وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 2355 713143 709467 2026-11-03T20:03:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713143 wikitext text/x-wiki {{معلومات-فصل}}انگریزی نام: Cirsium arvense '''پوہلی جاں لےہ''' اک جڑی بوٹی اے [[کنک]] دی فصل چ ہوندی اے تے کنک دی کٹائی اوکھی کر دیندی اے۔ {| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%" ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |لیہ (ندین) |- | colspan="2" style="text-align: center" |[[File:Cirsium_arvense_with_Bees_Richard_Bartz.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cirsium_arvense_with_Bees_Richard_Bartz.jpg|frameless]] |- ! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |''Cirsium arvense'' |} '''لیہ (لےہ)''' ([[انگریزی]] نام: '''Cirsium arvense''') اسٹریسی پروار وچ [[پھلدار بوٹا|پھلاں والے پودیاں]] دی اکّ سدیوی سپیسیز اے، جو پورے [[یورپ]] اتے مغربی [[ایشیا]]، اتری افریقہ وچ جدی اے اتے ہور کتے وی مکمل طور 'تے پائی جاندی اے۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=shZIxwabdBcC&pg=PA1|title=The Nature, Ecology, and Control of Canada Thistle|last=Hodgson|first=Jesse M.|publisher=Agricultural Research Service, U.S. Dept. of Agriculture|year=1968|page=1}}</ref><ref name="jncc">Joint Nature Conservation Committee: [http://www.jncc.gov.uk/default.aspx?page=3316&SpeciesID=26769&type=species ''Cirsium arvense''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090811064030/http://www.jncc.gov.uk/default.aspx?page=3316&SpeciesID=26769&type=species|date=2009-08-11}}</ref><ref>http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200023656 Flora of China, <big>丝路蓟</big> si lu ji, ''Cirsium arvense'' (Linnaeus) Scopoli]</ref><ref>[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=cirsium+arvense Altervista Flora Italiana, Cardo dei campi comune, Acker-Kratzdistel, åkertistel, ''Cirsium arvense'' (L.) Scop.] includes photos and distribution maps</ref> اس دے جدی علاقہ وچ معیاری انگریزی نام کریپنگ تھسٹل اے۔<ref name="bsbi">Botanical Society of Britain and Ireland [http://www.bsbi.org.uk/html/database.html Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808051058/http://bsbi.org.uk/html/database.html|date=2007-08-08}}</ref> اسنوں عام طور 'تے کینیڈا تھسٹل اتے فیلڈ تھسٹل وجوں وی جانیا جاندا اے۔<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200023656 Flora of North America, Canada or creeping or field thistle, Chardon du Canada ou des champs, cirse des champs, ''Cirsium arvense'' (Linnaeus) Scopoli]</ref><ref>{{Cite web |title=Nebraska Department of Agriculture Noxious Weed Program |url=http://www.nda.nebraska.gov/plant/noxious_weeds/pdf/canada.pdf |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119043336/https://nda.nebraska.gov/plant/noxious_weeds/pdf/canada.pdf |dead-url=yes }}</ref> پنجاب، بھارت وچ ایہہ ہاڑی رتّ دیاں فصلاں دا [[ندین]] اے، جو عام کرکے کنک، چھولے، جوں، باغاں جاں فالتو پئیاں چیزاں وچ زیادہ ہندا اے۔ == ذکر == [[تصویر:Cirsium_arvense_-_põldohakas.jpg|thumb| پھلاور کریپنگ تھسٹل]] کریپنگ تھسٹل 150cm تک ودھن والا اکّ جڑی-بوٹیاں والا سدیوی پودا اے۔ سنگھنیاں جڑھاں توں مکمل کلونل کلونیاں بناؤندے ہن جو ودھ رہے موسم دوران بہت ساریاں کھڑھیاں کمت ودھیاں بھیجدیاں ہن۔<ref name=":0">{{Cite journal|last=MOORE|first=R. J.|date=1975-10-01|title=THE BIOLOGY OF CANADIAN WEEDS.: 13. Cirsium arvense (L.) Scop.|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-plant-science_1975-10_55_4/page/1033|journal=Canadian Journal of Plant Science|volume=55|issue=4|pages=1033–1048|doi=10.4141/cjps75-163|issn=0008-4220}}</ref> ایہہ اکّ روڈرل سپیسیز اے۔<ref>[https://books.google.com/books?id=uK9R7N-QaJMC&q=arvense p80]</ref> === ٹاہنیاں اتے پتے === تنے 30-150 سینٹیمیٹر، پتلا ہرا، اتے آزاد طور 'تے شاکھاواں والا،<ref name=":1">{{Cite journal|last=Donald|first=William|date=1994|title=The Biology of Canada Thistle (Cirsium arvense)|url=http://www.ars.usda.gov/sp2UserFiles/Place/50701000/cswq-0193-donald.pdf|journal=Weed Science|volume=6|access-date=2016-07-14}}</ref> نروگھن اتے چمک دار؉ (کوئی ٹرائیکوم جاں گلوکسن نہیں)، زیادہتر تکھے کھنبھاں توں بناں ہندے ہن۔ پتے تنے 'تے اپنے بیس سلسلے اتے کلیسنگ جاں تھوڑھے ویلے وچ ڈکرینٹ دے نال بدلویں ہندے ہن۔ [[پتہ|پتے]] بہت ہی کانٹے دار؉ ، لوبڈ اتے 15-20 سینٹیمیٹر لمبا اتے 2-3 cm چوڑا (پھلاں دے تنے دے اپرلے حصے 'تے چھوٹا) تک ہندے ہن۔ [[فائل:Cirsium arvense - pappus (aka).jpg|thumb]] [[فائل:Thistle with cuckoo spit.jpeg|thumb]] بیج گولڈپھنچ اتے لنیٹ لئی اکّ اہم غذا ہن، اتے کجھ حدّ تک ہور پھنچاں لئی۔ <ref>Cramp, S., & Perrins, C. M. (1994). ''The Birds of the Western Palearctic. Vol. VIII: Crows to Finches''. Oxford University Press, Oxford.</ref> کریپنگ تھسٹل دے پتیاں دی ورتوں لیپیڈوپٹیرا دیاں 20 توں ودھ قسماں ولوں غذا دے طور 'تے کیتی جاندی اے، جس وچ پینٹ کیتی لیڈی بٹرپھلائی اتے انگریلڈ [[پتنگا|موتھ]] اتے [[ایپھڈ|ایپھیڈز]] دیاں کئی قسماں شامل ہن۔ <ref>Finnish Lepidoptera [http://www.funet.fi/pub/sci/bio/life/plants/magnoliophyta/magnoliophytina/magnoliopsida/asteraceae/cirsium/index.html#arvense ''Cirsium arvense'']</ref> <ref>The Ecology of Commanster: [http://popgen.unimaas.nl/~jlindsey/commanster/Plants/Flowers/SuFlowers/Cirsium.arvense.html ''Cirsium arvense''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070826201927/http://popgen.unimaas.nl/~jlindsey/commanster/Plants/Flowers/SuFlowers/Cirsium.arvense.html|date=2007-08-26}}</ref> <ref>Ecological Flora of the British Isles: [http://www.ecoflora.co.uk/search_phytinsect.php?plant_no=1691180600 Phytophagous Insects for ''Cirsium arvense''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305200031/http://www.ecoflora.co.uk/search_phytinsect.php?plant_no=1691180600 |date=2016-03-05 }}</ref> پھلاں نوں مدھو-مکھیاں، پتنگے، بھانڈے اتے بیٹل <ref>{{Cite journal|last=El-Sayed|first=A. M.|last2=Byers|first2=J. A.|last3=Manning|first3=L. M.|last4=Jürgens|first4=A.|last5=Mitchell|first5=V. J.|last6=Suckling|first6=D. M.|date=June 2008|title=Floral scent of Canada thistle and its potential as a generic insect attractant|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-entomology_2008-06_101_3/page/720|journal=Journal of Economic Entomology|volume=101|issue=3|pages=720–727|doi=10.1603/0022-0493(2008)101[720:FSOCTA]2.0.CO;2|issn=0022-0493|pmid=18613571|doi-access=free}}</ref> (عام پراگن سنڈروم ) مربعے وکھ-وکھ طرحاں دے کیڑے-مکوڑے آؤندے ہن۔ <ref>{{Cite journal|last=Van Der Kooi|first=C. J.|last2=Pen|first2=I.|last3=Staal|first3=M.|last4=Stavenga|first4=D. G.|last5=Elzenga|first5=J. T. M.|year=2015|title=Competition for pollinators and intra-communal spectral dissimilarity of flowers|url=https://www.researchgate.net/publication/273158762|journal=Plant Biology|volume=18|issue=1|pages=56–62|doi=10.1111/plb.12328|pmid=25754608}}</ref> == اکّ بوٹی دے طور تے حالت == سپیسیز نوں مکمل طور 'تے اکّ [[ندین|جنگلی بوٹی]] منیا جاندا اے بھاویں ایہہ جدی ہووے، اداہرن وجوں یونائیٹڈ کنگڈم وچ ویڈس ایکٹ 1959 دے تحت اکّ "نقصاندائک بوٹی" وجوں نامزد کیتا گیا اے۔<ref>DEFRA: [http://www.defra.gov.uk/farm/wildlife/weeds/weedsidentify.htm Identification of injurious weeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626023904/http://www.defra.gov.uk/farm/wildlife/weeds/weedsidentify.htm|date=2007-06-26}}</ref> ایہہ بہت سارے وادھو کھیتراں وچ اکّ گمبھیر [[گھسپیٹھیا انواع|حملہ آور سپیسیز]] وی اے جتھے اسنوں پیش کیتا گیا اے، عام طور 'تے [[اناج|اناج دی]] فصل دے بیجاں وچ اکّ گندگی دے روپ وچ. اس نوں کئی دیساں وچ اکّ نقصان دہ بوٹی وجوں درسایا گیا اے؛ اداہرن لئی [[آسٹریلیا|آسٹریلیا]]، [[برازیل]]، [[کینیڈا]]، [[آئرلینڈ]]، [[نیوزیلینڈ]] اتے [[متحدہ راج امریکہ]] । بہت سارے دیس اس پودے، جاں اس دے حصےآں (مطلب، بیج) نوں ہور آیات پیداواراں جویں کہ کھپت لئی اناج جاں پرسار لئی بیجاں دے گندگی وجوں ریگولیٹ کردے ہن۔ کینیڈا وچ، لیہ (''C. arvense)'' نوں Weed Seeds Order 2005 وچ اکّ پرائمری نقصان دہ ندین بیج وجوں شرینیبدھّ کیتا گیا اے جو کینیڈا دے بیج اصولاں 'تے لاگوُ ہندا اے۔<ref>[http://www.gazette.gc.ca/archives/p1/2005/2005-02-26/pdf/g1-13909.pdf Weed Seeds Order 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321012542/http://www.gazette.gc.ca/archives/p1/2005/2005-02-26/pdf/g1-13909.pdf|date=2012-03-21}}, Canada Gazette Part I, Vol. 139, No. 9</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:بوٹے]] ==بارلے جوڑ== * [http://www.pakbs.org/pjbot/PDFs/41(1)/PJB41(1)239.pdf ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ وچ جڑی بوٹیاں] * [http://www.wssp.org.pk/11.pdf سند وچ کنک دیاں جڑی بوٹیاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921085906/https://www.wssp.org.pk/11.pdf |date=2021-09-21 }} * [http://www.wssp.org.pk/12414.htm ضلع مردان صوبہ سرحد وچ کنک دیاں جڑی بوٹیاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002083632/http://www.wssp.org.pk/12414.htm |date=2011-10-02 }} [[Category:وائی بیجی]] [[Category:کنک]] ibibsvk7gvd31damky2bp1btg9g8vtu 0 2841 713162 713031 2026-11-04T01:57:38Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713162 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = ہسپانوی |altname = Spanish<br />Castilian |nativename =''{{lang|es|español}}'', ''{{lang|es|castellano}}'' |pronunciation = {{IPA-es|espaˈɲol|}}, {{IPA-es|kasteˈʎano|}} |region = ہسپانیہ، ہسپانوی امریکا، استوائی گنی (ویکھو [[#Geographical distribution|below]]) |speakers = {{Significant figures|472|2}} ملین |date = 2016 |ref = <ref>{{cite report |title=El español: una lengua viva – Informe 2015 |url=http://www.cedro.org/docs/default-source/otros/informe_cervantes.pdf |publisher=[[Instituto Cervantes]] |date=2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107063042/http://www.cedro.org/docs/default-source/otros/informe_cervantes.pdf%20 |archivedate=2019-01-07 |access-date=2016-07-21}}</ref> |speakers2 = {{Significant figures|568|2}} ملین کل متکمین [[دوسری زبان]]: {{Significant figures|89.5|2}} ملین (معلومات نئيں)<ref name=EthnologueSp>{{e18|spa|Spanish}}<!-- e18 is the first ed. w this figure. Previous one was 59M (1991) in e14 --></ref> |familycolor = Indo-European |fam2 = [[اطالی زباناں|Italic]] |fam3 = [[رومنی زباناں|Romance]] |fam4 = [[مغربی رومنی زباناں|Western]] |fam5 = [[آئبیری رومنی زباناں|Ibero-Romance]] |fam6 = [[مغربی آئبیریائی زباناں|West-Iberian]] |fam7 = [[Castilian languages]] |ancestor = [[قدیم ہسپانوی]] |script = [[لاطینی رسم الخط]] ([[Spanish orthography|Spanish alphabet]])<br />[[Spanish Braille]] |nation = {{List collapsed| titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:right; | title = [[لسٹ ملکاں ہسپانوی بطور سرکاری زبان|20 ملکاں]]| [[ارجنٹائن]]| [[بولیویا]]| [[چلی]]| [[کولمبیا]]| [[کوسٹاریکا]]| [[کیوبا]]| [[جمہوریہ ڈومینیکن]]| [[ایکواڈور]]| [[ایل سیلواڈور]]| [[استوائی گنی]]| [[گواتیمالا]]| [[ہونڈوراس]]| [[میکسیکو]]| [[نکاراگوا]]| [[پاناما]]| [[پیراگوئے]]| [[پیرو]]| [[ہسپانیہ]]| [[یوراگوئے]]| [[وینیزویلا]]| }}<br />{{List collapsed|titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:right;|title=[[لسٹ ملکاں ہسپانوی بطور سرکاری زبان|محدود تسلیم شدہ ریاستاں]]| [[صحراوی عرب عوامی جمہوریہ]]| }}<br />{{List collapsed|titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:right;|title=[[لسٹ ملکاں ہسپانوی بطور سرکاری زبان|تابع علاقہ جات]]| [[پورٹو ریکو]]| <!-- This list is intended for dependent territories that do not form an integral part of a country (such as Puerto Rico), as well as integral parts of nations that are not traditionally considered Castilian-speaking. Adding Ceuta and Melilla to this list will result in deletion as they are integral parts of Spain. This also applies to Chile and the case of Easter Island. -->}}<br />{{List collapsed|titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:right;|title=[[لسٹ ملکاں ہسپانوی بطور سرکاری زبان|اہ‏م اقلیت]]| <iframe id="languagesonline" src="http://www.education.vic.gov.au/languagesonline/Spanish/topic02/no_01/Spanish_02_01.htm%22 width="750" height="460" marginwidth="0" marginheight="0" leftmargin="0" topmargin="0" hspace="0" vspace="0" frameborder="1" scrolling="no"></iframe>| [[انڈورا]]| [[بیلیز]]| [[جبل الطارق]]| [[فلپائن]]| [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]| <!-- This list is intended for countries & territories that have credible significant Hispanophone influence or presence. This namely includes places where a significant proportion of the population speaks Spanish natively and/or as a second language (~20%) and the language is significantly used by the government despite not having official status. -->}}<br />{{List collapsed|titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:right;| title = [[لسٹ ملکاں ہسپانوی بطور سرکاری زبان|بین الاقوامی تنظیماں]]:| * [[اقوام متحدہ]]| * [[افریقی اتحاد]] * [[یورپی اتحاد]]| * [[Mercosur]]| * [[امریکیین ریاستاں د‏‏ی تنظیم]]| * [[Union of South American Nations]]| (see [[لسٹ ملکاں ہسپانوی بطور سرکاری زبان]]) }} |agency = [[Association of Spanish Language Academies]]<br /><small>({{lang|es|[[Real Academia Española]]}} and 21 other national Spanish language academies)</small> |iso1 = es |iso2 = spa |iso3 = spa |lingua = 51-AAA-b |map = Map-Hispanophone World.svg |mapcaption = |sign = [[Signed Spanish]] (Mexico, Spain, & presumably elsewhere) |glotto = stan1288 |glottorefname = Standard Spanish }} '''ہسپانوی زبان''' (Spanish language) [[ہسپانیہ|اسپین]] د‏‏ی بولی اے جو اسپین دے علاوہ دنیا دے 23 ملکاں وچ سرکاری بولی اے تے بوہت سارے ملکاں وچ بولی تے سمجھی جاندی اے ۔ '''ہسپانوی''' [[چینی]] دے مگروں 410 [[ملین]] بولن والیاں دی [[دنیا]] چ دوجی وڈی [[ماں]] [[بولی]] اے۔ اے [[سپین]] ارجنٹینا [[چلی]] [[پیرو]] [[بولیویا]] ایکویڈار [[میکسیکو]] تے ہور کئی دیساں دی سرکاری بولی اے۔ '''ہسپانوی''' اک رومن بولی اے جیہڑی دسویں صدی چ اتلے سپین دیاں کئی بولیاں نال رل کے بنی قسطیلیہ دی بادشاہت چ اے سپین تے فیر ہسپانوی سلطنت دی کاروبار تے سرکار دی بولی بن گئی۔ ہسپانوی بولی تے عربی دا وی گوڑا رنگ اے تے اے ایتھے 8 صدیاں تک عرباں دے راج کرن یا رہن توں ہویا اے۔ == تریخ == ہسپانوی 22 صدیاں پہلے سپین چ آن والی لاطینی چوں بنی اے۔ ایدے تے فیر عربی نے وی اثر پایا۔ سپین دیاں ہور بولیان جناں ج باسک وی ہیگی اے ایدے اثر پایا۔ دسویں صدی چ قسطیلیہ نال پورے سپین تے فیر دنیا چ خاص کر کے تھلویں تے وشکارلے امریکہ چ اے پھیلی۔ [[1492]] چ ہسپانوی دی پہلی تے اےکسی وی یورپی بولی دی وی پہلی گریمر سی لخی گغی۔ 16ویں صدی چ اے بولی امریکہ تک اپڑ گئی۔ [[مائیگل ڈی سروانٹیز]] دا ایدے اثر اینا گوڑا اے جے ہسپانوی نوں سروانٹیز دی بولی وی آکھیا جاندا اے۔ == جغرافیائی پھیلاؤ == [[File:Conocimiento de español en la U.E..PNG|thumb|left|250px]] {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! [[دیس]]</br> ! لوک گنتی</br> ! ماں بولی</br> ! دوجی بولی</br> ! ٪</br> ! ہسپانوی بولن والے</br> |- | style="background:;" | [[سپین]] | align="right" style="background:;" | 46,951,532 | align="right" style="background:;" | 41,786,863 | align="right" style="background:;" | 4,581,088 | align="right" style="background:;" | 98.8% | align="right" style="background:;" | 46,388,113 |- | style="background:#eee;" | [[میکسیکو]] | align="right" style="background:#eee;" | 108,396,211 | align="right" style="background:#eee;" | 101,908,787 | align="right" style="background:#eee;" |6,861,481 | align="right" style="background:#eee;" |98.5% | align="right" style="background:#eee;" |106,770,268 |- | style="background:;" | [[کولمبیا]] | align="right" style="background:;" | 45,600,000 | align="right" style="background:;" | 45,157,680 | align="right" style="background:;" | 77,520 | align="right" style="background:;" | 99.2% | align="right" style="background:;" |45,235,200 |- | style="background:;" | [[ارجنٹینا]] | align="right" style="background:;" | 40,518,951 | align="right" style="background:;" | 38,866,177 | align="right" style="background:;" | 1,037,285 | align="right" style="background:;" | 99.4% | align="right" style="background:;" |40,275,837 |- |} == ہسپانوی بولن والے == اے سعاب لایا گیا اس جے سارے ہسپانوی بولن والیاں دی گنتی 47 توں 50 کروڑ دے وشکار اے تے اینج اے چینی تے انگریزی دے مگروں تیجا وڈا بولی بولن والا جٹ اے۔ ماں بولی دے سعاب نال اے دوجا وڈا جٹ اے۔ 2007 دے سعاب کتاب دسدے نیں جے انٹر نیٹ تے انگریزی تے چینی مگروں ہسپانوی تیجی وڈی ورتی جان والی بولی اے۔ == یورپ == ہسپانوی بولی یورپ چ [[سپین]] دی سرکاری بولی اے جتھوں کے اے ٹری۔ اے جبرالٹر تے اندورہ چ جوکھے سارے لوکاں دی بولی اے۔ ساری دنیا چ اے 20 دیساں دی بولی اے ایدے نال اینوں برطانیہ جرمنی تے فرانس چ نکیاں نکیاں ٹولیاں وی بولدیاں نیں۔ یورپی جٹ دی اے سرکاری بولی اے۔ [[سویٹزرلینڈ]] دے 1.7٪ لوکاں دی اے ماں بولی اے۔ اینج اے 4 سرکاری بولیاں نال سویٹزرلینڈ دی وڈی اقلیتی بولی اے۔ == امریکی دیس == ہسپانوی بولی نوں سب توں چوکھے بولن والے لوک امریکی دیساں ج وسدے نیں۔ ایناں توں بار صرف سپین تے استوائی گنی چ اے بولی چوکھے لوکاں دی گنتی اے۔ میکسیکو چ سب تون چوکھے ہسپانوی بولن والے نیں۔ ہسپانوی بولی ارجنٹینا بولیویا چلی کولمبیا،کوسٹا ریکا، کیوبا، دومنکن لوک راج، ایکویڈار، ایلسیلویڈار، گویٹیمالا، ہونڈراس، میکسیکو، پانامہ، نکاراگوا، پیراگوے، یوراگوۓ، وینزویلا، پیرو تے پورٹوریکو دی سرکاری بولی اے۔ برازیل دے سکولاں چ اینوں لازمی پڑھایا جاندا اے۔ == امریکہ == 2006 دے سعاب کتاب نال 4 کروڑ 43 لکھ لوک ہسپانوی لوکاں دی نسل توں نیں۔ امریکہ ج ہسپانوی بولن والیاں دی دنیا دی دوجی وڈی گنتی اے۔ ہسپانوی انگریزی دے مگروں امریکہ دی دوجی وڈی بولی اے۔ == افریقہ == افریقہ چ ہسپانوی استوائی گنی تے افریقی یونین دی سرکاری بولی اے۔ == رائل سپینش اکیڈمی == رائل سپینش اکیڈمی ہسپانوی بولی نوں اک ورگا رکھ واو کم کرر‎ی اے جیدے ڈکشنریاں تے ہور رلدیاں کتاباں چھاپناں اے۔ == ہسپانوی متکلمین بلحاظ ملک == {| class="wikitable sortable" <!-- If you can make the "sort" function work according to numerical values, then change "wikitable", above, back to "wikitable sortable". See Talk/"Spanish speakers by country" table sort doesn't work properly --> |- ! style="width:18%;"|ملک ! style="width:12%;" data-sort-type="number"|آبادی<ref name="UN 2015 estimate">{{cite web | url = http://esa.un.org/unpd/wpp/Download/Standard/Population/ | title = UN 2015 estimate | format = MS Excel PDF | others = UN Population data | accessdate = 2016-01-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190107063108/https://esa.un.org/unpd/wpp/Download/Standard/Population/%20 | archivedate = 2019-01-07 | url-status = live}}</ref> ! style="width:16%;" data-sort-type="number"|ہسپانوی بطور مادری زبان<ref>Ethnologue, 18th Ed.: [[:es:Anexo:Hablantes de español según Ethnologue (edición 18)]].</ref> ! style="width:14%;" data-sort-type="number"| ماردی بولی بہت اچھے متکلماں بطور دوسری زبان<ref name=Eurob2012>{{Citation | publisher = Page TS2: Population older than 15 years old of each country. page T74: Speakers who speak Spanish very well. Page T46: Speakers who speak well enough in order to be able to have a conversation. [[:es:Anexo:Hablantes de español en la U.E. según el Eurobarómetro (2012)]] | place = EU | format = PDF | url = http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf | title = Eurobarometer | year = 2012}}</ref> ! style="width:14%;" data-sort-type="number"|ہسپانوی بولنے والےآں د‏‏ی کل تعداد <small>(بشمول دوسری زبان)</small><ref name=Eurob2012 /><ref name=SpanishStudents>{{Citation | url = http://www.cedro.org/docs/default-source/otros/informe_cervantes.pdf?sfvrsn=2 | chapter = Cifras | publisher = Instituto Cervantes | title = Spanish students (p. 10) | number = 2015 | format = PDF | place = ES | language = Spanish}} Students across the World.</ref><ref name="DemografíaLengEsp">{{Citation | url = http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf | title = Demografía de la lengua española | page = 10 | place = ES | language = Spanish | access-date = 2020-10-08 | archive-date = 2010-09-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf | dead-url = yes }}, to countries with official Spanish status.</ref> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Mexico}} | 122,273,473<ref>{{Citation | url = http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones | title = 2016 population estimate | publisher = CONAPO estimate | place = MX | language = Spanish | access-date = 2020-10-08 | archive-date = 2013-08-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130807091233/http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones | dead-url = yes }}</ref> | {{formatnum:113347509}} (92.7%)<ref>{{Citation | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html | publisher = CIA | place = USA | title = The World Factbook | contribution = MX | access-date = 2020-10-08 | archive-date = 2018-01-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html | dead-url = yes }}: Spanish only 92.7%</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:120439371}} (98.5%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|United States}} | 321,442,019<ref>{{Citation | url = http://www.census.gov/popclock/ | place = US | publisher = Census Bureau | title = (4 ,July ,2015) Population clock}}</ref> |39,254,342<ref>Spanish speakers older than 5 years old ({{Citation | url = http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_14_1YR_C16001&prodType=table | place = US | publisher = Census Bureau | year = 2014 | title = Table | access-date = 2020-10-08 | archive-date = 2016-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160411214846/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_14_1YR_C16001&prodType=table | dead-url = yes }})</ref> (13.1%)<ref>{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_14_1YR_S1601&prodType=table|title=American FactFinder – Results|author=Data Access and Dissemination Systems (DADS)|work=census.gov|access-date=2020-10-08|archive-date=2020-02-14|archive-url=https://archive.today/20200214010724/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_14_1YR_S1601&prodType=table|dead-url=yes}}</ref> | 41,343,921<ref name="InstitutoCervantes" /> <small>(82%<ref>{{cite web |last=Taylor |first=Paul |url=http://www.pewhispanic.org/2012/04/04/iv-language-use-among-latinos/ |title=(2011) |publisher=pewhispanic.org |date= |accessdate=2014-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107062959/http://www.pewhispanic.org/2012/04/04/iv-language-use-among-latinos/ |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> of the 55.4 mill. Hispanics<ref>{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |title=Census Bureau (2014) |publisher=Census.gov |date= |accessdate=2014-03-24 |archive-date=2015-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150521091454/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |dead-url=yes }}</ref> + 2.8 mill. non Hispanics<ref>{{cite web |last=Gonzalez |first=Ana |url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/08/13/spanish-is-the-most-spoken-non-english-language-in-u-s-homes-even-among-non-hispanics/ |title=(2011) |publisher=pewresearch.org |date=2013-08-13 |accessdate=2014-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107062951/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/08/13/spanish-is-the-most-spoken-non-english-language-in-u-s-homes-even-among-non-hispanics/ |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref>)</small> | 52,000,000<ref name="InstitutoCervantes" /> <small>(including 7.8 million students<ref name=SpanishStudents /> and some of the 9 million undocumented Hispanics not accounted by the Census<ref>There are 9 million illegal Hispanics in USA, some of them aren't in the census ({{Citation | url = http://www.impre.com/laraza/opinion/editorial/2009/4/19/palidos-de-hambre-120230-1.html | publisher = Impre | format = editorial | date = 2009-04-19 | title = Pálidos de hambre | language = Spanish | تاريخ-الوصول = 2020-10-08 | تاريخ-الأرشيف = 2012-01-11 | مسار-الأرشيف = https://web.archive.org/web/20120111083239/http://www.impre.com/laraza/opinion/editorial/2009/4/19/palidos-de-hambre-120230-1.html | url-status = dead }})</ref>)</small><ref>{{citation | title = Academia Norteamericana de la Lengua Española | url = http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=1113 | publisher = El castellano | access-date = 2020-10-08 | archive-date = 2016-02-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160224203228/http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=1113 | dead-url = yes }}</ref><ref>{{Citation | first = José Ma | last = Ansón | url = http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=685 | title = José Ma. Ansón: "Casi cincuenta millones" hablan español en EE. UU. | publisher = El Castellano | access-date = 2020-10-08 | archive-date = 2016-02-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160224203229/http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=685 | dead-url = yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.univision.com/content/content.jhtml?cid=1145765 |title=La amenaza al idioma español – Voces de Univision |publisher=Univision.com |date= |accessdate=2012-08-20 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111011094833/http://www.univision.com/content/content.jhtml?cid=1145765 |archivedate=2011-10-11 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation | first = Elbio | last = Rodríguez Barilari | url = http://congresosdelalengua.es/valparaiso/ponencias/lengua_comunicacion/rodriguez_elbio.htm | title = Congresos de la lengua | place = ES | language = Spanish | access-date = 2020-10-08 | archive-date = 2013-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130715164424/http://congresosdelalengua.es/valparaiso/ponencias/lengua_comunicacion/rodriguez_elbio.htm | dead-url = yes }}</ref><ref>{{Citation | url = http://www.abcdesevilla.es/hemeroteca/historico-29-03-2008/sevilla/Cultura/mas-de-70-expertos-participaran-en-la-iii-acta-internacional-de-la-lengua-española-en-la-rabida_1641753752939.html | language = Spanish| date = 2008-03-29 | publisher = ABC de Sevilla | place = ES | title = Más de 70 expertos participaran en la III Acta Internacional de la Lengua Española}}</ref><ref>{{citation | title = CNN en español restructures its programming | url = http://www.nytimes.com/2011/03/13/arts/television/cnn-en-espanol-restructures-its-programming.html | publisher = نیو یارک ٹائمز | date = 2011-03-13}} (The United States is now the second-largest Spanish-speaking country in the world, with more Spanish speakers than Spain, and exceeded only by Mexico).</ref> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Colombia}} | 48,620,000<ref>{{cite web | url = http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php | title = Reloj animado | location = CO | language = Spanish | publisher = DANE | date = | accessdate = 2010-09-01 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190107063059/https://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php%20 | archivedate = 2019-01-07 | url-status = live}}</ref> |{{formatnum:47,770,000}} <small>(850,000 with other mother tongue)</small><ref>There are 850,000 speakers of American Indian languages ({{citation | url = http://www.lenguasdecolombia.gov.co/content/ley-de-lenguas-nativas | title = Ethnologue | contribution = CO | access-date = 2020-10-08 | archive-date = 2014-03-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140326080213/https://www.lenguasdecolombia.gov.co/content/ley-de-lenguas-nativas | dead-url = yes }})</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:48,231,040}} (99.2%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Spain}} | 46,624,382<ref>{{cite web | url = http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=/t20/e245/&file=inebase | title = Datos básicos | publisher = INE | location = ES | language = Spanish | date = 2015-01-01 | accessdate = 2014-01-01 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190107063013/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe245%2F&file=inebase%20 | archivedate = 2019-01-07 | url-status = live}}</ref> | {{formatnum:38231993}} (82%)<ref>82.0% speak Spanish as a first language ({{Citation | url = http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf | title = Eurobarometer | year = 2012 | format = PDF | publisher = Europa}})</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:46064889}} (98.8%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Argentina}} | 43,590,368 <ref>{{cite web |url=http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/2/c1_proyecciones_nac_2010_2040.xls |title=Argentinian census INDEC estimate for 2016 |date= |accessdate=2014-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107063008/https://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/2/c1_proyecciones_nac_2010_2040.xls%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=dead}}</ref><ref>40,872,286 people is the census population result for 2010 {{Citation | url = http://www.indec.gov.ar/bajarPublicacion.asp?idc=3D2BFB85B73CA5EE01EF7C16425C4F61164ABA15860CC2C245A368C60365FEE807EA9BDED4FEDB76 | year = 2010 | place = AR | title = Censo | publisher = INDEC | access-date = 2020-10-08 | archive-date = 2018-10-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181001080738/https://www.indec.gov.ar/bajarPublicacion.asp?idc=3D2BFB85B73CA5EE01EF7C16425C4F61164ABA15860CC2C245A368C60365FEE807EA9BDED4FEDB76 | dead-url = yes }}</ref> | 40,300,000 <ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/AR/languages |title=According to Ethnologue, there are 3,646,270 speakers with non Spanish mother tongue. 3,400,000 immigrant languages, as Italian (1,500,000), Arabic (1,000,000), German (400,000), or Guarani (200,000). There are also 246,270 native speakers. The most important are Quichua (60,000) and Toba (40,000) |publisher=Ethnologue |date= |accessdate=2013-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107063306/https://www.ethnologue.com/country/AR/languages%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:43328826}} (99.4%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Venezuela}} | 31,028,637<ref>{{cite web|url=http://www.ine.gov.ve/index.php?option=com_content&view=category&id=98&Itemid=51|title=Proyecciones de Población|work=ine.gov.ve|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107062938/http://www.ine.gov.ve/index.php?option=com_content&view=category&id=98&Itemid=51|archivedate=2019-01-07|access-date=2016-07-21|url-status=live}} (2016)</ref> |{{formatnum:29930393}} <small>(1,098,244 with other mother tongue)</small><ref>{{Citation | quote = There are 1,098,244 people who speak other language as their mother tongue (main languages: Chinese 400,000, Portuguese 254,000, Wayuu 199,000, Arabic 110,000) | contribution-url = http://www.ethnologue.com/country/VE/languages | publisher = Ethnologue | title = VE | contribution = Languages}}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:30656293}} (98.8%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Peru}} | 31,488,625<ref>{{cite web | first = Ezio | last = Quispe Fernández | url = http://www.inei.gob.pe/media/principales_indicadores/libro.pdf | language = Spanish | title = Cifras | trans_title = Numbers | year = 2016 | publisher = INEI | place = [[پیرو|PE]] | accessdate = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190107062955/https://www.inei.gob.pe/media/principales_indicadores/libro.pdf%20 | archivedate = 2019-01-07 | url-status = live}}</ref> | {{formatnum:26481934}} (84.1%)<ref>{{Citation | quote = Spanish (official) 84.1%, Quechua (official) 13%, Aymara 1.7%, Ashaninka 0.3%, other native languages (includes a large number of minor Amazonian languages) 0.7%, other 0.2% | year = 2007 | title = The World factbook | contribution = Census | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html | publisher = CIA | place = US | access-date = 2020-10-08 | archive-date = 2020-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200508223524/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html | dead-url = yes }}</ref><ref>{{Citation | quote = There are 5,782,260 people who speak other language as mother tongue (main languages: Quechua (among 32 Quechua's varieties) 4,773,900, Aymara (2 varieties) 661 000, Chinese 100,000). | contribution-url = http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=pe | title = Country | contribution = PE | publisher = Ethnologue}}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:27269149}} (86.6%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Chile}} | 18,191,884<ref>{{cite web | url = http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/Informes/Microsoft%20Word%20-%20InforP_T.pdf | archiveurl = https://www.webcitation.org/5nXISo4aQ?url=http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/Informes/Microsoft%20Word%20-%20InforP_T.pdf | archivedate = 2010-02-14 | work = Proyecciones | title = Informes | trans_title = Reports | publisher = INE | place = [[چلی|CL]] | year = 2016 | page = 36 | format = PDF | language = Spanish | accessdate = 2010-04-21 | url-status = live}}</ref> | 17,910,284 <small>(281,600 with other mother tongue)</small><ref>{{Citation | quote = There are 281,600 people who speak another language, mainly Mapudungun (250.000) | contribution-url = http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CL | title = Country | contribution = CL | publisher = Ethnologue}}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:18064541}} (99.3%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Ecuador}} | 16,220,000<ref>{{Citation | url = http://www.ecuadorencifras.gob.ec/ | place = [[ایکواڈور|EC]] | title = Pop. clock | publisher = INEC | contribution = Estimate | format = [[SWF]]}}</ref> | 13,500,000<ref>{{cite web |author=Ethnologue |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=EC |title=(2011) |publisher=Ethnologue |date=1999-02-19 |accessdate=2014-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107063259/https://www.ethnologue.com/country/EC%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:15,911,820}} (98.1%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Guatemala}} | 16,176,133<ref>{{cite web|url=http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores|title=Tema / Indicadores|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107063050/https://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores|archivedate=2019-01-07|access-date=2016-07-21|url-status=live}}</ref> | {{formatnum:9705680}} (60%)<ref>{{Citation | contribution = GT | quote = Spanish (official) 60%, Amerindian languages 40% | title = The World factbook | contribution-url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gt.html | publisher = CIA | access-date = 2020-10-08 | archive-date = 2015-10-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151002082023/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gt.html | dead-url = yes }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:13976179}} (86.4%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Cuba}} | 11,390,000<ref name="UN 2015 estimate" /> | 11,390,000<ref>{{cite web | url = http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CU | work = Country | type = report | title = Cuba | publisher = Ethnologue | accessdate = 2012-08-20 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190107063304/https://www.ethnologue.com/country/CU%20 | archivedate = 2019-01-07 | url-status = live}}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:11321660}} (99.4%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Dominican Republic}} | 10,528,000<ref name="UN 2015 estimate" /> | 9,300,000<ref>{{cite web |author=Ethnologue |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=DO |title=(2011) |publisher=Ethnologue |date=1999-02-19 |accessdate=2014-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107062941/https://www.ethnologue.com/country/DO%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:10485888}} (99.6%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Bolivia}} | 10,958,089<ref>{{cite web|url=http://www.ine.gob.bo/indice/indice.aspx?d1=0301&d2=6 |title=(2016) |publisher=INE |date= |accessdate=2010-04-21}}</ref> | {{formatnum:6355692}} (58%)<ref>According to the 1992 Census, 58 per cent of the population speaks Spanish as its mother tongue. [http://www.unicef.org/bolivia/resources_2334.htm unicef.