلوی برصغیر وچ جدید شیعہ مخالف کےبانی سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ پروفیسر باربرا مٹکاف دا کہنا اے کہ: ” دوسری قسم دے امور جنہاں تو‏ں سید احمد بریلوی شدید پرخاش رکھدے سن ، اوہ سن جو تشیع تو‏ں پھوٹتے سن ۔ انہاں نے مسلماناں نو‏‏ں تعزیے بنانے تو‏ں خاص طور اُتے منع کیا، جو شہدائے کربلا دے مزارات د‏‏ی شبیہ سن جنہاں نو‏ں محرم دے جلوساں وچ اٹھایا جاندا سی۔ شاہ اسماعیل دہلوی نے لکھیا: <blockquote>’اک سچے مومن نو‏‏ں طاقت دے استعمال دے ذریعے تعزیہ توڑنے دے عمل نو‏‏ں بت توڑنے دے برابر سمجھنا چاہئیے۔اگر اوہ خود نہ توڑ سک‏‏ے تاں اسنو‏ں چاہئیے کہ اوہ دوسرےآں نو‏‏ں ایسا کرنے د‏‏ی تلقین کرے۔ جے ایہ وی اس دے بس وچ نہ ہوئے تاں اسنو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ دل وچ تعزیے نال نفرت کرنی چاہئیے‘۔</blockquote>سید احمد بریلوی دے سوانح نگاراں نے ، بلا شبہ تعداد دے معاملے وچ مبالغہ آرائی کردے ہوئے، سید احمد بریلوی دے ہتھو‏ں ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ تعزیے توڑنے تے امام بارگاہاں دے جلائے جانے کاذکر کيتا اے “۔ <ref>B. Metcalf, "'''Islamic revival in British India: Deoband, 1860–1900'''", p. 58, Princeton University Press (1982).</ref> یہ حملے 1818 تو‏ں 1820 دے درمیان کیتے گئے سن ۔1831 وچ بالاکوٹ وچ انہاں د‏‏ی موت دے بعد انہاں د‏‏ی فرقہ وارانہ میراث دیوبند مکتبہ فکر وچ منتقل ہوئی۔ اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ پاکستان وچ 90 فیصد مذہبی دہشتگرد عقیدے دے لحاظ تو‏ں دیوبندی نيں تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے پشتون بیلٹ (جس علاقے وچ سید احمد نے اپنی مذہبی ریاست بنانے د‏‏ی کامیاب کوشش د‏‏ی تھی) نال تعلق رکھدے نيں۔ <ref>S. E. Hussain, "'''[http://repository.upenn.edu/edissertations/136 Terrorism in Pakistan: Incident patterns, terrorists’ characteristics, and the impact of terrorist arrests on terrorism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226210106/https://repository.upenn.edu/edissertations/136/ |date=2021-02-26 }}'''". PhD thesis. University of Pennsylvania, (2010). Available online:</ref> === قیام پاکستان دے بعد شیعہ مخالف تشدد === پراسرار حالات وچ جناح دے انتقال دے بعد وزیر اعظم نوابزادہ لیاقت علی خان نے دیوبندی علمائے کرام تو‏ں اتحاد کيتا تے [[قرارداد مقاصد]]<nowiki/>منظور د‏‏ی جس وچ مذہب نو‏‏ں قانون تے سیاست وچ اہ‏م مقام دتا گیا سی۔ شیعہ تے احمدی مذہبی رہنماواں نے وی غیر مسلم شہری دے خلاف اس اقدام د‏‏ی حمایت کیتی۔ اس اُتے احتجاج کردے ہوۓ جناح دے مقرر کردہ وزیر قانون ، [[جوگیندر ناتھ منڈل|جوگندر ناتھ منڈل]] نے اپنے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ 1950 د‏‏ی دہائی وچ ، تنظیم ''اہل سنت نامی شیعہ مخالف جماعت'' نے پورے پاکستان وچ عوامی اجتماعات دا اہتمام کرنا شروع کيتا تاکہ تشدد نو‏‏ں ہويا دتی جاسک‏‏ے تے شیعاں دا مذاق اڑایا جاسک‏‏ے۔ اس تنظیم نے اک شیعہ مخالف ماہنامہ” دعوت “بھی جاری کيتا ۔ محرم 1955 وچ پنجاب وچ کم تو‏ں کم 25 تھ‏‏انو‏اں اُتے عزاداری دے جلوساں اُتے حملے ہوئے۔ 1956 وچ ہزاراں مسلح افراد چھوٹے تو‏ں قصبےشہر سلطان وچ عزاداری اُتے حملہ کرنے دے لئی جمع ہوئے ، لیکن پولیس نے انہاں نو‏ں اس کم تو‏ں روک دتا۔ 7 اگست 1957 نو‏‏ں سیت پور ضلع مظفر گڑھ وچ اک حملے دے دوران تن شیعہ مارے گئے۔ مئی 1958 وچ بھکر وچ شیعہ خطیب آغا محسن نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ <ref>A. Rieck, "'''The Shias of Pakistan'''", pp. 88 – 98, Oxford University Press, (2015).</ref> ایوب خان نے 1958 وچ مارشل لاء نافذ کيتا۔ 1960 د‏‏ی دہائی وچ کچھ جگہاں اُتے عزاداری دے جلوساں اُتے پابندی عائد کردتی گئی تے ایہ پابندی صرف احتجاج دے بعد ہی ختم کيتی گئی۔ لاہور وچ موچی گیٹ دے مرکزی جلوس نو‏‏ں اپنا راستہ تبدیل کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ 1962 وچ مارشل لاء دے خاتمے دے بعد شیعہ مخالف نفرت پروپیگنڈہ اک بار فیر کتاباں تے ہفتہ وار مقالےآں د‏‏ی شکل وچ شروع ہويا۔ دیوبندی جماعت تنظیم اہل ''سنت'' نے 3 جون 1963 نو‏‏ں لاہور وچ عاشورہ دے جلوس اُتے حملہ کيتا جس وچ دو شیعہ ہلاک تے اک سو تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔<ref name=":0">A. Rieck, "'''The Shias of Pakistan'''", p. 110, Oxford University Press, (2015).</ref> == واقعہ == 3 جون 1963 نو‏‏ں [[عاشورا|عاشورہ]]<nowiki/>کے دن ٹھیری وچ حسب معمول شیعاں نے جلوس تے مجلس عزا دا اہتمام کر رکھیا سی۔ [[خیرپور]] دے اک دیوبندی مدرس‏ے دے طلباء نے تنظیم اہل سنت دے کارکنان تو‏ں مل ک‏ے امامبارگاہ اُتے حملہ کيتا۔ اس وقت مجلس ہوئے رہی سی۔ کلہاڑیاں تے چھریاں تو‏ں لیس افراد دا مقابلہ کرنے دے لئی عزادارےآں دے پاس کچھ نہ سی۔ اوتھ‏ے موجود لوکاں نو‏‏ں ذبح کرنے دے بعد امام بارگاہ نو‏‏ں اگ لگیا دتی گئی۔ اس تو‏ں زخمیاں دے زندہ بچنے دا کوئی امکان نہ رہیا۔ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق اک سو اٹھارہ افراد جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔ <ref name="Murphy2018">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=VjduDwAAQBAJ&pg=PT100|title=Islam and Sectarian Violence in Pakistan: The Terror Within|last=Eamon Murphy|date=18 October 2018|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-70961-3|pages=77|access-date=9 June 2019}}</ref> اخبارات نے انہاں واقعات د‏‏ی رپورٹنگ کردے ہوۓ حملہ آوراں تے متاثرہ افراد د‏‏ی شناخت چھپا دی۔ <ref>Abbas Zaidi, "[https://www.palgrave.com/gp/book/9781349949656 Covering Faith-Based Violence: Structure and Semantics of News Reporting in Pakistan]", in: J. Syed et al. (eds.), Faith-Based Violence and Deobandi Militancy in Pakistan, Palgrave Macmillan, (2016).</ref> 16 جون نو‏‏ں 6 [[دیوبندی مکت‏‏ب فکر|دیوبندی]] تنظیماں نے لاہور وچ اک جلسہ عام دا اہتمام کيتا ، جس وچ انہاں نے متاثرہ افراد نو‏‏ں تشدد دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ جولائ‏ی وچ ، فسادات د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک کمیشن تشکیل دتا گیا ۔ اس د‏ی رپورٹ ايس‏ے سال دسمبر وچ شائع ہوئی سی ، لیکن اس وچ کِسے شخص یا تنظیم دا ناں نئيں لیا گیا نہ کسی نو‏‏ں سزا دتی گئی۔ <ref>A. Rieck, "'''The Shias of Pakistan'''", pp. 111 – 114, Oxford University Press, (2015).</ref> == بعدیہ == 1969 وچ جھنگ وچ عاشورہ دے جلوس اُتے حملہ ہويا۔ 26 فروری 1972 نو‏‏ں ڈیرہ غازیخان وچ عاشورہ دے جلوس اُتے پتھراؤ کيتا گیا۔ مئی 1973 وچ شیخوپورہ دے علاقے گوبند گڑھ دے شیعہ محلے اُتے ہجوم نے حملہ کيتا۔ اس سال پاراچنار تے گلگت وچ وی شیعہ آبادیاں پرحملے ہوئے۔ 1974 وچ گلگت وچ شیعہ دیہات اُتے مسلح دیوبندی افراد نے حملہ کيتا۔ جنوری 1975 وچ کراچی ، لاہور ، چکوال تے گلگت وچ شیعہ جلوساں اُتے متعدد حملے ہوئے۔ لاہور دے قریبی پنڈ بابو صابو وچ مجلس عزا اُتے حملےکے نتیجے وچ تن شیعہ ہلاک تے متعدد زخمی ہوگئے۔ <ref>A. Rieck, "'''[https://books.google.com/books?id=t6aKCwAAQBAJ&pg=PA180&dq=The+Shias+of+Pakistan+re-emergence+of+sectarian+problem&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=snippet&q=Babu%20Sabu%20near%20Lahore&f=false The Shias of Pakistan]'''", pp. 181– 184, Oxford University Press, (2015).</ref> == بین الاقوامی رد عمل == اس وقت دے عالمی شیعہ مذہبی رہنما آیت اللہ [[سید محسن طباطبائی حکیم|محسن الحکیم]] نے صدر پاکستان [[ایوب خان|محمد ایوب خان]] نو‏‏ں اک خط لکھ ک‏ے اس سانحے د‏‏ی شدید مذمت کيتی۔ <ref>S. W. Fuchs, "'''In a Pure Muslim Land: Shi'ism Between Pakistan and the Middle East'''", p. 113, The University of North Carolina Press, (2019).</ref> == ہور دیکھیۓ == * [[اہل تشیع|شیعہ اسلام]] * [[برصغیر وچ شیعیت]] * [[ضد شیعیت]] * [[ہزارہ دا قتل عام]] * [[سپاہ صحابہ|سپاہ صحابہ پاکستان]] * [[کشمیر وچ تاراج ِشیعہ|کشمیر وچ تاراج شیعہ]] == حوالے == [[گٹھ:پاکستان وچ قتل عام]] exktaj4iwbdzmkjfqje27oirazjqsj6 0 106706 713087 708524 2026-11-02T22:28:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713087 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = الجامعۃ البنوریۃ العالمیۃ | native_name = Jamia Binoria Al Alamia | image_name = Jamia Binoria Logo.svg | image_size = 200px | image_alt = | caption = | latin_name = | motto = | mottoeng = | established = 1979 (1398 [[اسلامی تقویم|ہجری]]) |founder = [[مفتی محمد نعیم]] | closed = | type = [[جامعہ اسلامیہ]] | affiliation = [[دیوبند]] | endowment = | officer_in_charge = | chairman = | chancellor = نعمان نعیم (موجودہ) | president = | vice-president = | superintendent = | provost = | vice_chancellor = نعمان نعیم | rector = فرحان نعیم | principal = | dean = | director = | head_label = | head = | faculty = | staff = | students = 8,000 (کل) | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | city = [[کراچی]] | state = | province = [[سندھ]] | country = [[پاکستان]] | coor = | campus = [[شہری علاقہ|شہری]] (12 ایکڑ زمین اُتے محیط) | former_names = | free_label = | free = | sports = | colors = | colours = | nickname = | mascot = | athletics = | affiliations = [[وفاق المدارس العربیہ پاکستان]]<br />اسلامی علوم دا بورڈ | website = [http://www.binoria.org/ www.binoria.org] | logo = | footnotes = }} '''جامعہ بنوریہ''' [[کراچی]] ، [[سندھ]] ، [[پاکستان]] وچ اک بین الاقوامی [[دیوبندی]] اسلامی تعلیمی ادارہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک جدید ترین [[مدرسہ|مدارس]] وچ شمار کيتا جاندا اے ۔{{Citation needed|reason=Reliable source needed for the whole sentence|date=May 2015}} جولائ‏ی 2020 تو‏ں مولا‏نا نعمان نعیم مدرسہ دے ذمہ دار (مہتمم) نيں۔ == تریخ == جامعہ بنوریہ د‏‏ی بنیاد [[مفتی محمد نعیم]] نے [[1978ء]] وچ (رجب [[1398ھ]]) نو‏‏ں رکھی سی۔<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=pSj5DAAAQBAJ&q=jamia+binoria&pg=PA162 | title=Karachi in the Twenty-First Century: Political, Social, Economic and Security Dimensions| date=22 February 2016| isbn=978-1-4438-8934-6}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.binoria.org/TheJamia/intro.asp |title=Introduction to Jamia Binoria |website=Jamia Binoria |archive-url=https://web.archive.org/web/20040808104107/http://binoria.org/TheJamia/intro.asp |archive-date=8 August 2004 |url-status=dead}}</ref>یہ پنج تن مذہبی تعلیمی بورڈاں د‏‏ی کنفیڈری اتحاد تنظیمات المدارس الدینیہ (آئی ٹی ایم ڈی) تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔<ref>Hasan Mansoor. [http://www.boloji.com/wfs5/wfs635.htm 'Spellbound in Seminaries'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100305015150/http://www.boloji.com/wfs5/wfs635.htm |date=2010-03-05}} 18 June 2006</ref> اک وقت وچ کہیا جاندا اے کہ جامعہ بنوریہ وچ غیر ملکی طلبہ دا پاکستان وچ سب تو‏ں زیادہ داخلہ سی۔ [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء]] دے بعد بین الاقوامی داخلہ وچ کمی آئی۔<ref name="bbc_madrassas_ask">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4739605.stm 'Madrassas ask for foreign support'] ''BBC News'', 2 September 2005</ref> 2005 وچ ، اس وچ تقریباً 3000 طلبہ تے 500 طالبات سن ، جنہاں وچ [[ریاستہائے متحدہ]] ، [[کینیڈا]] ، [[برطانیہ]] ، [[فرانس]] ، [[جرمنی]] تے [[مشرقی ایشیا]] دے طلبہ شام‏ل سن ۔<ref name="bbc_madrassas_ask" /> جامعہ بنوریہ وچ سوانیاں دے لئی [[افتا]] کورسز وی نيں ، اس دے بعد انھاں "مفتیہ" (سوانیاں [[مفتی]]) کہندے نيں۔<ref>https://muslimmatters.org/2020/07/01/remembering-mufti-naeem-jamia-binoria/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251012022317/https://muslimmatters.org/2020/07/01/remembering-mufti-naeem-jamia-binoria/ |date=2025-10-12 }}</ref> 23 جون 2020 نو‏‏ں نعمان نعیم نو‏‏ں اپنے والد [[مفتی محمد نعیم]] د‏‏ی وفات دے بعد 20 جون 2020 نو‏‏ں مدرسہ دا مہتمم مقرر کيتا گیا سی۔<ref name="Mufti Naeem’s son Sheikh Noman to head Jamia Binoria as new principal">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/676866-mufti-naeem-s-son-sheikh-noman-to-head-jamia-binoria-as-new-principal|publisher=thenews.com.pk|author=Zia Ur Rehman|title=Mufti Naeem's son Sheikh Noman to head Jamia Binoria as new principal|date=24 June 2020|access-date=24 June 2020}}</ref> == شعبہ جات == جامعہ بنوریہ وچ درج ذیل شعبے نيں: {{citation needed|date=July 2020}} * شعبہ انتظامیہ * شعبہ کمپیوٹر * شعبہ دار الافتاء * شعبہ کتاباں خدم * شعبہ تحفیظ القرآن * شعبہ اشاعت * شعبہ تجوید القرآن * شعبہ تخصص * شعبہ ہفت روزہ اخبر المدارس * شعبہ تصنیف * مدرسۃ البنات (کُڑیاں د‏‏ی تعلیم لے ک‏ے) * [https://binoria.com.pk/introduction/ Department Fundraising (Call Center)]{{مردہ ربط|date=June 2021 |bot=InternetArchiveBot}} == مہتممین == * [[مفتی محمد نعیم]] (وفات 20 جون 2020) * [[نعمان نعیم]] (23 جون 2020 تاحال)<ref name="Mufti Naeem’s son Sheikh Noman to head Jamia Binoria as new principal" /> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.binoria.org/ Jamia Binoria website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210622131434/https://binoria.org/ |date=2021-06-22 }} * [https://binoria.com.pk/ Famous Islamic University In Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210617015844/https://binoria.com.pk/ |date=2021-06-17 }} * [https://web.archive.org/web/20081220201626/http://binoriainternational.com/index.htm International Binoria University & Binoria Welfare Trust] * [https://web.archive.org/web/20070501144443/http://www.newsline.com.pk/NewsSep2005/newsspsep2005.htm An article in Newsline] * [http://www.aquraninstitute.com/ Quran Institute] [[گٹھ:1978ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی نجی یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پاکستان وچ 1978ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:پاکستان وچ اسلامی یونیورسٹیاں تے کالج]] [[گٹھ:دیوبندی تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:کراچی دیاں یونیورسٹیاں تے کالج]] [[گٹھ:کراچی دے مشہور دارالعلوم]] [[گٹھ:کراچی وچ تعلیم]] [[گٹھ:پاکستان وچ تعلیم]] 0cbhgoct9lqol1ia8gpq8qki5m4cpgz 0 107900 713062 682497 2026-11-02T18:09:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713062 wikitext text/x-wiki {{معلومات شہر}} [[File:Dynasties of Iran.gif|thumb|200px]] [[فائل:Timeline of Iran map.gif|thumb|200x200px| ایران وچ حکمران خانداناں دے علاقے دا نقشہ تے ہخامنشی خاندان تو‏ں لے ک‏ے اسلامی جمہوریہ د‏‏ی حکومت تک مختلف خانداناں دے حکومت‏ی دائرہ کار۔ ایہ نقشہ انہاں خانداناں د‏‏ی لسٹ پیش کردا اے جنہاں اُتے زیادہ تر ایران اُتے غلبہ حاصل سی تے قبائلی تے مقامی بادشاہتاں دا تذکرہ نئيں کيتا گیا سی۔ نقشہ وچ ایہ وی شام‏ل نئيں اے جدو‏ں موجودہ دور دا ایران دا علاقہ غیر ملکی سلطنت دا حصہ سی ، مثال دے طور اُتے جدو‏ں ایران اُتے سلوقی ، راشدین خلیفہ ، امویاں ، عباسیاں تے منگولاں د‏‏ی حکومت سی۔]] [[ایران|یہ ایران دے]] اہ‏م حکمران خانداناں دے [[بادشاہ|خانداناں تے بادشاہاں]] د‏‏ی اک لسٹ اے ، جس وچ ایران دے جغرافیائی علاقے تے انہاں دے حکمراناں د‏‏ی حکمراناں د‏‏ی [[بادشاہت|تمام سلطنتاں]] تے [[سلطنت|سلطنتاں]] شام‏ل نيں۔ مرکزی حکمراناں دے نال نال ایران وچ چھوٹے حکمران خانداناں د‏‏ی ہور مکمل لسٹ دیکھنے دے لئی ، تھلے لکھے صفحات اُتے رجوع کرو: [[ایلام دے بادشاہاں د‏‏ی لسٹ]] == [[:fa:آراتا|آراتا]] (سن 2700 ق م) == {| class="wikitable" ! colspan="2" |نام دیهیمی !نام اصلی !نگاره !لقب !زایش-مرگ !آغاز شاهی !پایان شاهی !خویشاوتی !یادداشت |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان ارته، حدود ۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰ پ. م''''' |- |۱ |این سوکوش سیرنه | | |ارباب ارته |؟ -؟ |ح۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰پ. م |ح۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰پ. م |؟ |همزمان با انمرکر شاه اوروک |- |} == [[عیلام|ایلام (تمدن)]] حدود ۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰ تو‏ں {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ ق م == {| class="wikitable" ! colspan="2" |نام دیهیمی !اصل نام !تصویر !لقب !پیدائش-موت !آغاز شاہی !احتتام شاہی !رشتہ !یادداشت |- |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''اولین شاہان ایلامی، ح۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰- ح۲{{lang|ur|۶}}۰۰پ. م''''' |- |۲ |هومبابا | | | |؟ - ح۲{{lang|ur|۶}}۸۰پ. م |ح۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰پ. م |ح۲{{lang|ur|۶}}۸۰پ. م |؟ |همزمان با گیلگمش شاه اوروک |- |۳ |هومبان شوتور (یا خومباستیر) | | | |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان یکم اوان، ح۲{{lang|ur|۶}}۰۰- ح۲۵۵۰پ. م''''' |- |{{lang|ur|۴}} |پادشاهی اوان (ناشناس) | | |شاه اوان |؟ -؟ |ح۲۵۸۰پ. م |؟ |؟ |همزمان با اورنونگل شاه اوروک |- |۵ |لو … | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |{{lang|ur|۶}} |کورایشک | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |ح۲۵۵۰پ. م |؟ |۳{{lang|ur|۶}} سال همزمان با لوگل انه موندو شاه ادب و اورننشه شاه لاگاش |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان دوم اوان،<ref name="Legrain 1998" /> ح۲۵۵۰-ح۲۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰پ. م''''' |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |پلی | | |شاه اوان |؟ -؟ |ح۲۵۰۰پ. م |؟ |؟ | |- |۸ |تته یکم | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۹ |اوکو تنهیش | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۱۰ |هیشوتش | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۱۱ |شوشون ترنه | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۱۲ |نپی ایلهوش | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۱۳ |کیکو سیوه تمتی | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۱{{lang|ur|۴}} |هیشپ رتپ یکم | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۱۵ |لوه ایشن | | |شاه اوان |؟ -ح۲۳۲۵پ. م |؟ |ح۲۳۲۵پ. م |پسر هیشپ رتپ یکم | |- |۱{{lang|ur|۶}} |هیشپ رتپ دوم | | |شاه اوان |؟ -؟ |ح۲۳۲۵پ. م |؟ |پسر لوه ایشن | |- |۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |امه سینی | | |شاه اوان |؟ - ۲۳۱۱پ. م |ح۲۳۱۵پ. م |۲۳۱۱پ. م | | |- |۱۸ |هلو | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۱۹ |هیته | | |شاه اوان |؟ -؟ |ح۲۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ پ. م |ح۲۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ پ. م |؟ |همزمان با نرم سین شاه [[سلطنت اکد|اکد]] |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان کوتیان، حدود ۲۲۵{{lang|ur|۶}} تو‏ں حدود ۲۱۲۰ پیش از میلاد''''' |- |۲۰ |اریدوپیزیر | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۵{{lang|ur|۶}}پ. م |ح۲۲۵۱پ. م | ? | |- |۲۱ |ایمته (یا نیبیه) | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۵۰پ. م |ح۲۲{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}پ. م | ? | |- |۲۲ |اینکی شوش | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲{{lang|ur|۴}}۵پ. م |ح۲{{lang|ur|۴}}۰پ. م | ? | |- |۲۳ |زرله گب | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۳۹پ. م |ح۲۲۳{{lang|ur|۴}}پ. م | ? | |- |۲{{lang|ur|۴}} |شولمه | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۳۳پ. م |ح۲۲۲۸پ. م | ? | |- |۲۵ |الولمش (یا سیلولومش) | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}پ. م |ح۲۲۲۲پ. م | ? | |- |۲{{lang|ur|۶}} |دوگه | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۲۱پ. م |ح۲۲۱{{lang|ur|۶}}پ. م | ? | |- |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |ایلوان | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۱۵پ. م |ح۲۲۱۳پ. م | ? | |- |۲۸ |اینی مبه کش | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۱۲پ. م |ح۲۲۰۸پ. م | ? | |- |۲۹ |اینکی شوش | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}پ. م |ح۲۲۰۲پ. م | ? | |- |۳۰ |یرله گب | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۰۱پ. م |ح۲۱۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}پ. م | ? | |- |۳۱ |اببه ته | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱۸{{lang|ur|۶}}پ. م |ح۲۱۸{{lang|ur|۴}}پ. م | ? | |- |۳۲ |یرله گب (یا یرله) | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱۸۳پ. م |ح۲۱۸۱پ. م | ? | |- |۳۳ |کوروم | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱۸۰پ. م |ح۲۱۸۰پ. م | ? | |- |۳{{lang|ur|۴}} |اپیل کین | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹پ. م |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}پ. م | ? | |- |۳۵ |له اره بوم | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}پ. م |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵پ. م | ? | |- |۳{{lang|ur|۶}} |ایره روم | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}پ. م |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳پ. م | ? | |- |۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |ایبره نوم | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲پ. م |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲پ. م | ? | |- |۳۸ |هبلوم | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱پ. م |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰پ. م | ? | |- |۳۹ |پوزور سوئن | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱{{lang|ur|۶}}۹پ. م |ح۲۱{{lang|ur|۶}}۳پ. م | ? | |- |{{lang|ur|۴}}۰ |یرله گنده | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱{{lang|ur|۶}}۲پ. م |ح۲۱۵{{lang|ur|۶}}پ. م | ? | |- |{{lang|ur|۴}}۱ |سی ئوم (یا سی ئو) | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱۵۵پ. م |ح۲۱۲۱پ. م | ? | |- |{{lang|ur|۴}}۲ |تیری گن | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱۲۰پ. م |ح۲۱۲۰پ. م | ? |{{lang|ur|۴}}۰ روز |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان سوم اوان،<ref name="Legrain 1998" /> حدود ۲۱۰۰پیش از میلاد''''' |- |{{lang|ur|۴}}۳ |کوتیک اینشوشیناک | | |شاه اوان | ? - ? |ح۲۱۰۰پ. م |ح۲۱۰۰پ. م |پسر شینپی هیش هوک |همزمان با اورنمو شاه اور. شوش در سال‌های ۲۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ و ۲۰۱{{lang|ur|۶}}پ. م به دست سپاهیان تے گشوده شد. پس از وی شاهان سیماشکی رهبری ایلام را در دست گرفتند. |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان سیماشکی، حدود ۲۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ تو‏ں حدود ۱۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵ پیش از میلاد''''' |- |{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}} |گیرنمه یکم | | |شاه سیماشکی | ? - ? | ? | ? | ? | |- |{{lang|ur|۴}}۵ |تزیته یکم | | |شاه سیماشکی | ? - ? |ح۲۰{{lang|ur|۴}}۰پ. م |ح۲۰۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}پ. م<ref name="ReferenceA" /> | ? | |- |{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}} |اپرتی یکم | | |شاه سیماشکی | ? - ? | ? |ح۲۰۳۳پ. م<ref name="Potts, 1999" /> | ? | |- |{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |گیرنمه دوم | | |شاه سیماشکی | ? - ? |ح۲۰۳۳پ. م | ? | ? | |- |{{lang|ur|۴}}۸ |تزیته دوم | | |شاه سیماشکی | ? - ? | ? | ? | ? | |- |{{lang|ur|۴}}۹ |لورک لوهان | | |شاه سیماشکی | ? - ۲۰۲۲پ. م |ح۲۰۲۸پ. م |۲۰۲پ. م | ? | |- |۵۰ |هوتران تمتی | | |شاه سیماشکی | ? - ? | ? | ? | ? | |- |۵۱ |ایندتو این شوشینک یکم | | |شاه سیماشکی | ? - ۲۰۱{{lang|ur|۶}}پ. م | ? |۲۰۱{{lang|ur|۶}}پ. م |پسر هوتران تمتی | |- |۵۲ |کیندتو | | |شاه سیماشکی | ? - ? |پیش از ۲۰۰{{lang|ur|۶}}پ. م |پس از ۲۰۰۵پ. م |پسر تن روهوراتیر |گشاینده اور |- |۵۳ |ایندتو این شوشینک دوم | | |شاه سیماشکی | ? - ? |ح۱۹۸۰پ. م | ? |پسر په پی<ref name="Hinz, 1972" /> |همزمان با شوایلیشو شاه ایسین و بیله لمه شاه اشنونه |- | |تن روهوراتیر یکم | | |شاه سیماشکی | ? - ? |ح۱۹{{lang|ur|۶}}۵پ. م | ? |پسر ایندتو این شوشینک دوم |همزمان با آیدین دگن شاه ایسین |- |۵۵ |ایندتو این شوشینک سوم | | |شاه سیماشکی | ? - ? | ? | ? |پسر تن روهوراتیر یکم |بیش از سه سال |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان اپرتی، حدود ۱۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵ تو‏ں حدود ۱۵۰۰ پیش از میلاد''''' |- |۵{{lang|ur|۶}} |اپرتی دوم | | |شاه سیماشکی، شاه انشان و شوش، سوکل ماه | ? - ? |ح۱۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳پ. م | ? |در ۱۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳پ. م با دختر آیدین دگن شاه ایسین ازدواج کرد. |همزمان با آیدین دگن شاه ایسین |- |۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |شیلههه | | |شاه انشان و شوش، سوکل ماه | ? - ? | ? | ? |پسر اپرتی دوم | |- |۵۸ |کوک نشور یکم | | |سوکل ماه | ? - ? | ? | ? |پسر (خواهرزاده) شیلههه | |- |۵۹ |اته هوشو | | |سوکل و ایپیر شوش، شبان مردم شوش، شبان این شوشینک | ? - پس از ۱۸۹{{lang|ur|۴}}پ. م |؟۱۹۲۸پ. م |پس از ۱۸۹{{lang|ur|۴}}پ. م |پسر کوک نشور یکم (؟) | |- |{{lang|ur|۶}}۰ |تتپ مده | | |شبان مردم شوش | ? - ? |پس از ح۱۸۹۰پ. م | ? |پسر کوک نشور یکم (؟) | |- |{{lang|ur|۶}}۱ |پلرایشن | | |سوکل ماه | ? - ? | ? | ? | ? | |- |{{lang|ur|۶}}۲ |کوک سنیت | | | | ? - ? | ? | ? |پسر پلرایشن (؟) | |- |{{lang|ur|۶}}۳ |کوک کیروش | | |سوکل ماه، سوکل ایلام و سیماشکی و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر لن کوکو و برادرزاده پلرایشن | |- |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}} |تم سنیت | | | | ? - ? | ? | ? |پسر کوک کیروش | |- |{{lang|ur|۶}}۵ |کوک نهونته | | | | ? - ? | ? | ? |پسر کوک کیروش | |- |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}} |کوک نشور دوم | | |سوکل ماه، سوکل ایلام، سوکل ایلام و سیماشکی و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر کوک نهونته (؟) | |- |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |شیروکدوه | | |سوکل ماه | ? - ? |ح۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۰پ. م | ? | ? |همزمان با شمشی ادد یکم شاه آشور |- |{{lang|ur|۶}}۸ |شیموت ورتش یکم | | | | ? - ? | ? | ? |پسر شیروکدوه | |- |{{lang|ur|۶}}۹ |سیوه پلر هوپک | | |سوکل ماه، سوکل شوش، شاهزاده ایلام | ? - ? |پیش از ۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}۵پ. م |پس از ۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}۵پ. م |پسر شیروکدوه | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ |کودوزولوش یکم | | |سوکل ماه، سوکل شوش | ? - ? | ? | ? |پسر شیروکدوه | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱ |کوتیرنهونته یکم | | |سوکل ماه | ? - ? |ح۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱۰پ. م | ? |پسر کودوزولوش یکم | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲ |اته مره هلکی | | | | ? - ? | ? | ? |پسر کودوزولوش یکم (؟) | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳ |تته دوم | | |سوکل | ? - ? | ? | ? |برادر اته مره هلکی | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}} |لیله ایرتش | | | | ? - ? | ? | ? |پسر کودوزولوش یکم | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵ |تمتی اگون | | |سوکل ماه، سوکل شوش | ? - ? | ? | ? |پسر کوتیرنهونته یکم | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} |کوتیر شیلههه | | |سوکل ماه، سوکل | ? - ? | ? | ? |پسر تمتی اگون | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |کوک نشورسوم | | |سوکل ایلام، سوکل شوش | ? - ? |پیش از ۱{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}پ. م |پس از ۱{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}پ. م |پسر کوتیر شیلههه | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ |تمتی رپتش | | | | ? - ? | ? | ? |پسر کوتیر شیلههه | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹ |شیموت ورتش دوم | | | | ? - ? | ? | ? |پسر کوک نشورسوم | |- |۸۰ |شیرتوه | | |شاه شوش | ? - ? | ? | ? |پسر کوک نشورسوم | |- |۸۱ |کودوزولوش دوم | | |سوکل ماه، شاه شوش | ? - ? | ? | ? |پسر شیموت ورتش دوم | |- |۸۲ |تن اولی | | |سوکل ماه، سوکل | ? - ? | ? | ? | ? | |- |۸۳ |تمتی هلکی | | |سوکل ماه، سوکل ایلام و سیماشکی و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر تن اولی | |- |۸{{lang|ur|۴}} |کوک نشورچهارم<ref name="Potts, 1999" /> | | |سوکل ماه | ? - ? | ? | ? |پسر تن اولی | |- |۸۵ |کوتیک متلت<ref name="Cameron, 1936" /> | | | | ? - ? |ح۱۵۰۰پ. م | ? |پسر تن اولی | |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان کیدینو،<ref name="Cameron 1998" /> حدود ۱۵۰۰ تو‏ں حدود ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰پ. م''''' |- |۸{{lang|ur|۶}} |کیدینو | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |سده ۱۵پ. م | ? | ? | |- |۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |این شوشینک سونکیر نپیپیر | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? | ? | |- |۸۸ |تن روهوراتیر دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |سده ۱۵پ. م | ? | ? | |- |۸۹ |شله | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? | ? | |- |۹۰ |تمتی اهر | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |ح۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰پ. م | ? | ? |همزمان با کدشمن انلیل یکم شاه کاسی بابل |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان ایگه هلکی،<ref name="Cameron 1998" /> حدود ۱{{lang|ur|۴}}۰۰ تو‏ں حدود ۱۲۰۰ پیش از میلاد''''' |- |۹۱ |پلرایشن یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |ح۱۳۹۰پ. م | ? |پسر ایگه هلکی |همزمان با کوریگلزو یکم شاه کاسی بابل |- |۹۲ |کیدین هوتران یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر پلرایشن یکم | |- |۹۳ |اترکیته دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر ایگه هلکی | |- |۹{{lang|ur|۴}} |هومبان نومنه یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |ح۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰پ. م | ? |پسر اترکیته دوم |همزمان با بورنه بوریش دوم شاه کاسی بابل |- |۹۵ |اونتاش ناپیریشا | |شاه انشان و شوش | ? - ? |ح۱۳{{lang|ur|۴}}۰پ. م | ? |پسر هومبان نومنه یکم | |- |۹{{lang|ur|۶}} |کیدین هوتران دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر اونتش نپیریشه<ref name="ReferenceB" /> | |- |۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |نپیریشه اونتش (یا هومبان اونتش) | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر کیدین هوتران دوم<ref name="ReferenceB" /> | |- |۹۸ |پلرایشن دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? | ? | |- |۹۹ |اونپتر نپیریشه (یا اونپتر هومبان) | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر پلرایشن دوم | |- |۱۰۰ |کیدین هوتران سوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |ح۱۲۲{{lang|ur|۴}}پ. م |ح۱۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}پ. م |پسر پلرایشن دوم |همزمان با انلیل ندین شومی و ادد شومه ایدینه شاهان کاسی بابل<ref name="Vallat, Elam … , 1998" /> |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان شوتروکی،<ref name="Cameron 1998" /> حدود ۱۲۰۰ تو‏ں حدود ۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ پیش از میلاد''''' |- |۱۰۱ |هلوتوش این شوشینک | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |ح۱۲۰۰پ. م | ? | ? | |- |۱۰۲ |شوتروک نهونته یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |پیش از ۱۱۵۸پ. م |پس از ۱۱۵۸پ. م |پسر هلوتوش این شوشینک | |- |۱۰۳ |کوتیرنهونته دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |پیش از ۱۱۵۵پ. م |پس از ۱۱۵۵پ. م |پسر شوتروک نهونته یکم | |- |۱۰{{lang|ur|۴}} |شیلهک این شوشینک یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر کوتیرنونته دوم | |- |۱۰۵ |هوته لوتوش این شوشینک | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |پیش از ۱۱۱۰پ. م |پس از ۱۱۱۰پ. م |پسر کوتیرنهونته دوم | |- |۱۰{{lang|ur|۶}} |شیلهینه همرو