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119104453/http://www.unicef.org/bolivia/resources_2334.htm |date=2012-01-19 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:9632160}} (87.9%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Honduras}} | 8,721,014<ref>{{cite web |url=http://www.ine.gob.hn/drupal/sites/default/files/Resumen%20de%20la%20Proyeccion%20de%20Poblacion%20de%20Honduras%202001-2015_0.xls |title=INE (2011) |date= |accessdate=2011-02-05 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110519232641/http://www.ine.gob.hn/drupal/sites/default/files/Resumen%20de%20la%20Proyeccion%20de%20Poblacion%20de%20Honduras%202001-2015_0.xls |archivedate=2011-05-19 |url-status=live}}</ref> | 8,513,264 <small>(207,750 with other mother tongue)</small><ref>There are 207,750 people who speak another language, mainly Garifuna (98,000).: [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=HN Ethnologue]</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:8633804}} (99.0%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|France}} | 65,635,000<ref>{{cite web|url=http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607|title=INSEE estimate to 1/11/2012 |publisher=Insee.fr |date= |accessdate=2012-08-20}}</ref> | 477,564 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 nativespeakers">[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf Eurobarometr 2012] (page T40): Native speakers.</ref> of 47,756,439<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> | 1,910,258 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers">[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf Eurobarometr 2012] (page T74): Non native people who speak Spanish very well.</ref> of 47,756,439<ref name="Eurobarometer 2012 population" />) </small> | 6,685,901 <small>(14%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers">[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf Eurobarometr 2012] (page T64): Non native people who speak Spanish well enough in order to be able to have a conversation.</ref> of 47,756,439<ref name="Eurobarometer 2012 population">[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf Eurobarometr 2012] (page TS2): Population older than 15. (age scale used for the Eurobarometer survey)</ref>)</small> |- style="background:#efefef;" | {{flag|El Salvador}} | 6,520,675<ref>[http://www.digestyc.gob.sv/Portada/Presentacion%20Poblacion.pdf Census 2010 estimation](page 32) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006233049/http://www.digestyc.gob.sv/Portada/Presentacion%20Poblacion.pdf |date=2011-10-06 }}</ref> | 6,090,000<ref>There are 14,100 people who speak other language as their mother tongue (main language, Kekchí with 12,300 speakers): [http://www.ethnologue.com/country/SV Ethnologue].</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:6501113}} (99.7%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Brazil}} | 206,120,000<ref>{{Citation | language = Portuguese | trans_title = IBGE publishes the populational estimates for municipalities in 2 011 | url = http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html | title = IBGE population estimation | year = 2016 | place = BR}}</ref> | 460,018<ref name="Informe 2016" /> | 460,018<ref name="Informe 2016" /> | 6,056,018 <small>(460,018 native speakers + 96,000 limited proficiency + 5,500,000 can hold a conversation)</small><ref name="Informe 2016">{{Citation|title=Informe 2016|url=http://www.cervantes.es/imagenes/File/prensa/EspanolLenguaViva16.pdf|year=2016|trans_title=|pages=6, 16|place=[[ہسپانیہ|ES]]|publisher=Instituto Cervantes|format=PDF|تاريخ-الوصول=2020-10-08|تاريخ-الأرشيف=2020-10-17|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201017133948/https://www.cervantes.es/imagenes/File/prensa/EspanolLenguaViva16.pdf|url-status=dead}}</ref> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Nicaragua}} | 6,042,000<ref name="UN 2015 estimate" /> | 5,551,876 <small>(490,124 with other mother tongue)</small><ref>There are 490,124 people who speak another language, mainly Mískito (154,000).: [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=NI Ethnologue]</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:5860740}} (97.0%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Italy}} | 60,795,612<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |title=Eurostat 2015 estimation |publisher=Istat.it |date= |accessdate=2014-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109235412/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1%20 |archivedate=2019-01-09 |url-status=live}}</ref> | | 1,037,248 <small>(2%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers" /> of 51,862,391<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> | 5,704,863 <small>(11%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 51,862,391<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Costa Rica}} | 4,890,379<ref>{{cite web |url=http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |title=ENEC estimation to 2016 |publisher=INEC |date= |accessdate=2011-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107063047/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=dead}}</ref> | 4,806,069 <small>(84,310 with other mother tongue)</small><ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/CR|title=Costa Rica|work=Ethnologue|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107062958/https://www.ethnologue.com/country/CR|archivedate=2019-01-07|access-date=2016-07-21|url-status=live}}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:4851256}} (99.2%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Paraguay}} | 6,854,536<ref>[http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf DGEEC 2016 estimation]</ref> | 3,907,086 (57%)<ref>According to the 1992 census, 50% use both Spanish and the indigenous language Guarani at home, 37% speak Guarani only, 7% speak Spanish only.[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3876/is_199806/ai_n8805121/ findarticles.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130907120032/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3876/is_199806/ai_n8805121/ |date=2013-09-07 }}. About 75 percent can speak Spanish.[http://www.pressreference.com/No-Sa/Paraguay.html pressreference.com]</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:4763903}} (69.5%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Panama}} | 3,764,166<ref>[http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm Census INE estimate for 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007193855/http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm |date=2011-10-07 }} (véase "Proyección de Población por municipio 2008-2020")</ref> | 3,263,123 <small>(501,043 with other mother tongue)</small><ref>There are 501,043 people who speak another language as mother tongue: {{Citation | url = http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=PA | title = PA | publisher = Ethnologue}}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:3504439}} (93.1%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Uruguay}} | 3,480,222<ref>{{cite web | url = http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones | title = 2016 INE estimation | year = 2016 | accessdate = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190107063245/http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones%20 | archivedate = 2019-01-07 | url-status = live}}</ref> | 3,330,022 <small>(150,200 with other mother tongue)</small><ref>There are 150,200 people who speak another language as mother tongue, {{Citation | url = http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=UY | title = UY | publisher = Ethnologue}}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:3441940}} (98.9%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Puerto Rico}} | 3,474,182<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/data/national/totals/2015/index.html |title=2015 US. census Bureau |format=PDF |date= |accessdate=}}</ref> | {{formatnum:3303947}} (95.1%)<ref>95.10% of the population speaks Spanish ([http://www.census.gov/popest/data/municipios/totals/2011/tables/PRM-EST2011-01.xls US. Census Bureau])</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{formatnum:3432492}} (98.8%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Morocco}} | 34,378,000<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/Key_Findings_WPP_2015.pdf|title=World Population Prospects: The 2015 Revi sion, Key Findings and Advance Tables|publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs/Population Division|page=15|accessdate=10 January 2016}}</ref> | 6,586<ref name="eldiae6">{{Citation | title = El español en el mundo | url = http://eldiae.es/wp-content/uploads/2012/07/2012_el_espanol_en_el_mundo.pdf | year = 2012 | trans_title = Spanish in the world | publisher = Instituto Cervantes | format = PDF | place = [[ہسپانیہ|ES]] | page = 6}}</ref> | 6,586 | 3,415,000<ref name="eldiae6" /><ref>[http://www.slideshare.net/magdarol/el-espaol-en-el-contexto-sociolingstico-marroqui-evolucin-y-perspectivas-i El español en el contexto Sociolingüístico marroquí: Evolución y perspectivas (page 39)]: Between 4 and 7 million people have Spanish knowledge (M. Ammadi, 2002) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106191132/http://www.slideshare.net/magdarol/el-espaol-en-el-contexto-sociolingstico-marroqui-evolucin-y-perspectivas-i |date=2013-11-06 }}</ref> (10%)<ref>{{cite web|url=http://www.exteriores.gob.es/Embajadas/RABAT/es/Noticias/Documents/LENGESPMARR.pdf|format=PDF|title=Euromonitor, 2012|page=32|work=exteriores.gob.es}}</ref> |- style="background:#fff;" | {{flag|United Kingdom}} | 64&nbsp;105&nbsp;700 <ref>{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/2014-06-26 Census estimate |title=Census 2011 |publisher=U.K. Gov. Census |date=2014 |accessdate=2016-04-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107063308/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/2014-06-26%20Census%20estimate |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> | 120,000 <ref>[[Languages of the United Kingdom]]</ref> | 518,480 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers" /> of 51,848,010<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> | 3,110,880 <small> (6%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 51,848,010<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |-background:#efefef;" | {{flag|Philippines}} | 101,562,305<ref>{{Citation | url = http://www.popcom.gov.ph/ | publisher = National Statistics Office | title = Medium projection | date =2015 | place = PH}}</ref> | | 438,882<ref>{{cite web |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_es/zonas_es/asia-pacifico/ari27-2009 |title=native knowledge speakers |language=es |publisher=Realinstitutoelcano.org |date=2009-02-18 |accessdate=2014-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209231124/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Felcano%2Felcano_es%2Fzonas_es%2Fasia-pacifico%2Fari27-2009 |archivedate=2014-02-09 |url-status=dead}}</ref> | 3,016,773<ref>1,816,773 Spanish + 1,200,000 Spanish creole: {{Citation | first = Antonio | last = Quilis | title = La lengua española en Filipinas | year = 1996 | page = 54 and 55 | url = http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01350553135573500088680/209438_0013.pdf | publisher = Cervantes virtual | format = PDF}}</ref><ref>{{Citation | title = Ten Reasons | url = http://www.educacion.gob.es/australia/dms/consejerias-exteriores/australia/Ten_reasons_to_learn_and_teach_Spanish_2007.pdf | publisher = Mepsyd | place = ES | page = 23 | access-date = 2020-10-08 | archive-date = 2017-05-25 | archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20170525033732/http://www.educacion.gob.es/australia/dms/consejerias-exteriores/australia/Ten_reasons_to_learn_and_teach_Spanish_2007.pdf | dead-url = yes }}</ref><ref>{{Citation |url=http://www.spanish-differences.com/Philippines-Spanish.php |publisher=Spanish differences |title=Philippines |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121221132020/http://www.spanish-differences.com/Philippines-Spanish.php |archivedate=2012-12-21 |access-date=2016-07-21 |url-status=dead}}</ref><ref>[http://eldiae.es/wp-content/uploads/2012/07/2012_el_espanol_en_el_mundo.pdf Spanish in the world 2012 (Instituto Cervantes)]: 3,017,265 Spanish speakers. 439,000 with native knowledge, 2,557,773 with limited knowledge (page 6), and 20,492 Spanish students (page 10).</ref><ref>{{cite web |author=Nestor Diaz: More than 2 million Spanish speakers and around 3 million with Chavacano speakers |url=http://www.aresprensa.com/cms/cms/front_content.php?idart=208 |title=FILIPINAS / Vigoroso regreso del español |publisher=Aresprensa.com |date=2010-04-24 |accessdate=2012-08-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107062952/http://www.aresprensa.com/cms/cms/front_content.php?idart=208%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=dead}}</ref><ref>The figure of 2 900 000 Spanish speakers is in {{Citation | url = https://books.google.com/books?ei=vCXASpS0LqXkmwO0lZnlBg&ct=result&q=Pluricentric+languages:+differing+norms+in+different+nations+spanish+philippines+speakers&btnG=Buscar+libros | title = Pluricentric languages: differing norms in different nations | page = 45 | first = RW | last = Thompson}}</ref><ref>{{Citation | url = http://contenidos.educarex.es/mci/2004/30/WebQuest/faseprevia_archivos/www.sispain.org/english/language/worldwid.html | title = World wide Spanish language | publisher = Sispain}}</ref> |- style="background:#fff;" | {{flag|Germany}} | 81,292,400<ref>{{Citation | url = https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/SocietyState/Population/CurrentPopulation/Tables/Census_SexAndCitizenship.html | title = German census | date = 2015-03-31 | place = DE | publisher = Destatis}}</ref> | | 644,091 <small> (1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers" /> of 64,409,146<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> | 2,576,366 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 64,409,146<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Equatorial Guinea}} | 1,622,000<ref>{{cite web | url = http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php | title = Equatorial Guinea census | year = 2010 | publisher = Population statistics | accessdate = 2010-04-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190107063158/https://www.guineaecuatorialpress.com/404.shtml | archivedate = 2019-01-07 | url-status = live}}</ref> | 1,683<ref>Spanish according to INE 2011</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"| 918,000<ref name="DemografíaLengEsp" /> (90.5%)<ref name="DemografíaLengEsp" /><ref>14% of the population speaks Spanish natively and other 74% as a second language: {{Citation | url = http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_08.pdf | title = CVC | publisher = Cervantes | place = ES | contribution = Anuario | format = PDF | language = Spanish | year = 2007 | تاريخ-الوصول = 2020-10-08 | تاريخ-الأرشيف = 2012-10-26 | مسار-الأرشيف = https://web.archive.org/web/20121026105600/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_08.pdf | url-status = dead}}</ref> |- style="background:#fff;" | {{flag|Romania}} | 21,355,849<ref>{{cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |title=Eurostat (1/1/2012 estimate) |publisher=Epp.eurostat.ec.europa.eu |date=2013-10-17 |accessdate=2014-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190111224632/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1%20 |archivedate=2019-01-11 |url-status=live}}</ref> | | 182,467 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers" /> of 18,246,731<ref name="Eurobarometer 2012 population" />) </small> | 912,337 <small>(5%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 18,246,731<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Portugal}} | 10,636,888<ref>Eurostat 1/1/2010</ref> | | 323,237 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers" /> of 8,080,915<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> | 808,091 <small>(10%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 8,080,915<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Canada}} | 34,605,346<ref>{{Citation | url=http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html | title = Statcan | publisher = GC | place = CA}}</ref> | 439,000<ref>{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-314-x/98-314-x2011003_2-eng.cfm |title=www12.statcan.gc.ca/census |publisher=2.statcan.gc.ca |date= |accessdate=2014-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107063036/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-314-x/98-314-x2011003_2-eng.cfm%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> | 643,800 <small>(87%<ref>87% of the Hispanics, speak Spanish. [http://www.mequieroir.com/paises/canada/emigrar/hispanos-y-latinos/ mequieroir.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401040310/http://www.mequieroir.com/paises/canada/emigrar/hispanos-y-latinos/ |date=2016-04-01 }}</ref> of 740,000<ref>There are 740,000 Hispanics in Canada in 2015, according to "Hispanovation: La creciente influencia hispánica en Canadá" (Social Media Week in Toronto): [http://www.univision.com/noticias/mes-de-la-hispanidad/la-influencia-de-los-hispanos-sigue-creciendo-y-ahora-llega-hasta-canada www.univision.com], [http://www.abc.es/internacional/20130928/abci-canada-hispanos-201309271302.html www.abc.es].</ref>)<ref name="InstitutoCervantes" /></small>|| 736,653 <ref name="SpanishStudents" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Netherlands}} | 16,665,900<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm |title=Netherland Census ClockPop |publisher=Cbs.nl |date= |accessdate=2012-08-20 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225211728/https://www.cbs.nl/en-gb/background/2005/35/population-counter |dead-url=yes }}</ref> | | 133,719 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers" /> of 13,371,980<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> | 668,599 <small>(5%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 13,371,980<ref name="Eurobarometer 2012 population" /> )</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Sweden}} | 9,555,893<ref>{{Cite web |url=http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx |title=2012 census |access-date=2016-07-21 |archive-date=2013-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105201119/http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx |url-status=bot: unknown}}</ref> | 77,912 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 nativespeakers" /> of 7,791,240<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> | 77,912 <small>(1% of 7,791,240)</small> | 467,474 <small>(6%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 7,791,240<ref name="Eurobarometer 2012 population" />) </small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Australia}} | 21,507,717<ref>{{cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/0?opendocument&navpos=220 |title=2011 Census |publisher=Censusdata.abs.gov.au |date= |accessdate=2014-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107062946/http://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/0?opendocument&navpos=220%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> | 111,400<ref>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |title=2071.0 – Reflecting a Nation: Stories from the 2011 Census, 2012–2013 |publisher=Abs.gov.au |date= |accessdate=2013-06-14}}</ref> | 111,400 | 447,175<ref>Page 32 of the [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf "Demografía de la lengua española"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=2010-09-23 }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{flag|Belgium}} | 10,918,405<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |title=Eurostat estimate to 1/1/2011 |publisher=Epp.eurostat.ec.europa.eu |date=2012-04-02 |accessdate=2012-08-20}}</ref> | | 89,395 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers" /> of 8,939,546<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> | 446,977 <small>(5%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 8,939,546<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Benin}} | 10,008,749 <ref>[http://www.insae-bj.org/ 2013 census estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326104155/http://www.geohive.com/cntry/benin.aspx?levels=Zou |date=2012-03-26 }}</ref> | | | 412,515 (طالب علم)<ref name="SpanishStudents" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Ivory Coast}} | 21,359,000<ref>[http://www.ins.ci/stats/Tableaux/Tab06.htm ins.ci Census, 2009]</ref> | | | 341,073 (طالب علم)<ref name="SpanishStudents" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Poland}} | 38,092,000 | | 324,137 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers" /> of 32,413,735<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> | 324,137 <small>(1% of 32,413,735)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Austria}} | 8,205,533 | | 70,098 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers" /> of 7,009,827<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> | 280,393 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 7,009,827<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Algeria}} | 33,769,669 | | | 223,422<ref name="eldiae6" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Belize}} | 333,200<ref>{{Cite web |url=http://www.statisticsbelize.org.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20100112164405_2.pdf |title=statisticsbelize.org.bz (2009 mid-year) |access-date=2016-07-21 |archive-date=2013-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209073216/http://www.statisticsbelize.org.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20100112164405_2.pdf |url-status=bot: unknown}}</ref> | 173,597<ref name="eldiae6" /> | 173,597<ref name="eldiae6" /> | 195,597<ref name="eldiae6" /> (62.8%)<ref name="Demografía de la lengua española">Page 32 of [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf Demografía de la lengua española] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=2010-09-23 }} (52,1% native speakers + 11,7% with some Spanish knowladge))</ref> |- style="background:#fff;" | {{flag|Senegal}} | 12,853,259 | | | 205,000 (طالب علم)<ref name="SpanishStudents" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Denmark}} | 5,484,723 | |45,613 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers" /> of 4,561,264<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |182,450 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 4,561,264<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Israel}} | 7,112,359 | | 130,000<ref name="eldiae6" /> | 175,231<ref>Pages 34, 35 of the [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf "Demografía de la lengua española", page 35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=2010-09-23 }}.</ref> |- style="background:#fff;" | {{flag|Japan}} | 127,288,419 | 100,229 <ref>[http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil_Migratorio_Peru_2012.pdf Peruvian immigrants in 2012]</ref> | 100,229 | 167,514 (60,000 students)<ref name="SpanishStudents" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Gabon}} | 1,545,255<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm www.state.gov]. 2015 estimate</ref> | | | 167,410 (طالب علم)<ref name="SpanishStudents" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Switzerland}} | 7,581,520 | 150,782 (2,24%)<ref>[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/05/blank/key/sprachen.html www.bfs.admin.ch]</ref><ref>111,942 Spaniards in 2016 ([http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/p85001/a2016/l0/&file=01001.px&type=pcaxis&L=0 INE]) + 17,113 Peruvians in 2012 ([http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil_Migratorio_Peru_2012.pdf]) + 5706 Argentines in 2012 ([http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil-Migratorio-de-argentina-2012.pdf]) + 2864 Chileans in 2012</ref> | 150,782 | 165,202 (14,420 students)<ref>[http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/cifras.pdf cvc.cervantes.es (annuary 2006-07)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106014858/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/cifras.pdf |date=2012-01-06 }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{flag|Ireland}} | 4,581,269<ref>{{Cite web |url=http://www.cso.ie/census/documents/Prelim%20complete.pdf |title=آرکائیو کاپی |access-date=2016-07-21 |archive-date=2011-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111130161432/http://www.cso.ie/census/documents/Prelim%20complete.pdf |url-status=bot: unknown}}</ref> | | 35,220 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers" /> of 3,522,000<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> | 140,880 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 3,522,000<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Finland}} | 5,244,749 | | | 133,200 <small>(3%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 4,440,004<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Bulgaria}} | 7,262,675 | | 130,750 <small>(2%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers" /> of 6,537,510<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> | 130,750 <small>(2%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 6,537,510<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Bonaire}} تے {{flag|Curaçao}} | 223,652 | 10,699<ref name="eldiae6" /> | 10,699<ref name="eldiae6" /> | 125,534<ref name="eldiae6" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Czech Republic}} | 10,513,209<ref>{{cite web |url=http://www.czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population |title=czso.cz |language=cs |publisher=czso.cz |date=2013-12-31 |accessdate=2014-03-24 |archive-date=2014-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331091537/http://www.czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population |dead-url=yes }}</ref> | | | 90,124 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 9,012,443<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Hungary}} | 9,957,731<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html |title=(2012) |publisher=ksh.hu |date= |accessdate=2014-03-24}}</ref> | | | 83,206 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 8,320,614<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Aruba}} | 101,484<ref>{{cite web |url=http://www.censo2010.aw/index.php?option=com_content&view=article&id=112&Itemid=48&lang=pa |title=Resultado 2010 – Persona |publisher=Censo2010.aw |date=2010-10-06 |accessdate=2012-08-20 |archive-date=2012-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425151522/http://www.censo2010.aw/index.php?option=com_content&view=article&id=112&Itemid=48&lang=pa |dead-url=yes }}</ref> | 6,800<ref name="eldiae6" /> | 6,800<ref name="eldiae6" /> | 75,402<ref name="eldiae6" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Trinidad and Tobago}} | 1,317,714<ref>{{Cite web |url=http://www.cso.gov.tt/statistics/Pages/details.aspx?category=Population%20Statistics |title=آرکائیو کاپی |access-date=2016-07-21 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107040217/http://www.cso.gov.tt/statistics/Pages/details.aspx?category=Population%20Statistics |url-status=dead}}</ref> | 4,100<ref name="eldiae6" /> | 4,100<ref name="eldiae6" /> | 65,886<ref name="eldiae6" /> (5%)<ref>http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_41.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224204411/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_41.pdf |date=2016-02-24 }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{flag|Cameroon}} | 21,599,100<ref>[http://www.statistics-cameroon.org/downloads/annuaire2010/chap4.pdf Evolution de la population par sexe de 1976 à 2012] en: ''Annuaire Statistique du Cameroun 2010''. Consultado el 23-08-2012.</ref> | | | 63,560 (طالب علم)<ref name=SpanishStudents /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Andorra}} | 84,484 | 33,305<ref name="eldiae6" /> | 33,305<ref name="eldiae6" /> | 54,909<ref name="eldiae6" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Slovenia}} | | | 35,194 <small>(2%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers" /> of 1,759,701<ref name="Eurobarometer 2012 population" />) </small> | 52,791 <small>(3%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 1,759,701<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|New Zealand}} | | 21,645<ref>{{cite web |url=http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx |title=New Zealand census (2006) |publisher=Stats.govt.nz |date=2009-02-13 |accessdate=2014-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107063105/http://archive.stats.govt.nz/tools_and_services/population_clock.aspx |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> | 21,645 | 47,322 (25,677 students)<ref name=SpanishStudents /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Slovakia}} | 5,455,407 | | | 45,500 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 4,549,955<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Norway}} | 4,644,457 | 12,573<ref>{{cite web|url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_04/almansa/p04.htm |title=cvc.cervantes.es |publisher=cvc.cervantes.es |date= |accessdate=2014-03-24}}</ref> | | 36,250<ref name="SpanishStudents" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|China}} | 1,339,724,852<ref>{{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722237.htm |title=Press Release on Major Figures of the 2010 National Population Census |publisher=Stats.gov.cn |date= |accessdate=2012-08-20 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418131915/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722237.htm |archivedate=2012-04-18 |url-status=live}}</ref> | | | 30,000 (طالب علم)<ref>25,000 Spanish students in the university + 5,000 in the "Instituto Cervantes"[http://www.cervantes.es/imagenes/File/prensa/Anuario%202012.pdf cervantes.es (page 4)]</ref> |- style="background:#fff;" | {{flag|Gibraltar}} | 29,441<ref>{{cite web |url=http://www.gibraltar.gov.gi/statistics/faqs |title=Statistics – FAQ's |publisher=Gibraltar.gov.gi |date=2012-11-12 |accessdate=2014-03-24 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140105204953/https://www.gibraltar.gov.gi/statistics/faqs |archivedate=2014-01-05 |url-status=live}}</ref> | 22,758 (77.3%<ref>[http://www.um.es/tonosdigital/znum19/secciones/estudios-23-Gibraltar.htm www.um.es] (5.2. Datos descriptivos de los usos de español e inglés, Gráfico 2). 77.3% of the Gibraltar population speak Spanish with their mother more, or equal than English.</ref>) | | |- style="background:#fff;" | {{flag|Lithuania}} | 2,972,949<ref>{{cite web |url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |title=(2013) |publisher=db1.stat.gov.lt |date= |accessdate=2014-03-24 |archive-date=2010-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |dead-url=yes }}</ref> | | | 28,297 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 2,829,740<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Luxembourg}} | 524,853 | 4,049 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 nativespeakers" /> of 404,907<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> | 8,098 <small>(2%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers" /> of 404,907<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> | 24,294 <small>(6%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 404,907<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Russia}} | 143,400,000<ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk04/8-0.htm |title=Демография |publisher=Gks.ru |date=2011-12-27 |accessdate=2014-03-24}}</ref> | 3,320<ref name="eldiae6" /> | 3,320<ref name="eldiae6" /> | 23,320<ref name="eldiae6" /> |- style="background:#efefef;" | {{flag|Western Sahara}} | 513,000<ref name="UN 2009 estimate">{{cite web| url= http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title = 2009 estimate |format= PDF |date= | year = 2008 | accessdate =2010-04-21 | publisher = UN}}</ref> | n.a.<ref>The Spanish 1970 census claims 16.648 Spanish speakers in Western Sahara ([http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_99/otero/p03.htm#7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917062525/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_99/otero/p03.htm#7 |date=2009-09-17 }}) but probably most of them were people born in Spain who left after the Moroccan annexation</ref> | | 22,000<ref name="eldiae6" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Guam}} | | | | 19,092<ref>Page 34 of the [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf Demografía de la Lengua Española] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=2010-09-23 }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{flagicon|United States Virgin Islands}} [[امریکی ورجن جزیرے]] | | 16,788<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/2010census/ |title=2010 Census |publisher=Census.gov |date= |accessdate=2013-06-14}}</ref> | 16,788<ref name="eldiae6" /> | 16,788<ref name="eldiae6" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Latvia}} | 2,209,000<ref>{{cite web |url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html |title=Population – Key Indicators &#124; Latvijas statistika |publisher=Csb.gov.lv |date= |accessdate=2013-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107063136/https://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=dead}}</ref> | | | 13,943 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 1,447,866<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Turkey}} | 73,722,988<ref>{{cite web |url=http://www.turkstat.gov.tr/PreTablo.do?tb_id=39&ust_id=11 |title=::Welcome to Turkish Statistical Institute(TurkStat)'s Web Pages:: |publisher=TurkStat |date= |accessdate=2012-08-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107063200/http://www.turkstat.gov.tr/PreTablo.do?tb_id=39&ust_id=11%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=dead}}</ref> | 1,134<ref name="eldiae6" /> | 1,134<ref name="eldiae6" /> | 13,480<ref name="eldiae6" /><ref>8,000 (Page 37 of the [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf Demografía de la lengua española] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=2010-09-23 }}) + 4,346 Spanish Students (according to the Instituto Cervantes)</ref> |- style="background:#fff;" | {{flag|Cyprus}} | | | | 2%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 660,400<ref name="Eurobarometer 2012 population" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|India}} | 1,210,193,422<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html |title=Census of India : Provisional Population Totals : India :Census 2011 |publisher=Censusindia.gov.in |date= |accessdate=2014-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107063040/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> | | | 9,750 (طالب علم)<ref>{{cite web |url=http://www.cervantes.es/imagenes/File/prensa/Anuario%202012.pdf |title=cervantes.es (page 6) |format=PDF |date= |accessdate=2014-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107063156/https://www.cervantes.es/imagenes/File/prensa/Anuario%202012.pdf%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> |- style="background:#fff;" | {{flag|Estonia}} | | | | 9,457 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 945,733<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#fff;" | {{flag|Jamaica}} | 2,711,476<ref>{{cite web |url=http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx |title=Jamaican Population |publisher=Statinja.gov.jm |date= |accessdate=2014-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107062956/http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> | 8,000<ref name=tango>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=JM Languages of Jamaica],</ref> | 8,000<ref name="tango" /> | 8,000<ref name="tango" /> |- style="background:#fff;" | {{flag|Namibia}} | | 3,870<ref>[http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_12.pdf El español en Namibia, 2005.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302153728/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_12.pdf |date=2013-03-02 }} ''[[Instituto Cervantes]]''.