لکمر | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |پس از ۱۱۱۰پ. م | ? |پسر شیلهک این شوشینک یکم | |- |۱۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |هومبان نومنه دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |آغاز سده ۱۱پ. م | ? | ? | |- |۱۰۸ |شوتروک نهونته دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |میانه سده ۱۱پ. م | ? |پسر هومبان نومنه دوم | |- |۱۰۹ |شوتور نهونته یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |میانه سده ۱۱پ. م | ? |پسر هومبان نومنه دوم | |- |۱۱۰ |مربیندی اپله اصر | | |"فرزند" ایلام | ? - ? |پیش از ۹۸۳پ. م |پس از ۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸پ. م | ? | |- | ? |اکشیر شیموت | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? | ? | |- | ? |اکشیرنهونته | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? | ? | |- | ? |کره ایندش | | |شاه ایلام | ? - ? | ? | ? | ? | |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان هومبان تهره (نوایلامیان)، حدود ۸۳۰ تو‏ں حدود {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۰ پیش از میلاد''''' |- | |شاه ناشناس ایلام | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |پیش از ۸۲۱پ. م |پس از ۸۲۱پ. م | ? |همزمان با شمشی ادد پنجم شاه آشور |- |۱۱{{lang|ur|۴}} |هومبان تهره یکم | | |شاه ایلام | ? - {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۳پ. م | ? |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۳پ. م | ? | |- |۱۱۵ |هومبان نیکش یکم | | |شاه ایلام | ? - {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۳ پ. م |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |پسر هومبان تهره یکم | |- |۱۱{{lang|ur|۶}} |شوتورنهونته دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - {{lang|ur|۶}}۹۹ پ. م |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |{{lang|ur|۶}}۹۹ پ. م |پسر (خواهرزاده) هومبان نیکش یکم | |- |۱۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |هلوشو این شوشینک | | |شاه انشان و شوش | ? - اکتبر{{lang|ur|۶}}۹۳پ. م |{{lang|ur|۶}}۹۹ پ. م |اکتبر{{lang|ur|۶}}۹۳پ. م |برادر شوتورنهونته دوم | |- |۱۱۸ |کوتیرنهونته سوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ژوئیه{{lang|ur|۶}}۹۲پ. م |اکتبر{{lang|ur|۶}}۹۳پ. م |ژوئیه{{lang|ur|۶}}۹۲پ. م |پسر هلوشو این شوشینک | |- |۱۱۹ |هومبان نومنه سوم | | |شاه انشان و شوش | ? - فوریه{{lang|ur|۶}}۸۸پ. م |ژوئیه{{lang|ur|۶}}۹۲پ. م |فوریه{{lang|ur|۶}}۸۸پ. م |پسر هلوشو این شوشینک | |- |۱۲۰ |هومبان هلتش یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - اکتبر{{lang|ur|۶}}۸۱پ. م |فوریه{{lang|ur|۶}}۸۸پ. م |اکتبر{{lang|ur|۶}}۸۱پ. م |پسر هومبان نومنه سوم(؟) | |- |۱۲۱ |هومبان هلتش دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - سپتامبر{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵پ. م |اکتبر{{lang|ur|۶}}۸۱پ. م |سپتامبر{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵پ. م |پسر هومبان هلتش یکم | |- |۱۲۲ |اورتک این شوشینک | | |شاه انشان و شوش | ? - {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}}۳ پ. م |سپتامبر{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}}۳ پ. م |برادر هومبان هلتش دوم | |- | |تمتی هومبان این شوشینک یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - سپتامبر{{lang|ur|۶}}۵۳پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}}۳ پ. م |سپتامبر{{lang|ur|۶}}۵۳پ. م |برادر اورتک این شوشینک | |- |۱۲{{lang|ur|۴}} |هومبان نیکش دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - {{lang|ur|۶}}۵۱ پ. م |سپتامبر{{lang|ur|۶}}۵۳پ. م |{{lang|ur|۶}}۵۱ پ. م |پسر اورتک این شوشینک | |- |۱۲۵ |تمه ریتو | | |شاه انشان و شوش | ? - پس از {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}/۵پ. م |{{lang|ur|۶}}۵۲ پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۹ پ. م |پسر هومبان هپوئه پسر اورتک این شوشینک | |- |۱۲{{lang|ur|۶}} |آینده بیبی | | |شاه انشان و شوش | ? - پس از ژوئیه{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۸پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۹ پ. م |پس از ژوئیه{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۸پ. م | ? | |- |۱۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |هومبان هلتش سوم | | |شاه انشان و شوش | ? - پس از {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}/۵پ. م |پس از ژوئیه{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۸پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}/۵ پ. م |پسر اته همیندی این شوشینک |از آشوریان شکست خورد و اسیر شد. |- |۱۲۸ |تمه ریتو | | |شاه انشان و شوش | ? - پس از {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}/۵پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |پسر هومبان هپوئه پسر اورتک این شوشینک | |- |۱۲۹ |هومبان نیکش سوم | | |شاه انشان و شوش | ? - پس از {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}/۵پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |پسر اته مره هلکی |شاه رقیب |- |۱۳۰ |اومهولومه | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م | ? |شاه رقیب |- |۱۳۱ |ایندتو این شوشینک چهارم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |پس از پائیز{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}پ. م | ? |شاه رقیب |- |۱۳۲ |هومبان هپوئه | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م | ? |شاه رقیب |- |۱۳۳ |پائه | | |شاه انشان و شوش | ? - پس از {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}/۵پ. م |پائیز{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}پ. م |پس از {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}/۵پ. م | ? |شاه رقیب |- |۱۳{{lang|ur|۴}} |شوتورنهونته سوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |پس از پائیز{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}پ. م | ? |پسر ایندتو این شوشینک چهارم |پس از وی پادشاهی انشان به [[ہخامنشی سلطنت|هخامنشیان]] منتقل شد. اما بازماندگان او تو‏ں زمان [[دارا اول|داریوش بزرگ]] هخامنشی بر شوش فرمان می‌راندند. نگاه کنید به فهرست شاهان ایلام |- |} == جنوبی بادشاہی (تقریبا 2700 تو‏ں 550 ق م تک) == === گونیلا بادشاہی (2350 ق م تو‏ں 2300 ق م) === # [[:fa:هیداریدا|هیداریدا]] (سن 2325 ق م) === [[:fa:مککان|مککان]] بادشاہی (2300 ق م تو‏ں 550 ق م) === # [[:fa:مننوداننو|مننوداننو]] (سن 2300 ق م) === بادشاہی بشیمی (2100 تو‏ں 1900 ق م تک) === # [[:fa:ایلسورابی|ایلسورابی]] (تریخ نامعلوم) # [[:fa:ایبلوم|ایبلوم]] (تریخ نامعلوم) # [[:fa:وراد-ننار|وراد-ننار]] (ار دے شاہ باشو سین دے ہ‏م عصر) # [[:fa:ایر-نانا|ایر-نانا]] (ار دے شاہ ایبی سین دے ہ‏م عصر) # [[:fa:شاه ناشناس|شاه ناشناس]] (1930 ق م) === بادشاہت [[:fa:زبوم|زبوم]] (21 ويں صدی ق م) === # [[:fa:ابومیسار|ابومیسار]] (تریخ نامعلوم) # [[:fa:ابوک-ایو-بانی|ابوک-ایو-بانی]] (تریخ نامعلوم) # نامعلوم بادشاہ (2064 ق م تک) # شہلونی (2064 ق م تو‏ں نامعلوم تریخ) === پارسوماش د‏‏ی بادشاہی (710 تو‏ں 635 ق م تک) === {| class="wikitable" !شاہ ! باپ ! حکمرانی دا دورانیہ ! حکومت دے سال |- | ہخامنش | | | 710 ق م تو‏ں پہلے |- | چشپش اول | ہخامنش | ۲۵ | ح 710 پ۔ م ح 685 پ۔ م |- | کبوجیه یکم | چشپش اک | ۱۵ | ح 685 پ۔ م 660 پ۔ م |- | سائرس I. | کبوجیه یکم | ۲۵ | ح 660 پ۔ م ح 635 پ۔ م |- |} === سلطنت [[:fa:پادشاهی انشان|انشان]] (635 تو‏ں 550 ق م) === {| class="wikitable" !شاہ ! باپ ! حکمرانی دا دورانیہ ! حکومت دے سال |- | [[:fa:چیشپش دوم|چیشپش دوم]] | سائرس I. | 25 سال | تقریبا 635 تو‏ں 610 ق م |- | [[کورش اعظم|سائرس II]] | چشپش اک | 25 سال | 610 تو‏ں 585 ق م وچ |- | کبوجیه دوم | [[کورش اعظم|سائرس II]] | 26 سال | تقریبا 585 تو‏ں 559 ق م |- | [[کورش اعظم|سائرس عظیم]] سائرس III | کبوجیه دوم | 9 سال | تقریبا 559 تو‏ں 550 ق م |} == مغربی بادشاہتاں(2550 تو‏ں 700 ق م تک) == === بادشاہت [[:fa:پرشی|پرشی]] (2550 تو‏ں 1900 ق م) === == شمال مغربی بادشاہت (2550 تو‏ں 521 ق م) == === ریاست گوندی (2550 تو‏ں 2100 ق م تک) === === لولوبی (قبیلے) د‏‏ی بادشاہی (2400 تو‏ں 650 ق م تک) === # اممشکوش (از حدود ۲{{lang|ur|۴}}۰۰ تو‏ں حدود ۲{{lang|ur|۴}}۰۰ پیش از میلاد) # آنوبانی‌نی (حدود ۲۳۵۰ پیش از میلاد) # ساتونی (حدود ۲۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ پیش از میلاد) # ایریب (حدود ۲۰۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پیش از میلاد) # دآریآنام (حدود ۲۰۰۰ پیش از میلاد) # اک کی # تار...دونی (فرند اک کی) # نور آداد (از ۸۸۱ تو‏ں ۸۸۰ پیش از میلاد) # زابینی (حدود ۸۸۱ پیش از میلاد) # هوبآییآ (حدود ۸۳۰ پیش از میلاد) # دآبآ (حدود {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱۵ پیش از میلاد) # لارکوتلا (حدود {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵ پیش از میلاد) === سلطنت گلزان (900 تو‏ں 820 ق م) === # نامعلوم بادشاہ (883 تو‏ں 880 ق م تک) # [[:fa:اسآاو|اسآاو]] (850 ق م) # اپود (834 تو‏ں 827 ق م) === [[:fa:اورارتو|اورارتو]]<nowiki/>کی بادشاہی (860-585 ق م) === # [[:fa:آرام|آرام]] (858 تو‏ں 844 ق م) # لوٹپیری (844 تو‏ں 834 ق م تک) # سردوری اول (834 تو‏ں 828 ق م) # اشپوینی (825 تو‏ں 810 ق م) # مینو (810 تو‏ں 785 ق م) # ارگشتی اول (785 تو‏ں 753 ق م) # سردوری دوم (753-735 ق م) # پہلے سردار (735-714 ق م) # ارگشتی دوم (714 تو‏ں 680 ق م) # دوسرے چیف (680-639 ق م) # سردوری سوم (639-635 ق م) # اریمنا (635 تو‏ں 629 ق م) # تیسرا سربراہ (629-615 ق م) # سردوری چہارم (615-595 ق م) # چوتھا سردار (595-585 ق م) === [[:fa:منائیان|منائیان]]<nowiki/>کی بادشاہی (850 تو‏ں 611 ق م) === # ایرانزو (سن 728 ق م) # [[:fa:آزرا|آزرا]] (ولد ایرانزو) # اولسونو (بیٹا ایرانزو) # اخساری (ولد ایرانزو) # اوہ الکی (بیٹا اخساری) # [[:fa:اریسی‌نی|اریسی‌نی]] (ولد الکی دا بیٹا) === [[ماد|ماد بادشاہی]] (700 تو‏ں 550 ق م تک) === {| class="wikitable" !شاہ ! حکمرانی دا دورانیہ ! حکومت دے سال ! نوٹ |- | دَیاکّو | 22 سال | تقریبا 700 تو‏ں 678 ق م | حکومت تو‏ں پہلے ، اوہ اپنے دس کدخودہ وچ سی ، جو لوکاں وچ انصاف کردا سی۔ذریعہ ذرائع دے مطابق ، اوہ ایران دا پہلا بادشاہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ |- | کیشتری / فریورٹش | 53 سال | تقریبا 678 تو‏ں 625 ق م | اوہ مادیاں دا دوسرا بادشاہ تے ڈیاکو دا بیٹا سی ، جو اسوری دے نال جنگ وچ گیا سی ، لیکن اس د‏ی فوج اس دا مقابلہ نئيں کر سک‏‏ی تے بالآخر اوہ ماریا گیا۔ |- | ہووخشتره | 40 سال | 625 تو‏ں 585 ق م | اوہ تیسرا میڈیائی بادشاہ سی جس نے بابل دے باشندےآں دے نال اتحاد کيتا ، اشام دے نال جنگ وچ جانا تے اس رہتل نو‏‏ں ختم کيتا۔ در حقیقت ، اسور دے حکمران ، جس نے مزاحمت نو‏‏ں نئيں دیکھیا ، اس نے اپنے آپ نو‏‏ں تے اس دے اہل خانہ نو‏‏ں اگ وچ جلا دتا۔ اوہ لیڈیا دے نال جنگ وچ گیا ، تے جدو‏ں [[سورج گرہن|سورج غروب]] ہويا تاں دونے لشکراں نے اسنو‏ں خدا دا قہر سمجھیا ، جنگ ختم کردتی ، تے صلح کرلئی- ہور برآں ، لیڈی حکمران نے اپنی بیٹی د‏‏ی شادی استوٹوگو تو‏ں کردتی تاکہ امن نو‏‏ں ہور ہ‏‏م آہنگ بنایا جاسک‏‏ے۔ |- | ایشوویگو | 35 سال | 585 تو‏ں 550 ق م | یونانی لوک اس [[کورش اعظم|کو آسٹیج کہندے نيں ، اس دے دور حکومت وچ سائرس دوم]] چلا گیا تے اشٹوویگو اس دے نال جنگ کرنے گئے۔ لیکن میڈیس د‏‏ی فوج نے اسنو‏ں سائرس د‏‏ی فوج دے حوالے کردتا۔ فیر سائرس نے ہمدان (ہیگمتینہ) اُتے فتح حاصل کيتی تے بہت دولت حاصل کيتی۔ |} == [[ہخامنشی سلطنت|هخامنشیان]] (۵۵۹ تو‏ں ۳۳۰ ق م) == سائرس عظیم دے اقتدار دے آغاز دے نال ہی ، فارس د‏‏ی سلطنت دا آغاز ہويا ، جو دنیا د‏‏ی پہلی تے سب تو‏ں وڈی سلطنت اے {| class="wikitable" ! colspan="2" |نام دیهیمی !اصل نام !تصویر !لقب !پیدائش-موت !آغاز شاہی !احتتام شاہی !رشتہ !یاداشت |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان هخامنشی، ۵۵۹ ۰ تا. ۳۳۰ ق م'''''' |- |۱۳۹ |[[کورش اعظم|کوروش بزرگ]] | | [[فائل:Olympic Park Cyrus-3.jpg|80px]] |شاه انشان، شاه پارس، شاه ماد، شاه بابل، شاه سومر و اکد و چهارگوشه جهان |{{lang|ur|۶}}۰۰ پ. م - ۵۳۰ پ. م |۵۵۹ پ. م |۵۳۰ پ. م |پسر کمبوجیه یکم شاه انشان و ماندانه دختر آستیاگ شاه ماد |در نبرد با ماساگت‌ها کشته شد. البته بنابر روایت هرودوت که چندان هم معتبر نیست و خود هرودت هم دراین باره توضیحات داده |- |۱{{lang|ur|۴}}۰ |کمبوجیه دوم | | |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - ۵۲۱ پ. م |۵۳۰ پ. م |۵۲۲ پ. م |پسر کورش بزرگ | |- |۱{{lang|ur|۴}}۱ |بردتا |تنوشیر | |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - ۵۲۲ پ. م |۵۲۲ پ. م |۵۲۲ پ. م |پسر کورش بزرگ |به دست بزرگان پارسی کشته شد. |- |۱{{lang|ur|۴}}۲ |[[دارا اول|داریوش بزرگ]] |آرشام | [[فائل:Darius.jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه |۵۵۰ پ. م - {{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|۶}} پ. م |۵۲۲ پ. م |{{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|۶}} پ. م |داماد [[کورش اعظم|کوروش بزرگ]]{{Break}}<br />پسر [[گشتاسپ]] پسر آرشام پسر آریارمنه پسر چیش پیش | |- |۱{{lang|ur|۴}}۳ |[[خشیارشا اول|خشایارشا]] | | [[فائل:Relief of Xerxes at Doorway of his Palace, Persepolis, Iran.jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه، شاه شاهان |۵۱۹ پ. م - {{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}۵ پ. م |{{lang|ur|۴}}۸۵ پ. م |{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}۵ پ. م |پسر [[دارا اول|داریوش بزرگ]] و آتوسا دختر [[کورش اعظم|کورش بزرگ]] |به دست اردوان رئیس گارد پادشاه کشته شد. |- |۱{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}} |[[اردشیر اول|اردشیر یکم]] | | [[فائل:Tomb ascribed to Artaxerxes I.jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - {{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}} پ. م |{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}۵ پ. م |{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}} پ. م |پسر [[خشیارشا اول|خشایارشای یکم]] | |- |۱{{lang|ur|۴}}۵ |خشایارشای دوم |اردشیر | |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - {{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}} پ. م |{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}} پ. م |{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}} پ. م |پسر [[اردشیر اول|اردشیر یکم]] |به دست سغدیان کشته شد. |- |۱{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}} | ? |سغدیان | |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - {{lang|ur|۴}}۲۳ پ. م |{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}} پ. م |{{lang|ur|۴}}۲۳ پ. م |پسر اردشیریکم |به دست [[دارا دوم|داریوش دوم]] کشته شد. |- |۱{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |[[دارا دوم|داریوش دوم]] |وهوکه | [[فائل:Tomb of Darius II.jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - {{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|۴}} پ. م |{{lang|ur|۴}}۲۳ پ. م |{{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|۴}} پ. م |پسر [[اردشیر اول|اردشیریکم]] | |- |۱{{lang|ur|۴}}۸ |اردشیر دوم |ارشک || [[فائل:20101229 Artaxerxes III tomb Persepolis Iran.jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه |{{lang|ur|۴}}۳{{lang|ur|۶}} پ. م - ۳۵۸ پ. م |{{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|۴}} پ. م |۳۵۸ پ. م |پسر [[دارا دوم|داریوش دوم]] | |- |۱{{lang|ur|۴}}۹ |اردشیر سوم |وهوکه | [[فائل:Persepolis Artaxerxes III tomb.jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - ۳۳۸ پ. م |۳۵۸ پ. م |۳۳۸ پ. م |پسر [[اردشیر دوم]] |به دست باگواس کشته شد. |- |۱۵۰ |اردشیر چهارم |آرش | |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - ۳۳{{lang|ur|۶}} پ. م |۳۳۸ پ. م |۳۳{{lang|ur|۶}} پ. م |پسر اردشیر سوم |به دست باگواس کشته شد. |- |۱۵۱ |[[دارا سوم|داریوش سوم]] |اردشاد | [[فائل:Meister der Alexanderschlacht 003.jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه |۳۸۰ پ. م - ۳۳۰ پ. م |۳۳{{lang|ur|۶}} پ. م |۳۳۰ پ. م |پسر آرشام پسر گستهم پسر [[دارا دوم|داریوش دوم]] |به دست اردشیر پنجم کشته شد. |- |۱۵۲ |اردشیر پنجم |بسوس | [[فائل:The punishment of Bessus by Andre Castaigne (1898-1899).jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - ۳۲۹ پ. م |۳۳۰ پ. م |۳۲۹ پ. م |احتمالاً از بازماندگان اردشیردوم |به دست [[سکندر اعظم|اسکندر مقدونی]] کشته شد. |- |} == [[سلوقی سلطنت]] (از ۳۲{{lang|ur|۴}}تا ۲{{lang|ur|۴}}۹ ق م) == # سیلیوکس I (305 تو‏ں 280 ق م تک) # اینٹیوکس اول (280 تو‏ں 261 ق م تک) # اینٹیوکس دوم (261-246 ق م) === فرترکہ (300 ق م تو‏ں 200 ق م) === # بگداد اول # وَهبَرز (وَهوبَرز) # اردشیر اول # وادفَرَداد یکم # وادفَرَداد دوم # گمنام بادشاہ * * == [[اشکانی سلطنت|اشکانیان]] (۲۵۰ق م تو‏ں ۲۲{{lang|ur|۶}}عیسوی) == توضیح: '''ح''' علامت اختصاری '''حدود''' است. * [[ارشک]] ''(اشک یکم)'' (ح۲۵۰- ح۲{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م) * [[تیرداد یکم]] ''(اشک دوم)'' (ح۲{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}- ح۲۱۱ پ. م) * [[اَردوان یکم]] ''(اشک سوم)'' (ح۲۱۱- ح۱۹۱ پ. م) * [[فریاپت]] ''(اشک چهارم)'' (ح۱۹۱- ح۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} پ. م) * [[فرهاد یکم]] ''(اشک پنجم)'' (ح۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}- ح۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱ پ. م) * [[مهرداد یکم]] ''(اشک ششم)'' (ح۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱- ح۱۳۸ یا۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م) * [[فرهاد دوم]] ''(اشک هفتم)'' (ح۱۳۸ یا ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}- ح۱۲۸ پ. م) * [[اردوان دوم]] ''(اشک هشتم)'' (ح۱۲۸- ح۱۲۳ پ. م) * [[مهرداد دوم]] ''(اشک نهم)'' (ح۱۲۳–۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م) ** [[گودرز نخست]] (۹۱–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸؟) ** [[اُرُد نخست]] ({{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ - ؟) * [[سیناتروک]] ''(اشک دهم)'' ({{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} یا {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ یا {{lang|ur|۶}}۹ پ. م) * [[فرهاد سوم]] ''(اشک یازدهم)'' ({{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ یا {{lang|ur|۶}}۹–۵۸ یا ۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م) * [[مهرداد سوم]] ''(اشک دوازدهم)'' (۵۸ یا ۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۵{{lang|ur|۶}} پ. م) * [[اُرد دوم]] ''(اشک سیزدهم)'' (ح۵{{lang|ur|۶}}–۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} یا ۳{{lang|ur|۶}} پ. م) * [[فرهاد چهارم]] ''(اشک چهاردهم)'' (ح۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۲ پ. م) ** [[تیرداد دوم]] (۳۲ - ح۳۰ پ. م) * [[فرهاد پنجم]] یا (فرهادک) ''(اشک پانزدهم)'' (۲ پ. م- {{lang|ur|۴}} م) ** ملکه [[موزا (ملکه)|موزا]] (۲ پ. م- {{lang|ur|۴}} م) همراه با پسرش فرهاد پنجم * [[اُرد سوم]] ''(اشک شانزدهم)'' ({{lang|ur|۴}}–{{lang|ur|۶}} یا {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} م) * [[بهنام یکم]] ''(اشک هفدهم)'' ({{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} یا ۸–۱۲ م) * [[اردوان سوم]] ''(اشک هیجدهم)'' (۱۲–۳۹ یا {{lang|ur|۴}}۰ م) ** [[تیرداد سوم]] (ح۳{{lang|ur|۶}} م) * [[وردان (اشکانی)|وردان]] ''(اشک نوزدهم)'' (۳۹ یا {{lang|ur|۴}}۰–{{lang|ur|۴}}۵ م) * [[گودرز دوم]] ''(اشک بیستم)'' ({{lang|ur|۴}}۱–{{lang|ur|۴}}۵ م) * [[بهنام دوم]] ''(اشک بیست و یکم)'' (۵۱ م) * [[بلاش یکم]] ''(اشک بیست و دوم)'' (۵۱–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} یا {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ م) * [[پاکور]] ''(اشک بیست و سوم)'' ({{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸–۱۰۸ یا ۱۱۰ م) ** [[اردوان چهارم]] (۱۰۸–۱۱۰ م) * [[خسرو (اشکانی)|خسرو]] ''(اشک بیست و چهارم)'' (ح۱۱۰–۱۲۸ یا ۱۲۹ م) * [[بلاش دوم]] ''(اشک بیست و پنجم)'' (۱۲۸ یا ۱۲۹–۱{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} م) ** [[مهرداد چهارم (اشکانی)|مهرداد چهارم]] (۱۲۸؟ یا ۱۲۹؟ - ۱{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}؟ م) * [[بلاش سوم]] ''(اشک بیست و ششم)'' (۱{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۱۹۱ م) * [[بلاش چهارم]] ''(اشک بیست و هفتم)'' (۱۹۱–۲۰۸ م) * [[بلاش پنجم]] ''(اشک بیست و هشتم)'' (۲۰۸- ح۲۱{{lang|ur|۶}} م) * [[اردوان پنجم]] ''(اشک بیست و نهم)'' (ح۲۱{{lang|ur|۶}}–۲۲{{lang|ur|۶}} م) * [[بلاش ششم]] * [[اردوازد]] {| class="wikitable" width="۹۰٪" ! width="۲۰٪" |نام ! width="{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٪" | تصویر ! width="۱۵٪" | حکمرانی کيت‏ی مدت ! width="۱۲٪" | جد ! width="۳۰٪" | روداد |- | ارشک ''(پہلا اشک)'' | align="center" |[[فائل:Pdc 24586.jpg|150px]] | align="center" | 250 تو‏ں 247 ق م. | align="center" | فریاپد | align="center" | [[سلطنت اشکانیان|پارتھیان خاندان دا]] قیام |- | تیرداد اول''(دوسرا اشک)'' | align="center" |[[فائل:Pdc 24587.jpg|150px]] | align="center" | 247 تو‏ں 211 ق م. | align="center" | فریپائڈ ، ارشک دا بھائی | align="center" | دے الحاق [[گرگان|Gorgan]] ، بادشاہ دے نال اتحاد دے Diodotus [[باختر|مغرب]] د‏‏ی شکست Seleucus II، دے بادشاہ [[سلوقی سلطنت|شام دا]] |- | اردون ''اول (تیسرا اشک)'' | align="center" | | align="center" | 211 تو‏ں 191 ق م. | align="center" | ترداد اول | align="center" | مادیاں دے خلاف مہم ، اینٹیوکس III دے نال جنگ تے پِچھے ہٹنا ، اینٹیوکس د‏‏ی فوج دے ذریعہ اناہیٹا دے ہیکل نو‏‏ں لُٹنا |- | فریاپت''(چوتھا اشک)'' | align="center" | | align="center" | سن 191 تو‏ں 176 ق م. | align="center" | اردوان یکم | align="center" | امن |- | فرہاد ''اول (پنجواں اشک)'' | align="center" |[[فائل:Phraates I.jpg|150px]] | align="center" | 176 تو‏ں 171 ق م. | align="center" | فریاپت | align="center" | کھارکیف دے شہر تپورستان د‏‏ی فتح |- | مہرداد ''اول (چھٹا اشک)'' | align="center" | | align="center" | 171-1377 م. | align="center" | فریاپ ، فرہاد اول دا بھائی۔ | align="center" | [[سلطنت اشکانیان|پارتھیان]] خاندان دے پھیلاؤ تے طاقت ، ڈیمٹریriس دوم دے نال جنگ تے دیمیتریئس د‏‏ی قید |- | فرہاد دوم ''(ساتواں اشک)'' | align="center" | | align="center" | 137–138 تو‏ں 128 ق م. | align="center" | مہرداد اول | align="center" | اٹیکس دتی گریٹ دے نال جنگ تے اس د‏ی شکست ، اٹیکس عظیم دا دوبارہ حملہ تے اٹیکس د‏‏ی شکست و قتال ، سیلیوسیڈ ریاست دا زوال |- | اردون دوم ''(اٹھويں اشک)'' | align="center" | | align="center" | 128 تو‏ں 123 ق م. | align="center" | فریاپٹ ، فرہاد دوم دے چچا | align="center" | [[یوہژی|یوحچی]] لوکاں دے نال جنگ تے اردون دے زخمی تے موت |- | مہرداد دوم یا مہرداد کبیر ''(نويں اشک)'' | align="center" | | align="center" | 123 تو‏ں 87 ق م. | align="center" | | align="center" | [[سلطنت اشکانیان|ایرانی امور دا پرتھائی]] خاندان دا اختیار ، آرڈر تے تنظیم |- | گڈارز I | align="center" | | align="center" | 95 تو‏ں 90 ق م. | align="center" | | align="center" | گڈارز بغاوت تے اس دا مختصر دور |- | اُرُد یکم | align="center" | | align="center" | 90 تو‏ں 80 ق م. | align="center" | مہرداد دوم | align="center" | گارڈز اول د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ، [[حران|ہاران د‏‏ی جنگ وچ رومی فوج دا کرشنگ]] |- | سیناٹروک ''(دسويں اشک)'' | align="center" | | align="center" | 76 یا 75 تو‏ں 70 ق م. | align="center" | فرہاد دوم دا بھائی مہرداد اول | align="center" | [[آذربائیجان (ایران)|آذربائیجان دی]] فتح تے آرمینیائی دجلہ [[دریائے فرات|فرات دی]] لُٹ مار |} === ایلمائی (147 ق م تو‏ں 25 عیسوی) === وضاحت: ایچ تقریبا اک مخفف ا‏‏ے۔ # کامناسکارس I - میگاس سٹر (147-145 ق م) م) # کامناسکیروس دوم۔ نیکوفرس (145–139 ق م) م) # ایکونوپیس (139-138 صفحہ) م) # تیکرانیس(138-132 ق م) م) # داریوس (129 ق م) م) # کامناسکارس III تے ملکہ انزاز (82-76 ق م) م) # کامناسکیارس چہارم (-4 73--46 ق م) م) # کامینسکرس پنجم (46-28 ق م) م) # کامناسکر چھٹا (21 بجے شام) م - 1 م) # کامناسکارس VII (1&nbsp;m – 15&nbsp;m) # کامناسکیئرس ہشتم (15 میٹر - 25 م) === فارس دے بادشاہ (230 ق م تو‏ں 210 ء) === وضاحت: ایچ تقریبا اک مخفف ا‏‏ے۔ توضیح: ح علامت اختصاری حدود است. {| class="wikitable" ! colspan="2" |نام !تریخ !سکه !خویشاوندی با شاه پیشین !Note |- |۱ |دارایان یکم |سال‌های پایانی قرن دوم پیش از میلاد |[[فائل:KINGS of PERSIS. Dārēv (Darios) I. 2nd century BC.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Dārēv (Darios) I. 2nd century BC]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان. |- |۲ |وادفرداد سوم |سده اول پیش از میلاد |[[فائل:KINGS of PERSIS. Autophradates (Vadfradad) III. Early 1st century BC.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Autophradates (Vadfradad) III. Early 1st century BC]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان. |- |۳ |دارایان دوم |سده اول پیش از میلاد |[[فائل:Drachma Darius II.jpg|پیوند=[[:en:File:Drachma Darius II]].jpg|80x80px]] |پسر وادفرداد سوم |دست‌نشانده اشکانیان. جمله نوشته شده بر روی سکه: ''d’ryw mlk brh wtprdt mlk؛ دارایان شاه، پسر وادفرداد شاه'' |- |{{lang|ur|۴}} |اردشیر دوم |سده اول پیش از میلاد |[[فائل:KINGS of PERSIS. Ardaxšir (Artaxerxes) II. 1st century BC.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Ardaxšir (Artaxerxes) II. 1st century BC]].jpg|80x80px]] |پسر دارایان دوم |دست‌نشانده اشکانیان. توسط برادرش وهشیر یکم کشته شد |- |۵ |وهشیر یکم |سده اول پیش از میلاد |[[فائل:KINGS of PERSIS. Vahšīr (Oxathres). 1st century BC – 1st century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Vahšīr (Oxathres). 1st century BC – 1st century AD]].jpg|80x80px]] |پسر دارایان دوم |دست‌نشانده اشکانیان |- |{{lang|ur|۶}} |پاکور یکم |سده اول میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Pakōr (Pakor) I. 1st century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Pakōr (Pakor) I. 1st century AD]].jpg|80x80px]] |پسر وهشیر یکم |دست‌نشانده اشکانیان |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |پاکور دوم |سده اول میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Pakōr (Pakor) II. 1st century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Pakōr (Pakor) II. 1st century AD]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان |- |۸ |نامبد |سده اول میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Nambed (Namopat). 1st century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Nambed (Namopat). 1st century AD]].jpg|80x80px]] |پسر اردشیر دوم |دست‌نشانده اشکانیان |- |۹ |نپاد |سده اول میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Napād (Kapat). 1st century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Napād (Kapat). 1st century AD]].jpg|80x80px]] |پسر نامبد |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱۰ |ناشناس |سده اول میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Uncertain king II. 1st century BC – 1st century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Uncertain king II. 1st century BC – 1st century AD]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱۱ |وادفرداد چهارم |سده دوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Vādfradād (Autophradates) IV. 1st century BC.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Vādfradād (Autophradates) IV. 1st century BC]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱۲ |منچهر (منوچهر) یکم |سده دوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Manuchtir (Manchihr) I. Early-mid 2nd century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Manuchtir (Manchihr) I. Early-mid 2nd century AD]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱۳ |اردشیر سوم |سده دوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Ardaxšir (Artaxerxes) III. 1st-2nd century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Ardaxšir (Artaxerxes) III. 1st-2nd century AD]].jpg|80x80px]] |پسر منچهر یکم |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱{{lang|ur|۴}} |منچهر دوم |سده دوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Manuchtir (Manchihr) II. Mid 2nd century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Manuchtir (Manchihr) II. Mid 2nd century AD]].jpg|80x80px]] |پسر اردشیر سوم |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱۵ |نامشخص. احتمالاً پاکور سوم |سده دوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Uncertain king III. 2nd century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Uncertain king III. 2nd century AD]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱{{lang|ur|۶}} |منچهر (منوچهر) سوم |سده دوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Manuchtir (Manchihr) III. Mid-late 2nd century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Manuchtir (Manchihr) III. Mid-late 2nd century AD]].jpg|80x80px]] |پسر منچهر دوم |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |اردشیر چهارم |سده دوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Ardaxšir (Artaxerxes) IV. Late 2nd – early 3rd century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Ardaxšir (Artaxerxes) IV. Late 2nd – early 3rd century AD]].jpg|80x80px]] |پسر منچهر سوم |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱۸ |وهشیر دوم |۲۰{{lang|ur|۶}}–۲۱۰ میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Oxathres (Vahsir) II. Late 1st century BC.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Oxathres (Vahsir) II. Late 1st century BC]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان. آخرین شاه دودمان بازرنگی |- |۱۹ |[[شاپور پسر بابک|شاپور]] |سده سوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Shapur. Circa 200-212 AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Shapur. Circa 200-212 AD]].jpg|80x80px]] |برادر اردشیر یکم ساسانی |دست‌نشانده اشکانیان |- |۲۰ |اردشیر پنجم (اردشیر یکم ساسانی) |سده سوم میلادی |[[فائل:SASANIAN KINGS. Ardashir I. As King of Persis, AD 205-6-223-4.jpg|پیوند=[[:en:File:SASANIAN KINGS. Ardashir I. As King of Persis, AD 205-6-223-4]].jpg|80x80px]] |نخستین شاهنشاه ایران از دودمان ساسانی |دست‌نشانده اشکانیان |} === میشان بادشاہی (127 ق م تو‏ں 222 ء تک) === وضاحت: ایچ تقریبا اک مخفف ا‏‏ے۔ # ہیسپاؤینس (127–124 ق م) م) # اپوڈاکس (110–104 ق م) م) # تیراوس اول (95-89 ق م) م) # ہپوکریٹس دتی مطلق العنان نائکروفس (81–80 ق م) م) # تیراوسس دوم (-4-4۔-49 ق م) م) # آرٹ باز (49-48 ق م) م) # اتمبلوس اول (47۔24 ق م) م) # تھیونیئس اول (19–18 ق م) م) # اتمبلوس II (18 بجے م- ۹ م) # ابنرگاؤس اول (10۔23) # اورباس اول (19–19 ء) # اتمبلوس سوم (37–45 ء) # تھیونیئسس دوم (46۔ 467 ء) # تھیونیئس III (52-53 AD) # اتمبلوس چہارم (54–65 ء) # اتمبلوس پنجم (65–74 ء) # اورباس دوم (73–80 ء) # پاکور (80-102 ء) # اتمبلوس VI (102-106 AD) # تھیونیئس چہارم (110-113 AD) # اتمبلوس ہشتم (114-117ع) # مہرداد (131-151 ء) # اورباس دوم (151-165 ء) # ابنرگاؤس دوم (165–180 ء) # اتمبیلس ہشتم (180–195 ء) # میگا (195–210 AD) # ابنرگاؤس III (210–222 AD) {| class="wikitable" !شماره !نام پادشاه !دوران حکومت (میلادی) !