</ref> | | |- style="background:#fff;" | {{flag|Egypt}} | | | | 3,500<ref>{{cite web|url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/cifras.pdf |title=cvc.cervantes.es |format=PDF |date= |accessdate=2014-03-24}}</ref> |- style="background:#fff;" | {{flag|Malta}} | | | | 3,354 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers" /> of 335,476<ref name="Eurobarometer 2012 population" />)</small> |- style="background:#efefef;" | {{flag|European Union}} (بغیر ہسپانیہ) | 460,624,488<ref>{{cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |publisher=Epp.eurostat.ec.europa.eu |date=2013-10-17 |accessdate=2014-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107062944/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> | 2,397,000 (559,525 پہلے تو‏ں ہی گنے گئے)<ref>[http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf Demografía de la lengua española, page 37] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=2010-09-23 }} (2,397,000 people speak Spanish as a native language in the E.U. excluded Spain, but It is already counted population who speak Spanish as a native language in France (477,564), Sweden (77,912) and Luxemburg (4,049)).</ref> | | |- style="background:#efefef;" | '''کل''' | 7,300,000,000 (Total World Population)<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/ |title=International Programs – People and Households – U.S. Census Bureau |publisher=Census.gov |date=2016-01-05 |accessdate=2012-08-20}}</ref> | '''{{formatnum:{{#expr: 113347509 + 39254342 + 47765000 + 38231993 + 40300000 + 29930393 + 26481934 + 17910284 + 13500000 + 9705680 + 460018 + 11266000 + 9300000 + 6355692 + 8513264 + 477564 + 6090000 + 5551876 + 470332 + 3877140 + 4804961 + 3263123 + 3303947 + 3330022 + 8691 + 324100 + 4735 + 210535 + 1705 + 439000 + 10635 + 61666 + 81797 + 111400 + 75850 + 173597 + 95000 + 108179 + 150782 + 10699 + 21187 + 5325 + 1377 + 6800 + 4100 + 33305 + 21645 + 12573 + 5209 + 22758 + 4049 + 3320 + 16788 + 1134 + 695 + 8000 + 3000 round 0}}}}''' <ref name=EthnologueSp /><ref name="InstitutoCervantes" /> ({{formatnum:{{#expr: 44492159200 / 7300000000 round 1}}}} %)<ref>426,515,910 speakers L1 in 2012 ([http://www.ethnologue.com/language/spa ethnologue]) of 7,097,500,000 people in the World in 2012 ([http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN]): 6%.</ref> |''' {{formatnum:{{#expr: 120439371 + 41343921 + 48226080 + 46064889 + 43328826 + 30656293 + 27269149 + 18064541 + 15850998 + 13976179 + 11321660 + 10485888 + 9632160 + 8633804 + 1910258 + 460018 + 6501113 + 5860740 + 1037248 + 4851256 + 4763903 + 3504439 + 3441940 + 3432492 + 8691 + 518480 + 438882 + 644091 + 222214 + 182467 + 323237 + 643800 + 133719 + 101472 + 111400 + 89395 + 324137 + 70098 + 175422 + 173597 + 45613 + 95000 + 150782 + 108179 + 35220 + 130750 + 125534 + 21187 + 1377 + 75402 + 4100 + 54906 + 35194 + 21645 + 5209 + 22758 + 8098 + 12573 + 3320 + 19092 + 16788 + 1134 + 695 + 8000 + 3870 round 0}}}} '''<ref name="InstitutoCervantes" /> ({{formatnum:{{#expr: 48622469400 / 7300000000 round 1}}}} % ) |''' {{formatnum:{{#expr: 120439371 + 52000000 + 48226080 + 46064889 + 43328826 + 30656293 + 27269149 + 18064541 + 15909858 + 13976179 + 11321660 + 10485888 + 9632160 + 8633804 + 6685901 + 6676018 + 6501113 + 5860740 + 5704863 + 4763903 + 4851256 + 3504439 + 3432492 + 3441940 + 3415000 + 3110880 + 3016763 + 2576365 + 1467910 + 912337 + 808091 + 736653 + 668599 + 467474 + 447175 + 446977 + 412515 + 341073 +324137 + 280393 + 223422 + 209250 + 205000 + 182450 + 175231 + 167514 + 167410 + 165202 + 140880 + 133200 + 130750 + 125534 + 103309 + 90124 + 87077 + 86742 + 83206 + 75402 + 73656 + 65886 + 54906 + 52791 + 47322 + 45500 + 35209 + 29441 + 28297 + 24294 + 23677 + 23320 + 19092 + 16788 + 13943 + 13480 + 13208 + 10445 + 9457 + 8000 + 7344 + 6104 + 3969 + 3354 + 227 round 0}}}} '''<ref name=EthnologueSp /><ref name="InstitutoCervantes" /><ref name="krysstal1">{{cite web |url=http://www.krysstal.com/spoken.html |title=The 30 Most Spoken Languages in the World |publisher=KryssTal |date= |accessdate=2013-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107063038/http://www.krysstal.com/spoken.html |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> ({{formatnum:{{#expr: 53004511800 / 7300000000 round 1}}}} %)<ref>517,824,310 speakers L1 and L2 in 2012 ([http://www.ethnologue.com/language/spa ethnologue]) of 7,097,500,000 people in the World in 2012 ([http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN]): 7.3%.</ref> |} {|table id="toc" style="margin:0;background:#ffffff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#7CFC00" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>ہسپانوی<font>''' |- | style="background:#7CFC00" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Spanish<font>''' |- |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Countries with Spanish as an official language.svg|250px]]<br /> |- | بولن والے دیس: ||[[سپین]]، آرجنٹینا، بولیویا، چلی |- | بولن والے: ||20 [[کروڑ]] لوک |- | بولی ٹبر: ||[[ہند یورپی بولیاں]] |- | لپی: ||[[رومن]] |- | دنیا چ نمبر: ||3 واں |- |} == تریخ == ہسپانوی بولی وولگر لاطینی تو‏ں تیار ہويا، جس وچ 2 پونج جنگ وچ شروع ہونے والے دوسرے پنک جنگ دے دوران رومراں د‏‏ی طرف تو‏ں ابریان دے جزیرے نو‏‏ں لیایا گیا سی. پچھلا، کئی پری رومن زباناں (پیلیوہوسی زباناں نو‏‏ں وی کہیا جاندا اے ) - انڈو یورپی دے ذریعہ لاطینی تو‏ں متعلق تعلق اے، تے کچھ جو ابریان دے جزیرے وچ بولی جانے والے متصل سن . انہاں زباناں وچ باسکی (اب وی بولی) اج، ابریان، کیٹیلیریا تے گیلیلاین شامل سن . جدید دستاویزات دے ابتدائی طور اُتے شمار کيتا گیا اے جو پہلے ہی ہسپانوی ہسپانوی دے ابتدائی طور اُتے موجود نيں. مشرق وسطی تے جدید دور وچ ، ہسپانوی لیکس اُتے سب تو‏ں اہ‏م اثرات پڑوسی رومانوی زباناں - موزابابیک (اندلسی رومانوی)، نیررو آرگ، آئرن، لیونیس، کٹالانین، پرتگالی، گالیشیائی، آکسیٹان، تے بعد وچ ، فرانسیسی تے اطالوی. ہسپانوی نے عربی تو‏ں وی لفظاں، تے نال نال جرمن تے گرافک بولی تو‏ں اک معمولی قبراں نو‏‏ں قبائلیاں د‏‏ی منتقلی تے ابریاہ وچ ویشیا د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی اک وڈی تعداد وچ قرضہ لیا. اس دے علاوہ، بوہت سارے لفظاں لاطینی تو‏ں لکھیا گیا بولی دے چرچ دے چالیس تے چرچ دے Liturgical بولی دے ذریعے قرض لیا گیا. قرضے نو‏‏ں کلاسیکی لاطینی تے ریزورینس لاطینی، اس وقت استعمال وچ لاطینی شکل تو‏ں لے لیا گیا سی. رامون مینینڈڈ پڈال دے نظریات دے مطابق، وگگر لاطینی دے مقامی سماجیاں نے آئس برب دے شمال وچ ، ابریاہ دے شمال وچ ، اک علاقے وچ برگوس شہر وچ مرکوز کيتا، تے اس د‏ی بولی بعد وچ ٹولڈو شہر وچ لیایا گیا جتھ‏ے 13ويں صدی وچ ہسپانوی دا لکھیا ہويا پہلا سی. [30] اس فارمیٹ مرحلے وچ ، ہسپانوی نے اپنے نیڑےی کزن، لیونیس، تے کچھ مصنفاں دے مطابق اک مختلف قسم دے مختلف قسم د‏‏ی ترقی کی، اک بھاری باسک اثر و رسوخ د‏‏ی طرف تو‏ں ممتاز کيتا سی (ابریان رومانوی زباناں دیکھو). اس مخصوص زبانی نے اسپینسٹسٹ دے پیش رفت دے نال جنوبی اسپین نو‏‏ں پھیلایا، تے اس دوران الل اورس دے عربی تو‏ں قابل اطمینان لیککل اثر انداز ہويا، اس وچو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ غیر ملکی طور پر، رومانوی موزابابک بولک (کچھ 4،000 عربی لفظاں دے ذریعہ، اج د‏‏ی بولی وچ تقریبا 8 فیصد اضافہ ہُندا اے ). [31] اس نويں بولی دے لئی تحریری معیار ٹولڈو دے شہراں وچ 13ويں تو‏ں 16 ويں صدی تے میڈرڈ وچ 1570 سے. [30] وولار لاطینی تو‏ں ہسپانوی صو‏‏تی نظام د‏‏ی ترقی وچ زیادہ تر تبدیلیاں د‏‏ی نمائش ہُندی اے جو مغربی رومانوی زباناں د‏‏ی عام ہُندیاں نيں، بشمول انٹرویوکک کنونٹن (اس طرح لاطینی وٹی> ہسپانوی ویڈا) د‏‏ی لین دین شامل نيں. لاطینی دے ڈفتھنگنگ نے مختصر تے ای - جو فرانسیسی تے اطالوی وچ کھلی شبایتھے وچ واقع ہوئی، لیکن ہسپانوی وچ کھلی تے بند شب وچ دونے نئيں نيں، جداں کہ مندرجہ ذیل ٹیبل وچ دکھایا گیا اے . {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! Latin || Spanish || Ladino || Aragonese || Asturian || Galician || Portuguese || Catalan || Gascon / Occitan || French || Sardinian || Italian || Romanian || |English |- | {{smallcaps|petra}} || colspan="4" | {{lang|es|p'''ie'''dra}} || colspan="3" | {{lang|gl|pedra}} || {{lang|oc|pedra}}, {{lang|oc|pèira}} || {{lang|fr|p'''ie'''rre}} ||''pedra'', {{lang|sc|perda}}||{{lang|it|p'''ie'''tra}} || {{lang|ro|p'''ia'''trǎ}} || 'stone' |- | {{smallcaps|terra}} || colspan="4" | {{lang|es|t'''ie'''rra}} || colspan="3" | {{lang|gl|terra}} || {{lang|oc|tèrra}} || {{lang|fr|terre}} || colspan="2" | {{lang|sc|terra}} || {{lang|ro|țară}} || 'land' |- | {{smallcaps|moritur}} || colspan="3" | {{lang|es|m'''ue'''re}} || {{lang|ast|m'''ue'''rre}} || colspan="2" | {{lang|gl|morre}} || {{lang|ca|mor}} || {{lang|oc|morís}} || {{lang|fr|m'''eu'''rt}} || {{lang|sc|mòrit}} || {{lang|it|m'''uo'''re}} || {{lang|ro|m'''oa'''re}} || 'dies (v.)' |- | {{smallcaps|mortem}} || colspan="4" | {{lang|es|m'''ue'''rte}} || colspan="2" | {{lang|ast|morte}} || {{lang|ca|mort}} || {{lang|oc|mòrt}} || {{lang|fr|mort}} ||''morte, morti''||{{lang|it|morte}} || {{lang|ro|m'''oa'''rte}} || 'death' |} [[فائل:Linguistic map Southwestern Europe.gif|thumb|تاریخی نقشاں جو جنوب-مغربی یورپ وچ لسانیات‏ی ارتقا نو‏‏ں دیکھیا رہاہے(انگریزی)]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! Latin || Spanish || Ladino || Aragonese || Asturian || Galician || Portuguese || Catalan || Gascon / Occitan || French || Sardinian || Italian || Romanian || English |- | {{smallcaps|filium}} || {{lang|es|'''h'''ijo}} || {{lang|lad|fijo}} (or {{lang|lad|hijo}}) || {{lang|an|fillo}} || {{lang|ast|fíu}} || {{lang|gl|fillo}} || {{lang|pt|filho}} || {{lang|ca|fill}} || {{lang|oc|filh}}, {{lang|oc|'''h'''ilh}} || {{lang|fr|fils}} ||''fizu, fìgiu, fillu''||{{lang|it|figlio}} || {{lang|ro|fiu}} || 'son' |- | {{smallcaps|facere}} || {{lang|es|'''h'''acer}} || {{lang|lad|fazer}} || {{lang|an|fer}} || colspan="2" | {{lang|ast|facer}} || {{lang|pt|fazer}} || {{lang|ca|fer}} || {{lang|oc|far}}, {{lang|oc|faire}}, {{lang|oc|'''h'''ar}} (or {{lang|oc|'''h'''èr}}) || {{lang|fr|faire}} ||''fàghere, fàere, {{lang|sc|fàiri}}''||{{lang|it|fare}} || {{lang|ro|a face}} || 'to do' |- | {{smallcaps|febrem}} || colspan="4" | {{lang|es|fiebre}} ''(calentura)''|| colspan="3" |{{lang|gl|febre}} || {{lang|oc|fèbre}}, {{lang|oc|frèbe}}, {{lang|oc|'''h'''rèbe}} (or <br />{{lang|oc|'''h'''erèbe}}) || {{lang|fr|fièvre}} ||{{lang|sc|calentura}}||{{lang|it|febbre}} || {{lang|ro|febră}} || 'fever' |- | {{smallcaps|focum}} || colspan="3" | {{lang|es|fuego}} || {{lang|ast|fueu}} || colspan="2" | {{lang|gl|fogo}} || {{lang|ca|foc}} || {{lang|oc|fuòc}}, {{lang|oc|fòc}}, {{lang|oc|'''h'''uèc}} || {{lang|fr|feu}} || {{lang|sc|fogu}} || {{lang|it|fuoco}} || {{lang|ro|foc}} || 'fire' |} Some [[consonant cluster]]s of Latin also produced characteristically different results in these languages, as shown in the examples in the following table: <div style="overflow: auto;"> <!-- The words in each cell are tagged with the first language whose column intersects the cell. --> {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! Latin || Spanish || Ladino || Aragonese || Asturian || Galician || Portuguese || Catalan || Gascon / Occitan || French || Sardinian || Italian || Romanian || English |- | {{smallcaps|'''cl'''āvem}} || {{lang|es|'''ll'''ave}}, {{lang|es|clave}} || {{lang|lad|clave}} || {{lang|an|clau}} || {{lang|ast|'''ll'''ave}} || {{lang|gl|chave}} || {{lang|pt|chave}} || colspan="2" | {{lang|ca|clau}} || {{lang|fr|clé}} ||''giae, crae,'' {{lang|sc|crai}}||{{lang|it|chiave}} || {{lang|ro|cheie}} || 'key' |- | {{smallcaps|'''fl'''amma}} || {{lang|es|'''ll'''ama}}, {{lang|es|flama}} || colspan="2" | {{lang|lad|'''fl'''ama}} || {{lang|ast|chama}} || colspan="2" | {{lang|gl|chama}}, {{lang|gl|flama}} || colspan="2" | {{lang|ca|flama}} || {{lang|fr|flamme}} || {{lang|sc|framma}} || {{lang|it|fiamma}} || {{lang|ro|flamă}} || 'flame' |- | {{smallcaps|'''pl'''ēnum}} || {{lang|es|'''ll'''eno}}, {{lang|es|pleno}} || {{lang|lad|pleno}} || {{lang|an|plen}} || {{lang|ast|'''ll'''enu}} || {{lang|gl|cheo}} || {{lang|pt|cheio}}, {{lang|pt|pleno}} || {{lang|ca|ple}} || {{lang|oc|plen}} || {{lang|fr|plein}} || {{lang|sc|prenu}} || {{lang|it|pieno}} || {{lang|ro|plin}} || 'plenty, full' |- | {{smallcaps|o'''ct'''ō}} || colspan="2" | {{lang|es|o'''ch'''o}} || {{lang|an|güeito}} || {{lang|ast|o'''ch'''o}}, {{lang|ast|oito}} || {{lang|gl|oito}} || {{lang|pt|oito}} ({{lang|pt|oi'''t'''o}}) || {{lang|ca|vuit}}, {{lang|ca|huit}} || {{lang|oc|uè'''ch'''}}, {{lang|oc|uò'''ch'''}}, {{lang|oc|uèit}} || {{lang|fr|huit}} || {{lang|sc|oto}}||{{lang|it|otto}} || {{lang|ro|opt}} || 'eight' |- | {{smallcaps|mu'''lt'''um}} || {{lang|es|mu'''ch'''o}}<br />{{lang|es|mu'''y'''}} || {{lang|lad|mu'''nch'''o}}<br />{{lang|lad|mu'''y'''}} || {{lang|an|muito}}<br />{{lang|an|mu'''i'''}} || {{lang|ast|mu'''nch'''u}}<br />{{lang|ast|mu'''i'''}} || {{lang|gl|moito}}<br />{{lang|gl|mo'''i'''}} ||''muito'' ||{{lang|ca|molt}} || {{lang|oc|molt}}&nbsp;(arch.) ||''très,'' ''beaucoup'' |{{lang|sc|meda}}||{{lang|it|molto}} || {{lang|ro|mult}} || 'much,<br />very,<br />many' |} == ہور ویکھو == [[لسٹ ملکاں ہسپانوی بطور سرکاری زبان]] == حوالہ‌جات == {{افریقی اتحاد د‏‏ی زبانیں}} {{اقوام متحدہ د‏‏ی سرکاری زبانیں}} [[گٹھ:ہسپانوی زبان|ہسپانوی زبان]] [[گٹھ:ارجنٹائن د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:استوائی گنی د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:انڈورا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:ایکواڈور د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:ایل سیلواڈور د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بولیویا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بیلیز د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:پاناما د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:پورٹو ریکو د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:پیراگوئے د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:پیرو د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:جبل الطارق د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:جمہوریہ ڈومینیکا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:جنوبی امریکا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:چلی د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:فاعلیٰ فعلی مفعولی زباناں]] [[گٹھ:فلپائن د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:کوسٹاریکا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:کولمبیا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:کیریبین د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:کیوبا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:گوئٹے مالا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ پرتگیزی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:میکسیکو د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:نکاراگوا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:وینیزویلا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:یوراگوئے د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:ہسپانیہ]] [[گٹھ:سپین]] [[گٹھ:ہسپانیہ د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:ہونڈوراس د‏ی زباناں]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:بولی]] [[گٹھ:دنیا دیاں بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:لسانیات]] [[گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس]] [[گٹھ:سپین دیاں بولیاں]] [[گٹھ:یورپ دیاں بولیاں]] [[گٹھ:یورپی بولیاں]] [[گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں]] tlplxren9agwuaw63c8to166bnsaaur 0 2856 713164 693355 2026-11-04T02:17:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713164 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = ہندی |nativename = <!--In Devanagari-->{{lang|hi|[[wikt:हिन्दी|हिन्दी]]}} या मानक हिन्दी<br /><!--Romanization-->''ہندی'' یا ''مانک ہندی'' |image = Hindi_devnagari.png |imagesize = 200px |imagecaption = دیوناگری وچ "ہندی" |pronunciation = {{IPA-hi|ˈmaːnək ˈɦin̪d̪iː}} |states = شمالی، جنوبی تے مغربی بھارت |speakers = 180 ملین |ref = e16 |date = 1991 |speakers2 = |familycolor = ہند-یورپی |fam2 = [[ہند-ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] |fam3 = [[انڈو-آریائی بولیاں|انڈو-آریائی]] |fam4 =[[سنسکرت]] |fam5 = [[ہندی بولیاں|سینٹرل (ہندی)]] |fam6 = [[مغربی ہندی]] |fam7 = [[ہندوستانی بولی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|Hindustani}}</ref> |fam8 = کھڑی بولی <ref name=ELL2/> |nation=[[بھارت]]<ref name="auto">{{cite web|title=Sequence of events with reference to official language of the Union|url=http://rajbhasha.nic.in/IIContent.aspx?t=enevents|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110802071514/http://rajbhasha.nic.in/IIContent.aspx?t=enevents|archivedate=2 August 2011|deadurl=yes}}</ref> |script = [[دیوناگری]] ([[برہمی لپیاں]])<br />[[ہندی بریل]] |sign = |agency = [[سینٹرل ہندی دریکٹوریٹ]]<ref>{{cite web |url=http://hindinideshalaya.nic.in/english/aboutus/aboutus.html |title=Central Hindi Directorate: Introduction |access-date=2015-12-30 |archive-date=2012-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504043836/http://hindinideshalaya.nic.in/english/aboutus/aboutus.html |dead-url=yes }}</ref> |iso1 = hi |iso2 = hin |iso3 = hin |glotto=hind1269 |glottorefname=Hindi |linglist = hin-hin |lingua = 59-AAF-qf |map = Hindustani map.png |mapcaption = Areas (red) where Hindustani ([[Khariboli]]/Kauravi) is the native language, compared to all [[Indo-Aryan languages]] (dark grey) |notice = Indic }} '''ہندی''' اک بولی دا ناں ہے جیہڑی اتلے تے وچکارلے بھارت وچ بولی جاندی ہے ۔ ایہدا تعلق [[ہند یورپی بولیاں]] دی ٹولی نال ہے ۔ ہندی بھارت وچ 41 فیصد آبادی دی ماں بولی ہے ۔ ایہنوں [[بھارت]] توں علاوہ فیجی، [[پاکستان]]، ماریشیس، [[نیپال]]، سورینام تے گویانا وچ وی بولیا جاندا ہے۔ '''ہندی''' [[بھارت]] وچ بولی جانے والی بولی ہے جس دے ماخد اوہی نيں جو [[اردو]] دے نيں، بلکہ حقیقت ایہہ ہیگی ہے کہ ہندی تے اردو [[ہندوستانی زبان]] تو‏ں نکلے نيں۔ فرق ایہہ ہے کہ ہندی دا جہکاو سنسکرت د‏‏ی طرف بہت زیادہ ہ‏‏ے۔ ہندی آم طور اُتے اردو ہے۔ ہندی د‏‏ی پرانی اشکال اپبھرامسہ اے، جو دے شوراسنی پراکرت د‏‏ی قسم ہے۔ اردو نو‏‏ں عرب دے علاوہ زیادہ تر ہندی منیا جاندا ہے، کیونکے اوتھ‏ے اُتے زیادہ ہندوستانیاں نے اپنی بولی ہندی دسی۔ == تریخ == ہندی بولی سورسانی پراکرت وچوں نکلی اک بولی اے ۔ برج بھاشا ، اوداھی تے کھڑی بولی ایہدیاں پڑبولیاں نیں ۔ ایہدے لولݨ آلے لوک بڑی گݨتی وچ نیں ۔ دہلی سلطنت تے مغل سلطنت ویلے کھڑی بولی وچ عربی تے [[فارسی]] دے لفظ شامل ہوئے سی ۔ ہندی کے حروف تہجی(اکشر مالا) یہ ہیں۔<br /> سوَر(حروفِ عطف) :۔ اَ अ آ आ اِ इ اِیْ ई اُउ اُوْ ऊ اےए اَے ऐ اوओ اَوْऔ اَنْ अं اَہْ(صرف سنسکرت کے لیے) अः رِ (صرف سنسکرت کے لیے) ऋ _________________________ <br /> وینجن (صیحیح حروف):۔ کَ क کھَ ख گَ ग گھَ घ اَنْگَ ङ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ <br /> چَ च چھَ छ جَ ज جھَ झ نِیاں ञ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔ <br /> ٹَ ट ٹھَ ठ ڈَ ड ڈھَ ढ اَنْڑَ ण ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔ <br /> تَ त تھَ थ دَ द دھَ ध نَ न ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔ <br /> پَ प پھَ फ بَ ब بھَ भ مَ म ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔۔۔ ۔ ۔ <br /> یَ य رَ र لَ ल وَ व شَ श ششَ ष سَ ۔ ثَ स ہَ ۔ ھَ ۔ حَ ह _________________________ <br /> سینیُکت وینجن(مرکب صیحیح حروف):۔ <br /> क्ष کْشَ त्र تْرَ श्र شْرَ ज्ञ گْیَ <br /> {| class="wikitable" |- ! ہندی لفظ ([[دیوناگری]]) !! ہندی لفظ (اردو تلفظ) !!اردو معنی |- |विषय || وِشے || موضوع |- |संबंध || سنبندھ || تعلق |- | इतिहास || اِتہاس || تریخ |- | धर्म || دھرم || مذہب |- | सफल्ता || سپھلتا || کامیابی |- | विशवास || وِشواس || یقین |- | राज्य || راجیہ || ریاست |- | उचित || اُچِت || مناسب |- | वि‌श || وِش || زہر |- | महिला || مہِلا || عورت |- |अधर्मी || ادھرمی || کافر |- | प्रेम || پریم || محبت |- | धर्ती || دھرتی || زمین |- | मिलाप || مِلاپ || ملاقات |- |अंधकार || اندھکار || اندھیر |- | मुक्त || مُکْت || آزاد |- | स्वयम || سْوَیَم || خود /اپنے آپ |} == تریخ == لفظِ ہندی اُردو بولی دے پُرانے ناواں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس لفظ دا معنیٰ بھارتی یا بھارت تو‏ں متعلّق ا‏‏ے۔ ہندی بولی 19 ويں صدی دے اوائل وچ اُردو تو‏ں بنائی گئی۔ انگریزاں د‏‏ی نفسیا‏‏تی پالیسی 'ونڈ کر حکومت کرنا' دے تحت اُردو بولی تو‏ں اُردو-فارسی لفظاں کڈھ ک‏ے اُنھاں د‏‏ی جگہ سنسکرت دے لفظاں رکھنے تو‏ں ہندی بولی وجود وچ آئی۔ برصغیر دے بوہت سارے لوکاں دا خیال اے کہ اردو اک نويں بولی اے تے اس دے مقابلے وچ ہندی اک قدیم بولی ہے۔ حالانکہ ایسا ہرگز نہيں ہے۔ اردو بھاویں بہوں پرانی بولی نہيں ہے بلکہ ہندی بالکل اک نويں بولی ہے اَتے اس دے وجود وچ آئے ہوئے مشکل تو‏ں دو سو سال ہوئے نيں۔ پرانے وقتاں وچ ہندوواں د‏‏ی بولی [[سنسکرت]] سی، لیکن ایہہ بولی کسی نو‏‏ں بولنے نئيں دتی جاندی سی، کیوںکے ایہہ انھاں دے خداواں د‏‏ی بولی سی، نتیجہ سنسکرت ختم ہونے لگی، ہندوواں نے اپنی بولی بچا نے دے لئی۔ اردو نو‏‏ں ہندی بنا لیا. تے اس وچو‏ں اردو-فارسی لفظاں ہٹا کر اس د‏ی جگہ سنسکرت دے کجھ لفظاں ملیا نے تو‏ں ہندی بولی وجود وچ آئی۔<ref>http://www.rekhta.org/ebooks/ek-bhasha-jo-mustarad-kar-di-gai-mirza-khalil-ahmad-beg-ebooks/</ref> انیہويں صدی دے آخر وچ ، ہندی نو‏‏ں اردو تو‏ں وکھ ہندوستانی د‏‏ی اک معیاری شکل دے طور اُتے ہور ترقی دینے د‏‏ی تحریک دا آغاز ہويا۔ 1881 وچ ، [[بہار]] نے ہندی نو‏‏ں اپنی واحد سرکاری بولی دے طور اُتے قبول کيتا، اردو د‏‏ی جگہ لے لی، تے اس طرح ہندی نو‏‏ں اپنانے والی [[بھارت]] د‏‏ی پہلی ریاست بن گئی۔ == ہندوستانی == جب انگریز برصغیر وچ آئے تاں اوہناں نو‏‏ں جس بولی تو‏ں واسطہ پيا اوہ اردو سی جسنو‏ں اوہ ہندوستانی کہندے سن ۔ اُنھاں نے ابتدا وچ عدالدی تے دفتری بولی فارسی رکھی۔ مگر اردو د‏‏ی مقبولیت نو‏‏ں ویکھدے ہوئے اردو نو‏‏ں رائج کرن دا فیصلہ کيتا۔ کیو‏ں کہ ایہہ طبقہ ايس‏ے نو‏‏ں اپنی بول چال وچ استعمال کردا سی۔ اس وچ مذہب د‏‏ی بنا اُتے کوئی امتیاز نِیہ سی اَتے ہندو و مسلما‏ن سب اسنو‏ں لکھدے تے پڑھدے سن ۔ جسنو‏ں انگریز ہندوستانی Hubdistanee کہندے سن ۔ جس دے بارے وچ گلکرسٹ نے اپنی کتاب Oriental Liinguig وچ ہندوستان وچ مقبول عام بولی لکھدا ہے اَتے ایہہ کہندا ہے مقامی پدّھر تے بعض بولیاں ضرور رائج نيں لیکن اوہ چھوٹے چھوٹے علاقیاں تیکر محدود ہیگیاں نيں۔ رابطہ د‏‏ی بولی دے طور یا اسنو‏ں لنگوافرنیکا کہہ سکدے نيں پورے شمالی ہندوستان وچ پنجاب تاں بہار اردو رائج سی۔ سنیندی چٹرجی اپنی کتاب Indo Aryan and Habdi لکھدے نيں کہ اُنّیہويں صدی تو‏ں اردو ہندوواں د‏‏ی خاص توجہ دا خاص مرکز بن گئی سی۔ کیو‏ں کہ ایہہ عدالتاں د‏‏ی بولی سی تے اسکولاں وچ اس بولی وچ تعلیم دتی جاندی سی۔ جس دے پڑھن تو‏ں قانون، طب، انجینئری وغیرہ پیشیاں د‏‏ی راہاں کھلدیاں سن۔۔ شمالی ہندوستان وچ یونیورسٹیاں دے قائم ہونے تو‏ں پہلے جو کچھ وی تعلیم دستیاب سی اوہ اردو دے ذریعہ ممکن سی۔ ہندوواں نو‏‏ں جدو‏ں ہندستانی نثر د‏‏ی ضرورت ہوئی تاں اُنھاں نے پنجاب تو‏ں لے ک‏ے بہار تک اسکولاں تے کالجاں وچ اردو نو‏‏ں اپنایا۔ [[پنجاب]]، یوپی تے بہار د‏‏ی عدالتاں وچ مشکل تو‏ں ایسا کلرک ملدا سی جو ناگری وچ عرضی دعویٰ یا کوئی دستاویز لکھ سک‏‏ے۔ کیو‏ں کہ بیشتر تعلیم یافتہ ہندو اردو پڑھدے سن ۔ اس وقت تو‏ں پہلے ہندی اپنا وجود نہيں رکھدی سی۔ سنسکرت تے کچھ مقامی زباناں دیو ناگری وچ استعمال ہُندی سی۔ عدالتاں تے دفتراں وچ ناگری وچ درخواستاں لکھن والے محرر نہيں ملدے سن ۔ == ابتدا == 1800ء وچ فورٹ ولیم د‏‏ی ڈاغ بیل پائی گئی کہ برطانوی اہلکاراں نو‏‏ں اردو بولی سیکھادی یا جائے۔ جان گلکرسٹ جیہنے اردو د‏‏ی بیش بہا خدمت کيتی ہے نے 1803ء وچ للوجی نے نو‏‏ں پریم سجے دیوناگری رسم الخط وچ لکھنے نو‏‏ں کہیا گیا تے اس نے فورٹ ولیم دے احاطے وچ اک نويں بولی د‏‏ی نیونہہ رکھ د‏تی۔ فورٹ ولیم دے باہر وی کچھ ہندو کھڑی بولی وچ دیوناگری وچ لکھنے دا تجربہ کرن لگے تے عربی فارسی دے لفظاں کڈھ ک‏ے سنسکرت دے لفظاں استعمال کرنے لگے۔ سنیندی کمار چٹرجی نے اس بولی نو‏‏ں سنسکردی ہندی دا ناں دتا۔ جارج اے گریرسن نے ہندی د‏‏ی للوجی د‏‏ی نثری تصنیف لال چندرکا دے دیباچے وچ لکھدا ہے کہ اس بولی دا بھارت وچ اس تو‏ں پہلے پتہ نئيں سی۔ اس لئی للوجی نے جدو‏ں پریم سجے لکھی تاں اوہ بالکل اک نويں بھاشا گھڑ رہے سن ۔ اپنی اک ہور تصنیف لسانی جائزہ وچ لکھدا اے کہ ہندی بالائی ہندوستان دے ہندوواں د‏‏ی نثری بولی اے جو اردو استعمال نئيں کردے نيں۔ ایہہ زمانہ حال د‏‏ی پیداوا‏‏ر ہے تے اس دا رواج گزشتہ صدی دے آغاز تو‏ں انگریزاں دے زیر اثر شروع ہويا۔ جدو‏ں کوئی ہندو نثر لکھدا سی تاں اوہ اردو استعمال کردا سی تاں اپنی بولی اودھی۔ بندیلی، برج بھاکا وغیرہ لکھدا سی۔ للوجی نے ڈاکٹر گلکرسٹ دے جوش ڈالانے اُتے معروف کتاب پریم سجے لکھ ک‏ے سب کچھ بدل ڈالیا۔ جتھ‏ے تک اس نثری دا تعلق اے ایہ عملاً اردو وچ لکھی گئی اے تے اس وچ عربی، فارسی الفاظاں د‏‏ی جگہ ہند آریائی لفظاں استعمال کیتے گئے نيں۔ آر ڈبلیو فریزر وی لٹریری ہسٹری آف انڈیا وچ لکھیا اے کہ جدید ہندی بھاشاہ نو‏‏ں دو پنڈتاں للو لال تے سدل مشر د‏‏ی اختراع سمجھنا چاہیے۔ اک ہور انگریز مصنف اپنی کتاب ہندی د‏‏ی تریخ وچ لکھدا اے کہ جدید ہندی اردو وچو‏ں عربی لفظاں خارج کرکے انھاں د‏‏ی تھاں سنسکرت یا ہند دے خالص ہندوستانی نژاد لفظاں رکھ دتے گئے۔ اوہ ہور لکھدا ہے کہ للوجی لال اک برہمن سن ۔ جنھاں دے خاندان دا تعلق گجرات تاں۔ لیکن اوہ عرصہ دراز تو‏ں شمالی ہند وچ سکونیت رکھدے سن ۔ ڈاکٹر جان گلکرسٹ د‏‏ی ہدایت اُتے انھاں نے سدل مشر دے نال مل ک‏ے جدید اعلیٰ ہندی د‏‏ی تخلیق کيتی۔ للوجی د‏‏ی ہندی درحقیقت اک نويں ادبی بولی سی۔ ایہہ اعلیٰ ہندی یا معیاری ہندی اک نويں ادبی بولی سی تے ایہہ بولی بعد وچ کافی مقبول ہوئی۔ == انگریزاں د‏‏ی ناکامی == 1804ء نو‏‏ں جان گلکرسٹ فورٹ ولیم کالج تو‏ں مستعفی ہوئے گئے تے 1808ء وچ ولیم ٹلیر دا تقرر ہويا۔ انہاں نے ہی دیوناگری رسم الخط لکھی جانے والی بولی دے لئی ہندی دا لفظ اپنی اک رپوٹ 1812ء نو‏‏ں کالج د‏‏ی کونسل نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی گئی استعمال کيتا۔ ورنہ اس تو‏ں پہلے ہندی فارسی رسم الخط وچ لکھی جانے والی بولی دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ ولیم ٹیلر دے جانے دے بعد 1823ء آئے جو سن ہندوستانی شعبہ دے سربراہ مگر خود نو‏‏ں ہندی دے پروفیسر کہندے تے لکھدے سن ۔ ايس‏ے زمانے وچ لفٹنٹ ڈی رڈیل کالج د‏‏ی کونسل دے سیکٹریری بنے۔ اوہ وی اردو دے سخت خلاف سن تے اردو نو‏‏ں اک مغلاں د‏‏ی رائج کردہ بدیسی بولی کہندے سن ۔ انہاں دا خیال سی کہ تن چوتھائی آبادی اس بولی نو‏‏ں نئيں سمجھدی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے فورٹ ولیم کالج د‏‏ی سفارش اُتے گورنر جنرل ایسٹ انڈیا کمپنی وچ بھرتی ہونے والے نويں ملازمین نو‏‏ں بجائے ہندوستانی دے برج بھاشا د‏‏ی تعلیم دتے جانے د‏‏ی منظوری دی۔ حقیقت وچ نہ صرف فورٹ ولیم کالج بلکہ انگریزی وی اردو دے خلاف معاندانہ روش اختیا کرلئی سی۔ فورٹ ولیم کالج وچ ہندی دا شعبہ قائم نئيں سی تے نہ ہی کوئی ملازم سی ایتھ‏ے۔ کیو‏ں کہ اس وقت تک ہندی کوئی بولی نئيں سی۔ للوجی نو‏‏ں وی بھاکا منشی د‏‏ی حثیت تو‏ں تقریری ہوئی سی۔ برطانیوی احکا‏م د‏‏ی رپوٹاں تو‏ں بخوبی واضح ہُندا ہے کہ انیہويں صدی دے نصف اول تک ہندی نو‏‏ں اہمیت حاصل نئيں سی لیکن اوہ اردو دے مقابلے وچ ہندی نو‏‏ں اگے ودھان دے در تے سن ۔ سر جارج ابراہ‏م گریزسن جس نے ہندوستانی لسانیات اُتے اک کتاب لکھی ہندی دا زبردست حمای‏تی تے اس د‏ی ترقی و ترویح دے لئی کم کيتا۔ ایہہ ناگری پرچارنی سبھا دا رکن وی سی۔ بقول حکیم چند نیر دے اس نے یوپی وچ عدالتاں تے دفتراں وچ ہندی نو‏‏ں اردو دے برابر دا درجہ دینے وچ اہ‏م رول ادا کيتا۔ == ہندی د‏‏ی تحریکاں == رفتہ رفتہ سب بدل گیا تے انگریز احکا‏م دیاں کوششاں رنگ لاواں۔ اردو تے اس دے رسم الخط دے خلاف ہندوواں د‏‏ی جارحانہ سرگرمیاں تے تحریکاں زور پکڑدتیاں گئیاں۔ ہندوواں د‏‏ی سماجی و اصلاحی تحریکاں نیر احیاء پرست تنظیماں اردو د‏‏ی مخالفت تے سنسکرت آمیز ہندی تے ناگری رسم الخط دے پرچار دے لئی کھل دے سامنے آگئياں۔ اس دے لئی فرقہ وارانہ جذبات و رجحانات نو‏‏ں ہويا دے ک‏ے ہندی اردو کشمکش پیدا کيتی گئی۔ اس د‏ی زرد وچ پورا شمالی ہندوستان آگیا۔ برہمو سماج جو بنگال د‏‏ی سماجی تحریک سی لیکن اس نے ہندی دے پرچار دا کم نہایت تندہی تو‏ں انجام دتا۔ دوسری طرف پنجاب وچ 5781ء؁ وچ آریہ سماج دے ناں تو‏ں اک سماجی تنظم قائم ہوئی۔ جو درحقیقت وچ ہندوواں د‏‏ی اک احیاء پرست تنظیم سی۔ اس دا مقصد ہندوواں د‏‏ی اصلاح دے علاوہ ہندی بولی دا پرچار شامل سی۔ جس دے رہنما سوامی دیانند سرسوت‏ی نے آریا سماجیاں دے لئی ہندی جاننا لازمی قرار دے دتا سی۔ پنجاب دے اک ہور سماجی کارکن شردھا رام پھلواری اپنیاں تحریراں تے تقریراں دے ذریعے اردو دے خلاف زہر اگلدے سن ۔ چنانچہ ہندوواں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے اردو یعنی مسلمانی پربھاوا تے بھاشا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ہندی بھاشا تے ہندو دھرم کیتے انہاں پرتی شردھا کرنا سکھیا۔ ایہ گل شتی کنٹھ مشر پھلوری لکھدے نيں اَتے انھاں ہور لکھیا ہے کہ پنجاب د‏‏ی ہندو آبادی نے مسلم اثرات تے نو‏‏ں ترک کرکے ہندی بولی تے مذہب دے لئی ایمان و عقیدت پیدا کرنا سکھیا۔ آریہ سماجی رہمنا لالا لاجپت رائے نے اعتراف کيتا کہ آریہ سماج تو‏ں وابستگی تو‏ں پہلے اوہ ہندی تو‏ں نابلد سن ۔ اس دے بعد انھاں نے پنجاب وچ ہندی دے فروغ وچ نہایت سرگرمی تو‏ں حصہ لیا۔ اس تو‏ں پنجاب وچ فرقہ وارنہ فضا پیدا ہوئے گئی تے [[پنجابی]] ہندو جو اردو لکھدے پڑھدے سن ہندی د‏‏ی طرف مائل ہوئے گئے۔ == نويں بھاکا == ہندی جو اردو دے بطن تو‏ں پیدا ہوئی ہے اوہ ہن بوہت سارے ہندی ادیب اردو نو‏‏ں ہندی د‏‏ی شیلے یعنی اسلوب کہندے نيں۔ اوہ ایہ حقیقت بھُل گئے کہ کھڑی بولی وچ انیہويں صدی تو‏ں پہلے نثری ادب د‏‏ی کوئی روایت نئيں سی۔ ایہہ گل ہندی دے ممتاز ادیب دھیر ورما تے بوہت سارے ہندی ادیباں نے کہی ہ‏‏ے۔ بشتر ہندو ادیب کھڑی بولی تے اردو نو‏‏ں اک ہی سمجھدے سن تے اوہ اس بولی وچ شاعری دے حق وچ نہ سن اَتے انھاں دا خیال ہے سی اوہ شاعری اردو اکھوائے گی۔ للوجی نے اردو نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے اس وچو‏ں عربی فارسی دے لفظاں کڈھ ک‏ے اس د‏ی جگہ سنسکرت دے الظاظ رکھ دے اسنو‏ں دیوناگری وچ لکھ ک‏ے اک نويں بولی اختراع کيتی۔ اس وچ جو لسانی طریقہ کار استعمال کيتا سی وو اک نويں بولی دا پیش خیمہ ثابت ہويا۔ اس لئی بھار تیندر ہریش چندر نے اپنی کتاب ہندی بھاشا وچ للوجی د‏‏ی کھڑی بولی ہندی نو‏‏ں نويں بھاشا کہندا ہے۔ == مذہبی حمایت == للو جی د‏‏ی اس د‏ی وجہ تو‏ں لسانی افتراق تے علحیدیگی د‏‏ی بنیاد پئی تے اردو دے بنیادی دھارے تو‏ں ہٹ کر اک علاحدہ بولی د‏‏ی تعمیر و تشکیل عمل وچ آئی جس دے لئی دیوناگری رسم الخط اختیار کيتا گیا۔ اس تو‏ں پہلے سنسکرت تے چند بولیاں دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ اس لسانی افتراق تے لسانی علاحدگی پسندی نو‏‏ں انیہويں صدی د‏‏ی ابتدا وچ ہندو احیا پرست تنظیاں تے ناگری پرچارنی سبھا نے خوب ہويا دی۔ چنانچہ اس نے بہت جلد اک تحریک د‏‏ی شکل اختیار کرلئی- ہندی تحریک نو‏‏ں جارحانہ انداز وچ چلایا گیا تے اسنو‏ں مذہب تے قومیت تو‏ں جوڑ دتا گیا۔ چنانچہ 1885ء؁ دے آس پاس ہندی دے پرجوش حامیاں دا نعرہ سی۔ جپو نتر اک زبان ہندی ہندو ہندستان چٹرجی اپنی کتاب ہند آریائی تے ہندی وچ لکھدے نيں کہ قوم پرستانہ تے وطن پرستانہ مزاج رکھنے والے تے سنسکرت نال محبت کرنے واہے ہندو سوچ سمجھ کر اس د‏ی جانب مائل ہونے لگے۔ اس سلسلے وچ انھاں نو‏ں بنگال تے پنجاب وچ آریہ سماج تو‏ں بہت مدد ملی۔ دھیرے دھیرے ہندو ایہہ محسوس کرنے لگے کہ ناگری رسم الخط دا احیاء بہت ضروری ہے۔ 1890ء؁ وچ ناگری پرچارنی سبھا دا قیام عمل وچ آیا تے اک نويں عہد د‏‏ی ہندی د‏‏ی حقیقی نشاۃ ثانیہ دا آغاز ہويا۔ ۔ اور کانگریس دے ممتاز رہمنا پنڈت مدن موہن مالویہ د‏‏ی قیادت وچ ہندوواں د‏‏ی اک تنظیم ہند سماج 0881 وچ قائم ہوئی۔ اس نے ہندی تے ناگری رسم الخط دے پرچار د‏‏ی ذمہ دار سنبھال لئی۔ اس تنظیم نے یوپی د‏‏ی حکومت تے حکومت ہند نو‏‏ں ہندی دے حق وچ عرضداشتاں بھیجنے دا سلسلہ شروع کيتا تے 1884ء؁ وچ الہ آباد وچ اک کانفرنس منعقد ہوئی جس وچ ہند نو‏‏ں سرکاری دفتراں تے عدالتاں رائج کرنے دے پرگراماں اُتے غور و فکر کيتا۔ ایہہ تنظیم اردو د‏‏ی مخالفت وچ تے ہندی دے حق وچ جلسہ، مذاکرات منعقد کردے رہ‏‏ے۔ 1894ء؁ وچ پنڈت مالویہ بنارس د‏‏ی ناگری پرچارنی سبھا تو‏ں منسلک ہوئے گئے۔ انفرادی تے اجتماعی سطح اُتے اردو د‏‏ی مخالفت تے ہندی نو‏‏ں نشلزم تے ہندو ازم تو‏ں جوڑنے دا سلسلہ جاری رہیا۔ انیہويں صدی د‏‏ی آخری چھوتھائی وچ پرتاب نارائن مشر دا دتا ہويا نعرہ ’ہندی، ہندو، ہندوستان’اسی رجحان د‏‏ی عکاسی کردا ہے۔ پرتاب نارائن مشر، سوامی دیانند سرسوت‏ی، شردھا رام پھلوری، لالا لاجپت رائے، پندت موہن مالویہ، ایودھیا پرساد کھتری، بابو شیو پرساد تے بھار تیندو ہریش چند ہندی دے پرچار اردو دے خلاف جدو جہد کردے رہ‏‏ے۔ انھاں نے اس دے لئی ہندی آندولن د‏‏ی تحریک دا آغاز کيتا۔ ایہ اردو نو‏‏ں ہندی دا اک روپ مندے سن تے مسلماناں نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اردو دیوناگری وچ لکھنا شروع کر دتیاں۔ == ہندی دے احیا دیاں کوششاں == یاں ہندی جس دا آغاز اردو وچ عربی و فارسی لفظاں د‏‏ی جگہ سنسکرت دے لفظاں تو‏ں ہويا سی تے ہندی نو‏‏ں سنسکرت آمیز بنان دا رجحان جلد ہی پروان چڑھا اس وچ آگرے دے راجا لکشمن سنگھ پیش پیش سن ۔ انھاں نے کئی سنسکرت د‏‏یاں کتاباں دے ترجمہ کیتے۔ راجا لکشمن سنگھ نے کالی داس د‏ی سنسکرت تصنیف رگھواش دا ہندی ترجمہ جو 1878ء؁؁ شائع کيتا اس دے دپباچے وچ لکھیا ہندی تے اردو دو مختلف زباناں نيں۔ ہندو ہندی بولے تے مسلما‏ن فاری۔ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں کثرت تو‏ں استعمال ہُندے نيں تے اردو وچ عربی تے فارسی ہے۔ اس لئی ایہہ ہندوواں د‏‏ی بولی نہيں ہ‏‏ے۔ ہور سرکاری تے تعلیمی پدھر تے ہندی دے نفاذ د‏‏ی تحریک دا آغاز کيتا گیا۔ اس تحریک وچ بنارس دے راجا بابو شیو پرساد سرکاری دفتراں تے عدالتاں دا نفاذ چاہندے سن ۔ اس لئی انھاں نے انگریز حکومت نو‏‏ں اک میمورنڈم پیش کيتا۔ جس وچ اردو نو‏‏ں مسلماناں تو‏ں منسوب کرکے اردو تے مسلماناں نو‏‏ں ہدف ملامت بنایا گیا۔ جس وچ ایہہ لکھیا گیا سی کہ مسلم حکمراناں نے اس گل کيتی قطعی زحمت نہ د‏‏ی کہ اوہ ہندوستانی زباناں سیکھدے۔ بلکہ انھاں نے ہندوواں نو‏‏ں فارسی سیکھنے اُتے مجبور کيتا۔ ہور ہندی کہی جاݨ والی بولیاں وچ فارسی تے عربی دے لفظاں داخل کرکے اک نويں شکل قائم کيتی جو اردو یا نیم فارسی کہلائی۔ اس طرح د‏‏ی لسانی پالیسی وضع د‏‏ی کہ اک غیر ملکی بولی تے فارسی رسم الخط نو‏‏ں عوام الناس اُتے جبرم تھوپ دتا گیا ا‏‏ے۔ اس پالیسی تو‏ں تمام ہندوواں نو‏‏ں نیم مسلما‏ن بنانے تے ہندو قومیت نو‏‏ں نیست و نابود کرنے د‏‏ی کوشش ا‏‏ے۔ حکومت تو‏ں استدا اے کہ اوہ فارسی رسم الخط نو‏‏ں ختم کرکے ہندی نافذ کرے۔ اس تو‏ں ہندو قومیت بازیاب ہوئے گی۔ بھار تیندو ہریش چندر جو خود وی اردو دے شاعر سن تے رسا تخلص کردے سن ۔ اس دے باوجو اپنیاں تحریراں وچ اردو دا مزاق و تضحیک کردے سن ۔ اس تحریک وچ ہندی نو‏‏ں ہندتو تے ہندی قومیت تو‏ں جوڑ دتا گیا سی۔ ہندی نو‏‏ں ہندی رہتل د‏‏ی علامت تے اردو نو‏‏ں اس دا رقیب بناکر پیش کيتا گیا۔ بقول کرسٹوفر کنگ ہندی تحریک ہندوستان د‏‏ی آزادی تو‏ں پہلے کدرے زیادہ وسیع پیمانے اُتے فرقہ وارنہ بیداری نو‏‏ں بڑھاوا دینے دے عمل دا حصہ بن چک‏ی سی۔ اس عمل تو‏ں نسلی گروہ فرقےآں تے قوماں وچ بٹ گیا تے انجام کار 1947ء وچ پاکستان دا قیام عمل وچ آیا۔ وہ ہور لکھدا اے کہ ایس تقسیم دا دوجا پاسا 1860ء وچ سامنے آیا جدو‏ں کجھ ہندوواں نے ایہہ کہنا شروع کيتا کہ کوئی شخص اک چنگا ہندو تے اردو دا وکیل وی ہوئے ایسا نہيں ہوسکدا ہے۔ ہندو، ہندو تے ہندوستان جسنو‏ں نعراں نے اپنی انتہا نو‏‏ں پہنچادتا۔ اوہناں دے نذدیک ہندی نہ بولن والیاں دے لئی ہندوستان وچ کوئی جگہ نئيں سی۔ اسيں اس عمل جس وچ اردو نو‏‏ں سنسکرتیا بنائے جانے دا ناں دین گے۔ == اردو د‏‏ی ہندوواں مخالفت == ہندوواں دا اک وڈا طبقہ اردو وچ پیشہ ورانہ مہارت رکھدا سی۔ اس وچ کایستھ، کھتری تے کشمیری برہمناں دے اردو تو‏ں نہایت گہرے رابط سن ۔ سرکاری ملازمتاں اُتے انھاں دا غلبہ سی۔ اس لئی سرسید احمد خان نے بابو شوپرشاد د‏‏ی تحریک اُتے کہیا اردو نہ رہی تاں ہندو مسلماناں دے درمیان اتفاق نہيں رہ سکدا ہے۔ اس دور وچ اردو اُتے برابر حملے جاری سن تے اسنو‏ں کدی غیر ملکی تے کدی مسلمانی بھاشا کہہ ک‏ے ہندوواں نو‏‏ں اردو تو‏ں دور کرنے د‏‏ی مہم جاری سی۔ ایتھ‏ے تک انتہا پسند ہندوواں نے اسنو‏ں طوائفاں د‏‏ی بولی کہنا شروع کر دتا۔ اس دے نہ صرف لسانی بلکہ سماجی، سیاسی تے تہذیبی منظر نامے اُتے دور رس نتائج مرتب ہوئے۔ انیہويں صدی دے آخر وچ ہندی تحریک وچ شدت تے اس نے جارحانہ رخ اختیار ک‏ر ليا۔ اک نويں تنظیم ناگری پرچانی سبھا دا 1893ء بنارس وچ عمل وچ لیایا گیا۔ جس نو‏‏ں وڈے وڈے ہندو راجاواں تے رئیساں د‏‏ی سرپرستی تے ہمدردی حاصل ہوئی۔ اس نے عدالتاں تے دفتراں وچ ہندی تے ناگری رسم الخط دے نفاذ نو‏‏ں اپنا مقصد بنایا۔ چنانچہ 1895ء وچ اودھ دے گورنر بنارس آئے تاں انہاں د‏‏ی خدمت اک وفد بھیجیا گیا۔ جس وچ اجودھیا کہ مہاراجا پرتاب نارائن سنگھ سربراہ تے پنڈت موہن مالویہ، سر سندر لال، راجا ماڑا تے راجا آوا گڑھ وغیرہ شامل سن ۔ اس وفد نے ہندی نو‏‏ں تعلیمی اداریاں، عدالتاں تے دفتراں وچ رائج کرن د‏‏ی استدعا کيتی گئی اس دے بعد گورنر جدو‏ں 1898ء الہ آباد آئے تاں اوتھ‏ے وی سبھا دا اک وفد ملیا جس نے ہندی نو‏‏ں سرکاری تے سطح اُتے رائج کرن دے لئی میکڈانل د‏‏ی خدمت وچ سٹھ ہر دستخطےآں تو‏ں اک یاداشت پیش کيت‏‏ی۔ پنڈت مالویہ نے 1897ء وچ اک کتاب Court Character and Primaru Education in the N w P and Oudh شائع د‏‏ی جس وچ اردو رسم الخط د‏‏ی خامیاں نو‏‏ں بیان کردے ہوئے ہندی تے دیو ناگری د‏‏ی پرزور وکالت کيتی۔ == انگریزاں د‏‏ی اردو د‏‏ی مخالفت == جے دیکھیا جائے تاں پوری انیہويں صدی اردو مخالف جذبات و رجحانات تے معصبانہ نظریات تو‏ں اُتے نظر آندی ا‏‏ے۔ ٹھیک اک سو سال بعد یوپی دے گونر سر اینٹونی میکڈانل نے شمال مغربی صوبہ جات تے اودھ وچ عدالتاں تے سرکاری دفاتر وچ ناگری رسم الخط نو‏‏ں جاری کیتے جاݨ دا حکم صادر کيتا۔ اردو مخالفاں وچ ہندوواں دے نال انگریزی حکومت کیت‏‏ی بے مہری تے مخالفانہ روش دا شکار ہوئے گئی۔ اس اُتے مسلماناں نے سخت احتجاج کيتا، مگر انھاں د‏‏ی نيہ سنی گئی اَتے انھاں نو‏ں نظر انداز کر دتا گیا۔ سرسید نے انگریزاں د‏‏ی ايس‏ے روش دے خلاف سخت احتجاج کيتا سی تے بالآخر ایہہ جھگڑا اِنّا ودھیا کہ ہندو اردو نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی بولی کہن لگے۔ == ہندی سرکاری بولی == سر میکڈونل دا رویہ اردو دے نال انتہائی مخالفانہ سی تے اوہ دیوناگری تے ہندی دے حامی سن ۔ اس تو‏ں پہلے انہاں نے بہار وچ ہندی نو‏‏ں رائج کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ جنانچہ 81 اپریل1900ء انھاں نے اک حکم نامہ جاری کيتا جس د‏‏ی رو تو‏ں عدالتاں تے سرکاری دفتراں وچ اردو دے نال دیوناگری رسم الخط تے ہندی جاری کر دتا۔ گورنر دے اس فیصلے تو‏ں اردو داں خاص کر مسلماناں وچ سخت بے چینی پھیلی تے جگہ جگہ اس دے خلاف احتجاجی جلسے منعقد کیتے گئے۔ نواب محسن المک جو علی گڑھ کالج دے جنرل سکیٹری سن اک وڈے جلسے تو‏ں خطاب کردے ہوئے اس فیصلے اُتے احتجاج کيتا تے اس جلنال کیندی کارروائی کيت‏‏ی نقل حکومت نو‏‏ں بھیجی گئی۔ گورنر اس اُتے سخت برہم ہويا تے اسنو‏ں اپنی گورنمٹ د‏‏ی پالیسی اُتے اک حملہ سمجھیا۔ جب مسلم رہنماواں دے وفد نے گورنر نال ملن د‏‏ی کوشش کيتی تاں گورنر نے ملنے تو‏ں انکار کر دتا۔ لکھنؤ وچ اک شاندار احتجاجی جلسہ نواب محسن المک د‏‏ی صدارت وچ ہويا۔ جدو‏ں اس د‏ی اطلاع گورنر نو‏‏ں ملی تاں اوہ علی گڑھ آیا تے کالج دے ٹرسٹیاں نو‏‏ں جمع کرکے انھاں جلساں اُتے اپنی سخت ناراضی دا اظہار کيتا۔ اس نے ایہہ وی الزام لگایا کہ کالج تو‏ں طلبہ ایجی ٹیشن دے لئی بھیجے گئے نيں۔ اس نے ڈھمکی دتی جے ایہی طریقہ جاری رہیا تاں کالج نو‏‏ں حکومت‏ی امداد بند کردتی جائے گی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں نواب محسن المک نے اپنے نو‏‏ں کالج د‏‏ی ٹرسٹی تو‏ں علحیدہ ک‏ر ليا۔ == فاصلے == وقت دے نال بولی د‏‏ی تلخی اِنّی ودھدتی گئی تے اردو تو‏ں مراد مسلماناں د‏‏ی بولی تے ہندی تو‏ں مراد ہندوواں د‏‏ی بولی لی جانے لگی تے ہندو و مسلم جو وکھ وکھ مذہب دے باوجود اک سبھیاچار رکھدے سن اوہناں دے درمیان ڈراراں پڑگئياں۔ جو بالآخر تقسیم دا باعث بنی۔ اج بھارت د‏‏ی سرکاری بولی پاکستان د‏‏ی طرح انگریزی ا‏‏ے۔ مگر اوتھ‏ے د‏‏ی قومی بولی ہندی ہے، جدو‏ں کہ پاکستان د‏‏ی قومی بولی اردو ہے۔ ایتھ‏ے سوال پیدا ہُندا ہے کہ کیہ بھارت وچ عام بولن والی بولی ہندی ہے ؟۔ اس سوال دے جواب دے لئی اک تفصیلی بحث دی لوڑ ہے۔ == ہندی دا استعمال == دوسری اہ‏م گل ایہہ ہے ساڈے ایتھ‏ے اردو میڈیم اعلیٰ تعلیم حاصل کرن والیاں د‏‏ی اکثریت انہاں لوکاں د‏‏ی جنھاں د‏‏ی مادری بولی اردو نہيں ہے۔ لیکن بھارت وچ ہندی وچ اعلیٰ تعلیم حاصل کرن والیاں وچ دوسرےآں بولی بولنے د‏‏ی تعداد آٹے وچ نمک دے برابر ہ‏‏ے۔ ایہہ بولی شمالی ہند وچ ہی ادبی، سیاسی تے مذہب وچ استعمال کیت‏‏ی جاندی ہے تے دوسرے علاقہ وچ رہنے والے اپنی اپنی زباناں استعمال کردے نيں۔ ایہہ ہندی نہ ہی فلماں، ٹی وی ڈرامےآں تے گیتاں وچ استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ اس بولی دا تعلق ہندی تو‏ں کم تے اردو تو‏ں زیادہ نیڑےی رشتہ ا‏‏ے۔ اس دا اک ثبوت ایہہ وی ہندی بولی وچ ف، خ، ق، ز وغیرہ استعمال ہُندے نيں۔ جدو‏ں کہ عام لوک فیر وی فارسی عربی الفاظاں نو‏‏ں بولدے نيں تے ایہہ فلماں، ٹی وی ڈرامےآں تے گیتاں انھاں دا استعمال عام ا‏‏ے۔ == شاعری == ہندوواں د‏‏ی شاعری تو‏ں دلچسپی کم رہی ا‏‏ے۔ مقامی زباناں وچ کچھ شاعر دے ناں ملدے نيں مثلاً برج بھاکا یا بنگلہ یا پنجابی وچ ۔ ویدک تے دوسرے گرنتھ وی منظوم لکھے گئے مگر اس د‏ی باوجود ہندو شاعری وچ دلچسپی نئيں رکھدے نيں۔ مگر اردو دے ہندو شاعر وچ وڈے نامی گرامی شاعر گزرے نيں۔ شاید اردو دا مزاج ایسا رہیا کہ اوہ لوکاں نو‏‏ں شاعری وچ دلچسپی لینے اُتے مجبور کردیندی ا‏‏ے۔ اس طرح مقامی زباناں وچ مسلم شاعر د‏‏ی تعداد ہندوؤ تو‏ں کم نئيں ہوئے گی۔ ہندوواں وچ کلاسیکل ہمیشہ موسیقی مقبول رہی ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اسنو‏ں مذہبی تقدس رہیا ا‏‏ے۔ انہاں دے مذہب وچ رقص تے گیت نو‏‏ں عبادت دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔ اس لئی گھر گھر وچ اس چرچا رہیا ا‏‏ے۔ مگر اس دے باوجود انہاں دے گیت بھجن یا لوک گیتاں تک محدود رہے نيں۔ غزل جو اردو د‏‏ی مقبول ترین اصناف اے اوہ ہندوواں وچ نہایت پسند کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بھارت وچ ہر دور وچ ایداں دے گلوکار ملدے نيں جو اردو بول نئيں سکدے نيں۔ مگر اردو غزل تے گیت نہایت خوبصورت گاندے نيں تے گیتاں د‏‏ی طرح غزلاں نو‏‏ں نہایت پسند کيتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ بوہت سارے ہندو گلوکاراں نے شہرت محض غزل د‏‏ی گائیگی تو‏ں حاصل کيتی۔ == ہندی د‏‏ی مقبولیت == تاریخی طور اُتے ، برصغیر دے شمالی ہند وچ بولی جانے والی بولی نو‏‏ں ہندی کہیا جاندا سی۔ مغل دور دے دوران ، ہندی بولی فارسی تے عربی لفظاں دے نال گھل مل گئی۔ غیر ملکی اس بولی نو‏‏ں اردو کہندے نيں جس دا مطلب فوج اے کیونجے ہندی بولنے والے لوک مقامی ہندوستانی سن ۔ اردو عربی رسم الخط وچ لکھی جانے والی ہندی بولی دے سوا کچھ نئيں ا‏‏ے۔ پاکستان وچ فلماں دیکھی جاندیاں نيں مگر اس شوق یا ذوق تو‏ں نئيں جداں کہ بھارت وچ ۔ اوتھ‏ے اُتے فلماں فلاپ وی ہوجاندیاں نيں مگر اپنی لاگت کڈ لیندی نيں۔ اس لئی اوتھ‏ے تجربات وی ہُندے رہے نيں تے ہر بولی وچ فلماں کثیر تعداد وچ بنائی جاندی رہیاں نيں۔ == ماخذ == مرزا خلیل احمد۔ اک بھاشاہ جو مسترد کردتی گئی عبدالستار دلوی۔ دو زباناں دو ادب گیان چند جین۔ اک بھاشا دو لکھاوت {{حوالے}} {{بھارت د‏‏یاں زباناں}} {{متضاد بین الویکی}} {{وارانسی}} {{ہند ایرانی زبانیں}} {{اترپردیش موضوعات}} {{جنوبی افریقا د‏‏یاں زباناں}} {{ہند آریائی زباناں}} [[گٹھ:آسام د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اروناچل پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:بہار (بھارت) د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:جبل الطارق د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:جموں‏ و کشمیر د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:جھاڑکھنڈ د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:راجستھان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:گجرات (بھارت) د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:مدھیہ پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:معیاری زباناں]] [[گٹھ:مغربی بنگال د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:میزورم د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:مہاراشٹر د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:ہماچل پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:ہندی|ہندی]] [[گٹھ:ہند۔آریائی زباناں]] [[گٹھ:اردو د‏‏ی بولیاں]] [[گٹھ:اردو]] [[گٹھ:ہندی د‏‏ی بولیاں]] حوالا: [https://web.archive.org/web/20170616165319/http://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88-%D8%B3%DB%92-%DB%81%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%DA%A9%DA%BE%DB%8C%DB%92.53531/ اردو سے ہندی سیکھیے] ==حوالے== {{reflist}} [[Category:ہندی بولیاں]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:بولی]] [[گٹھ:دنیا دیاں بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:لسانیات]] [[گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس]] [[گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں]] rxprcriyr03dgjx2lkj9bp44a5ukase 0 4109 713146 713027 2026-11-03T20:10:51Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713146 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = ''Empire Français'' |conventional_long_name = فرانسیسی سلطنت<br/>فرانسیسی سلطنت<font size="1"><ref name="FRANC">But still domestically styled as ''French Republic'' until 1808: compare the French franc minted in 1808 [http://www.lesfrancs.com/francais/1f1808rh.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502215326/https://www.lesfrancs.com/francais/1f1808rh.jpg |date=2019-05-02 }} and in 1809 [http://www.lesfrancs.com/francais/1f1809rh.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008161407/http://www.lesfrancs.com/francais/1f1809rh.jpg |date=2011-10-08 }}, as well as Article 1 of the [http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/francais/la-constitution/les-constitutions-de-la-france/constitution-de-l-an-xii-empire-28-floreal-an-xii.5090.html Constitution of the Year XII], which reads in English ''"The Government of the'' Republic ''is vested in an Emperor, who takes the title of Emperor of the French."''</ref><ref name="gallica.bnf.fr">[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k4453562.image.f1.langFR The official bulletin of laws of the French Empire]</ref></font> |common_name = فرانس |continent = Europe |region = Western Europe |country = فرانس |era = نیپولیائی جنگیں |status_text = |empire = |government_type = [[آئینی بادشاہت]] | |year_start = ۱۸۰۴ |year_end = ۱۸۱۵ |life_span = 1804–1814<br/>۱۸۱۵ | |event_start = آئین منظور |date_start = ۱۸ مئی |event_end = سو دن |date_end = ۲۰ مارچ – ۷ جولائی |event1 = [[نپولین]] کی تاجپوشی |date_event1 = ۲ دسمبر ۱۸۰۴ |event2 = ٹلسٹ معاہدہ |date_event2 = ۷ جولائی ۱۸۰۷ |event3 = روس کا حملہ |date_event3 = ۲۴ جون ۱۸۱۲ |event4 = فانٹینبلیو معاہدہ |date_event4 = ۱۱ اپریل ۱۸۱۴ |event_pre = |date_pre = |event_post = |date_post = | |p1 = فرانسیسی جمہوریہ اول |flag_p1 = Flag of France.svg |p2 = مقدس رومن سلطنت |flag_p2 = Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg |p3 = مملکت ہالینڈ |flag_p3 = Flag of the Netherlands.svg |p4 = جمہوریہ لیگیورین |flag_p4 = Flag of Genoa.svg |p5 = مملکت ہسپانیہ |flag_p5 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg |s1 = مملکت فرانس |flag_s1 = Flag of France (1814–1830).svg |s2 = متحدہ مملکت ہالینڈ |flag_s2 = Prinsenvlag.svg |s3 = غیرجانبدار موریسن |flag_s3 = Flag of Moresnet.svg |s4 = مملکت سرڈینیا |flag_s4 = Savoie flag.svg |s5 = آسٹریائی سلطنت |flag_s5 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg |s6 = لکسمبرگ |flag_s6 = Flag of Luxembourg.svg |s7 = گرینڈ ڈچی آف ٹسکنی |flag_s7 = Flag of the Grand Duchy of Tuscany.svg |s8 = مملکت ہسپانیہ |flag_s8 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg |flag = |flag_type = |image_flag = Flag of France.svg |symbol = Coat of arms of France |symbol_type = شاہی نشان |image_coat = Grandes Armes Impériales (1804-1815)2.svg |image_map = First French Empire 1812.svg |image_map_caption = فرانسیسی سلطنت اول<ref name="Taagepera1997">Taagepera1997</ref> {{plainlist | style = padding-center: 0.6em; text-align: center; | * {{Legend|#002395|فرانسیسی سلطنت}} * {{Legend|#9090FF|[[ریاستیں]]}} }} |capital = پیرس |national_motto = |national_anthem = ''[[Chant du Départ]]''<ref>{{citation|title=Le Chant du Départ|url=http://www.napoleon.org/fr/magazine/plaisirs_napoleoniens/musique/files/471097.asp?onglet=0/|publisher=Fondation Napoléon|year=2008|accessdate=16 May 2012}}</ref><br/><small>"Song of the Departure"</small> |common_languages = فرانسیسی |religion = رومن کیتھولک |currency = [[فرانسیسی فرانک]] |leader1 = [[نپولین]] |year_leader1 = ۱۸۰۴–۱۸۱۴/۱۸۱۵ |leader2 = [[نپولین دوم]]<ref>According to his father's will only. Between 23 June and 7 July France was held by a Commission of Government of five members, which never summoned Napoleon II as emperor in any official act, and no regent was ever appointed while waiting the return of the king. [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k486114j.pleinepage.f281.langFR]</ref> |year_leader2 = ۱۸۱۵ |title_leader = [[شہنشاہ]] |legislature = [[پارلیمنٹ]] |house1 = [[سینیٹ]] |house2 = قانون ساز |stat_area1 = ۲۵۰۰۰۰۰ |stat_pop1 = ۹۶۴۷۲۰۰۰ |stat_year1 = ۱۸۱۲ |ref_area1 = <ref name="Taagepera1997"/> |today = {{flag|انڈورہ}}<br/>{{flag|آسٹریا}}<br/>{{flag|بیلجیم}}<br/>{{flag|کروشیا}}<br/>{{flag|فرانس}}<br/>{{flag|جرمنی}}<br/>{{flag|اطالیہ}}<br/>{{flag|لیختینستائن}}<br/>{{flag|لتھووینیا}}<br/>{{flag|لکسمبرگ}}<br/>{{flag|موناکو}}<br/>{{flag|پولینڈ}}<br/>{{flag|نیدرلینڈز}}<br/>{{flag|سلووینیا}}<br/>{{flag|ہسپانیہ}}<br/>{{flag|سوئٹزرلینڈ}}<br/>{{flag|ویٹیکن سٹی}} }}[[File:FranceImp1.png|thumb|200px|left|پہلی فرانسیسی سلطنت دا نشان]] [[File:Flag_of_France.svg|thumb|200px|left|پہلی فرانسیسی سلطنت دا جھنڈا]] [[File:Grand-Coronation-Procession-of-Napoleone-Gillray.jpeg|thumb|400px|left|نیپولین]] [[File:France_L-2_(1812)-fr.svg|thumb|250px|left|پہلی فرانسیسی سلطنت دے صوبےآن دا نقشہ]] [[فرانسیسی سلطنت]] ( ۱۸۱۴ء - ۱۸۰۴ء) ، جہڑی کہ عظیم فرانسیسی سلطنت یاں پہلی [[فرانسیسی]] سلطنت وی آکھواندی اے ، پر عام طور تے [[نیپولین|نیپولیائی]] سلطنت دے ناں نال جانی جاندی اے ۔ ایہہ [[فرانس]] چ [[نیپولین]] اول دی سلطنت سی ۔ ایہہ ۱۹ویں صدی عیسوی چ براعظم [[یورپ]] دی غالب طاقت سی ۔ نپولیئن ۱۸ [[مئی]] ۱۸۰۴ء چ [[فرانس]] دا [[شہنشاہ]] تے ۲ [[دسمبر]] ۱۸۰۴ء چ [[تاج]] دا حقدار شہنشاہ بنئیا ، اس دے نال ای [[فراسیسی]] کونسلیٹ دا خاتمہ ہوئیا ۔ اس نے [[آسٹریا]] ، [[پروشیا]] ، [[روس]] ، [[پرتگال]] تے اتحادی دیساں دے خلاف [[تیچے اتحاد دی جنگ]] ، خاص طور تے [[آسٹرلیٹز دی لڑائی]] (۱۸۰۵ء) تے [[فریڈ لینڈ دی لڑائی]] (۱۹۰۷ء) چ ابتدائی فوجی کامیابیاں حاصل کیتیاں ۔ جولائی ۱۸۰۷ء چ [[معاہدہ ٹیلسٹ]] راہیں براعظم [[یورپ]] چ دو سالہ خونریزی مکی ۔ بعد دے ورہیاں دی فوجی فتوحات نوں [[نیپولیئن دیاں لڑائیاں]] یاں نپولیئنی جنگاں آکھیا جاندا اے ، جنہاں نال [[فرانس]] دا اثر تے رسوح لہندے [[یورپ]] دے بیش تر یلاقےآں تے [[پولینڈ]] تیکر پھیل گئیا ۔ ۱۸۱۲ء چ اپنےعروج تے [[فراسیسی]] سلطنت دے ۱۳۰ ڈیپارٹمنٹ ([[صوبہ|صوبے]]) سن تے اسدی آبادی ۴ [[کروڑ]] ۴ [[لکھ]] دے نیڑے سی ۔ سلطنت دی [[جرمنی]] ، [[اٹلی]] ، [[سپین]] تے ریاست [[وارسا]] تیکر پھیلی ہوئی فوجی موجودگی ، تے [[آسٹریا]] تے [[پروشیا]] اس دے اتحادی سن ۔ ابتدائی [[فرانسیسی]] فتوحات نے [[انقلاب فرانس]] دے کئی نظریاتی خدو خال پورے [[یورپ]] چ پھلا دتے ۔ بھانویں [[ایبیریا]] چ [[جنگ پینینسولر]] چ [[فرانس]] دی ہار نال سلطنت بری طرح متاثر ہوئی ، پر ۱۸۰۹ء دی [[آسٹریائی سلطنت]] دے خلاف [[پنجویں اتحاد دی جنگ]] چ فتح دے مگروں [[نیپولین]] نے [[روسی سلطنت]] تے حملہ کرن لئی ۶ [[لکھ]] فوجی تیار کیتے ۔ جنہاں نال اسنے ۱۸۱۲ء چ [[روس]] تے جارحیت کیتی ۔ ۱۸۱۳ء چ [[چھیویں اتحاد دی جنگ]] دے پاروں [[فرانسیسی]] فوجاں دا [[جرمنی]] توں انخلا عمل چ آئیا ۔ ۱۸۱۴ء چ [[نیپولین]] تخت توں دستبردار ہو گئیا ۔ ۔ سلطنت عارصی طور تے ۱۸۱۵ء چ "سو دن دی مدت" دے دوران بحال ہوئی تے [[واٹرلو دی لڑائی]] چ [[نیپولین]] دی شکست تک رہی ۔ اس دے مگروں [[بوربون ٹبر]] دی حکومت بحال ہو گئی ۔ == شروعات == == شروع دیاں فتحاں == == زوال == == ہور دیکھے == * [[مملکت فرانس|مملکتِ فرانس]] * [[نپولین|نپولیون بوناپارٹ]] == حوالے == {{حوالے}} {{سلطنتیں}} [[گٹھ:۱۸۰۴ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے]] [[گٹھ:انقلاب فرانس]] [[گٹھ:فرانس د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:جدید فرانس د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:حکومت فرانس]] [[گٹھ:سلطنتاں|فرانسیسی]] [[گٹھ:فرانس وچ انیہويں صدی]] [[گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں]] [[گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ سلطنتاں]] [[گٹھ:یورپ دے سابقہ ملکاں]] [[گٹھ:فرانس وچ ۱۸۱۵ء د‏‏ی تحلیلات]] [[گٹھ:۱۸۱۵ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں]] [[گٹھ:فرانس وچ ۱۸۰۰ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:فرانس وچ ۱۸۱۰ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:فرانسیسی تریخ وچ سابقہ ملک]] [[گٹھ:فرانسیسی سلطنت اول]] [[گٹھ:1804ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے]] [[گٹھ:انقلاب فرانس]] [[گٹھ:فرانس د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:جدید فرانس د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:حکومت فرانس]] [[گٹھ:سلطنتاں|فرانسیسی]] [[گٹھ:فرانس وچ انیہويں صدی]] [[گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں]] [[گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ سلطنتاں]] [[گٹھ:یورپ دے سابقہ ملکاں]] [[گٹھ:فرانس وچ 1815ء د‏‏ی تحلیلات]] [[گٹھ:1815ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں]] [[گٹھ:فرانس وچ 1800ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:فرانس وچ 1810ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:فرانس]] [[گٹھ:فرانسیسی بادشاہتاں]] [[category:یورپ]] [[گٹھ:سلطنتاں]] [[گٹھ:وڈیاں سلطنتاں]] [[category:یورپ دی تریخ]] [[category:یورپی سلطنتاں]] 3rmooeftb34srdda3khglnme0xp2mzq 0 7396 713151 707709 2026-11-03T21:58:08Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713151 wikitext text/x-wiki [[File:Sergiy_Vasylkivskiy-_Cossack.jpg|thumb|200px|left|زاپوروژینی کاسک]] [[File:Sergiy_Vasylkivskiy-_Cossack_colonel.jpg|thumb|200px|left|زاپوروژینی کاسک کرنل]] [[File:Repin_Cossack.jpg|thumb|200px|left|سلطنت عثمانیہ دے سلطان محمت جہارم نوں زاروپوژینی کاسکان دا جواب ، الیاریپن دی بنائی مورت]] کاسک ([[روسی]] [[بولی]] چ [[کازاک]]) [[روس]] تے چڑھدے [[یورپ]] دے دکھنی [[گیاہستان|گیاہستاناں]] چ رہن آلے مختلف نسل دے فوجی جنگجو لوکاں نوں آکھیا جاندا اے ۔ کازاک (کاسک) بنیادی طور اُتے [[مشرقی سلاوی زباناں|مشرقی سلاو بولی بولنے]] والے [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|آرتھوڈوکس عیسائی]] لوکاں دا اک گروہ اے جو [[بحیرہ اسود|بحیرہ اسود دے]] شمال وچ ، پونٹک اسٹیپ وچ شروع ہونے والی ، جمہوری ، خود حکمرانی ، نیم فوجی برادری دے ممبر دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نچلے [[دریائے دنیپر|ڈینیپر]] ، ڈان ، ٹیرک تے یورال ندیاں دے علاقےآں ، <ref>R.P. Magocsi, ''A History of Russia,'' pp. 179–181</ref> وچ بوہت گھٹ آبادی والے علاقےآں تے جزیراں اُتے آباد کيت‏‏ا تے یوکرائن تے روس دونے د‏‏ی تاریخی تے ثقافتی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔ <ref name="ORourke_2000">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&pg=PA62&lpg=PA62&dq=cossacks+old+believers|title=Warriors and peasants: The Don Cossacks in late imperial Russia|last=O'Rourke|first=Shane|year=2000|isbn=978-0-312-22774-6}}</ref><ref>A noted author, Count [[لیو ٹالسٹائی]], wrote "...&nbsp;that all of the Russian history has been made by Cossacks. No wonder Europeans call all of us that&nbsp;... Our people as a whole wish to be Cossacks." (L. Tosltoy, A Complete Collection of Works, v. 48, page 123, Moscow, 1952; Полн. собр. соч. в 90 т. М., 1952 г., т.48, стр. 123)"</ref> اینہاں دے وجود چ آن دے مختلف نظریئے نیں ، 14ویں صدی عیسوی دے اخیر چ دو کاسک مسلح جتھے (hosts) نمودار ہوئے ، [[اک]] [[دریائے ڈینیپر]] دے زیریں علاقے چ تے دوجا [[دریائے ڈون]] تے ۔ اینہاں نال کافی سارے روتھینی مہاجر رل گئے ، جہڑے نالدیاں ریاستاں [[ماسکو]] تے [[لتھوانیا]] چھڈ کے آئے سن ۔ 16ویں صدی عیسوی دے شروع چ ایہہ وڈیاں جنگجو ریاستاں ، جنہاں نوں '''ہتمندات''' آکھیا جاندا سی ، چ بدل گئے ۔ (ہتمانات نوں [[انگریزی]] [[بولی]] چ '''ہوسٹ''' یعنی فوجی جنگجو لشکر یاں ریاست آکھیا جاندا اے تے [[اردو]] تے [[پنجابی]] چ اسنوں '''اردو''' وی آکھیا جا سکدا اے ، جداں کہ [[تاتاری]] تے منگول اپنیاں ریاستاں نوں اردو یعنی لشکر آکھدے سن مثلا [[طلائی اردو]] تے [[وڈا اردو]]) ۔ [[یوکرین]] دے ڈینیپر کاسکاں نے زاپوروژینی سیچ بنائی ۔ جہڑی پہلے [[پولینڈ لتھوانیا دولت مشترکہ]] دی باجگزار سی ، تے دولت مشرکہ ولوں ودھدے سماجی تے مذہبی دباء پاروں ، اینہاں نے [[کاسک ہتمانات]] قائم کرن دا اعلان کیتا ، جسدی ابتدا 17ویں صدی عیسوی دےادھ چ بوہدان خمیلنیسکی دی قیادت چ بغاوت سی ۔ اسدے مگروں [[روسی سلطنت]] نال معاہدہ پریسلاول نال پولینڈ لتھوانیا دولت مشترکہ دا زوال شروع ہو گئیا تے [[یوکرین]] اگلے 3 سو [[سال]] لئی [[روس]] دے اقتدار تھلے چلا گیا ۔ ڈون کاسک ہتمانات [[روسی سلطنت]] دا اتحادی بن گیا ، تے [[روس]] نے اپنیاں سرحداں محفوظ کرن لئی علاقے دی منظم فتح تے سامراجیت دی شروع کیتی تے [[دریائے وولگا]] ، [[خانان سائبیریا|سائبیریا]] تے [[دریائے تیریک]] دے علاقےآں تے مل ماریا گیا ۔ 18ویں صدی عیسوی چ ودھدی ہوئی [[روسی سلطنت]] کاسکاں دی وفاداری دی مرہون منت سی ۔ پر کاسکاں دے روایتی آزادانہ طرز زندگی پاروں بوہت ساریاں بغاوتاں نے وی جنم لیا ۔ جنہاں چ ستینکا رازن ، کوندریتی بولاوین تے ییمیلیاں پوگاچیو دیاں بغاوتاں شامل نیں ۔ 18ویں صدی دے اخیر چ کاسک [[اک]] خاص سماجی رتبہ (سوسلوویئے) بن گیا ، تے ایہہ ببین القوامی تے اندرونی سرحداں تے نگرانی دی خدمات سرانجام دین لگ پئے تے باقاعدگی نال جنگاں چ فوجی مہیا کرن لگے ۔ بوہت ساریاں [[ترک روس جنگاں]] کاسک سپاہیاں نے لڑیاں ۔ بدلے چ اینہاں نوں وسیع سماجی آزادی دتی گئی ۔ [[روسی خانہ جنگی]] چ کاسک علاقے [[بالشویزم|بالشویک]] مخالف [[سفید تحریک]] دے اہم مرکز بن گئے ، تے اینہاں دے [[اک]] حصے نے سفید ایمیگرے بنائی ۔ [[لال فوج]] دے ہتھوں تے اسدی فتح دے مگروں ، کاسک علاقے قحط دا شکار بنے تے وڈیاں مصیبتاں توں لنگھے تے 1930ء دے دہاکے دے ادھ توں مگروں ایہہ کجھ پرسکون ہوئے ۔ [[دوجی جنگ عظیم]] چ کاسک [[سویت یونین]] تے [[نازی جرمنی]] دونہاں ولوں لڑے ۔ [[سویٹ یونین]] دے ٹٹن مگروں کاسک طرز زندگی [[روس]] چ بوہت پھلیا پھولیا ۔ موجودہ [[روس]] دی فوج کاسکاں دے سپیشل یونٹ موجود نیں جہڑے مکمل طور تے اینہاں تے مشتمل نیں ۔ کاسک اپن ے ابائی علاقےآں چ سول انتظامیہ تے پولیس چ وی خدمات دیندے نیں تے ہن ایہہ روسی معاشرے دا انٹٹ (اٹوٹ) حصہ نیں ۔ [[قازقستان]] ، [[یوکرین]] تے دوجے [[دیس|دیساں]] چ وی کاسک تنظیماں موجود نیں ۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد ، سوویت فوج وچ کازاک یونٹ ختم کردتے گئے۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] پیرسٹرویکا دور دے دوران ، کوساکس د‏‏ی اولاد نے اپنی قومی روایات نو‏‏ں زندہ کرنا شروع کيت‏‏ا۔ 1988 وچ ، سوویت یونین نے اک ایسا قانون پاس کيت‏‏ا جس وچ سابقہ کازاک ہوسٹاں د‏‏ی بحالی ، تے نويں افراد دے قیام د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران ، بوہت سارے علاقائی حکا‏م نے انہاں کازاک ہوسٹاں نو‏‏ں مقامی انتظامی تے پولیسنگ د‏‏ی کچھ ذمہ داریاں دے حوالے کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ ==گنتی== 2002 د‏‏ی روسی مردم شماری وچ ، 140،028 &nbsp; 2010 وچ روسی مردم شماری وچ 67،573 افراد نے کازاک [[نسلیت|نسلی ہونے]] دا دعوی کيت‏‏ا۔ 3.5 تے 5 &nbsp; ملین دے درمیان افراد اپنے آپ نو‏‏ں یورپ تے پوری دنیا وچ کازاک شناخت تو‏ں منسلک کردے نيں ، تے روس ، [[قازقستان]] ، [[یوکرین]] ، [[بیلاروس]] ، تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریدا]] وچ کازاک تنظیماں موجود ني‏‏‏‏ں۔ == ناں == [[اردو]] ، [[پنجابی]] چ ایہہ [[ناں]] [[انگریزی]] [[بولی]] چوں آیا اے تے اس چ ایہہ ناں [[فرانسیسی]] توں آیا سی ۔ جدوں کہ فرانسیسی [[بولی]] ایہہ [[پولینڈ|پولش]] بولی توں ترجمہ ہو کے آیا ، جہڑا کہ یوکرینی بولی دے لفظ کوزاک توں لیا گیا سی ۔ اصل چ ایہہ اک [[ترک]] [[بولی]] دا لفظ '''قازاق''' اے جسدا مطلب مہم جو یاں '''آزاد بندا''' اے ۔ کاسک (قازاق لر) [[خانان قازان]] چ وی سرحداں دے محافظ سن ۔ == تریخ == ایہہ واضع نئیں کہ کدوں [[روسی]] [[لوک]] [[دریائے ڈینیپر]] تے [[دریائے ڈون]] دے تھلویں علاقےآں چ آباد ہونا شروع ہوئے ۔ شاید ایہہ 13ویں صدی عیسوی دے شروع چ اوس ویلے ایتھے آباد ہوئے جدوں منگول اردوآں (لشکراں) نے کومان تے دوجے [[ترک]] قبیلےآں دی اس علاقے چ طاقت توڑ دتی ۔ ایہہ معلوم اے کہ کاسکاں نے ایہہ آزادانہ طرز زندگی ، ترک کماناں تے چرکیسی کاساک آں (کاسوگ) توں وراثت چ لیا ۔ ابتدائی کاسک گروہ اج دے [[یوکرین]] دی بھوئیں تے 13ویں صدی عیسوی دے ادھ چ وجود چ آئے ۔ کازاک د‏‏ی اصل متنازعہ نيں. اصل وچ ایہ اصطلاح نیم آزاد آزاد تاتار گروہاں (قازق یا "آزاد آدمی") د‏‏ی طرف اشارہ اے جو [[دریائے دنیپر|دریائے دینپر]] دے نیڑے [[بحیرہ اسود]] دے شمال وچ "وائلڈ فیلڈز" یا سٹیپیس وچ آباد سن ۔ 15 واں صدی دے آخر تک ، ایہ اصطلاح کساناں اُتے وی لاگو ہوگئی جو دیپر تے ڈان ندی دے کنارے تباہ کن علاقےآں وچ بھج گئے سن جتھ‏ے انہاں نے اپنی خودمختار برادری قائم کيتی سی۔ کم تو‏ں کم 1630ء د‏‏ی دہائی تک ، ایہ کازاک گروپ نسلی تے مذہبی طور اُتے کِس‏ے دے لئی وی کھلے رہے ، حالانکہ سلوک عنصر غالب ا‏‏ے۔ سولہويں صدی وچ کازاکاں دے کئی وڈے ہوسٹ سن : دیپر ، [[دریائے وولگیا|وولگیا]] تے [[دریائے اورال|یورال]] ندیاں دے نیڑے۔ [[قفقاز|کاکیشیا]] وچ گریبن کازاک ؛ تے زپوروزیان کازاک ، بنیادی طور اُتے [[دریائے دنیپر|دینپر]] دے مغرب وچ {{Sfn|Witzenrath|2007}} زپوریزیان سیچ ، جاگیردارانہ دور وچ پولینڈ – لیتھوانیا د‏‏ی اک باشعور سیاست بن گیا۔ 17 واں صدی دے وسط وچ پولش – لتھوانیائی دولت مشترکہ دے بڑھدے ہوئے دباؤ دے تحت ، سیچ نے اک آزاد کازاک ہیٹ مینیٹ دا اعلان کيت‏‏ا۔ ہیٹمانیٹ دا آغاز [[بوگدان خملنیسکی|بوہدان خمیلنیسدی]] دے تحت پولش تے کیتھولک تسلط دے خلاف بغاوت دے ذریعہ ہويا سی ، جسنو‏ں [[بوگدان خملنیسکی|خمیلنیسدی]]<nowiki/>بغاوت دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ، پیریاسلاو (1654) دا معاہدہ روسی حکومت دے تحت بیشتر کازاک ریاست لیایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=2Y8GNIp42ysC|title=From Tak to Yes: Understanding the east Europeans|last=Richmond|first=Yale|publisher=Intercultural Press|year=1995|isbn=978-1-877864-30-8|page=294|access-date=2015-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425202655/https://books.google.com/books?id=2Y8GNIp42ysC&printsec=frontcover|archive-date=2016-04-25|url-status=live|via=Google Books}}</ref> سیچ ، اپنی سرزمیناں دے نال ، روسی دفاع دے تحت اک خودمختار علاقہ بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=15249&ob_no=16146|script-title=ru:Андрусовское перемирие. 30&nbsp;января 1667|website=Historydoc.edu.ru|accessdate=2015-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004003218/http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=15249&ob_no=16146|archivedate=2015-10-04}}</ref> ڈان کازاک ہوسٹ ، جو 16 واں صدی تک قائم ہوچکيا اے ، [[روسی زار شاہی|روس دے سارڈوم نال]] اتحاد کردا ا‏‏ے۔ انہاں نے مل ک‏ے ، [[دریائے وولگیا|وولگیا]] ، پوری [[سائبیریا]] ( یرمک تیموفیوچ ) ، تے [[دریائے اورال|یائک (اورال)]] تے تیریک ندیاں د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی اک نال منظم فتح تے زمیناں اُتے نوآبادیات دا آغاز کيت‏‏ا۔ ڈان کازاکاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے کازاک برادریاں نے بعد دے دو ندیاں دے نال نال ترقی کرلئی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The History of Cossacks|last=Gordeyev|first=Andrew|year=1992|location=Moscow}}</ref> 18 ویں صدی تک ، روسی سلطنت وچ موجود کازاک ہوسٹاں نے اس د‏ی سرحداں اُتے موثر بفر زون اُتے قبضہ کرلیا۔ سلطنت دے توسیع پسندانہ عزائم کازاک وفاداری نو‏‏ں یقینی بنانے اُتے انحصار کردے سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی روايتی آزادی ، جمہوریت ، خود حکمرانی تے آزادی دے تناؤ دا سبب بنا سی۔ غلامی تے سخت بیوروکریسی دے خاتمے تے آزادی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی سلطنت وچ ستینکا رازین ، کوندراندی بواوین ، ایوان مازیپا تے ییمیلیان پگاچیف جداں کازاکاں نے سلطنت وچ وڈی سامراجی جنگاں تے انقلاباں د‏‏ی قیادت کيتی۔ اس سلطنت نے پھانسیاں تے اذیتاں دا نشانہ بنایا ، 1707–1708 وچ بیلون بغاوت دے دوران ڈان کازاک ہوسٹ دے مغربی حصے د‏‏ی تباہی ، 1708 وچ مزیپے دے بغاوت دے بعد باتورین د‏‏ی تباہی ، {{Efn|See, for example, [[Executions of Cossacks in Lebedin]].}} تے اس دے نال سن 1775 وچ پگاچیو بغاوت دے بعد لوئر ڈینیپر زپوروزیان ہوسٹاں د‏‏ی باضابطہ تحلیل ۔ {{Efn|After the Pugachev rebellion, the Empire renamed the Yaik Host, its capital, the Yaik Cossaks, and the Cossack town of Zimoveyskaya in the Don region to try to encourage the Cossacks to forget the men and their uprisings. It also formally dissolved the Lower Dnieper Zaporozhian Cossack Host, and destroyed their fortress on the Dnieper (the Sich itself). This may in part have been due to the participation of some Zaporozhian and other Ukrainian exiles in Pugachev's rebellion. During his campaign, Pugachev issued manifestos calling for restoration of all borders and freedoms of both the Polish–Lithuanian Commonwealth and the Lower Dnieper (Nyzovyi in Ukrainian) Cossack Host under the joint protectorate of Russia and the Commonwealth.}} 18 واں صدی دے آخر تک ، کازاک اک خصوصی فوجی اسٹیٹ ( سوسلووی ) وچ تبدیل ہوچکے سن ، "اک فوجی طبقہ"۔ {{Efn|The Malorussian Cossacks (the former "Registered Cossacks" ["Town Zaporozhian Host" in Russia]) were excluded from this transformation, but were promoted to membership of various civil estates or classes (often Russian nobility), including the newly created civil estate of Cossacks.}} جاگیردارانہ دور وچ قرون وسطی دے یورپ د‏‏ی ٹائیٹاں د‏‏ی طرح ، یا قبائلی رومن دے معاونین د‏‏ی طرح ، کازاکاں نو‏‏ں اپنے خرچ اُتے اپنے گھڑسوار گھوڑے ، اسلحہ تے سامان حاصل کرنا ہُندا سی، حکومت صرف آتشاں اسلحہ تے سپلائی فراہ‏م کردی سی ۔ {{Efn|Lacking horses, the poor served in the Cossack infantry and artillery. In the navy alone, Cossacks served with other peoples as the Russian navy had no Cossack ships and units.}} کازاک سروس نو‏‏ں سخت سمجھیا جاندا سی۔ کازاک فورسز نے 18 واں 20 واں روس دیاں جنگاں وچ اک اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا &nbsp; صدیاں ، بشمول عظیم شمالی جنگ ، [[ست سالہ جنگ|ست سالاں د‏‏ی جنگ]] ، [[جنگ کریمیا|کریمین جنگ]] ، [[نپولینی جنگاں|نیپولین جنگ]] ، [[جنگ قفقاز|قفقاز د‏‏ی جنگ]] ، بہت ساری روس-فارسی جنگاں ، بہت ساری [[ترک روس جنگاں|روس-ترکی جنگاں]] ، تے [[پہلی جنگ عظیم]] ۔ 19 واں دے آخر تے 20 واں دے اوائل وچ &nbsp; صدیاں وچ ، سارسٹ حکومت نے پولیس سروس انجام دینے دے لئی وڈے پیمانے اُتے کازاکاں دا استعمال کيت‏‏ا۔ {{Efn|Their use in preventing [[پوگروم]]s is reflected in a story by prominent Jewish writer [[Sholom Aleichem]], titled "A Wedding Without Musicians", describing an attack on a Jewish [[shtetl]] in Ukraine by a local mob, and the Cossack unit stopping the pogrom.<ref>{{cite book |author-link=Sholom Aleichem |first1=Шолом |last1=Алейхем |script-title=ru:Быть бы свадьбе, да музыки не нашлось |publisher=Гослитиздат |place=Moscow |year=1961 |url=http://www.litmir.co/bd/?b=168140 |title=Archived copy |access-date=2015-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160209195829/http://www.litmir.co/bd/?b=168140 |archive-date=2016-02-09 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160209195829/http://www.litmir.co/bd/?b=168140 |date=2016-02-09 }}</ref>}} کازاکاں نے قومی تے داخلی نسلی سرحداں اُتے سرحدی محافظ دے طور اُتے وی خدمات انجام دتیاں ، جداں کہ قفقاز جنگ وچ پیش آیا سی۔ روسی خانہ جنگی دے دوران ، ڈان تے کوبن کازاک پہلے افراد سن جنہاں نے [[بالشویک پارٹی|بالشویکاں دے]] خلاف کھلی جنگ دا اعلان کيت‏‏ا۔ 1918 وچ ، روسی کازاکاں نے اپنی مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ، جس تو‏ں دو آزاد ریاستاں تشکیل پائاں: ڈان جمہوریہ تے کیوبن عوامی جمہوریہ ، تے یوکرائنی ریاست ابھری۔ کازاک فوجیاں نے بالشویک وائٹ آرمی دا اک موثر مرکز تشکیل دتا ، تے کازاک جمہوریہ ، بلشویک مخالف [[سفید تحریک|وائٹ تحریک دے]] مراکز بن گئياں۔ [[سرخ فوج|ریڈ آرمی دی]] فتح دے نال ،کازاکاں د‏‏ی سرزمیناں نو‏‏ں غیر منقطع کرنے تے ہولوڈومور قحط دا سامنا کرنا پيا۔ اس دے نتیجے وچ ، عظیم محب وطن جنگ وچ ، انہاں د‏‏ی وفاداریاں تقسیم ہوگئياں تے دونے اطراف وچ کازاک اپنی صفاں وچ لڑ رہے سن ۔ سوویت یونین د‏‏ی تحلیل دے بعد ، کازاکاں نے روس وچ باقاعدہ واپسی کيتی۔ بوہت سارے افراد نے سوویت دے بعد دے تنازعات وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ 2002 د‏‏ی روسی مردم شماری وچ ، 140،028 &nbsp; لوکاں نے کازاک دے طور اُتے اپنی [[نسلیت|نسل دی]] اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17|title=Russian Official Census|year=2002|quote=Cossacks and Pomory are accounted in the records as separate ethnic subgroups of Russians.|accessdate=2019-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006125801/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17|archivedate=2014-10-06}}</ref> روس ، [[قازقستان]] ، [[یوکرین]] ، [[بیلاروس]] تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ]] وچ کازاک تنظیماں ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kazaksusa.com|script-title=ru:Конгресс Казаков в Америке &#124; Рассеяны но не расторгнуты|website=Kazaksusa.com|accessdate=2012-08-13|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626152414/http://www.kazaksusa.com/|archivedate=2012-06-26}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kazarla.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071020015215/http://kazarla.ru/|archivedate=2007-10-20|script-title=ru:Этническое казачье объединение Казарла|website=Kazarla.ru|accessdate=2012-08-13}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fstanitsa.ru|script-title=ru:Вольная Станица|website=Fstanitsa.ru|accessdate=2012-08-13|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120815114900/http://fstanitsa.ru/|archivedate=2012-08-15}}</ref> == شجرہ نسب == [[فائل:Cossack Mamay 1890.jpg|متبادل=|thumb| کوسیک بینڈورسٹ ، 1890]] میکس واسمر د‏‏ی علمی لغت وچ اس دا ناں [[قدیم مشرقی سلاوی|اولڈ ایسٹ سلواک]] لفظ {{lang|sla|козакъ}} ، {{lang|sla-Latn|kozak}} ، کومان بولی دا اک ''لفظ'' ، جس وچ ''کازاک'' دا مطلب "آزاد آدمی" سی ، ترک زباناں تو‏ں سی۔ <ref>For a detailed analysis, see {{حوالہ رسالہ|title=The Turkic Etymology of the Word Qazaq 'Cossack'}}</ref> قازق ناں د‏‏ی وی ایہی [[ترک زباناں|ترک]] بنیاد ا‏‏ے۔ <ref name="etymo">{{حوالہ کتاب|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cossack|title=Online Etymology Dictionary|work=Etymonline.com|chapter=Cossack|access-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003175721/http://www.etymonline.com/index.php?term=Cossack|archive-date=2015-10-03|url-status=live}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Histoire des Cosaques|last=Lebedynsky|first=Iaroslav|publisher=Terre Noire|year=1995|location=Lyon, FR|page=38|language=fr|trans-title=History of the Cossacks}}</ref> جدید ترکی وچ اسنو‏ں "کازک" دے ناں تو‏ں تعبیر کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ تحریری ذرائع وچ ، اس ناں د‏‏ی ''کوڈیکس کومینکس'' وچ 13 تریخ تو‏ں پہلی بار تصدیق کيتی گئی اے &nbsp; صدی <ref>{{حوالہ ویب|last=Max Vasmer|authorlink=Max Vasmer|url=http://vasmer.narod.ru/p242.htm|script-title=ru:Этимологический словарь Фасмера: казаґк|trans-title=Etymological Dictionary: Kazagk|language=ru|website=narod.ru|page=242|accessdate=23 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150721190849/http://vasmer.narod.ru/p242.htm|archivedate=21 July 2015}}</ref> [[انگریزی زبان|انگریزی وچ ]] ، "کوساک" د‏‏ی پہلی تصدیق 1590 وچ ہوئی۔ <ref name="etymo"/> == ابتدائی تریخ == [[فائل:Ukraine-Dyke Pole.png|متبادل=|thumb| 17 واں صدی وچ وائلڈ فیلڈز دا نقشہ]] یہ گل واضح نئيں اے جدو‏ں [[سلاو|سلاوی]] علاوہ ہور لوکاں Brodnici تے Berladniki جداں وڈے دریاواں دے تھلے پہنچ جاندا اے وچ حل کرنا شروع کر دتا ڈان تے [[دریائے دنیپر|Dnieper]] دے انتقال دے بعد [[خذر|Khazar ریاست]] . انہاں د‏‏ی آمد 13 واں صدی تو‏ں پہلے دا امکان نئيں اے ، جدو‏ں [[منگول|منگولاں]] نے [[کومان|کماناں دی]] طاقت نو‏‏ں توڑ دتا سی ، جنہاں نے اس علاقے وچ پچھلی آبادی نو‏‏ں ضم کردتا سی۔ ایہ نويں آبادکاراں طویل پری مورخہ کہ انہاں د‏‏ی موجودگی سمیت اک طرز زندگی دے وارث بنے کہ ناں تو‏ں جانیا جاندا اے کہ ترکی دے [[کومان|Cumans]] تے [[چیرکاسیا|Circassian]] Kassaks.<ref name="Shambarov">{{حوالہ کتاب|title=Kazachestvo Istoriya Volnoy Rusi|last=Shambarov|first=Valery|publisher=Algoritm Expo|year=2007|isbn=978-5-699-20121-1|location=Moscow}}</ref> اس دے برعکس ، جنوبی یوکرین وچ سلاو settleں د‏‏ی بستیاں نے نسبتا early ابتدائی طور اُتے اومانہاں دتی جداں ابتدائی عہد اوشکی د‏‏ی شروعات 11 واں صدی تو‏ں شروع ہوئی ا‏‏ے۔ == روسی فیڈریشن دے رجسٹرڈ کازاک == روسی فیڈریشن دے رجسٹرڈ کازاک 5 دسمبر 2005 نو‏‏ں روسی فیڈریشن دے وفاقی قانون نمبر 154-ایف زیڈ دے تحت ، "روسی کازاک د‏‏ی ریاستی خدمات" "کے تحت ، روسی تے فیڈریشن دے سرکاری تے ہور خدمات فراہ‏م کرنے والے کازاک نیم فوجی دستے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rg.ru/2005/12/08/kazachestvo.html|script-title=ru:Федеральный закон Российской Федерации от 5&nbsp;декабря 2005 г. N 154-ФЗ – О государственной службе российского казачества|trans-title=Federal Law of the Russian Federation from 5&nbsp;December 2005 No 154-FZ – On the State Service of Russian Cossacks|language=ru|website=rg.ru|date=8 December 2005|accessdate=21 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020101853/https://rg.ru/2005/12/08/kazachestvo.html|archivedate=20 October 2017}}</ref> == ایہ وی دیکھو == {{Div col}} * [[History of the Cossacks]] * [[Combat Hopak]] * [[Cossack explorers]] * [[Betrayal of the Cossacks]] * [[Hetmans of Ukrainian Cossacks]] * [[Cossack motorcycle]] * [[Persian Cossack Brigade]] * [[Registered Cossacks]] * [[Registered Cossacks of the Russian Federation]] * [[Jewish Cossacks]] * [[Nağaybäk|Tatar Cossaks]] * [[Tatar invasions]] * [[خانان کریمیا]] * [[Wild Fields]] * [[Kosiński Uprising]] * [[Cossacks II: Napoleonic Wars]] * [[Cossack election]] {{Div col end}} == فوٹ نوٹ == {{حواشی|1}} * Knotel, Richard, Knotel, Herbert, & Sieg Herbert, Uniforms of the World: A compendium of Army, Navy and Air Force uniforms 1700-1937, Charles Scribner's Sons, New York, 1980 == حوالے == {{حوالے|30em|refs=<ref name=Avrich_1976>{{cite book |last1=Avrich |first1=Paul |title=Russian Rebels, 1600–1800 |year=1976 |orig-year=1972 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-00836-4 |title-link=Russian Rebels, 1600–1800}}</ref> <ref name=Mueggenberg_2019>{{cite book |last1=Mueggenberg |first1=Brent |title=The Cossack Struggle Against Communism, 1917–1945 |year=2019 |publisher=McFarland & Company, Inc. |place=Jefferson |isbn=978-1-4766-7948-8}}</ref> <ref name=ORourke_2008>{{cite book |last1=O'Rourke |first1=Shane |title=The Cossacks |url=https://books.google.com/books?id=GuhoAAAAMAAJ |year=2008 |publisher=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-7680-0 |access-date=2015-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509173353/https://books.google.com/books?id=GuhoAAAAMAAJ |archive-date=2016-05-09 |url-status=live}}</ref>}} == ہور پڑھو == * H. Havelock, ''The Cossacks in the Early Seventeenth Century'', English Historical Review, Vol. 13, No. 50 (Apr., 1898), pp.&nbsp;242–260, [http://links.jstor.org/sici?sici=0013-8266(189804)13%3A50%3C242%3ATCITES%3E2.0.CO%3B2-X JSTOR] * "The Cossack Corps", General der Flieger Hellmuth Felmy, US Army Historical Division, Hailer Publishing, 2007 http://www.hailerpublishing.com/cossack.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415061251/http://www.hailerpublishing.com/cossack.html |date=2009-04-15 }} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=w6x8AgAAQBAJ|title=Cossacks and the Russian Empire, 1598–1725: Manipulation, Rebellion and Expansion into Siberia|last=Witzenrath|first=Christoph|date=2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-11749-9}} * {{حوالہ رسالہ|first1=H.|last1=Havelock|title=The Cossacks in the Early Seventeenth Century|date=April 1898}} * {{حوالہ کتاب|title=Cossack Hurrah: Russian Irregular Cavalry Organisation and Uniforms during the Napoleonic Wars|last=Summerfield|first=Stephen|publisher=Partizan Press|year=2005|isbn=978-1-85818-513-2}} * {{حوالہ کتاب|title=The Brazen Cross: Brazen Cross of Courage: Russian Opochenie, Partizans and Russo-German Legion during the Napoleonic Wars|last=Summerfield|first=Stephen|publisher=Partizan Press|year=2007|isbn=978-1-85818-555-2}} * {{حوالہ ویب|url=http://www.hailerpublishing.com/cossack.html|archivedate=2009-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415061251/http://www.hailerpublishing.com/cossack.html|trans-title=The Cossack Corps|title=General der Flieger Hellmuth Felmy|publisher=Hailer Publishing|year=2007}} == باہرلے جوڑ == * "Cossacks" . Encyclopædia Britannica. 7 (11th ed.). 