یادداشت ها |- |۱ |[[اردشیر بابکاں (اول)|اردشیر بابکان]] |۲۲{{lang|ur|۴}}–۲{{lang|ur|۴}}۳ |او در نبرد هرمزگان توانست اردوان پنچم را بکشد و حکومت اشکانی را برچیند. او سپاه جاویدان را دوباره احیا کرد. |- |۲ |[[شاہپور اول|شاپور یکم]] |۳/۲{{lang|ur|۴}}۲–۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲ |او به جنگ با والریانوس، امپراتور روم رفت و وی را شکست داد و اسیر کرد. او از [[مانی]] حمایت می کرد و همین مسئله باعث مخالفت روحانیون زرتشتی با او شد. |- |۳ |[[ہرمز اول|هرمز یکم]] |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲–۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳ | |- |{{lang|ur|۴}} |[[بہرام اول|بهرام یکم]] |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳–۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} |او منی را کشت و از دروازه جندی شاپور کرد. |- |۵ |[[بہرام دوم|بهرام دوم]] |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}–۲۹۳ | |- |{{lang|ur|۶}} |[[بہرام سوم|بهرام سوم]] |۲۹۳ | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |[[نرسی]] |۲۹۳–۳۰۲ |او از رومیان شکست خورد و عهدنامه نصیبین بسته شد که به واسطه آن پنج شهر در ساحل راست دجله به رومیان واگذار شد. |- |۸ |[[ہرمز دوم|هرمز دوم]] |۳۰۲–۳۱۰ | |- |۹ |[[آذر نرسہ|آذرنرسی]] |۳۱۰ | |- |۱۰ |شاپور دوم (ذوالاکتاف) |۳۱۰–۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹ |او به اعراب بحرین حمله کرد و آنها را شکست داد و دستور داد کتف های اسیران را سوراخ کنند و از میان آنها ریسمان رد کنند. |- |۱۱ |اردشیر دوم |۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹–۳۸۳ | |- |۱۲ |شاپور سوم |۳۸۳–۳۸۸ | |- |۱۳ |بهرام چهارم |۳۸۸–۳۹۹ | |- |۱{{lang|ur|۴}} |یزدگرد یکم |۳۹۹–{{lang|ur|۴}}۲۱ | |- |۱۵ |[[بہرام گور|بهرام پنجم]] (بهرام گور) |{{lang|ur|۴}}۲۱–{{lang|ur|۴}}۳۹ |عشق بازی ها و شکارهای او معروف است. |- |۱{{lang|ur|۶}} |یزدگرد دوم |{{lang|ur|۴}}۳۹–{{lang|ur|۴}}۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} | |- |۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |هرمز سوم |{{lang|ur|۴}}۵۹–{{lang|ur|۴}}۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} | |- |۱۸ |پیروز یکم |{{lang|ur|۴}}۵۸–{{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|۴}} | |- |۱۹ |بلاش |{{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|۴}}–{{lang|ur|۴}}۸۸ | |- |۲۰ |[[قباد|قباد یکم]] |{{lang|ur|۴}}۸۸–{{lang|ur|۴}}۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |او ابتدا تصمیم گرفت از قدرت نجبا و روحانیون بکاهد، برای همین با [[مزدک]] متحد و از او حمایت کرد. |- |۲۱ |جاماسب |{{lang|ur|۴}}۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–{{lang|ur|۴}}۹۹ |پس از آن که قباد با مزدک متحد شد، روحانیون و نجبا قباد را از سلطنت برکنار کردند و جاماسب را بر تخت نشاندند و قباد را به زندان فراموشی فرستادند و حبس کردند. |- |۲۰ |[[قباد|قباد یکم]] (پادشاهی مجدد) |{{lang|ur|۴}}۹۹–۵۳۱ |پس از این قباد با بستن حیله ای از زندان گریخت و به نزد هیاطله پناهنده شد و به کمک او به ایران بازگشت و دوباره پادشاه شد. |- |۲۲ |[[خسرو اول|خسرو یکم]] (خسرو انوشیروان) |۵۳۱–۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹ |او که با مزدکیان مخالفت داشت، آنان را به وضع فجیعی کشت. |- |۲۳ |هرمز چهارم (ترک‌زاد) |۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹–۵۹۰ | |- |۲{{lang|ur|۴}} |بهرام ششم (بهرام چوبین) |۵۹۰–۵۹۱ |او یکی از سرداران [[خسرو پرویز]] بود که بر او شورید و پادشاه ایران شد. |- |۲۵ |[[خسرو پرویز|خسرو دوم]] (خسرو پرویز) |۵۹۱–{{lang|ur|۶}}۲۸ |وقتی که بهرام چوبین بر او شورید، نتوانست مقاومت کند و به امپراتور روم، موریس پناهنده شد و با دختر وی ازدواج، مریم، ازدواج کرد و با کمک سپاهیان رومی به ایران بازگشت و سلطنت را پس گرفت. |- |۲{{lang|ur|۶}} |قباد دوم (شیرویه) |{{lang|ur|۶}}۲۸ | |- |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |اردشیر سوم |{{lang|ur|۶}}۲۸–{{lang|ur|۶}}۳۰ | |- |۲۸ |شهربراز |{{lang|ur|۶}}۳۰ | |- |۲۹ |خسرو سوم |{{lang|ur|۶}}۳۰ | |- |۳۰ |جوانشیر |{{lang|ur|۶}}۳۰ | |- |۳۱ |[[بوران دخت|پوراندخت]] |{{lang|ur|۶}}۳۰–{{lang|ur|۶}}۳۱ | |- |۳۲ |گشتاسب بنده |{{lang|ur|۶}}۳۱ | |- |۳۳ |آزرمی دخت |{{lang|ur|۶}}۳۱ | |- |۳{{lang|ur|۴}} |هرمز پنجم |{{lang|ur|۶}}۳۱ | |- |۳۵ |خسرو چهارم |{{lang|ur|۶}}۳۱ | |- |۳{{lang|ur|۶}} |پیروز دوم |{{lang|ur|۶}}۳۱ | |- |۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |خسرو پنجم |{{lang|ur|۶}}۳۱ | |- |۳۸ |[[یزدگرد سوم]] |{{lang|ur|۶}}۳۲–{{lang|ur|۶}}۵۱ |آخرین پادشاه ساسانی، در [[جنگ قادسیہ|جنگ]] [[جنگ قادسیہ|قادسیه]] تیسفون را از دست داد و در سال ۳۱ هجری توسط یک آسیابان در مرو کشته شد. |} == خلفائے راشدین({{lang|ur|۶}}۳۲ تو‏ں {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}}۱ ء) == {| class="wikitable table" !نمبر ! خلیفہ دا نام ! زندگی دا دور (AD) ! حکومت دا دورانیہ (م ع) |- | 1 | [[ابوبکر صدیق|ابوبکر]] | 573–634 | 632–634 |- | ۲ | [[عمر بن خطاب]] | 586–644 | 634–644 |- | 3 | [[عثمان بن عفان]] | 576–656 | 644 – 656 |- | 4 | [[علی ابن ابی طالب]] | 600 – 661 | 656 – 661 |} ایران اُتے انہاں دا اقتدار 651 وچ مسلماناں دے ذریعہ ایران اُتے فتح دے بعد شروع ہويا تے امویاں دے اقتدار وچ آنے دے نال ہی اس دا خاتمہ ہويا۔ == [[بنو امیہ|اموی خلفاء]] (662 تو‏ں 750 ء) == [[فائل:اموی سلطنت.png|thumb|550px|اموی سلطنت]] {| align="center" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" width=" ٪" ! style="background:#efefef;" | ! style="background:#efefef;" | خلیفہ ! style="background:#efefef;" width="15%" | زندگی ! style="background:#efefef;" width="15%" | خودمختاری |- | width="10%" | 1 | valign="top" width="12%" | [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ ابن ابی سفیان]] | valign="top" width="8%" | 606–680 | valign="top" width="8%" | 662–680 |- | width="10%" | ۲ | valign="top" width="32%" | [[یزید بن معاویہ]] | valign="top" width="8%" | 646–684 | valign="top" width="8%" | 680–684 |- | width="10%" | 3 | valign="top" width="32%" | [[معاویہ بن یزید]] | valign="top" width="8%" | 664–684 | valign="top" width="8%" | 684–684 |- | width="30%" | 4 | valign="top" width="32%" | [[مروان بن حکم|مروان ابن الحکم]] | valign="top" width="8%" | . . . . -685 | valign="top" width="8%" | 684–685 |- | width="30%" | 5 | valign="top" width="32%" | [[عبد الملک بن مروان]] | valign="top" width="8%" | 647–705 | valign="top" width="8%" | 685–705 |- | width="30%" | 6 | valign="top" width="32%" | [[ولید بن عبد الملک]] | valign="top" width="8%" | . . . . -715 | valign="top" width="8%" | 705–715 |- | width="30%" | 7 | valign="top" width="32%" | [[سلیمان بن عبدالملک|سلیمان بن عبد الملک]] | valign="top" width="8%" | . . . . -718 | valign="top" width="8%" | 689–718 |- | width="30%" | 8 | valign="top" width="32%" | [[عمر بن عبد العزیز]] | valign="top" width="8%" | 681–720 | valign="top" width="8%" | 718–720 |- | width="30%" | 9 | valign="top" width="32%" | [[یزید بن عبدالملک|یزید بن عبد الملک]] | valign="top" width="8%" | 691–724 | valign="top" width="8%" | 720–724 |- | width="30%" | 10 | valign="top" width="32%" | [[ہشام بن عبدالملک|ہشام بن عبد الملک]] | valign="top" width="8%" | 690–743 | valign="top" width="8%" | 724–743 |- | width="30%" | ۱۱ | valign="top" width="32%" | [[ولید ثانی بن یزید|ولید بن یزید]] | valign="top" width="8%" | 709–744 | valign="top" width="8%" | 743–744 |- | width="30%" | ۱۲ | valign="top" width="32%" | [[یزید ثالث بن ولید|یزید بن الولید]] | valign="top" width="8%" | . . . . -744 | valign="top" width="8%" | 744–744 |- | width="30%" | 13 | valign="top" width="32%" | [[ابراہیم بن ولید|ابراہیم بن الولید]] | valign="top" width="8%" | . . . . -750 | valign="top" width="8%" | 744–745 |- | width="30%" | ۱{{lang|ur|۴}} | valign="top" width="32%" | [[مروان الثانی|مروان بن محمد]] | valign="top" width="8%" | . . . . -750 | valign="top" width="8%" | 745–750 |} == [[خلافت عباسیہ|عباسی خلیفہ]] (750 تو‏ں 1258 ء) == [[فائل:عباسی سلطنت.png|thumb|550px|عباسی سلطنت]] {| class="wikitable" !شماره !خلیفہ !هجری قمری !عیسوی !یادداشت |- |۱ |ابوالعباس [[ابو العباس السفاح|سفاح]] |۱۳۱–۱۳{{lang|ur|۶}} |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵۰–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵{{lang|ur|۴}} |نخستین خلیفه عباسی که با کمک [[ابومسلم خراسانی]] به خلافت رسید. |- |۲ |[[ابو جعفر المنصور|منصور (خلیفه)]] |۱۳{{lang|ur|۶}}–۱۵۸ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵{{lang|ur|۴}}–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵ |برادر سفاح، که ابومسلم خراسانی را به قتل رساند که و همین مسئله باعث بروز شورش هایی شد. |- |۳ |[[المہدی باللہ|مهدی (خلیفه)]] |۱۵۸–۱{{lang|ur|۶}}۹ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۵ | |- |{{lang|ur|۴}} |[[موسیٰ الہادی|هادی (خلیفه)]] |۱{{lang|ur|۶}}۹–۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۵–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|۶}} | |- |۵ |[[ہارون الرشید|هارون‌الرشید]] |۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰–۱۹۳ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|۶}}–۸۰۹ |مشهورترین خلیفه عباسی بود، که [[جعفر بن یحییٰ|جعفر برمکی]] وزیر او بود؛ وی که از قدرت برمکیان هراس داشت ایشان را به قتل رساند. |- |{{lang|ur|۶}} |[[امین الرشید|امین (خلیفه)]] |۱۹۳–۱۹۸ |۸۰۹–۸۱۳ |بدست [[طاہر بن حسین|طاهر ذوالیمینین]] کشته شد. |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |[[مامون الرشید|مأمون]] |۱۹۸–۲۱۸ |۸۱۳–۸۳۳ |وی [[علی رضا|علی بن موسی الرضا]] را به ولایت عهدی برگزید و سپس او را مسموم کرد و به قتل رساند. |- |۸ |[[معتصم باللہ|معتصم]] |۲۱۸–۲۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |۸۳۳–۸{{lang|ur|۴}}۲ | |- |۹ |[[الواثق باللہ|واثق]] |۲۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۲۳۲ |۸{{lang|ur|۴}}۲–۸{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} | |- |۱۰ |[[المتوکل علی اللہ|متوکل]] |۲۳۲–۲{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |۸{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۸{{lang|ur|۶}}۱ | |- |۱۱ |[[منتصر باللہ|منتصر]] |۲{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۲{{lang|ur|۴}}۸ |۸{{lang|ur|۶}}۱–۸{{lang|ur|۶}}۲ | |- |۱۲ |[[المستعین باللہ|مستعین]] |۲{{lang|ur|۴}}۸–۲۵۲ |۸{{lang|ur|۶}}۲–۸{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}} | |- |۱۳ |[[المعتز باللہ|معتز]] |۲۵۲–۲۵۵ |۸{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}}–۸{{lang|ur|۶}}۹ | |- |۱{{lang|ur|۴}} |[[المہتدی باللہ|مهتدی]] |۲۵۵–۲۵{{lang|ur|۶}} |۸{{lang|ur|۶}}۹–۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ | |- |۱۵ |[[المعتمد علی اللہ|معتمد (خلیفه)]] |۲۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹ |۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰–۸۹۲ | |- |۱{{lang|ur|۶}} |[[المعتضد باللہ|معتضد]] |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹–۲۸۹ |۸۹۲–۹۰۲ | |- |۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |[[المکتفی باللہ|مکتفی]] |۲۸۹–۲۹۵ |۹۰۲–۹۰۸ | |- |۱۸ |[[المقتدر باللہ|مقتدر (خلیفه)]] |۲۹۵–۳۲۰ |۹۰۸–۹۳۲ | |- |۱۹ |[[القاہر باللہ|قاهر]] |۳۲۰–۳۲۲ |۹۳۲–۹۳{{lang|ur|۴}} | |- |۲۰ |[[الراضی باللہ|راضی (خلیفه)]] |۳۲۲–۳۲۹ |۹۳{{lang|ur|۴}}–۹{{lang|ur|۴}}۰ | |- |۲۱ |[[المتقی|متقی]] |۳۲۹–۳۳{{lang|ur|۴}} |۹{{lang|ur|۴}}۰–۹{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}} | |- |۲۲ |[[المستکفی باللہ|مستکفی]] |۳۳{{lang|ur|۴}}–۳۳{{lang|ur|۶}} |۹{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}–۹{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}} | |- |۲۳ |[[المطیع للہ|مطیع (خلیفه)]] |۳۳{{lang|ur|۶}}–۳{{lang|ur|۶}}۳ |۹{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}–۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}} | |- |۲{{lang|ur|۴}} |[[طائع للہ|طائع]] |۳{{lang|ur|۶}}۳–۳۸۱ |۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}–۹۹۱ | |- |۲۵ |[[القادر باللہ|قادر (خلیفه)]] |۳۸۲–{{lang|ur|۴}}۲۲ |۹۹۱–۱۰۳۱ | |- |۲{{lang|ur|۶}} |[[القائم بامر اللہ|قائم (خلیفه)]] |{{lang|ur|۴}}۲۲–{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}۸ |۱۰۳۱–۱۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵ | |- |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |[[المقتدی بامر اللہ|مقتدی (خلیفه)]] |{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}۸–{{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |۱۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵–۱۰۹{{lang|ur|۴}} | |- |۲۸ |[[المستظہر باللہ|مستظهر]] |{{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۵۱۲ |۱۰۹{{lang|ur|۴}}–۱۱۱۸ | |- |۲۹ |[[المسترشد باللہ|مسترشد]] |۵۱۲–۵۳۰ |۱۱۱۸–۱۱۳۵ | |- |۳۰ |[[الراشد باللہ|راشد]] |۵۳۰–۵۳۱ |۱۱۳۵–۱۱۳{{lang|ur|۶}} | |- |۳۱ |[[المقتفی لامر اللہ|مقتفی]] |۵۳۱–۵۵۵ |۱۱۳{{lang|ur|۶}}–۱۱{{lang|ur|۶}}۰ | |- |۳۲ |[[المستنجد باللہ|مستنجد]] |۵۵۵–۵{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}} |۱۱{{lang|ur|۶}}۰–۱۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ | |- |۳۳ |[[المستضی بامر اللہ|مستضی]] |۵{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}}–۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} |۱۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰–۱۱۸۰ | |- |۳{{lang|ur|۴}} |[[الناصر لدین اللہ|ناصر (خلیفه)]] |۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}–{{lang|ur|۶}}۲۲ |۱۱۸۰–۱۲۲۵ | |- |۳۵ |[[الظاہر بامر اللہ|ظاهر (خلیفه)]] |{{lang|ur|۶}}۲۲–{{lang|ur|۶}}۲۳ |۱۲۲۵–۱۲۲{{lang|ur|۶}} | |- |۳{{lang|ur|۶}} |[[المستنصر باللہ|مستنصر (بغداد)]] |{{lang|ur|۶}}۲۳–{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۰ |۱۲۲{{lang|ur|۶}}–۱۲{{lang|ur|۴}}۲ | |- |۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |[[المستعصم باللہ|مستعصم]] |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۰–{{lang|ur|۶}}۵{{lang|ur|۶}} |۱۲{{lang|ur|۴}}۲–۱۲۵۸ |آخرین خلیفه عباسی،که در زمان فتح بغداد توسط [[ہلاکو خان|هلاکو خان]] کشته شد. |} == [[خاندان گاوبارگان|گاوبارگان]] (642-760 ء) == * گل گیلانشاہ * دابویہ * فرخان بزرگ * اسپہید دزمہر * فرخان کوچک * خورشید == [[باوندیان]] (655 تو‏ں 1349 ء) == === کیوسیہ شاخ (655 تو‏ں 1000 عیسوی) === ** باو ** سهراب یکم ** مهرمردان ** سهراب دوم ** شروین یکم ** شهریار یکم ** شاپور ** جعفر ** کارن یکم ** رستم یکم ** شروین دوم ** شهریار دوم ** دارا ** شهریار سوم === اسپہبدیہ شاخ (655 تو‏ں 1349 ء) === * شہریار چہارم * کیرن II * روسٹم دوم * علی اول * روسٹم سوم * حسن یکم * اردشیر اول * رستم چہارم === کینخواریہ شاخ (1238 تو‏ں 1349 ء) === * اردشیر II * محمد باوندی * علی دوم * یزدگرد باونڈی * شہریار وی * کیخسرو باوندی * شرف الملوک باونڈی * حسن باوندی == [[آل طاہر]] (821 تو‏ں 873 ء) == * [[طاہر بن حسین]] (طاہر ذوالمینین) * طلحہ بن طاہر * علی ابن طاہر * عبد اللہ بن طاہر * طاہر بن عبد اللہ * محمد ابن طاہر ابن عبد اللہ == [[صفاری خاندان|صفاریان]] (861 تو‏ں 1002 ء تک) == * [[یعقوب لیث صفاری|یعقوب لیث]] * [[عمرو لیث صفاری|عمرو لیث]] * طاہر بن محمد بن عمرویت * لیت بن علی بن لیت * محمد بن علی ابن لیتھ * احمد ابن محمد ابن خلف * خلف بن احمد == [[علویان طبرستان|تبریزستان دے علوی]] (864 تو‏ں 928 ء) == [[فائل:Alavian-persian.svg|thumb|350px|علویان طبرستان]] * حسن بن زید * القائم * داعی الحق * حسن ولد مہدی * داعی صغیر == [[دولت سامانیہ|سامانی]] (819 تو‏ں 1004 ء) == * اسماعیل ابن احمد ، جسنو‏ں امیر ماضی (295-279 ہجری) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ق) * احمد شاہ اسماعیل ، امیر شاہد دا ناں (301-259 ہجری) ق) * نصر ابن احمد ، دا ناں امیر سعید (331-301 ھ) دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ ق) * نوح ابن نصر ، دا ناں امیر حامد (343۔3131 ھ) دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ ق) * عبد الملک ابن نوح ، جس دا ناں امیر رشید (350-343 ھ) سی۔ ق) * منصور ابن نوح ، دا ناں امیر صید (365۔350 ھ) دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ ق) * [[نوح دوم|نوح ابن منصور]] ، جس دا ناں امیر رازی (387-365 ھ) سی۔ ق) * منصور ابن نوح (389-387 ہجری) ق) ** [[عبد الملک دوم|عبد الملک ابن نوح]] (389-389 ہجری) ق) * مونٹاسر سامانی (389-395 ہجری) ق) == [[آل زیاریان]] (931 تو‏ں 1090 ء) == ** مرداویج زیاری ** وشمگیر ** بیستون پسر وشمگیر ** قابوس پسر وشمگیر ** منوچهر پسر قابوس ** انوشیروان پسر منوچهر == [[آل بویہ]] (933 ء تو‏ں 1062 ء) == [[فائل:بنی بویہ.png|thumb|450px|آل بویہ]] {| class="wikitable" ! colspan="1" |شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! عنوان ! موت د‏‏ی پیدائش ! مملکت دا آغاز ! مملکت دا خاتمہ ! رشتہ ! نوٹ |- | colspan="9" align="center" style="background-color:Lightgreen" | '''آل بویہ فارس (933–1062)''' |- | [[عماد الدولہ دیلمی|عمادالدوله]] | علی ابن بُویحید | | | 891–949 | 934 | 949 | لڑکا | |- | [[عضد الدولہ ]] | فنا خسرو بن حسن |[[فائل:Adud al-DawlaCoinHistoryofIran.jpg|100px]] | | 936–983 | 949 | 983 | رُکن الدولہ دا بیٹا{{Break}} عماد الدولہ دا بھتیجا | |- | شرف‌الدوله | ابوالفوارس شیرذیل | | | 962–989 | 983 | 989 | عضد الدولہ دا بیٹا | |- | شمس الدولہ | ابو کالیجار مرزبان | | | 964–998 | 989 | 998 | عضد الدولہ دا بیٹا | |- | بہاءالدوله | ابونصر فیروز |[[فائل:Baha' al-DawlaBuyidCoinHistoryofIran.jpg|100x100px]] | |971–1012 | 998 | 1012 | عضد الدولہ دا بیٹا | |- | سلطان‌الدوله | ابوشجاع | | | 992–1024 | 1012 | 1024 | بہا الدولہ دا بیٹا | |- | عمادالدوله | ابو کالیجار مرزبان |[[فائل:AbuKalijarBuyidCoinHistoryofIran.jpg|100x100px]] | | 1011–1048 | 1024 | 1048 | سلطان الدولہ دا بیٹا | |- | ملک رحیم | | | | | | | | |} {| class="wikitable" ! colspan="1" |شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! عنوان ! موت د‏‏ی پیدائش ! مملکت دا آغاز ! مملکت دا خاتمہ ! رشتہ ! نوٹ |- | colspan="9" align="center" style="background-color:Lightgreen" | '''آل بویہ ری ، اصفہان ، ہمدان (935–1038)''' |- | رکن‌الدوله | ابو علی حسن |[[فائل:Ruknal-DawlaCoinHistoryofIran.jpg|100px]] | | 898–976 | 935 | 976 | لڑکا | |- | فخرالدوله | ابوالحسن علی | | | 952–997 | 976 | 980 | رُکن الدولہ دا بیٹا | |- | مؤیدالدوله | ابومنصور |[[فائل:Coin of the Buyid ruler Mu'ayyad al-Dawla, Isfahan mint.jpg|100px]] | | 941–983 | 976 | 983 | رُکن الدولہ دا بیٹا | |- | فخرالدوله | ابوالحسن علی | | | | 976 | 997 | رُکن الدولہ دا بیٹا | |- | مجدالدوله | ابوطالب رستم |[[فائل:AbuTalebRostamCoinHistoryofIran.jpg|100px]] | | 993–1029 | 997 | 1029 | فخر الدولہ دا بیٹا | |- | شمس‌الدوله | ابوطاہر |[[فائل:Shamsal-DawlaBuyidCoinHistoryofIran.jpg|100px]] | | 1021-؟ | 997 | 1021 | فخر الدولہ دا بیٹا | |- | سماءالدوله | ابوالحسن علی | | | 1023-؟ | 1021 | 1023 | شمس الدولہ دا بیٹا | |} {| class="wikitable" ! colspan="1" |شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! عنوان ! موت د‏‏ی پیدائش ! مملکت دا آغاز ! مملکت دا خاتمہ ! رشتہ ! نوٹ |- | colspan="9" align="center" style="background-color:Lightgreen" | '''آل بویہ عراق (945–1055)''' |- | [[معز الدولہ|معزالدوله]] | ابوالحسن احمد | | | 915–966 | 945 | 966 | لڑکا | |- | عزالدوله | بختیار | | | 943–979 | 966 | 979 | معیز الدولہ دا بیٹا | |- | [[عضد الدولہ]] | ابوشجاع |[[فائل:Adud al-DawlaCoinHistoryofIran.jpg|100px]] | | 937–983 | 977 | 983 | رُکن الدولہ دا بیٹا | |- | شرف‌الدوله | ابوالفوارس شیرذیل | | | 962–989 | 987 | 989 | عضدالدولہ دا بیٹا | |- | بہاءالدوله | ابونصر |[[فائل:Baha' al-DawlaBuyidCoinHistoryofIran.jpg|100px]] | | 970–1012 | 989 | 1012 | عضدالدولہ دا بیٹا | |- | سلطان‌الدوله | ابوشجاع | | | 992–1024 | 1012 | 1021 | بہا الدولہ دا بیٹا | |- | مشرف‌الدوله | ابو علی | | | 1002–1025 | 1021 | 1025 | بہا الدولہ دا بیٹا | |- | جلال‌الدوله | ابوطاہر | | | 994–1043 | 1027 | 1043 | بہا الدولہ دا بیٹا | |- | |ابو کالیجار مرزبان |[[فائل:AbuKalijarBuyidCoinHistoryofIran.jpg|100px]] | | 1011–1048 | 1043 | 1048 | سلطان الدولہ دا بیٹا | |- | ملک رحیم | | | |1058-؟ | 1048 | 1055 | ابو کالیجار دا بیٹا | |- | قوامِالدوله | ابوالفوارس | | | | | | | |- | | ابو منصور پولادستون | | | | | | | |} == [[سلطنت غزنویہ|غزنوی]] (963-1187 عیسوی) == [[فائل:غزنی سلطنت.png|thumb|450px|غزنی سلطنت]] * [[سبکتگین|ناصرالدین سبکتکین]] : 367 ء تو‏ں 387 ہجری تک ق * [[اسمعیل غزنوی|اسماعیل ، سبکتین دا بیٹا]] : 387 وچ کچھ مہینےآں وچ * [[محمود غزنوی|سلطان محمود غزنی]] (محمود ابن سبطکین): سن 387 تو‏ں 421 ھ۔ ق * محمد ولد محمود : 421 تو‏ں 422 ہجری تک۔ ق * [[مسعود غزنوی|سلطان مسعود غزنوی]] (مسعود بن محمود): سن 422 تو‏ں 432 ہجری تک۔ ق * [[مودود غزنوی|مسعود ، مسعود دا بیٹا]] * مسعود دوم ، بیٹا مودود * علی ولد مسعود * عبد الرشید ولد محمود * طغرل غاسب * فرخزاد ولد مسعود * ابراہیم ولد مسعود * مسعود سوم ، ابن ابراہیم * شیرزاد ولد مسعود * مسعود دا بیٹا ارسلانشاہ * بہرامشاہ ولد مسعود * خسروشاہ ولد بہرشاہ * خسرو شاہ دا بیٹا کھسرو ملک (غوریاں وچ گرنے والا آخری غزنوی امیر سی) == [[سلجوق خاندان|سلجوقی سلاطین]] (1029–1194) == {| class="wikitable" ! colspan="2" |بادشاہی نام !اصل نام !تصویر !لقب !پیدائش-موت !آغاز شاهی !احتتام شاهی !رشتہ !یادداشت |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''[[سلجوق خاندان|سلجوقیان]] ۱۰۲۹–۱۱۹{{lang|ur|۴}}''''' |- |۱ |[[طغرل بیگ|طغرل یکم]] |محمد | |رکن الدین، ابوطالب، بیگ، سلطان |۹۹۵–۱۰{{lang|ur|۶}}۳ |۱۰۲۹ |۱۰{{lang|ur|۶}}۳ |پسر میکائیل پسر سلجوق | |- |۲ |[[الپ ارسلان|آلپ ارسلان]] |محمد | |عضدالدوله، عضدالدین، ابوشجاع، سلطان |۱۰۳۹–۱۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲ |۱۰{{lang|ur|۶}}۳ |۱۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲ |پسر چغری بیگ داود برادر طغرل یکم |به دست سرباز اسیری کشته شد. |- |۳ |[[ملک شاہ اول|ملکشاه یکم]] |حسن | [[فائل:Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah.jpg|80px]] |جلال الدوله، جلال الدین، ابوالفتح، سلطان |۱۰۵۵–۱۰۹۲ |۱۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲ |۱۰۹۲ |پسر آلپ ارسلان |به دست حشاشین کشته شد |- |{{lang|ur|۴}} |محمودیکم | | |ناصرالدین، ابوالقاسم، سلطان |۱۰۸{{lang|ur|۶}}–۱۰۹{{lang|ur|۴}} |۱۰۹۲ |۱۰۹{{lang|ur|۴}} |پسر ملکشاه یکم | |- |۵ |[[برکیاروق|برکیارق]] |محمد | |رکن الدین، ابوالمظفر، سلطان |۱۰۸۰–۱۱۰۵ |۱۰۹{{lang|ur|۴}} |۱۱۰۵ |پسر [[ملک شاہ اول|ملکشاه یکم]] | |- |{{lang|ur|۶}} |ملکشاه دوم | | |معزالدین، ابوالفتح، سلطان |۱۱۰۱ - ? |۱۱۰۵ |۱۱۰۵ |پسر [[برکیاروق|برکیارق]] |به دست محمدیکم خلع و نابینا شد |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |محمدیکم |تپر | |غیاث الدین، ابوشجاع، سلطان |۱۰۸۲–۱۱۱۸ |۱۱۰۵ |۱۱۱۸ |پسر [[ملک شاہ اول|ملکشاه یکم]] | |- |۸ |[[احمد سنجر|سنجر]] |احمد | |معزالدین، ابوالحارث، سلطان |۱۰۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۱۱۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |۱۰۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |۱۱۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |پسر [[ملک شاہ اول|ملکشاه یکم]] | |- |۹ |محموددوم | | |مغیث الدین، سلطان |۱۱۰{{lang|ur|۴}}–۱۱۳۱ |۱۱۱۸ |۱۱۳۱ |پسر محمدیکم | |- |۱۰ |داود | | |مغیث الدین، ابوالفتح، سلطان | ? - ۱۱۳۲ |۱۱۳۱ |۱۱۳۲ |پسر محموددوم | |- |۱۱ |طغرل دوم | | |رکن الدین، ابوطالب، سلطان |۱۱۰۹–۱۱۳{{lang|ur|۴}} |۱۱۳۲ |۱۱۳{{lang|ur|۴}} |پسر محمدیکم | |- |۱۲ |مسعود | | |غیاث الدین، ابوالفتح، سلطان |۱۱۰۹–۱۱۵۲ |۱۱۳{{lang|ur|۴}} |۱۱۵۲ |پسر محمدیکم | |- |۱۳ |ملکشاه سوم | | |مغیث الدین، سلطان |۱۱۲۸–۱۱{{lang|ur|۶}}۰ |۱۱۵۲ |۱۱۵۳ |پسر محموددوم | |- |۱{{lang|ur|۴}} |محمددوم | | |غیاث الدین، ابوشجاع، سلطان |۱۱۲۸–۱۱{{lang|ur|۶}}۰ |۱۱۵۳ |۱۱{{lang|ur|۶}}۰ |پسر محموددوم | |- |۱۵ |سلیمانشاه | | |معزالدین، ابوالحارث، سلطان |۱۱۱۸–۱۱{{lang|ur|۶}}۲ |۱۱{{lang|ur|۶}}۰ |۱۱{{lang|ur|۶}}۱ |پسر محمدیکم |خلع شد |- |۱{{lang|ur|۶}} |ارسلان | | |رکن الدین، سلطان |۱۱۳{{lang|ur|۴}}–۱۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} |۱۱{{lang|ur|۶}}۱ |۱۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} |پسر طغرل دوم | |- |۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |طغرل سوم | | |رکن الدین، ابوطالب، سلطان | ? - ۱۱۹{{lang|ur|۴}} |۱۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} |۱۱۹{{lang|ur|۴}} |پسر ارسلان |کشته شد. |- |} == [[خوارزم شاہی سلطنت]] (1153 تو‏ں 1231 ء) == [[File:خوارزم شاہی سلطنت.png|thumbnail|450px]] {| class="wikitable" ! colspan="1" |بادشاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! عنوان ! پیدائش موت ! مملکت دا آغاز ! مملکت دا خاتمہ ! رشتہ ! نوٹ |- | colspan="9" align="center" style="background-color:Lightgreen" | '''خوارزمشاہیان (1153–1231)''' |- | قطب الدین محمد | | | | | | | انوشتین غرجھے دا بیٹا | |- | علاء الدین اتز | ابوالمظفر | | | 1097 / 1105–1156 | 1153 | 1156 | قطب الدین محمد دا بیٹا | |- | ایل ارسلان | ابوالفتح | | | 1171-؟ | 1156 | 1172 | اتز دا بیٹا | |- | جلال الدین سلطان شاہ | | | | 1193- | | | ارسلان قبیلے دا بیٹا | |- | علاء الدین تکش | | | | 1200-؟ | 1172 | 1200 | ارسلان قبیلے دا بیٹا | |- | علاؤالدین محمد | ابوالفتح |[[فائل:Mort de Muhammad Hwârazmshâh.jpeg|100px]] | | 1220-؟ | 1200 | 1220 | اکیلا لڑکا | |- | [[جلال الدین مینگوبردی|جلال‌الدین منکبرنی]] | | | | 1231-؟ | 1220 | 1231 | بیٹا محمد | |} == [[ایل خانی|ایلخانی]] (1256 تو‏ں 1356 ء) == [[فائل:Ilkhanate in 1256–1353.PNG|ربط=[[:fa:پرونده:Ilkhanate in 1256–1353]].PNG|thumb|200x200px|نقشه امپراطوری ایلخانان]] {| class="wikitable" ! colspan="1" |بادشاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! عنوان ! پیدائش موت ! مملکت دا آغاز ! مملکت دا خاتمہ ! صلہ ! نوٹ |- | colspan="9" align="center" style="background-color:Lightgreen" | '''ایلخانی (1256–1357)''' |- | [[ہلاکو خان]] | |[[فائل:Hulagu Khan.jpg|70px]] | | 1217–1265 | 1256 | 1265 | [[تولوئی خان|تولولی خان دا ]] بیٹا | |- | [[اباقا خان|اباقاخان]] | |[[فائل:Abaqa Khan.jpg|70px]] | | 1234–1282 | 1265 | 1282 | ہلاگو دا بیٹا | |- | [[احمد تکودار|سلطان احمد تکدر بن ہلاکو]] | |[[فائل:Tegüder recevant une ambassade.jpeg|70px]] | | 1284-؟ | 1282 | 1284 | ہلاگو دا بیٹا | ہلاک |- | [[ارغون خان|ارغون خان ابن ابقہ]] | |[[فائل:AbaqaOnHorseArghunStandingGhazanAsAChild.jpg|70px]] | | 1258–1291 | 1284 | 1291 | اباقا خان دا بیٹا | |- | گیخاتو خان بن اباقا | |[[فائل:Geikhatu interrogeant Shingtûr Nuyân.jpeg|70px]] | | 1295-؟ | 1291 | 1295 | ابا خان دا بیٹا | حکم دے نال بیدو خان ہلاک |- | [[بیدو خان|بیدوخان بن ترغان]] | |[[فائل:Baydu coin with Khagan's name.jpg|100px]] | | 1295-؟ | 1295 | 1295 | | بذریعہ عامر نوروز ہلاک |- | [[غازان خان|غزن بن ارغون]] | محمود |[[فائل:Ghazan with wife at his court.jpg|70px]] | | 1271–1304 | 1295 | 1304 | ارغون خان دا بیٹا | اوہ اسلام تے اسلامی ناں لائے محمود دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں منتخب کرن۔ |- | [[محمد خدابندہ اولجایتو|اولجیتو خدابندہ ابن ارغون]] | |[[فائل:Khan Oljaitu accepts Yuan ambassadors, as featured in Majma' al-Tavarikh.jpg|70px]] | | 1280–1316 | 1304 | 1316 | ارغون خان دا بیٹا | |- | ابو سعید بہادر خان بن اولجاتیو | |[[فائل:Ilhanli Ebu said enguriye 720.jpg|100px]] | | 1305–1335 | 1316 | 1335 | الجیتو دا بیٹا | انہاں د‏‏ی موت دے بعد ، الخانیٹ حکومت یہ گرا تے ایران ٹُٹ گیا۔ |- | ارپاگاون | | | |1336-؟ | 1335 | 1336 | | |- |موسیٰ خان | | | |1337-؟ | 1336 | 1337 | | |- |توگا تیمور خان | | | |1353-؟ | 1335 | 1353 | | |- |محمد خان | | | |1338-؟ | 1336 | 1338 | | |- |ساندی۔بیگ | | | |1300–1345 | 1338 | 1339 | الجایتو دختر | |- | شاہجہان ایلخانی | | | | | 1339 | 1340 | | |- |سلیمان خان | | | | | 1339 | 1345 | | |- |انوشیروان عادل | | | | | ۱۳{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}} | 1356 | | |} == مقامی سلطنتاں(1337 تو‏ں 1595 ء) == === [[سربداران]] (1337 تو‏ں 1381 ء) === * عبد الرزاق باشتینی * وجیہہ الدین امیر مسعود بشتینی * محمد آیتیمور * کلو اسفندیار * خواجہ شمس الدین ابن فضل اللہ * شمس الدین علی * پہلوان یحییٰ کربی * ظہیرالدین کربی * حیدر قصاب * مرزا لوط اللہ بشتینی * پہلوان حسن دامغانی * خواجہ علی معید === [[جلائر]] (1340–1432 عیسوی) === * [[شیخ حسن بزرگ]] ( [[736ھ|736 ھ]] ) * [[شیخ اویس بہادر خان]] ( [[757ھ|757 ھ]] ) * [[جلال الدین حسین خان]] ( [[776ھ|776 ھ]] ) * [[غیاث الدین سلطان احمد بہادر]] ( [[783ھ|783 ھ]] ) * [[شاہ محمود]] ( [[814ھ|814]] – [[813ھ|813 ھ]] ) === [[آل مظفر|مظفریان]] یا [[آل مظفر]] (1314 1393 ء تک) === * مبارزالدین محمد (59–718 / 58–1318) * شاہ محمود (76–759 / 74–1358) * عمادالدین احمد (1386–95 / 1384–93) * نصراالدین شاہ یحییٰ (95-764 / 1363–93) * بہادر بادشاہ * زین العابدین ابن شاہ شجاع (89-786 / 1384–87) * شاہ منصور (95–790 / 93–1388) === آل اینجو (1335 ء تو‏ں 1356 ء) === === کیائی سلطنت (1389 تو‏ں 1595 ء) === * گیلان وچ کیان فیملی دے بانی ، سید عامر کییا ملاندی۔ حکومت (763–76) ھ وچ * سید رضی کيتا نے (729–799) ہجری تو‏ں حکمرانی کيت‏ی۔ * کارکیہ سید محمد اول نے (829-837) ہجری تو‏ں حکمرانی کيت‏ی۔ * کارکیا ناصر کيتا (837-851) ہجری تو‏ں حکمرانی کيت‏ی۔ * کارکیا سلطان محمد دوم نے (: 851–883) ہجری تو‏ں حکمرانی کيت‏ی۔ * کارکیا مرزا علی == [[تیموری سلطنت]] (1370–1506 ء) == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |# ! rowspan="2" |پادشاه ! colspan="3" |زندگی ! colspan="3" |سلطنت ! rowspan="2" |نسبت با پادشاه قبلی |- !تولد (خورشیدی) !مرگ (خورشیدی) !طول عمر !تاجگذاری (خورشیدی) !پایان (خورشیدی) !مدت حکومت |- |۱ |[[امیر تیمور|تیمور لنگ]] |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱۵ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۳ |{{lang|ur|۶}}۸ سال و ۹ ماه و ۲{{lang|ur|۶}} روز |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۸ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۳ |۳۵ سال |بنیانگذار حکومت |- |۲ |[[پیر محمد بن جہانگیر بن امیر تیمور|پیرمحمد جهانگیر]] |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵۳ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۵ |۳۲ سال |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۳ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۵ |۲ سال |نوهٔ [[امیر تیمور|تیمور]]، پسر غیاث‌الدین جهانگیر |- |۳ |[[امیر جلال الدین میران شاہ|میران‌شاه]] |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |{{lang|ur|۴}}۰ سال |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۳ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |{{lang|ur|۴}} سال |پسر [[امیر تیمور|تیمور]] |- |{{lang|ur|۴}} |[[خلیل سلطان]] |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}۳ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۰ |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} سال |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۳ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |{{lang|ur|۴}} سال |پسر [[امیر جلال الدین میران شاہ|میران‌شاه]] |- |۵ |[[شاہ رخ تیموری|شاهرخ]] |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵{{lang|ur|۶}} |۸۲۵ |{{lang|ur|۶}}۹ سال |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۳ |۸۲۵ |{{lang|ur|۴}}۲ سال |پسر [[امیر تیمور|تیمور]] |- |{{lang|ur|۶}} |[[الغ بیگ]] |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳ |۸۲۸ |۵۵ سال |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۰ |۸۲۸ |۳۸ سال |پسر [[شاہ رخ تیموری|شاهرخ]] |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |سلطان ابراهیم میرزا |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳ |۸۱{{lang|ur|۴}} |{{lang|ur|۴}}۱ سال |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹{{lang|ur|۴}} |۸۱{{lang|ur|۴}} |۲۰ سال |پسر [[شاہ رخ تیموری|شاهرخ]] |- |۸ |محمد پسر بای‌سنقر |؟ |۸۳۰ |؟ |۸۲{{lang|ur|۶}} |۸۳۰ |{{lang|ur|۴}} سال |نوهٔ [[شاہ رخ تیموری|شاهرخ]]، پسر بای‌سنقر |- |۹ |[[عبداللطیف مرزا|عبداللطیف میرزا]] |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۹ |۸۲۹ |۳۰ سال |۸۲۸ |۸۲۹ |۱ سال |پسر [[الغ بیگ]] |- |۱۰ |ابوالقاسم بابر |۸۰۱ |۸۳{{lang|ur|۶}} |۳۵ سال |۸۲۸ |۸۳{{lang|ur|۶}} |۸ سال |نوهٔ [[شاہ رخ تیموری|شاهرخ]]، پسر بای‌سنقر |- |۱۱ |عبدالله میرزا |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۹–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۰ |۸۳۰ |{{lang|ur|۴}}۰–{{lang|ur|۴}}۱ سال |۸۲۹ |۸۳۰ |۱ سال |پسر ابراهیم میرزا |- |۱۲ |[[ابو سعید میرزا|ابوسعید میرزا]] |۸۰۳ |۸{{lang|ur|۴}}۸ |{{lang|ur|۴}}۵ سال |سمرقند:۸۳۰ هرات:۸۳۸ |سمرقند:۸{{lang|ur|۴}}۸ هرات:۸{{lang|ur|۴}}۸ |سمرقند:۱۸ سال هرات:۱۰ سال |پسر نوهٔ [[امیر تیمور|تیمور]] |- |۱۳ |میرزا شاه محمود |۸۲۵ |۸۳۹ |۱{{lang|ur|۴}} سال |۸۳{{lang|ur|۶}} |۸۳{{lang|ur|۶}} |چند هفته |پسر ابوالقاسم بابر |- |۱{{lang|ur|۴}} |ابراهیم میرزا پسر علاءالدوله |؟ |۸۳۸ |؟ |۸۳{{lang|ur|۶}} |۸۳۸ |۲ سال |پسر نوهٔ [[شاہ رخ تیموری|شاهرخ]]، پسر علاءالدوله میرزا پسر بای‌سنقر |- |۱۵ |یادگار محمد میرزا |؟ |۸{{lang|ur|۴}}۹ |؟ |۸{{lang|ur|۴}}۸ |۸{{lang|ur|۴}}۹ |۱ سال |پسر محمد پسر بای‌سنقر |- |۱{{lang|ur|۶}} |[[سلطان حسین مرزا بایقرا|حسین بایقرا]] |۸۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |۸۸۵ |{{lang|ur|۶}}۸ سال |۸{{lang|ur|۴}}۸ |۸۸۵ |۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} سال |نوهٔ نوهٔ [[امیر تیمور|تیمور]] |} === [[قرہ قویونلو|قراقویونلو]] (1378 تو‏ں 1469 ء) === # [[قرامحمد]] # [[قرہ یوسف]] # [[قرااسکندر]] # [[جہاں شاہ|جہانشاہ]] # [[حسن علی]] ولد جہانشاہ === [[آق قویونلو]] (1378 تو‏ں 1501 ء) === # [[قرہ عثمان]] # [[حمزہ بن عبد المطلب|حمزہ]] # [[نورالدین علی]] # [[اوزون حسن]] # [[سلطان خلیل]] # یعقوب == [[صفوی سلطنت]] (۱۵۰۲ تو‏ں ۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲۲ عیسوی) == [[فائل:Map Safavid persia.png|ربط=[[:fa:پرونده:Map Safavid persia]].png|thumb|200x200px|نقشه شاهنشاهی صفویه]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! تصویر ! پیدائش / موت ! سلطنت ! پیشرو دے نال تعلق ! نوٹ |- | 1 | [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل اول۔]] |[[فائل:Shah Ismail I.jpg|80px]] | 1487–1524 | 1502–1515 | - | 14 سال تو‏ں 38 سال د‏‏ی عمر تک 24 سال دے لئی حکمرانی؛ [[جنگ چالدران|جنگ کلدوران]] اپنے وقت دا اک اہ‏م ترین واقعہ اے ، جو ایرانیاں د‏‏ی شکست دے نال ختم ہويا۔ |- | ۲ | [[طہماسپ اول|شاہ طہماسیب اول۔]] |[[فائل:Tahmasb-1.jpg|80px]] | 1514–1515 | 1525-1515 | لڑکا | دوسرا صفوید بادشاہ جس نے 54 سال تک حکمرانی کيت‏ی ، اس نے راجگڑھ [[تبریز]] تو‏ں [[قزوین]] منتقل کيتا۔ |- | 3 | شاہ اسماعیل دوم |[[فائل:Shah Ismayil II.jpg|80px]] | 1537–1577 | 1576–1577 | لڑکا | |- | 4 | شاہ محمد خدابندہ | | 1532–1596 | 1577–1587 | بھائی | کڈیا گیا. |- | 5 | [[عباس اول|شاہ عباس عظیم]] |[[فائل:Portraits du schah de Perse Abbas Ier (1571-1629).JPG|80px]] | 1571–1629 | 1587–1629 | لڑکا | سب تو‏ں مشہور صفوید سلطان جس نے راجگڑھ قزوین تو‏ں اصفہان منتقل کيتا۔ [[قزلباش|اس نے]] غزیلباش د‏‏ی طاقت نو‏‏ں کم کيتا تے شاہ سون فورس تشکیل دی۔ |- | 6 | شاہ صفی |[[فائل:Shah Safi.png|80px]] | 1611–1642 | 1629–1642 | نوہ | |- | 7 | شاہ عباس دوم |[[فائل:Recueil. Portraits du schah de Perse Abbas II.JPG|80px]] | 1632–1666 | 1642–1666 | لڑکا | |- | 8 | شاہ سلیمان |[[فائل:Shah Soleiman.jpg|80px]] | 1645–1694 | 1666–1694 | لڑکا | اس دا ناں صافی مرزا سی تے انہاں نو‏ں پہلی بار شاہ صافی دا تاج پہنایا گیا سی تے اس دے عہد حکومت دے دوسرے سال انھاں سلیمان دا تاج پہنایا گیا سی۔ |- | 9 | [[شاہ سلطان حسین]] |[[فائل:Sultan Husayn by Bruyn.jpg|80px]] | 1668–1726 | 1694–1722 | لڑکا | اسنو‏ں افغان شورش دا سامنا کرنا پيا تے اسنو‏ں [[محمود ہوتکی|محمود افغان]] نے بے دخل کردتا تے فیر اسنو‏ں اشرف افغان نے قتل کردتا۔ |} == ہوتکی سلطنت(1722–1729) == {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! تصویر ! پیدائش / موت ! سلطنت ! پیشرو دے نال تناسب ! نوٹ |- | 1 | [[محمود ہوتکی|محمود افغان]] |[[پرونده:SHAH-MAHMUD-HOTAK.jpg|60px]] | ؟ - 1725 | 1722–1725 | بانی | اسنو‏ں اشرف افغان نے معزول تے ہلاک کردتا تھا |- | ۲ | اشرف افغان | | ؟ - 1729 | 1725–1729 | [[محمود ہوتکی|محمود]] دا کزن | فرار ہونے دے دوران اسنو‏ں بلوچیاں نے ہلاک کردتا |- |} == [[صفوی سلطنت]] (1729–1735 ء) == {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! سلطنت ! پیشرو دے نال تناسب ! نوٹ |- | 1 | شاہ تہماسپ دوم | 1729–1732 | [[شاہ سلطان حسین|شاہ سلطان حسین دا]] بیٹا | [[نادر شاہ|اسنو‏ں نادر شاہ]] نے معزول ک‏ر ک‏ے ہلاک کردتا |- | ۲ | [[شاہ عباس سوم]] | 1732–1735 | شاہ طہمساب دوم دا بیٹا | چھ ماہ د‏‏ی عمر وچ ، اسنو‏ں [[نادر شاہ]] نے تخت نشین کيتا ، تے [[نادر شاہ]] وائسرائے بن گئے ، تے کم عمری وچ ہی اسنو‏ں رضا قلی مرزا نے قتل کردتا۔ |} == [[خاندان افشار|افشاریان]] (1735–1750 ء) == [[فائل:AfsharidEmpireIran.png|ربط=[[:fa:پرونده:AfsharidEmpireIran]].png|thumb|200x200px|نقشه شاهنشاهی افشاریه]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! تصویر ! پیدائش / موت ! سلطنت ! پیشرو دے نال تناسب ! نوٹ |- | 1 | [[نادر شاہ]] |[[فائل:Nader Shah Afshar.jpg|60px]] | 1688–1747 | 1735–1747 | [[خاندان افشار|افشاریائی خاندان دا]] بانی | اسنو‏ں عادل شاہ تے اس دے کمانڈراں نے ماریا تھا |- | ۲ | عادل شاہ | | 1723–1748 | 1747–1748 | [[نادر شاہ]] دا بھتیجا | اسنو‏ں ابراہیم شاہ نے قتل کيتا تھا |- | 3 | ابراہیم‌شا | | ؟ - 1748 | 1748–1748 | بھائی عادل شاہ | اسنو‏ں شاہ رخ مرزا نے ماریا تھا |- | 4 | شاهرخ‌میرزا | | 1733–1796 | 1748–1750 | [[نادر شاہ|نادر شاہ دا]] پوت‏ا | سن 1750 تو‏ں لے ک‏ے 1796 تک اوہ خراسان دا واحد حکمران رہیا جدو‏ں تک کہ اوہ [[محمد خان قاجار|آحم محمد خان قجر دے حکم تو‏ں قتل نہ ہويا۔]] |} == [[زند خاندان]] (1750–1794) == [[فائل:ZanddynastyTrial.png|ربط=[[:fa:پرونده:ZanddynastyTrial]].png|thumb|200x200px|نقشه شاهنشاهی زندیان]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! تصویر ! پیدائش / موت ! سلطنت ! پیشرو دے نال تناسب ! نوٹ |- | 1 | [[کریم خان زند]] |[[فائل:karim Khan by Charles Heath.jpg|60px]] | 1707–1779 | 1750–1779 | [[زند خاندان|زندیانی خاندان دا]] بانی | |- | ۲ | ابوالفتح‌خان زند | | ؟ - 1779 | 1779 | [[کریم خان زند|کریم خان زند دا]] بیٹا | |- | 3 | [[محمد علی خان زند]] | | ؟ - 1779 | 1779 | [[کریم خان زند|کریم خان زند دا]] بیٹا | قتل کيتا گیا تھا |- | 4 | سدیگ خان زند | | ؟ - 1781 | 1779–1781 | [[کریم خان زند|کریم خان زند دے]] بھائی | |- | 5 | [[علی مراد خان زند]] | | ؟ - 1785 | 1781–1785 | [[کریم خان زند|کریم خان زند دی]] بھتیجی | |- | 6 | جعفر خان زند | | ؟ - 1789 | 1785–1789 | صادق خان زند دا بیٹا | |- | 7 | صیدمرادخان زن | | ؟ - 1789 | 1789 | [[علی مراد خان زند|علی مراد خان زند دی]] کزن | |- | 8 | لطفعلی‌خان زند |[[فائل:Lotf Ali Khan.jpg|60px]] | 1769–1794 | 1789–1794 | جعفر خان زند دا بیٹا | [[محمد خان قاجار|وہ آغا محمد خان قجر دے]] حکم تو‏ں ماریا گیا تھا |} == [[قاجار خاندان|قاجار]] (1794–1926) == [[فائل:Map Iran 1900-en.png|thumb|300x300px| قاجار شاہی نقشہ]] [[فائل:ایران تے افغانستان 1849.png|350px|thumb]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! تصویر ! پیدائش / موت ! سلطنت ! دور حکومت ! پیشرو دے نال تعلق ! نوٹ ! اہ‏م کم |- | 1 | align="center" | [[محمد خان قاجار|آقا محمد خان قاجار]] |[[فائل:Aggha Mohammad Khan.jpg|80px]] | 1742–1797 | 1794–1797 | 3 سال | - | ہلاک | قاجار خاندان دا قیام۔ تبلیسی د‏‏ی فتح۔ |- | ۲ | [[فتح علی شاہ قاجار|فتحعلی شاہ]] |[[فائل:An Early Painting of Fath Ali Shah.jpg|80px]] | 1834–1772 | 1797–1834 | 37 سال | بھتیجے | | دے قتل ابراہیم خان Kalantar ایران تے روس دے پہلے دور - [[گلستان معاہدہ|جنگ - گلستان ٹریٹی]] - - ایران تے روس جنگاں دے دوسرے دور [[ترکمانچای معاہدہ ]] . |- | 3 | [[محمد شاہ قاجار|محمد شاہ]] |[[فائل:Mohammadshah.jpg|80px]] | 1808–1848 | 1834–1848 | 14 سال | نوہ | | [[مرزا ابوالقاسم قائم مقام|فرہانی دے نائب دا]] قتل - ازرناح رومی معاہدہ۔ |- | 4 | [[ناصر الدین شاہ قاجار|ناصرالدین شاہ]] |<|[[فائل:Nasir ad-Din Nadar.jpg|80px]] /img> | 1831–1896 | 1848–1896 | 48 سال | لڑکا | ہلاک | امیر کبیر دا قتل - [[پیرس معاہدہ (1857ء)|پیرس]] معاہدہ - تمباکو د‏‏ی تحریک ۔ |- | 5 | [[مظفر الدین شاہ قاجار|مظفرالدین شاہ]] |[[فائل:Mozaffar-ed-Din Shah Qajar - 1.jpg|80px]] | 1853–1907 | 1896–1907 | 11 سال | لڑکا | | ڈارسی اسکور - [[ایرانی آئینی انقلاب|آئینی تحریک]] ۔ |- | 6 | [[محمد علی شاہ قاجار|محمدعلی شاہ]] |[[فائل:Mohammad Ali Shah.jpg|80px]] | 1872–1925 | 1907–1909 | 2 سال | لڑکا | کڈیا گیا | پارلیمنٹ نو‏‏ں توپ تو‏ں بند کرنا۔ چھوٹا ظلم و ستم |- | 7 | [[احمد شاہ قاجار|احمد شاہ]] |[[فائل:AhmadShahQajar2.jpg|80px]] | 1898–1930 | 1909–1926 | 17 سال | لڑکا | کڈیا گیا | شیخ فضل اللہ نوری دا قتل۔ [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ]] عظیم - عظیم قحط - خاندان دا خاتمہ (1304)۔ |- | colspan="4" | کل | 1794–1926 | 132 سال | | | |} == [[پہلوی خاندان|پہلوی]] (1926–1979) == [[فائل:Iran (orthographic projection).svg|thumb|200x200px| نقشہ شاہ پہلوی دور [[پہلوی خاندان|پہلوی]] 1305 تو‏ں 1356 شمسی]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! تصویر ! پیدائش / موت ! سلطنت ! اصول د‏‏ی لمبائی ! پیشرو دے نال تناسب ! نوٹ |- | 1 | [[رضا شاہ پہلوی|شاہ رضا]] |[[فائل:Reza shahpahlavi.jpg|80px|رضا شاه]] | 24 اسفند 1256 – 4 مرداد 1323 | 4 مئی 1305–24 ستمبر 1320 | 15 سال | - | ایران اُتے اتحادی حملہ تے اس دا استعفیٰ تے جلاوطنی ۔ |- | ۲ | [[محمد رضا شاہ پہلوی|شاہ محمد رضا]] | | 4 ابان 1298 – 5 اگست 1980 | ۲۵ شهریور ۱۳۹۲ - ۲۲ بهمن ۱۳۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} | 37 سال | لڑکا | بادشاہت دا خاتمہ [[انقلاب ایران|ایران وچ 1979 دے انقلاب دے]] بعد ہويا۔ |- | colspan="4" | کل | 1304–1357 | 52 سال | | |} == ہور ویکھو == * [[اسلام تو‏ں پہلے ایرانیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ایلام دے بادشاہاں د‏‏ی لسٹ]] {{حوالے|۲}} == کتابیات == {{کھبے طرف}} * Assar, G.R.F. , "Genealogy & Coinage of the Early Parthian Rulers. I", Parthica, 6, 2004, pp. {{lang|ur|۶}}۹–۹۳. * [https://web.archive.org/web/20110715045224/http://parthian-empire.com/articles/Genealogy-Coinage-Early-Parthian-Rulers-II.pdf Assar, G.R.F. , "Genealogy & Coinage of the Early Parthian Rulers, II a revised stemma", Parthica, 7, 2005, pp. ۲۹–{{lang|ur|۶}}۳.] * [http://parthian-empire.com/articles/Moses-Chorene-and-Early-Parthian-Chronology.pdf Assar, G.R.F. , "Moses of Choren & the Early Parthian Chronology", Electrum, vol. 11, 2006, pp. 61–86.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610094543/http://parthian-empire.com/articles/Moses-Chorene-and-Early-Parthian-Chronology.pdf |date=2013-06-10 }} * تریخ مفصل ایران(از صدر اسلام تو‏ں انقراض قاجاریه) نوشته عباس اقبال آشتیانی(۱۳{{lang|ur|۴}}۳) * تریخ مغول (در ۹ فصل)، نوشته عباس اقبال آشتیانی * ایران د‏‏ی تریخ(اسلام تاں پہلے) نوشته حسن پیرنیا (مشیرالدوله) {{Webarchive}} * [http://parthian-empire.com/articles/A-Revised-Parthian-Chronology-of-165-91-BC.pdf Assar, G.R.F. , "A Revised Parthian Chronology of the Period 165-91 B.C.", Electrum, vol. 11, 2006, pp. 87–158.] {{Webarchive}} * Assar, G.R.F. , "A Revised Parthian Chronology of the Period 91-55 B.C.", Parthica, 8, 2006, pp. ۵۵–۱۰{{lang|ur|۴}}. * Briant, Pierre, "From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire", ۲۰۰۲. * Cameron, George, "History of Early Iran", Chicago, 1936 (repr. , Chicago, 1969; tr. E. -J. Levin, L’histoire de l’Iran antique, Paris, 1937; tr. H. Anusheh, ایران در سپیده دم تریخ، Tehran, 1993) * D’yakonov, I. M. , "Istoriya Midii ot drevenĭshikh vremen do kontsa IV beka de e.E" (The history of Media from ancient times to the end of the 4th century BCE), Moscow and Leningrad, 1956; tr. Karim Kešāvarz as Tāriḵ-e Mād, Tehran, 1966. * Dandamaev, Muhammad A. , "Persien unter den ersten Achämeniden (6. Jahrhundert v. Chr.)", tr. Heinz-Dieter Pohl, Wiesbaden, 1976. * [http://web3.ehost-services.com/hemranib/Vol5/HTML%20+%20MHTML/Ghashghaee.htm Ghashghai, H.R. , "The successors of Mithridates II", Bulletin of Ancient Iranian History (UCLA), vol. 5, March 2009.(in Persian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206142834/http://web3.ehost-services.com/hemranib/Vol5/HTML%20+%20MHTML/Ghashghaee.htm |date=2012-02-06 }} * [http://www.achemenet.com/pdf/souspresse/henkelman/waters.pdf Henkelman , wouter. Defining Neo-Elamite History. ARTA , 2003.] * Hinz, W. , "The Lost World of Elam", London, 1972 (tr. F. Firuznia, دنیای گمشده ایلام، Tehran, 1992) * [http://www.ccel.org/j/josephus/works/JOSEPHUS.HTM Josephus Flavius, Antiquities of the Jews.] * Justi, Ferdinand, "Iranisches Namenbuch", Tehran, Asatir, 2003. * [https://web.archive.org/web/20101107074550/http://www.etana.org/coretexts/14913.pdf Legrain, Leon, "Historical Fragments", Philadelphia, The University of Pennsylvania Museum Publications of the Babylonian Section, vol. XIII, 1922.] * Majidzadeh, Yusef, "History and civilization of Elam", Tehran, Iran University Press, 1991. * Majidzadeh, Yusef, "History and civilization of Mesopotamia", Tehran, Iran University Press, 1997, vol.۱. * Miroschedji, P. de, ‘La fin du royaume de l’Ansˇan et de Suse et la naissance de l’empire perse’, ۱۹۸۵، ZA 75, pp. ۲{{lang|ur|۶}}۵–۳۰{{lang|ur|۶}}. * Nöldeke, Theodor, "Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt" (۱۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹) * Olmstead, A. T. , "History of the Persian Empire", Chicago, 1948 * Plutarch, Lives. * Polybius, The Histories. * Potts, D. T. , The Archaeology of Elam, Cambridge University Press, 1999. * [http://www.achemenet.com/pdf/nabu/nabu2000-080.pdf Reade , Julian E. Elam after the Assyrian Sack of Susa in 647 B.C. NABU, 2000.] * [http://classics.mit.edu/Tacitus/annals.html Tacitus, The Annals.] * [https://web.archive.org/web/20130730072907/http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2004.003-Tavernier.pdf Tavernier , Jan. Some Thoughts on Neo-Elamite Chronology. ARTA , 2004.] * The Cambridge Ancient History (CAH) * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 1, THE LAND OF IRAN, Cambridge University Press, 1968. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 2, THE MEDIAN AND ACHAEMENIAN PERIODS, Cambridge University Press, 1985. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 3(I), THE SELEUCID, PARTHIAN AND SASANIAN PERIODS, Cambridge University Press, 1983. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 3(II), THE SELEUCID, PARTHIAN AND SASANIAN PERIODS, Cambridge University Press, 1983. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 4, THE PERIOD FROM THE ARAB INVASION TO THE SALJUQS, Cambridge University Press, 1975. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 5, THE SALJUQ AND MONGOL PERIODS, Cambridge University Press, 1968. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 6, THE TIMURID AND SAFAVID PERIODS, Cambridge University Press, 1986. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 7, FROM NADIR SHAH TO THE ISLAMIC REPUBLIC, Cambridge University Press, 1991. * [http://www.iranicaonline.org/articles/elam-i Vallat , François. Elam: The History of Elam. Encyclopaedia Iranica , vol. VIII pp. 301-313. London/New York , 1998.] * [http://www.achemenet.com/pdf/nabu/nabu1995-044.pdf Vallat , François. Shutruk-Nahunte , Shutur-Nahunte et l'imbroglio neo-elamite. NABU , 1995.] * [http://www.achemenet.com/pdf/nabu/nabu1996-031.pdf Vallat , François. Le royaume elamite de SAMATI. NABU , 1996.] * [http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2002.006.pdf Vallat , François. Les pretendus fonctionnaires Unsak des texts neo-elamites et achemenides. ARTA , 2002.] * Vallat , François. Le royaume elamite de Zamin et les 'Letters de Nineveh'. Iranica Antique , 33 , 1998. pp. ۹۵–۱۰{{lang|ur|۶}}. {{پایان چپ‌چین}} {{شاہان ایران}} {{ایران د‏‏ی تریخ د‏‏ی دستاویزات}} {{موضوعات ایران}} [[گٹھ:لسٹ شاہان]] [[گٹھ:ایران د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] 3c3s20w1eh3sgqn5e58v5dlfdsazips 0 108221 713098 592225 2026-11-03T05:28:24Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713098 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=سورووچ دی لڑائی|commander1=[[Dimitrios Matthaiopoulos]]|casualties1=168 مارے گئے<br />196 زخمی<br />10 [[جنگی قیدی]]|strength2=20,000 نفر|strength1=7,080 نفر|units2=[[16th Infantry Division (Ottoman Empire)|16th Infantry Division]] <br> [[17th Infantry Division (Ottoman Empire)|17th Infantry Division]] <br> [[18th Infantry Division (Ottoman Empire)|18th Infantry Division]]|units1=[[5th Infantry Division (Greece)|5th Infantry Division]]|commander2=[[ حسن رضا پاشا]]{{sfn|Kargakos|2012|p=72}}|combatant2={{flag|Ottoman Empire}}|partof= [[پہلی بلقان جنگ]]|combatant1={{flagicon|Kingdom of Greece|state}} [[مملکت یونان]]|result=عثمانی فتح |place=سورووچ, [[موناستیر ولایت]], [[سلطنت عثمانیہ]] (موجودہ [[امیانتائیو]], [[یونان]])|date={{OldStyleDate|3&ndash;6 نومبر|1912|22&ndash;24 اکتوبر}}|caption=Panorama of Xino Nero (1916).|image_size=250px|image= [[فائل:Gorno Varbeni Ekshi Sou Panorama IWW.jpg|thumb]] |casualties2=}} '''سورووچ د‏‏ی جنگ''' ( {{Lang-el|Μάχη του Σόροβιτς}} ، {{Lang-tr|Soroviç Muharebesi}} ) 22 تو‏ں 24 اکتوبر دے درمیان لڑی گئی۔ [[پہلی بلقان جنگ|یہ جنگ پہلی بلقان جنگ دے]] دوران یونانی تے عثمانی افواج دے درمیان لڑی گئی سی ، تے سورووچ دے علاقے دے گرد گھمدی سی۔ 5 ويں یونانی ڈویژن جو مغربی مقدونیہ تو‏ں ہیلینک فوج د‏‏ی وڈی تعداد تو‏ں وکھ ہو ک‏ے اگے ودھ رہی سی ، نے سورووچ وچ ڈیرے ڈالے جتھے اسنو‏ں خود نو‏‏ں اک مخالف عثمانی قوت دے مقابلے وچ بہت زیادہ پایا گیا۔ 22 تے 23 اکتوبر دے درمیان بار بار ہونے والے حملےآں نو‏‏ں برداشت کرنے دے بعد ، اس نے 24 اکتوبر د‏‏ی علی الصبح صفاں نو‏‏ں توڑ دتا۔ جدو‏ں عثمانی مشین گنرز نے صبح سویرے اچانک حملہ کيتا۔ سورووچ دے مقام اُتے یونانی شکست دے نتیجے وچ سربیا دے شہر موناسٹیر اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ == پس منظر == [[یونان ترکی جنگ (1897)|1897 د‏‏ی گریکو-ترک جنگ]] وچ تباہ کن یونانی شکست نے ہیلینک آرمی د‏‏ی تنظیم ، تربیت تے رسد وچ وڈی خامیاں نو‏‏ں بے نقاب کيتا۔ جارجیوس تھیوٹوکیس جنگ دے بعد پہلا یونانی وزیراعظم سی جس نے اپنی توجہ فوج نو‏‏ں مضبوط بنانے اُتے مرکوز کيتی۔ اس نے نیشنل ڈیفنس فنڈ قائم کيتا جس نے بھاری مقدار وچ گولہ بارود د‏‏ی خریداری دے لئی مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ ہور برآں ملک د‏‏ی بحریہ تے فوج دے لئی تنظیم دا اک نواں جدول متعارف کرایا گیا ، جس دے بعد کئی آرٹلری بیٹریاں ودھائی گئیاں نيں۔ جنوری 1909 وچ تھیوٹوکیز دا استعفیٰ تے اس دے جانشین د‏‏ی طرف تو‏ں مسلح افواج د‏‏ی مبینہ نظراندازی دے نتیجے وچ ست ماہ بعد گوڈی بغاوت ہوئی۔ اپنے لئی اقتدار سنبھالنے دے بجائے ، پوٹشسٹس نے کریٹن سیاستدان ایلفٹیریوس وینیزیلوس نو‏‏ں ملک اُتے حکومت کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ {{Sfn|Kargakos|2012}} وینیزیلوس نے فوج نو‏‏ں دوبارہ مسلح تے دوبارہ تربیت دے ک‏ے تھیوٹوکیز دے نقش قدم اُتے عمل کيتا ، بشمول وسیع قلعہ بندی تے بنیادی ڈھانچے دے کم ، نويں ہتھیاراں د‏‏ی خریداری ، تے تربیت دے لئی ریزرو کلاسز نو‏‏ں واپس بلیانا۔ اس کوشش دا عروج 1911 وچ برطانوی بحریہ دے مشن تے فرانسیسی فوجی مشن د‏‏ی دعوت سی۔ {{Sfn|Katsikostas|2014}} سربو بلغاریہ اتحاد دے بارے وچ مطلع کیتے جانے دے بعد ، وینیزیلوس نے [[صوفیہ]] وچ اپنے سفیر نو‏‏ں 14 اپریل 1912 تک گریکو بلغاریہ دفاعی معاہدہ تیار کرنے [[سلطنت عثمانیہ|کا حکم دتا ، اس خوف تو‏ں کہ جے یونان عثمانیاں دے]] خلاف مستقب‏‏ل د‏‏ی جنگ وچ حصہ لینے وچ ناکا‏م ہو جائے تاں ایہ قبضہ کرنے تو‏ں قاصر ہو جائے گا۔ [[مقدونیہ (علاقہ)|مقدونیہ دے]] یونانی اکثریت‏ی علاقے اس معاہدے اُتے 15 جولائ‏ی 1912 نو‏‏ں دستخط کیتے گئے سن ، دونے ملکاں نے دفاعی جنگ کيت‏ی صورت وچ اک دوسرے د‏‏ی مدد کرنے تے عثمانی زیر قبضہ مقدونیہ وچ مسیحی آبادیاں دے حقوق دے تحفظ اُتے اتفاق کيتا سی ، اس طرح [[سربیا]] ، [[مونٹینیگرو]] تے [[بلغاریہ|بلغاریہ دے]] نال [[بلقان لیگ|بلقان لیگ دے ڈھیلے اتحاد وچ شام‏ل ہوئے۔]] . بلقان وچ اک نويں جنگ دے خوف تو‏ں ، عثمانیاں نے 14 ستمبر نو‏‏ں متحرک ہونے دا اعلان کيتا تے یونٹس نو‏‏ں [[تھریس|تھریس وچ ]] منتقل کرنا شروع کيتا۔ بلقان لیگ نے جواب دتا۔ {{Sfn|Kargakos|2012}} 30 ستمبر نو‏‏ں لیگ نے عثمانیاں نو‏‏ں اپنی عیسائی آبادی دے حقوق دے حوالے تو‏ں مطالبات د‏‏ی لسٹ پیش کيت‏‏ی۔ سلطنت عثمانیہ نے مطالبات تو‏ں انکار کر دتا ، صوفیہ ، بلغراد تے ایتھنز وچ اپنے سفیراں نو‏‏ں واپس بلا لیا تے 4 اکتوبر نو‏‏ں لیگ دے مذاکرات کاراں نو‏‏ں ملک بدر کر دتا ، بعد وچ [[پہلی بلقان جنگ|عثمانیاں دے خلاف جنگ دا]] اعلان کر دتا ، جدو‏ں کہ مونٹی نیگرو پہلے ہی 25 ستمبر نو‏‏ں فوجی آپریشن شروع کر چکيا سی۔ {{Sfn|Kargakos|2012}} == پیش قدمی == تھیسالی د‏‏ی فوج 5 اکتوبر د‏‏ی صبح دے اوقات وچ عثمانی علاقے وچ داخل ہو گئی ، جس تو‏ں معلوم ہويا کہ زیادہ تر سرحدی چوکیاں ترک کردتیاں گئیاں نيں۔ پہلی وڈی جھڑپ اگلے دن ہوئی جدو‏ں پہلی تے دوسری یونانی ڈویژناں نے ایلسونا اُتے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ عثمانی سرنڈاپور د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئے۔ {{Sfn|Christopoulos|Bastias|1977}} 9 اکتوبر د‏‏ی صبح 7 بجے ، یونانی پیادہ فوج نے سرانداپورو اُتے حملہ شروع کيتا۔ پہلی ، دوسری تے تیسری ڈویژن نے عثمانی مین لائن اُتے سامنے تو‏ں حملہ کيتا۔ اس دوران ، کیولری بریگیڈ ، چوتھ‏ی تے پنجويں ڈویژن نے مغرب تو‏ں عثمانی پوزیشناں دے پچھلے حصے نو‏‏ں نشانہ بنانے دے ارادے تو‏ں مغرب تو‏ں اک چال چلنے د‏‏ی مشق کيتی۔ {{Sfn|Christopoulos|Bastias|1977}} اس دے محافظاں د‏‏ی طرف تو‏ں ناقابل تصور سمجھ‏‏ے جانے دے باوجود ، {{Sfn|Dimitracopoulos|1992}} یونانی افواج دا مرکزی ادارہ پاس دے اندر گہرائی وچ اگے ودھنے وچ کامیاب ہويا ، {{Sfn|Christopoulos|Bastias|1977}} جدو‏ں کہ معاون یونٹ عثمانی حصےآں تو‏ں ٹکرا گئے۔ عثمانیاں نے گھیرنے دے خوف تو‏ں رات دے وقت اپنی دفاعی لائن چھڈ دی۔ {{Sfn|Apostolidis|1913}} 10 اکتوبر د‏‏ی شام 4 بجے ، چوتھ‏ی ڈویژن نے سرویا وچ مارچ کيتا ، {{Sfn|Dimitracopoulos|1992}} جدو‏ں کہ یونانی گھڑسوار اگلے دن [[کوزانی|کوزانی وچ بلا مقابلہ داخل ہويا۔]] {{Sfn|Christopoulos|Bastias|1977}} سرندپورو وچ انہاں د‏‏ی شکست دے بعد ، عثمانیاں نے حسن تحسین پاشا د‏‏ی فوج د‏‏ی باقیات نو‏‏ں تازہ کمک دے نال {{Sfn|Kargakos|2012}} [[گیانیتسا|اور ینیڈجے]] وچ اپنی اہ‏م دفاعی لائن نو‏‏ں منظم کيتا۔ 18 اکتوبر نو‏‏ں ، ولی عہد شہزادہ کانسٹنٹائن نے دشمن دے دستےآں دے بارے وچ متضاد انٹیلی جنس رپورٹس موصول ہونے دے باوجود تھیسالی د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں ینیڈجے د‏‏ی طرف جانے دا حکم دتا۔ {{Sfn|Christopoulos|Bastias|1977}} اس دوران ، 5 ويں یونانی ڈویژن دمتریوس ماتھیوپولوس دے تحت ، مغربی مقدونیہ وچ اپنی پیش قدمی جاری رکھی۔ کیلیاریا-پردیکا علاقے تک پہنچنے دا مقصد ، جتھے اسنو‏ں ہور احکامات دا انتظار کرنا سی۔ یا تاں تھیسالی د‏‏ی باقی فوج دے نال متحد ہو جاواں یا [[بیتولا|موناسٹیر]] اُتے قبضہ کرن۔ کرلئی دیون پاسنو‏ں عبور کرنے دے بعد ، ایہ 19 اکتوبر نو‏‏ں بنیتسا پہنچیا۔ {{Sfn|Kargakos|2012}} 5 ويں یونانی ڈویژن نے 19 اکتوبر د‏‏ی رات [[فلورینا|فلورینا دے میدان تو‏ں مارچ جاری رکھیا۔]] 20 اکتوبر د‏‏ی صبح 11 بجے ، اس اُتے عثمانی ڈویژن نے حملہ کيتا جسنو‏ں موناسٹیر تو‏ں ریل دے ذریعے علاقے وچ لیایا گیا سی۔ بھانويں سربین اس چال تو‏ں واقف سن ، لیکن انہاں نے عثمانی عقب اُتے حملہ کرنے دے لئی صرف محدود تعداد وچ فوجاں مختص کيتياں ، کیونجے انہاں دا مقصد پہلے موناسٹیر اُتے قبضہ کرنا سی۔ ایہ دیکھدے ہوئے کہ اس د‏ی فوجاں تھک چکیاں نيں تے میدان وچ عثمانی اگ تو‏ں دوچار نيں ، میتھائیپولوس نے شام 6 بجے سورووچ د‏‏ی طرف پِچھے ہٹنے دا حکم دتا کرلئی ڈیرون تو‏ں گزرنے دے بعد ، 5 ويں ڈویژن نے پیٹرسکو جھیل دے نال سورووچ وچ ڈیرے ڈالے۔ میتھائیپولوس نے اپنے 7،000 پیادہ جواناں نو‏‏ں قصبے دے شمال مشرق وچ رکھیا ، 20 توپاں دے ٹکڑے سوٹیراس پنڈ وچ تعینات سن ، جدو‏ں کہ 80 گھڑسوار گیو لون وچ ڈویژن دے مغربی حصےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی سن ۔ {{Sfn|Kargakos|2012}} == لڑائی == 22 اکتوبر نو‏‏ں ، 18 ويں عثمانی انفنٹری ڈویژن دو کالماں وچ تقسیم ہو گئی ، بیک وقت زینو نیرو تے پیٹرسکو د‏‏ی سمت تو‏ں سورووچ اُتے حملہ کيتا۔ یونانی توپ خانے تو‏ں عثمانی چارج نو‏‏ں دبا دتا گیا ، جس دے نتیجے وچ اک توپ خانہ جنگ ہوئی جو دن بھر باقی رہی۔ پیٹرسکو د‏‏ی دوسری عثمانی جارحیت نو‏‏ں رات دے دوران کامیابی تو‏ں پسپا کيتا گیا۔ یونانیاں تو‏ں ناواقف ، 18 ويں عثمانی انفنٹری ڈویژن جو پہلے ہی انہاں تو‏ں ودھ گئی سی ، نو‏‏ں 16 ويں تے 17 ويں عثمانی انفنٹری ڈویژناں نے تقویت دتی تے عثمانیاں د‏‏ی کل تعداد 20،000 افراد تک پہنچ گئی۔ {{Sfn|Kargakos|2012}} 23 اکتوبر نو‏‏ں عثمانیاں نے یونانی مرکز تے مشرقی حصےآں اُتے وڈے پیمانے اُتے حملےآں دا سلسلہ شروع کيتا۔ 5 ويں ڈویژن نے اپنا گراؤنڈ رکھیا ، شام 4 بجے جوابی حملہ کيتا تے عثمانی مرکز تے اس دے مغربی حصے دے درمیان اک پچر چلایا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں عثمانی رات دے دوران میدان جنگ تو‏ں بھج گئے ، جدو‏ں کہ یونانیاں نے قریبی ریلوے لائن تے روڈ جنکشن اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 5 ويں ڈویژن نو‏‏ں اس دے پچھلے گارڈ ، 3 انفنٹری کمپنیاں تے 3 انجینئرنگ کمپنیاں نے وی ودھایا۔ جدو‏ں کہ عثمانیاں نو‏‏ں جو حالے پریلیپ د‏‏ی جنگ وچ شکست کھا چکے سن ، شہر د‏‏ی طرف سربیائی ڈرائیو نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وچ اپنے بیشتر فوجیاں نو‏‏ں سورووچ تو‏ں موناسٹیر واپس لے گئے۔ {{Sfn|Kargakos|2012}} 24 اکتوبر د‏‏ی طلوع آفتاب تو‏ں کچھ دیر پہلے ، 17 ويں عثمانی ڈویژن نال تعلق رکھنے والی اک کمپنی کئی مشین گناں تو‏ں لیس یونانی مغربی کنارے دے پاس پہنچی جس دا پتہ نئيں چلا۔ صبح 6.30 بجے ، اس نے اسپانٹزا وچ یونانی پوزیشناں اُتے فائرنگ د‏‏ی جدو‏ں کہ محافظ حالے تک سو رہے سن ۔ عثمانیاں نے یونانی خطوط وچ وڑ ک‏ے آرٹلری بیٹری پھڑ لی تے اک ہور عثمانی یونٹ نو‏‏ں مشرق تو‏ں حملہ کرنے دا اشارہ دتا۔ یونانی مشرقی حصے د‏‏ی حفاظت کرنے والے فوجیاں نے ضد د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی ، تحریری حکم دتے جانے تک ہار مننے تو‏ں انکار کر دتا ، جدو‏ں کہ پنجويں ڈویژن دے باقی لوک خوفزدہ ہو ک‏ے بھج گئے۔ یونانی مشرقی حصے نو‏‏ں بالآخر قابو ک‏ر ليا گیا ، جدو‏ں کہ بوہت سارے یونانی فوجی عثمانی رائفل میناں تے ہمدرد شہریاں دے ہتھو‏ں مارے گئے۔ {{Sfn|Kargakos|2012}} == بعد وچ == سورووچ د‏‏ی جنگ وچ یونانی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 168 سی ، 196 زخمی تے 10 جنگی قیدی سن ۔ {{Sfn|Christopoulos|Bastias|1977}} بھانويں ینیڈجے د‏‏ی جنگ وچ یونانیاں د‏‏ی فتح ، سورووچ وچ شکست اُتے سایہ فگن ہو گئی ، اس نے یونانی ولی عہد کانسٹنٹائن نو‏‏ں پریشان کر دتا جس طرح یونانی اکثریت‏ی شہر [[تھیسالونیکی]] اس د‏ی گرفت وچ سی۔ {{Sfn|Kargakos|2012}} 5 ويں ڈویژن د‏‏ی باقیات [[پتولیمایدا|کیلیاریا]] وچ جمع ہوئیاں تے 25 اکتوبر [[کوزانی|کو کوزانی]] وچ دوبارہ منظم ہوئیاں۔ 29 اکتوبر نو‏‏ں ، قسطنطنیہ نے مونسٹیر دے قبضے دے لئی پہلی ، دوسری ، تیسری تے چوتھ‏ی ڈویژن تے اک کیولری بریگیڈ مختص کيتی۔ [[ایدیسا، یونان|وہ افواج 2 نومبر نو‏‏ں ایڈیسا]] وچ بلائی گئياں [[فلورینا|اور بالآخر فلورینا]] اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہو گئياں ، فیر وی موناسٹیر نامی جنگ دے اختتام دے بعد سربیا دے ہتھو‏ں وچ آگیا۔ {{Sfn|Kargakos|2012}} مئی 1913 تک ، عددی لحاظ تو‏ں کمتر عثمانیاں نو‏‏ں لیگ دے لشکراں نو‏‏ں تمام محاذاں اُتے اک سنگین شکست دا سامنا کرنا پيا۔ لیگ نے سلطنت عثمانیہ دے بیشتر یورپی علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی تے تیزی تو‏ں [[قسطنطنیہ|قسطنطنیہ دے]] نیڑے پہنچ رہی سی۔ 30 مئی نو‏‏ں دونے اطراف اُتے دستخط کيتے لندن د‏‏ی ٹریٹی اس دے اراکین دینے دے تمام عثمانیہ دے مغرب زمین، لیگ د‏‏ی علاقائی عزائم مستحکم جس [[عہور|انوس]] اُتے [[بحیرہ ایجیئن|ایجیئن سمندر]] دے شمال میدتا اُتے [[بحیرہ اسود]] دے طور پر، دے نال نال [[کریٹ]] . [[البانیا|البانیہ]] تے عثمانیاں دے زیر قبضہ ایجیئن جزیرے د‏‏ی قسمت دا تعین وڈی طاقتاں نے کرنا سی۔ {{Sfn|Christopoulos|Bastias|1977}} == فوٹ نوٹ == == حوالے == {{refbegin}} * {{cite book|url=https://web.archive.org/web/20191224183211/https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/8/d/1/metadata-9272bd94229998ed96a378ab0f986a22_1270023610.tkl|title=Ο νικηφόρος ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1912–1913|last=Apostolidis|first=Dimitrios|publisher=Estia|year=1913|volume=I|location=Athens|language=el|trans-title=The Victorious Greco-Turkish War of 1912–1913|access-date=13 November 2019}} * {{cite book|title=Ιστορία του Ελληνικού Εθνους: Νεώτερος Ελληνισμός απο το 1881 ως 1913|last1=Christopoulos|first1=Georgios|last2=Bastias|first2=Ioannis|publisher=Ekdotiki Athinon|year=1977|volume=XIV|location=Athens|language=el|trans-title=History of the Greek Nation: Modern Greece from 1881 until 1913}} * {{cite book|title=The First Balkan War Through the Pages of Review L'Illustration|last=Dimitracopoulos|first=Anastasios|publisher=Hellenic Committee of Military History|year=1992|location=Athens|asin=B004UBUA4Q}} * {{cite book|title=Η Ελλάς κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους (1912–1913)|last=Kargakos|first=Sarandos|publisher=Peritechnon|year=2012|isbn=978-960-8411-26-5|language=el|trans-title=Greece in the Balkan Wars (1912–1913)}} * {{cite web|last=Katsikostas|first=Dimitrios|title=Η αναδιοργάνωση των ενόπλων δυνάμεων και το έργο της γαλλικής στρατιωτικής αποστολής Eydoux|trans-title=The Reorganization of the Armed Forces and the Efforts of the French Military Mission of Eydoux|publisher=Hellenic Army History Directorate|language=el|year=2014|url=https://dis.army.gr/sites/dis.army.gr/files/unmanaged/pdf/Articles_June14/Greek_French/ANADIORG_ED_APOST_EYDOUX.pdf|access-date=13 November 2019}} {{Refend}} {{Coord|40.41|21.41|type:event_dim:30km_region:GR}}<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{Coord|40.41|21.41|type:event_dim:30km_region:GR}} [[گٹھ:نومبر 1912ء د‏‏یاں سرگرمیاں]] [[گٹھ:1912ء دے تنازعات]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1912ء]] [[گٹھ:1912ء وچ یونان]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] kogry0m9vwv3ltn0m4nnh8pruunzbyw 10 113373 713080 604328 2026-11-02T19:44:40Z Maintenance script 13287 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 713080 sanitized-css text/css /* Infobox V3 */ div.infobox_v3b, .mainTable { padding: 0px; width: 25em; background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; clear: left; float: left; font-size: 0.9em; line-height: 1.4; margin: 0 0 0.5em 1em; max-width: 325px; word-wrap: break-word; } .infobox_v3b .secTable{ border-radius: unset; color: inherit; margin: unset !important; border: unset; } .infobox_v3b .entete { display: table; height: 45px; width: 100%; font-weight: bold; text-align: center; font-size: 1.4em; line-height: 1.1; margin-bottom: 10px; background-color: #dfedff; } .infobox_v3b .entete > div { display: table-cell; vertical-align: middle; padding: 3px; } .infobox_v3b:not(.large) .entete.icon > div { padding: 3px 48px; } /* الصور */ .infobox_v3b .images { text-align: center; display: flex; justify-content: space-around; align-items: center; } .infobox_v3b .images a { max-width: 100%; flex: 0 0 auto; /* be kind ie11 */ } .infobox_v3b .deux-images a { max-width: 48%; } .infobox_v3b .images img { max-width: 100%; height: auto; } .infobox_v3b .legend { font-size: 0.9em; text-align: center; margin: 5px 0 8px 0; } /* الجداول */ .infobox_v3b table , .secTable{ width: 100%; margin: 2px 0; table-layout: fixed; border-collapse: separate; } .infobox_v3b th[scope="col"] { text-align: center; word-wrap: normal; } .infobox_v3b th[scope=row] { text-align: right; padding-right: 10px; width: 8em; max-width: 140px; word-wrap: normal; background-color:#F3F3F3; } .infobox_v3b th[scope=row], .infobox_v3b td { padding-top: 4px; vertical-align: super; } .infobox_v3b th[scope=row].middle { vertical-align: middle; } .infobox_v3b.bordered th[scope=row], .infobox_v3b.bordered td { padding-bottom: 4px; border-top: 1px solid #dfedff; } .infobox_v3b.bordered caption.bordered { margin: 0 0 -1px 0; } .infobox_v3b tr.left td { text-align: right; } .infobox_v3b tr.vborder td { border-left: 1px dotted #aaa; } .infobox_v3b tr.vborder td:first-child { border-left: none; } .infobox_v3b td.data { text-align: center; } .infobox_v3b tr:first-child ul:first-child { margin-top: 0; } .infobox_v3b .url { direction: ltr; text-align: left; font-size: 0.9em; } /* عناوين الأقسام والجداول */ .infobox_v3b p.bloc, .infobox_v3b caption { font-weight: bold; text-align: center; line-height: 1.1; margin: 0 0 2px 0; padding: 4px; background: #dfedff; } .infobox_v3b p.bloc { margin: 5px 0; } .infobox_v3b caption.bordered, .infobox_v3b p.bordered { border-top: 1px solid #dfedff; border-bottom: 1px solid #dfedff; background: transparent; } .infobox_v3b .bordered.navbar, .infobox_v3b .bordered.nav { padding-top: 4px; border-bottom: 0; } .infobox_v3b caption.hidden { margin: 0 !important; padding: 0 !important; } /* Séparateur */ .infobox_v3b .hr { font-size: 1px; line-height: 1px; margin: 5px 0; background-color: #dfedff; clear: both; } .infobox_v3b .hr.collapse { margin: 5px 0 -8px 0; } /* Tnavbar */ .infobox_v3b .navbar { text-align: right; font-size: 0.8em; line-height: 1.1; margin: 8px 0 0; } .infobox_v3b .navbar .plainlinks { float: right; } /* Navigateur */ .infobox_v3b .overflow { overflow: hidden; } .infobox_v3b .prev a, .infobox_v3b .prev_bloc { background: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/ArrowRightNavbox.svg/12px-ArrowRightNavbox.svg.png") no-repeat right center; float: right; max-width:70%; /* 40%;*/ padding: 3px 18px 3px 3px; text-align: right; background-color:#F3F3F3; margin : 3px; } .infobox_v3b .next a, .infobox_v3b .next_bloc { background: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/ArrowLeftNavbox.svg/12px-ArrowLeftNavbox.svg.png") no-repeat left center; float: left; max-width:70%; /* 40%;*/ padding: 3px 3px 3px 18px; text-align: left; background-color:#F3F3F3; direction:ltr; margin : 3px; } /* Divers */ .infobox_v3b table.maillot-equipe td { padding: 0; } .infobox_v3b table.maillot-equipe { table-layout: auto; } .infobox_v3b a.NavToggle { position: unset; } .mwe-math-mathml-a11y { width: auto !important; height: auto !important; } paaajkhmhxp38paztz7ksjf7by1y60b 10 113375 713079 603074 2026-11-02T19:44:38Z Maintenance script 13287 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 713079 sanitized-css text/css .entete.map { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7a/Picto_infobox_map.png) no-repeat top right; } .entete.aerostat { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7e/Picto_infobox_aerostat.png) no-repeat top right; } .entete.aikido { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Aikido_pictogram.svg/40px-Aikido_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.alpinisme { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/df/Picto_infobox_alpinisme.png) no-repeat top right; } .entete.escalade { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f4/Picto_infobox_alpinisme-escalade.png) no-repeat top right; } .entete.arbitre { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Referee_football_pictogram.svg/35px-Referee_football_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.arc { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8e/Archery_pictogram.svg/35px-Archery_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.archives2 { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d6/Picto_infobox_archives.png) no-repeat top right; } .entete.artiste { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f3/Picto_infobox_artiste.png) no-repeat top right; } .entete.artsmartiauxjap { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/81/Picto_infobox_samourai.png) no-repeat top right; } .entete.association { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/Collaboration_logo_infobox.svg/50px-Collaboration_logo_infobox.svg.png) no-repeat top right; } .entete.athletisme { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Athletics_pictogram.svg/40px-Athletics_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.football { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f8/Infobox_Football_pictogram.png) no-repeat top right; } .entete.audio { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Gnome-speakernotes.png/35px-Gnome-speakernotes.png) no-repeat top right; } .entete.auteur { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1e/Picto_infobox_auteur.png) no-repeat top right; } .entete.autogire { background: url(https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e6/Picto_Autogyro.png) no-repeat top right; } .entete.automobile { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/99/Picto_infobox_automobil.png) no-repeat top right; } .entete.avion { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Airplane_silhouette_white.svg/40px-Airplane_silhouette_white.svg.png) no-repeat top right; } .entete.aviron { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Rowing_pictogram.svg/35px-Rowing_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.badminton { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Badminton_pictogram.svg/35px-Badminton_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.baseball { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Baseball_pictogram.svg/35px-Baseball_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.basket-ball { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f4/Picto_Infobox_Basketball.png) no-repeat top right; } .entete.bd { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2c/Picto_infobox_comicballoon.png) no-repeat top right; } .entete.biathlon { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Biathlon_pictogram.svg/40px-Biathlon_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.biere { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/04/Picto_infobox_beer.png) no-repeat top right; } .entete.book { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Picto_infobox_book.png) no-repeat top right; } .entete.boxe { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/Boxing_pictogram.svg/35px-Boxing_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.calendrier { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4a/Almanacco.png) no-repeat top right; } .entete.camera { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/Camera-photo.svg/120px-Camera-photo.svg.png) no-repeat top right; } .entete.canada { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6a/Picto_infobox_Canada.png) no-repeat top right; } .entete.cardinal { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/03/Picto_infobox_cardinal.png) no-repeat top right; } .entete.catch { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/79/Picto_infobox_catch.png) no-repeat top right; } .entete.chateau { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5c/Picto_infobox_chateau.png) no-repeat top right; } .entete.chimie { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Picto_infobox_chemistry_HUN.png) no-repeat top right; } .entete.cinema { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ea/Picto_infobox_cinema.png) no-repeat top right; } .entete.communication { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a2/Picto_infobox_antenna.png) no-repeat top right; } .entete.cyclisme { background: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Cycling_%28road%29_pictogram.svg/45px-Cycling_%28road%29_pictogram.svg.png") no-repeat top right; } .entete.deportation { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e0/Picto_Infobox_deportation.png) no-repeat top right; } .entete.diplomatie { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e0/Picto_infobox_ambassade.png) no-repeat top right; } .entete.disney { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d3/Picto_infobox_Disney.png) no-repeat top right; } .entete.droit { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Balance%2C_by_David.svg/40px-Balance%2C_by_David.svg.png) no-repeat top right; } .entete.drone-civil { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Picto_infobox_civil_drone.png) no-repeat top right; } .entete.egypte-antique { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cc/Picto_infobox_ancient_Egypt.png) no-repeat top right; } .entete.entreprise { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/Factory_black.png/40px-Factory_black.png) no-repeat top right; } .entete.entreprise-blanc { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Factory_white.png/40px-Factory_white.png) no-repeat top right; } .entete.equitation { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Equestrian_pictogram.svg/35px-Equestrian_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.escalade { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e1/Picto_infobox_escalade.png) no-repeat top right; } .entete.escrime { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Fencing_pictogram.svg/35px-Fencing_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.espagne { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/11/Picto_Infobox_Coat_of_Arms_of_Spain.png) no-repeat top right; } .entete.eveque { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b3/Picto_infobox_bishop.png) no-repeat top right; } .entete.factory { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/ff/Picto_infobox_enterprise.png) no-repeat top right; } .entete.floorball { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Floorball_pictogram.svg/35px-Floorball_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.fondeur { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/Cross_country_skiing_pictogram.svg/40px-Cross_country_skiing_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.footUS { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4e/Picto_Foot_US.png) no-repeat top right; } .entete.footballblack { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/86/Picto_infobox_fotbal_2.png) no-repeat top right; } .entete.futsal { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Futsal_pictogram.svg/35px-Futsal_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.golf { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Golf_pictogram.svg/35px-Golf_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.grappe { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/66/Picto_info_grape.png) no-repeat top right; } .entete.gymnastique { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Gymnastics_%28artistic%29_pictogram.svg/35px-Gymnastics_%28artistic%29_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.handball { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Handball_pictogram_white.svg/35px-Handball_pictogram_white.svg.png) no-repeat top right; } .entete.handballblack { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Handball_pictogram.svg/35px-Handball_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.helicoptere { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fa/Picto_infobox_helicopter.png) no-repeat top right; } .entete.hockey { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ee/Picto_Infobox_Ice_hockey.png) no-repeat top right; } .entete.hockey-sur-gazon { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/Field_hockey_pictogram.svg/35px-Field_hockey_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.hospitaliers { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1e/Picto_infobox_Hospitaliers.png) no-repeat top right; } .entete.humain { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/82/Picto_infobox_manwoman.png) no-repeat top right; } .entete.informatique { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ae/Picto-infoboxinfo.png) no-repeat top right; } .entete.internet { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Web-browser-openclipart.svg/45px-Web-browser-openclipart.svg.png) no-repeat top right; } .entete.israel-judaisme { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a5/Picto_infobox_israel-judaisme.png) no-repeat top right; } .entete.jeu { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/90/Picto_infobox_Game.png) no-repeat top right; } .entete.jeu-role { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d8/Picto_infobox_Jeu_de_rôle.png) no-repeat top right; } .entete.jeuvideo { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2d/Picto_infobox_gamepad.png) no-repeat top right; } .entete.jeuvideoserie { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Icon_-_jeu.svg/35px-Icon_-_jeu.svg.png) no-repeat top right; } .entete.jeuvideov3 { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Kontrollikon_1.0d_-_Grey.svg/35px-Kontrollikon_1.0d_-_Grey.svg.png) no-repeat top right; } .entete.judo { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Judo_pictogram.svg/40px-Judo_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.karate { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Karate_pictogram.svg/40px-Karate_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.kayak { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Canoeing_%28flatwater%29_pictogram.svg/35px-Canoeing_%28flatwater%29_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.kickboxing { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Kickboxing_pictogram.svg/40px-Kickboxing_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.lutte { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Wrestling_pictogram.svg/40px-Wrestling_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.luxembourg { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/58/Picto_Infobox_Coat_of_Arms_of_Luxembourg.png) no-repeat top right; } .entete.macintosh { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/20/Picto_infobox_Macintosh.png) no-repeat top right; } .entete.malte { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e4/Picto_infobox_Malte.png) no-repeat top right; } .entete.medecine { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/23/Picto_infobox_med.png) no-repeat top right; } .entete.mets { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/aa/Picto_infobox_mets.png) no-repeat top right; } .entete.militaire { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/03/Picto_infobox_military.png) no-repeat top right; } .entete.montreal-metro { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/ba/Picto_infobox_Mtl_metro.png) no-repeat top right; } .entete.montreal-train { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/99/Picto_infobox_Mtl_train.png) no-repeat top right; } .entete.money,.entete.money_coin { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Money_Coin_Icon.svg/40px-Money_Coin_Icon.svg.png) no-repeat top right; } .entete.moteur-avion { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9c/Picto_Infobox_moteur_d%27avion.png) no-repeat top right; } .entete.musee { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ac/Infobox_museum_pictogram.png) no-repeat top right; } .entete.museum { background: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1b/Picto_infobox_papyrus.png") no-repeat top right; } .entete.musique, .entete.music { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/60/Picto_infobox_music.png) no-repeat top right; } .entete.natation { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Swimming_pictogram_white.png/35px-Swimming_pictogram_white.png) no-repeat top right; } .entete.nations-unies { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/Picto_infobox_UN.png) no-repeat top right; } .entete.oenologie { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/73/Icone_oenobox.png) no-repeat top right; } .entete.omnisports { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Sport3_icone.svg/35px-Sport3_icone.svg.png) no-repeat top right; } .entete.papyrus { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1b/Picto_infobox_papyrus.png) no-repeat top right; } .entete.paralympique { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5e/Picto_infobox_Paralympics.png) no-repeat top right; } .entete.persofiction { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/37/Picto_infobox_masks.png) no-repeat top right; } .entete.petrole { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/ba/Picto_Infobox_Oil.png) no-repeat top right; } .entete.planeur { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/54/Picto_infobox_planeur.png) no-repeat top right; } .entete.plateforme { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Picto_Infobox_Oil_Platform.png) no-repeat top right; } .entete.poker { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/Crystal_Clear_app_Cardgame-3.svg/50px-Crystal_Clear_app_Cardgame-3.svg.png) no-repeat top right; } .entete.presse { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/23/Picto_infobox_journal.png) no-repeat top right; } .entete.pretendant { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5f/Picto_infobox_pr%C3%A9tendant_%C3%A0_un_tr%C3%B4ne.png) no-repeat top right; } .entete.projet { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cb/Picto_infobox_tools.png) no-repeat top right; } .entete.psychologie { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/77/Picto_infobox_psycho.png) no-repeat top right; } .entete.quebec { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/21/Picto_infobox_Quebec.png) no-repeat top right; } .entete.recherche { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c1/Picto_infobox_detective.png) no-repeat top right; } .entete.rinkhockey { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Roller_hockey_pictogram.svg/35px-Roller_hockey_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.rome-antique { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3c/Picto_infobox_Roman_military_banner.png) no-repeat top right; } .entete.route { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e7/Infobox_road_pictogram.png) no-repeat top right; } .entete.rugby { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/06/Picto_Infobox_Rugby.png) no-repeat top right; } .entete.rugbyblack { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/Rugby_union_pictogram.svg/35px-Rugby_union_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.sautski { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Ski_jumping_pictogram.svg/40px-Ski_jumping_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.science-fiction { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ed/Picto_infobox_fliyingsaucer.png) no-repeat top right; } .entete.serie-video { background-image: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e0/Logo_television_blanc.png"); background-size: 55px 55px; } .entete.ski-alpin { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Alpine_skiing_pictogram.svg/40px-Alpine_skiing_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.snooker { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/Cue_sports_pictogram.svg/40px-Cue_sports_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.software { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fe/Picto_infobox_software.png) no-repeat top right; } .entete.commonwealth { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/db/Picto_infobox_Commonwealth.png) no-repeat top right; } .entete.sport { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8e/Picto_infobox_Olympic.png) no-repeat top right; } .entete.sport-automobile { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/af/Picto_infobox_sport_auto.png) no-repeat top right; } .entete.squash { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/da/Squash_pictogram.svg/35px-Squash_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.starwars { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f7/Star_Wars_Infobox_Pictogram.png) no-repeat top right; } .entete.surf { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Surfing_pictogram.svg/35px-Surfing_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.taekwondo { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Taekwondo_pictogram.svg/40px-Taekwondo_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.television { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a6/Picto_infobox_TV-T%26PC.png) no-repeat top right; } .entete.templiers { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/30/Picto_infobox_Templiers.png) no-repeat top right; } .entete.tennis { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Tennis_pictogram.svg/35px-Tennis_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.tennis-de-table { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Table_tennis_pictogram_white.svg/40px-Table_tennis_pictogram_white.svg.png) no-repeat top right; } .entete.tennis-de-tableblack { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Table_tennis_pictogram.svg/35px-Table_tennis_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.teutoniques { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/66/Picto_infobox_Teutoniques.png) no-repeat top right; } .entete.timbre { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b3/Picto_infobox_Stamps.png) no-repeat top right; } .entete.train { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3f/Infobox_train.png) no-repeat top right; } .entete.triathlon { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Triathlon_pictogram.svg/40px-Triathlon_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.ultimate { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e7/Ultimate_pictogram.svg/70px-Ultimate_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.union-europeenne { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c0/Picto_Infobox_Europe.png) no-repeat top right; } .entete.universite { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Picto_infobox_book.png) no-repeat top right; } .entete.video { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Tango-video-x-generic.png/35px-Tango-video-x-generic.png) no-repeat top right; } .entete.voile { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Sailing_pictogram.svg/40px-Sailing_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.volleyball { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Volleyball_%28indoor%29_pictogram.svg/35px-Volleyball_%28indoor%29_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } .entete.water-polo { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Water_polo_pictogram.svg/40px-Water_polo_pictogram.svg.png) no-repeat top right; } dvga7ykkjh0x38ctv5nzbd72b4l01ld 0 115822 713102 686011 2026-11-03T06:53:49Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713102 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} [[فائل:Anadolu Beylikleri.png|ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Anadolu_Beylikleri.png/250px-Anadolu_Beylikleri.png|متبادل=|thumb|250x250px| اناطولیہ وچ بیگ نشین تکہ دا مقام، ہن انطالیہ (Tekeoğulları Beyliği)]] '''شاہقولی بابا تکلو''' <ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=Jafarian, Rasool (2012). "The Political Relations of Shah Esma'il I with the Mamluk Government (1501–16/907–22)". In Floor, Willem; Herzig, Edmund (eds.). Iran and the World in the Safavid Age. I.B. Tauris. ISBN 978-1-78076-990-5.}}</ref>(ایل تکلو [[ترکمان (اصطلاح قومی)|ترکمان]] قبیلے تو‏ں<ref name=":33">{{یادکرد کتاب|عنوان=Amanat, Abbas (2017). Iran: A Modern History. Yale University Press.}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=ریچارد تاپر. تریخ سیاسی اجتماعی شاهسون‌های مغان. ترجمه حسن اسدی. نشر اختران ۱۳۸۴.}}</ref><ref name=":42">{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تریخ=|وبگاه=|نشانی=https://islamansiklopedisi.org.tr/sahkulu-baba-tekeli|عنوان=islamansiklopedisi}}</ref> [[اناطولیہ]] وچ صفاوی حامی علوی بغاوت دا رہنما (انگریزی وچ : Şahkulu rebellion)<ref>{{یادکرد وب|عنوان=ČĀLDERĀN – Encyclopaedia Iranica|نشانی=https://iranicaonline.org/articles/calderan-battle|وبگاه=iranicaonline.org|بازبینی=2020-07-18|نویسنده=|کد زبان=|تریخ=|ص=}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تریخ=|وبگاه=|نشانی=http://lib.eshia.ir/23019/1/3802|عنوان=دانشنامه جهان اسلام|ص=. رهبر این شورش شاهقلی بابا، پسر و جانشین حسن خلیفه تکلو، بود که مورخان عثمانی به وی لقب شیطانقلی داده‌اند (جهانگشای خاقان، ص 405ـ 408؛}}</ref><ref name=":02">{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تریخ=|وبگاه=|نشانی=https://www.bbc.com/persian/blog-viewpoints-52836530|عنوان=www.bbc.com|ص=قیام هواداران شاه اسماعیل در آناتولی به رهبری شاه قلی باباہور منجر به غلبه بر سپاه عثمانی و کشته شدن والی آناتولی قره‌گوز احمد پاشا وہور وزیر اعظم خادم‌علی پاشا شد.}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=: نبرد شاه اسماعیل یکم با عثمانی|نشانی=http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=نبرد+شاه+اسماعیل+یکم+با+عثمانی&SSOReturnPage=Check&Rand=0|وبگاه=daneshnameh.roshd.ir|بازبینی=2020-06-04}}</ref><ref name=":13">{{یادکرد کتاب|عنوان=صفویان صغیر یا کبیر سرگذشت صفویان از شروع تو‏ں شاه عباس یکم مؤلف: مهندس محمد صادق معاشرتی ص 25 و 26}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 10 – p315}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=Somel, Selçuk Aksin, Auteur. (2012). Historical dictionary of the Ottoman Empire.}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: Türkiye tarihi Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 225-226}}</ref><ref name=":23">{{یادکرد کتاب|عنوان=Nicolae Jorga: Geschiste des Osmanichen vol II, (trans: Nilüfer Epçeli) Yeditepe Yayınları, 2009, ISBN 975-6480-19-X ,p.217}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=Finkel, Caroline (جولائ‏ی 19, 2012). Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300–1923. Hachette UK. p. 21}}</ref> تے کرشما‏تی ترکمان کردار [[قزلباش]] ، <ref name=":4" /> [[انطالیہ]] شہر دے کرکیٹ ایلی علاقے دے [[کوکوتیلی|یالیمیلی]] پنڈ دا رہنے والا سی۔ تیکیلو دا [[اوغوز ترک|ترکمان]] قبیلہ تیکے صوبے وچ رہندا سی (اب [[ترکیہ|ترکی]] وچ انطالیہ، انگریزی وچ : Sanjak of Teke) تے [[سلاجقہ روم|رومن سلجوک]] دور وچ Tekeoğulları Beyliği وچ حکومت کردا سی<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=Yılmaz Öztuna, Devletler ve Hanedanlar, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1996, cilt 2.}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تریخ قزلباشان، چاپ میرهاشم محدّث، تهران 1361ش؛ ص 27}}</ref><ref name=":12">{{یادکرد کتاب|عنوان=صفویان صغیر یا کبیر سرگذشت صفویان از شروع تو‏ں شاه عباس یکم مؤلف: مهندس محمد صادق معاشرتی ص 25 و 26}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=E.J. Brill's Encyclopaedia of Islam: 1913–1936 herausgegeben von M. Th Houtsma, sayfa 720. (İngilizce)}}</ref>۔ <ref>{{یادکرد وب|عنوان=Kim Kimdir?� Biyografi Bankas� - FORSNET|نشانی=http://www.kimkimdir.gen.tr/kimkimdir.php?id=1547|وبگاه=www.kimkimdir.gen.tr|بازبینی=2020-07-05}}</ref><ref name=":1" /> [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل صفوی دے زمانے وچ ]] ایہ قبیلہ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] اناطولیہ تو‏ں چھ عظیم ترکمان قبیلے ( الافشر، اِل شملو ، اِل سٹجالو ، اِل ذوالقدر ، اِل روملو تے اِل [[قاجار خاندان|قاجار]] ) دے نال ایران آیا تے [[صفوی سلطنت|صفوی خاندان]] د‏‏ی نیہہ پائی۔ . تکلو قزلباش دے عظیم قبیلےآں وچو‏ں اک سن جنہاں نے دسويں صدی دے دوسرے عشرے وچ تیکے الی (انطالیہ) تو‏ں ایران د‏‏ی طرف ہجرت دا آغاز کيتا۔ اس قبیلہ دے سربراہاں وچو‏ں اک، حسن خلیفہ تکلو، جسنو‏ں قرابیق (شاہ قولی بابا دے والد) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، نو‏‏ں آذربائیجان نال تعلق رکھنے والے شیخ جنید تے شیخ حیدر صفوی نے شیعہ مذہب تے [[صفی الدین اردبیلی|شیخ صفی الدین اردبیلی]] دے خاندان د‏‏ی تبلیغ دے لئی کمیشن بنایا سی۔ تکه ایلی وچ <ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهانگشای خاقان، ص 85}}</ref> احسن التواریخ دے مؤرخ حسن بی روملو لکھدے نيں کہ حسن خلیفہ دو مرتبہ شاہ اسماعیل اول دے والد شیخ حیدر د‏‏ی خدمت وچ آیا تے اپنے خاص شاگرداں دے حلقہ وچ داخل ہويا۔ شیخ حیدر نے انہاں نو‏ں اپنے صوبے وچ واپس آنے تے شیعہ مذہب نو‏‏ں فروغ دینے تے شاگرداں نو‏‏ں جمع کرنے دا حکم دتا۔ حسن خلیفہ نے اپنی رہائش گاہ دے نیڑے اک غار وچ عبادت کی، اس لئی اوہ جلد ہی اناطولیہ وچ مشہور ہوگیا۔ اوہ بوہت سارے شاگرداں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کرنے وچ کامیاب رہ‏ے، اس دوران اوہ اپنے بیٹے شاہ قولی نو‏‏ں فقہ د‏‏ی تعلیم دے رہے سن ۔ باپ بیٹے د‏‏ی شہرت [[بایزید ثانی|سلطان بایزید ثانی]] دے کاناں تک پہنچ چک‏ی سی تے عثمانی سلطان کئی بار حسن خلیفہ بابا دے پاس دعاواں لینے دے لئی گیا تے انہاں تو‏ں خدا دے حضور دعا کرنے نو‏‏ں کہیا۔ <ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تریخ عثمانی جلد ۲ چاپ ۱۰ صفحات ۲۳۰٬۲۳۱٬۲۵۴٬۲۵۵ مترجم: سینا شهبازی}}</ref> == شاہقولی بابا د‏‏ی قیادت وچ اناطولیہ الیوس د‏‏ی بغاوت == کئی سالاں دے بعد، تیکے (انطالیہ) دے علاقے وچ شیعہ تے سنی دے درمیان تنازعات پیدا ہوئے، تے انہاں تنازعات وچ شیعاں دا رہنما شاہقولی بابا سی، تے انہاں تنازعات دا تسلسل ٹیدے ميں شاہقولی بابا د‏‏ی بغاوت دا باعث بنیا۔ انہاں تنازعات وچ شاہقولی بابا نے عظیم فتوحات حاصل کیتیاں <ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=the ottoman world, edited by christine woodhead}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=Şahkulu Rebellion|نشانی=https://military.wikia.org/wiki/Şahkulu_Rebellion|وبگاه=Military Wiki|بازبینی=2020-06-04|کد زبان=en}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=Sahkulu Rebellion (apr 8, 1511 – jun 2, 1511) (Timeline)|نشانی=https://time.graphics/period/627034|وبگاه=time.graphics|بازبینی=2020-06-04}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=Sahkulu Rebellion|نشانی=https://www.alevibektasi.eu/index.php?Itemid=69&catid=46:aratrmalar-ingilizce&id=690:sahkulu-rebellion&option=com_content&view=article|وبگاه=www.alevibektasi.eu|بازبینی=2020-06-04}}</ref> تے انہاں نے کیرکوت دے شہزادے نو‏‏ں تیکے دے اک قلعے وچ قید ک‏ر ک‏ے اس د‏ی جائیداد ضبط کر لئی سی۔ ۱۵۱۱ عیسوی وچ اناطولیہ دے شیعاں دے اک گروپ نے شاہ قولی بابا تکلو <ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=The Ottoman Wild West. Nikolay Antov .p-23}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power p-30}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=OTTOMAN-PERSIAN RELATIONS i. SHAH ESMĀʿIL I – Encyclopaedia Iranica|نشانی=https://iranicaonline.org/articles/ottoman-persian-relations-i-under-sultan-selim-i-and-shah-esmail-i|وبگاه=iranicaonline.org|بازبینی=2020-07-18}}</ref> د‏‏ی قیادت وچ تکلو ترکمان <ref name=":32">{{یادکرد کتاب|عنوان=Amanat, Abbas (2017). Iran: A Modern History. Yale University Press.}}</ref>سے حکومت عثمانیہ دے خلاف بغاوت د‏‏ی <ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=«نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی» پروفسور فاروق سومر ترجمه دکتر احسان اشراقی، دکتر محمد تقی امامی. ص 58}}</ref> تے ايس‏ے سال وڈی تعداد وچ لوکاں د‏‏ی تکلو قبیلہ (پندرہ ہزار افراد) شاہ اسماعیل صفوی د‏‏ی فوج نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی عثمانی اناطولیہ تو‏ں ایران آئے۔ <ref>ایران در عصر صفوی راجر سیوری چاپ نوزدهم صفحهٔ ۳۸</ref> شاہ اسماعیل صفوی دے شاگرداں تے پیروکاراں د‏‏ی زبردست بغاوت دے بعد بوہت سارے تکلوہ ایران آئے۔ اس بغاوت دا رہنما شاہ قولی بابا سی، جو حسن خلیفہ تکلو دا پُتر تے جانشین سی، جسنو‏ں عثمانی مورخین نے اسنو‏ں شیطان قولی دا ناں دتا سی۔ <ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=روملو، ج 12، ص 164 .166}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهانگشای خاقان، ص 405 .408}}</ref> ایران جاندے ہوئے، باغیاں نے قاراگوز پاشا، عثمانی بیگلربگی د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی، تے فیر عثمانی چانسلر، حادم علی پاشا (انگریزی: Hadım Ali Pasha) د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی۔ اس جنگ وچ شاہقولی بابا تے خادم علی پاشا وی مارے گئے<ref name=":22">{{یادکرد کتاب|عنوان=Nicolae Jorga: Geschiste des Osmanichen vol II, (trans: Nilüfer Epçeli) Yeditepe Yayınları, 2009, ISBN 975-6480-19-X ,p.217}}</ref>۔<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=The A to Z of the Ottoman Empire}}</ref> اس دے بعد، شاہ قولی بابا دے جانشین میر علی خلیفہ د‏‏ی قیادت وچ تقریباً ویہہ ہزار [[اماسیا|تکلو]] جنگجو، اماسیہ تے قرہ [[صوبہ افیون قرہ حصار|حصار]] دے آلا دُوآلا عثمانی فوجاں دے نال لڑے تے بھج گئے۔<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=هامر پورگشتال، ج 1، ص 773 .774، 777 .778}}</ref> انہاں بغاوتاں دے بعد [[سلیم اول|سلطان سلیم اول]] نے عثمانی علاقے وچ رہنے والے شیعاں د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی تے انہاں وچو‏ں چالیس ہزار نو‏‏ں قتل یا قید کر دتا۔ <ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=هامر پورگشتال، ج 2، ص 832 833}}</ref> پ‏ر، شاہ اسماعیل دے دور وچ ، تکلو سردار قزلباش دے عظیم حکمراناں وچو‏ں اک بن گئے، جنہاں وچ سرو علی مہردار ، [[مشہد]] دے حکمران بارون سلطان ، کلہور دے حکمران چوہے سلطان تے بعد وچ [[اصفہان]] دے حکمران، [[ہمدان]] دے حکمران کرجا سلطان ، علی سلطان شام‏ل نيں۔ [[قزوین]] تے یکان بے دے حکمران<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=روملو، ج 12، ص 245، 252}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهانگشای خاقان، ص 518، 569، 595 ؛}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تریخ قزلباشان، ص 27، 29؛}}</ref> ۱۵۲۷ عیسوی وچ ، تکلو قبیلے دے سینکڑاں لوک شروانشاہ دے فرخ یاسر دے نال جنگ دے لئی شاہ اسماعیل اول دے نال، [[ارزنجان]] دے آس پاس دے ہور قزلباش لوکاں دے نال شام‏ل ہوئے <ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=روملو، ج 12، ص 61}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=خواندمیر، ص 52}}</ref> تے اپنی زندگی دے آخر تک بیشتر جنگاں وچ اس د‏ی مدد کيت‏ی۔ .<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تریخ قزلباشان، نویدی، ص 50}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=روملو، ج 12، ص 81، 121، 212}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهانگشای خاقان، ص 138، 243، 543 ـ544}}</ref> == ایران وچ شاہقولی بابا د‏‏ی اولاد تے شاہسون خاندان د‏‏ی تشکیل == کرنل ایگرانووچ ( [[روسی زار شاہی|روسی]] سرحدی کمشنر) نے ۱۸۷۰ء وچ شائع ہوݨ والی رپورٹ وچ لکھیا: [[خوی|یانسرپاشا]] (شاہ قولی بابا دا پُتر) [[بحیرہ ارومیہ|ارمیا جھیل]] دے نیڑے کھوئے ضلع وچ رہندا سی، تے آخر کار اوتھے انتقال کر گیا۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے پسماندگان وچ چھ بیٹے نيں جنہاں دا ناں '''''دیمرچی، کوجا، بندہ علی، پلاٹ، ساری خان تے نوروز علی''''' سن ۔ ینسرپاشا دے بیٹے، جنہاں وچو‏ں ہر اک قبیلے دے سربراہ سن، اپنے والد د‏‏ی موت دے بعد اک دوسرے تو‏ں وکھ ہو گئے، تے انہاں دے ناں انہاں قبیلےآں نو‏‏ں دتے گئے۔ بعد وچ انہاں قبیلےآں تو‏ں چھوٹی شاخاں نکلاں۔ ینسر پاشا دے بیٹےآں تے انہاں دے ماتحت قبیلےآں دا شجرہ نسب ، جو بعد وچ ملک بھر وچ شاہسون قبیلےآں د‏‏ی اکثریت انہاں قبیلےآں دے تحت یا انہاں دے نال منسلک سن، حسب ذیل دے سانچے وچ دتا گیا اے: <ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=ریچارد تاپر. تریخ سیاسی اجتماعی شاهسون‌های مغان. ترجمه حسن اسدی. نشر اختران ۱۳۸۴}}</ref>{{تبارنامه پسران ینصر پاشا و طوایف تحت تابعیت}} == ایل تکلو تے قزلباش افواج د‏‏ی تشکیل == [[فائل:QIZILBASH.jpg|ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/QIZILBASH.jpg/149px-QIZILBASH.jpg|متبادل=|thumb|250x250px| قزلباش]] صفوی بادشاہاں دا بنیادی سہارا ترکمان قبیلے سن، جو شروع وچ ست قبیلے اُتے مشتمل سن <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تریخ=|وبگاه=|نشانی=https://www.britannica.com/topic/Kizilbash|عنوان=britannica|ص=Kizilbash, Turkish Kizilbaş, (“Red Head”), any member of the seven Turkmen tribes who wore red caps to signify their support of the founders of the Ṣafavid dynasty}}</ref> تے اوہ ایہ سن : تیکیلو ، [[احمد شاملو|شملو]] ، روملو ، ستجلو ، افشار ، [[قاجار خاندان|قاجار]] تے ذوالقدر ۔ انہاں قبیلے نو‏‏ں بعد وچ قزلباش دے عام ناں تو‏ں پکاریا گیا۔ <ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=حمیدرضا صفاکیش، صفویان در گذرگاه تریخ، تهران، سخن، 1380}}</ref> == مقبول سبھیاچار وچ == [[فائل:Assassin's_Creed-_Revelations_hookblade.jpeg|متبادل=|thumb|250x250px| قاتل دا عقیدہ: انکشافات]] شاہقلی بابا دا خیالی کردار ویڈیو گیم ''Assassin's Creed: Revelations'' (2011) وچ اک ترکمان دے طور اُتے ظاہر ہُندا اے، جتھے اسنو‏ں شاہکولو کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.es/books?id=YSqHCwAAQBAJ&pg=PA29|title=Assassin’s Creed Revelations Game Guide|last=Converse|first=Cris|date=فروری 6, 2016|publisher=Booksmango|isbn=978-1-63323-500-7|page=29|chapter=Sequence 7 – Underworld|chapter-url=https://books.google.es/books?id=YSqHCwAAQBAJ&pg=PA28}}</ref> اس دا خیالی کردار بورڈ گیم Assassin's Creed: Arena with Anacletos, Odai Dunqas تے Oksana Razin وچ وی نظر آندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal|last=Makuch|first=Eddie|title=Now there's an Assassin's Creed board game|url=https://www.gamespot.com/articles/now-there-s-an-assassin-s-creed-board-game/1100-6417751/|date=فروری 14, 2014|access-date=دسمبر 10, 2017|journal=[[GameSpot]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Delgado|first=Jesús|title=Assassin's Creed Arena, el nuevo juego de tablero de AC|url=https://www.hobbyconsolas.com/noticias/assassins-creed-arena-nuevo-juego-tablero-ac-63665|date=فروری 16, 2014|access-date=دسمبر 10, 2017|journal=[[Hobby Consolas]]|language=es}}</ref> == متعلقہ مضامین == * [[قزلباش]] * شاہسون * [[ایل تکلو]] * [[:fa:تکه ( ملوک‌الطوائف ترکمن)|بِیگ‌نشین تکه]] (ملوک‌الطوائف ترکمن) * تکہ جزیرہ نما * شاہقولی بغاوت * [[ترکمان (اصطلاح قومی)|ترکمان]] == ذرائع == {{حوالے|۲}} * عثمانی تریخ، جلد ۲، ایڈیشن ۱۰، صفحہ ۲۳۰، ۲۳۱، ۲۵۴، ۲۵۵، مترجم: سینا شہبازی * https://web.archive.org/web/20151011233106/http://www.kimkimdir.gen.tr/kimkimdir.php?id=534 * https://web.archive.org/web/20160304102513/http://www.turkmensitesi.com/1199.html * عبداللہ EKİZ, Dünden Bugune Elmalı، Antalya 2001 * Çetin YETKİN، İktidara Karşı Türk Direniş ve Devrimleri, Beşiktaştan Atatürk'e, Ant. 2007 * Hüseyin Çimrin, Bir Zamanlar Antalya, Tarih, Gözlem ve Anılar, Antalya 2007 * سائم ساوا، XVI۔ Asırda Anadolu'da Alevilik، انقرہ ۲۰۰۲ * Şehabettin TEKİNDAĞ, Şahkulu Baba Tekeli İsyanı, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi 3-4 انقرہ ۲۰۰۲ [[گٹھ:۱۵۱۱ دیاں موتاں]] [[گٹھ:سولہويں صدی دیاں عثمانی شخصیتاں]] [[گٹھ:پندرہويں صدی دیاں عثمانی شخصیتاں]] [[گٹھ:1511 دیاں موتاں]] ro120940afphr00ruvgtk8304qdjmcu 0 119513 713054 620281 2026-11-02T16:41:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713054 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = سٹاکہوم انٹرنیشنل پیس ریسرچ انسٹیچیوٹ | abbreviation = سپری | image = [[File:LogoName RGB SIPRI.jpg|250px]] | caption = | formation = {{start date|1966|05|06|df=y}} | founders = ٹیج ارلینڈر، [[الوا مرڈل]] | headquarters = سولنا | location = سٹاکہوم، سویڈن | leader_title = چیئر | leader_name = سٹیپھن لوپھوین | leader_title2 = ڈائریکٹر | leader_name2 = ڈین سمتھّ | website = {{URL|https://www.sipri.org/|sipri.org}} }} '''سٹاکہوم انٹرنیشنل پیس ریسرچ انسٹیچیوٹ''' ('''سپری''') [[سٹاکہوم]] وچ واقع اکّ قومانتری ادارہ اے۔ ایہہ ۱۹۶۶ وچ قائم کیتا گیا سی اتے ہتھیاربند جدوجہد، فوجی خرچے اتے ہتھیاراں دے وپار دے نال-نال نشستریکرن اتے ہتھیاراں دے کنٹرول لئی ڈیٹا، تجزیہ اتے سفارشاں حاصل کردا اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.sipri.org/about|title=About SIPRI {{!}} SIPRI|website=sipri.org|access-date=2016-06-12}}</ref> کھوج کھلے سروتاں اُتے بیسڈ اے اتے فیصلہ لین والیاں، کھوجکرتاواں، میڈیا اتے دلچسپی رکھن والے لوکاں نوں ڈاریکٹ کیتی جاندی اے۔ سپری دا تنظیمی مقصد قومانتری ٹکراء اتے ٹکاؤ امن دے امنپورن حل لئی شرطاں دی سمجھ وچ یوگدان پاؤن دے ٹیچے دے نال، قومانتری امن اتے سرکھیا لئی اہمیت دے جدوجہد اتے تعاون دے مدعیاں وچ سائنسی کھوج کرنا اے۔ SIPRI نوں پینسلوینیا یونیورسٹی لاڈر انسٹیچیوٹ دی گلوبل گو ٹو تھنک ٹینک رپورٹ ولوں ۲۰۱۴ وچ چوٹی دے تن غیر-امریکہ ''وشو-ویاپی تھنک ٹینکاں'' وچ درجہ دتا گیا سی۔<ref>https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=1008&context=think_tanks {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181211155950/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=1008&context=think_tanks |date=2018-12-11 }} {{Bare URL PDF|date=مارچ 2022}}</ref> ۲۰۲۰ وچ، سپری عالمی پدھر اُتے [[تھنک ٹینک|تھنک ٹینکاں]] وچ ۳۴ویں تھاں اُتے اے۔<ref>James G. McGann, [https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1019&context=think_tanks 2020 Global Go To Think Tank Index Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210522000141/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1019&context=think_tanks |date=2021-05-22 }}، 2020, [[University of Pennsylvania]] [[Lauder Institute]], p. 56.</ref> == نوٹ == {{حوالے}} == باہری لنک == * {{Official website}} {{Commons}} [[گٹھ:تنظیماں]] afcw2pdxafbirxl8rt8vy37hcoq8fa5 0 121256 713060 710880 2026-11-02T17:29:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713060 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} انسانی سوجھ بوجھ منکھاں دی انٹیکجوئل گنجائش اے، جہڑی گنجھل دار؉ انٹیکجوئل طاقتاں اتے انسپائریشن اتے سوے-جاگروکتا۔<ref>{{Cite book|url=https://www.springer.com/gp/book/9789460917585|title=Measuring Multiple Intelligences and Moral Sensitivities in Education|last=Tirri, Nokelainen|publisher=Springer|year=2011|isbn=978-94-6091-758-5|series=Moral Development and Citizenship Education}}</ref> سوے-جاگروکتا دے اچّ پدھراں ولوں درسائی گئی اے۔ [[بدھی|بدھی دے]] ذریعے، انسان [[سکھنا|سکھن]]، کانسپٹاں نوں سمجھن، سمجھن، [[ترک شاستر|ترک]] لاگوُ کرن اتے [[ترک شاستر|ترک]] نوں [[سنگیان|سمجھن دی]] اہلیت رکھدا اے، جس وچ پیٹرناں نوں پچھانن، منصوبہ بندی، نوینتا، سمسیاواں حل کرن، فیصلے لین، جانکاری نوں برقرار رکھن اتے [[بولی|بھاشا دی]] ورتوں کرن دا امکان شامل اے۔ == نال جڑدا اے == خفیہ ٹیسٹاں ولوں اکّ اساری اتے ماپیا وجوں، بدھی نوں [[نفسیات]] وچ ورتیاں جاندیاں اکّ سبھ توں مقید دھارناواں وچوں اکّ منیا جاندا اے، کیونکہ ایہہ بہت سارے ڈھکویں روپاں نال میل کھاندا اے، اداہرن وجوں حادثہ، تنخواہ اتے ہور بہت کجھ سہن دا امکان۔<ref>Triglia, A.; Regader, B.; & García-Allen, J.; (2018). "¿Qué es la inteligencia? Del CI a las inteligencias múltiples". Barcelona: EMSE.</ref> ; سکھیا بدھی تے 2018 دے تعلیمی اثراں دے میٹاسٹوڈی دے مطابق، سکھیا انٹیلیجینس ودھاؤن لئی جانی جاندی “سبھ توں ودھ جاری، مضبوط، اتے ٹکا ودھی” جاپدی اے۔<ref>{{Cite journal|date=2018-06-18|title=How Much Does Education Improve Intelligence? A Meta-Analysis.|url=https://www.research.ed.ac.uk/portal/en/publications/how-much-does-education-improve-intelligence-a-metaanalysis(57ce8841-09bd-4f26-85e9-2a440f4b7f37).html|journal=[[Psychological Science (journal)|Psychological Science]]|volume=28|issue=8|pages=1358–1369|doi=10.1177/0956797618774253|pmc=6088505|pmid=29911926}}</ref> ; مائیوپیا بہت سارے مطالعے نے [[انٹیلیجینسی کوسینٹ|آئی]] [[نکٹ نظارہٹی الزام|کیو]] اتے [[نکٹ نظارہٹی الزام|مائیوپیا]] [[نکٹ نظارہٹی الزام|وچکار آپسی تعلق]] دکھایا اے۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=mNT577S8uywC&pg=PA24|title=Myopia and nearwork|last=Rosenfield, Mark|last2=Gilmartin, Bernard|publisher=Elsevier Health Sciences|year=1998|isbn=978-0-7506-3784-8|page=23}}</ref> کجھ سجھاء دیندے ہن کہ تعلق دا کارن ماحولیاتی اے، جس نال بدھی مان لوک لمبے ویلے توں پڑھن نال اوہناں دی نظر نوں نقصان پہنچاؤن دی زیادہ سمبھاونا رکھدے ہن، جدوں کہ دوسرے لوک مندے ہن کہ جینیٹک لنک موجود اے۔<ref>{{Cite journal|last=Czepita|first=D.|last2=Lodygowska|first2=E.|last3=Czepita|first3=M.|year=2008|title=Are children with myopia more intelligent? A literature review|journal=Annales Academiae Medicae Stetinensis|volume=54|issue=1|pages=13–16; discussion 16|pmid=19127804}}</ref> ; بڈھاپا اس گل دا ثبوت اے کہ بڈھاپا علم دے کماں وچ گراوٹ دا کارن بندا اے۔ اکّ کراس-وبھاگی مطالعہ وچ، 20 توں 50 سال دی عمر تک زیڈّ-سکور وچ وکھو وکھرے علم-متعلق کماں وچ گراوٹ آئی، حساس کماں وچ پروسیسنگ دی رفتار، فعال میموری اتے لمبے ویلے دی میموری شامل اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.dialogues-cns.org/contents-15-1/dialoguesclinneurosci-15-109/|title=The aging mind: neuroplasticity in response to cognitive training|last=Denise C. Park|last2=Gérard N. Bischof|access-date=24 November 2017|archive-date=8 نومبر 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108025820/https://www.dialogues-cns.org/contents-15-1/dialoguesclinneurosci-15-109/|dead-url=yes}}</ref> ; ونس - کن انسانی ڈیئینئے وچلے بہت سارے سنگل-نیوکلیؤٹائیڈ پولیمورپھزم بدھی نال جڑے ہوئے ہن۔<ref>{{Cite web|url=http://nautil.us/issue/18/genius/super_intelligent-humans-are-coming|title=Super-Intelligent Humans Are Coming|last=Hsu|first=Stephen|date=2014-10-16|website=Nautilus|access-date=2020-01-04|archive-date=2020-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200109220206/http://nautil.us/issue/18/genius/super_intelligent-humans-are-coming|dead-url=yes}}</ref> == اصول == [[نفسیات|منووگیان وچ]]، انسانی بدھی دا عام طور تے [[انٹیلیجینسی کوسینٹ|آئیکیو دے]] انکاں ولوں ملانکن کیتا جاندا اے جو آئیکیو ٹیسٹاں ولوں مقرر کیتے جاندے ہن۔ حالانکہ، آئیکیو ٹیسٹ دے نقاد ہن جو، جدوں کہ اوہ آئیکیو ٹیسٹ سکوراں دی استحکام 'تے اختلاف نہیں کردے، جاں ایہہ حقیقت کہ اوہ حصول دے کجھ روپاں دی بجائے بااثر ڈھنگ نال بھوکھبانی کردے ہن، دوجے پاسے ایہہ بحث کردے ہن کہ آئیکیو تے خفیہ جانکاری دی خیال نوں بیسڈ کرن لئی۔ اکلے ٹیسٹ انک دماغی اہلیت دے بہت سارے اہم پہلوآں نوں نظر انداز کرنا اے۔ دوجے پاسے، لنڈا ایس گوٹفریڈسن (2006) نے دلیل دتی اے کہ ہزاراں مطالعے دے نتیجے سکول اتے نوکری دی کارگزاری لئی آئیکیو دی اہمیت دی حمایت کردے ہن (شمٹ اینڈ ہنٹر، 2004 دا کم وی ویکھو)۔ اوہ کہندی اے کہ آئیکیو کئی ہور زندگی دے نتیجیاں دی بھوکھبانی جاں تعلق وی کردی اے۔ اس دے الٹ، غیر-جی بدھی لئی انوبھوی مدد دی گھاٹ اے جاں بہت ماڑی اے۔<ref>Gottfredson, L. S. (2006). Social consequences of group differences in cognitive ability (Consequencias sociais das diferencas de grupo em habilidade cognitiva). In C. E. Flores-Mendoza & R. Colom (Eds.), Introducau a psicologia das diferencas individuais (pp. 433-456). Porto Allegre, Brazil: ArtMed Publishers.</ref> === کئی بدھیجیویاں دی اصول === ہاورڈ گارڈنر [[بہو-سگھڑتا اصول|دا ملٹیپل انٹیلیجینس]] دا [[بہو-سگھڑتا اصول|سدھانت]] نہ صرف عام بچیاں اتے بالغاں دے مطالعہ 'تے بیسڈ اے، بلکہ [[بہو-سگھڑتا اصول|بدھی مان]] لوکاں (جیہناں نوں اکھوتی " سیوینٹس " وی شامل اے)، دماغ نوں نقصان پہنچے لوکاں، ماہراں اتے ورچؤسوس، اتے دے مطالعے' تے بیسڈ اے۔ وکھ وکھ سبھیاچار دے انسان۔ گارڈنر نے بدھی نوں گھٹو گھٹ وکھ-وکھ حصیاں وچ توڑ دتا۔ ''من'' (1983) ''دی'' اس دی کتاب ''فریم'' دے پہلے ایڈیشن وچ، اس نے ستّ وکھ قسم دا ذکر خفیہ-لازیکل-گنتکل، لسانی، وکھرے، سنگیت، کنیسٹیٹک، انسان اے، اتے اندرونی۔ اس کتاب دے دوسرے اڈیشن وچ، اسنے دو ہور قسماں دیاں سوجھ-بوجھیاں شامل کیتیاں - کدرتوادی اتے ہوند دی بدھی۔ اوہ دلیل دندا اے کہ سائیکومیٹرک (آئیکیو) ٹیسٹ صرف لسانی اتے ترکپورن اتے مقامی بدھی دے کجھ پہلوآں نوں سنبودھت کردے ہن۔ گارڈنر دے تھیوری دی اکّ پرمکھ تنقید اے، جو کہ اس نوں ٹیسٹ کیتا اے کدے کیتا گیا اے، ج تجزیہ دیکھ، گارڈنرج ہور کسے وی انسان نوں دے کے ماتحت اے، اتے سچ مچّ ہی اے، جو کہ اس نوں اے ہے نرپکھّ۔<ref>{{Cite web|url=http://www2.cortland.edu/departments/psychology/|title=Psychology Department - SUNY Cortland|website=www2.cortland.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20100113020206/http://www.cortland.edu/psych/mi/critique.html|archive-date=January 13, 2010}}</ref> ہور (اداہرن وجوں لاکّ، 2005) نے سجھاء دتا اے کہ بدھی دے بہت سارے خاص ڈھنگاں (خاص ایپٹیٹیوڈ تھیوری) نوں مانتا دینا اکّ سیاسی - نہ کہ سائنسی — ایجنڈے دا مطلب اے، انسان گت سمرتھاواں وچ ممکنہ طور تے صحیح اتے سارتھک انتراں نوں مانتا دین دی بجائے، سارے لوکاں وچ ولکھنتا دی قدر کرن دا ارادہ اے۔ سمٹّ اینڈ ہنٹر (2004) دا سجھاء اے کہ عام دماغی اہلیت جاں اس توں وی اپر دیاں کجھ خاصیتاں دی بھوکھبانی اہلیت، جاں "جی"، نوں انوبھوی حمایت حاصل نہیں ہویا اے. دوجے پاسے، جیروم برونر گارڈنر نال سہمت ہوئے کہ بدھیجیویاں "اپیوگی کلپنا" سن، اتے اگے دسیاں کہ "اسدی پہنچ مانسک جانچکرتاواں دے انکڑیاں دی گھاٹ توں کتے ودھ ہے کہ ایہہ خوش ہون دے حقدار ہے۔"<ref>{{Cite news|url=https://www.nybooks.com/articles/1983/10/27/state-of-the-child/|title=State of the Child|last=Bruner|first=Jerome S.|work=The New York Review of Books|access-date=2018-10-16|language=en-US}}</ref> ہاورڈ گارڈنر اپنے پہلے ستّ بدھیجیویاں دا ذکر اس طرحاں کردا اے:<ref name="Gardner1993">{{Cite book|url=https://archive.org/details/multipleintellig00gard_0|title=Multiple Intelligences: The Theory in Practice, A Reader|publisher=Basic Books|year=1993|isbn=978-0-465-01822-2|location=New York|author-mask=Gardner, Howard|url-access=registration}}</ref> * لسانی سوجھ-بوجھ: لسانی بدھی والے اچّ لوکاں لئی بولن اتے لکھن دوواں شبداں دا پیار ہندا اے۔ * لازیکل-گنتکل دی بدھی: ایہہ لازیکل اتے گنت دیاں کابلیئتاں نوں درساؤندی اے۔ * مقامی بدھی: مقامی دنیا دا دماغی نمونہ بناؤن دی گنجائش اتے اس ماڈل نوں ورت کے چلاؤن اتے چلاؤن دے یوگ ہون دی۔ * سنگیتک بدھی: سنگیتک بدھی والے لوکاں کول شاندار پچّ ہندی اے، اتے ایہہ بالکل اچائی وی ہو سکدی اے۔ * جسمانی-کنیسٹیٹک بدھی: کسے دے پورے سریر، جاں سریر دے انگاں دی ورتوں کرکے سمسیاواں نوں حل کرن جاں فیشن پیداواراں دی اہلیت۔ اس بدھی وچ ہونہار لوک چنگے ڈانسر، ایتھلیٹ، سرجن، کاریگر اتے ہور ہو سکدے ہن۔ * [[بہو-سگھڑتا اصول|آپسی سمجھداری]]: چیزاں نوں دوجیاں دے نظرئیے توں ویکھن دی، جاں لوکاں نوں ہمدردی دے معنےآں وچ سمجھن دی اہلیت۔ جو انسان استاد، راجنیتا، کلینشیئن، مذہبی آگوُ، آدی ہندے ہن، اوہناں وچ سخت پرسپر انترمکھی بدھی اکّ سمپتی ہوویگی۔ * [[بہو-سگھڑتا اصول|انٹراپرسونل انٹیلیجینس]]: ایہہ اکّ گنجائش اے اپنے آپ دا اکّ صحیح، [[wiktionary:veridical|زبانی]] نمونہ بناؤن اتے اس ماڈل نوں زندگی وچ بااثر [[wiktionary:veridical|ڈھنگ]] نال چلاؤن لئی استعمال کرن دے یوگ ہونا۔ === بدھی دا تکونی اصول === رابرٹ سٹرنبرگ نے انسانی اہلیت دے روائتی وکھ وکھ جاں حساس نظریات نالوں انٹیکجوئل اہلیت دے ودھیرے مکمل ویروے حاصل کرن لئی بدھی دے تکونی اصول دا تجویز دتا۔<ref name="Sternberg1985">{{Cite book|title=Beyond IQ: A triarchic theory of human intelligence|last=Sternberg, R.J.|publisher=Cambridge University Press|year=1985|isbn=978-0-521-26254-5|location=New York}}</ref> ٹرائیئرچک اصول بدھی دے تن بنیادی پہلوآں دا ذکر کردا اے۔ تجزیہ کار بدھی دماغی پرکریاواں نوں شامل کردی اے جس ولوں بدھی دا پرگٹاوا کیتا جاندا اے۔ تعمیری بدھی ضروری اے جدوں کسے انسان نوں اکّ چیلنج دا ساہمنا کرنا پیندا اے جو کہ لگبھگ اے، پر پوری طرحاں نہیں، ناول اے جاں جدوں کوئی انسان کسے کم دے کارکردگی نوں سوے چالت کرن وچ رجھیا ہویا اے۔ وہارک بدھی اکّ سماجی تہذیبی ملیو وچ بجھی ہوئی اے اتے حوالہ وچ فٹ نوں ودھاؤن لئی ماحول دی انو کولتا، چون اتے روپانتر شامل کردی اے۔ ٹرائیئرچک اصول عام بدھی دے کارک دی اہلیت دے خلاف بحث نہیں کردا؛ اس دی بجائے، تھیوری دا مننا اے کہ عام بدھی تجزیہ کار بدھی دا حصہ اے، اتے بدھی دے تنوں پہلوآں 'تے وچار کرن نال ہی انٹیکجوئل کماں دی پوری گٹھ نوں سمجھیا جا سکدا اے۔ حال ہی وچ، ٹرائیئرچک تھیوری نوں اپڈیٹ کیتا گیا اے اتے سٹرنبرگ ولوں تھیوری آف سپھلتاپورن انٹیلیجینس دا نام دتا گیا اے۔<ref name="Sternberg1999">{{Cite journal|last=Sternberg, R.J.|year=1978|title=The theory of successful intelligence|journal=Review of General Psychology|volume=3|issue=4|pages=292–316|doi=10.1037/1089-2680.3.4.292}}</ref><ref name="Sternberg2003">{{Cite journal|last=Sternberg, R.J.|year=2003|title=A broad view of intelligence: The theory of successful intelligence|journal=Consulting Psychology Journal: Practice and Research|volume=55|issue=3|pages=139–154|doi=10.1037/1061-4087.55.3.139}}</ref> بدھی نوں ہن انسان گت دے اپنے (محاورےدار؉ ) میاراں ولوں اتے انسان گت دے سماجی-تہذیبی حوالہ وچ جیون وچ کامیابی دے ملانکن وجوں متأثر کیتا جاندا اے۔ کامیابی تجزیہ کار، تعمیری اتے وہارک بدھی دے سنیوگاں دی ورتوں نال حاصل کیتی جاندی اے۔ بدھی دے تن پہلو پروسیسنگ ہنر وجوں جانے جاندے ہن۔ عمل دے ہنر نوں کامیابی دی کوشش وچ لاگوُ کیتا جاندا اے جس ولوں وہارک بدھی دے تن عنصر سن: کسے دے ماحول نوں مطابق، سائز، اتے چننا۔۔کامیابی حاصل کرن لئی عمل دے ہنر نوں ورتن والے ڈھنگاں وچ لوکاں دیاں طاقتاں دی ورتوں کرنا اتے کسے دیاں کمزوریاں دی بھرپائی جاں سدھار کرنا شامل اے۔ سٹرنبرگ دے اصول اتے بدھی بارے کھوج سائنسی بھائیچارے وچ ووادپورن بنی ہوئی اے۔<ref name="Brody2003a">{{Cite journal|last=Brody, N.|year=2003|title=Construct validation of the Sternberg Triarchic Abilities Test: Comment and reanalysis|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_2003_31_4/page/319|journal=Intelligence|volume=31|issue=4|pages=319–329|doi=10.1016/S0160-2896(01)00087-3}}</ref><ref name="Brody2003b">{{Cite journal|last=Brody, N.|year=2003|title=What Sternberg should have concluded|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_2003_31_4/page/339|journal=Intelligence|volume=31|issue=4|pages=339–342|doi=10.1016/S0160-2896(02)00190-3}}</ref><ref name="Gottfredson2003a">{{Cite journal|last=Gottfredson, L.S.|year=2003|title=Dissecting practical intelligence theory: Its claims and evidence|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_2003_31_4/page/343|journal=Intelligence|volume=31|issue=4|pages=343–397|doi=10.1016/S0160-2896(02)00085-5}}</ref><ref name="Gottfredson2003b">{{Cite journal|last=Gottfredson, L.S.|year=2003|title=On Sternberg's 'Reply to Gottfredson{{'-}}|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_2003_31_4/page/415|journal=Intelligence|volume=31|issue=4|pages=415–424|doi=10.1016/S0160-2896(03)00024-2}}</ref> === بدھی دا پاس اصول === ایار لوریا (1966)<ref name="luria-1966">Luria, A. R. (1966). Higher cortical functions in man. New York: Basic Books.</ref> ادھار تے دماغ دے کماں دے روپانترن، اتے دہاکیاں دی نیوروئمیجنگ کھوج ولوں شراکت دار، پاس تھیوری آف انٹیلیجینس<ref name="das-naglieri-kirby-1994">Das, J. P., Naglieri, J. A., & Kirby, J. R. (1994). Assessment of cognitive processes. Needham Heights, MA: Allyn & Bacon.</ref> نے پیش کیتا اے کہ بودھتا تن پرنالیاں اتے چار پرکریاواں وچ متحد اے۔ پہلی عمل منصوبہ بندی اے، جس وچ ووہار نوں نینترت کرن اتے ووستھت کرن، رننیتیاں دی چون اتے اساری، اتے کارکردگی دی نگرانی کرن لئی ذمہ وار ایگزیکٹیو کم شامل ہندے ہن۔ دوجا دھیان دین دی عمل اے، جو کہ تناء دے پدھر اتے جاگرکتا نوں بنائی رکھن اتے ڈھکویں انسپائریشن 'تے دھیان مرتکز کرن لئی ذمہ وار اے۔ اگلے دو نوں سمٹل اتے کامیاب پروسیسنگ کیہا جاندا اے اتے اوہناں وچ اینکوڈنگ، ٹرانسپھورمنگ، اتے جانکاری نوں برقرار رکھنا شامل اے۔ اکو ویلے پروسیسنگ کیتی جاندی اے جدوں وستواں اتے اوہناں دی جانکاری دی پوری اکائیاں وچ ایکیکرن دے وچکار تعلق ضروری ہندا اے۔ اس دیاں اداہرناں وچ شخصیتاں نوں پچھاننا شامل اے، جویں کہ اکّ چکر وچ اکّ تکون بنام اکّ تکون دے اندر دا چکر، جاں 'ناشتے توں پہلاں اسنے شاور کیتا سی' اتے 'شاور توں پہلاں اسنے ناشتہ کیتا سی'۔ دے وچکار انتر. کرم وچ وکھریاں چیزاں نوں متحد کرن لئی جاری عمل دی ضرورت ہندی اے جویں کہ شبداں جاں کرماں دے کرم نوں بالکل اسے کرم وچ یاد کرنا جس وچ اوہناں نوں ہنے پیش کیتا گیا سی۔ ایہہ چار پرکریاواں دماغ دے چار کھیتراں دے کم ہن۔ منصوبہ بندی مکمل طور 'تے ساڈے دماغ دے اگلے حصے، پھرنٹل لوب وچ واقع اے۔ دھیان دینا اتے اتشاہجنک پھرنٹل لوب اتے کارٹیکس دے ہیٹھلے حصے دے سنیکت کم ہن، حالانکہ پیریٹل لوب وی دھیان وچ شامل ہندے ہن۔ اکو ویلے دی پروسیسنگ اتے سپھلتاپوروک پروسیسنگ پچھلے حصہ جاں دماغ دے پچھلے حصے وچ ہندی اے۔ سمٹل پروسیسنگ مکمل طور تے اوسیپیٹل اتے پیریٹل لوباں نال جڑی ہوئی اے جدوں کہ سپھلتاپوروک پروسیسنگ مکمل طور تے فرنٹ-ٹینپورل لوباں نال جڑی ہندی اے۔ پاس (منصوبہ بندی / دھیان / سمٹل / سپھلتاپوروک) اصول دوویں لوریا (1966, 1973<ref name="luria-1973">Luria, A. R. (1973). The working brain: An introduction to neuropsychology. New York.</ref>), اتے بدھی دے بہتر نظرئیے نوں مُتحرک کرن وچ شامل بودھوادی نفسیات وچ مطالعہ کرن لئی بہت زیادہ رنی ہن۔<ref>{{Cite journal|last=Das|first=J.P.|year=2002|title=A Better look at Intelligence|url=https://archive.org/details/sim_current-directions-in-psychological-science_2002-02_11_1/page/n30|journal=Current Directions in Psychology|volume=11|issue=1|pages=28–32|doi=10.1111/1467-8721.00162}}</ref> === پائیجیٹ دا اصول اتے نیؤ-پائیگشیئن اصول === پائیجیٹ دے انٹیکجوئل ترقی دے اصول وچ دھیان دماغی یوگتاواں 'تے نہیں بلکہ عالمی دے بچے دے دماغی ماڈلاں' تے اے۔ جویں جویں اکّ بچہ ترقی یافتہ ہندا اے، عالمی دے ودھ توں ودھ صحیح ماڈلاں ترقی یافتہ ہندے ہن جو بچے نوں عالمی نال بہتر ڈھنگ نال رابطہ کرن دے یوگ بناؤندے ہن۔ اکّ اداہرن اکائی دی ستھائیتا جتھے بچے دا نمونہ ترقی یافتہ ہندا اے جتھے چیزاں موجود ہندیاں ہن بھاویں اوہ ویکھیاں، سنیاں جاں چھوہ نہیں سکدیاں۔ پئگیٹ دے اصول نے ترقی دے چار مکھ پڑاء اتے کئی اپ پڑاواں دا ذکر کیتا۔ ایہہ چار مکھ پڑاء ہن: * سنویدی موٹر پڑاء (جم -2سال)؛ * مشرق-فعال پڑاء (2سال-7سال)؛ * ٹھوس فعال پڑاء (7سال-11سال)؛ اتے * رسمی کم پڑاء (11 سال -16 سال)<ref name="Piaget, J. 2001">Piaget, J. (2001). Psychology of intelligence. Routledge.</ref> ایہناں پڑاواں ولوں ترقی دی ڈگری آپس وچ تعلق رکھدی اے، پر نفسیاتی آئیکیو نال اکو جہی نہیں۔<ref name="Elkind, D. 1969">Elkind, D., & Flavell, J. (1969). ''Studies in cognitive development: Essays in honor of Jean Piaget''. New York: Oxford University Press</ref><ref>{{Cite journal|last=Weinberg|first=Richard A.|year=1989|title=Intelligence and IQ, Landmark Issues and Great Debates|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1989-02_44_2/page/98|journal=American Psychologist|volume=44|issue=2|pages=98–104|doi=10.1037/0003-066x.44.2.98}}</ref> پائیجیٹ بدھی نوں اکّ گنجائش نالوں ودھیرے سرگرمی وجوں سنکلپت کردا اے۔ پائیجیٹ دا سبھ توں مشہور مطالعہ دوسال دی عمر اتے چار سال دی عمر دے بچیاں دی وتکراتمک یوگتاواں 'تے پوری طرحاں مرتکز اے۔ اسنے مطالعہ دی شروعات وکھ-وکھ عمر دے بچیاں نوں لے کے اتے مٹھیائیاں دیاں دو لائیناں رکھ کے کیتی، اکّ مٹھائی دے نال اکّ لائن وچ ہور پھیل گئی، اتے اکّ لائن وچ اکو جہیاں مٹھائیاں اکّ دوجے دے نال رکھیاں گئیاں۔ اسنے پایا کہ، "2 سال، 6 مہینیاں اتے 3 سال، 2 مہینیاں دے بچے، دو قطاراں وچّ آبجیکٹ دی انوساری گنتی نوں صحیح ڈھنگ نال وکھاوا کردے ہن؛ 3 سال، 2 مہینے اتے 4 سال، 6 مہینے دے وچکار اوہ لمبے قطار نوں گھٹّ درساؤندے ہن "ہور" رکھن والیاں چیزاں؛ 4 سال، 6 مہینیاں بعد اوہ پھر صحیح ڈھنگ نال وتکرا کردے ہن "۔<ref>Piaget, J. (1953). The origin of intelligence in the child. New Fetter Lane, New York: Routledge & Kegan Paul.</ref> شروع وچ چھوٹے بچیاں دا مطالعہ نہیں کیتا جاندا سی، کیونکہ جے چار سالاں دی عمر وچ کوئی بچہ مقدار نوں سرکھیت نہیں کر سکدا سی، تاں اکّ چھوٹا بچہ شاید منّ وی نہیں سکدا سی۔ نتیجے حالانکہ درساؤندے ہن کہ اوہ بچے جو تن سال اتے دو مہینیاں توں چھوٹے ہن اوہناں دی مقدار دی سنبھال ہندی اے، پر جویں-جویں اوہ وڈے ہندے جاندے ہن اوہ ایہہ گن گوا لیندے ہن، اتے چار سال دی عمر تک اس نوں حاصل نہیں کردے. ایہہ گن حساس رننیتیاں 'تے بہت زیادہ نربھرتا کارن غیرمستقل طور' تے گمّ ہو سکدا اے، جو کہ ودھیرے کینڈی نوں لمبے ویلے دی کینڈی نال جوڑدا اے، جاں چار سالاں دی عمر دے الٹ حالات لئی اسمرتھا دے کارن۔<ref name="Piaget, J. 2001"/> اس استعمال دے انت وچ کئی نتیجے مل گئے. پہلاں، چھوٹے بچیاں وچ اکّ وویک شیل اہلیت ہندی اے جو ایہہ درساؤندی اے کہ انٹیکجوئل کماں لئی عقلیت پسند گنجائش قبول کیتے جان توں پہلاں موجود اے۔ ایہہ مطالعہ ایہہ وی دسدا اے کہ چھوٹے بچیاں نوں انٹیکجوئل کماں لئی کجھ گناں نال لیس کیتا جا سکدا اے، اس گل تے انحصار کردا اے کہ کم دی بنتر کنی عقلیت پسند اے۔ کھوج ایہہ وی درساؤندی اے کہ بچے 5 سال دی عمر وچ واضع سمجھ ترقی یافتہ کردے ہن اتے نتیجے وجوں، بچہ مٹھائیاں نوں ایہہ فیصلہ کرن لئی گندا اے کہ کس کول ودھیرے اے۔ انت وچ مطالعہ وچ پایا گیا کہ سمچی مقدار وچ سنبھال منکھاں دی جدی وراثت دی مڈھلی خاصیت نہیں اے۔ پائیجیٹ دے اصول دی تنقید دنیا دے اکّ نویں ماڈل دے ظاہر ہون دی عمر لئی کیتی گئی اے، جویں کہ وستو ستھائیتا، انحصار رہنا کہ شاعرں ٹیسٹنگ کیتی جاندی اے (آبجیکٹ ستھائیتا بارے لیکھ دیکھو)۔ عام طور 'تے، اصول نوں پرمانک طور' تے پرکھنا بہت مشکل ہو سکدا اے کیونکہ ایہہ ثابت کرن جاں اسویکار کرن دی مشکل دے کارن کہ دماغی ماڈل ٹیسٹنگ دے نتیجیاں دی وضاحت اے۔<ref>{{Cite journal|last=Kitchener|first=R. F.|year=1993|title=Piaget's epistemic subject and science education: Epistemological vs. Psychological issues|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-geoscience-education_1993-03_41_2/page/137|journal=Science and Education|volume=2|issue=2|pages=137–148|bibcode=1993Sc&Ed...2..137K|doi=10.1007/BF00592203|pmc=|pmid=}}</ref> علم-ترقی دے نیو-پائیگشیئن اصول پائیجیٹ دے اصول نوں کئی طریقیاں نال پھیلاؤندے ہن جویں کہ نفسیاتی ورگے کارکاں جویں کہ عمل دی رفتار اتے فعال میموری، "ہائپرسینگنٹو" کارک جویں سوے-نگرانی، ودھیرے پڑاء، اتے اس گل 'تے ودھیرے وچار کرنا کہ ترقی شاعرں وکھ-وکھ ہو سکدی اے وکھرے ڈومین جویں کہ مقامی جاں سماجی۔<ref>Demetriou, A. (1998). Cognitive development. In A. Demetriou, W. Doise, K.F.M. van Lieshout (Eds.), Life-span developmental psychology (pp. 179-269). London: Wiley.</ref><ref>Demetriou, A., Mouyi, A., & Spanoudis, G. (2010). The development of mental processing. Nesselroade, J.R. (2011). Methods in the study of life-span human development: Issues and answers. In W.F. Overton (Ed.), ''Biology, cognition and methods across the life-span. Volume 1 of the Handbook of life-span development'' (pp. 36-35), Editor-in-chief: R.M. Lerner. Hoboken, NJ: Wiley.</ref> === پیریٹو-پھرنٹلو ایکیکرن بدھی دا اصول === 37 نیوروئمیجنگ مطالعے دی تجزیہ دی بنیاد تے، جنگ اتے ہائر (2007) نے سجھاء دتا کہ بدھی دا جیو-سائنسی ادھار دماغ دے اگلے اتے پیریٹل کھیتراں دے آپس وچ کنی چنگی طرحاں کمیونیکیشن اتے اختلاف کر رہا اے۔<ref name="JH 2007">{{Cite journal|last=Jung|first=R. E.|last2=Haier|first2=R. J.|year=2007|title=The parieto-frontal integration theory (P-FIT) of intelligence: converging neuroimaging evidence|url=https://semanticscholar.org/paper/5cc5ca4eac671d89ddf7b8030ef38d47a245298d|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=30|issue=2|pages=135–187|doi=10.1017/s0140525x07001185|pmid=17655784}}</ref> اس توں بعد دے نیوروئمیجنگ اتے زخم مطالعہ اصول نال عام رضا مندی دی رپورٹ کردے ہن۔<ref name="C 2009">{{Cite journal|last=Colom|first=R.|last2=Haier|first2=R. J.|last3=Head|first3=K.|last4=Alvarez-Linera|first4=J.|last5=Ouiroga|first5=M. A.|last6=Shih|first6=P. C.|last7=Jung|first7=R. E.|year=2009|title=Gray matter correlates of fluid, crystallized, and spatial intelligence: testing the P-FIT model|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_march-april-2009_37_2/page/124|journal=Intelligence|volume=37|issue=2|pages=124–135|doi=10.1016/j.intell.2008.07.007}}</ref><ref name="V 2014">{{Cite journal|last=Vakhtin|first=A. A.|last2=Ryman|first2=S. G.|last3=Flores|first3=R. A.|last4=Jung|first4=R. E.|year=2014|title=Functional brain networks contributing to the parieto-frontal integration theory of intelligence|url=|journal=NeuroImage|volume=103|issue=|pages=349–354|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.09.055|pmid=25284305}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gläscher|first=J.|last2=Rudrauf|first2=D.|last3=Colom|first3=R.|last4=Paul|first4=L. K.|last5=Tranel|first5=D.|last6=Damasio|first6=H.|last7=Adolphs|first7=R.|year=2010|title=Distributed neural system for general intelligence revealed by lesion mapping|journal=Social Cognitive and Affective Neuroscience|volume=9|issue=3|pages=265–72|bibcode=2010PNAS..107.4705G|doi=10.1093/scan/nss124|pmc=3980800|pmid=23171618}}</ref> نیورو سائنس اتے انٹیلیجینس ساہت دی تجزیہ ایہہ سٹہ کڈھدی اے کہ پیریٹو-پھرنٹلو ایکیکرن اصول انسانی بدھی مان انتراں لئی سبھ توں ودھیا مہیا وضاحت اے۔<ref name="DPJ 2010">{{Cite journal|last=Deary|first=I. J.|last2=Penke|first2=L.|last3=Johnson|first3=W.|year=2010|title=The neuroscience of human intelligence differences|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/8895819/the_neuroscience_of_human_intelligence.pdf|journal=Nature Reviews Neuroscience|volume=11|issue=3|pages=201–211|doi=10.1038/nrn2793|pmid=20145623}}</ref> === سرمایہ کاری اصول === کیٹل – ہورن – کیرل تھیوری دی بنیاد تے، اکثر متعلق مطالعے وچ بدھی دے ٹیسٹاں وچ ترل دی اہلیت (جیئیپھّ) اتے کرسٹلائیزیشن گنجائش (جیسی) دے اپاء شامل ہندے ہن؛ جہڑے لوکاں دے ترقی دے اوہناں دے چال وچ وکھرے ہندے ہن۔<ref>{{Cite journal|last=Horn|first=J. L.|last2=Cattell|first2=R. B.|year=1966|title=Refinement and test of the theory of fluid and crystallized general intelligences|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-educational-psychology_1966-10_57_5/page/253|journal=Journal of Educational Psychology|volume=57|issue=5|pages=253–270|doi=10.1037/h0023816|pmid=5918295}}</ref> کیٹیل<ref>Cattell, R. B. (1987). Intelligence: Its structure, growth and action. New York: North-Holland.</ref> ولوں 'سرمایہ کاری اصول' دسدا اے کہ ہنر اتے علم (جیسی) دی حصول وچ ویکھے گئے انسان گت انتر انترک طور 'تے جیئیپھ دے' سرمایہ کاری 'نوں مندے ہن، اس طرحاں سکھن دے ہر پہلو وچ ترل بدھی دی شمولیت دا اشارہ دیندے ہن. عمل۔<ref>{{Cite journal|last=Kvist|first=A. V.|last2=Gustafsson|first2=J. E.|year=2008|title=The relation between fluid intelligence and the general factor as a function of cultural background: A test of Cattell's investment theory|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_september-october-2008_36_5/page/422|journal=Intelligence|volume=36|issue=5|pages=422–436|doi=10.1016/j.intell.2007.08.004|hdl-access=free}}</ref> ایہہ اجاگر کرنا لازمی اے کہ سرمایہ کاری اصول سجھاء دندا اے کہ شخصیت دے گن 'اصل' اہلیت نوں متأثر کردے ہن، اتے [[انٹیلیجینسی کوسینٹ|آئیکیو]] ٹیسٹ 'تے انک نہیں۔<ref> Cattell, R. B. (1971). Abilities: their structure, growth, and action. Boston: Houghton Mifflin.</ref> تنظیم وچ، ہیب دے بدھی دے اصول نے اکّ وبھاجن نوں وی سجھاء دتا، انٹیلیجینس اے (سریر سائنس)، جس نوں کرسٹلائیزڈ انٹیلیجینس دے سمان ترل بدھی اتے انٹیلیجینس بی (تجربیکار) دی پرتیک وجوں دیکھیا جا سکدا اے۔<ref>Hebb. D.O. (1939). Intelligence in man after large removals of cerebral tissue: Report of four frontal lobe cases. Journal qf'Gcneru/ Pswho/o~\: 21. 73-87.</ref> === انٹیلیجینس معاوضہ اصول (آئیسیٹی) === انٹیلیجینس معاوضہ اصول (وڈّ اینڈ اینگلرٹ، 2009 ولوں تیار کیتا گیا اکّ شبد)<ref>{{Cite journal|last=Wood|first=P.|last2=Englert|first2=P.|year=2009|title=Intelligence compensation theory: A critical examination of the negative relationship between conscientiousness and fluid and crystallised intelligence|url=https://semanticscholar.org/paper/60424119230d1758d93a9f3b3e2ed836aa294832|journal=The Australian and New Zealand Journal of Organisational Psychology|volume=2|issue=|pages=19–29|doi=10.1375/ajop.2.1.19}}</ref> کہندا اے کہ اوہ انسان جو تقابلی طور تے گھٹ بدھی مان کم کردے ہن، ودھیرے ودھی مالیات طور تے، ٹیچیاں دی حصول لئی، معاوضہ دین لئی ودھیرے درڑھ اتے پوری (ودھیرے زمیروان) بن جاندے ہن۔ اپنے جدکہ ہور بدھی مان انسان گن دی لوڑ اے، نہ بھلو 'خفیہ دی گھاٹ' لئی / شخصیت پھیکٹر نال متعلق وہار ضمیر ترقی کرن دے طور تے بنتر ج دی کوشش کرن دا خلاف دے طور تے اوہ اپنے بودھ قابلیت دی طاقت 'تے بھروسہ کر سکدے ہو۔<ref>{{Cite journal|last=Chamorro-Premuzic|first=T.|last2=Furnham|first2=A.|year=2004|title=A possible model for explaining the personality–intelligence interface|url=|journal=British Journal of Psychology|volume=95|issue=2|pages=249–264|doi=10.1348/000712604773952458|pmid=15142305}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Moutafi|first=J.|last2=Furnham|first2=A.|last3=Crump|first3=J.|year=2003|title=Demographic and Personality Predictors of Intelligence: A study using the Neo Personality Inventory and the Myers-Briggs Type Indicator|url=|journal=European Journal of Personality|volume=17|issue=|pages=79–94|doi=10.1002/per.471}}</ref> اصول بدھی اتے ضمیر دے وچکار کارک تعقات دی ہوند دا سجھاء دندا اے، جویں کہ شخصیت دے گن ضمیر دا ترقی بدھی ولوں متأثر ہندا اے۔ اس خیال نوں بری منیا جاندا اے کیونکہ اسدی سمبھاونا نہیں اے کہ الٹ کارن تعلق ہو سکدے ہن؛<ref>{{Cite journal|last=Moutafi|first=J.|last2=Furnham|first2=A.|last3=Paltiel|first3=L.|year=2004|title=Why is conscientiousness negatively correlated with intelligence?.|url=https://archive.org/details/sim_personality-and-individual-differences_2004-10_37_5/page/1013|journal=Personality and Individual Differences|volume=37|issue=5|pages=1013–1022|doi=10.1016/j.paid.2003.11.010}}</ref> اشارہ کردے ہن کہ منفی تعلق ترل دی خفیہ جانکاری (جیئیپھّ) اتے ضمیر متعلق ودھیرے ہووےگا۔ جیئیپھّ، جیسی اتے شخصیت دے ترقی دی ویلے-سمیں دا جائز ٹھہراؤ، کیونکہ جدوں شخصیت دے گن ترقی یافتہ ہندے ہن تاں کرسٹلائیزڈ بدھی پوری طرحاں ترقی یافتہ نہیں ہندی۔ اس توں بعد، سکول جان والے یگاں دوران، ودھیرے وویک شیل بچیاں توں سکھیا ولوں ودھیرے کرسٹلائیزڈ بدھی (علم) حاصل کرن دی امید کیتی جائیگی، کیونکہ اوہ ودھیرے کامیاب، مکمل، محنتی اتے ذمہ وار بننگے۔<ref>Brody, N. (1992). Intelligence (2nd ed.). New York: Academic Press.</ref> اس اصول دا حال ہی وچ ثبوتاں ولوں کھنڈن کیتا گیا اے، جو ''معاوضے والے نمونے دی چون دی'' پچھان کردا اے۔ اس پرکار، حصول دے کجھ تھریشہولڈ توں اپر والے لوکاں دے نال نمونیاں دی چون کرن وچ پچھلیاں کھوجاں نوں پکھپات دا کارن مننا۔<ref>{{Cite journal|last=Murray|first=A. L.|last2=Johnson|first2=W.|last3=McGue|first3=M.|last4=Iacono|first4=W. G.|year=2014|title=How are conscientiousness and cognitive ability related to one another? A re-examination of the intelligence compensation hypothesis|url=|journal=Personality and Individual Differences|volume=70|issue=|pages=17–22|doi=10.1016/j.paid.2014.06.014}}</ref> === باندرا دا سوے-فعالیت اتے بودھ دا اصول === سائنسی اہلیت دا نظریہ پچھلے سالاں دوران ترقی یافتہ ہویا اے، اتے اس نوں ہن کسے انسان ولوں رکھی اکّ ستھر جائیداد دے روپ وچ نہیں دیکھیا جانداں اے۔ اس دی بجائے، موجودہ نقطہ نظر اس نوں اکّ عام گنجائش وجوں درساؤندا اے، جس وچ نہ صرف بودھوادی اے، بلکہ پریرنادائک، سماجی اتے ووہارک پکھ وی ہن۔ ایہہ پکھ بہت سارے کم کرن لئی اکٹھے کم کردے ہن۔ اکّ ضروری ہنر جس نوں اکثر نظر انداز کیتا جاندا اے اوہ اے بھاوناواں نوں نینترت کرنا اتے تجربہ کرن والے تجربے جو کسے دی سوچ اتے سرگرمی دی گنوتا نوں سمجھوتہ کر سکدے ہن۔ بدھی اتے کامیابی دے وچکار تعلق سوے-فعالیت وچ انسان گت انتر نوں کریڈٹ دے کے بنھیا گیا اے۔ بنڈرا دا اصول مہارتاں رکھن اتے اوہناں نوں چنوتیاں والیاں حالات وچ لاگوُ کرن دے یوگ ہون دے وچکار انتر دی پچھان کردا اے۔ اس طرحاں، تھیوری سجھاؤندی اے کہ اکو جہے علم اتے ہنر والے انسان سوے-فعالیت وچ انتر دی بنیاد تے، ماڑے ستن جاں شاندار کارکردگی کر سکدے ہن۔ تجربہ دی اکّ پرمکھ کردار اے کسے نوں واقعے دی بھوکھوانی کرن دی آگیا دینا اتے بدلے وچ ایہناں واقعے نال بااثر ڈھنگ نال نجٹھن لئی ڈھنگ تیار کرنا۔ ایہہ ہنر اتیجک دی عمل 'تے انحصار کردا اے جو اسپشٹ اتے اسپشٹ اے۔ متعلق کانسپٹاں نوں سکھن لئی، لوکاں نوں وکلپاں دی پچھان کرن، ترقی یافتہ کرن اتے لاگوُ کرن لئی علم دے ریزرو 'تے بھروسہ کرنا چاہیدا اے۔ اوہ لازمی طور 'تے پچھلے تزربے توں حاصل کیتی سکھلائی نوں لاگوُ کرن دے یوگ ہون۔ اس طرحاں چنوتیاں والیاں حالات دا ساہمنا کردیاں کماں 'تے مرتکز رہن لئی سوے-فعالیت دی ستھر بھاونا ضروری اے۔<ref>Wood, R., & Bandura, A. (198913). Social cognitive theory of organizational management. ''Academy of Management Review'', 14, 361-384.</ref> مختصر وچ دسن لئی، باندرا دا سوے-فعالیت اتے بدھی دا اصول سجھاء دندا اے کہ کسے وی کھیتر وچ سوے-مہارت دی تلنا وچ گھٹ بھاونا والے انسان چنوتیاں توں بچنگے۔ ایہہ اثر ادوں اچا ہندا اے جدوں اوہ حالات نوں ''نجی خطرے'' وجوں سمجھدے ہن. جدوں اسپھلتا ہندی اے، تاں اوہ دوجیاں نالوں ہولی ہولی اس توں ٹھیک ہو جاندے ہن، اتے اس نوں اکّ لوڑیندی اہلیت لئی کریڈٹ دیندے ہن۔ دوجے پاسے، اچّ-پدھری سوے-فعالیت والے انسان اکّ ٹاسک-ڈائگنوسٹک ٹیچا رکھدے ہن جو بااثر کارکردگی دی اگوائی کردا اے۔<ref>{{Cite journal|last=Bandura|first=A|year=1993|title=Perceived self-efficacy in cognitive development and functioning|url=https://semanticscholar.org/paper/ce9a244c79c36dc844740b8721298ce2bd8832fe|journal=Educational Psychologist|volume=28|issue=2|pages=117–148|doi=10.1207/s15326985ep2802_3}}</ref> === عمل، شخصیت، بدھی اتے علم اصول (پیپیائیکے) === [[تصویر:Development_of_intelligence_with_age.jpg|thumb|''عمل دے طور تے انٹیلیجینس'' لئی ترقی در دی بھوکھبانی، کرسٹلائیزڈ انٹیلیجینس، کتامکھی علم اتے ایکرمین دے پیپیائیکے تھِ .ری 'تے بیسڈ ایووکیشنل علم۔{{حوالہ لوڑیندا|date=March 2018}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2018)">حوالہ لوڑیندا</span></nowiki>'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2018)">حوالہ لوڑیندا</span></nowiki>'' &#x5D;</sup>]] اکرمین ولوں ترقی یافتہ، پیپیائیکے (کم نوں، شخصیت، خفیہ اتے علم) دی تھیوری نوں ہور خفیہ تے پہنچ دے طور کیٹیل، کے پیش ترقی یافتہ سرمایہ کاری تھیوری اتے ہیب، ''علم'' اتے ''کم نوں دے طور تے خفیہ'' ''طور 'تے خفیہ'' دے وچکار فرق سجھاء (دو کانسپٹ اے، جو کہ مقابلے دی ہن اتے ترتیب وار جیسی اتے جیئیپھ نال متعلق، پر ہیب دے "انٹیلیجینس اے" اتے "انٹیلیجینس بی" دے وچاراں دے ودھیرے مکمل اتے نیڑلے) اتے ایہناں کارکاں نوں شخصیت، انسپائریشن اتے رچیاں ورگے تتاں نال جوڑنا۔<ref name="Ackerman">{{Cite journal|last=Ackerman|first=P. L.|year=1996|title=A theory of adult intellectual development: Process, personality, interests, and knowledge|journal=Intelligence|volume=22|issue=2|pages=227–257|doi=10.1016/S0160-2896(96)90016-1}}</ref><ref name="Ackerman2">Ackerman, P.L. (1995, August). Personality, intelligence, motivation, and interests: Implications for overlapping traits. Address presented at the annual meeting of the American Psychological Association, New York.</ref> ایکرمین علم توں وکھ کرن دی عمل دی مشکل دا ذکر کردا اے، کیونکہ سامان نوں کسے وی اہلیت ٹیسٹ توں پوری طرحاں ختم نہیں کیتا جا سکدا۔<ref name="Ackerman"/><ref name="Ackerman2"/><ref>Detterman, D.K., & Andrist, C.G. (1990). Effect of instructions on elementary cognitive tasks sensitive to individual differences. American Journal of Psychology: 103. 367-390.</ref> شخصیت دے گن نفسیات دے حوالہ نوں چھڈّ کے ''عمل دے'' پہلو دے ''طور'' تے ''بدھی'' نال اہم ڈھنگ نال متعلق نہیں دکھائی دتے۔ اس سدھارنکرن دا اکّ اپواد اے بودھ یوگتاواں وچ صنف انتراں دی کھوج کرنا، گنت اتے مقامی روپ وچ خاص طور 'تے قابلیت۔<ref>{{Cite journal|last=Signorella|first=M.L.|last2=Jamison|first2=W.|year=1986|title=Masculinity, femininity, androgyny and cognitive performance: A meta-analysis|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1986-09_100_2/page/207|journal=Psychological Bulletin|volume=100|issue=2|pages=207–238|doi=10.1037/0033-2909.100.2.207}}</ref> دوجے پاسے، ''علم دے'' کارک ''وجوں بدھی دا'' تعلق کھلیپن اتے خاص انٹیکجوئل رجھیویاں،<ref>Rolfhus, E.L.. & Ackerman, P.L. (1996). Self-report knowledge: At the crossroads of ability. inter- est, and personality. Journal of Educational Psychology, 88. 174- 188.</ref><ref>Rocklin, T. (1994). The relationship between typical intellectual engagement and openness: A comment on Goff and Ackerman (1992). Journal of Educational Psychology, 86. 145-149.</ref> شخصیت دے گناں نال جڑیا ہویا اے جو زبانی کابلیئتاں (کرسٹلائیزڈ انٹیلیجینس نال جڑے) نال وی زوردار ڈھکواں اے۔ === دیری روک === ایہہ جاپدا اے کہ لیٹینٹ اڑکا کسے دی [[سرجنشیلتا|رچناتمکتا]] نوں متأثر کر سکدا [[سرجنشیلتا|اے]]۔ کیونکہ بدھی گھٹو گھٹ انشک طور تے دماغ دے ڈھانچے اتے جین نوں روپ دین والے دماغ دے ترقی اتے انحصار کردی اے، اس لئی پیش کیتا گیا اے کہ [[جنن انجینیئری|جینیٹک انجینیئرنگ دی]] ورتوں بدھی نوں ودھاؤن لئی کیتی جا سکدی اے، ایہہ عمل کئی وار سائنسی سوچ وچ جیو-سائنسی ترقی وجوں جانی جاندی اے۔ چوہے 'تے کیتے تجربات نے وہارک کماں وچ سکھن اتے یادداشت وچ اتم اہلیت دا کارکردگی کیتا اے۔<ref name="pmid10485705">{{Cite journal|year=1999|title=Genetic enhancement of learning and memory in mice|url=https://www.researchgate.net/publication/232778813|journal=Nature|volume=401|issue=6748|pages=63–9|bibcode=1999Natur.401...63T|doi=10.1038/43432|pmid=10485705}}</ref> آئی کہQ سکھیا وچ ودھیرے کامیابی ول اگوائی کردا اے،<ref>{{Cite journal|last=Johnson|first=W.|last2=Brett|first2=C. E.|last3=Deary|first3=I. J.|year=2010|title=The pivotal role of education in the association between ability and social class attainment: A look across three generations|url=|journal=Intelligence|volume=38|issue=|pages=55–65|doi=10.1016/j.intell.2009.11.008}}</ref> پر آزاد طور 'تے سکھیا آئی کہQ دے انک ودھاؤندی اے.<ref>{{Cite journal|last=Brinch|first=C. N.|last2=Galloway|first2=T. A.|year=2012|title=Schooling in adolescence raises IQ scores|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-01-10_109_2/page/425|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences USA|volume=109|issue=2|pages=425–30|bibcode=2012PNAS..109..425B|doi=10.1073/pnas.1106077109|pmc=3258640|pmid=22203952}}</ref> اکّ 2017 دا میٹا-تجزیہ سجھاء دندا اے کہ سکھیا متعلق سال 1-5 انکاں ولوں آئی کہQ نوں ودھاؤندی اے، جاں گھٹو گھٹ آئیکیو ٹیسٹ لین دی اہلیت نوں ودھاؤندی اے.<ref>{{Cite web|url=https://psyarxiv.com/kymhp|title=''How much does education improve intelligence? A meta-analysis''|publisher=}}</ref> دماغ دی سکھلائی دے نال آئیکیو نوں ودھاؤن دیاں کوششاں نے سکھلائی دے کماں نال جڑے پہلوآں 'تے وادھا کیتا - اداہرن وجوں کم کرن والی یادداشت - پر ایہہ اجے اسپشٹ نہیں اے کہ جے ایہہ وادھا متعلق سیکنڈ دی بدھی نوں ودھاؤندا اے۔<ref>{{Cite journal|last=Shipstead|first=Zach|last2=Redick|first2=Thomas S.|last3=Engle|first3=Randall W.|year=2010|title=Does Working Memory Training Generalize?|journal=[[Psychologica Belgica]]|volume=50|issue=3–4|pages=245–276|doi=10.5334/pb-50-3-4-245|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Simons|first=Daniel J.|last2=Boot|first2=Walter R.|last3=Charness|first3=Neil|last4=Gathercole|first4=Susan E.|last5=Chabris|first5=Christopher F.|last6=Hambrick|first6=David Z.|last7=Stine-Morrow|first7=Elizabeth A. L.|year=2016|title=Do "Brain-Training" Programs Work?|url=https://semanticscholar.org/paper/224d08a15960c774163fd53391d90b4caffe84e8|journal=Psychological Science in the Public Interest|volume=17|issue=3|pages=103–186|doi=10.1177/1529100616661983|pmid=27697851}}</ref> 2008 دے اکّ کھوج پتر وچ دعوہ کیتا گیا سی کہ دوہرے اینّ-بیک کم دا مشق کرن نال ترل انٹیلیجینس (جیئیپھ) وچ وادھا ہو سکدا اے، جویں کہ کئی وکھ-وکھ سٹینڈرڈ ٹیسٹاں وچ ماپیا جاندا اے۔<ref>Jaeggi, S. M., Buschkuehl, M., Jonides, J., Perrig, W. J. (2008), Improving fluid intelligence with training on working memory, [[Proceedings of the National Academy of Sciences]], vol. 105 no. 19</ref> اس کھوج نوں مشہور میڈیا ولوں کجھ دھیان ملیا، جس وچ ''وائرڈ'' وچ اکّ لیکھ وی شامل اے۔<ref>[[Alexis Madrigal]], [https://www.wired.com/science/discoveries/news/2008/04/smart_software ''Forget ''Brain Age:'' Researchers Develop Software That Makes You Smarter''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314140843/http://www.wired.com/science/discoveries/news/2008/04/smart_software |date=2014-03-14 }}, [[Wired News|Wired]], April 2008</ref> حالانکہ، اخبار دی کارجپرنالی دی تنقید بعد وچ استعمال دی اہلیت اتے سؤال اٹھاؤندی اے اتے کنٹرول اتے ٹیسٹ گروہاں دا ملانکن کرن لئی ورتے جاندے ٹیسٹاں وچ اکسارتا دی گھاٹ دا مدعا لیندی اے۔<ref>{{Cite journal|last=Moody|first=D. E.|year=2009|title=Can intelligence be increased by training on a task of working memory?|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_july-august-2009_37_4/page/327|journal=Intelligence|volume=37|issue=4|pages=327–328|doi=10.1016/j.intell.2009.04.005}}</ref> اداہرن دے لئی، ریوین دے ایڈوانسڈ پروگریسو میٹرکس (ایپیئیم) دے پرکرتیشیل سبھاء نوں ویلے دیاں پابندیاں (جویں، 10 منٹ دی عام طور 'تے 45 منٹ دی امتحان نوں پورا کرن دی اجازت دتی گئی اے) ولوں سودھیا گیا اے۔ اوہ مادہ جو اصل وچ جاں مڈھلی طور تے بدھی جاں ہور دماغی کماں وچ سدھار کردے ہن اوہناں نوں نوٹروپکس کیہا جاندا اے۔ اکّ میٹا تجزیہ درساؤندا اے کہ اومیگا 3 پھیٹی ایسڈ بودھ گھاٹے والے لوکاں وچ انٹیکجوئل کارکردگی وچ سدھار کردا اے، پر صحت مند موضوعاں وچ نہیں۔<ref>{{Cite journal|date=July 2012|title=Effects of ω-3 fatty acids on cognitive performance: a meta-analysis|journal=Neurobiology of Aging|volume=33|issue=7|pages=1482.e17–29|doi=10.1016/j.neurobiolaging.2011.12.014|pmid=22305186}}</ref> اکّ میٹا-ریگریشن دکھاؤندا اے کہ اومیگا 3 پھیٹی ایسڈ وڈے اداسی والے مریضاں دے موڈ وچ سدھار کردے ہن (وڈی اداسی دماغی گھاٹ نال جڑی ہوئی اے)۔<ref>{{Cite journal|date=March 2016|title=Meta-analysis and meta-regression of omega-3 polyunsaturated fatty acid supplementation for major depressive disorder|journal=Translational Psychiatry|volume=6|issue=3|pages=e756|doi=10.1038/tp.2016.29|pmc=4872453|pmid=26978738}}</ref> حالانکہ، کسرت، نہ صرف کارکردگی نوں ودھاؤن والیاں دوائیاں، صحت مند اتے غیر صحت مند موضوعاں لئی مانتا ودھاؤندی اے۔<ref>{{Cite journal|date=2 December 2015|title=Pills or Push-Ups? Effectiveness and Public Perception of Pharmacological and Non-Pharmacological Cognitive Enhancement|journal=Frontiers in Psychology|volume=6|pages=1852|doi=10.3389/fpsyg.2015.01852|pmc=4667098|pmid=26696922}}</ref> فلسفی مورچے 'تے، بدھی نوں متأثر کرن لئی چیتن یتن اخلاقی مدعے اٹھاؤندے ہن۔۔نیوروتھیسٹکس نیوروسائنس دے اخلاقی، قانونی اتے سماجی اثر نوں وچاردا اے، اتے انسانی دماغی بیماری دا علاج کرن اتے انسانی دماغ نوں ودھاؤن دے وچکار فرق ورگے مدعیاں نال نجٹھدا اے، اتے شاعرں دولت نیورو ٹیکنالوجی تک پہنچ نوں متأثر کردی اے نیوروتھیتھیکل مدعے انسانی جینیٹک انجینیئرنگ دی اخلاقیات دے نال رابطہ کردے ہن۔ ٹرانسمینسٹ سدھانتکار انسانی کابلیئتاں اتے گناں نوں ودھاؤن لئی تکنیکاں دے ترقی اتے ورتوں دیاں سمبھاوناواں اتے نتیجیاں دا مطالعہ کردے ہن۔ یجنیکس اکّ سماجی فلسفہ اے جو انسان دے ونشوادی گناں دے سدھار دی وکالت کردا اے جو دخل اندازی دے وکھ وکھ روپاں ولوں ہندا اے۔<ref name="Osborn1937">{{Cite journal|last=Osborn, F.|author-link=Frederick Osborn|year=1937|title=Development of a Eugenic Philosophy|url=https://archive.org/details/sim_american-sociological-review_1937-06_2_3/page/389|journal=[[American Sociological Review]]|volume=2|issue=3|pages=389–397|doi=10.2307/2084871|jstor=2084871}}</ref> یجینکس نوں اتہاس دے وکھ وکھ دوراں وچ وکھو وکھرے طور تے ہونہار جاں دکھی منیا جاندا رہا اے، [[دوجی دنیا جنگ|دوسرے عالمی لڑائی]] وچ [[نازی جرمنی]] دی ہار توں بعد بہت زیادہ بدنام ہو گیا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2010)">حوالہ لوڑیندا</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == ماپن == [[تصویر:Terman1916Fig2IQDistribution.png|alt=Chart of IQ Distributions on 1916 Stanford-Binet Test|thumb| 1916 سٹینفورڈ-بنیٹورڈ ٹیسٹ تے ٹیسٹ کیتے 905 بچیاں دے نمونیاں لئی سکور ونڈن دا چارٹ]] سبھ توں ودھ سپوٹراں اتے لمے ویلے دی چھاپی کھوج نال بدھی نوں سمجھن دی پہنچ نفسیاتی ٹیسٹنگ 'تے بیسڈ اے۔ ایہہ ہن تک وہارک سیٹنگاں وچ سبھ توں زیادہ مکمل طور تے ورتیا جاندا اے۔ [[انٹیلیجینسی کوسینٹ|انٹیلیجینس کوائنٹ]] (آئیکیو) دے ٹیسٹاں وچ سٹینفورڈ-بنیٹورڈ، ریوینز پروگریسو میٹرکس، ویچلسر ایڈلٹ انٹیلیجینس سکیل اتے بچیاں لئی کوپھمین اسیسمینٹ بیٹری شامل اے۔ اتھے نفسیاتی ٹیسٹ وی ہن جو بدھی نوں اپنے آپ ماپن لئی نہیں ہن بلکہ کجھ نیڑلے متعلق اساری جویں کہ تعلیمی اہلیت ریاست ہائے متحدہ امریکہ وچ اداہرن شامل ہن سکینڈری سکول داخلہ ٹیسٹ، ست،ایکٹ، آپشن، میڈیکل کالج داخلہ ٹیسٹ، ایلئیسئیٹ، اتے جیمیٹ۔ استعمال کیتے ڈھنگ دی پرواہ کیتے بناں، تقریباً کوئی وی ٹیسٹ جس وچ پریکھیارتھیاں نوں ترک کرن دی ضرورت ہندی اے اتے پرشن مشکل دی اکّ وڈا گٹھ ہندی اے بدھی مان سکور پیدا کردی اے جو لگبھگ عام طور ' تے عام آبادی وچ ونڈی جاندی اے۔<ref>Jensen, A. R. (1998). ''The g factor: The science of mental ability.'' Westport, CT: Praeger.</ref><ref>{{Cite journal|last=Warne|first=R. T.|last2=Godwin|first2=L. R.|last3=Smith|first3=K. V.|year=2013|title=Are there more gifted people than would be expected in a normal distribution? An investigation of the overabundance hypothesis|url=|journal=Journal of Advanced Academics|volume=24|issue=4|pages=224–241|doi=10.1177/1932202x13507969}}</ref> بدھی ٹیسٹ تعلیمی،<ref>{{Cite journal|last=Ritter|first=N.|last2=Kilinc|first2=E.|last3=Navruz|first3=B.|last4=Bae|first4=Y.|year=2011|title=Test Review: Test of Nonverbal Intelligence-4 (TONI-4)|url=|journal=Journal of Psychoeducational Assessment|volume=29|issue=5|pages=384–388|doi=10.1177/0734282911400400}}</ref> کاروبار اتے فوجی سیٹنگاں وچ مکمل طور تے ورتے جاندے ہن کیونکہ ووہار دی بھوکھبانی کرن وچ اوہناں دی مہارت اے. آئیکیو اتے ''جی'' (اگلے حصہ وچ وچارے گئے) بہت سارے اہم سماجی نتیجیاں نال تعلق رکھدے ہن۔ گھٹ آئیکیو والے انسان طلاق شدہ ہون دا امکان ودھیرے ہندے ہن، اکّ ویاہ توں باہر بچہ ہندا اے، قید ہو جاندا اے، اتے لمبے ویلے دی بھلائی مدد دی ضرورت ہندی اے، جدوں کہ انسان اچّ آئیکیو ودھیرے پڑھائی دے سالاں، اچّ روزگار دیاں نوکریاں اتے اچّ آمدنی نال جڑے ہوئے ہن۔<ref name="isbn1591471818">{{Cite book|title=The Origin of the Mind: Evolution of Brain, Cognition, and General Intelligence|url=https://archive.org/details/originofmindevol0000gear|last=Geary, David M.|publisher=American Psychological Association (APA)|year=2004|isbn=978-1-59147-181-3|oclc=217494183}}</ref> سپھلتاپوروک سکھلائی اتے کارکردگی دے نتیجیاں نال بدھی دا اہم تعلق اے، اتے آئیکیو / جی کامیاب نوکری دی کارگزاری دا سبھ توں ودھیا بھوکھبانی اے۔<ref name="Ree1992">{{Cite journal|last=Ree, M.J.|last2=Earles, J.A.|year=1992|title=Intelligence Is the Best Predictor of Job Performance|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=1|issue=3|pages=86–89|doi=10.1111/1467-8721.ep10768746}}</ref> === جنرل انٹیلیجینس پھیکٹر جاں ''جی'' === بہت سارے وکھ وکھ قسماں دے آئیکیو ٹیسٹ ہندے ہن جو کئی طرحاں دے ٹیسٹ کماں دی ورتوں کردے ہن۔ کجھ ٹیسٹاں وچ اکو قسم دے کم ہندے ہن، دوسرے کماں دے وڈا بھنڈار 'تے انحصار کردے ہن وکھ-وکھ سامان (وزوئل-سپیشل،<ref>{{Cite journal|last=Delen|first=E.|last2=Kaya|first2=F.|last3=Ritter|first3=N.|year=2012|title=Test review: Test of Comprehensive Nonverbal Intelligence-2 (CTONI-2)|url=|journal=Journal of Psychoeducational Assessment|volume=30|issue=2|pages=209–213|doi=10.1177/0734282911415614}}</ref> زبانی، سنکھیاتمک) اتے وکھ-وکھ علم-متعلق پرکریاواں (جویں، ترک، میموری، تیز فیصلے، وزوئل) تلناواں، مقامی روپک، پڑھنا اتے عام علم دی حصول)۔ 20 وی صدی دے ارنبھ وچ نفسیات دان چارلس سپیئرمین نے وکھو وکھرے ٹیسٹ کماں وچ آپسی تعقات دا پہلا رسمی کارک تجزیہ کیتا۔ اس نے اجیہے سارے ٹیسٹاں لئی اکّ دوجے نال مثبت طور 'تے تعلق جوڑن دا رجھان پایا، جس نوں اکّ ''مثبت کئی گنا'' کیہا جاندا اے۔ سپیئرمین نے پایا کہ اکو عام کارک ٹیسٹاں وچ مثبت تعقات بارے دسدا اے۔ سپیئرمین اس نوں "لئی جی نام عام خفیہ پھیکٹر "۔ اسنے اس نوں انسانی بدھی دی بنیاد وجوں وضاحت کیتی جو کہ اکّ وڈے جاں چھوٹے حدّ تک، سارے انٹیکجوئل کماں وچ کامیابی نوں متأثر کردی اے اتے اس نال مثبت کئی گنا پیدا کردی اے۔ جانچ دی کارگزاری دے عام کارن وجوں ''جی دی'' ایہہ وضاحت نفسیات وچ اجے وی پربل اے۔ (حالانکہ، اکّ اختیاری وضاحت دی ورتوں حال ہی وچ وین ڈیر مائس اتے سہکرمیاں ولوں کیتی گئی سی۔<ref>{{Cite journal|last=van der Maas|first=H. L. J.|last2=Dolan, C. V.|last3=Grasman, R. P. P. P.|last4=Wicherts, J. M.|last5=Huizenga, H. M.|last6=Raijmakers, M. E. J.|year=2006|title=A dynamical model of general intelligence: The positive manifold of intelligence by mutualism|url=https://semanticscholar.org/paper/2bbf42b6f1f4065b3b5d2dae23f3cf84382b4dde|journal=Psychological Review|volume=113|issue=4|pages=842–861|doi=10.1037/0033-295X.113.4.842|pmid=17014305}}</ref> اوہناں دا ''آپسی تالمیل ماڈل ایہہ'' مندا اے کہ بدھی کئی آزاد ''ڈھنگاں'' 'تے انحصار کردی اے، جیہناں وچوں کوئی وی سارے علم وادی ٹیسٹاں' تے کارکردگی نوں متأثر نہیں کردا۔ ایہہ ودھی اکّ دوجے دی حمایت کردیاں ہن تاں جو اوہناں وچوں اکّ دی کامیاب فعالیت دوجیاں دے کامیاب فعال ہون دی ودھیرے سمبھاونا بناؤندی اے، جس نال مثبت کئی گنا پیدا ہندا اے۔) آئیکیو کماں اتے ٹیسٹاں نوں درجہ دتا جا سکدا اے کہ اوہ ''جی'' کارک تے کنا اچا بھار پاؤندے ہن۔ اچّ ''جی-'' لوڈنگ دے نال ٹیسٹ اوہ ہندے ہن جو زیادہ تر دوجے ٹیسٹاں نال بہت زیادہ تعلق رکھدے ہن۔ ٹیسٹاں اتے ٹاسکاں<ref>{{Cite journal|last=Marshalek|first=B.|last2=Lohman, D. F.|last3=Snow, R. E.|year=1983|title=The complexity continuum in the radex and hierarchical models of intelligence|url=https://archive.org/details/intelligence_april-june-1983_7_2/page/107|journal=Intelligence|volume=7|issue=2|pages=107–127|doi=10.1016/0160-2896(83)90023-5}}</ref> دے اکّ وڈا مجموعہ دے وچکار تعقات دی جانچ کرن والے اکّ مکمل مطالعہ وچ ایہہ پایا گیا اے کہ ریوینز پروگریسو میٹرکس وچ بہت سارے ہور ٹیسٹاں اتے کماں نال خاص طور تے اچّ تعلق اے۔ ''ریون دا'' وکھرا دکھّ سامان نال ترک دا اکّ ٹیسٹ ہندا اے۔ ایہہ مشکلاں دی اکّ لڑی دے شامل ہن، ودھدی مشکل ولوں لگبھگ کرم بدھ۔ ہریک مسئلہ اکّ خالی سیل دے نال ایبسٹریکٹ ڈزائین دا 3 x 3 میٹرکس پیش کردی اے؛ میٹرکس اکّ نیم دے مطابق بنایا گیا اے، اتے انسان نوں نیم دا پتہ لگاؤنا لازمی اے کہ ایہہ مقرر کرن لئی کہ 8 وچوں کہڑا آپشن خالی سیل وچ فٹ اے۔ دوجے ٹیسٹاں نال اس دے اچّ تعلق ہون کرکے، ریوین دے ترقی پسند میٹرکس عام طور تے عام بدھی دا اکّ چنگا سوچک وجوں منیا جاندا اے۔ حالانکہ، ایہہ مسکل اے، کیونکہ ''ریوینز''،<ref>{{Cite journal|last=Lynnn|first=R.|last2=Irving, P.|year=2004|title=Sex differences on the progressive matrices: A meta-analysis|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_2004_32_5/page/481|journal=Intelligence|volume=32|issue=5|pages=481–498|doi=10.1016/j.intell.2004.06.008}}</ref> 'تے کافی لنگک انتر ہن، جو کہ ادوں حاصل نہیں ہندے جدوں ''جی'' نوں سدھے طور' تے ٹیسٹاں دے وڈا مجموعہ توں عام کارک دی گننا کرکے ماپیا جاندا اے۔<ref>{{Cite journal|last=Halpern|first=D. F.|last2=LaMay, M. L.|year=2000|title=The smarter sex: A critical review of sex differences in intelligence|url=https://archive.org/details/sim_educational-psychology-review_2000-06_12_2/page/229|journal=[[Educational Psychology Review]]|volume=12|issue=2|pages=229–246|doi=10.1023/A:1009027516424}}</ref> === عام گروہی خفیہ کارک جاں ''سی'' === گروہی بدھی دی اکّ تازہ سائنسی سمجھ، اکّ گروہ دی وڈا کماں دی وڈا گنجائش وجوں متأثر،<ref>{{Cite journal|last=Woolley|first=Anita Williams|last2=Chabris|first2=Christopher F.|last3=Pentland|first3=Alex|last4=Hashmi|first4=Nada|last5=Malone|first5=Thomas W.|date=2010-10-29|title=Evidence for a Collective Intelligence Factor in the Performance of Human Groups|url=https://semanticscholar.org/paper/2816dd942e1b2f41c3708c32ccb13e6f24235c72|journal=Science|volume=330|issue=6004|pages=686–688|bibcode=2010Sci...330..686W|doi=10.1126/science.1193147|issn=0036-8075|pmid=20929725}}</ref> گروہاں وچ سمان ڈھنگاں اتے کانسپٹاں نوں لاگوُ کردیاں انسانی خفیہ کھوج دے کھیتراں دا پھلار کردی اے۔ تشریح، فعالیت اتے ڈھنگ عام انسان گت بدھی دے نفسیاتی پہنچ دے سمان ہن جتھے علم-متعلق کماں دے دتے گئے گروہ اتے اکّ انسان دی کارگزاری دی ورتوں پھیکٹر تجزیہ ولوں کڈھی گئی جنرل انٹیلیجینس پھیکٹر <nowiki><i id="mwAbM">جی</i></nowiki> ولوں درسائے گئے بدھی نوں ماپن لئی کیتی جاندی اے۔<ref>{{Cite journal|last=Spearman, C.E.|date=1904|title="General intelligence," objectively determined and measured|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychology_1904-04_15_2/page/201|journal=American Journal of Psychology|volume=15|issue=2|pages=201–293|doi=10.2307/1412107|jstor=1412107|pmid=|access-date=}}</ref> اسے ناڑی وچ، گروہی خفیہ کھوج دا مقصد اکّ ' ''سی'' پھیکٹر' دی کھوج کرنا اے جو کارکردگی وچ گروہ-سموہ دے انتر دے نال نال اس دے ڈھانچاگت اتے گروہ تعمیری کارناں دی وضاحت کردا اے۔<ref>{{Cite journal|last=Woolley|first=Anita Williams|last2=Aggarwal|first2=Ishani|last3=Malone|first3=Thomas W.|date=2015-12-01|title=Collective Intelligence and Group Performance|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=24|issue=6|pages=420–424|doi=10.1177/0963721415599543|issn=0963-7214}}</ref> === تریخی نفسیاتی اصول === بدھی دیاں کئی وکھریاں اصول تریخی طور تے نفسیات لئی اہم رہیاں ہن۔ اکثر اوہ ''جی پھیکٹر'' ورگے اکّ سنگل نالوں ودھیرے کارکاں تے زور دیندے ہن۔ === کیٹل – ہورن – کیرل تھیوری === بہت سارے مکمل، حالیہ آئیکیو دے ٹیسٹ بہت سارے کاٹل - ہورن – کیرول تھیوری ولوں متأثر ہوئے ہن۔ کھوج توں بدھی بارے جو جانیا جاندا اے اس وچوں بہت کجھ پرتیبمبت کرن لئی ایہہ دلیل دتی جاندی اے۔ انسانی بدھی لئی کارکاں دی اکّ لڑی دی ورتوں کیتی جاندی اے۔ جی چوٹی 'تے اے۔ اس دے تحت 10 مکمل یوگتاواں ہن جو بدلے وچ 70 تنگ یوگتاواں وچ ونڈیاں جاندیاں ہن۔ مکمل یوگتاواں ہن: * ترل عقل (جیئیپھّ): وچ انجان جانکاری جاں ناول پرکریاواں دی ورتوں کرکے ترک کرن، کانسپٹاں بناؤن اتے سمسیاواں نوں حل کرن دی وڈا اہلیت شامل اے۔ * کرسٹلائیزڈ انٹیلیجینس (جیسی): وچ اکّ انسان دے حاصل کیتے علم دی چوڑائی اتے ڈونگھائی، کسے دے علم نوں سنچارت کرن دی اہلیت، اتے پہلاں سکھے ہوئے تزربیاں جاں پرکریاواں دی ورتوں کرکے ترک کرن دی اہلیت شامل ہندی اے۔ * کوانٹویٹو استدلال (جیکیو): ماتراتمک دھارناواں اتے تعقات نوں سمجھن اتے انکاں دے نشاناں نوں سودھن دی گنجائش۔ * پڑھن اتے لکھن دی اہلیت (گرو): مڈھلے پڑھن اتے لکھن دے ہنر شامل کردے ہن۔ * تھوڑھے ویلے دی میموری (جیئیسئیم): ترنت جاگروکتا وچ جانکاری نوں پھڑن اتے رکھن اتے پھر کجھ سکنٹاں وچ اس دی ورتوں کرن دی اہلیت اے۔ * لمبے ویلے دی سٹوریج اتے حصول (گیلر): سوچ دی عمل وچ بعد وچ جانکاری نوں سٹور کرن اتے اس دی پرواہ نال پرواہ کرن دی اہلیت اے۔ * وزوئل پروسیسنگ (جیوی): وزوئل نمائندیاں نوں سٹور کرن اتے یاد کراؤن دی اہلیت سمیت درشنی پیٹرناں نال سمجھن، تجزیہ کرن، سنتھیسائیز کرن اتے سوچن دی اہلیت اے۔ * آڈیٹوریئل پروسیسنگ (گا): آڈیٹری انسپائریشن دا تجزیہ، سنسلیشن اتے پکھپات کرن دی اہلیت اے، جس وچ بھاشن دیاں آوازاں نوں وگاڑنا اتے وگاڑنا والیاں حالات ماتحت پیش کیتیاں جا سکدیاں ہن۔ * عمل دی رفتار (جیئیسّ): آٹومیٹک بودھوادی کم کرن دی گنجائش اے، خاص کر جدوں دھیان مرتکز کرن لئی دباء ہیٹھ ماپیا جاندا اے۔ * فیصلہ / ردعمل دا سماں / رفتار (جیٹی): ردعمل اس پرتیکرتی نوں درساؤندا اے جس نال انسان اتشاہ جاں کم متعلق پرتیکریا کر سکدا اے (عام طور تے سکنٹاں دے سکنٹاں جاں حصےآں وچ ماپیا جاندا اے؛ جیئیس نال الجھن وچ نہیں، جو عام طور تے 2– دے وقفہ وچ ماپیا جاندا اے) 3 منٹ)۔دماغی کرومومیٹری ویکھو۔ جدید ٹیسٹ ضروری طور تے ایہناں ساریاں وڈا یوگتاواں دا ماپ نہیں لیندے۔ اداہرن وجوں، جیکیو اتے گرو نوں سکول حصول دے اپاء وجوں ویکھیا جا سکدا اے نہ کہ آئیکیو۔ جی ٹی نوں خاص اپکرناں توں بناں ماپنا مشکل ہو سکدا اے۔ جی نوں پہلاں اکثر صرف جیئیڈ اتے جیسی وچ ونڈیا جاندا سی جو مشہور ویچلر آئیکیو ٹیسٹ دے پرانے سنسکرناں وچ غیر-زبانی جاں کارکردگی دے اپسیٹاں اتے زبانی سبسیٹاں دے انوساری سمجھیا جاندا سی۔ ہور تازہ کھوجاں نے حالت نوں ودھیرے گنجھل دار؉ دسیا اے۔ === اختلاف === حالانکہ ایہہ ضروری نہیں کہ خود سائیکومیٹرک پہنچ بارے کوئی اختلاف ہووے، پر نفسیاتی کھوج دے نتیجیاں بارے کئی اختلاف ہن۔ اک تنقید مڈھلی کھوج جویں کہ کرینیؤمیٹری دے خلاف اے۔<ref name="mom">''The Mismeasure of Man'', Stephen Jay Gould, Norton, 1996</ref> اسدا اتر ملیا اے کہ مڈھلی خفیہ کھوج توں سٹے کٹنا ماڈل ٹی دی کارگزاری دی تنقید کردیاں آٹو صنعت دی نندا کرن دے برابر اے۔<ref name="Jensen1982">{{Cite journal|last=Jensen, A.R.|author-link=Arthur Jensen|year=1982|title=The debunking of scientific fossils and straw persons|url=http://www.debunker.com/texts/jensen.html|journal=Contemporary Education Review|volume=1|issue=2|pages=121–135|access-date=2008-03-18}}</ref> کئی نقاد، جویں کہ سٹیپھن جے گولڈ، ''جی دی'' تنقید کردے رہے ہن، اس نوں اکّ انکڑاتمک کلا دے طور تے ویکھدے ہوئے، اتے آئیکیو دے ٹیسٹ دی بجائے بہت ساریاں اسمبندھت یوگتاواں نوں ماپدے ہن۔<ref name="mom"/><ref name="Schlinger2003">{{Cite journal|last=Schlinger, H.D.|year=2003|title=The Myth of Intelligence|url=https://www.questia.com/PM.qst?a=o&se=gglsc&d=5001903843|journal=The Psychological Record|volume=53|issue=1|pages=15–33|access-date=2008-03-18}} {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20091007164436/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&se=gglsc&d=5001903843 |date=2009-10-07 }}</ref> امیریکن سائیکولوجیکل ایسوسی ایشن دی رپورٹ " انٹیلیجینس: جانے-پچھانے اتے انجان " نے کیہا اے کہ آئیکیو ٹیسٹ آپس وچ میل کھاندا اے اتے ایہہ نظریہ اے کہ ''جی'' اکّ انکڑاتمک ذکر اے اکّ گھٹ گنتی اے۔ == سبھیاچاراں وچ بدھی == [[نفسیات|منووگیانیاں]] نے دکھایا اے کہ انسانی بدھی دی تشریح اس سبھیاچار لئی ولکھن اے جو اکّ مطالعہ کر رہا اے۔ روبرٹ سٹرنبرگ اوہناں کھوجکرتاواں وچوں اکّ ہن جیہناں نے وچار وٹاندرے وچ کیہا اے کہ کسے دا سبھیاچار انسان دی بدھی دی وضاحت نوں شاعرں متأثر کردا اے، اتے اوہ اگے مندا اے کہ تہذیبی حوالےآں وچ وکھو وکھرے معنےآں نوں وچار کیتے بغیر صرف اکّ ڈھنگ نال بدھی نوں متأثر کرنا دنیا اتے اکّ کھوج-رہت اتے انجانے وچ اہنکاری وچار نوں درسا سکدا اے۔ اس نوں نکارن لئی، نفسیات دان بدھی دیاں ہیٹھ لکھیاں تعریفاں پیش کردے ہن: # کامیاب بدھی اکّ انسان دے سماجی-تہذیبی حوالہ وچ، کامیابی دی اپنی تشریح دے مطابق، جیون وچ کامیابی لئی لوڑیندے ہنر اتے علم اے۔ # وشلیشنتمک بدھی خفیہ جانکاری دے انشاں دا نتیجہ اے جو بالکل وکھری پر جانوُ قسم دیاں سمسیاواں تے لاگوُ ہندی اے۔ # تخلیقی بدھی مان تقابلی کماں اتے حالات لئی لاگوُ کیتے خفیہ عنصر دا نتیجہ اے۔ # وہارک بدھی خفیہ جانکاری دے حصے دا نتیجہ اے موافقت، سائز اتے چون دے ادیشاں لئی تجربہ تے لاگوُ ہندی اے۔<ref>''Intelligence and Culture'', Robert Sternberg, American Psychologist, American Psychological Association, 2004, Vol. 59, No. 5, pp. 325-338.</ref> حالانکہ اسدی مغربی تشریح ولوں عام طور تے پچھان کیتی جاندی اے، پر کئی مطالعہ اس وچار دی حمایت کردے ہن کہ انسانی دانشور عالمی بھر دے سبھیاچاراں وچ وکھ وکھ مطلب کڈھدی اے۔ کئی پوربی سبھیاچاراں وچ، بدھی مکھ طور تے کسے دی سماجی کرداراں اتے ذمہ واریاں نال متعلق ہندی اے۔ چین دی بدھی دی خیال اس نوں ہوراں نال ہمدردی اتے سمجھن دی اہلیت وجوں متأثر کریگی - حالانکہ اس دا اکو اکّ طریقہ نہیں اے کہ [[چین دا لوکتنتری لوکراج|چین]] وچ بدھی دی تشریح دتی گئی [[چین دا لوکتنتری لوکراج|اے]]۔کئی افریکی کمیونٹیاں وچ، بدھی نوں اسے طرحاں اکّ سماجی لینز ولوں درسایا گیا اے۔ حالانکہ، بہت سارے پوربی سبھیاچاراں وانگ، سماجی کرداراں ولوں، سماجی ذمہ واریاں ولوں اسدا اداہرن اے۔ اداہرن دے لئی، چی-چیوا دی بولی، جو کہ پورے [[افریقہ|افریقہ دے]] لگبھگ 10 ملیان لوکاں ولوں بولی جاندی اے، بدھی لئی برابر دی معیاد نہ صرف چترائی، بلکہ ذمہ واری نبھاؤن دی اہلیت نوں وی درساؤندی اے. اس توں علاوہ، امریکی سبھیاچار دے اندر وی کئی طرحاں دیاں بدھی مان ویاکھیاواں موجود ہن. امریکی سماجاں وچ بدھی بارے سبھ توں عام وچاراں وچوں اکّ اسنوں مسئلہ-نپنتا دے ہنراں، کٹوتیپورن ترک دے ہنراں، اتے [[انٹیلیجینسی کوسینٹ|انٹیلیجینس کاوانئٹ]] (آئیکیو) دے سمیل وجوں متأثر کردا اے، جدوں کہ ہور امریکی سماج دسدا اے کہ بدھی مان لوکاں دی سماجی ضمیر ہونی چاہیدی اے، دوجیاں نوں سویکارنا اوہ کون ہن، اتے صلاح جاں [[سیانپ|بدھی]] دین دے یوگ ہو۔<ref>''Intelligence and Culture'', Robert Serpell, Handbook of Intelligence, Cambridge University Press, 2000, pp. 549-578.</ref> == ایہہ وی ویکھو == * جینیئس * بدھی * تنتو سائنس اتے بدھی انسان * انسانی بدھی دی روپ ریکھا * نسل اتے بدھی * انٹیلیجینس دی سوے-جانچ * سیکس اتے بدھی * وہم * [[بہو-سگھڑتا اصول|کئی بدھیجیویاں دی اصول]] * حصہ (نفسیات) == حوالے == {{حوالے|30em}} [[گٹھ:Pages with unreviewed translations]] [[گٹھ:انسان]] eja52t8661gtvtb961z3qhuk9ob1ntu 0 121484 713090 624199 2026-11-02T23:29:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713090 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = جینتی داس ساگر | image = Jainti Dass Saggar.jpg | alt = | caption = | birth_date = ۶ ستمبر ۱۸۹۸ | birth_place = دیہڑو، [[پنجاب]] | death_date = {{death date and age|1954|11|14|1898|9|6|df=y}} | death_place = [[ڈنڈی]]، سکاٹلینڈ | monuments = ساگر سٹریٹ، ڈنڈی (۱۹۷۴ وچ اس دے ناں 'تے رکھیا گیا)<ref name=":esmail2007">{{Cite journal|last=Esmail|first=Aneez|date=1 October 2007|title=Asian doctors in the NHS: service and betrayal|journal=The British Journal of General Practice|volume=57|issue=543|pages=827–834|pmc=2151817|pmid=17925142}}</ref> | nationality = بھارتی | citizenship = | alma_mater = [[University of St Andrews]] | occupation = [[Physician]], local authority councillor | years_active = ۱۹۱۹–۱۹۵۴ | known_for = Served 18 years as Labour councillor. First non-white local authority councillor in Scotland. {{Infobox medical person |child=yes |profession = Doctor |field = |work_institutions = |specialism = [[Ophthalmology]] |honorific_prefix = |honorific_suffix = |research_field = |notable_works = |prizes = |module2 = |signature = }} | children = ۲ | module = }} [[Category:Articles with hCards]] '''جینتی داس ساگر''' (۶ ستمبر ۱۸۹۸ – ۱۴ نومبر ۱۹۵۴) ڈنڈی، سکاٹلینڈ وچ اکّ بھارتی مول دا ڈاکٹر سی، جو ۱۹۳۶ وچ سکاٹلینڈ وچ پہلا غیر-گورا مقامی اتھارٹی کونسلر بنیا۔ اسنے لیبر پارٹی دا کونسلر ہون ناطے ۱۸ سال سیوا کیتی اتے اوہ ڈنڈی دے سبھ توں لمبے ویلے تک سیوا کرن والے کونسل میمبراں وچوں اکّ سی۔ == شروعاتی جیون اتے پروار == جینتی ساگر دا جم ۶ ستمبر ۱۸۹۸ نوں [[ضلع لدھیانہ |لدھیانہ ضلعے]] دے پنڈ دیہڑو، [[پنجاب، بھارت|پنجاب]]، برطانوی ہند وچ ہویا سی۔ <ref name="MFA obituary">{{Cite news|url=https://dct.myfamilyannouncements.co.uk/dundee/AlertMe/3607078|title=Saggar|last=Saggar|first=Shiela|date=14 November 2014|work=[[The Courier (Dundee)|Dundee Courier]]|access-date=8 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608133447/https://dct.myfamilyannouncements.co.uk/dundee/AlertMe/3607078|archive-date=8 June 2019|publisher=[[DC Thomson]]|last2=Stewart|first2=Kamala|last3=Stewart|first3=John|via=MyFamilyAnnouncements.co.uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608133447/https://dct.myfamilyannouncements.co.uk/dundee/AlertMe/3607078|archivedate=8 June 2019|accessdate=26 April 2023}}</ref> اوہ ہندو ماپیاں، رام سرن داس ساگر (۱۸۷۰-۱۹۴۳), اکّ وپاری، اتے اسدی بیوی سردھی دیوی اپل دے چھ بچیاں وچوں دوجا پتر اتے چوتھا بال سی۔ <ref name=":bookemon">{{Cite web |title=Dr Jainti Dass Saggar – From Deharru to Dundee |url=https://www.bookemon.com/book-profile/dr-jainti-dass-saggar/435118 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608133718/https://www.bookemon.com/book-profile/dr-jainti-dass-saggar/435118 |archive-date=8 June 2019 |access-date=20 February 2018 |website=www.bookemon.com}}</ref> <ref name=":oxford">[http://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-71631 Saggar, Jainti Dass], Rozina Visram, ''Oxford Dictionary of National Biography'', Online edition, Oxford University Press, 4 October 2012. </ref> ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:موت ۱۹۵۴]] [[گٹھ:جم ۱۸۹۸]] [[گٹھ:موت 1954]] [[گٹھ:جم 1898]] 30gj3dxs01q5urqfp29h51djtnfpyih 0 121563 713095 624320 2026-11-03T03:30:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713095 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = زہرہ سہگل | image =Uday Shankar Ballet Troupe, ca (1935-37).jpg | imagesize = | caption = ساہمنے کھبے زہرہ سہگل، ادے شنکر دی منڈلی وچ (۱۹۳۵-۱۹۳۷) | othername = زہرا ممتاز-اللہ خان <br> صاحبزادی زہرا بیگم ممتاز-اللہ خان (جم دا نام) | birth_date = {{birth date |1912|04|27|df=yes}} | birth_place = [[سہارنپور]]، یو پی، [[برطانوی ہند]] | death_date = {{death date and age|df=y|2014|07|10|1912|04|27}} | death_place = [[نویں دلی]], [[بھارت]] | yearsactive = ۱۹۴۶–۲۰۰۷ | spouse = کمیشور ناتھ سہگل | occupation = [[اداکارہ]]، [[ڈانسر]] | religion = | children =کرن سہگل<br>پون سہگل}} '''زہرہ سہگل'''<ref name=scree>[http://www.screenonline.org.uk/people/id/857648 Zohra Sehgal profile at screenonline.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131119214606/http://www.screenonline.org.uk/people/id/857648/ |date=2013-11-19 }}</ref> (۲۷ اپریل ۱۹۱۲ – ۱۰ جولائی ۲۰۱۴) اکّ بھارتی اداکارہ اتے کوریؤگرافر سی۔ اسنے ۱۹۳۵ وچ ادے شنکر نال ڈانسر وجوں کم کرنا شروع کیتا۔ اسنے کئی بالیوڈّ اتے کئی انگریزی فلماں وچ رول ادا کیتے ہن۔ اسنوں بھارت دا دوسرا سبھ توں وڈا سول انعام [[پدم وبھوشن]] ۲۰۱۰ وچ ملیا سی۔<ref>{{cite press release |title=This Year's Padma Awards announced|url=http://www.pib.nic.in/release/release.asp?relid=57307|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]]|date=25 January 2010|accessdate=25 January 2010}}</ref> ==شروعاتی جیون== زہرا دا جم ۱۹۱۲ وچ سہارنپور دے اکّ زمیندار؉ گھرانے وچ ہویا۔ شروعاتی سکھیا دے بعد اس نوں لاہور بھیج دتا گیا تاں کہ اوہ کوئین میری کالج وچ داخلہ لے سکے جتھے کلین گھراں دیاں بیٹیاں ہی سکھیا حاصل کر سکدیاں سن۔ کوئین میری کالج دے بعد اس نے اچّ سکھیا لئی یورپ جان دی ٹھان لئی اتے کار ولوں ایران اتے پھر شام ہندی ہوئی مصر پہنچ گئی اتے اتھوں الیگزینڈریا بندرگاہ توں جہاز تے سوار ہوکے یورپ پہنچ گئی۔<ref name=bbc>[http://www.bbc.co.uk/urdu/entertainment/2012/05/120505_zohra_sehgal_feature_tf.shtml زہرہ سہگل: قصّہ ایک صدی کا عارف وقار]</ref> ==ڈانس== جرمنی وچ اس نے تن سال تک جدید ناچ دی تربیت حاصل کیتی اتے اتھے ہی اس دی ملاکات مشہور بھارتی ناچا ادے شنکر نال ہوئی جو کہ یورپ دے وکھ وکھ شہراں وچ اپنا بیلے شو-پاربتی پیش کر رہے سن۔<ref name=bbc/> زہرہ نوں بچپن توں ہی ناچ اتے کردار دا شوق سی۔ اوہ ادے شنکر توں اینی متأثر ہوئی کہ ۱۹۳۵ وچ اسدی منڈلی وچ شامل ہو گئی اتے جاپان، مصر، امریکہ آدی دا دورہ کیتا۔ ۱۹۴۰ وچ جدوں ادے شنکر واپس ہندوستان آیا تاں زہرا نے اس دے سنسکرتک مرکز وچ نوکری کر لئی اتے یوکاں نوں ناچ سکھان لگی۔<ref name=totu>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/36760549.cms "The dashing dadima: Zohra Sehgal"], ''The Times of India'', 8 April 2001.</ref> شنکر دے نال اسنے ۸ سال کم کیتا۔ بعد وچ انگریزی اتے ہندی فلماں وچ وی کردار دے جوہر دکھائے۔ اوہ [[انڈین پیپلس تھئیٹر ایسوسی ایشن]] (اپٹا) اتے [[پرتھویراج کپور]] تھئیٹر نال وی جڑی رہی۔ اتھے ہی اس دی ملاقات نوَ عمر ڈانسر اتے چترکار کامیشور سہگل نال ہوئی۔ جدوں دوستی ودھی اتے ویاہ کراؤن دا فیصلہ کر لیا تاں ہر پاسے توں خلاف ہویا پر آخر زہرا دے گھر والے منّ گئے اتے ۱۴ اگست ۱۹۴۲ نوں اوہناں دی شادی ہو گئی جس وچ پنڈت جواہر لال نہرو نے وی شامل ہونا سی، لیکن اوہ [[بھارت چھڈو تحریک]] وچ شامل ہون دے کارن اس ویاہ توں کجھ دن پہلاں گرپھتار کر لئے گئے۔<ref name=bbc/> جدوں ادے شنکر دا مرکز بند ہو گیا تاں زہرا اتے کامیشور لاہور آ گئے اتے اتھے اپنا ڈانس سکول خول لیا۔ لیکن کجھ سماں بعد ہندو مسلمان تفرقے توں گھبرا کے ایہہ دونوں پھر ممبئی چلے گئے جتھے زہرا اسدی بھین [[عذرا بٹ]] پہلاں ہی پرتھوی تھئیٹر وچ کم کر رہی سی۔ ==فلم اتے ڈرامہ== زہرا نے پرتھوی تھئیٹر وچ نوکری حاصل کر لئی اتے تھئیٹر گروپ دے نال ہندوستان دے سارے وڈے شہراں دا دورہ کیتا۔ اوہناں دناں وچ اسنے پرتھوی فلم [[دھرتی کے لال]] اتے [[نیچا نگر]] وچ وی کم کیتا۔ ایہہ دونوں فلماں کمیونسٹ خیال بدھیجیویاں اتے کارکناں دی محنت دا پھل سن۔ زہرا دا شوہر فلماں وچ کلا ڈریکٹر دے روپ وچ کم کرن لگ پیا اتے زہرا نے کوریؤگراپھی دا کم سنبھال لیا۔ اس زمانے وچ [[گرودتّ]] وی فلمی دنیا وچ ڈریکٹر وجوں قسمت ازمائی کر رہے سن۔ زہرا سہگل اوہناں دی پہلی فلم [[بازی (فلم)]] وچ کوریؤگراپھی کیتی جسدے بعد [[راج کپور]] نے اپنی فلم [[آوارہ]] وچ سفنہ والے نظارہ دے مشہور ڈانس 'گھر آیا میرا پردیسی' دی کوریؤگراپھی زہرا توں کروائی۔ ۱۹۵۹ وچ اس دے شوہر دا انتقال ہو گیا۔ ۱۹۶۲ وچ اوہ اکّ وظیفہ تے لندن گئی اتے اتھے ٹیوی دے کئی پروگراماں وچ حصہ لیا جویں: ''مائینڈ یوئر لینگئیج''، ''جیول ان دی کراؤن''، ''تندوری نائٹس'' وغیرہ۔ ایہناں دے علاوہ اس نے کئی بریٹیش فلماں وچ وی کردار نبھایا۔ ==موت== ۱۰ جولائی ۲۰۱۴ نوں ۱۰۲ سال دی عمر وچ ایہناں دی موت ہو گئی۔ ==پرمکھ فلماں== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! سال !! فلم !! کردار !! ٹپنی |- |[[:گٹھ:2007 وچ بنی ہندی فلم|2007]] || [[چینی کم (2007 فلم)|چینی کم]] || || |- |[[:گٹھ:2007 وچ بنی ہندی فلم|2007]] || [[سانوریا (2007 فلم)|سانوریا]] || || |- |[[:گٹھ:2005 وچ بنی ہندی فلم|2005]] || [[د مسٹریس آف سپائسیز (2005 فلم)|د مسٹریس آف سپائسیز]] || || |- |[[:گٹھ:2004 وچ بنی ہندی فلم|2004]] || [[کون اے جو سپنوں میں آیا؟ (2004 فلم)|کون اے جو سپنوں میں آیا؟]] || || |- |[[:گٹھ:2004 وچ بنی ہندی فلم|2004]] || [[ویر-زارا (2004 فلم)|ویر-زارا]] || || |- |[[:گٹھ:2003 وچ بنی ہندی فلم|2003]] || [[سایہ (2003 فلم)|سایہ]] || || |- |[[:گٹھ:2001 وچ بنی ہندی فلم|2001]] || [[د مسٹک مسیور (2001 فلم)|د مسٹک مسیور]] || || |- |[[:گٹھ:2000 وچ بنی ہندی فلم|2000]] || [[تیرا جادو چل گیا (2000 فلم)|تیرا جادو چل گیا]] || || |- |[[:گٹھ:1999 وچ بنی ہندی فلم|1999]] || [[دل لگی (1999 فلم)|دل لگی]] || || |- |[[:گٹھ:1999 وچ بنی ہندی فلم|1999]] || [[ہم دل دے چکے صنم (1999 فلم)|ہم دل دے چکے صنم]] || دادی || |- |[[:گٹھ:1997 وچ بنی ہندی فلم|1997]] || [[تمنا (1997 فلم)|تمنا]] || || |- |[[:گٹھ:1984 وچ بنی دوردرشن دھاراواہک فلم|1984]] || [[د جویل ان د کراؤن (1984 فلم)|د جویل ان د کراؤن]] || || دوردرشن دھاراواہک فلم |- |[[:گٹھ:1969 وچ بنی ہندی فلم|1969]] || [[د گرُ (1969 فلم)|د گرُ]] || || |- |[[:گٹھ:1950 وچ بنی ہندی فلم|1950]] || [[افسر (1950 فلم)|افسر]] || || |- |} ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:جم ۱۹۱۲]] [[گٹھ:موت ۲۰۱۴]] [[گٹھ:جم 1912]] [[گٹھ:موت 2014]] j7kh1v0bu5eqab4awarbncssavvsdy2 0 136878 713101 676107 2026-11-03T06:22:35Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Hamitcepni.jpg|Hamitcepni.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 26 October 2026. 713101 wikitext text/x-wiki {{Infobox president| name = سلیمان دمیرل<br />Süleyman Demirel | nationality = ترکی | image = Suleyman Demirel 1998 (cropped).jpg | image_size = 200px | order = [[لسٹ صدور ترکی|نويں]] [[صدر ترکی]] | term_start = 16 مئی 1993 | term_end = 16 مئی 2000 | vicepresident = | primeminister = [[تانسو چیلر]]<br />[[نجم الدین اربکان]]<br />[[مسعود یلماز]]<br />[[بلند ایجوت]] | predecessor = [[طورغت اوزال]] | successor = [[احمد نجدت سیزر]] | order2 =[[وزیر اعظم ترکی]] | term_start2 = 20 نومبر 1991 | term_end2 = 16 مئی 1993 | president2 =[[طورغت اوزال]] | predecessor2 =[[مسعود یلماز]] | successor2 =[[اردال انونو]] (قائم مقام) | term_start3 = 12 نومبر 1979 | term_end3 = 12 ستمبر 1980 | president3 =[[فخری کوروترک]] | predecessor3 =[[بلند اجود]] | successor3 =[[بلند الوسو]] | term_start4 = 21 جولائ‏ی 1977 | term_end4 = 5 جنوری 1978 | president4 =[[فخری کوروترک]] | predecessor4 =[[بلند ایجوت]] | successor4 =[[بلند ایجوت]] | term_start5 = 31 مارچ 1975 | term_end5 = 21 جون 1977 | president5 =[[فخری کوروترک]] | predecessor5 =[[سعدی ارماق]] | successor5 =[[بلند اجود]] | term_start6 = 21 اکتوبر 1965 | term_end6 = 16 مارچ 1971 | president6 =[[جمال گورسل]] <br /> [[جودت سنائے]] | predecessor6 =[[سواط حیری اوگوپلو]] | successor6 =[[نہاد اریم]] | birth_date = {{Birth date and age|1924|11|1|df=y}} | birth_place = [[اتابے]]، [[ترکی]] | death_date = | death_place = | spouse = نازمیے دیمیرل <br /> <small>(شادتی۔ 1948–2013; وفات)</small> | religion= [[اسلام]] | party = جسٹس پارٹی، سچا راستہ جماعت (اب ڈیموکریٹک پارٹی) | alma_mater = [[استنبول ٹیکنیکل یونیورسٹی]] |signature = Süleyman Demirel signature.png |signature_alt = |website = }} '''سلیمان دمیرل''' (Süleyman Demirel) اک ترک [[سیاست دان]] سن جنھاں نے بطور [[وزیر اعظم ترکی]] ست بار خدمات انجام دتیاں۔ اوہ [[1993ء]] تو‏ں [[2000ء]] دے درمیان وچ [[ترکی]] دے نويں [[صدر جمہوریہ|صدر]] سن ۔ == تصاریر == <gallery> فائل:Hoveida and Demirel.jpg|ایرانی وزیر اعظم [[امیر عباس ہویدا]] دے ہمراہ فائل:Vizita oficială a președintelui Nicolae Ceaușescu în Turcia. Întrevederea cu primul ministru Suleyman Demirel.jpg|رومانیہ دے صدر نیکلای چائوشسکو دے ہمراہ فائل:IICCR LA112 Süleyman Demirel and Nicolae Ceaușescu.jpg|رومانیہ دے صدر نیکلای چائوشسکو دے ہمراہ فائل:Mitsotakis and Demirel in 1992.jpg|یونانی صدر متسوتاکس دے ہمراہ فائل:Stamps of Azerbaijan, 2013-1099.jpg|آذربائیجان د‏‏ی ڈاک ٹکٹ </gallery> == باہرلے جوڑ == {{زمرہ کومنز|Süleyman Demirel}} * [http://www.tccb.gov.tr/sayfa/cumhurbaskanlarimiz/suleyman_demirel/ جمہوریہ ترکی دے صدر د‏‏ی سرکاری ویب گاہ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303175231/http://www.tccb.gov.tr/sayfa/cumhurbaskanlarimiz/suleyman_demirel/ |date=2016-03-03 }} {{tr icon}} {{وزیر اعظم ترکی}} {{ترک صدور}} [[گٹھ:1436ھ دیاں موتاں]] [[گٹھ:1924 دے جم]] [[گٹھ:2015 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اتابے دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:اسپاردا دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:استنبول ٹیکنیکل یونیورسٹی دے فضلا]] [[گٹھ:ترک صدور]] [[گٹھ:ترک وزرائے اعظم]] [[گٹھ:ترکیہ د‏‏ی سیاسی جماعتاں دے رہنما]] [[گٹھ:ترکیہ دے نائب وزرائے اعظم]] [[گٹھ:سلسلہ نقشبندیہ]] [[گٹھ:فوجی تاخت وچ معزول شدہ قائدین]] [[گٹھ:قائدین حزب اختلاف (ترکیہ)]] [[گٹھ:ترکیہ وچ وبائی مرض اموات]] [[گٹھ:ترکی سول انجینئر]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت]] 6as7ozssofi6kfqtft53maho9etsl1i 0 145139 713052 702173 2026-11-02T15:48:09Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Commune_de_Fés.png|Commune_de_Fés.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Taivo|Taivo]] because: [[:c:COM:FU|Fair use]] material is not permitted on Wikimedia Commons ([[:c:COM:CSD#F2|F2]]): [[:c:Commons:Deletion requests/F 713052 wikitext text/x-wiki {{معلومات-دیس}}[[فائل:Coat of arms of Morocco.svg|thumb|مراکش]] '''[[المغرب دے علاقے]]''' (Regions of Morocco) [[مراکش]] د‏‏ی انتظامی تقسیم نيں۔ [[1997ء]] تک [[المغرب]] دے ست علاقے سن، لیکن [[1997ء]] دے بعد مرکزیت تے تنظیم نو دے تحت اسنو‏ں سولہ علاقےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ [[2010ء]] وچ تنظیم دوبارہ نو دے تحت اسنو‏ں بارہ علاقےآں وچ تقسیم کيتا گیا، جو پریفیکچر تے صوبے نيں۔<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://dcusa.themoroccanembassy.com/download%5Ceconomic%5CMoroccoinFigures2003_mars07.pdf |عنوان=Morocco in Figures 2003: A document by the Moroccan Embassy in the USA |تریخ رسائی=2015-02-15 |آرکائیو تریخ=2013-04-22 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20130422205142/http://dcusa.themoroccanembassy.com/download/economic/MoroccoinFigures2003_mars07.pdf |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref> == 2015ء دے بعد تو‏ں علاقے == {|class="wikitable sortable" ! style="text-align:right;width:100px" | نقشہ<br />نمبر ! style="text-align:right;width:200px" | علاقہ ! style="text-align:right;width:150px" | دار الحکومت ! style="text-align:right;width:150px" | آبادی (2014)<ref name=census2014>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://rgph2014.hcp.ma/file/166326/ |عنوان=POPULATION LÉGALE DES RÉGIONS, PROVINCES, PRÉFECTURES, MUNICIPALITÉS, ARRONDISSEMENTS ET COMMUNES DU ROYAUME D'APRÈS LES RÉSULTATS DU RGPH 2014 |زبان=ar, fr |ناشر=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] |تریخ=8 اپریل 2015 |تریخ رسائی=29 ستمبر 2017}}</ref> |- |- |1 {{!!}} [[طنجہ تطوان الحسیمہ]] {{!!}} [[file:Coat of arms of Tangier.png|20x20px]] [[طنجہ]] {{!!}} 3,556,729 |- |2 {{!!}} [[الشرق (المغرب)]] {{!!}} [[file:Coat of arms of Oujda.png|20x20px]] [[وجدہ]] {{!!}} 2,314,346 |- |3 {{!!}} [[فاس مکناس]] {{!!}} [[فاس]] {{!!}} 4,236,892 |- |4 {{!!}} [[File:Logo-conseil-rabat.jpg|20x20px]] [[رباط-سلا-قنیطرہ]] {{!!}} [[رباط (شہر)]] {{!!}} 4,580,866 |- |5 {{!!}} [[file:Logo-conseil-benimellaljpg.jpg|20x20px]] [[بنی ملال-خنیفرہ]] {{!!}} [[بنی ملال]] {{!!}} 2,520,776 |- |6 {{!!}} [[دار البیضا سطات]] {{!!}} [[file:Casablanca.svg|20x20px]] [[دار البیضا]] {{!!}} 6,861,739 |- |7 {{!!}} [[file:Logo-conseil-marrakech.jpg|20x20px]] [[مراکش آسفی]] {{!!}} [[File:Logo de Ville de Marrakech.png|20x20px]] [[مراکش (شہر)]] {{!!}} 4,520,569 |- |8 {{!!}} [[درعہ تافیلالت]] {{!!}}[[الرشیدیہ]] {{!!}} 1,635,008 |- |9 {{!!}} [[File:Souss-Massa.png|20x20px]] [[سوس ماسہ]] {{!!}} [[file:Logo de la Ville d'Agadir.svg|20x20px]] [[اگادیر]] {{!!}} 2,676,847 |- |10 {{!!}} [[کلمیم-وادی نون]]{{Ref label|note01|A|^}} {{!!}} [[کلمیم]] {{!!}} 433,757 |- |11 {{!!}} [[file:Logo-conseil-laayoune.jpg|20x20px]] [[العیون ساقیہ الحمرا]]{{Ref label|note01|A|^}} {{!!}} [[العیون]] {{!!}} 367,758 |- |12 {{!!}} [[داخلہ-وادی الذہب]]{{Ref label|note01|A|^}} {{!!}} [[داخلہ، مغربی صحارا]] {{!!}} 142,955 |} <small>'''A.'''{{Note label|note01|A|^}}Lies partially or completely within the disputed territory of Western Sahara.</small> {{متعدد تصاویر | width = 220 | align = center | footer = The different regional configurations proposed in 2010 | footer_align = center | caption_align = center | image1 = Morocco Regions 2011 Proposition1 Numbered Rel1.svg | alt1 = Main proposal | caption1 = Main proposal | image2 = Morocco Regions 2011 Proposition2 Midelt Rel1.svg | alt2 = Alternative proposal with Midelt Province in Fès-Meknès (3) instead of Béni Mellal-Khénifra (5) | caption2 = Alternative proposal with<br />[[صوبہ میدلت]] in [[فاس مکناس]] (3) instead of [[بنی ملال-خنیفرہ]] (5) | image3 = Morocco Regions 2011 Proposition3 Figuig.svg | alt3 = Alternative proposal with [[فکیک صوبہ]] in Oriental (2) instead of Drâa-Tafilalet (8) | caption3 = Alternative proposal with<br />[[فکیک صوبہ]] in [[Oriental]] (2) instead of [[درعہ تافیلالت]] (8) }} == 1997 تو‏ں پہلے علاقے == [[1997ء]] تو‏ں پہلے [[المغرب]] 7 علاقےآں وچ تقسیم سی: وسطی، مشرقی، شمال وسطی، شمال مغربی، جنوب وسطی، جنوبی، تانسفت <ref>[http://www.statoids.com/uma.html Morocco Regions<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == 1997 تو‏ں 2010: مکمل وحدانی نظام == [[فائل:Morocco Regions 97-11 numbered.svg|thumb|مراکش د‏‏ی علاقائی تقسیم]] [[1997ء]] د‏‏ی تنظیم نو دے تحت اسنو‏ں 16 علاقےآں وچ تبدیل کر دتا گیا۔<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Régions|یوآرایل=http://www.maroc.ma/PortailInst/Fr/MenuGauche/Portrait+du+Maroc/Régions/Les+régions+du+Royaume.htm|کاوش=Portail national du Maroc|ناشر=Government of Morocco|تریخ رسائی=22 اپریل 2013|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20181226055559/http://www.maroc.ma/PortailInst/Fr/MenuGauche/Portrait+du+Maroc/R%C3%A9gions/Les+r%C3%A9gions+du+Royaume.htm|آرکائیو تریخ=2018-12-26|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=live}}</ref> {|class="wikitable sortable" style="margin:1em left 1em auto;" ! style="text-align:left;width:100px" | نقشہ<br />نمبر ! style="text-align:left;width:200px" | علاقہ ! style="text-align:left;width:50px" | [[راجگڑھ]] |- |- |1 {{!!}} ''[[وادی ذہب لکویرہ]]'' {{!!}} ''[[داخلہ، مغربی صحارا|داخلہ]]'' |- |2 {{!!}} ''[[عیون بوجدور ساقیہ الحمراء]]'' {{!!}} ''[[العیون]]'' |- |3 {{!!}} ''[[کلمیم السمارہ]]'' {{!!}} ''[[کلمیم]]'' |- |4 {{!!}} [[سوس ماسہ درعہ]] {{!!}} [[اگادیر]] |- |5 {{!!}} [[غرب شراردہ بنی حسین]] {{!!}} [[قنیطرہ]] |- |6 {{!!}} [[شاویہ وردیغہ]] {{!!}} [[سلطات]] |- |7{{!!}} [[مراکش تانسیف الحوز]] {{!!}} [[مراکش (شہر)]] |- |8 {{!!}} [[جھہ شرقیہ (مراکش)|جھہ شرقیہ]] {{!!}} [[وجدہ]] |- |9 {{!!}} [[دار البیضاء الکبری]] {{!!}} [[دار البیضاء]] |- |10 {{!!}} [[رباط سلا زمور زعیر]] {{!!}} [[رباط]] |- |11 {{!!}} [[دکالہ عبدہ]] {{!!}} [[اسفی، مراکش|اسفی]] |- |12 {{!!}} [[تادلہ ازیال]] {{!!}} [[بنی ملال]] |- |13 {{!!}} [[مکناس تافیلالت]] {{!!}} [[مکناس]] |- |14 {{!!}} [[فاس بولمان]] {{!!}} [[فاس]] |- |15 {{!!}} [[تازہ الحسیمہ تاونات]] {{!!}} [[حسیمہ]] |- |16 {{!!}} [[طنجہ تطوان]] {{!!}} [[طنجہ]] |} == حوالے == {{حوالے}} {{افریقی ملکاں د‏‏ی درجہ اول انتظامی تقسیم}} [[گٹھ:افریقا د‏‏ی ملکی ذیلی تقسیم]] [[گٹھ:درجہ اول انتظامی ملکی ذیلی تقسیم]] [[گٹھ:لا مرکزیت]] [[گٹھ:المغرب دے جغرافیہ-متعلقہ فہارست]] [[گٹھ:المغرب د‏‏ی ذیلی تقسیم]] [[گٹھ:المغرب دے علاقے]] [[گٹھ:ملکی تقسیمات دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:جغرافیہ المغرب]] [[گٹھ:حکومت المغرب]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت]] [[گٹھ:المغرب دے سابقہ علاقے]] hy7ruqylgmuye4fr0t5mdvind5vecfx