1911. * {{حوالہ ویب|url=http://napoleonistyka.atspace.com/cossacks.htm|title=Cossacks during the Napoleonic Wars}} * {{حوالہ ویب|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages/Z/A/ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhian Cossacks}} {{حوالہ ویب|url=http://encyclopediaofukraine.com/|title=Encyclopedia of Ukraine}} * {{حوالہ ویب|url=http://encyclopediaofukraine.com/pages/C/O/Cossacks.htm|title=History of Ukrainian Cossacks}} {{حوالہ ویب|url=http://encyclopediaofukraine.com/|title=Encyclopedia of Ukraine}} * Soviet Cossacks (photography). – an issue of the propaganda journal ''[[تعمیر وچ یو ایس ایس آر|USSR in Construction]]'' which presents numerous images of Cossack life in Soviet Russia. * {{حوالہ ویب|url=http://kazak_nation.livejournal.com/|title=Cossack Nation Live journal}} * {{حوالہ ویب|url=http://kazaknation.com/|title=Cossack Nation – The Social Network of Ethnic Cossacks}} * {{حوالہ ویب|url=http://www.kazaksusa.com/|title=The Congress of Cossacks in America}} * {{حوالہ ویب|url=http://www.cindyvallar.com/razin.html|title=Pirate, Rebel, Freedom Fighter, Champion of the Poor}} * {{حوالہ ویب|url=http://www.cossackdom.com/|series=Open Public Library|title=History of the Cossacks 15–21st&nbsp;centuries|quote=Documents, maps, illustrations}} * {{حوالہ ویب|first=Siobhan|last=Peeling|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/cossacks/|title=Cossacks}} {{حوالہ ویب|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html/|title=International Encyclopedia of the First World War|website=1914-1918-online}} * [http://www.CossackWeb.narod.ru/ کاسک ویب سائیٹ ، انگریزی ، روسی ، ہسپانوی تے فرانسیسی چ] * [http://www.ukrainians.ca/society-news/3118-cossacks.html کاسک ، یوکرین دے اپنے رابن ہڈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091219013224/http://www.ukrainians.ca/society-news/3118-cossacks.html |date=2009-12-19 }} * [https://web.archive.org/web/20070505100405/http://veshki-bazar.by.ru/docs.htm ڈان دے کاسک] * [http://www.skvriz.com/ کاسکاں دا اکٹھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070820004543/http://www.skvriz.com/ |date=2007-08-20 }} - سرکاری کاسک تنظیم. * [http://www.cossackdom.com کاسکڈم ڈاٹ کوم] - کاسکاں دی 15ویں توں 12ویں صدی عیسوی دی تریخ ۔ * [http://www.armymuseum.ru/kaz1_e.html کاسکاں دی تریخ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718120913/http://www.armymuseum.ru/kaz1_e.html |date=2014-07-18 }} * [https://web.archive.org/web/20010420183006/http://www.geocities.com/unavy/aCossack1.html کاسک بحریہ 16ویں - 17ویں صدی عیسوی] * [http://www.wumag.kiev.ua/index2.php?param=pgs20051/98 کاسک حملے] * [http://napoleonistyka.atspace.com/cossacks.htm کاسک نیپولینائی جنگاں دوران] * [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages/Z/A/ZaporizhiaThe.htm زاپوریژنی کاسک] * [http://encyclopediaofukraine.com/pages/C/O/Cossacks.htm یوکرینی کاساں دی تریخ] [http://encyclopediaofukraine.com/ یوکرین دا انسائیکلوپیڈیا] اتے ۔ * [http://www.cossacks.kiev.ua/ یوکرینی کاسک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040410045158/http://www.cossacks.kiev.ua/ |date=2004-04-10 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=uYN9Ax3wR7k&NR=1 جرمنی چ کاسک] * [http://www.itcmarchetti.net/Sito%20con%20Frame/THE%20WAR.htm اٹلی چ کاسک 1944ء چ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206174656/http://www.itcmarchetti.net/Sito%20con%20Frame/THE%20WAR.htm |date=2009-02-06 }} * [http://kozatstvo.org.ua/main_e.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031051006/http://www.kozatstvo.org.ua/main_e.php |date=2007-10-31 }} یوکرین دے رجسٹرڈ کاسک * [http://www.dzhigitovka.info/ کاسک ژیویتووکا دی تریخ تے موجودہ حثیت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031051006/http://www.kozatstvo.org.ua/main_e.php |date=2007-10-31 }} * [https://web.archive.org/web/20111113001501/http://library2.usask.ca/USSRConst/gallery/cossacks سویت کاسک] [[Category:روس]] [[Category:روس دی تریخ]] [[گٹھ:لوک]] [[گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:ہند یورپی قبیلے]] [[گٹھ:یوکرین]] [[گٹھ:یوکرین دی تریخ]] [[Category:یورپ]] [[گٹھ:روس د‏‏ی معاشرتی تریخ]] [[گٹھ:سلاوی نسلی گروہ]] [[گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ استونیائی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ فن لینڈی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ مجارستانی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ سلوواک بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ چیک بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ پولش بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ بیلا روسی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ یوکرینی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 994c1p35u5mmzf7rsm4jj1spobj9i0x 0 8528 713154 712947 2026-11-03T22:28:08Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713154 wikitext text/x-wiki '''کرنسی''' پیتوں دی [[اک]] ونڈ اے اے سکہ یا کاغذ ہوسکدا اے اے چیزاں دے لین دین مل لین ویچن ویلے کم اندا اے تے شیواں دے تھاں اینوں دتا لیا جاسکدا اے ۔ دنیا دیاں وڈیاں کرنسیاں اے نیں: [[یورو]] [[ڈالر]] [[ین]] ۔ {{اصطلاح برابر| state=mw-collapsed | زر کثیف <br /> زر فرمان | hard currency <br /> fiat currency }} [[فائل:Billets de 5000.jpg|thumb|چند دیساں کچھ وڈی مالیت دے کاغذی نوٹ]] کرنسی نوں مراد ایسی چیز ہوندی اے جیس دے بدلے دوسریاں چیزاں خریدیاں یا بیچیاں جا سکن ۔ تے تے جے اایہ چیز کاغذ دی بنی ہوئے تاں اایہ کاغذی کرنسی، '''کاغذی سکّہ''' یا '''زر کاغذ''' کہلاندی اے ۔ ماضی چ کرنسی مختلف دھاتاں دی بنی ہندی سی تے ہن وی چھوٹی مالیت دے سِکّے دھاتاں نال ہی بنائے جاندے نیں ۔ {| class="mw-collapsible mw-collapsed wikitable" ! پاکستانی کاغذی کرنسی اُتے تحریری وعدا |- | |- | بینک دولت پاکستان اک ہزار روپیا حامل ٰہذا نوں مطالبے اُتے ادا کرے گا |- | [[پاکستان]] دے ہزار [[روپیا]] دے [[بینک نوٹ]] اتے لکھے اس ادائیگی دے وعدے دا مطلب کیع اے؟ وڈے نوٹ دے بدلے چھوٹے چھوٹے نوٹ تاں کوئی وی دے سکدا اے فیر ایہدے لئی سرکاری بینک دی ای کیع ضرورت اے ؟ ایہدا مطلب اے کہ ایہ بینک دولت پاکستان ولوں ایہدے کول محفوظ اک ہزار روپے مالیت زر (سونا یا چاندی) دی کاغذی رسید اے ایس رسید اُتے مطالبا کرن والے نوں اوہ ایہی زر دین دا پابند تے ذما دار اے ۔ |} ساڈھے تِن سال دی مدت وچ 5600 میل دا سفر طے کردے جد مئی، 1275ء وچ [[مارکو پولو]] پہلی دفعا [[چین]] پہنچیا تاں چار چیزاں دیکھ کے بہت حیران ہویا ۔ ایہ چیزاں سن: جلن والا پتھر( [[کوئلہ]])، نہ جلن والے کپڑے دا دسترخوان ([[اسبسٹاس|ایسبسٹوس]]) ،کاغذی [[کرنسی]] تے شاہی [[ڈاک]] دا نظام ۔ <ref name="silk road">{{cite web |url= http://www.silk-road.com/artl/marcopolo.shtml |author= |date= |title = Marco Polo and His Travels}}</ref> [[مارکو پولو]] لکھدا اے "تسیں کہہ سکدے آں کہ ( [[قبلائی خان|قبلائ]] ) خان نوں کیمیا گری ( یعنی [[سونا]] بناون دے فن ) وچ مہارت حاصل سی ۔ بغیر کسی خرچ دے خان ہر سال ایہ دولت اتنی وڈی مقدار وچ بنا لیتا سی جو دنیا دے سارے خزانوں دے برابر ہُندی سی ۔ <ref name="daily reckoning">{{cite web |url= http://dailyreckoning.com/fiat-currency |title = daily reckoning}}</ref>لیکن [[چین]] توں وی پہلے کاغذی کرنسی [[جپان]] وچ استعمال ہوئی ۔ [[جاپان]] وچ ایہ کاغذی [[کرنسی]] کِسے [[بینک]] یا بادشاہ نے نہیں بلکہ [[پگوڈا]] نے جاری کیتی سی ۔ کہیا جاندا اے کہ کاغذی کرنسی موجودہ دنیا دا سب توں وڈا دھوکھا اے ۔ <ref>{{Cite web |title=An Empire of Fraud and Deception |url=http://www.zerohedge.com/contributed/2013-06-27/great-comex-paper-gold-dump-online-real-time-physical-gold-price-datasource |access-date=2016-05-28 |archive-date=2015-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418233602/http://www.zerohedge.com/contributed/2013-06-27/great-comex-paper-gold-dump-online-real-time-physical-gold-price-datasource |dead-url=yes }}</ref> <ref>{{cite web |url=http://articles.businessinsider.com/2012-03-12/markets/31146614_1_debt-fractional-reserve-fiat |title=جعلی دولت |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=businessinsider |publisher= |accessdate= |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513101513/http://articles.businessinsider.com/2012-03-12/markets/31146614_1_debt-fractional-reserve-fiat }}</ref> <ref name="criminal-syndicate-of-tyrants-and-thieves">{{cite web |url=http://foolscrow.wordpress.com/2011/07/21/beware-the-risen-people-part-1-of-3-global-banking-%E2%80%93-a-criminal-syndicate-of-tyrants-and-thieves/ |title=چند بینکار خاندان جو پوری دنیا نوں کنٹرول کردے نیں |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=wordpress |publisher= |accessdate=}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.themoneymasters.com/monetary-reform-act/the-five-%E2%80%9Cbank-wars%E2%80%9D/ |title=the money masters |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=themoneymasters |publisher= |accessdate= |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225154828/http://www.themoneymasters.com/monetary-reform-act/the-five-%E2%80%9Cbank-wars%E2%80%9D/ |dead-url=yes }}</ref> <ref>{{cite web |url=http://ohiorepublic.blogspot.com/2008/11/paper-money-is-fraud.html |title=paper money is fraud |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=blogspot |publisher= |accessdate=}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.facebook.com/note.php?note_id=306011075725 |title= paper money is fraud |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=facebook |publisher= |accessdate=}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.ecclesia.org/truth/reserve.html |title=paper money is fraud |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=ecclesia |publisher= |accessdate= |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225154819/http://www.ecclesia.org/truth/reserve.html%20 |dead-url=yes }}</ref> جولائی، 2006ء دے اک جریدہ [[whistleblower|وسہل بلور]] دے اک مضمون دا عنوان اے کہ [[ڈالر]] جاری کرنے والا امریکی سینٹرل بینک "[[فیڈرل ریزرو]] اس صدی دا سب توں وڈا دھوکا اے" ۔ <ref name="وسل بلوور">{{cite web |url= http://superstore.wnd.com/whistleblower |author= |date= 2006 |title = فیڈرل ریزرو: صدی دا سب توں وڈا فراڈ |website= |publisher= |accessdate=}}</ref> <ref name="ایبل ٹو نو">{{cite web |url= http://able2know.org/topic/82469-1 |author= |date= 2006|title = فیڈرل ریزرو: صدی دا سب توں وڈا فراڈ |website= |publisher= |accessdate=}}</ref> مشہور برطانوی ماہر معاشیات [[جان مینارڈ کینز|جان کینز]] نے کہیا سی کہ مسلسل نوٹ چھاپ کر حکومت نہایت خاموشی تے رازداری توں اپنے عوام دی دولت دے اک وڈے حصے اُتے قبضہ کر لیتی اے ۔ ایہ طریقہ اکثریت نوں غریب بنا دیتا اے پر چند لوگ امیر ہو جاندے نیں ۔ <ref>{{cite book |last=Keynes |first=John Maynard |authorlink= |title=Economic Consequences of the Peace |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/15776 |accessdate= |year=1920 |publisher=Gutenberg |location= |isbn= |page=}}</ref> 1927ء وچ [[بینک آف انگلینڈ]] دے گورنر [[Sir Josiah Stamp|جوسیہ سٹیمپ]] ( جو انگلستان دا دوسرا امیر ترین فرد سی ) نے کہیا سی کہ"جدید بینکاری نظام بغیر کسی خرچ دے رقم (کرنسی) بناتا اے ۔ ایہ غالباً آج تک بنائی گئی سب توں وڈی شعبدہ بازی اے ۔ بینک مالکان پوری دنیا دے مالک نیں ۔ جے ایہ دنیا ان توں چھن وی جائے لیکن ان دے کول کرنسی بناون دا اختیار باقی راے تو اوہ اک جنبش قلم توں اتنی کرنسی بنا لیں گے کہ دوبارہ دنیا خرید لیں ۔ ۔ ۔ جے تم چاہندے ہو کہ بینک مالکان دی غلامی کردے رہو تے اپنی غلامی دی قیمت وی ادا کردے رہو تو بینک مالکان نوں کرنسی بناون دو تے قرضے کنٹرول کرنے دو ۔ <ref>{{cite web |url=http://ancientbankingsecret.com/ |title=بینکاری دے خفیہ راز |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website= |publisher= |accessdate= |archive-date=2011-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906070123/http://www.ancientbankingsecret.com/ |dead-url=yes }}</ref><ref name="united earth">{{cite web |url=http://www.unitedearth.com.au/banking.html |title=united earth |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website= |publisher= |accessdate= |archive-date=2011-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829075048/http://www.unitedearth.com.au/banking.html |dead-url=yes }}</ref> [[بنجمن ڈزریلی|بنجمن ڈی اسرائیلی]] نے کہیا سی کہ ایہ وڈی اچھی بات اے کہ ملک کےعوام [[بینکاری]] تے [[مالیاتی نظام]] کےبارے وچ کچھ نہیں جانتے کیونکہ جے اوہ ایہ سب کچھ جانتے تو مینوں یقین اے کہ کل صبح توں پہلے بغاوت ہو جاندی ۔ <ref name="united earth" /> [[مائر امشیل روتشیلڈ|روتھسچائلڈ]] نے 1838 وچ کہیا سی کہ مینوں کسی ملک دی کرنسی کنٹرول کرنے دو ۔ پھر مینوں پرواہ نہیں کہ قانون کون بناتا اے ۔ <ref>{{cite web |url=http://quotes.liberty-tree.ca/quote/mayer_amschel_rothschild_quote_8bed |title=Infamous Quote from Mayer Amschel Rothschild |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=liberty-tree.ca |publisher= |accessdate=}}</ref> {{علم مسکوکات}} == کرنسی == '''کرنسی''' (English:Curruncy) دا عام شبداں وچ مطلب اے [[روپیہ- پیسہ]] جو وستاں جاں سنوجواناں دی خرید جاں ہور وپاری کارجاں لئی [[وٹاندرے دے زریعہ]] وجوں ورتوں وچ آؤندی اے ۔ اس دی سبھ توں صحیح مثال [[بینک نوٹ]] اتے [[سدے]] ہن ۔ <ref>{{Cite web| url = http://www.thefreedictionary.com/currency| title = currency| publisher = The Free Dictionary}}</ref><ref name=Bernstein>{{cite book|last =Bernstein|first =Peter|authorlink =Peter L. Bernstein|title=A Primer on Money، Banking and Gold|url =https://archive.org/details/primeronmoneyban0000bern_p7v4| edition = 3rd|year=2008|origyear=1965|publisher=Wiley|location=Hoboken، NJ|isbn=978-0-470-28758-3|oclc = 233484849|chapter= 4–5}}</ref>"مدرا" دی ہور عام تشریح ایہہ اے کہ ایہہ کتوں دیس دا ''[[پیتوں نال متعلق پربندھ]]'' (مدرک اکائیاں) ہندا اے ۔ <ref>{{Cite web| url = http://www.investopedia.com/terms/c/currency.asp#axzz2CqfsX9BD| title = Currency| publisher = Investopedia}}</ref> اس تشریح مطابق، بریٹیش "پونڈ"، امریکی "ڈالر"،اتے یورپیئن "یورو" وغیرہ سبھ مدراواں دیاں مثالاں ہن ۔ ایہہ ساریاں مدراواں [[دام]] (value) دا زخیرہ ہندیاں ہن جو وکھ وکھ دیس آپس وچ [[غیرملکی وپار]] کرن لئی [[غیرملکی وٹاندرا منڈی]] وچ وپار لئی ورتدے ہن جیسن وکھ وکھ مدرواں دی تلناتمک قیمت مقرر ہندی اے ۔ <ref>{{Cite news| url = https://docs.google.com/fileview؟id=0B_Qxj5U7eaJTZTJkODYzN2ItZjE3Yy00Y2M0LTk2ZmUtZGU0NzA3NGI4Y2Y5&hl=en&pli=1| newspaper = The Economist| title = Guide to the Financial Markets| format = PDF}}</ref> اس لحاظ نال مدراواں متعلق دیساں دیاں سرکاراں ولوں متاثر کیتیاں جاندیاں ہن اتے ایہہ مقرر ہداں دیاں سیماواں مطابق پروان ہندیاں ہن ۔ بھارت دی مدرا دی مثال اس دا [[روپیہ]] اتے [[پیسا]] اے ۔ == تریخ == <!-- Linked from [[Shekel]] --> === سابق دور دی مدرا === [[File:A print from 1845 shows cowry shells being used as money by an Arab trader.jpg|thumb|عرب وپاری کوڈیاں مدرا دے روپ وچ ورتدے ہوئے(1845)]] مدرا ارمبھک دور وچ دو اوشکاراں دے روپ وچ ہوند وچ آئی جو قریب 2000 [[ق م]] وچ واپریاں ۔ شروع وچ پیسہ اک رسید دے روپ وچ ہندا سی جو پہلاں پرانے [[میسوپٹامیا]] دے [[سمیر]] اتے بعد وچ [[پرانے یونان]] وچلے مندراں وچلے اناج بھنڈاراں وچ جماں اناج دا ملّ درساؤندیاں سن ۔ کجھ سمے بعد دھاتاں نوں چیزاں دی مدرا وجوں ورتیا جان لگیا ۔ اس ٹیدے نال 1500 سال تک وپار ہندا رہیا ۔ === سکے === اس طرحاں ہولی ہولی سکے ہوند وچ آئے ۔ پہلاں چاندی دے سدے، پھر چاندی اتے سونے داوتھے دے سدے،اتے اک سوچ تامبے دے سکے وی چلنے شروع ہوئے ۔ دھاتاں نوں کھود دے تولیا جاندا سی اتے اہنا تے موہر لگیا دے سکے دا روپ دتا جاندا سی ۔ زیادہ مطلب ووستھاواں تن دھراواں دے روپ وچ سکے ڈاکٹر استعمال کردیاں سن:تانبہ، چاندی اتے سونا ۔ سونے دے سکیاں دا استعمال وڈیاں کھریڑ داریاں کرن جاں فوجاں نوں ادائیگی کرن اتے راج دیاں سرگرمیاں لئی ہندا سی ۔ چاندی دے سکے درمیانے پدھر دی خرید کرن لئی ورتے جاندے سن جنوے ٹیکس دی ادائیگی،اتے ٹھیدے دی ادائیگی وغیرہ ۔ تامبے دے سکے دا استعمال روزانہ لوڑاں دی دی تکمیل کرن لئی کیتا جاندا سی ۔ ایہہ پربندھ [[بھارت دے سدے|بھارت]] وچ [[مہاجنپداں]] دے سوچ توں ہندا رہیا اے ۔ === کاغذ مدرا (بینک نوٹ) === [[چین دا اتہاس|سابق جدید دور]] [[چین]] وچ ادھر لین دین دیاں لوڑاں اتے [[تامبے]] دے سکیاں دے بھاری گنتی وچ چکن چکان دیاں سمسیانواں کر دے [[کاغذ دے نوٹ]] مطلب [[بینک نوٹ]] ہوند وچ آئے ۔ اس پربندھ دا پسارا [[تانگ سلطنت]](618 – 907) توں [[سانگ سلطنت]](960-1279) دے سوچ وچکار ہویا ۔ [[File:Jiao zi.jpg|thumb|right|سانگ سلطنت ''جیوزی،'' دنیا دا پراچینتم کاغذ دا نوٹ]] === بینک نوٹ یگ === [[بینک-نوٹ]] (امریکہ اتے کینیڈا وچ جیس نوں بلّ کیہا جاندا اے) اک مدرا اے جیس نوں قنونی مانتا حاصل ہندی اے ۔ بینک-نوٹ [[سکیاں]] سمیت رل دے [[نغدی]] بندی اے ۔ بینک نوٹ عامَ طور تے کاغذ دے ہندے ہن اُتے آسٹریلیا وچ 1980 وچ [[کامنویلتھ سانئیٹیفک اتے صنعتی کھوج سنسسی]] (Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation) نے [[پولیمر مدرا|پولیمر بینک نوٹ]] بنائے جو 1988 وچ چالو کیتے گئے ۔ ایہہ نوٹ کاغذ دے نوٹاں نالوں ودھ چلن والے ہندے ہن اتے اہنا دا نقلی روپ چھاپنا وی ممکن نہیں ہندا ۔ == مدرا چھاپنا اتے نینترن == زیادہتر کیساں وچ بینک نوٹاں اتے سکیاں نوں چھاپن اتے جاری کرن دا حق [[مرکزی بینک]] کول ہندا اے ۔ ایہہ مرکزی بینک متعلق دیس جاں دیساں دے سانجھے سماوہ لئی لوڑیندی مقدار وچ مدرا تیار کر دے اس دا دا وستار کردا اے اتے [[مدرا پالیسی]] رانیں مدرا دا نینترن کردا اے ۔ مرکزی بینک دیس دے ہورناں بینکاں ولوں دتے جان والے [[ادھار]] قرضیاں نال وی مدرا دے پیداوار نوں نینترت کردا اے ۔ بھارت وچ ایہہ کم [[بھارتی رزرو بینک]] (RBI) کردا اے ۔ == وٹاندرا در == وٹادرا در ااوہ قیمت اے جیس اتے دو دیساں دی مدرا اک دوجے نال وٹائی جا سکدی اے ۔ ایہہ دو دیساں (جاں دو مدرا زوناں) درمیان ہون والے [[انتر-قومی وپار|وپار]] ویلے ورتوں وچ آؤدی اے ۔ == مدراواں دا وٹا سٹا کرنا == مدرا دا وٹا- سٹا (convertability) کتوں شہری،کارپورٹ جاں سرکار دی لوکل مدرا نوں کتوں ہور مدرا وچ مرکزی بینک / سرکار دی پروانگی جاں بنا پروانگی وٹاؤن دی سمرسی مقرر کردی اے ۔ == زر == [[فائل:Different cowries.jpg|thumb|کسی زمانے وچ [[کوڑی]] بطور رقم استعمال ہُندی سی]] [[روپیا]]، [[زر|پیسہ]]، [[نقدی]] ، [[رقمی|رقم]] [[سکّہ]] یا [[فلس|کرنسی]] توں مراد اک ایسی چیز ہُندی اے جیس دے بدلے * دوسری چیز خریدی یا بیچی جا سکے ۔ * خدمت خریدی یا بیچی جا سکے ۔ (خدمت دا معاوضہ، اجرت، مزدوری، تنخواہ، فیس، کمیشن ادا کیتا جا سکے ۔ ) * کراایہ، [[قرض]]، [[بھتہ]] تے [[مالیات|محصول]] دتا تے لیا جا سکے ۔ * تحفہ، [[رشوت]]، چندہ، خیرات وغیرہ دی تے لی جا سکے ۔ * [[خون بہا]] تے [[مہر]] ادا کیتا جا سکے ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.mohaddis.com/apr2009/1114-islam-ka-nazaria-zar-aor-kaghzi-currency-ki-haqeeqat.html |title=اسلام دا نظرایہ زر تے کاغذی کرنسی دی حقیقت ۔ اردو وچ |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=mohaddis |publisher= |accessdate= |archive-date=2013-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813035328/http://www.mohaddis.com/apr2009/1114-islam-ka-nazaria-zar-aor-kaghzi-currency-ki-haqeeqat.html |dead-url=yes }}</ref> * [[بچت]] دی جا سکے ۔ ایہ اوہ واحد شرط اے جو بہت کم کرنسیوں وچ ممکن ہُندی اے ۔ کرنسی نوں [[زر]] یا [[زرمبادلہ]] وی کہندے نیں ۔ روپیا دی ایجاد توں پہلے لین دین تے تجارت "چیز دے بدلے چیز" (یعنی [[مقایضہ|بارٹر نظام]]) دے تحت ہُندی سی مثلاً [[گندم]] دی کچھ بوریوں دے عوض اک [[گائے]] خریدی جا سکتی سی ۔ اسی طرح خدمت دے بدلے خدمت یا کوئی چیز ادا دی جاندی سی ۔ لیکن گندم تے گائے دی صورت وچ لمبی مدت دے لئے بچت ممکن نہیں ہُندی ۔ اس لئے کسی دوسری کرنسی دی ضرورت موجود سی جیس وچ بچت وی آسان ہو ۔ == کرنسی دی خوبیاں == ہر کرنسی وچ چار خوبیاں ہونی چاہئیں: * فوری لین دین دی صلاحیت یعنی [[وسیلۂ مبادلہ]] ۔ کرنسی وچ ایہ صلاحیت لوکاں دے اعتماد توں آندی اے جو ماضی دے تجربات اُتے منحصر ہُندا اے ۔ * بچت دی صورت وچ قدر دی برقراری یعنی [[قدر دی تخزین|store of value]] ۔ کاغذی کرنسی مبادلے دی صلاحیت تو رکھدی اے پر قدر دی برقراری نہیں رکھدی ( یعنی وقت گزرنے دے نال اس دی قوت خرید کم ہُندی چلی جاندی اے) ۔ اس دے برعکس [[سونا]] قدر دی برقراری تو بہت اچھی رکھدا اے پر چھوٹے لین دین دے لئے مناسب نہیں اے ۔ * منتقلی یا نقل و حمل دی آسانی ۔ مکان تے زمین، اثاثہ تو ہُندے نیں پر غیر منقولہ ہونے دی وجہ توں کرنسی نہیں بن سکدے جبکہ الیکٹرونک کرنسی صرف منتقلی دی آسانی دی وجہ توں مقبول ہُندی جا رہی اے ۔ ماضی وچ مویشیوں نوں بطور کرنسی صرف اس لئے استعمال کردے سن کہ اننیں ضرورت دی جگہ اُتے ہانک کر منتقل کرنا آسان تے کم خرچ ہُندا سی ۔ دوسرے الفاظ وچ '''کرنسی قوت خرید نوں منتقل تے موخّر کرنے دا ذریعہ اے''' ۔ (money is a transmitter of value through space and time.) * کرنسی قابل تقسیم ہونی چاہیے ۔ جے سونے دے اک ٹکڑے دے دس حصے کر دیے جائیں تو ایہ دس ٹکڑے مل کرلگ بھگ اسی قیمت دے ہونگے ۔ لیکن جے کسی قالین یا ہیرے دے دس ٹکڑے کر دیے جائیں تو ان ٹکڑوں دی مجموعی قیمت بری طرح گر جائے گی ۔ روپیہ، ڈالر یا کسی وی کرنسی نوں جےچہ تبادلے دا وسیلہ (Medium of Exchange) سمجھا جاندا اے پر کرنسی محض اک خیال دا ناں اے جیس اُتے سب نوں اعتماد ہو (Money is an Idea, backed by confidence) ۔ لوکاں دا ایہ اعتماد ہی کاغذ، پلاسٹک، دھات یا کریڈٹ کارڈ نوں کرنسی دا درجہ دیتا اے ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.relfe.com/A06/wealth.html |title=دولت |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=relfe |publisher= |accessdate= |archive-date=2012-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504002234/http://relfe.com/A06/wealth.html |dead-url=yes }}</ref><br /> فروری 2010 وچ امریکی فیڈرل ریزرو دے چیرمین بن برناندے نے سینٹ دی فائینینس کمیٹی دے سامنے ایہ بیان دتا سی کہ "کرنسی محض بے معنی سماجی رواج اے"<ref>{{Cite web |title=Money Is Just Mutually Shared Illusion |url=http://www.theonion.com/articles/us-economy-grinds-to-halt-as-nation-realizes-money,2912/ |access-date=2016-05-28 |archive-date=2015-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427040332/http://www.theonion.com/articles/us-economy-grinds-to-halt-as-nation-realizes-money,2912/ |dead-url=yes }}</ref> جبکہ حقیقت ایہ اے کہ کاغذی کرنسی دا رواج قانونی جبر دے ذریعے نافذکیتا گیا ۔ قانونی اعتبار توں کرنسی دو طرح دی ہُندی نیں ۔ * ایسی کرنسی جتوں قبول کرنے توں انکار کیتا جا سکے مثلاً بینک دا چیک یا انعامی بونڈ * ایسی کرنسی جتوں قبول کرنے توں انکار کرنا جرم ہو ۔ ایسی کرنسی "لیگل ٹینڈر" کہلاتی اے ۔ فرانس وچ کاغذی کرنسی نوں 10 اپریل 1717 وچ لیگل ٹینڈر قرار دتا گیا ۔ <ref>[http://www.csun.edu/~hceco008/johnlaw.htm John Law and the Système of 1720]</ref> ۔ اگلے سال ایہ برطانیا وچ لیگل ٹینڈر بنی ۔ ہندوستانی چاندی دا روپیا 1818 وچ لیگل ٹینڈربنا<!-- The Indian rupee was a coin of 180 grains of silver eleven-twelfths fine. It was made legal tender in India in 1818 (Jain, 1933, pp. 2-3) and also circulated in the Middle East and the eastern part of Africa. --><ref>[http://www.palgrave-journals.com/imfsp/journal/v22/n2/full/imfsp197516a.html Currency Arrangements and Banking Legislation in the Arabian Peninsula]</ref> ۔ == ماضی دی کرنسیاں == ماضی وچ بہت ساری مختلف اشیا رقم یا کرنسی دے طور اُتے استعمال ہُندی رہی نیں جنہاں وچ مختلف طرح دی سیپیاں، چاول، نمک، مصالحے، خوبصورت پتھر، اوزار، گھریلو جانور تے انسان (غلام، کنیز) شامل نیں ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.smosh.com/smosh-pit/knowledge/20-things-used-money-there-was-money |title=اوہ 20 چیزیں جو رقم دے طور اُتے استعمال ہُندی سن |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=smosh |publisher= |accessdate= |archive-date=2012-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110164441/http://www.smosh.com/smosh-pit/knowledge/20-things-used-money-there-was-money |dead-url=yes }}</ref> * حضرت عیسیٰ دی پیدائش دے زمانے تک چین وچ چاقو کرنسی دی حیثیت رکھدا سی ۔ * افریقہ وچ ہاسی دے دانت کرنسی دا درجہ رکھدے سن ۔ * پہلی جنگ عظیم تک نمک تے بندوق دے کارتوس امریکا تے افریقہ دے بعض حصیاںوچ کرنسی دے طور اُتے استعمال ہُندے راے ۔ * دوسری جنگ عظیم دے فوراً بعد آسٹریا وچ فلیٹ دا ماہانہ کراایہ سگریٹ دے دو پیکٹ سی ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.angelfire.com/art/peina/Oct01n_1.htm |title=PEINA |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=angelfire |publisher= |accessdate=}}</ref> * جزائر فجی وچ انیسویں صدی تک [[sperm whale|سفید حوت]] دے دانت بطور کرنسی استعمال ہُندے سن ۔ اک دانت دے بدلے اک کشتی خریدی جا سکتی سی یا خون بہا یا مہر ادا کیتا جا سکتا سی ۔ <ref>{{cite book |last=Allen |first=Larry |authorlink= |title=The encyclopedia of money |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000alle|accessdate= |year=1999 |publisher=ABC-CLIO |location= |isbn=1-57607-037-9 |page=}}</ref> * [[انگولہ|انگولا]] دی خانہ جنگی (1975ء توں 2002ء) دے دوران بیئر دی بوتلیں بطور کرنسی استعمال ہوئیں ۔ <ref>[http://www.joshuagoldstein.com/jgeconhi.htm جنگ تے معیشت دی تریخ]</ref> * [[ایران]] وچ شاعر کبھار ادائیگی [[زعفران]] دی شکل وچ دی جاندی سی ۔ تریخ دسدی اے کہ * سونا بادشاہواں دی کرنسی رہیا اے ۔ * چاندی امراء تے شرفاء دی کرنسی ہویا کردی سی ۔ * چیز دے بدلے چیز دا نظام یعنی بارٹر سسٹم کساناں تے مزدوروں دی کرنسی سی ۔ * قرض غلاماں دی کرنسی ہویا کردی سی ۔ == ادائیگی دا وعدا == سونے چاندی یا دوسری دھاتوں دے ذریعے دتی جان والی لین دین [[مقایضہ|مقایضہ نظام]] (Barter System) ای دی اک شکل ہُندی اے ۔ جیہدے وچ ادائیگی مکمل ہو جاندی اے (یعنی قوت خرید منتقل ہُندی اے) ۔ کاغذی کرنسی توں دتی جان والی ادائیگی درحقیقت ادائیگی نہیں بلکہ محض آئندہ ادائیگی دا وعدہ ہُندی اے ۔ یعنی کاغذی کرنسی وچ ادائیگی دراصل [[قرض]] دی منتقلی ہُندی اے ۔ اس قرض دی ادائیگی دا ضامن سینٹرل بینک ہُندا اے جیہدی پشت پناہی حکومت کردی اے ۔ <br /> دھاتی کرنسی یا بارٹر سسٹم دے ذریعے اجنبیوں دے درمیان وی لین دین ہو سکتی اے ۔ <br /> قرض تے ادائیگی دے وعدے دے ذریعے اجنبی اُس وقت تک آپس وچ خرید و فروخت نہیں کر سکدے جدوں تک درمیان وچ کوئی ضامن نہ ہو ۔ <!-- There is a key flaw in our system of floating currencies. Every financial asset is someone’s liability. When a currency moves, it creates winners and losers. Big moves can harm banks with loan portfolios outside their home.-----gold is a barrier to debasement of fiat currencies. --> <ref>[http://www.forbes.com/sites/keithweiner/2014/11/19/swiss-gold-initiative-good-idea-with-unintended-consequences/?utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter gold is a barrier to debasement of fiat currencies]</ref> یعنی جے کرنسی ہارڈ ہو تو ضامن قدر کھو دیتا اے ۔ اس لئے سینٹرل بینک ہارڈ کرنسی دی سخت مخالفت کردے نیں ۔ <br /> سرماایہ دارانہ نظام (capitalism) دی بنیاد امید اے ۔ امید کہ انویسٹر نوں اپنی سرماایہ کاری اُتے زیادہ [[سود]] ملے گا ۔ <!-- “Capitalism depends on hope – rational hope that an investor gets his or her money back with an attractive return,“ --><ref>[http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-01-29/gross-sees-fed-raising-rates-this-year-to-save-capitalism Fed Will Raise Rates This Year to Save Capitalism]</ref> تے اسی امید اُتے ہی لوگ اپنی اصل دولت بینکاراں دے حوالے کر دیندے نیں جو رقم بڑھا کر ادائیگی دا وعدہ کردا اے ۔ <!-- hope that could be used to induce people into surrendering their real wealth in exchange for a promise of greater wealth. ۔ . --> <ref>[http://www.bibliotecapleyades.net/sociopolitica/esp_sociopol_cooper2a.htm خاموش جنگ دا بے آواز ہتھیار]</ref> == سکّےآں دی تریخ == {{Main|سکّہ}} [[فائل:Japan commodity money before the 8th century.jpg|thumb| آٹھویں صدی عیسوی توں پہلے [[جاپان]] وچ تیر دے سر، چاول تے سونے دا چورا رقم دے طور اُتے استعمال ہُندے سن]] [[فائل:Ancientchinesecoins.jpg|thumb|قدیم چین دے سکے جیہناں وچ چوکور سوراخ ہُندا سی تے چین وچ ایہ کیش کہلاتے سن ۔ ]] [[فائل:BMC 06.jpg|thumb|600 سال پہلے از مسیح استعمال ہونے والے سکے ۔ ]] [[فائل:AlexanderIIIAthenaAndNike.jpg|thumb|left|200px|300 سال پہلے از مسیح دا [[سکندر اعظم]] دا سونے دا سکّہ]] [[File:MauryanCoin.JPG|left|thumb|300 سال پہلے از مسیح دا [[موریا سلطنت]] دا ہندوستانی چاندی دا روپیا جو روپیا روپا کہلاتا سی ۔ ]] [[فائل:Maximinus denarius - transparent background.PNG|left|frame|قدیم [[روم]] وچ استعمال ہونے والا چاندی دا سکہ جو [[Denarius|دیناریس]] کہلاتا سی]] [[فائل:Sher shah's rupee.jpg|thumb|سنہ 1540–1545 وچ [[شیر شاہ سوری]] دا جاری کردہ سبھ توں پہلا روپیا جو تقریباً اک تولے چاندی دا بنا ہویا سی تے تانبے دے بنے 40 پیسوں دے برابر سی ۔ اس وقت اک روپے وچ 8 من چاول بکتا سی ۔ ]] [[فائل:Silver Rupee Akbar.jpg|thumb|360px|1565-1575[[شہنشاہ اکبر]] دا جاری کردہ روپیا جو اک تولہ [[چاندی]] دا بنا ہویا سی]] پنج ہزار سال پہلے [[چاندی]] دے خام ڈلے بطور کرنسی استعمال ہوئے ۔ [[هيرودوت]] دے مطابق سب توں پہلے [[ترکی]] دے صوبے [[مانیسہ]] دے اک علاقے [[لیڈیا]] وچ سونے تے [[چاندی]] اُتے [[مہر]] لگیا کر سکّے بناون دا کام 600 صدی پہلے از مسیح شروع کیتا گیا سی ۔ سکے بناون توں تولنے دی ضرورت ختم ہو گئی تے محض گن کر کام چلایا جانے لگیا ۔ سکوں اُتے موجود مہر اس دے وزن تے خالصیت دی ضمانت ہُندی سی ۔ :'''تاریخی حقائق''' * قدیم چین دے سکّے گول ہُندے سن ۔ جیہناں وچ چوکور سوراخ ہُندا سی ۔ایہدے نال ایہ سِکے ڈوری وچ پروے جا سکدے سن ۔ * [[ڈالر]] وی کسی زمانے وچ [[چاندی]] دا سکہ ہویا کردا سی ۔ اسی طرح برطانوی [[پاونڈ]] توں مراد اک پاونڈ وزن دی چاندی (Sterling) ہویا کردی سی ۔ * اٹھارویں صدی وچ ہسپانوی ڈالر [[یورپ]] [[ریاستہائے متحدہ امریکہ|امریکہ]] تے [[مشرقی ایشیاء|مشرق بعید]] وچ [[تجارت]] دے لئی بہت استعمال ہُندا سی ۔ ایہ [[چاندی]] دا سکّاسی جیس وچ 25.56 گرام خالص چاندی ہُندی سی ۔ اسی دی طرز اُتے بعد وچ [[امریکی ڈالر]] بنایا گیا سی ۔ * پہلا [[امریکی ڈالر]] 1794ء وچ بنایا گیا جیس وچ 89.25% [[چاندی]] تے 10.75% [[تانبا|تانبہ]] ہُندا سی ۔ * [[ریاستہائے متحدہ امریکہ|امریکہ]] دے 1792ء دے سکوں توں متعلق [[قانون]] دے مطابق اک [[امریکی ڈالر]] دے سکے وچ 24.1 گرام خالص [[چاندی]] ہُندی سی ۔ 1792ء توں 1873ء تک [[سونا]] [[چاندی]] توں 15 گنا مہنگا ہُندا سی<ref>{{cite web |url=http://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/89635.pdf |title=ریزرو بینک آف انڈیا دی تریخ |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website= |publisher= |accessdate=}}</ref> ۔ امریکا دی دریافت دے بعد جیتوں جیتوں [[چاندی]] دی نئی کانیں دریافت ہُندی چلی گئیں [[چاندی]] دی قیمت گرتی چلی گئی ۔ اب [[سونا]] چاندی توں 50 گنا توں زیادہ مہنگا اے ۔ * سنہ 1900ء وچ امریکا وچ طلائی معیار (گولڈ اسٹینڈرڈ) دا قانون لاگو ہویا جیس اُتے صدر [[ولیم میک کنلے]] دے دستخط سن ۔ اس قانون دے تحت صرف [[سونا]] کرنسی قرار پایا تے چاندی توں سونے دا تبادلہ روک دتا گیا کیونکہ چاندی دی قیمتیں گر رہی سن تے چاندی دی دستیابی بڑھنے دی وجہ توں وڈے بینکاں دے لئے چاندی اُتے اجارہ داری برقرار رکھنا مشکل ہُندا جا رہیا سی تے کاغذی کرنسی دے رواج نوں مستحکم کرنے دی ان دی کوششیں کامیاب نہیں ہو پا رہی سن ۔ اس قانون دے مطابق 20.67 ڈالر اک ٹرائے اونس (31.1 گرام) [[سونا|سونے]] دے برابر قرار پائے ۔ 25 اپریل 1933ء نوں امریکا تے کینیڈا نے [[معیار طلا|معیار سونا]] ترک کر دتا کیونکہ اس سال امریکا وچ عوام پہ سونا رکھنے اُتے پابندی لگیا دی گئی سی ۔ * پہلے سکّے اپنی اصل مالیت دے ہویا کردے سن یعنی ان وچ جتنے دی [[دھات]] ہُندی سی اتنی ہی قدر ان اُتے لکھی ہُندی سی ۔ لیکن رفتہ رفتہ سکّے جاری کرنے والی حکومتیں کم قیمت دی دھات اُتے زیادہ قدر لکھنے لگیں ۔ آجکل سِکّوں اُتے لکھی ہوئی قدر ان دی اصل قیمت توں کنیں زیادہ ہُندی اے ۔ ایتوں سکے ٹوکن منی کہلاتے نیں ۔ * جے کسی وجہ توں سکّوں اُتے لکھی ہوئی رقم دھات دی مالیت توں کم ہو جائے تو لوگ سکّے پگھلا کر استعمال دی دوسری دھاتی چیزیں بنا لیتے نیں ۔ 1920ء وچ ہندوستانی روپیا پگھلا کر لوکاں نے وڈی مقدار وچ چاندی ایکسپورٹ دی ۔ * 1947ء وچ جدوں آزادی برطانوی ہند عمل وچ آئی تو پاکستانی کرنسی دا وجود نہ سی اس لئے برطانوی ہند دے روپیا اُتے پاکستان دی مہر لگیا کر استعمال کیتا گیا ۔ 1948 وچ پاکستان نے اپنی کاغذی کرنسی چھاپی تے دھاتی سکّے وی جاری کیتے ۔ اس وقت اک روپیا وچ سولہ آنے ہُندے سن تے ہر آنے وچ چار پیتوں ۔ اک پیسہ تن پائ دے برابر سی یعنی اک روپے وچ 64 پیتوں یا 192 پائی ہُندی سن ۔ === سکّے === ہزاروں سال پہلے [[جو]] رقم دے طور اُتے استعمال ہُندا سی ۔ پر ایسی چیزوں نوں رقم دے طور اُتے استعمال کرنے وچ ایہ خرابی سی کہ اننیں عرصے تک محفوظ نہیں رکھیا جا سکتا سی اس لئے دھاتوں دا رقم دے طور اُتے استعمال شروع ہویا جو لمبے عرصے تک محفوظ رکھی جا سکتی سن ۔ [[سونا|سونے]] وچ ایہ خوبی ہُندی اے کہ ایہ موسمی حالات توں خراب نہیں ہُندا ( جیتوں [[زنگ]] لگنا ) تے ایہ کمیاب وی اے ۔ اسی وجہ توں دنیا بھر وچ اتوں [[دولت]] نوں ذخیرہ کرنے دے لئے (یعنی بچت کرنے دے لئے) چُنا گیا ۔ [[فلس|کرنسی]] بننے دے لئے ایسی چیز موزوں ہُندی اے جو پائیدار ہو، کمیاب ہو، تے ضخیم نہ ہو ۔ ایہی وجہ اے کہ پچھلی کچھ صدیوں وچ سونے [[چاندی]] [[تانبا|تانبے]] [[کانسی]] وغیرہ دے سکّے استعمال ہُندے راے ۔ [[دھاتوں دی قیمتیں|دھاتوں دی اپنی قیمت]] ہُندی اے تے ایتوں سکّے نوں پگھلا کر [[دھات]] دوبارہ حاصل دی جا سکتی اے ۔ ایتوں سکّے نہ کسی حکومتی یا ادارتی سرپرستی دے محتاج ہُندے نیں نہ کسی سرحد دے پابند ۔ ایہ [[زرکثیف|زرِ کثیف]] یعنی ہارڈ کرنسی کہلاتے نیں ۔ اس دے برعکس [[کاغذ]]ی کرنسی دی اپنی کوئی قیمت نہیں ہُندی بلکہ ایہ [[حکومت]] دی سرپرستی دی وجہ توں اوہ قدر رکھدی اے جو اس اُتے لکھی ہُندی اے ۔ ایہ [[زرفرمان|زرِ فرمان]] یعنی fiat کرنسی کہلاتی اے تے جیتوں ہی حکومتی سرپرستی ختم ہُندی اے ایہ کاغذ دے ڈھیر وچ تبدیل ہو جاندی اے ۔ [[بنگلہ دیش]] دے قیام دے وقت اوتھے پاکستانی کرنسی رائج سی جو اپنی قدر کھو چکی سی ۔ اسی طرح [[صدام حسین]] دے ہتھوں [[سقوط کوِیت]] دے بعد [[کویتی دینار]] دی قدر آسمان توں زمین اُتے آ گئی سی ۔ اس توں پتہ چلتا اے کہ ہر کاغذی کرنسی دے پیچھے اک فوجی طاقت کتنی ضروری اے ۔ * آج وی [[بھارت]] دا کاغذی [[روپیہ]] [[نیپال]] تے [[بھوٹان]] وچ چلتا اے کیونکہ نیپال تے بھوٹان دے مقابلے وچ بھارت کنیں زیادہ وڈا ملک اے تے اس وجہ توں اس دی کرنسی زیادہ اعتبار رکھدی اے ۔ مضبوط فوجی طاقت کاغذی کرنسی نوں وی مستحکم کردی اے ۔ نیپال تے بھوٹان دی کرنسی بھارت وچ نہیں چلتی ۔ * 1791ء توں 1857ء تک ہسپانایہ دا سکّامتحدہ امریکا وچ قانونی سکّے دے طور اُتے چلتا سی کیونکہ ایہ چاندی دا بنا ہویا سی تے اپنی قدر خود رکھدا سی ۔ * 1959ء تک [[دبئی]] تے [[قطر]] دی سرکاری کرنسی ہندوستانی روپیا سی جو چاندی دا بنا ہویا ہُندا سی ۔ <gallery> File:Philip V Coin silver, 8 Reales Mexico.jpg|سنہ 1739ء دا بنا چاندی دا ہسپانوی ڈالر ۔ File:French issued rupee in the name of Mohammed Sha 1719 1758 for Northern India trade cast in Pondicherry.jpg|فرانسیسی ایسٹ انڈیا کمپنی نے [[محمد شاہ]] رنگیلے (1719ء-1748ء) دے ناں اُتے چاندی دا روپیا جاری کیتا تا کہ شمالی [[ہندوستان]] وچ تجارت کر سکیتیاں ۔ ایہ [[پانڈے چری]] وچ ڈھالا جاندا سی ۔ File:Indian silver rupee 1918.JPG|1918 دا بنا ہویا برطانوی عہد دا ہندوستانی روپیا ۔ ایہ اک تولے چاندی دا بنا ہویا سی ۔ File:Indian silver rupee of 1918.JPG|1918 دا بنا ہویا برطانوی عہد دا ہندوستانی روپیا ۔ پچھلا رخ ۔ File:Pakistani one rupee coin 1948.JPG|پاکستان دا پہلا دھاتی روپیا ۔ ایہ جےچہ چاندی دا روپیا کہلاتا سی پر ایہ [[Nickel|نکّل]] دا بنا ہویا سی تے [[مقناطیس]] اُتے چپکتا سی ۔ File:Pakistani one rupee coin,reverse.JPG|پاکستان دا پہلا دھاتی روپیا ۔ پچھلا رخ File:1795 flowing hair dollar obverse.jpg|1795 وچ بنا چاندی دا پہلا امریکی ڈالر ۔ اس وچ دو تولے توں تھوڑی زیادہ خالص [[چاندی]] ہُندی سی ۔ File:HEIC gold mohur of 1841 (reverse).png|1841 وچ [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دا جاری کردہ گولڈ مہر ۔ اس اُتے فارسی وچ اک [[اشرفی]] لکھیا اے ۔ پہلا سونے دا مہر سکہ [[شیر شاہ سوری]] نے جاری کیتا سی جیس دا وزن 10.95 گرام سی تے ایہ چاندی دے 15 روپے دے برابر سی ۔ File:One rupee coin, India, Victoria, 1862.jpg|ملکہ وکٹورایہ دی تصویر والا برطانوی عہد دا ہندوستانی چاندی دا روپیا ۔ 1862 File:1915-half-sov-reverse.png|1915 ہاف سوورین: عقبی رخ ۔ آدھے پاونڈ یعنی 10 شلنگ دا برطانیا دا سکّاجیس وچ 3.6575 گرام خالص سونا ہُندا سی ۔ ایہ 1817ء توں 1937ء تک کئی مُلکاںوچ استعمال ہُندا رہیا ۔ File:One Rupee East India Company.JPG|[[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دا جاری کردہ اک روپیا دا سکّہ، 1835،پچھلا رخ ۔ File:Bahawalpur Coin Gold.jpg|ریاست بہاولپور (جو پاکستان دا حصہ اے) دا سونے توں بنا اک روپیا جیس اُتے صادق محمد خان (1907–1947) دا ناں درج اے ۔ ریاست بہاولپور وچ چاندی دا روپیا وی استعمال ہُندا سی ۔ </gallery> === عالمی کرنسی دی تریخ === * 1450 توں 1530 تک عالمی تجارت پہ [[پرتگال]] دا سکّاچھایا رہیا ۔ * 1530 توں 1640 تک عالمی تجارت پہ [[ہسپانیہ]] دا سکّاحاوی رہیا ۔ * 1640 توں 1720 تک عالمی تجارت [[ہالینڈ|ولندیزی]] سکّے دے زیر اثر رہی ۔ * 1720 توں 1815 تک [[فرانس]] دے سکّے دی حکومت رہی ۔ 1815 وچ فرانس دے بادشاہ [[نپولین]] نوں شکست ہوئی ۔ * 1815 توں 1920 تک [[برطانیہ|برطانوی]] پاونڈ حکمرانی کردا رہیا ۔ * 1920 توں اب تک [[ریاستہائے متحدہ امریکہ|امریکی]] [[ڈالر]] نے راج کیتا لیکن اب اسدی مقبولیت تیزی توں گرتی جا رہی اے ۔ <ref>[http://www.zerohedge.com/news/2014-07-08/currency-wars-europe-seeks-alternative-dollar-imperialism Bye, Bye Dollar – Buy, Buy Gold]</ref> ماضی دی کرنسیوں دے برخلاف ایہ چاندی دی نہیں بلکہ کاغذ دی کرنسی اے تے محض امریکی حکومت اُتے اعتماد تے اسدی فوجی دھونس اُتے قائم اے ۔ <ref name="ٹائم ڈاٹ کام">{{cite web|url= http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1935868,00.html|author= مائیکل شومین|date= 2009|title= کیتا ڈالر اک سست موت مر رہیا اے|website= |publisher= ٹائم ڈاٹ کام|accessdate= |archive-date= 2013-08-26|archive-url= https://web.archive.org/web/20130826210502/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1935868,00.html|dead-url= yes}}</ref><ref name="درحقیقت کیتا ہویا">{{cite web |url= http://whatreallyhappened.com/WRHARTICLES/USgovernmentdying.html |author= |date= |title = امریکی حکومت مر رہی اے |website= |publisher= درحقیقت کیتا ہویا|accessdate=}}</ref><ref name="معاشی تباہی">{{cite web |url= http://theeconomiccollapseblog.com/archives/shocking-new-imf-report-the-u-s-dollar-needs-to-be-replaced-as-the-world-reserve-currency-and-that-sdrs-could-constitute-an-embryo-of-global-currency |author= |date= |title = بین الاقوامی زرمبادلہ دے طور اُتے ڈالر دی جگہ دوسری کرنسی متعارف کروانے دی ضرورت اے |website= |publisher= معاشی تباہی|accessdate=}}</ref> === بینک نوٹ === {{Main|رقعہ مصرف}} [[File:Transfering the Specie.jpg|thumb|300px| 1892 دی Imperial Ottoman Bank دی اک تصویر ۔ [[قسطنطنایہ]] دے اس بینک وچ محافظوں دی نگرانی وچ 13 ٹن سونے دے سکے منتقل کیتے جا راے نیں ۔ بینک نے افریقہ دی سونے دی کانوں دے یورپی شئیر بیچنا شروع کیتے ۔ صرف 3 سال بعد ایتھے بینک رن ہویا تے لوکاں دا خطیر سرمائایہ ڈوب گیا جبکہ بینک مالکان نے خوب خوب کمایا ۔ ]] [[فائل:fu2hellf.jpg|thumb|300px|left|مردے دی روح نوں رقم پہنچانے دے لئے [[چین]] وچ تدفین دے موقع اُتے ایتوں نوٹ جلائے جاندے نیں ۔ اس نوٹ دی مالیت جےچہ اک ارب اے پر ایہ بہت سَستا ملدا اے ۔ اس اُتے [[جہنم|دوزخ]] دے [[داروغہ]] دی تصویر بنی ہوئی اے ۔ ]] [[فائل:Bank of the United States failure NYWTS.jpg|300px|thumb|دسمبر 1930 ۔ اپنے پیتوں واپس لینے دے لئے بینکِ آف یونائیٹڈ اسٹیٹ دے باہر مجمع لگیا اے ۔ ]] سکّوں دے نظام توں [[دنیا]] دا روگٹھ دا [[کاروبار]] نہایت کامیابی توں چل رہیا سی پر اس وچ ایہ خرابی سی کہ بہت زیادہ مقدار وچ سکّوں دی [[نقحمل|نقل و حمل]] مشکل ہو جاندی سی ۔ وزنی تے ضخیم ہونے دی وجہ توں وڈی رقوم [[چوری|چور]] [[ڈاکہ|ڈانوں]]وں دی نظروں وچ آ جاندی سن تے [[سرماایہ داری نظام|سرماایہ دار]]وں دی مشکلات دا سبب بنتی سن ۔ اسدا قابل قبول حل ایہ نکالا گیا کہ سکّوں دی شکل وچ ایہ رقم کسی ایتوں قابل اعتماد شخص دی تحویل وچ دے دی جائے جو قابل بھروسہ وی ہو تے اس رقم دی حفاظت وی کر سکے ۔ ایسا شخص عام طور اُتے اک امیر سونار ہُندا سی جو اک بہت وڈی تے بھاری بھرکم تجوری دا مالک وی ہُندا سی تے اسدی حفاظت دے لئے مناسب تعداد وچ محافظ وی رکھدا سی ۔ اس شخص توں اس جمع شدہ رقم دی حاصل کردہ [[رسید]] (نوٹ) دی نقل و حمل آسان وی ہُندی سی تے مخفی وی ۔ سونار دی ان رسیدوں اُتے وی ادائیگی دا ایسا ہی وعدہ لکھیا ہُندا سی جیتوں اب وی بہت توں بینک نوٹوں اُتے لکھیا ہُندا اے ۔ جے ایسا شخص بہت ہی معتبر ہُندا سی تو اسدی جاری کردہ رسید نوں علاقے دے بہت توں لوگ سکّوں دے عوض قبول کر لیتے سن تے ضرورت پڑنے اُتے وہی رسید دکھا کر اس سونار توں اپنے سکّے وصول کر لیتے سن ۔ اس زمانےوچ سنار لوکاں توں رقم دی حفاظت کرنے دا معاوضہ وصول کیتا کردے سن ۔ اس طرح رسید دے طور اُتے کاغذی کرنسی (بینک نوٹ) دا قیام عمل وچ آیا جبکہ سنار معتبر ادارے دے طور اُتے بینکاںوچ تبدیل ہو گئے ۔ <!-- It started with goldsmiths. As early bankers, they initially provided safekeeping services, making a profit from vault storage fees for gold and coins deposited with them. People would redeem their “deposit receipts” whenever they needed gold or coins to purchase something, and physically take the gold or coins to the seller who, in turn, would deposit them for safekeeping, often with the same banker. Everyone soon found that it was a lot easier simply to use the deposit receipts directly as a means of payment. These receipts, which became known as notes, were acceptable as money since whoever held them could go to the banker and exchange them for metallic money. --><ref>[http://realitybloger.wordpress.com/2014/12/21/crash-why-america-will-fall-under-its-own-shadow/ what is jokingly called the economy]</ref> ایسی رسیدیں [[زر نمائندہ]] کہلاتی نیں کیونکہ ان دی پشت پناہی دے لئے بینکاںوچ اتنا ہی سونا موجود ہُندا اے جتنی رسیدیں بینک جاری کردا اے ۔ ایتوں بینکاںوچ شاعر 'بینک رن' نہیں ہُندا ۔ <ref>[http://www.stopprintingmoney.com/learning/what_is_money/ Honest Money]</ref> اس نمائندہ کاغذی کرنسی (زرکاغذ نمائندہ) دا تصور نیا نہیں سی بلکہ ہزاروں سال پہلے وی موجود سی ۔ [[جاپان]] تے آس کول دے علاقوں وچ مذہبی عبادت گاہوں (پگوڈا) وچ اناج ذخیرہ کرنے دے وڈے وڈے گودام موجود ہویا کردے سن جنہاں وچ لوگ اپنا اناج جمع کردے کاغذی رسید حاصل کر لیتے سن تے پھر منڈی وچ لین دین دے لئے ان ہی رسیدوں دا آپس وچ تبادلہ کر لیتے سن ۔ پگوڈا وچ اناج جمع کرانے والے نوں وی اجرت ادا کرنی پیندی سی ۔ شروع شروع وچ تو بینک اتنی ہی [[زرکاغذ|رسیدیں]] جاری کردے راے جتنی رقوم دھاتی سکّوں دی شکل وچ ان دے کول جمع دی جاندی سن پر بعد وچ جدوں لوکاں دا اعتماد ان رسیدوں اُتے بڑھتا چلا گیا تے بینک توں اپنے سکّے طلب کرنے دا رجحان کم ہُندا چلا گیا تو بینک اپنے کول جمع شدہ دھات توں زیادہ مالیت دی رسیدیں جاری کرنے لگے جو اندی اپنی اضافی آمدنی بن جاندی سن ۔ اس طرح ماضی وچ بینکاںنے خوب خوب لُوٹا تے مناسب وقت آنے اُتے اوہ ساری دولت سمیٹ کر منظر عام توں غائب ہو گئے ۔ [[ریاستہائے متحدہ امریکہ|امریکہ]] دی تریخ ایتوں [[بینک فراڈوں]] توں بھری پئی اے (11 دسمبر 1930 نوں نیویارک دا تیسرا سب توں وڈا بینک، بینک آف یونائیٹڈ اسٹیٹ، بند ہو گیا ۔ اگلے سال ستمبر اکتوبر دے دو مہینوں وچ 800 مزید بینک بند ہوئے ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.biblebelievers.org.au/monie.htm |title=انجیل اُتے یقین کرنے والے |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=biblebelievers.org.au |publisher= |accessdate= |archive-date=2010-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413115253/http://www.biblebelievers.org.au/monie.htm |dead-url=yes }}</ref>) ۔ صرف بینکاںنے ہی نہیں بلکہ حکومتاں نے وی عوام تے دوسرے ممالک دی حکومتاں نوں خوب اُلّو بنایا ۔ اسدی تازہ ترین مثال پہلے تو [[وفاقی حکومت، ریاستہائے متحدہ امریکہ|حکومت امریکہ]] دا 24 جون 1968 نوں [[سلور سرٹیفیکٹ]] دے بدلے چاندی واپس کرنے توں انکار کرنا تے پھر اگست 1971 وچ 35 ڈالر وچ اک اونس [[سونا]] واپس کرنے دے وعدے توں مُکرنا سی ۔ <br /> <!-- امریکا چین توں 3200 ارب ڈالر دا سامان خرید چکیا اے ۔ کہیا جاندا اے کہ اب امریکا اپنے ڈالر دی قیمت گرا رہیا اے تاکہ چین دے ان ڈالروں دی قوت خرید گر جائے ۔ --> {| class="mw-collapsible wikitable" !colspan="2" | پاکستانی کاغذی کرنسی اُتے تحریر وعدہ |- |colspan="2"| بینک دولت پاکستان اک ہزار روپیا حامل ٰہذا نوں مطالبے اُتے ادا کرے گا |- | | [[فائل:Pakistani one rupee coin 1948.JPG|200px]] |- | colspan="2" | پاکستان دے ہزار روپیا دے بینک نوٹ اُتے لکھے اس وعدے دا مطلب ایہ اے کہ [[بینک دولت پاکستان|اسٹیٹ بینک]] کاغذ دی اس رسید یا نوٹ دے بدلے چاندی دے 1000 روپے ادا کرے گا ۔ چاندی دا روپیا پاکستان بنتے وقت رائج سی ۔ لیکن اب لوگ وی چاندی دا روپیا بھول چکے نیں تے اسٹیٹ بینک وی چاندی دے سکّے دی ادائیگی نہیں کر سکتا ۔ پاکستان دا 1948ء دا بنا ہویا اک روپے دا دھاتی سکّاجےچہ ماضی دے دھاتی روپے دی طرح چاندی دا ہی سمجھا جاندا سی پر درحقیقت اوہ نکّل دا بنا ہویا سی تے وزن وچ اک تولے توں قدرے کم، 11.1 گرام دا سی ۔ لفظ روپیا سنسکرت زبان دے لفظ روپا توں ماخوذ اے جیسدے معنی نیں چاندی ۔ |} == ہندوستان تے کاغذی کرنسی == ہزاروں سال توں کرنسی سونے چاندی دے سکّوں اُتے مشتمل ہویا کردی سی کیونکہ لوگ اپنی مرضی دی چیز بطور کرنسی استعمال کرنے دا حق رکھدے سن ۔ لیکن بعد وچ حکومتیں [[قانون]] بنا کر لوکاں نوں مخصوص کرنسی استعمال کرنے اُتے مجبور کرنے لگیں ۔ ایہ سلسلہ آج وی جاری اے ۔ جدوں بینکاری نوں عروج ہویا تو بینکاںنوں اندازہ ہویا کہ کاغذی کرنسی دے رواج نوں فروغ دینے توں بینکاںنوں کس قدر زیادہ منافع ہو سکتا اے ۔ [[مرکزی بینک]] چونکہ سونا تے چاندی بنا نہیں سکدے اس لئے اوہ سونے چاندی توں بنی کرنسی نوں کنٹرول وی نہیں کر سکدے ۔ اس لئے مرکزی بینک سونے چاندی نوں بطور کرنسی استعمال کرنے دے سخت خلاف ہُندے نیں ۔ مرکزی بینک ہمیشہ اک ایسی کرنسی چاہندے نیں جتوں اوہ پوری طرح کنٹرول کر سکیتیاں تاکہ بے حد امیر تے طاقتور بن سکیتیاں تے ایہ کرنسی صرف کاغذی کرنسی ہو سکتی سی کیونکہ کاغذی کرنسی جتنی چانیں اتنی چھاپی جا سکتی اے ۔ اس طرح دولت تخلیق کرنے دا اختیار بینکاراں دے ہتھ وچ آ جاندا اے ۔ لیکن مشکل ایہ سی کہ [[برطانایہ]] وچ تو [[بادشاہ]] نے قانون بنا کر لوکاں نوں [[بینک آف انگلینڈ]] دی چھاپی ہوی کاغذی کرنسی استعمال کرنے اُتے مجبور کر دتا سی جو بعد وچ اوتھے پوری طرح رائج وی ہو گئی سی لیکن دنیا دے کئی ممالک وچ کاغذی کرنسی مقبول نہ ہو سدی کیونکہ اوتھے لوگ سونے چاندی اُتے زیادہ اعتبار کردے سن تے کاغذی نوٹ نوں شک دی نگاہوں توں دیکھدے سن ۔ اس وچ [[چین]] ، [[ہندوستان]] تے [[امریکہ]] وی شامل سن ۔ برطانیا وچ [[بینک آف انگلینڈ]] دی کاغذی کرنسی نوں 1718 توں "لیگل ٹینڈر" (قانونی کرنسی) دا درجہ حاصل سی ۔ <ref name="کرنسی دے بدلتے روپ">[http://scholarlycommons.law.wlu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1136&context=wlufac کرنسی دے بدلتے روپ]</ref> ان بینکاںنے بہت آہستہ آہستہ لوکاں نوں کاغذی کرنسی دے استعمال دی عادت ڈال دی تے مختلف مواقع اُتے ایتوں قوانین نافذ کروائے جو لوکاں نوں کاغذی کرنسی استعمال کرنے اُتے مجبور کرو ۔ مختلف طلائی معیار (گولڈ اسٹینڈرڈ) اِنہاں ہی قوانین دی مثالیں نیں ۔ جدوں [[انگریز]] [[ہندوستان]] آیا تو ایتھے دی [[دولت]] لوٹنے دے لئی کاغذی نوٹ نوں رواج دینے دی کوشش وچ لگ گیا ۔ ہندوستان باقی دنیا نوں بہت زیادہ مالیت دا سامان تجارت برآمد کردا سی جبکہ درآمدات کم سن ۔ یعنی [[تجارت دا توازن]] ہندوستان دے حق وچ سی ۔ انگریزوں نوں اس مال دے بدلے ہندوستان دے لوکاں نوں سونا یا چاندی ادا کرنی پیندی سی جو اوہ نہیں دینا چاہندے سن ۔ انگریزوں دی خواہش سی کہ جے ہندوستان وچ وی کاغذی نوٹ دا رواج پڑ جائے تو صرف کاغذ چھاپ چھاپ کر مال خریدا جا سکتا اے ۔ اس وقت ہندوستانیوں نوں بینکاری تے کاغذی نوٹوں دا بالکل تجربہ نہیں سی جبکہ انگریز اس وچ ماہر سی ۔ ہندوستان دے لوکاں نوں بینکاری دی عادت ڈالنے دے لئے [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے زمانے توں ہی ڈاک خانوں وچ پوسٹل سیونگ بینک بنائے گئے جنہاں توں متوسط تے نچلے طبقے دے کول محفوظ سونا چاندی بٹورنا ممکن ہو گیا ۔ 1879 وچ ان پوسٹل سیونگ بینکاںدی جانب توں 4 فیصد توں زیادہ [[سود]] دتا جاندا سی جو بعد وچ کم ہُندا چلا گیا ۔ اس زمانے وچ افراط زر بہت کم ہونے دی وجہ توں ایہ اک معقول منافع سی ۔ [[File:HEIC gold mohur of 1841 (reverse).png|thumb|250px|1841 وچ [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دا جاری کردہ [[گولڈ مہر]] ۔ اس اُتے فارسی وچ اک [[اشرفی]] لکھیا اے ۔ جدوں انگریز ہندوستان وچ آیا سی تو سونا ہندوستانیوں دے کول سی تے کاغذی کرنسی انگریزوں دے کول سی ۔ جدوں انگریز ایتھے توں گیا تو سونا انگریزوں دے کول سی تے کاغذی کرنسی ہندوستانیوں دے کول سی ۔ ]] === سلور اسٹینڈرڈ === انگریز چونکہ ہندوستان توں سونا بٹورنا چاہندا سی اس لئے اس نے صرف چاندی دے روپے نوں سرکاری کرنسی قرار دتا حالانکہ اس وقت برطانیا وچ گولڈ اسٹینڈرڈ نافذ سی ۔ 1835 وچ انہاں نے [[Silver standard (Act XVII) 1835|معیارِ نقرہ دا قانون]] (سلور اسٹینڈرڈ) نافذ کیتا جیس دے مطابق چاندی دا روپیا سرکاری سکّابن گیا ۔ ایہ سکّاپہلے ہی توں [[ممبئی|بمبئی]] تے [[چنائے|مدراس]] وچ رائج سی ۔ سونے تے چاندی دے ان سکوں دا وزن اک تولہ یعنی 180 گرین (grain) ہُندا سی تے ایہ 22 قیراط دے ہُندے سن ۔ [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے جاری کردہ ان چاندی دے سکوں نے جلد ہی مقبولیت حاصل کر لی تے پہلے توں رائج دو درجنہاں طرح دے چاندی دے روپے معدوم ہو گئے<ref>[http://books.google.com.pk/books/about/Realms_of_Silver.html?id=rZr1il78DVcC&redir_esc=y مشرق وچ بینکنگ دے سو سال]</ref> ۔ حکومت عوام توں سونے دا سکّاقبول تو کر لیتی سی پر عوام نوں سونا دینے دی پابند نہیں سی ۔ اسی قانون وچ [[اشرفی]] (گولڈ مُہر) دی قیمت 15 چاندی دے روپے دے برابرطے کیتی گئی پر پھر وی اس قانون دا ناں گولڈ اسٹینڈرڈ نہیں رکھیا گیا ۔ اس قانون دے ذریعے لوکاں دی توجہ چاندی اُتے مرکوز کروا کر انگریز حکومت نے وڈی مالیت وچ زیر گردش سونے دے سکے اپنے کول ذخیرہ کر لئی جو بعد وچ انگلستان بھجوا دیے گئے ۔ اس وقت کاغذی کرنسی "پریزیڈنسی بینک آف بنگال" جاری کردا سی ۔ در حقیقت ایہ بینک 1809 توں کاغذی کرنسی جاری کر رہیا سی پر اوہ ہندوستان وچ مقبول نہیں ہو رہی سی تے قانونی کرنسی دا درجہ نہیں رکھدی سی ۔ بمبئی وچ کاغذی کرنسی 1840 وچ تے مدراس وچ 1943 وچ جاری کیتی گئی ۔ اس وقت اک علاقے دی کاغذی کرنسی دوسرے علاقے وچ نہیں چلتی سی ۔ 1903 وچ پہلی دفعہ تجرباتی طور اُتے 5 روپے دے نوٹ نوں (جو سب توں چھوٹا نوٹ سی) پورے ہندوستان وچ قابل قبول بنایا گیا ۔ پھر 1910 توں دس روپے تے پچاس روپے دا نوٹ وی پورے ہندوستان وچ قبول کیتا جانے لگیا ۔ 1911 وچ سو روپے دا نوٹ وی ہر علاقے وچ چلنے لگیا ۔ <ref>[https://en.wikisource.org/wiki/Indian_Currency_and_Finance Indian Currency and Finance by John Maynard Keynes]</ref> اُسی وقت توں ہی عالمی بینکاراں دی خواہش اے کہ پوری دنیا وچ اک ہی کرنسی رائج ہو جائے پر یورپ دے علااوہ کنیں کامیابی نہیں ملی اے ۔ یورپ دے وی سارے ممالک [[یورو]] اپنانے اُتے آمادہ نہیں نیں ۔ {| class="wikitable" |- ! سنہ !! پاونڈ دا ایکسچینج ریٹ !!24 قیراط سونے دی قیمت |- | 1835 || 10 روپے دا اک پاونڈ || |- |نومبر 1864 || 10 روپے دا اک پاونڈ || 15.93 روپیا فی تولہ |- | 26 جون 1893 || 15 روپے دا اک پاونڈ ||23.90 روپیا فی تولہ |- |1917 || 10 روپے دا اک پاونڈ || |- |1927 || ساڑھے 13 روپے دا اک پاونڈ |} 1861 وچ ہندوستان وچ کاغذی کرنسی دا قانون نافذ ہویا ۔ اس قانون دے ذریعے دوسرے بینکاںدا کاغذی نوٹ چھاپندا اختیار ختم کر دتا گیا تے اب ایہ حق حکومت دے کول آگیا<ref>{{cite web |url=http://www.rbi.org.in/currency/museum/p-brit.html |title=British India Issues |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=rbi.org.in |publisher=بھارتی مرکزی بینک |accessdate= |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118070600/http://www.rbi.org.in/currency/museum/p-brit.html |dead-url=yes }}</ref> تے ہندوستانی حکومت مارچ 1935 تک نوٹ چھاپتی رہی ۔ اسدے بعد پہلی اپریل 1935 توں نوٹ چھاپندا اختیار نئے بنے ریزرو بینک آف انڈیا نوں بخش دتا گیا جو اک نجی مرکزی بینک سی تے عملی طور اُتے بینک آف انگلینڈ دی ہندوستانی شاخ سی ۔ <ref>{{cite web |url=http://rbi.org.in/Scripts/BS_ViewCurrencyFAQ.aspx |title=Currnecy FAQ's |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=rbi.org.in |publisher=بھارتی مرکزی مصرف |accessdate= |archive-date=2015-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005155646/https://rbi.org.in/Scripts/BS_ViewCurrencyfaq.aspx |dead-url=yes }}</ref> اس دے بعد ہندوستان دی برطانوی حکومت کول صرف اک روپے دے نوٹ چھاپن دا اختیار باقی رہیا ۔ چاندی دا روپیا بناون وچ برطانوی حکومت نوں 42 فیصد منافع (Seigniorage) ہُندا سی ۔ 1913 وچ [[جان مینارڈ کینز]] نے لکھیا کہ ایہ روپیا بینک نوٹ ہی سی پر کاغذ دی بجائے چاندی اُتے چھاپا جاندا سی ۔ <br /> 1848 توں 1855 دے درمیان امریکا وچ [[کیلی فورنیا|کیلیفورنیا]] دے مقام توں 2200 ٹن سونا نکالا گیا جیس توں سونے دی قیمتیں عارضی طور اُتے گر گئیں ۔ لیکن بعد دے سالوں وچ چاندی دی بے شمار کانیں دریافت ہوئیں تے 1873 توں چاندی دی قیمت گرنے لگی ۔ 1892 وچ امریکا نے چاندی دا قانونی کرنسی دا درجہ ختم کر دے صرف سونے نوں قانونی کرنسی قرار دتا ۔ اسدے پیچھے بینک آف انگلینڈ دا ہتھ سی ۔ === ٹکسالوں دی بندش === 26 جون 1893 وچ ہندوستان دی برطانوی حکومت نے چاندی دا سکّا بناون والے ٹکسال بند کروا دتے تاکہ نہ چاندی دا سکق مناسب مقدار وچ دستیاب ہووے نہ لوگ اوہنوں استعمال کر سکن ۔ سونے دا سکا (اشرفی) انگریز پہلے ای سمیٹ کے غایب کر چکیا سی ۔ ہُن ہندوستان وچ لوکاں دے کول لین دین دے لئے کاغذی کرنسی استعمال کرنے دے سوا کوئی چارہ نہ رہیا ۔ اس طرح 1835 وچ سرکار دا بنایا ہویا سلور اسٹینڈرڈ 1893 وچ بحقِ کاغذی کرنسی ختم کر دتا گیا ۔ اس دے باوجود عوام وچ سونے تے چاندی دے سکوں دی طلب برقرار رہی ۔ حکومت ول توں کئی بار ایہ عندیا دتا گیا کہ حکومت چاندی دا سکہ بحال کرنے دا ارادہ رکھدی اے پر اس اُتے عمل نہ کیتا گیا ۔ <br /> ٹکسالوں دی بندش دی وجہ توں چاندی دے روپے دی دستیابی کم ہو گئی تے اس دے نتیجے وچ پاونڈ دے مقابلے وچ روپیا مہنگا ہونے لگیا ۔ اس طرح ہندوستانی مال برطانیا لئی مہنگا ہونے لگیا ۔ روپے دی قدر گرانے لئی 1998 تک پنج سالوں وچ حکومت نے 4 کروڑ چاندی دے روپے جاری کیئے ۔ <ref>[INDIAN CURRENCY PROBLEMS OF THE LAST DECADE. اگست, 1901]</ref> [[فائل:BOMBAY MINT Post Card.jpg|thumb|400px|پوسٹ کارڈ اُتے چھپی ممبئی دی ٹکسال دی تصویر]] {| class="wikitable" |- ! سنہ !! چاندی دی قیمت ۔ پنس فی اونس |- | 1892–93||40 پنس(3 شلنگ 4 پنس) |- | 1893–94|| 33.3 پنس |- | 1894–95 || 29 پنس |- | 1895–96 || 30 پنس(2 شلنگ 6 پنس) |- |ستمبر 1917 || 55 پنس |} پہلی جنگ عظیم شروع ہُندے ہی ہندوستان وچ لوکاں دا کاغذی کرنسی اُتے شک بڑھ گیا تے اگست 1914 وچ صرف چار دنوں وچ حکومت نوں کاغذی نوٹوں دے بدلے 20 لکھ پاونڈ (3 کروڑ روپے) دی مالیت دے سونے دے سکے عوام نوں ادا کرنے پڑے ۔ اسدے بعد سونے وچ ادائیگی روک دی گئی لیکن چاندی دی ادائیگی جاری رہی ۔ صرف پنج سالوں وچ حکومت ہند نوں دوسرے ممالک توں 53 کروڑ اونس (16600 ٹن) چاندی خریدنی پئی تے دیڑھ ارب چاندی دے روپے جاری کرنے پڑے ۔ کاغذی کرنسی نوں مزید مقبول بناون تے چاندی اُتے توں بوجھ ہٹانے دے لئے 1917 وچ حکومت ہند نے اک روپے تے ڈھائی روپے دے نوٹ جاری کیتے ۔ اس توں پہلے سب توں چھوٹا نوٹ پنج روپے دا سی ۔ ستمبر 1917 وچ چاندی دی قیمت (جو 1893 توں 34 پنس فی اونس توں کم رہی سی) بڑھ کر 55 پنس فی اونس ہو گئی تے لوکاں نے سکے پگھلا کر چاندی دے زیورات بناون شروع کر دیے ۔ 1835 توں اِس وقت تک پنج ارب (یعنی 60 ہزار ٹن) چاندی دے سکے بنائے جا چکے سن جنہاں دے پگھلا دیئے جانے دا خطرہ موجود سی ۔ اس لئے حکومت نوں مجبوراً ہندوستانی روپے دی قیمت وچ اضافہ کرنا پڑا تے اس طرح اک پاونڈ 15 روپے توں گر کر 10 روپے کےبرابر ہو گیا ۔ <ref>[http://cowles.econ.yale.edu/P/cm/m04/m04-19.pdf پہلی جنگ عظیم دے ہندوستانی کرنسی اُتے اثرات]</ref> 23 اپریل 1918 نوں امریکی حکومت نے [[Pittman Act]] بنا کر امریکی عوام دی تقریباً 52 کروڑ اونس چاندی ضبط کر لی (بہ عوض کاغذی کرنسی) تے اتوں ہندوستان بھیج دتا تاکہ ہندوستان وچ کاغذی کرنسی دی ساکھ بہتر ہُندی جائے تے چاندی اُتے توں بوجھ کم ہو جائے ۔ {|dir=ltr class="wikitable" style="float:left; margin:0 0 1em 1em;" |- !colspan="5" style="background:#ffdead;"| ہندوستانی کرنسی- لکھ روپے <ref>[https://www.gutenberg.org/files/49166/49166-h/49166-h.htm Indian Currency and Finance by John Maynard Keynes]</ref> |- style="font-size:11pt" valign="bottom" | width="30" height="40" | کل کرنسی وچ کاغذی کرنسی دی فیصد مقدار | width="40" | کتنے کاغذی روپے گردش وچ سن | width="40" | کتنے چاندی دے روپے گردش وچ سن | width="40" | کتنے نئے چاندی دے روپے جاری ہوئے | width="48" height="75" | مالی سال |- style="font-size:11pt" align="right" valign="bottom" |style="text-decoration:none" align="right" height="30" | 16 | align="right" | 2379 | align="right" | 12859 | align="right" | 1360 | 1900–1901 |- style="font-size:11pt" align="right" valign="bottom" | align="right" height="30" | 16 | align="right" | 2424 | align="right" | 12649 | align="right" | 204 | 1901–1902 |- style="font-size:11pt" align="right" valign="bottom" | align="right" height="30" | 19 | align="right" | 2887 | align="right" | 12428 | align="right" | 60 | 1902–1903 |- style="font-size:11pt" align="right" valign="bottom" | align="right" height="30" | 19 | align="right" | 3154 | align="right" | 13565 | align="right" | 1142 | 1903–1904 |- style="font-size:11pt" align="right" valign="bottom" | align="right" height="30" | 19 | align="right" | 3373 | align="right" | 14247 | align="right" | 688 | 1904–1905 |- style="font-size:11pt" align="right" valign="bottom" | align="right" height="30" | 20 | align="right" | 3790 | align="right" | 15569 | align="right" | 1611 | 1905–1906 |- style="font-size:11pt" align="right" valign="bottom" | align="right" height="30" | 19 | align="right" | 4120 | align="right" | 17241 | align="right" | 2288 | 1906–1907 |- style="font-size:11pt" align="right" valign="bottom" | align="right" height="30" | 18 | align="right" | 3865 | align="right" | 17592 | align="right" | 1548 | 1907–1908 |- style="font-size:11pt" align="right" valign="bottom" | align="right" height="30" | 20 | align="right" | 3923 | align="right" | 16075 | align="right" | 2 | 1908–1909 |- style="font-size:11pt" align="right" valign="bottom" | align="right" height="30" | 21 | align="right" | 4651 | align="right" | 17242 | align="right" | 8 | 1909–1910 |- style="font-size:11pt" align="right" valign="bottom" | align="right" height="30" | 21 | align="right" | 4568 | align="right" | 17404 | align="right" | -42 | 1910–1911 |- style="font-size:11pt" align="right" valign="bottom" | align="right" height="30" | 22 | align="right" | 5324 | align="right" | 18441 | align="right" | -7 | 1911–1912 |} [[برطانایہ]] وچ 1821 توں سونے دے سکّے قانونی کرنسی دا درجہ رکھدے سن ۔ امریکا آسٹریلیا تے کینیڈا وچ وی ایہ بہت مقبول سن ۔ [[فرانسیسی جرمن جنگ|فرانس تے جرمنی دی جنگ]] (1870–1871) وچ فرانس دی شکست دے بعد [[فرانس دا تاوان جنگ 1871|جرمنی نے فرانس توں تاوان جنگ]] 5 ارب فرانک دا لگ بھگ 20 فیصد (تقریباًًً 325 ٹن) سونے دی شکل وچ وصول کیتا تے اپنی کرنسی نوں چاندی توں ہٹا کر سونے دی کرنسی اختیار دی کیونکہ چاندی دی مقبولیت گِرانی سی ۔ لیکن اسی دوران ہندوستان وچ برطانوی راج صدیوں توں رائج سونے دی کرنسی ہٹا کر چاندی دی تے پھر کاغذ دی کرنسی نافذ کرنے وچ مصروف رہیا ۔ جولائی 1926 وچ حکومت ہی دے بنائے ہوئے [[ہلٹن ینگ لجنہ|Hilton Young Commission]] نے وی ہندوستان وچ حقیقی گولڈ اسٹینڈرڈ دی سفارش دی پر حکومت نے نظر انداز کر دی ۔ چاندی دی کرنسی دی موجودگی وچ مرکزی بینکاراں نوں کاغذی کرنسی دا رواج عام کرنے وچ سخت دشواری دا سامنا سی ۔ بینکار جانتے سن کہ صدیوں توں لوگ چاندی وچ بچت کردے آئے نیں ۔ 1869 وچ [[بیرون الفانسو ڈی روتھشیلڈ]] نے کہیا سی کہ "ہوچ چاندی دی کرنسی نوں مکمل طور اُتے ختم کرنا پڑے گا تاکہ دنیا دے سرمائے (capital) دا وڈا حصہ برباد کیتا جا سکے ۔ ایہ بہت وڈی تباہی ہو گی ۔ " <ref>{{Cite web |title=چاندی دی دانستہ تباہی |url=http://www.silver-money.net/bimetallism+abroad/ |access-date=2016-05-28 |archive-date=2015-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222091106/http://silver-money.net/bimetallism+abroad/ |dead-url=yes }}</ref> اس دے بعد جرمنی وچ چاندی دی ٹکسالیں 1871 وچ بند دی گئیں ۔ امریکا وچ ایہ 1873 وچ بند ہوئیں جیس دے بعد 1874 توں چاندی دی قیمت گرنا شروع ہوئی ۔ 1879 وچ یورپ وچ Latin Monetary Union نے وی چاندی دی آخری ٹکسال بند کر دی تے اسی سال امریکا وچ حکومت نے کاغذی کرنسی دے بدلے چاندی دی بجائے سونا واپس کرنا شروع کیتا ۔ ہندوستان وچ چاندی دی ٹکسالوں نوں 1893 وچ بند کیتا گیا ۔ [[چین]] نے چاندی دی ٹکسالیں بند کرنے توں انکار کر دتا تے اوتھے چاندی دی ٹکسالیں 1935 تک سکے بناتی رنیں ۔ 1879 توں 1935 تک چاندی دی قیمت سونے دے مقابلے وچ پنج گنا کم ہو گئی ۔ <ref>{{Cite web |title=چاندی دے قتل عمد دا شاعر پوسٹ مارٹم نہیں ہویا ۔ |url=http://www.silverseek.com/article/silver-saga-7861 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2013-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130912185407/http://www.silverseek.com/article/silver-saga-7861 |dead-url=yes }}</ref> چاندی دی کرنسی نوں ختم کر دے کاغذ نوں کرنسی بناون وچ اک خفایہ تنظیم The Pilgrims Society نے نہایت اہم کردار ادا کیتا سی ۔ <ref>{{Cite web |title=The Pilgrims Society |url=http://www.silverbearcafe.com/private/01.11/silverstealers.html |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307205456/http://www.silverbearcafe.com/private/01.11/silverstealers.html |dead-url=yes }}</ref> پہلی جنگ عظیم دے بعد 1932 وچ ہندوستان دی برطانوی حکومت نے ہندوستان دی ساری چاندی جمع کر دے یک لخت بین الاقوامی مارکیٹ وچ چھڈ دی جیس توں چاندی دی قیمت بہت گر گئی تے اس طرح چین نوں وی ٹکسالیں بند کرنے اُتے مجبور کیتا جا سدا ۔ <!-- These Western oligarchs ordered the British government to loot all the silver from India after World War I. Once that had been done, the Old World Order then commanded that much of that silver be dumped into the global market, virtually all at once. --><ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-03-17/silver-fundamentals-numbers-don%E2%80%99t-lie Silver Fundamentals]</ref> ٹکسالوں دی بندش توں پہلے ٹکسالیں اجرت دے عوض عوام توں چاندی لے کر اتوں سکوں وچ تبدیل کر دتا کر تی سن تے اتوں Free silver کہندے سن کیونکہ سکے بنوانے دی کوئی حد مقرر نہ سی ۔ بندش دے بعد ایہ سہولت عوام توں چھین لی گئی لیکن حکومت دے کول ایہ حق برقرار رہیا ۔ === [[معیار طلا|گولڈ اسٹینڈرڈ]] === گولڈ اسٹینڈرڈ توں مراد ایسی کاغذی کرنسی سی جتوں سونے وچ تبدیل کیتا جا سدے<!-- gold standard (i.e, a paper currency convertible into gold at a fixed exchange rate) --><ref>[http://uneasymoney.com/category/federal-reserve/ Uneasy Money: The Anatomy of a Misconception]</ref> ۔ یا دوسرے الفاظ وچ گولڈ اسٹینڈرڈ مالیاتی نظام دی اک قسم سی جیس وچ اک کاغذی [[روپیہ]]،(یا [[ڈالر]]، [[پاونڈ]] وغیرہ) سونے دی اک مخصوص مقدار دی نمائندگی کیتا کردا سی ۔ <ref>{{cite web |url=http://wiki.mises.org/wiki/Gold_standard |title=گولڈ اسٹینڈرڈ |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=wiki.mises.org |publisher= |accessdate= |archive-date=2016-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160329043555/http://wiki.mises.org/wiki/Gold_standard |dead-url=yes }}</ref> یعنی کاغذی روپیا سونے دے سکے دی رسید یا ٹوکن دی حیثیت رکھدا سی نہ کہ fiat کرنسی دی ۔ <br /> گولڈ اسٹینڈرڈ دا قانون مرکزی بینکاںدی جانب توں ان سونے دے سکّوں دی بجائے کاغذی کرنسی دا استعمال زیادہ توں زیادہ قابل قبول بناون دی غالباً پہلی تے وڈی حد تک کامیاب کوشش سی ۔ لوگ ایہ سمجھ کر کاغذی کرنسی قبول کرنے لگے کہ اسدے بدلے جدوں چانیں بینک توں سونے دے سکّے حاصل کر سکدے نیں ۔ {| class="wikitable" !colspan2| گولڈ اسٹینڈرڈ کب نافذ ہویا||<ref name="Rise and fall of the Gold Standard">[http://www.news24.com/MyNews24/Rise-and-fall-of-the-Gold-Standard-20140530 Rise and fall of the Gold Standard]</ref> |- ! ملک !! سال |- | [[برطانیہ]] || 1821 |- | [[جرمنی]] || 1871 |- | [[سوئیڈن]] || 1873 |- | [[فرانس]] || 1874 |- | [[بیلجیئم]] || 1874 |- | [[اٹلی]] || 1874 |- | [[سویٹزرلینڈ]] || 1874 |- | [[ہالینڈ|ہولینڈ]] || 1875 |- | [[آسٹریا]] || 1892 |- | [[جاپان]] || 1897 |- | [[روس]] || 1898 |- | [[امریکہ]] (عملاً)|| 1873 |- | [[امریکہ]] (قانوناً)|| 1900 |} === گولڈ اسٹینڈرڈ دی اقسام === لگ بھگ 500 سال پہلے تک گولڈ اسٹینڈرڈ توں مراد اوہ قوانین ہُندے سن جو سونے دے سکے دا صرف وزن تے خالصیت (قیراط) بیان کردے سن ۔ '''لیکن بعد وچ گولڈ اسٹینڈرڈ دے ناں توں ایتوں قوانین بنائے جانے لگے جو کاغذی کرنسی نوں سونے دا متبادل قرار دیندے سن''' ۔ * طلائی نقدی معیار: (Gold specie standard) اتوں کلاسیدی گولڈ اسٹینڈرڈ وی کہندے نیں ۔ اس وچ اک کاغذی روپیا اک چاندی دے روپے دے برابر ہُندا سی تے 15 چاندی دے روپے اک سونے دے سکّے (طلائی مہر یا [[اشرفی]]) دے برابر سن ۔ ایہ اوہ زمانہ سی جدوں [[برطانوی راج|برطانوی ہندوستان]] وچ صرف سونے چاندی تانبے وغیرہ دے سکّے چلتے سن تے انگریز حکومت کاغذی کرنسی دا رواج شروع کر رہی سی ۔ کاغذی کرنسی پہ اعتبار بڑھانے دے لئی شروع شروع وچ تو لوکاں نوں بینک توں کاغذی روپیا دے بدلے سونا یا چاندی دے دی جاندی سی پر رفتہ رفتہ ایہ مشکل تر ہُندا چلا گیا تے بالآخیر بالکل ہی ختم ہو گیا ۔ برطانیا وچ ایہ نظام 1821 توں پہلی جنگ عظیم (اگست 1914) تک چلا ۔ 1914 وچ امریکا وچ فیڈرل ریزرو دے آغاز دے بعد کلاسیدی گولڈ اسٹینڈرڈ دا خاتمہ ہو گیا ۔ <!-- the magnitude of the Federal Reserves’ lending capabilities was the main stimuli which lead to the fall of the Gold Standard. --> کلاسیدی گولڈ اسٹینڈرڈ وچ مندرجہ ذیل چھ خوبیاں موجود سن جو رفتہ رفتہ ختم ہُندی چلی گئیں تے گولڈ اسٹینڈرڈ محض فراڈ بن کر رہ گیا ۔ # کاغذی کرنسی دا تعلق سونے دے طے شدہ وزن توں سی ۔ # سونے دے سکے گردش وچ سن ۔ # کاغذی کرنسی سونے دے سکّوں وچ با آسانی تبدیل دی جا سکتی سی ۔ # دوسرے سکے (مثلاً چاندی دے سدے) سونے دے سکوں دے ماتحت سن ۔ # سونے دے سکے پگھلانے اُتے کوئی پابندی نہیں سی ۔ # سونے دی کسی وی شکل وچ درآمد تے برآمد اُتے کوئی پابندی یا ٹیکس نہیں سی ۔ <ref name="Rise and fall of the Gold Standard" /> ہندوستان وچ قانون تو گولڈ اسٹینڈرڈ دا بنا سی لیکن چند سالوں بعد ہی عملی طور اُتے "گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ" رواج دے دتا گیا تے حقیقی گولڈ اسٹینڈرڈ دے تقاضے شاعر وی پورے نہ ہو سکے ۔ <ref>{{cite web |url=http://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/89635.pdf |title=pdf:ریزرو بینک آف انڈیا دی یاد داشت |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=rbidocs.rbi.org.in |publisher= |accessdate=}}</ref> حقیقی طلائی معیار وچ سونا چاندی بغیر کسی روک ٹوک دے عوام دی دسترس وچ ہُندا اے کیونکہ سونے چاندی دے سکے گردش وچ ہُندے نیں ۔ برطانیا وچ طلائی معیار دا قانون 1816 وچ بنا سی جیس دے بعد اگلے سال سونے دا سکہ "سوورین" (sovereign) جاری کیتا گیا جو 22 قیراط سونے توں بنا سی تے اس وچ 7.322 گرام خالص سونا ہُندا سی ۔ ایہ اک پاونڈ یعنی 20 چاندی دے شلنگ دے برابر سی ۔ نومبر 1864 وچ اسدی قیمت 10 ہندوستانی روپے دے مساوی قرار دی گئی سی ۔ (یعنی سوورین دی شکل وچ 24 قیراط سونے دی قیمت لگ بھگ 15.93 روپیا فی تولہ سی ) ۔ 26 جون 1893 نوں سوورین دی قیمت بڑھا کر 15 روپے قرار دی گئی ۔ (یعنی لگ بھگ 24 روپے فی تولہ) * طلائی تبدل معیار: (Gold exchange standard) ۔ اپنے ناں دی مماثلت دے باوجود گولڈ اسٹینڈرڈ تے گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ وچ زمین آسمان دا فرق اے لیکن دونے اک ہی سلسلے دی کڑیاں نیں یعنی قابل تخلیق کرنسی نوں رائج کرنا ۔ گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ دے نظام وچ صرف امریکا تے برطانیا نوں “ریزرو ممالک“ دا درجہ دتا گیا جندے لیئے سونے دا ذخیرہ رکھنا “ضروری“ سی جبکہ باقی ممالک لئی ڈالر یا پاونڈ دا ذخیرہ سونے دے ذخیرے دے مساوی قرار دتا گیا<ref name="www2.econ.iastate.edu">[http://www2.econ.iastate.edu/classes/econ355/choi/golds.htm Evolution of International Monetary Systems]</ref> وجہ ایہ دسی گئی کہ دنیا وچ اتنا سونا دستیاب نہیں اے کہ ہر ملک دا سینٹرل بینک اپنا سونے دا ذخیرہ بنا سکے ۔ <ref>[Routledge Encyclopedia of International Political Economy page 623]</ref><br /><!-- 1 All gold held by the non-reserve countries is turned over to the reserve country. 2 The reserve country issues to the non-reserve countries its own currency obligations, such as dollars, in return for the gold, and commits itself to hold only gold as reserves. The reserve country's dollar obligations are convertible into gold on demand and pay a low interest to the bearer. 3 The national non-reserve governments agree to accept these dollar obligations as a means of payment as they had previously accepted gold. 4 It is agreed that the reserve country can issue dollar obligations in excess of its gold stock as long as it maintains a minimum ratio of dollars to gold. 5 All newly mined gold not needed for industrial purposes is turned over to the reserve country at a predetermined fixed price. -->اس حکمت عملی نوں “سونے دی کفایت شعاری“ دسیا گیا ۔ گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ دے نظام وچ سونے چاندی دے سکّے گردش وچ نہیں ہُندے سن تے حکومت اس بات دی ضمانت دیتی سی کہ کاغذی روپیا دے بدلے اک مقررہ مقدار وچ سونا یا چاندی دی جائے گی جو حکومت (یا مرکزی بینک) دے کول محفوظ رکھی ہُندی سی ۔ اس زمانے وچ لوکاں دا بینک توں کاغذی روپیا دے بدلے سونا یا چاندی حاصل کرنا بہت مشکل بنا دتا گیا سی ۔ اب سونا چاندی عوام دی دسترس توں نکل گیا سی کیونکہ اب بینک دی روک ٹوک درمیان وچ آ گئی سی ۔ تریخ گواہ اے کہ اس ضمانت دی آڑ وچ امریکا تے برطانیا دے مَرکزی بینکاںنے دنیا بھر دے عوام دا سونا چاندی وڈی مقدار وچ ہڑپ کر لیا ۔ ہندوستان دی برطانوی حکومت نے اس دوران وڈی مقدار وچ سونا ہندوستان توں انگلستان بھیجا تے اس طرح ہندوستان وچ سونے دی قلّت پیدا ہو گئی سی جیس نوں چھپانے دے لئے اصلی سکّوں دی جگہ کاغذی کرنسی نوں ہی قانونی کرنسی قرار دتا گیا ۔ ہندوستان وچ گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ 1898 وچ Fowler Report دے بعد باضابطہ طور اُتے نافذ کیتا گیا تے اک ہندوستانی روپیا اک شلنگ تے چار پینس (1s 4d) دے برابر قرار دتا گیا ۔ ایہ درحقیقت اسٹرلنگ ایکسچینج اسٹینڈرڈ سی ۔ [[File:World Gold Reserves.png|thumb|400px|1845 توں 2013 تک مرکزی بینکاں دے کول کُل سونا (میٹرک ٹن وچ) ۔ جیتوں جیتوں کاغذی کرنسی دا رواج بڑھتا چلا گیا عوام دے کول موجود سونے دے سکے مرکزی بینکاںدی تجوریوں وچ منتقل ہُندے چلے گئے ۔ عالمی جنگوں تے [[گریٹ ڈپریشن]] دے دوران وی مرکزی بینکاںدا سونا بڑھتا ہی رہیا ۔ 1965 وچ ایہ مقدار لگ بھگ 38500 ٹن سی ۔ 1875 وچ امریکی بینکاں دے کول کل سونا محض 50 ٹن سی ۔ ]] برطانایہ وچ اس نظام نوں لانے دی وجہ ایہ سی کہ پہلی جنگ عظیم دے بعد برطانیا پہ 85 کروڑ پاونڈ دا قرضہ چڑھ چکیا سی تے حکومت دے اخراجات دا 40 فیصد سود ادا کرنے اُتے خرچ ہُندا سی ۔ (سو سال بعد آج برطانیا پہ 31 ارب پاونڈ دا قرضہ اے) ۔ برطانیا وچ ایہ نظام صرف 6 سال (1925 توں 1931 تک) چل سدا ۔ مئی 1931 وچ [[آسٹریا]] دے سب توں وڈے بینک وچ [[بینک رن]] ہویا تے اوہ بینک ناکام ہو گیا ۔ ایہ بینک رن اسی سال جرمنی تے برطانیا تک پہنچ گیا ۔ 19 ستمبر 1931 وچ برطانیا نے ایہ نظام ختم کر دتا جیس توں برطانوی پاونڈ دی قیمت وڈی تیزی توں گری ۔ چونکہ ہندوستانی روپیا پاونڈ توں منسلک سی اس لئے روپے دی قدر وی بہت کم ہو گئی ۔ صرف تن چار مہینوں وچ ہندوستان وچ سونے دی قیمت 45 فیصد اضافہ دے بعد لگ بھگ 32 روپے تولہ ہو گئی ۔ ایہ سب مرکزی بینکاںدی جانب توں ذخیرہ شدہ سونے دی مالیت توں کنیں زیادہ نوٹ چھاپندا نتیجہ سی ۔ اس سارے بحران وچ مرکزی بینکاںنے خوب خوب کمایا ۔ <br /> جیمز ریکارڈز اپنی کتاب “کرنسی دی موت“ <!-- The Death of Money --> وچ گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ دے بارے وچ لکھدے نیں: <ref>[http://www.forbes.com/sites/ralphbenko/2014/04/28/is-james-rickards-right-about-a-coming-monetary-apocalypse/ کرنسی دی موت ۔ جیمز رِکارڈز]</ref> گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ اک جانب حقیقی گولڈ اسٹینڈرڈ دی سنہری نقل سی تو دوسری جانب اک بہت ہی وڈا فراڈ وی سی ۔ <!-- The gold exchange standard was, at best, a pale imitation of a true gold standard and, at worst, a massive fraud. --> … مالیات دی دنیا وچ مبہم تے ذو معنی اصطلاحات دا استعمال بہت عام اے ۔ گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ وچ لفظ ایکسچینج توں مراد [[بل آف ایکسچینج]] سی جو اک بینک ڈرافٹ ہُندا سی تے اس زمانے وچ بین الاقوامی ادائیگیوں وچ بہت استعمال ہُندا سی ۔ <ref>[http://www.britinica.com/ebchecked/topic/237339/gold-exchange-standard انسائیکلوپیڈیا بریٹانیدا]</ref> گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ دا لب لباب ایہ سی کہ سونے دے بدلے کاغذ لے لو ۔ عوام نوں جےچہ کاغذی رسید دے بدلے سونا نہیں دتا جاندا سی پر اب وی عوام دا سونے اُتے حق تسلیم کیتا جاندا سی ۔ * طلائی سلاخ معیار: (Gold bullion standard) اس نظام وچ عام آدمی دے لئے کاغذی کرنسی دے بدلے بینک توں سونے دا سکہ لینے دا حق ہی ختم کر دتا گیا ۔ صرف چند امیر لوکاں دے کول ایہ حق باقی رہ گیا جو دوسرے ممالک توں تجارت کردے سن تے یک مشت 400 اونس (لگ بھگ ساڑھے بارہ کلو) دی سونے دی اٹ خرید سکدے سن ۔ اس نظام نوں پہلی دفعہ رکارڈو نے تجویز کیتا سی پر ان تجاویز اُتے عمل اسدی موت دے سو سال بعد ہویا ۔ <!-- Its theoretical advantages were first set forth by Ricardo at the time of the Bullionist Controversy. --> <br /> بعد وچ ریزرو بینک آف انڈیا دے گورنر بننے والے سر چنتا من راو دیشمکھ نے ہندوستان وچ برطانوی حکومت دی پالیسیوں اُتے تنقید کردے ہوئے کہیا سی کہ "ایسی اصلاحات دے بعد [[انڈیا آفس]] اس طرح دا نا ممکن کاروبار ہو سکنے دے بارے وچ اندھا اے تے بے چارے مالیاتی حکام نوں اسمبلی وچ کھڑے ہو کر اُنہاں پالیسیوں دا دفاع کرنا پیندا اے جننیں اوہ خود وی غلط سمجھتے نیں تے جندے نقصانات وڈے واضح ہُندے نیں" ۔ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق اپریل 1932 توں مارچ 1941 تک ہندوستان دی برطانوی حکومت نے 1337.5 ٹن سونا برطانیا بھیجا جیسدی اُس وقت مالیت 375 کروڑ روپے سی ۔ اُس وقت اس سونے دی اوسط قیمت 33 روپے فی تولہ توں وی کم سی ۔ اس سونے توں [[بینک آف انگلینڈ]] نوں سونے دا ذخیرہ بناون وچ وڈی مدد ملی ۔ <ref>{{cite web |url=http://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/89635.pdf |title=pdf:ریزرو بینک آف انڈیا دی یاد داشت |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=rbidocs.rbi.org.in |publisher= |accessdate=}}</ref> جے آج دے سونے دے نرخ توں دیکھا جائے تو ایہ 50 ارب ڈالر توں زیادہ مالیت دا سونا سی ۔ مشہور ماہر معاشیات Ludwig von Mises (1881–1973) اپنی تصنیف Beware the Alchemists وچ لکھدے نیں کہ حکومت نوں ایہ حق اے کہ اوہ جتوں چااے گھوڑا کاے ۔ اوہ چوزے نوں وی گھوڑا کہہ سکتی اے ۔ اس وقت تو لوگ حکومت نوں پاگل یا کرپٹ سمجھیں گے ۔ لیکن تن صدیوں وچ حکومتیں کاغذ دے ٹکڑے نوں کرنسی بتے کرانے وچ کامیاب ہو چکی نیں ۔ تے ایہی مہنگائی دی اصل وجہ اے ۔ <!-- If a judge were to say that whatever the government calls a horse is whatever the government calls a horse, and that the government has the right to call a chicken a horse, everybody would consider him either corrupt or insane. Yet in the course of a very long evolution, the government has converted the situation that the government must settle disputes concerning the meaning of "money" as referred to in contracts, into another situation. Over centuries many governments and many theories of law have brought about the doctrine that money, one side of most exchange agreements, is whatever the government calls money. The governments are pretending to have the right to do what this doctrine tells them, that is to declare anything, even a piece of paper, "money." And this is the root of the monetary problem. --> <ref>{{Cite web |title=سونے تے اکنومک کومن سینس دے خلاف سو سالہ جنگ/ |url=http://bmgbullionbars.com/the-federal-reserves-centennial-birthday-the-hundred-years-war-against-gold-and-economic-common-sense/ |access-date=2016-05-28 |archive-date=2015-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321040506/http://bmgbullionbars.com/the-federal-reserves-centennial-birthday-the-hundred-years-war-against-gold-and-economic-common-sense/ |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable" |- ! کرنسی دا رتبہ !! [[مالیاتی نظام]] !! فوائد !! نقصانات<ref>[http://www.zerohedge.com/news/money-debt a financial black hole]</ref><ref>[http://www.zerohedge.com/news/2014-07-11/planned-chaos-why-fiat-money-large-scale-fraud-system Fiat Money Is "A Large-Scale Fraud System"]</ref> |- | بہترین||“[[ہارڈ کرنسی]]“ یعنی جدوں اصل مالیت<br /> دے دھاتی سکے زیر گردش ہوں || * [[Honest money]] ۔ کوئی تخلیق نہیں کر سکتا * بین الاقوامی کرنسی * فکسڈ ایکسچینج ریٹ * بچت دی برقراری * آنے والی نسل اُتے کوئی ٹیکس نہیں ہُندا * نہ بینک رن ممکن ہُندا اے، نہ سینٹرل بینک دی ضرورت ہُندی اے<!-- Under a strict gold standard, there is no need for a central bank. --><ref>{{Cite web |title=The Classical Gold Standard: Some Lessons for Today |url=https://research.stlouisfed.org/publications/review/81/05/Classical_May1981.pdf |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308100452/https://research.stlouisfed.org/publications/review/81/05/Classical_May1981.pdf |dead-url=yes }}</ref> * عوام دے لئے بہترین، بینکاراں تے حکومت دے لئے بد ترین کرنسی || * نقل و حمل دی مشکلات * کھرے کھوٹے دی پہچان دی مشکلات |- | اچھی || “گولڈ اسٹینڈرڈ“ یعنی ایسی کاغذی کرنسی<br /> جو سونے وچ تبدیل دی جا سدے<ref>[http://mises.org/library/monetary-breakdown-west Nine Phases of Monetary Breakdown]</ref> <!-- gold standard, which meant that each national currency (the dollar, pound, franc, etc.) was merely a name for a certain definite weight of gold. The "dollar," for example, was defined as 1/20 of a gold ounce, the pound sterling as slightly less than 1/4 of a gold ounce, and so on. --><br /> || * نقل و حمل تے استعمال وچ آسانی || * ہمیشہ جاری کنندہ دی جانب توں بہت زیادہ چھاپی گئی تے پہلے افراط زر اورپھر مکمل تباہی توں دوچار ہوئی * جاری کنندہ دے فراڈ دی وجہ توں بینک رن ممکن ہُندا اے |- | خراب || حکومت دی جانب توں چھپنے والی Fiat کرنسی <br /> (جیتوں چین دی کاغذی کرنسی)<ref>[http://www.cbc.ca/m/touch/news/story/1.3005562 The astounding rise of China's currency]</ref> (fiat money) || * دولت تخلیق ہونے توں عوام اُتے قرض نہیں چڑھتا * بینک رن ممکن نہیں ہُندا کیونکہ بے حساب تخلیق دی جا سکتی اے * حکومت دے لئے بہترین کرنسی || * مخفی [[انفلیشن ٹیکس]] دی وجہ توں بچت اپنی قوت خرید کھو دیتی اے |-<br /> | بدترین || نجی بینکاںدی جانب توں جاری ہونے والی Fiat<br /> کرنسی (جیتوں ڈالر، پاونڈ، یورو) (debt money) || * بینکاراں دے لئے بہترین، عوام دے لئے بدترین کرنسی * بینک رن ممکن نہیں ہُندا کیونکہ بے حساب تخلیق دی جا سکتی اے || * مخفی [[انفلیشن ٹیکس]] دی وجہ توں بچت اپنی قوت خرید کھو دیتی اے * دولت تخلیق ہونے توں عوام اُتے قرض چڑھتا اے جیس توں * آنے والی نسل اُتے وی ٹیکس لگ جاندا اے<ref>[http://www.goldcore.com/us/gold-blog/u-s-state-finances-lack-truth-and-integrity-volcker-warns پال واکر دا بیان]</ref> |} "Because gold is honest money, it is disliked by dishonest men" Dr. Ron Paul == گریشام دا قانون == Gresham's law معیشت دا اک بنیادی اصول اے جو بتاتا اے کہ اچھی (مہنگی) کرنسی ہمیشہ بُری (سستی) کرنسی توں شکست کھا جاندی اے ۔ (Bad money drives out good, because good and bad coin cannot circulate together) ۔ ایہی اصول بتاتا اے کہ سونےیا چاندی دی کرنسی تے کاغذی کرنسی اک نال نہیں چل سکدے ۔ <!-- paper currency, convertible into gold, could not exist with gold. --><ref>[https://books.google.com.pk/books?id=vJo9AAAAcAAJ&pg=RA1-PT80&lpg=RA1-PT80&dq=%22Paper+currency+convertible+into+gold%22&source=bl&ots=Dgy2PGl2AN&sig=wqH9hBjX7qGQ0FC6t-L2iXXZkKU&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q= Parlimentary Debates 1826]</ref> چونکہ کرنسی دی شکست ملک دی شکست ہُندی اے اس لئے دوسرے الفاظ وچ جے کسی ملک وچ اچھی کرنسی (مثلاً ہارڈ کرنسی) رائج ہو تے پڑوس دے ملک وچ کاغذی کرنسی رائج ہو تو ہارڈکرنسی والے ملک دی شکست یقینی اے ۔ جے ہم تریخ اُتے نظر ڈالیں تو پتہ چلتا اے کہ پہلے گولڈ اسٹینڈرڈ نے ہارڈ کرنسی نوں مات دی ۔ پھر فی ایٹ کرنسی نے گولڈ اسٹینڈرڈ نوں اُکھاڑ پھیندا ۔ اسدے بعد debt money نے فی ایٹ منی نوں شکست دی ۔ تے جے مستپہلے وچ debt money توں وی بدتر کوئی کرنسی ایجاد ہو گئی تو اوہ دنیا بھر وچ چھا جائے گی مثلاً [[بٹ کوئن|ڈیجیٹل کرنسی]] ۔ (دیکھیئے [[کیش دے خلاف جنگ]])<br /> گریشام دے اصول نوں موثّر بننے لئی ضروری اے کہ حکومت دو قانون بنائے ۔ * گھٹیا کرنسی نوں لیگل ٹینڈر (قانونی کرنسی) دا درجہ حاصل ہو ۔ * گھٹیا کرنسی تے بہتر کرنسی دے درمیان فکسڈ ایکسچینج ریٹ ہو ۔ <ref>[https://smilingdavesblog.wordpress.com/2013/10/18/why-greshams-law-means-the-death-of-bitcoin/ You can fool some people all the time]</ref> گولڈ اسٹینڈرڈ دے قوانین درحقیقت ان ہی دونے شرائط نوں پورا کردے نیں ۔ بریٹن ووڈز کانفرنس (1944) دے ذریعے ایہ ہی دونے قوانین عالمی سطح اُتے نافذ کیئے گئے سن ۔ گریشام دا قانون صرف اُسی صورت وچ فیل ہو سکتا اے جدوں دنیا بھر دے عوام کاغذی کرنسی یا ڈیجیٹل کرنسی قبول کرنے توں انکار کر دیں ۔ == امریکا تے گولڈ اسٹینڈرڈ == ابتدا ہی توں امریکا وچ دو دھاتی نظام (bimetallic standard) قائم سی یعنی 1792ء توں ڈالر دی قیمت سونے تے چاندی دونے دے وزن تے خالصیت (قیراط) دے لحاظ توں بیان دی جا سکتی سی تے ڈالر دا سکہ سونے دا وی ہُندا سی تے چاندی دا وی ۔ اس وقت امریکا وچ چاندی دی قیمت 1.293 ڈالر فی اونس سی تے سونا چاندی توں 15 گنا مہنگا سی ۔ لیکن اس وقت باقی دنیا وچ سونا چاندی توں پندرہ دی بجائے ساڑھے پندرہ گنا مہنگا سی ۔ دوسرے الفاظ وچ امریکا وچ سونا باقی دنیا توں سستا سی تے اسی وجہ توں سونے دے امریکی ڈالر دا سکہ وڈی مقدار وچ دوسرے ممالک وچ چلا گیا تے امریکا وچ عملاً چاندی دے ڈالر دا سکہ گردش وچ رہیا<!-- during the period from 1792 to 1834 the United States maintained an exchange ratio between silver and gold of 15:1, while ratios in Europe ranged from 15.5:1 to 16.06:1. This made it profitable for owners of gold to sell their gold in the European market and take their silver to the United States mint. The effect was that gold was withdrawn from domestic American circulation; the “inferior” money had driven it out. --><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/245850/Greshams-law Gresham’s law-Encyclopaedia Britanica]</ref> ۔ <br /> اس خامی نوں دور کرنے دے لئے 1834 وچ امریکی سونے دے ڈالر دے سکے وچ سونے دی مقدار گھٹا دی گئی تے اب ایہ سکہ چاندی توں 16 گنا مہنگا کر دتا گیا ۔ اب چونکہ چاندی دا ڈالر سستا ہو گیا سی اس لئے امریکا توں چاندی باہر جانے لگی تے سونا واپس آنے لگیا ۔ امریکا وچ سونے دی نئی کانیں وی دریافت ہوئیں تے سونے دی فراوانی مزید بڑھ گئی ۔ اک وقت ایسا وی آیا جدوں چاندی دے سکے بالکل ہی نایاب ہو گئے ۔ نوبت ایتھے تک آ گئی کہ دکاندار ریزگاری واپس کرنے توں قاصر ہو گئے ۔ <br /> اس مشکل نوں دور کرنے دے لئے 1853 وچ چاندی دے ایتوں سکے جاری کیتے گئے جنہاں وچ چاندی تو کم ہُندی سی پر ان اُتے قدر زیادہ لکھی ہُندی سی تاکہ ریزگاری وی واپس دی جا سکے تے سکہ اسمگل ہو کر ملک توں باہر وی نہ جائے ۔ ایتوں سکے ٹوکن منی کہلاتے نیں تے دھاتی ہونے دے باوجود fiat کرنسی ہُندے نیں ۔ <br /> امریکہ دی [[سول وار]] دے دوران (1862) حکومت نے ایسی کاغذی کرنسی جاری دی جیس دی پشت پناہی دے لئے نہ سونا ہُندا سی نہ چاندی ۔ اسی سال امریکا وچ پہلی دفعہ [[انکم ٹیکس]] نافذ کیتا گیا ۔ <br /> 1859 وچ [[نیویڈا]] ، امریکا وچ اک چاندی دی بہت وڈی کان دریافت ہوئی جتھے توں 1874 تک وڈی مقدار وچ چاندی نکالی گئی ۔ [[برطانایہ]] 1819 وچ<ref>[http://www.econlib.org/library/Enc/GoldStandard.html THE CONCISE ENCYCLOPEDIA OF ECONOMICS]</ref> ، [[کینیڈا]] 1853 وچ تے [[نیو فاونڈ لینڈ]] 1865 وچ <ref>[[:en:Coinage Act of 1873]]</ref> گولڈ اسٹینڈرڈ اپنا چکے سن ۔ [[جرمنی]] نے 1871 وچ گولڈ اسٹینڈرڈ اپنا لیا سی ۔ امریکا وچ 1873 وچ سکوں توں متعلق قانون وچ ترمیم کر دے چاندی دا لفظ ہٹا دتا گیا تے عملاً گولڈ اسٹینڈرڈ اپنا لیا گیا جتوں عوام نے crime of 1873 دا ناں دتا ۔ (تے جتوں عین سو سال بعد ترک کر دتا گیا) ۔ اس قانون توں امریکا وچ سرکاری سطح اُتے دو دھاتی نظام دا خاتمہ ہو گیا ۔ [[فائل:Panic of 1873 bank run.jpg|thumb|جدوں وی اثاثوں توں زیادہ کرنسی چھپتی اے نتیجہ معاشی بحران ہُندا اے ۔ 4 اکتوبر 1873 ۔ نیویارک سٹی وچ ہونے والے اک "بینک رن" دی یاد گار تصویر ۔ ]] 1879 وچ امریکا بظاہر دوبارہ دھاتی کرنسی اُتے واپس آ گیا لیکن اس دفعہ چاندی نوں کرنسی نہیں قرار دتا گیا بلکہ صرف سونے نوں کرنسی قرار دتا گیا ۔ عوام نوں کاغذی نوٹوں دے بدلے سونے دے سکے دیے جانے لگے جیس توں عوام دا کاغذی کرنسی اُتے اعتبار بحال ہو گیا تے اکثریت نے کاغذی نوٹوں نوں ہی استعمال کرنے نوں ترجیح دی ۔ عوام دا وڈی شدت توں اصرار رہیا کہ چاندی نوں وی کرنسی بنایا جائے پر 1900 وچ دوبارہ صرف سونے نوں ہی قانوناً کرنسی قرار دتا گیا ۔ <br /> 1862 توں پہلے ہارڈ کرنسی دے اُس دور وچ وی امریکا وچ سونے چاندی دے سکوں دے نال نال کاغذی نوٹ وی وڈی مقدار وچ گردش کردے راے ۔ ان نوٹوں دی حیثیت سونے چاندی دی رسید یا representative money جیسی سی ۔ ایہ نوٹ بہت توں مختلف پرائیوٹ بینکاںول توں وی جاری ہُندے سن تے حکومت دے محکمہ خزانہ ول توں وی لیکن ان وچ توں کسی نوں وی [[لیگل ٹینڈر]] دی حیثیت حاصل نہ سی ۔ 8000 توں زیادہ مختلف نجی بینک کاغذی کرنسی جاری کردے سن ۔ 25 فروری 1863 نوں صدر [[ابراھم لنکن]] نے نیشنل کرنسی ایکٹ منظور کیتا جیس دے بعد بینکاںدا ایہ اختیار ختم ہو گیا تے اب ایہ حق صرف حکومت دے کول آ گیا ۔ <ref>[http://www.history.com/news/8-things-you-may-not-know-about-american-money 8 Things You May Not Know About American Money]</ref> ۔ (ہندوستان دی برطانوی حکومت نے ایہی کام 1861 وچ کیتا سی) ۔ چونکہ اس زمانے وچ "بینک رن" بہت عام سن اس لئے 1913 وچ فیڈرل ریزرو سسٹم بنایا گیا تاکہ چیک تے نوٹ دے بدلے عوام نوں سونے چاندی دی ادائیگی نوں یقینی بنایا جا سکے لیکن جو کچھ ہویا اوہ اسدے عین برعکس سی ۔ 1933 وچ امریکی عوام توں سونا رکھنے دا حق ہی چھین لیا گیا تے ان دا سونا ضبط کر لیا گیا (بہ عوض کاغذی کرنسی) ۔ 1934 وچ [[سلور پرچیز ایکٹ]] بنا کر چاندی وی بحساب پچاس سینٹ فی اونس ضبط کر لی گئی ۔ سونا جو چاندی توں 16 گنا مہنگا ہویا کردا سی اب 27 گنا مہنگا کر دتا گیا ۔ 1934 توں 1965 تک امریکا وچ داخلی سطح اُتے سلور اسٹینڈرڈ تے خارجی سطح اُتے گولڈ اسٹینڈرڈ نافذ رہیا ۔ 1934 توں 1973 تک گولڈ اسٹینڈرڈ دے ناں اُتے جو سسٹم چلانے دی کوشش کیتی گئی اوہ ہرگز گولڈ اسٹینڈرڈ نہ سی ۔ <ref>[http://www.fas.org/sgp/crs/misc/R41887.pdf کانگریس دی تحقیقاتی رپورٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407024840/http://fas.org/sgp/crs/misc/R41887.pdf |date=2016-04-07 }}</ref><br /> امریکہ وچ 1930 تک سونے دے سکے زیر گردش راے جبکہ چاندی دے سکے 1970 تک گردش وچ سن ۔ <ref>[http://www.slideshare.net/some_math_guy/why-i-investedingoldandsilver-investing-overview-aug-8-2011 The Emperor Has No Clothes بادشاہ ننگا اے]</ref><br /> امریکہ وچ 173 سالوں تک ڈالر سونے یا چاندی وچ تبدیل کیتا جا سکتا سی ۔ 1965 دے بعد توں ڈالرصرف اک حساب دی اکائی (unit of account) بن کر رہ گیا اے ۔ <ref>{{Cite web |title=Inside Look-Elliott wave |url=http://www.elliottwave.com/freeupdates/archives/2014/05/07/THE-HIDDEN-EROSION-OF-CORPORATE-WORTH-SINCE-THE-GOVERNMENT-ABANDONED-MONEY.aspx#axzz43LBx1YFG |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416075200/http://www.elliottwave.com/freeupdates/archives/2014/05/07/THE-HIDDEN-EROSION-OF-CORPORATE-WORTH-SINCE-THE-GOVERNMENT-ABANDONED-MONEY.aspx#axzz43LBx1YFG |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable" |- ! عرصہ !! ڈالر دی قانونی شکل |- | 1792 توں 1873 || چاندی دا ڈالر جو سونے توں منسلک سی |- | 1873 توں 1934|| کاغذی ڈالر جو سونے توں منسلک سی |- | 1934 توں 1965 || کاغذی ڈالر جو چاندی توں منسلک سی |- | 1965 توں اب تک || کاغذی/ڈیجیٹل ڈالر جو کسی توں وی منسلک نہیں |} == انگلینڈ تے گولڈ اسٹینڈرڈ == انگلینڈ دے سنار لوکاں دے سونے دی حفاظت کرنے دی ہزار سالہ شہرت رکھدے سن ۔ اندی جاری کردہ رسیدیں ان دے علاقے دی کرنسی بن جاندی سن ۔ اوہ فریکشنل ریزرو بینکنگ دے سارے گُر جانتے سن ۔ سب توں پہلے انہاں نے ایہ راز جان لیا کہ جے چاندی دا کرنسی دا درجہ ختم کر دتا جائے تو سونے دی بجائے سونے دی رسید توں ہی کام چل سکتا اے کیونکہ چاندی روگٹھ دی لین دین وچ استعمال ہونے والی دھاتی کرنسی اے جبکہ سونے دا سکہ شاعر کبھار ہی استعمال ہُندا اے ۔ اس طرح ہارڈ کرنسی دی جگہ کاغذی کرنسی دا نظام لایا جا سکتا اے جیس توں اندی دولت تے اقتدار وچ بے انتہا اضافہ ہو سکتا اے ۔ <br /> 1780 توں انگلینڈ وچ سکوں دی قلت ودھدیچلی گئی جیس توں کاغذی کرنسی نوں پھلنے پھولنےدا خوب موقع ملا ۔ نپولین دی جنگوں دی وجہ توں سکوں دی قلت وچ تے وی اضافہ ہویا ۔ 1796 توں برطانوی ٹکسالوں نے سکے ڈھالنے بالکل بند کر دیے تے اگلے 20 سالوں تک ایہ کام بند رہیا ۔ <ref>[https://books.google.com/books?isbn=1908009764 People Money: The Promise of Regional Currencies]</ref> انگلینڈ وچ 1377 توں 1816 تک سونا چاندی توں 16 گنا مہنگا ہویا کردا سی<ref>{{Cite web |title=سونے تے چاندی دی تریخ |url=http://www.enterpriseintegrators.com/palmer/history/3-tulane%26jub/historyofgold%26silver.htm |access-date=2016-05-28 |archive-date=2020-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114055510/http://www.enterpriseintegrators.com/palmer/history/3-tulane%26jub/historyofgold%26silver.htm |dead-url=yes }}</ref> جبکہ اس وقت فرانس (جو اس زمانے وچ ساُتے پتے سی) تے باقی یورپ وچ سونا چاندی توں ساڑھے پندرہ گنا مہنگا سی ۔ اس طرح سونا انگلینڈ آنے لگیا تے چاندی باہر جانے لگی ۔ 1816 تک بینک آف انگلینڈ اتنا سونا جمع کر چکیا سی کہ اس نے دنیا وچ سب توں پہلے گولڈ اسٹینڈرڈ نافذ کر لیا تے اس طرح قانونی طور اُتے چاندی دا کرنسی دا درجہ ختم کر دتا ۔ ایہ بینکار اس راز توں اچھی طرح واقف سن کہ گولڈ اسٹینڈرڈ آخر کار کاغذی اسٹینڈرڈ وچ تبدیل ہو جاندا اے (دیکھیے گریشام دا قانون) ۔ (1717 وچ برٹش ٹریژری وچ اک اونس دا سونے دا سکہ 21 شلنگ دے عوض دستیاب سی ۔ )<br /> انگلینڈ نے سونے دے مقابلے وچ چاندی وچ لیئے گئے قرض اُتے [[شرح سود]] بڑھا دی جیس توں دوسرے ممالک جو چاندی دے اسٹینڈرڈ اُتے سن ان اُتے وی گولڈ اسٹینڈرڈ اپنانے تے چاندی نوں ترک کرنے دے لئے دباو بڑھ گیا ورنہ ان دی تجارت متاثر ہُندی ۔ 1815 وچ فرانس دی [[واٹر لو]] وچ شکست دے بعد انگلینڈ نوں کرنسی دے معاملات وچ واضح برتری حاصل ہو گَئی تے اوہ ساری دنیا نوں قرضے جاری کرنے دی پوزیشن وچ آگیا ۔ اس طرح تجارتی خسارے دے دنوں وچ وی انگلینڈ کاغذی کرنسی (کیپیٹل) ایکسپورٹ کر دے سونا حاصل کردا رہیا ۔ <!-- Mr. Mayer Amschel Rothschild had discovered that currency or deposit loan accounts had the required appearance of power that could be used to induce people into surrendering their real wealth in exchange for a promise of greater wealth Mr. Rothschild found that he could issue more notes than he had backing for, so long as he had someone’s stock of gold as a persuader to show his customers. ۔ . ۔ . ۔ . ۔ . ۔ .These pressures could be used to ignite a war. Then he would control the availability of currency to determine who would win the war. That government which agreed to give him control of its economic system got his support. Collection of debts was guaranteed by economic aid to the enemy of the debtor. --> 1844 وچ حکومت برطانیا نے Bank Charter Act 1844 منظور کیتا جیس توں بینکاںدی بے تحاشہ کرنسی نوٹ چھاپندی آزادی ختم ہو گئی ۔ لیکن بینکاںنے فوراً اس قانون دا توڑ دریافت کر لیا تے چیک تے ڈرافٹ دے ذریعے تخلیق دولت دا کام جاری رکھیا جو اس قانون دی زد وچ نہیں آندا سی ۔ 1834 توں 1914 تک اک برٹش پاونڈ 4.867 امریکی ڈالر دے برابر سی ۔ 1914 وچ امریکا وچ فیڈرل ریزرو بننے توں دنیا بھر نوں قرض دینے دا حق انگلینڈ دے ہتھ توں نکل کر امریکا دے ہتھ وچ چلا گیا تے 1933 تک پاونڈ دی قیمت گر کر 2.214 ڈالر رہ گئی جو اگست 2008 نوں محض 1.853 ڈالر ہو گئی ۔ <ref>[http://henryckliu.com/page168.html History of Monetary Imperialism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151023061157/http://henryckliu.com/page168.html |date=2015-10-23 }}</ref> == افراط زر == {{Main|افراط زر}} {|dir=rtl class="wikitable" style="float:left; margin:0 0 1em 1em;" |- !colspan="2" style="background:#ffdead;"| کدوں کیہڑی کرنسی ڈب گئی<ref>[http://www.slideshare.net/some_math_guy/why-i-investedingoldandsilver-investing-overview-aug-8-2011 Paper money is just a ‘receipt’ or ‘certificate’]</ref> |- ! سنہ !! ملک دا ناں |- | 2009|| شمالی کوریا |- | 2008|| زمبابوے |- | 2002|| ارجنٹینا |- | 1996|| بلغاریہ |- | 1994|| یوگوسلاویہ |- | 1994|| برازیل |- | 1992|| سویت یونین |- | 1991 || پولینڈ |- | 1990 || نکاراگوا |- | 1982 || میکسیکو |- | 1955 || چین |- | 1949|| تائیوان |- | 1946 || ہنگری |- | 1944 || یونان |- | 1923 || جرمنی |- | 1865 || متحدہ امریکہ |} [[فائل:Hundred billion dollars and eggs.jpg|thumb|left|400px|[[زمبابوے]] وچ انے زیادہ نوٹ چھاپے گئے کہ سنہ 2008 وچ 100 ارب ڈالر وچ صرف تن انڈے خریدے جا سکدے سن]] [[File:500000000000 dinars.jpg|thumb|left|1993 دا [[یوگوسلواکیہ]] دا بینک نوٹ جیس دی مالیت 5 کھرب دینار اے ۔ ]] کاغذی کرنسی پہلے تو حکومت دے کول موجود سونے چاندی دی مالیت دے برابر مقدار وچ چھاپی جاندی سی لیکن 1971 وچ بریٹن ووڈ معاہدہ ٹوٹنے دے بعد ایسی کوئی روک ٹوک باقی نہیں رہی اے ۔ ایہی وجہ اے کہ کرنسی کنٹرول کرنے والے ادارے تے حکومتیں اپنی آمدنی بڑھانے دے لئے زیادہ توں زیادہ کرنسی چھاپندے خواہشمند ہُندے نیں ۔ لیکن جے کرنسی زیادہ چھاپی جائے تو [[افراط زر]] دی وجہ توں اس دی قدر لامحالہ کم ہو جاندی اے ( یعنی اس دی [[طاقت خرید|قوت خرید]] کم ہو جاندی اے) اس طرح لوکاں دا تے باقی دنیا دا اعتبار اس کرنسی اُتے کم ہونے لگتا اے ۔ جو کرنسی چھاپنوالے ادارے یا حکومت دے لئے نقصان دہ ثابت ہُندا اے کیونکہ لوگ اب دوسری کرنسی ول رجوع کرنے لگتے نیں ۔ اس لئے حکومتیں اک حد توں زیادہ کرنسی نہیں چھاپ پاتیں ۔ اسدی مثال سونے دا انڈا دینے والی مرغی دی طرح اے جتوں ذبح نہ کرنا ہی سود مند رہندا اے ۔ لیکن تھوڑی تھوڑی مقدار وچ وی مسلسل کاغذی کرنسی چھپتے رہنے توں اس کرنسی دی قوت خرید کم ہُندی چلی جاندی اے ۔ اس دے بر عکس دھاتی کرنسی دی قدر وقت دے نال ودھدیچلی جاندی اے ۔ اسی لئے [[بین الاقوامی مالیاتی فنڈ]] اپنے رکن ممالک نوں اس بات اُتے مجبور کردا اے کہ اوہ اپنی کرنسی نوں سونے توں منسلک نہ کرو ۔ <ref>[http://jawediqbal.hubpages.com/hub/Economic-Slavery-in-The-Modern-World Economic Slavery of The Modern World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150920220747/http://jawediqbal.hubpages.com/hub/Economic-Slavery-in-The-Modern-World |date=2015-09-20 }}</ref> جے کوئی کرنسی سونے توں منسلک ہو گی تو آئی-ایم-ایف دے لئے اسدی شرح تبادلہ اپنی مرضی دے مطابق کنٹرول کرنا مشکل ہو جائے گا ۔ پچھلی دہائی وچ زمبابوے دی حکومت نے اپنی بقا دے لئے بے تحاشہ کاغذی کرنسی چھاپ کر اپنی آمدنی وچ اضافہ کیتا ۔ اس دے نتیجہ وچ 2008 وچ زمبابوے دے 1200 ارب ڈالر صرف اک برطانوی پاونڈ دے برابر رہ گئے ۔ اسقدر افراط زر دی وجہ توں زمبابوے وچ شرح سود %800 تک جا پہنچی سی ۔ <ref>{{cite news |title=زمبابوے وچ شرح سود 800 فیصد |author= |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1564924/Zimbabwe-interest-rates-up-to-800pc.html |newspaper=ٹیلیگراف |date= |accessdate=}}</ref> کاغذی کرنسی دا کمال ایہ اے کہ کسی نوں اپنی ودھدیہوئی [[غربت]] دا [[حس|احساس]] نہیں ہُندا ۔ جے کسی [[مزدور]] دی [[تنخواہ]] پنج فیصد کم کر دی جائے تو اتوں شدید اعتراض ہُندا اے ۔ لیکن جدوں افراط زر دی وجہ توں اسدی تنخواہ دی قوت خرید دس فیصد کم ہو جاندی اے تو اوہ اتنا اعتراض نہیں کردا ۔ جتنے سالوں وچ کسی دی تنخواہ دوگنی ہُندی اے اتنی ہی مدت وچ سونے دی قیمت ( تے مہنگائی ) تن گنی ہو چکی ہُندی اے ۔ <br /> پچھلے 255 سالوں وچ قیمتیں دوگنی ہونے وچ ابتدائی 185 سال لگے حالانکہ اس عرصے وچ دنیا نوں دو جنگ عظیم وی جھیلنا پڑیں ۔ لیکن بریٹن ووڈز دے معاہدے دے بعد دے 70 سالوں وچ قیمتیں 50 گنا بڑھ گئیں ۔ <!-- during the 255 years of the index, prices increased by 200% in the first 185 years while the sterling was the lead reserve currency, but went up 5,000% in the 70 years that followed. --><ref name="dailyreckoning.com">[http://dailyreckoning.com/dollar-will-die-whimper-bang/ The Dollar Will Die with a Whimper, Not a Bang]</ref> <br /> 1930 تک [[سونا|سونے]] دی قیمت تقریباًًً 20 ڈالر فی اونس سی ۔ ایہ قیمت پچھلے دیڑھ سو سال توں برقرار سی ۔ اتنے لمبے عرصہ تک قیمت مستقل رہنے دی وجہ ایہی سی کہ ڈالر کاغذی نہیں بلکہ دھاتی سی ۔ برطانیا وچ عام استعمال دی اشیاء دی قیمت ستروھیں صدی توں 1914 تک مستحکم سی ۔ <!-- Interestingly, consumer prices (eg in the UK) have been stable between the 17th century and 1914. --> <ref>{{Cite web |title=سونا کاغذی کرنسی دے زہر دا تریاق اے ۔ |url=http://goldsilverworlds.com/physical-gold-is-the-antidote-against-the-ongoing-global-debt-crisis/ |access-date=2016-05-28 |archive-date=2015-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315032152/http://goldsilverworlds.com/physical-gold-is-the-antidote-against-the-ongoing-global-debt-crisis/ |dead-url=yes }}</ref> قیمتوں دا بڑھنا کاغذی کرنسی دا لازمی جُز اے ۔ 1717 توں 1945 تک یعنی سوا دو سو سال تک برطانیا وچ [[سونا|سونے]] دی سرکاری قیمت 4.25 پاونڈ فی اونس سی ۔ بریٹن ووڈ دے معاہدے دے بعد برطانیا وچ سونے دی سرکاری قیمت ختم کر دی گئی ۔ 1927 وچ اک برطانوی پونڈ دی قیمت ساڑھے تیرہ ہندوستانی روپے سی ۔ 1925 وچ [[ہندوستان]] وچ سونے دی قیمت لگ بھگ 26 روپیا فی تولہ سی ۔ [[دوسری جنگ عظیم]] توں پہلے ایہ 30 روپیا فی تولہ سی ۔ اس وقت اک عام فوجی سپاہی دی تنخواہ 60 روپے ہویا کردی سی ۔ <ref>{{cite web |url=http://2ndlook.wordpress.com/tag/azad-hind-fauj/ |title=دوبارہ جائزہ |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=2ndlook.wordpress.com |publisher= |accessdate=}}</ref> {|dir=rtl class="wikitable" style="float:left; margin:0 0 1em 1em;" |- !colspan="2" style="background:#ffdead;"| 2 فیصد سالانہ افراط زر دے نتیجے وچ مہنگای |- ! کتنے سالوں بعد !! مہنگائی کتنی ہو جاندی اے |- | 35|| دو گنا |- | 70|| چارگنا |- | 105|| اٹھ گنا |- | 140|| سولہ گنا |- | 350|| ہزار گنا |- | 500|| بیس ہزار گنا |} [[علاء الدین خلجی]] دے دور حکومت (1296–1316 عیسوی) وچ ہر چیز دی قیمتوں اُتے انتہائی سختی توں کنٹرول رکھیا جاندا سی ۔ اس زمانے وچ اک عام فوجی سپاہی دی تنخواہ لگ بھگ 20 تندا ماہانہ ہویا کردی سی جبکہ اک تندے وچ 10 من چاول بکتا سی ۔ اس وقت دا اک تنکہ بعد دے [[شیر شاہ سوری]] دے اک روپیا دے بالکل برابر سی ۔ <ref>{{Cite web |title=علاو الدین خلجی دے زمانے وچ قیمتیں |url=http://www.academia.edu/3068338/Price_control_Policy_of_alauddin_khilji |access-date=2016-05-28 |archive-date=2017-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222212007/http://www.academia.edu/3068338/Price_control_Policy_of_alauddin_khilji |dead-url=yes }}</ref> <br /> 1871 وچ چاول دیڑھ روپے من سی جو 1893 وچ دو روپے من ہو چکیا سی ۔ <ref>[https://books.google.com.pk/books?id=T6Fxm9b8h0IC&pg India Essays on Economy Governance and Religion in the 19th Century]</ref> 1947 وچ پاکستان وچ اک امریکی ڈالر لگ بھگ تن روپے دا سی جبکہ [[سونا]] 80 روپے تولہ سی ۔ 1965 وچ سونے دی قیمت 127 روپیا فی تولہ سی ۔ === مختلف کرنسی دے سالانہ افراط زر === [[سونا]] اک غیر اعلانایہ بین الا اقوامی زرِ کثیف (ہارڈ کرنسی) اے ۔ اسدی قیمت دے بڑھنے توں کسی ملک دی کاغذی کرنسی وچ ہونے والے افراط زر (مہنگائی) دا بخوبی اندازہ ہو جاندا اے ۔ 18 نومبر 2011 تک سونے دی قیمت وچ ہونے والا سالانہ فیصد اضافہ مختلف کرنسی وچ مندرجہ ذیل اے ۔ {| class="wikitable" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''سوئس فرانک''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''جاپانی ین''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''آسٹریلوی ڈالر''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''کینیڈین ڈالر''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''ہندوستانی روپیہ''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''چینی یوان ¥''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''یورو€''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''برطانوی پاونڈ £''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''امریکی ڈالر $''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''''' |- | 5.7%||_||13.3%||22.8%||23.9%||_||6.4%||13.1%||24.7%||2002 |- | 7.6%||_||-8.5%||0.6%||14.8%||_||1.7%||9.9%||21.1%||2003 |- | -3.5%||3.7%||1.4%||-2.1%||0.5%||13.6%||-3.1%||-2.4%||5.4%||2004 |- | 37.8%||37.6%||28.9%||15.4%||24.2%||21.3%||36.7%||33.0%||20.0%||2005 |- | 14.2%||24.4%||12.6%||23.0%||20.8%||18.7%||10.6%||8.3%||23.0%||2006 |- | 21.7%||22.9%||18.3%||12.1%||16.5%||23.3%||18.4%||29.2%||30.9%||2007 |- | -0.1%||-14.4%||31.3%||30.1%||28.8%||-2.4%||10.5%||43.2%||5.6%||2008 |- | 20.1%||26.8%||-3.0%||5.9%||19.3%||23.6%||20.7%||12.7%||23.4%||2009 |- | 15.4%||11.4%||13.3%||21.3%||22.3%||22.8%||37.1%||31.4%||27.1%||2010 |- | 19.0%||14.2%||23.2%||25.4%||39.1%||16.8%||19.8%||18.8%||21.3%||2011 |- | 13.8%||15.8%||13.1%||15.5%||21.0%||17.2%||15.9%||19.7%||20.3%||اوسط سالانہ اضافہ |- | |} <ref>{{cite web |url=http://goldprice.org/ |title=goldprice.org |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=goldprice.org |publisher= |accessdate=}}</ref> اگر پہلی جنوری 2001 توں پہلی جنوری 2014 تک دی سونے دی قیمتوں دا جائیزہ لیا جائے تو پتہ چلتا اے پچھلے تیرہ سالوں وچ پاکستانی کرنسی دی قیمت وچ ساڑھے ست گنا تے ہندوستانی کرنسی دی قیمت وچ پنج گنا کمی آئی اے جبکہ اسی دوران ایران وچ مہنگائی لگ بھگ 60 گنا بڑھ چکی اے ۔ <ref>[http://goldsilver.com/article/race-to-debase-fiat-currency-vs-gold-fiat-currency-vs-silver-2000-2014/?utm_medium=email&utm_campaign=Gold++Silver+Weekly+-+172014&utm_content=Gold++Silver+Weekly+-+172014+CID_ca1c5616bb02ecbee954ace84962d1d1&utm_source=GoldSilver%20Email%20Marketing&utm_term=read%20more دنیا دی 120 کرنسیوں دا گرنا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709175730/https://goldsilver.com/article/race-to-debase-fiat-currency-vs-gold-fiat-currency-vs-silver-2000-2014/?utm_campaign=gold++silver+weekly+-+172014&utm_content=gold++silver+weekly+-+172014+cid_ca1c5616bb02ecbee954ace84962d1d1&utm_medium=email&utm_source=goldsilver%2520email%2520marketing&utm_term=read%2520more |date=2016-07-09 }}</ref> {| class="wikitable" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''مہنگائی''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''ملک تے کرنسی''' |- | 88584%||کونگو دا فرانک |- | 65789%||برما دا کیات |- | 33787%||لائبیریا دا ڈالر |- | 5856%||ایران دا ریال |- | 3720%||مالاوی دا کواچہ |- | 3123%||ساو توم دا ڈوبرا |- | 1996%||گنی دا فرانک |- | 1309%||گمبیا دا دلاسی |- | 1021%||ڈومینیدا دا پیسو |- | 1005%||شام دا پاونڈ |- | 973%||جمیدا دا ڈالر |- | 948%||برونڈی دا فرانک |- | 947%||ہئیتی دا گورڈے |- | 901%||ایتھوپیا دا بِر |- | 764%||نکاراگوا دا قرطبہ |- | 755%||مصر دا پاونڈ |- | 751%||پاکستان دا روپیہ |- | 666%||سری لندا دا روپیہ |- | 622%||انڈونیشیا دا روپیہ |- | 542%||بنگلہ دیش دا ٹدا |- | 501%||نیپال دا روپیہ |- | 496%||ہندوستان دا روپیہ |- | 336%||بحرین دا دینار |- | 332%||جاپان دا ین |- | 319%||امریکی ڈالر |- | 319%||اومان دا ریال |- | 319%||سعودی عرب دا ریال |- | 319%||قطر دا ریال |- | 308%||برطانایہ دا پاونڈ |- | 288%||کویت دا دینار |- | 250%||اسرائیل دا شیکل |- | 208%||کینیڈا دا ڈالر |- | 207%||آسٹریلیا دا ڈالر |- | 206%||چین دا یوان |- | 206%||یورو |- | 135%||سوئیزر لینڈ دا فرانک |- | 16%||سونا بہ نسبت چاندی |- | |} === تریخ دے بد ترین افراط زر === اگر کرنسی دھاتی ہو تے سکّے اپنی مالیت خود رکھدے ہوں تو افراط زر ناممکن ہو جاندا اے ۔ دھاتی کرنسی وچ افراط زر صرف اسی صورت وچ ممکن ہُندا اے جدوں اس [[دھات]] دی اتنی وڈی [[کان]] دریافت ہو جائے کہ [[دنیا]] بھر دی ضرورت توں زیادہ ہو کیونکہ دھاتی کرنسی عالمی قبولیت رکھدی اے ۔ اسدے برعکس کاغذی کرنسی چھاپ دے حکومتیں اپنی آمدنی تو بڑھا لیتی نیں لیکن اپنے عوام نوں غریب بنا دیتی نیں ۔ اس طرح اوہ اپنے عوام توں خفایہ طور اُتے [[افراط زر محصول|انفلیشن ٹیکس]] وصول کردی نیں ۔ 1945–46 وچ ہنگری وچ اتنی زیادہ کاغذی کرنسی چھاپی گئی کہ ہر چیز دی قیمت اربوں کھربوں [[Hungarian pengő|پینگو]] تک جا پہنچی ۔ حکومت نے ایتوں کرنسی نوٹ جاری کیئے جنہاں اُتے مالیت نہیں لکھی ہُندی سی تے روزانہ صبح [[ریڈیو]] اُتے اعلان ہُندا سی کہ آج اس دی مالیت کیتا ہو گی ۔ 18 اگست 1946 نوں پرانی کرنسی پینگو دی جگہ نئی کرنسی [[ہنگری فورنٹ|فورنٹ]] جاری کیتی گئی ۔ اک فورنٹ 400,000,000,000,000,000,000,000,000,000 پینگو دے برابر سی (یعنی 400 ارب ارب ارب پینگو دے برابر) ۔ [[File:Hyperinflation in Germany.PNG|thumb|جرمنی وچ اک سونے دے مارک دی قیمت (کاغذی مارک وچ)]] 1919 وچ اک امریکی ڈالر 9 جرمن مارک دے برابر سی ۔ صرف چار سال بعد نومبر 1923 وچ اک ڈالر 4200 ارب مارک دے برابر ہو چکیا سی<ref name="www2.econ.iastate.edu" /> ۔ اک [[ڈبل روٹی]] دی قیمت 400 ارب مارک ہو چکی سی ۔ <!-- The price of a loaf of bread rose to 400 billion marks. --><ref>[http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/cm/others/1,000,000_mark_note.aspx برٹش میوزیم]</ref> 15 نومبر 1923 نوں جرمنی وچ نئی کرنسی [[رینٹن مارک]] جاری کیتی گئی ۔ اک نیا مارک پرانے 1000 ارب مارک دے برابر قرار دتا گیا ۔ پرانا مارک [[German Papiermark|پیپیر مارک]] کہلاتا سی ۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 102-00193, Inflation, Ein-Millionen-Markschein.jpg|thumb|جرمنی اکتوبر 1923 ۔ اک میلین مارک دے نوٹ جیسدی سادہ پشت نوں ردّی کاغذ دی طرح لکھنے دے لئے استعمال کیتا جا رہیا اے ۔ ]] اسی طرح تردی وچ نوٹوں اُتے توں صفر کم کرنے دے لئے یکم جنوری 2005 نوں نیا ٹرکش لیرا جاری کیتا گیا ۔ اک نیا ٹرکش لیرا 1,000,000 پرانے ٹرکش لیرا دے برابر مقرر کیتا گیا ۔ [[فائل:Inflació utan 1946.jpg|thumb|1946وچ ہنگری وچ خاکروب جھاڑو لگیا کر سڑک نوں پرانے نوٹوں توں صاف کر رہیا اے]] [[فائل:Bundesarchiv Bild 102-12023, Berlin, Bankenkrach, Andrang bei der Sparkasse.jpg|thumb|upright=1.25|13 جولائی 1931 ۔ برلن وچ اک بینک رن ۔ ]] {| class="wikitable" border="1" |- !colspan="5"| تریخ دے بد ترین ماہانہ افراط زر <ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/pubs/journal/cj29n2/cj29n2-8.pdf |title=pdf |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=cato.org |publisher=CATO |accessdate= |archive-date=2009-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090820193841/http://www.cato.org/pubs/journal/cj29n2/cj29n2-8.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- !ملک !کرنسی دا ناں !بد ترین مہینہ !ماہوار افراط زر !روزانہ افراط زر !قیمتیں دوگنی ہونے دی مدت |- |[[ہنگری|ہنگری]] |[[Hungarian pengő|ہنگری دا پینگو]] |[[1946#جولائی|جولائی 1946]] |4.19 × 10¹⁶ % |207.19% |15 گھنٹے |- |[[زمبابوے]] |[[Zimbabwe dollar|زمبارے ڈالر]] |[[2008#نومبر|نومبر 2008]] |7.96 × 10¹⁰ % |98.01% |24.7 گھنٹے |- |[[یوگوسلاوایہ]] |[[Yugoslav dinar|یوگوسلاو دینار]] |[[1994#جنوری|جنوری 1994]] |3.13 × 10⁸ % |64.63% |1.4 دن |- |[[جرمنی]] |[[German Papiermark|جرمن پیپیرمارک]] |[[1923#اکتوبر|اکتوبر 1923]] |29,500% |20.87% |3.7 دن |- |[[یونان]] |[[یونانی دراخما|یونانی دراچمہ]] |[[1944#اکتوبر|اکتوبر 1944]] |13,800% |17.84% |4.3 دن |- |[[تائیوان]] |[[Old Taiwan dollar|قدیم تائیوان ڈالر]] |[[1949#May|مئی 1949]] |2,178% |10.98% |6.7 دن |} == سونے چاندی دی قیمت دا اتار چڑھاو == منڈی دی دوسری ساری چیزوں دی طرح سونے چاندی دی قیمت وی طلب و رسد دے قانون دے مطابق ہونی چاہیے ۔ جدوں وی بینکاںتے بچت اسکیموں دی [[شرح سود]] وچ کمی آندی اے تو سونے دی قیمت بڑھنے لرفتار اے کیونکہ جے خاطر خواہ منافع دی امید نہ راے تو لوگ افراط زر دے نقصان توں بچنے دے لئے اپنی جمع پونجی سونے دی شکل وچ رکھنا پسند کردے نیں جتوں صدیوں توں "[[زرکثیف|محفوظ جنت]]" تصوّر کیتا جاندا اے ۔ لیکن جے بہت سارے لوگ اپنی کاغذی کرنسی دے بدلے [[سونا]] لے لیں گے تو کاغذی کرنسی دی وقعت وچ کمی آجائے گی تے سونے دی قیمت چڑھ جائے گی<ref>[http://www.globalresearch.ca/raiding-the-gold-market-demonetizing-gold-as-a-means-to-preserving-the-fiat-dollar-money-system/5360000 demonetising gold to preserve the fiat monetary system]</ref> اس لئے وڈے وڈے مرکزی بینک سونے چاندی دی قیمت گرانے دی کوشش کردے نیں ۔ <ref>[http://www.kitco.com/ind/AuthenticMoney/2013-12-20-Gold-Price-Manipulation-Is-it-Real.htm کیتا ایہ سچ اے]</ref> <ref>[http://www.ingoldwetrust.ch/the-big-reset-part-2 The Big Reset, In Gold We Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140717045627/http://www.ingoldwetrust.ch/the-big-reset-part-2 |date=2014-07-17 }}</ref> <ref>[http://www.ingoldwetrust.ch/sun-zhaoxue-us-intends-to-suppress-gold-to-ensure-dollars-dominance IN GOLD WE TRUST] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140907151756/http://www.ingoldwetrust.ch/sun-zhaoxue-us-intends-to-suppress-gold-to-ensure-dollars-dominance |date=2014-09-07 }}</ref> <ref>[http://www.financeandeconomics.org/the-bafin-enquiry-into-deutsche-bank/ ڈوئیچے بینک دا لندن بلین مارکیٹ توں استعفاء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408101355/http://www.financeandeconomics.org/the-bafin-enquiry-into-deutsche-bank/ |date=2016-04-08 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://whiskeyandgunpowder.com/the-gold-carry-trade/ |title=مرکزی بینک تے سونے دی لیزنگ |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=whiskeyandgunpowder |publisher= |accessdate= |archive-date=2013-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520020233/http://whiskeyandgunpowder.com/the-gold-carry-trade/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.goldstockbull.com/articles/gold-price-manipulation-exposed/ |title=gold-price-manipulation-exposed |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=goldstockbull |publisher= |accessdate= |archive-date=2012-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120116040739/http://www.goldstockbull.com/articles/gold-price-manipulation-exposed/ |dead-url=yes }}</ref> <ref>{{یوٹیوب|yGEzxTAYJts|مرکزی بینکاںدا سونے دی قیمت گرانا}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.zerohedge.com/article/did-gordon-brown-sell-uks-gold-keep-aig-and-rothschild-solvent-more-disclosures-how-ny-fed-m |title=کیتا گورڈن براون نے بینکاںنوں سہارا دینے دے لئے برطانیا دا سونا سستی ترین قیمت اُتے بیچا؟ |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=zerohedge |publisher= |accessdate=}}</ref> <br /> انڈریو میگاری<ref>{{cite web |url=http://www.sott.net/article/205674-Andrew-McGuire-whistle-blower-on-market-manipulation-injured-in-hit-and-run-accident |title=Andrew McGuire, whistle-blower on market manipulation, injured in hit-and-run accident |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=sott.net |publisher= |accessdate=}}</ref> نامی اک سونے دے تاجر نے 29 مارچ 2010 نوں [[مشعہ|ریڈیو]] اُتے اک انٹرویو دتا جو اپریل 2010 نوں نشر ہویا ۔ اس وچ اس نے انکشاف کیتا کہ فیڈرل ریزرو دی ہدایت اُتے کس طرح [[جے پی مورگن چیز|جے پی مارگن چیز]] تے [[HSBC|ایچ ایس بی چیز]] سونے دی قیمتیں گرانے وچ کردار ادا کردے نیں ۔ اس توں پہلے 3 فروری 2010 نوں انڈریو میگاری نے [[اجناس تجارتی لجنہ|کموڈٹی فیوچر ایکسچینج کمیشن]] نوں بتا دتا سی کہ چاندی دی قیمت کس طرح تبدیل دی جائے گی تے دو دن بعد بالکل ویسا ہی ہویا ۔ جیس دن ایہ معلوم ہویا کہ ایہ راز انڈریو میگاری نے فاش کیتے نیں اسدے دوسرے دن یعنی 26 مارچ 2010 نوں اک تیز رفتار گاڑی نے انڈریو میگاری تے اسدی بیوی نوں ٹکر ماری تے فرار ہو گئی ۔ [[لندن]] دی پولیس [[ہیلی کاپٹر]] توں پیچھا کر دے اس ڈرائیور نوں گرفتار کرنے وچ کامیاب ہو گئی پر بعد وچ اسدا ناں ظاہر کیتے بغیر اتوں برائے ناں سزا دیکر چھڈ دتا گیا ۔ انڈریو میگاری دا خیال اے کہ ایہ اتوں قتل کرنے دی ناکام کوشش سی ۔ 1970 وچ چاندی دی قیمت 1.63 ڈالر تے سونے دی قیمت 35 ڈالر فی اونس سی ۔ جنوری 1980 وچ [[چاندی]] دی قیمت بڑھ کر لگ بھگ 50 ڈالر فی اونس ہو گئی سی تے کاغذی کرنسی اُتے لوکاں دا اعتماد ڈگمگانے والا سی ۔ سونے دی قیمت وی صرف دیڑھ مہینے وچ دگنی ہو کر 850 ڈالر فی اونس تک پہنچ گئی سی ۔ <ref>{{Cite web |title=THE CANARY IN THE GOLD MINE |url=http://www.drschoon.com/articles%5CSilverTheCanaryInTheGoldMine.pdf |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308050108/http://www.drschoon.com/articles%5CSilverTheCanaryInTheGoldMine.pdf |dead-url=yes }}</ref> کاغذی کرنسی دا مستپہلے بچانے دے لئے [[فیڈرل ریزرو]] نے [[شرح سود]] بڑھا کر 20 فیصد کر دی (جو شاعر تریخ وچ نہیں رہی) تے [[نیویارک مرسنٹائل ایکسچینج|نیویارک مرکنٹائل ایکسچینج]] توں نئے قاعدے قانون نافذ کروائے ۔ اسدے نتیجے وچ چاندی دے وڈے تاجر (Hunt Brothers) دیوالایہ ہو گئے لیکن دو مہینوں وچ چاندی دی قیمتیں 80 فیصد تک گر گئیں ۔ اسدے بعد دوبارہ کسی ایتوں [[گولڈ رن]] توں بچنے دے لئے عالمی سطح اُتے سونے دی لیزنگ شروع کیتی گئی تاکہ سونے دی قیمتیں کنٹرول دی جا سکیتیاں ۔ 1990 دی دہائی وچ سونے دی قیمتیں گرنے دی وجہ ایہی سونے دی لیزنگ سی ۔ اسدی وجہ توں سونا برآمد کرنے والے ممالک ([[جنوبی افریقہ]]، چین تے [[روس]]) وڈے خسارے وچ راے ۔ <ref>[http://www.ingoldwetrust.ch/gold-leasing-is-a-tool-for-the-global-credit-game سونے دی لیزنگ ۔ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140630151708/http://www.ingoldwetrust.ch/gold-leasing-is-a-tool-for-the-global-credit-game |date=2014-06-30 }}</ref> اپریل 2013 توں سونے دی قیمت اچانک گرنے دی وجہ کومیکس وچ کاغذی سونے دے کنٹریکٹ (Gold Future) دی وڈے پیمانے اُتے فروخت سی جو امریکا دی جے پی مورگن سیکوریٹیز تے HSBC سیکوریٹیز نے بیچے سن ۔ <ref>[http://www.ingoldwetrust.ch/the-big-reset-part-2 THE BIG RESET] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140717045627/http://www.ingoldwetrust.ch/the-big-reset-part-2 |date=2014-07-17 }}</ref> اسی طرح 28 نومبر 2014 نوں نیویارک کومیکس وچ 50 ٹن کاغذی سونے دے کنٹریکٹ یک لخت بیچ کر قیمت گرائی گئی سی ۔ <ref>[http://americanfreepress.net/?p=21207 سونے دی قیمت کون گرا رہیا اے؟]</ref> امریکی فیڈرل ریزرو دے بارہویں تے مشہور چیر مین مسٹر ووکر (Mr. Volcker) نےاک دفعہ کہیا سی کہ "[[سونا]] میرا دشمن اے تے وچ ہمیشہ نظر رکھدا ہوں کہ میرا دشمن کیتا کر رہیا اے" ۔ <ref>[http://www.nowandfutures.com/gold_related_quotes.html فیڈ چیرمین دا بیان کہ سونا سینٹرل بینکاںدا دشمن اے ۔ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151215105537/http://www.nowandfutures.com/gold_related_quotes.html |date=2015-12-15 }}</ref> َ<ref name="gold-eagle.com">{{cite web |url= http://www.gold-eagle.com/article/death-paper-money |author= Ian Gordon |date= مارچ 10, 2014 |title = کاغذی کرنسی دی موت |website= |publisher= Gold Eagle |accessdate= Dec 17, 2014}}</ref> <!-- Gold tells the truth so it is an enemy of those who wish to deceive their populations -->مسٹر ووکر 1979 توں 1987 تک فیڈرل ریزرو دا چیرمین رہیا سی تے 1980 وچ سونے دی بے قابو ہُندی ہوئی قیمتوں نوں لگام دینے وچ اسدا وڈا ہتھ سی ۔ 1971 وچ جدوں اوہ ٹریژری دا انڈر سیکریٹری سی اس نے بریٹن ووڈز دا معاہدہ توڑنے وچ مرکزی کردار ادا کیتا سی تے اتوں اس اُتے فخر سی ۔ <ref>[[:en:Paul Volcker|پال ووکر ۔ انگریزی ویکیپیڈیا اُتے]]</ref> 1997 وچ جدوں سونے دی قیمتیں بہت گری ہوئی سن [[سویٹزرلینڈ|سوئیزرلینڈ]] نے اپنے 2600 ٹن سونے وچ توں 1400 ٹن سونا بیچنے دا ارادہ ظاہر کیتا جتوں 2004 تک مکمل کر لیا ۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/15875.stm بی بی سی نیوز]</ref><ref>[http://www.zerohedge.com/news/2014-10-28/things-make-you-go-hmmm-swiss-gold-status-quo-showdown سوئیس سونے دی صورتحال]</ref> اس توں سونے دی قیمت گر کر 309 ڈالر فی اونس رہ گئی ۔ اسی دوران [[برطانایہ]] نے اعلان کیتا کہ اوہ 415 ٹن سونا 1999–2000 دے دوران بیچے گا ۔ اسی عرصے وچ آئی ایم ایف نے وی 435 ٹن سونا بیچا ۔ اس طرح سونے دی قیمت مزید گر کر 258 ڈالر تک آ گئی جو پچھلے 22 سالوں دی کم ترین قیمت سی ۔ اس دا فائدہ اٹھاتے ہوئے بینکاراں نے افریقہ وچ سونے دی کانیں کوڑیوں دے داموں خرید لیں ۔ شبہ کیتا جاندا اے کہ مرکزی بینکاںول توں بیچا جانے والا بیشتر سونا مرکزی بینک دے ہی مالکان نجی حیثیت توں خرید لیتے نیں ۔ [[لندن بلین مارکیٹ|لندن بُلین مارکیٹ]] کچھ اس طرح کام کردی اے کہ عام طور اُتے خریدار دی شناخت ممکن نہیں ہُندی ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.womensgroup.org/gold_20000311.html |title=Tragedy and Hope |author=Dr. Carroll Quigley |date= |website=womensgroup.org |publisher= |accessdate=}}</ref> {| class="wikitable" |- ! دورانایہ !! [[آئی ایم ایف]] نے کتنا سونا بیچا؟<ref>[http://imfsite.org/imf-effect-on-gold-prices/imf-gold-sales-history/ IMF Gold Sales History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401045834/http://imfsite.org/imf-effect-on-gold-prices/imf-gold-sales-history/ |date=2016-04-01 }}</ref><ref>[https://www.imf.org/external/np/exr/facts/gold.htm Gold in the IMF]</ref> !! کس نے خریدا؟ |- | 1970–1971 || "جتنا سونا [[جنوبی افریقہ]] توں خریدا تھا“ |- | 1976–1980 || 50 میلین اونس ( یعنی 1555ٹن) |- | 1999–2000 || 14 میلین اونس ( یعنی 435 ٹن) |- | rowspan=5|2009–2010 ||rowspan=4| 13 میلین اونس ( یعنی 403 ٹن) ||200 ٹن [[انڈیا]] نے خریدا |- ||10 ٹن [[سری لندا]] نے خریدا |- ||10 ٹن [[بنگلہ دیش]] نے خریدا |- ||2 ٹن [[ماریشیئس]] نے خریدا |- | colspan=2|آئی ایم ایف دے کول اب وی 2814 ٹن سونا بچا ہویا اے |- |colspan=3|1970 وچ جنوبی افریقہ نے 1000 ٹن توں زیادہ سونا کانوں توں نکالا ۔ <ref>[http://www.goldcore.com/goldcore_blog/south-african-gold-mining-strikes-peak-gold-production-collapse-continues GoldCore]</ref> |} سن 2012 تک پچھلے پونے تن سالوں وچ سنٹرل بینکاںنے 1100 ٹن سونا خریدا جبکہ اس توں پہلے دے تن سالوں وچ انہاں نے 1143 ٹن سونا بیچا سی ۔ روس تے چین کئی سالوں توں سونا جمع کر راے نیں ۔ 1911 وچ [[میکسینوں]] نے 100 ٹن سونا خریدا ۔ 2012 تک [[چین]] دے عوام نے پچھلے پنج سالوں وچ 4800 ٹن سونا سکوں تے بسکٹ (پانسہ) دی شکل وچ خریدا ۔ 2013 وچ چین نے 2200 ٹن سونا خریدا ۔ <ref>[https://www.bullionstar.com/blog/koos-jansen/china-gold-association-2013-gold-demand-2199t/ 2013 وچ چین نے 2200 ٹن سونا خریدا]</ref> چین اب دنیا وچ سب توں زیادہ سونا کانوں توں نکالتا اے پر اک تولہ وی بیچنے نوں تیار نہیں ۔ سونے دی اس طرح خریداری مغربی ممالک دے لئے اک وڈا درد سر بن گئی اے کیونکہ ایہ اس بات ول واضح اشارہ اے کہ کاغذی کرنسی اُتے اعتبار نہ کرنے والوں دی تعداد تیزی توں ودھدیجا رہی اے ۔ ایہ مشرقی ممالک دا کاغذی کرنسی اُتے اعتبار سی جیس نے انیسویں تے بیسویں صدی وچ مغربی ممالک نوں فوجی و تجارتی برتری تے خوشحالی عطا دی سی ۔ <!-- Modern credit, developed during the financial revolution of 1620¬–1720, laid the foundation for England’s political, military, and economic dominance in the eighteenth century. Possessed of a generally circulating credit currency, a modern national debt, and sophisticated financial markets, England developed a fiscal-military state that instilled fear in its foes and facilitated the first industrial revolution. Yet a number of casualties followed in the wake of this new system of credit. Not only was it precarious and prone to accidents, but it depended on trust, public opinion, and ultimately violence. ۔ . ۔ .the precariousness of credit and the role of violence—war, enslavement, and executions—in the safeguarding of trust. --><ref>[http://www.amazon.com/Casualties-Credit-Financial-Revolution-1620-1720/dp/0674047389 Casualties of Credit: The English Financial Revolution, 1620–1720]</ref> == بریٹن وڈز دا معاہدہ == جدوں کوئی اک ملک کسی دوسرے ملک دی کاغذی کرنسی اُتے کنٹرول حاصل کر لیتا ہےتو اوہ وڈے پوشیدہ طریقے توں اُس دوسرے ملک دی معیشت، صنعت، تجارت تے دولت پرحاوی ہو جاندا اے ۔ بریٹن اوڈز سسٹم بناون دا اصل مقصد وی اسی طرح توں دنیا بھر اُتے امریکی بینکاراں دی حکمرانی قائم کرنا سی ۔ جیس سال بریٹن ووڈز دا معاہدہ طے پایا اسی سال [[نوبل انعام]] یافتہ مصنف Friedrich Hayek نے اپنی کتاب "غلام مملیکت دا رستہ" (The Road to Serfdom) وچ لکھیا "سارے لوکاں اُتے جو حاکمیت معاشی کنٹرول عطا کردا اے اس دی سب توں بہترین مثال فورین ایکسچینج دے شعبہ وچ واضح اے ۔ جدوں (مارکیٹ دی بجائے) ریاست فورین ایکسچینج کنٹرول کرنا شروع کردی اے تو شروع وچ تو کسی دی ذاتی زندگی اُتے کوئی اثر پیندا محسوس نہیں ہُندا تے زیادہ تر لوگ اتوں بالکل نظر انداز کر دیندے نیں ۔ لیکن بہت توں یورپی ممالک دے تجربات دے بعد دانشوروں نے اس طرز عمل نوں مکمل عالمی حاکمیت (totalitarianism) دی جانب فیصلہ کن پیشرفت قرار دتا اے ۔ ایہ درحقیقت سارے لوکاں نوں ریاست دی مطلق العنانی دے حوالے کر دینا اے ۔ ایہ فرار ہونے دے سارے راستے بند کر دیتا اے، نہ صرف امیروں دے بلکہ ہر کسی دے ۔ <!-- “The extent of the control over all life that economic control confers is nowhere better illustrated than in the field of foreign exchanges. Nothing would at first seem to affect private life less than a state control of the dealings in foreign exchange, and most people will regard its introduction with complete indifference. Yet the experience of most Continental countries has taught thoughtful people to regard this step as the decisive advance on the path to totalitarianism and the suppression of individual liberty. It is, in fact, the complete delivery of the individual to the tyranny of the state, the final suppression of all means of escape — not merely for the rich but for everybody.” --><ref>[http://www.cato.org/publications/commentary/europe-troubled-region Nobel Prize winning economist Friedrich Hayek’s 1944 classic, The Road to Serfdom: غلامی دا رستہ]</ref>" [[فائل:Mount Washington Hotel 2003.JPG|thumb|250px|بریٹن ووڈز دا ماونٹ واشنگٹن ہوٹل جتھے 1944 وچ بریٹن ووڈز دا عالمی معاہدہ طے ہویا ۔ ]] [[File:Us gold reserves.png|400px|thumb| سن 1900 توں امریکی سونے دے ذخائر تے سونے دی قیمت ۔ 1950 توں امریکی سونے دے ذخائر وچ تیزی توں کمی آنے لگی تے 1970 تک امریکا اپنا 60 فیصد سونا کھو چکیا سی ۔ اپنا سونا بچانے دے لئے اس نے بریٹن ووڈ دا معاہدہ توڑ دتا جیس دی وجہ توں سونے دی قیمت بڑھنا شروع ہو گئی ۔ 1976 وچ آئی ایم ایف نے 777 ٹن سونا بیچا جیس توں قیمت تھوڑی سی کم ہوئی ۔ <ref>[http://snbchf.com/gold/gold-tells-20th-century-history/ سونا تے بیسویں صدی]</ref> 1999–2000 وچ آئی ایم ایف نے اسی مقصد توں مزید 435 ٹن سونا بیچا ۔ <ref>[http://www.imf.org/external/np/exr/faq/goldfaqs.htm آئی ایم ایف دی ویب سائیٹ]</ref>]] [[دوسری جنگ عظیم]] تک دنیا بھر دے عوام وچ کاغذی کرنسی دا رواج مستحکم ہو چکیا سی لیکن مشکل ایہ سی کہ مرکزی بینک آپس وچ کس طرح لین دین (بزنس) کرو ۔ کوئی وی مرکزی بینک کسی دوسرے مرکزی بینک دی چھاپی ہوئی کاغذی کرنسی قبول کرنے نوں تیار نہیں سی تے سونے دا مطالبہ کردا سی ۔ اس مشکل نوں حل کرنے دے لئے دوسری جنگ عظیم دے دوران جولائی 1944 وچ [[بریٹن ووڈز]]، نیو ہیمپشائر، امریکا دے مقام اُتے اک کانفرنس منعقد کیتی گئی ۔ اس کانفرنس دے نتیجے وچ [[بین الاقوامی مالیاتی فنڈ]] (المعروف آئی-ایم-ایف) تے [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]] وجود وچ آئے ۔ اس کانفرنس وچ 44 اتحادی ممالک دے 730 مندوبین نے شرکت دی سی جیس وچ [[روس]] وی شامل سی پر [[جاپان]] شامل نہیں سی ۔ اسدے اک سال بعد [[ہیروشیما]] اُتے [[نویاتی اسلحہ|ایٹم بم]] گرایا گیا ۔ <br /> اس کانفرنس دے انعقاد دے وقت دنیا بھر دے مرکزی بینکاں دے کول موجود کل سونے دا %75 امریکا دے کول سی ۔ اس کانفرنس دے دوران [[ہندوستان]] دے مندوب نے سوال پوچھا کہ gold convertible exchange توں کیتا مراد لیا جائے گا ۔ اسدا گول مول جواب دتا گیا کہ امریکی ڈالر توں جتنا چانیں سونا خریدا جا سکتا اے اس لئے اس ایکسچینج توں ڈالر ہی مراد لیا جائے ۔ <ref>[http://www.americanthinker.com/2013/11/bretton_woods_a_closer_look.html بریٹن ووڈز دا اک جائیزہ]</ref> اس معاہدے دے مطابق 35 [[امریکی ڈالر]] اک [[ٹرائے اونس|اونس]] سونے دے برابر طے پائے سن تے [[ریاستہائے متحدہ امریکہ|امریکہ]] 35 ڈالر دے عوض اتنا سونا دینےدا پابند سی ۔ دنیا دی دیگر کرنسیوں دی قیمت امریکی ڈالر دے حساب توں طے ہُندی سی ۔ اس معاہدے وچ وڈی چالادی توں سونے چاندی دی بجائے [[ڈالر]] نوں کرنسی دا معیار مقرر کیتا گیا یعنی سونے دی بجائے [[معیار طلا|معیار سونا]] دی آڑ وچ "معیار ڈالر" لایا گیا ۔ اس کانفرنس دے معاہدے دا مسودہ انگریز ماہر معاشیات [[جان مینارڈ کینز]] نے بنایا سی جو [[بینک آف انگلینڈ]] دا ڈائریکٹر سی ۔ اوہ چاہندا سی کہ اک ہی عالمی کرنسی ہو جو نہ [[سونا|سونے]] توں منسلک ہو نہ سیاسی دباو دے تحت آئے پر اوہ مندوبین نوں اس اُتے قائل نہ کر سدا ۔ صاف ظاہر ہُندا اے کہ کینیز اپنے آقاوں دے لئے کام کر رہیا سی ۔ دو سال بعد اسدا انتقال ہو گیا ۔ <ref name="TimeBrettonWoods">{{cite news |title=Time:A brief history of Bretton Woods System |author= |url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1852254,00.html |newspaper=ٹائم |date= |6= |accessdate=2016-05-28 |archivedate=2018-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225040810/http://content.time.com/time/business/article/0,8599,1852254,00.html%20 }}</ref><br /> خود کینیز دے مطابق بریٹن وڈز دا ایہ معاہدہ گولڈ اسٹینڈرڈ دا عین اُلٹ سی ۔ فرانسیسی مصنف Jacques Rueff دے مطابق ایہ گولڈ ایکسچینج اسٹینڈرڈ "مغربی ممالک دا مالیاتی گناہ" سی ۔ اُس نے دس سال پہلے ایہ پیشنگوئی کر دی سی کہ ایہ سسٹم چل نہیں سکتاَ ۔ <ref>[http://mises.org/document/3049/The-Monetary-Sin-of-the-West THE MONETARY SIN OF THE WEST]</ref> اس معاہدے دے بعد دوسرے ممالک اپنی کرنسی نوں امریکی ڈالر توں اک مقررہ نسبت اُتے رکھنے اُتے مجبور ہو گئے چااے اس دے لئے اننیں ڈالر خریدنے پڑیں یا بیچنے ۔ <!-- Harry Dexter White’s scheme contained a built-in tendency for more and more dollars to be forced into circulation around the globe --> اس اسکیم دی خاص بات ایہ سی کہ اب دنیا بھر وچ کاغذی ڈالر زیر گردش آنے والا سی ۔ <ref>[http://www.independent.org/publications/tir/article.asp?a=982 The Battle of Bretton Woods]</ref><!-- This fixed link between the dollar and gold made the dollar the most prized reserve currency in the world. That was the hidden agenda of Bretton Woods. With the dollar as the main reserve currency, UK pounds sterling, a competing reserve currency, would eventually fall by the wayside. --><ref>[http://money_week.com/triffins-dilemma-and-the-future-of-sdrs/ the hidden agenda of Bretton Woods]</ref><!-- money_week.com دے درمیان توں_ ندور کر سرچ کرو --> اس معاہدے توں امریکی بینکاراں دی پانچوں انگلیاں گھی وچ تے سر کڑھائ وچ آ گیا ۔ اس معاہدے دے ذریعے دنیا بھر دے ممالک نے نادانستہ طور اُتے اپنی اپنی کرنسی کےکنٹرول توں رضا کارانہ دستبرداری منظور کر لی سی ۔ پہلے جو کچھ فوجی طاقت توں چھینا جاندا سی اب اوہ سب کچھ شرح تبادلہ دا کھیل بن گیا کیونکہ سونے دی رکاوٹ درمیان توں ہٹ چکی سی ۔ <br /> "ایہ وڈی حیرت دی بات اے کہ اس وقت کسی نے نہیں دیکھا کہ وورلڈ بینک دی آڑ وچ (سارے مُلکاںدی) حاکمیت منتقل ہو رہی اے ۔ "<br /> It is perhaps strange that almost no one at the time saw the transfer of power that was concealed under the grand term “World Bank”<ref name="Banks and the New Slavery">{{cite web |url= http://www.metaeconomics.co.uk/banks_slavery.html |author= |date= |title= Banks and the New Slavery |website= |publisher= |accessdate= |archive-date= 2018-12-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181225040807/https://www.metaeconomics.co.uk/banks_slavery.html |dead-url= yes }}</ref><br /> اس معاہدے نے غلامی دی اک نئی قسم دی بنیاد رکھی جو پہلے ہارڈ کرنسی دے دور وچ ممکن نہ سی ۔ <br /> "(کاغذی) دولت غلامی دی اک نئی قسم اے جوپہلے والی غلامی توں یوں مختلف اے کہ ایہ نامعلوم رہندی اے ۔ اس نئی قسم وچ آقا تے غلام شاعر آمنے سامنے نہیں آندے ۔ "<br /> money is a new form of slavery, and distinguishable from the old simply by the fact that it is impersonal – that there is no human relation between master and slave. Leo Tolstoy <ref name="Global Financial System ">{{cite web |url= http://www.alancurrie.com/category/global-financial-system/ |author= |date= |title= Global Financial System |website= |publisher= |accessdate= |archive-date= 2018-12-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181225040803/http://www.alancurrie.com/category/global-financial-system/ |dead-url= yes }}</ref><br /> آسٹریلیا دے وزیر محنت Eddie Ward نےبریٹن اووڈز دی سازش دے بارے وچ جو کچھ کہیا سی اوہ سب کچھ آنے والے سالوں وچ بالکل سچ ثابت ہویا ۔ <br /> "مینوں یقین اے کہ پرائیوٹ عالمی بینکار بریٹن اووڈز دے ذریعے پوری دنیا اُتے اپنی ایسی مکمل تے خوفناک ڈکٹیٹر شپ قائم کرنا چاہندے نیں جیس دا ہٹلر نے شاعر خواب وی نہ دیکھا ہو گا ۔ ایہ وحشیانہ طریقے سےچھوٹے ممالک نوں غلام بنا دے گی تے ہر حکومت ان بینکاراں دی [[دلال]] بن جائے گی ۔ عالمی مالیاتی اداروں دا گٹھ جوڑ بے روزگاری، غلامی، غربت، ذلت تے مالیاتی تباہی وچ اضافہ کرے گا ۔ اس لیئے ہم آزادی پسند آسٹریلویوں نوں اس منصوبے نوں نا منظور کر دینا چاہیئے ۔ " I am convinced that the Bretton Woods Agreement will enthrone a world dictatorship of private finance more complete and terrible than any Hitlerite dream. It … quite blatantly sets up controls which will reduce the smaller nations to vassal states and make every government the mouthpiece and tool of International Finance … ۔ World collaboration of private financial institutions can only mean more unemployment, slavery, misery, degradation and financial destruction. Therefore, as freedom loving Australians, we should reject this infamous proposal. <ref name="Banks and the New Slavery"/> اس معاہدے دے بعد اب چونکہ نوآبادیاتی نظام دی ضرورت باقی نہیں رہی سی اس لیئے دنیا دی ساری کالونیوں نوں آزاد کر دتا گیا اورمزاحمتی لیڈروں نوں اقتدار سونپ دتا گیا ۔ [[برصغیر]] دی آزادی [[گاندھی]] دا کارنامہ نہیں سی بلکہ بریٹن ووڈز معاہدے دا خاموش نتیجہ سی ۔ اس معاہدے دی کامیابی دا میڈیا وچ وڈے زور و شور توں چرچا کیتا گیالیکن تصویر دا صحیح رُخ آج تک چھپایا جاندا اے ۔ تے جیس بات دا چرچا نہیں کیتا گیا اوہ ایہ سی کہ 35 ڈالر وچ اک اونس سونا خریدنے دا حق عوام نوں نہیں دتا گیا سی بلکہ ایہ حق امریکا ول توں صرف تے صرف دوسرے ممالک دے سینٹرل بینکاںنوں دتا گیا سی ۔ گویا عوام دے لئے صرف کاغذی کرنسی تے امیروں دے لئے سونے دی کرنسی طے پائی ۔ اُس وقت امریکی عوام نوں سونا رکھنے دی اجازت نہیں سی ۔ چین وچ وی 1950 توں 2003 تک عوام اُتے خام سونا رکھنے دی پابندی سی ۔ <!-- China actually banned its citizens from owning gold from 1950–2003 --> <ref>{{Cite web |title=ETF Daily News |url=http://etfdailynews.com/2011/03/18/2500-gold-prices-double-market-returns-as-chinas-gold-fever-breaks-records-gld-gdx-gdxj-sgol-iau-ugl-dzz-gll-abx-gg-nem-au/ |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305041643/http://etfdailynews.com/2011/03/18/2500-gold-prices-double-market-returns-as-chinas-gold-fever-breaks-records-gld-gdx-gdxj-sgol-iau-ugl-dzz-gll-abx-gg-nem-au/ |dead-url=yes }}</ref> ہندوستان دی برطانوی حکومت تے آزادی دے بعد [[مورار جی دیسائی]] نے ہندوستان وچ سونے دی درآمد نوں رودے رکھیا ۔ تے اسی وجہ توں بریٹن اوڈز دا معاہدہ لگ بھگ دو دہائیوں تک چل سدا ۔ 1971 وچ [[جنگ ویت ناں|ویتناں دی جنگ]] دی وجہ توں [[امریکی معیشت]] سخت دباو دا شکار سی تے [[افراط زر]] تیزی توں بڑھ رہیا سی ۔ اپریل 1971 وچ جرمنی نے امریکی دباؤ وچ آ کر پنج ارب ڈالر خریدے تا کہ امریکی ڈالر نوں سہارا مل سکے ۔ مئی 1971 وچ [[جرمنی]] نے بریٹن ووڈ معاہدے توں ناطہ توڑ لیا کیونکہ اوہ گرتے ہوے امریکی ڈالر دی وجہ توں اپنےجرمن مارک دی قیمت مزید نہیں گرانا چاہندا سی ۔ اسدے صرف تن مہینوں بعد [[جرمنی]] دی [[معیشت]] وچ بہتری آ گئی تے ڈالر دے مقابلے وچ مارک دی قیمت %7.5 بڑھ گئی ۔ [[امریکی ڈالر]] دی گرتی ہوئی قیمت دیکھدے ہوئے دوسرے ممالک نے [[ریاستہائے متحدہ امریکہ|امریکہ]] توں سونے دا مطالبہ شروع کر دتا ۔ [[سویٹزرلینڈ|سویزر لینڈ]] نے جولائی 1971 وچ پنج کروڑ ڈالر دا 44 ٹن [[سونا]] امریکا توں وصول کیتا ۔ امریکا نے سفارتی دباو ڈال کر دوسرے ممالک نوں سونا طلب کرنے توں روکنا چاہا پر Jacques Rueff دے مشورے اُتے [[فرانس]] نے جارحانہ انداز اپناتے ہوئے 19.1 کروڑ ڈالر امریکا توں 170ٹن سونے وچ تبدیل کروائے ۔ اس طرح امریکا تے فرانس دے تعلقات خراب ہو گئے جو آج تک بہتر نہ ہو سکے ۔ 12 اگست 1971 نوں [[برطانایہ]] نے وی 75 کروڑ ڈالر دے سونے دا مطالبہ کر دتا ۔ <br /> سرکاری اعداد و شمار دے مطابق اسوقت امریکا اپنے کول موجود سونے توں تن گنا زیادہ ڈالر چھاپ چکیا سی ۔ حقیقی اعداد و شمار اس توں وی زیادہ راے ہوں گے ۔ <ref name="TimeBrettonWoods" /> <br /> 1971 تک امریکا دے کول موجود سونے دی مالیت صرف 15 ارب ڈالر سی جبکہ دوسرے ممالک دے کول 50 ارب امریکی ڈالر دے ذخائر جمع ہو چکے سن ۔ <ref>{{Cite web |title=بریٹن ووڈ دی موت دی وجہ |url=http://www.ukessays.com/essays/economics/intended-objectives-of-the-bretton-woods-system-economics-essay.php |access-date=2016-05-28 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225040740/https://www.ukessays.com/essays/economics/intended-objectives-of-the-bretton-woods-system-economics-essay.php%20 |dead-url=yes }}</ref> اگر سارے قرضے شامل کر دے حساب لگایا جائے تو اس وقت امریکا ہر اک ڈالر دے سونے دے عوض 44 ڈالر دا مقروض ہو چکیا سی<ref>[http://mises.org/library/gold-versus-fractional-reserves gold versus fractional reserve-Mises Org.]</ref> ۔ <br /> 15 اگست 1971 نوں [[ریاستہائے متحدہ امریکہ|امریکہ]] اپنے بریٹن ووڈز دے وعدے توں یک طرفہ مکر گیا جتوں [[Nixon shock|نکسن دھچدا]] کہندے نیں ۔ امریکی صدر نکسن نے اعلان کیتا کہ اب امریکا ڈالر دے بدلے [[سونا]] نہیں دے گا ۔ <ref>{{cite news |title=the-nixon-shock |author= |url=http://www.businessweek.com/magazine/the-nixon-shock-08042011.html |newspaper=بزنس ویک میگزین |date= |accessdate= |archivedate=2018-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225040800/https://www.bloomberg.com/tosv2.html?vid=&uuid=aaca3db0-07fa-11e9-b663-b9031b6fc5b7&url=L2J3L21hZ2F6aW5lL3RoZS1uaXhvbi1zaG9jay0wODA0MjAxMS5odG1sJTIw}}</ref> اس وقت تک امریکا کاغذی ڈالر چھاپ چھاپ کر اس دے بدلے عربوں توں اتنا [[تیل]] خرید چکیا سی کہ [[عرب]] جے [[ڈالر]] دے بدلے سونے دا مطالبہ کر دیندے تو [[ریاستہائے متحدہ امریکہ|امریکہ]] اپنا پورا [[سونا]] دے کر وی ایہ قرض نہ چکیا سکتا سی ۔ 1971 دے اس امریکی اعلان توں عربوں دے اربوں ڈالر کاغذی ردّی وچ تبدیل ہو گئے ۔ قانون قدرت ایہ اے کہ اک دا نقصان کسی دوسرے دا فائدہ ہُندا اے ۔ دنیا بھر وچ ہونے والے اس نقصان دا سارہ فائدہ امریکا نوں ہویا ۔ <br /> بریٹن ووڈز دے معاہدے دے خاتمے دا اعلان کردے ہوئے امریکی صدر نکسن نے جےچہ اپنی تقریر وچ کہیا سی کہ ایہ اک عارضی اقدام اے تے ایہ کہ آپدے ڈالروں دی قوت خرید کل وی اُتنی ہی ہو گی جتنی آج اے لیکن وقت نے ثابت کر دتا کہ ایہ صرف اک تے سفید جھوٹ سی ۔ <!-- But if you are among the overwhelming majority of Americans who buy American-made products in America, your dollar will be worth just as much tomorrow as it is today. --><ref>{{Cite web |title=امریکی صدر نکسن دی تقریر |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/?pid=3115 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2017-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170621025747/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/?pid=3115 |dead-url=yes }}</ref> <ref>[https://tu.be/iRzr1QU6K1o ویکیپیڈیا اُتے صدر نکسن دی اصل ویڈیو نوں بلاک کر دتا گیا اے ۔ https:// دے بعد you دا اضافہ کرو تے دیکھیں ۔ ]</ref> ڈالر توں سونے دا تعلق ٹوٹنے دے بعد 1972 وچ جدوں ایران تے سعودی عرب نے اپنے ڈالروں توں امریکی کمپنیاں خریدنے دا ارادہ ظاہر کیتا تو امریکی حکام نے <s>دھمدی دی </s> متنبہ کیتا کہ امریکا اتوں اقدام جنگ سمینوں گا ۔ <!-- When Saudi Arabia and Iran proposed to use their oil dollars to begin buying out American companies after 1972, U.S. officials let it be known that this would be viewed as an act of war. --><ref>{{Cite web |title=Super Imperialism |url=http://www.soilandhealth.org/03sov/0303critic/030317hudson/superimperialism.pdf |access-date=2016-05-28 |archive-date=2013-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514131702/http://www.soilandhealth.org/03sov/0303critic/030317hudson/superimperialism.pdf |dead-url=yes }}</ref> حالانکہ پہلی جنگ عظیم دے بعد خود امریکا نے وڈے پیمانے اُتے جرمن کمپنیاں خریدی سن ۔ بریٹن ووڈز دا معاہدہ ٹوٹنے دے بعد ہر ملک نوں اپنی مرضی دے مطابق کاغذی کرنسی چھاپندا اختیار مل گیا ۔ اس طرح 1971 دے بعد ہارڈ کرنسی یا [[زرکثیف|زر کثیف]] دا دور ختم ہو گیا تے [[زرفرمان|زر فرمان]] (Fiat currency) نے مستقل جگہ بنا لی ۔ لیکن ان 27 سالوں وچ امریکا دا کاغذی ڈالر بین الاقوامی کرنسی بن چکیا سی ۔ امریکی بینکار 1944 وچ بریٹن ووڈز دے معاہدے وچ جو کچھ حاصل نہیں کر سکے سن اوہ اب وڈی حد تک اننیں حاصل ہو گیا ۔ سوئزر لینڈ اوہ آخری ملک سی جیس نے سنہ 2000 وچ اپنی کاغذی کرنسی دا سونے توں ناطہ توڑا ۔ <br /> جدوں تک کرنسی دا سونے توں تعلق برقرار سی اس وقت تک حکومتی قرضیاں (ٹریژری بونڈز) اُتے سٹے بازی (speculation) بالکل نہیں ہویا کردی سی ۔ کرنسی دا سونے توں تعلق ٹوٹنے دے بعد بونڈز وچ سٹے بازی بے انتہا بڑھ گئی جیس دا خمیازہ محنت کشوں نوں برداشت کرنا پڑ رہیا اے ۔ <!-- Bond speculation is no zero-sum game. Virtually all speculators are on the long side of the bond market as they want to preempt the central bank in buying the bond. (Note that the central bank makes bond speculation risk free through its open market purchases of bonds.) Who are on the short side? Why, the producers, of course. They are passive participants with their capital at stake, whether they like it or not. They have literally no choice in the matter. They have been turned into sitting ducks in this unconscionable shoot-out for the benefit of speculators by deliberate government policy. --><ref name="THE PENTAGONAL MODEL OF CAPITAL MARKETS by Prof. Antal E. Fekete">{{cite web |url=http://www.professorfekete.com/articles%5CAEFMonEcon102Lecture5.pdf |title=THE PENTAGONAL MODEL OF CAPITAL MARKETS |author=Prof. Antal E. Fekete |date=فروری 1, 2004 |website=GOLD STANDARD UNIVERSITY |publisher= |accessdate= |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125718/http://www.professorfekete.com/articles%5CAEFMonEcon102Lecture5.pdf |dead-url=yes }}</ref> ڈیری ویٹو مارکیٹ بونڈز اُتے سٹے بازی دی بنیاداُتے قائم اے ۔ بریٹن ووڈز اُتے ہور دیکھو: * [http://www.polsci.ucsb.edu/faculty/cohen/inpress/bretton.html Routledge Encyclopedia of International Political Economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170717191507/http://www.polsci.ucsb.edu/faculty/cohen/inpress/bretton.html |date=2017-07-17 }} * [http://freedom-school.com/truth/Bretton_Woods_System.htm Truth from Freedom School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101023326/http://freedom-school.com/truth/Bretton_Woods_System.htm |date=2011-01-01 }} * The Battle of Bretton Woods By Benn Steil == آقا کرنسی تے غلام کرنسی == جدوں ہندوستان اُتے برطانیا دا راج سی تو جےچہ ہندوستان وچ مقامی کرنسی روپیا ہی سی لیکن ایہ پاونڈ اسٹرلنگ دی غلام سی ۔ برطانوی حکومت اپنی مرضی توں شرح تبادلہ مقرر کردی سی تے ہندوستانی تاجر اتوں قبول کرنے اُتے مجبور سن ۔ اسکاٹ لینڈ<!-- Apparently in this sort of relationship the two currencies are referred to technically by economists as the ‘master currency’ and the ‘slave currency’! --> <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://socialistunity.com/ongoing-scottish-indy-debate-currency-embrace-uncertainty/ |access-date=2016-05-28 |archive-date=2015-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151011053524/http://socialistunity.com/ongoing-scottish-indy-debate-currency-embrace-uncertainty/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.scotsman.com/news/politics/top-stories/snp-accept-currency-union-means-loss-of-powers-1-3286692 currency union means loss of powers]</ref> تے آئر لینڈ وچ وی ایسی ہی صورتحال سی ۔ اسی طرح فرانس دے زیر تسلط نوآبادیوں (کالونیوں )وچ فرنچ فرانک آقا کرنسی دی حیثیت رکھدا سی ۔ <!-- A master currency is the currency of a hegemonic or imperial state that coerces its use by other states. It thus always derives its status from the political relationships between the issuing and the subordinate states. Sterling in the sterling area and the French franc in the franc zone in the past were examples --> <ref>{{Cite web |title=The Concepts, Consequences, and Determinants of Currency Internationalization |url=http://www.grips.ac.jp/r-center/wp-content/uploads/13-03.pdf |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122052240/http://www.grips.ac.jp/r-center/wp-content/uploads/13-03.pdf |dead-url=yes }}</ref> <br /> بریٹن اوڈز دا معاہدہ درحقیقت اُس وقت دے ہندوستانی کرنسی نظام دی عین نقل سی ۔ فرق صرف اتنا سی کہ پاونڈ دی جگہ ڈالر نے لے لی سی تے اب صرف ہندوستان دی بجائے پوری دنیا دا استحصال ہونا سی ۔ <!-- As WW2 was winding down, the Anglo Saxon Bloc went ahead and devised the Bretton Woods system. This system was a copy of the Indian currency system – where instead of the British pound, the American dollar became the Index currency. Instead of milking only India, the Anglo Saxon Bloc could now milk the whole world. --><ref>[https://2ndlook.wordpress.com/2008/10/08/bretton-woods-what-they-wont-teach-or-tell-you/ جیہڑی اوہ آپ نوں شاید نہیں دسن گے]</ref> چونکہ برطانیا اپنی کرنسی دی برتری (monetary hegemony) کھون اُتے خوش نہیں سی اس لئی اس معاہدے وچ پاونڈ نوں مارکیٹ ریٹ توں زیادہ ریٹ عطا کیتا گیا ۔ دوسری جنگ عظیم دے نتیجے وچ برطانیا تے امریکا دا اِنا مقروض ہو چکیا سی کہ اوہنوں امریکی ہدایات مننیاں پیاں ۔ <br /> بریٹن اوڈز دے معاہدے دے بعد ڈالر آقا کرنسی بن گیا سی تے ساری دنیا دی کرنسیاں اسدی غلام بن کر رہ گئی سن ۔ 1960 دی دھا ئی وچ فرانس دے فائیننس منسٹر گسکارڈنے اتوں حد توں زیادہ مراعت“exorbitant privilege” کہہ کر تنقید کری <!-- Some Europeans complain that the ability of the United States to create international monetary reserves by printing dollars gives it a free ride on foreign policy – and, in effect, has forced others to finance such American adventures as the Vietnam war. The Europeans see this ability of the United States to get credit without international constraints as an ‘exorbitant privilege, in the words of the late General de Gaulle. --> جبکہ امریکا دی ٹریژری دے سیکریٹری جوہن کونالی دا کہنا سی کہ ‘the dollar is our currency and your problem’ ۔ <ref>[https://realcurrencies.wordpress.com/2013/04/07/the-dying-dollar/ The dying dollar]</ref> <br /> بین الاقوامی تجارت وچ آقا کرنسی نوں ہمیشہ واضح برتری حاصل ہُندی اے ۔ <ref>[http://siize-punabantu.blogspot.com/p/currencies-international-trade.html master currencies are allowed to own slaves]</ref> آقا کرنسی نوں ہی ریزرو کرنسی دا درجہ حاصل ہُندا اے تے اتوں جاری کرنے والا ملک تجارتی خسارے دے باوجود وی درآمدات جاری رکھ سکتا اے ۔ <br /> Generating currency out of thin air and trading it for tangible goods is the definition of hegemony. Is there is any greater magic power than that?<ref>{{Cite web |title=کیتا اس توں وڈا جادو وی کوئی ہو سکتا اے؟ |url=http://www.maxkeiser.com/2016/04/triffins-paradox-revisited-crunch-time-for-the-u-s-dollar-and-the-global-economy/ |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415191922/http://www.maxkeiser.com/2016/04/triffins-paradox-revisited-crunch-time-for-the-u-s-dollar-and-the-global-economy/ |dead-url=yes }}</ref> 1966 وچ ایلن گرین اسپان (جو 1887 توں 2006 تک فیڈرل ریزرو دا چیرمین رہیا سی) نے کہیا سی کہ “تجارتی خسارے دے باوجود اخراجات وچ اضافہ ہونا دراصل دوسروں دی دولت اُتے قبضہ کرنا اے ۔ سونا اس خفایہ طریقہ کار دے آڑے آندا ہے“ ۔ <!-- In 1966 Alan Greenspan wrote "Deficit spending is simply a scheme for the confiscation of wealth. Gold stands in the way of this insidious process. It stands as a protector of property rights. --> یورپی ممالک نے اپنی اس مشکل دا حل ایہ نکالا کہ ڈالر توں سونا خریدنا شروع کر دتا جیس اُتے امریکا نوں آخیر کار گھٹنے ٹیک دینے پڑے ۔ <br /> 1971وچ جدوں امریکا نے اپنے تیزی توں سکڑتے ہوئے سونے دے ذخیرے نوں بچاون لئی آپ ای بریٹن اوڈز دا ایہ سسٹم توڑیا تے اتوں چند دوسریاں وڈیاں کرنسیاں نوں وی اپنی حکمرانی وچ شریک کرنا پیا ۔ ایس طرحاں SDR وجود وچ آیا جیہنے کرنسی دے ذریعے ہون والی عالمی لُٹ مار وچ وڈے کھلاڑیاں دا حصا طے کر دتا ۔ ایس توں بعد ایہناں مُلکاں نے حکومتی سطح اُتے سونا خریدنا بند کر دتا ۔ <!-- Meanwhile, as the unsustainability of the dollar/gold exchange rate system became increasingly obvious in the 1960s, Robert Triffin led the way in calling attention to the need for a post-Bretton Woods system. His proposals were an integral part of the discussions that led to the Rio Agreement in 1967 that authorized the International Monetary Fund (IMF) to create and issue special drawing rights (SDRs) ۔ Although he was highly critical of the Rio Agreement, Triffin believed that its central achievement – the creation of new reserve assets to strengthen the balance of payments adjustment mechanism – was a first step in the right direction. --><ref>[http://www.boeckler.de/pdf/v_2009_10_30_erturk_darista.pdf The Bretton Woods System: A Failed Attempt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205702/http://www.boeckler.de/pdf/v_2009_10_30_erturk_darista.pdf |date=2016-03-04 }}</ref> ایس ڈی آر ڈالر دی مدد توں آج دی آقا کرنسی اے تے حکومتاں دی سطح اُتے استعمال ہُندی اے پر عوام دی سطح پربالکل استعمال نہیں ہُندی ۔ دو ڈھائی سو سال پہلے یورپ وچ کاغذی کرنسی وی حکومتاں دی سطح اُتے استعمال ہُندی سی جبکہ عوام ہارڈ کرنسی استعمال کردے سن ۔ <br /> بریٹن ووڈز دا معاہدہ توڑنے توں پہلے امریکا نے چھ وڈے صنعتی مُلکاںتوں ایہ وعدہ لیا سی کہ ایہ ممالک بیرونی ممالک توں سونا نہیں خریدیں گے تاکہ سونے دی قیمتوں نوں بڑھنے توں رودا جا سکے ۔ <ref>[http://www.gold-eagle.com/article/gold-drain-demonetization-hoax The Gold-Drain-Demonetization Hoax]</ref><br /> سعودی عرب نوں وی ہدایت دی سی کہ تیل صرف ڈالر دے عوض فروخت ہو گا تے حکومتی اخراجات دے بعد بچنے والے ڈالر صرف امریکی حکومت دے کول سرمائایہ کاری کیئے جائیں گے تاکہ سعودی عرب وی سونا نہ خریدے ۔ <!-- they reached an agreement with the House of Saud, to accept only dollars for its oil. The Sauds agreed to invest their dollar wealth on Wall Street --><br /> اس طرح گولڈ اسٹینڈرڈ دی جگہ عملی طور اُتے بلیک گولڈ اسٹینڈرڈ یعنی کروڈ آئیل اسٹینڈرڈ اپنایا گیا ۔ <br /> آئی ایم ایف، ورلڈ بینک تے ڈبلو ٹی او (WTO) جیتوں عالمی مالیاتی ادارے بریٹن اوڈز سسٹم نوں چلانے لئی بنائے گئے سن ۔ ہونا تو ایہ چاہیے سی کہ بریٹن اوڈز سسٹم ٹوٹنے دے بعد ان اداروں نوں وی ختم کر دتا جاندا ۔ پر تیسری دنیا دا خون چوسنے والے ایہ نجی ادارےکرنسی چھاپ چھاپ کر روزبروز طاقتور ہُندے چلے گئے ۔ ایس ڈی آر یعنی Special drawing rights وچ چار کرنسیاں شامل سن ۔ امریکی ڈالر دا حصہ 41.9 فیصد، یورو دا حصہ 37.4 فیصد، پاونڈ اسٹرلنگ دا حصہ 11.3 فیصد تے جاپانی ین دا حصہ 9.4 فیصد سی ۔ آخری تینوں کرنسیاں بہت وڈی حد تک ڈالردی دوست کرنسیاں نیں ۔ بین الاقوامی تجارت وچ چین دا بہت وڈا حصہ اے پر پھروی چینی [[یوان]] دا ایس ڈی آر وچ کوئی حصہ نہیں سی ۔ <ref>[http://www.economist.com/blogs/freeexchange/2015/08/yuan-and-sdr#2c3aiUDz2esJpSo2.99 The yuan and the SDR (The Economist)]</ref> لیکن جدوں چین نے وی وڈی مقدار وچ سونا خریدنا شروع کر دتا تو 30 نومبر 2015 نوں آئی ایم ایف نے یوان نوں ایس ڈی آر وچ شامل کرنے دا اعلان کر دتا جیس اُتے عمل درآمد یکم اکتوبر 2016 توں ہو گا ۔ یوان دا حصہ 10.92 فیصد ہو گا یعنی اتوں پاونڈ اسٹرلنگ تے جاپانی ین توں وڈی کرنسی مانا جائے گا ۔ <ref>[http://www.zerohedge.com/news/2015-11-30/imf-confirms-yuan-inclusion-sdr-basket-now-comes-hard-part-china آئی ایم ایف دی تصدیق]</ref><br /> روس دی کرنسی روبل “ڈالر دشمن“ کرنسی اے تے ایس ڈی آر دا حصہ نہیں بن سکتی ۔ ڈالر دا شاعر سونے چاندی توں تعلق ہویا کردا سی ۔ جدوں 1969 وچ ایس ڈی آر پہلی دفعہ متعارف کیتا گیا تو ایہ وی 0.888671 گرام سونے دے برابر سی جو اسوقت اک ڈالر دا ہُندا سی ۔ 1974 وچ ایس ڈی آر دا تعلق سونے توں ختم کر دے 16 کرنسیوں دی باسکٹ توں کر دتا گیا<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/finop/2014/pdf/ch4.pdf Special drawing rights]</ref> ۔ 1981 وچ اس باسکٹ توں 11 کرنسیاں ندور دی گئیں تے صرف پنج باقی بچیں ۔ 1999 وچ یورو بننے دے بعد جرمن مارک تے فرانسیسی فرانک دی جگہ یورو نوں مل گئی ۔ <!-- when the SDR was introduced in 1969, it was not based on a basket of currencies but linked to gold, 0.888671 grams to be precise, which, at the time, equaled exactly 1 US dollar. The SDR basket based on the original weighting of 16 currencies declined around 87.7% in value vs gold until today. Similarly, the basket introduced in 1978 has lost 84.4% ۔ The smaller 5 currency basket introduced in 1981 is down 55.5% and the current basket is down 77.0% since its intro-duction in 2001. --> اب ایس ڈی آر صرف آئی ایم ایف دے ممبر ممالک دے “اعتبار“ اُتے انحصار رکھدا اے ۔ <!-- the SDR system is backed by the ‘good faith’ of the member countries. --><ref>[https://www.ecb.europa.eu/paym/groups/pdf/fxcg/special_drawing_rights.pdf Deutsche Bank]</ref> ڈالر اُتے تھوڑا بہت امریکی حکومت دا عمل دخل اے ۔ لیکن ایس ڈی آر مکمل طور اُتے نجی ادارے دی جاری کردہ بین الاقوامی کرنسی اے ۔ <br /> آئی ایم ایف نے 1981 تک صرف 21.4 ارب ایس ڈی آر جاری کیئے سن ۔ 2008 دے وڈے مالی بحران دے بعد 182.7 ارب ایس ڈی آر تخلیق کر دے مالی بحران نوں سنبھالیا دتا ۔ <br /> اسدے جواب وچ چین، روس، ہندوستان، میکسینوں تے تردی نے وڈی مقدار وچ سونا خریدنا شروع کر دتا اے ۔ چین دا تسلیم شدہ سونا 1,677ٹن اے پر ماہرین دا خیال اے کہ چین دے کول گھٹ توں گھٹ اسدا دوگنا سونا اے ۔ <ref>[http://www.businessinsider.com/china-is-hiding-9500-tonnes-of-gold-2015-8?r=UK&IR=T China is hiding 9,500 tons of gold]</ref><ref>[http://www.globalresearch.ca/chinas-plan-to-have-an-international-reserve-currency-linked-to-gold/5436119 China’s Plan to have an International Reserve Currency linked to Gold]</ref> چار ممالک (امریکہ، جرمنی، فرانس، اٹالی) تے آئی ایم ایف مل کر دنیا بھر دے بینکاں دے دوتہائی سونے دے مالک نیں ۔ انگریزی کہاوت اے کہ جو سونے دا مالک ہُندا اے وہی قانون بناتا اے ۔ (he who owns the gold make the rules) تے جو قانون بناتا اے وہی اصل حکمران ہُندا اے ۔ اگر [[یونان]] دے لوگ اس بات توں واقف ہُندے کہ “کرنسی یونین“ دراصل اک پھندا اے <ref>{{Cite web |title=Trap of monetary union |url=http://ik.org.pl/test/cms/wp-content/uploads/2011/12/Trap-of-monetary-union.pdf |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205918/http://ik.org.pl/test/cms/wp-content/uploads/2011/12/Trap-of-monetary-union.pdf |dead-url=yes }}</ref> تے [[یورو]] وچ شریک نہ ہوئے ہُندے<ref>[http://www.washingtonpost.com/blogs/wonkblog/wp/2015/07/05/as-greece-votes-heres-everything-you-need-to-know-about-the-nations-crisis/ joining the euro was a bad thing]</ref> تو آج اتنی ابتر حالت وچ نہ ہُندے ۔ جو کچھ آج یونان وچ ہویا اوہ کل بہت توں دوسرے مُلکاںوچ وی ہونے والا اے<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2015-08-07/only-way-rich-get-richer-if-rest-us-get-poorer امیروں دی دولت وچ اضافہ صرف اسی وقت ممکن اے جدوں غریبوں دی دولت وچ کمی ہو]</ref> ایس ڈی آر دی تفصیلاں دے لیئےدیکھیے [[آئی ایم ایف]] {| class="wikitable sortable" style="font-size:97%;" |+جولائی 2015 تک سونے دا ذخیرہ رکھنے والے ممالک تے ادارے<ref>{{cite web|url=https://www.gold.org/supply-and-demand/gold-demand-trends|title=Gold Demand Trends|author=Marcus Grubb|date=13 نومبر 2014|publisher=}}</ref><ref>[https://www.gold.org/download/file/3769/GDT_Q1_2015.pdf "Top 40 reported official gold holdings (as at مارچ 2015)" is on the 24th page of the pdf file.]</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gold.org/research/latest-world-official-gold-reserves|title=Latest World Official Gold Reserves|publisher=}}</ref> |- ! style="text-align:left" data-sort-type="number" | رتبہ ! style="text-align:left" | ملک/ادارہ ! style="text-align:right" data-sort-type="number" | سونے دی مقدار<br />(ٹن) ! style="text-align:right" data-sort-type="number" | زر مبادلہ دا حصہ جو<br />سونے دی شکل وچ اے |-- | 1 || {{flag|United States}} || align="right" | 8,133.5 || align="right" | 74% |- | 2 || {{flag|Germany}} || align="right" | 3,383.4 || align="right" | 68% |- | 3 || [[آئی ایم ایف]] || align="right" | 2,814.0 || align="right" | N.A |- | 4 || {{flag|Italy}} || align="right" | 2,451.8 || align="right" | 67% |- | 5 || {{flag|France}} || align="right" | 2,435.4 || align="right" | 65% |- | 6 || {{flag|China}} || align="right" | 1,677 || align="right" | 1% |- | 7 || {{flag|Russia}} || align="right" | 1,250.3 || align="right" | 13% |- | 8 || {{flag|Switzerland}} || align="right" | 1,040.0 || align="right" | 7% |- | 9 || {{flag|Japan}} || align="right" | 765.2 || align="right" | 2% |- | 10 || {{flag|Netherlands}} || align="right" | 612.5 || align="right" | 57% |- | 11 || {{flag|India}} || align="right" | 557.7 || align="right" | 6% |- | 12 || {{flag|Turkey}}<ref>Gold has been added to Turkey’s balance sheet as a result of a policy accepting gold in its reserve requirements from commercial banks.</ref> || align="right" | 513.0 || align="right" | 16% |- | 13 || [[File:Logo European Central Bank.svg|22px]] [[یورپی سینٹرل بینک]] || align="right" | 504.8 || align="right" | 26% |- | 14 || {{ROC-TW}} || align="right" | 423.6 || align="right" | 4% |- | 15 || {{flag|Portugal}} || align="right" | 382.5 || align="right" | 69% |- | 16 || {{flag|Venezuela}} || align="right" | 367.6 || align="right" | 69% |- | 17 || {{flag|Saudi Arabia}} || align="right" | 322.9 || align="right" | 2% |- | 18 || {{flag|United Kingdom}} || align="right" | 310.3 || align="right" | 10% |- | 19 || {{flag|Lebanon}} || align="right" | 286.8 || align="right" | 21% |- | 20 || {{flag|Spain}} || align="right" | 281.6 || align="right" | 19% |} == دولت == {{Main|دولت}} [[فائل:Doubleeagle.jpg|thumb|امریکی حکومت نے 1933 تک 15 ٹن سونے توں 20 ڈالر دے ایہ سکے بناے پر جاری نہیں کیتے تے ایہناں نوں دوبارہ پگھلا کے سونے دیاں اٹاں وچ تبدیل کر دتا]] :کیتا [[دولت]] تخلیق وی دی جا سکتی اے؟ اسدا جواب اے ہاں ۔ بلا شُبہ [[سونا]] تخلیق نہیں کیتا جا سکتا نہ [[چاندی]] [[تانبا|تانبہ]] [[پیتل]] تے [[کانسی]] ۔ پر محنت کر کے چنگی [[فصل]] حاصل کیتی جا سکدی اے جیہنوں دھاتی کرنسی وچ تبدیل کیتا جا سکدا اے ۔ ایس ای طرحاں محنت کر دے طرزیات وچ ترقی کر دے ایہجیاں چیزاں بنایاں جا سکدیاں نیں جیہڑیاں[[مارکیٹ|منڈی]] وچ اچھی قیمت دے جائیں ۔ محنت کر دے سونے چاندی وغیرہ دی کانوں توں دولت حاصل دی جا سکتی اے ۔ یعنی دولت محنت توں تخلیق ہُندی اے<ref name="ingoldwetrust.ch">[http://www.ingoldwetrust.ch/abc-bank-run-on-the-fed-highlights-the-importance-of-gold-reserves Only labour can create wealth, Gold is condensed labour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140630193118/http://www.ingoldwetrust.ch/abc-bank-run-on-the-fed-highlights-the-importance-of-gold-reserves |date=2014-06-30 }}</ref> تے محنت کرنے والے مزدور ہی ہمیشہ توں دولت دے تخلیق کرنے والے راے سن کیونکہ اندی محنت توں ہی خام مال قابل استعمال چیز دی شکل پاوندا اے تے استعمال دی جگہ تک پہنچدا اے ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.endtheillusion.org/economic/parasites.htm |title=معیشت دے طفیلی کیڑے |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=endtheillusion.org |publisher= |accessdate= |archive-date=2013-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130213142555/http://www.endtheillusion.org/economic/parasites.htm |dead-url=yes }}</ref> دولت توں جو وی چیز خریدی جاندی اے اس اُتے کوئی محنت کر چکیا ہُندا اے ۔ مزدور کےلئے دولت خون پسینے دی کمائ یا خون جگر دی کمائی اے ۔ پر ڈالر چھاپنوچ کوئی خاص محنت صرف نہیں ہُندی تے چھاپنوالوں نوں ایہ دولت بغیر محنت دے مل جاندی اے ۔ یعنی ہویا وچ توں دولت تخلیق دی جا سکتی اے ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.globalresearch.ca/index.php?context=va&aid=14701 |title=پتلی ہویا وچ توں دولت تخلیق کرنا |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website= |publisher= |accessdate=}}</ref> محنت کر دے دولت حاصل کرنا دولت کمانا کہلاوندا اے تے ایہ حق ہر اک نوں حاصل اے ۔ پر بغیر محنت دے دولت تخلیق کرن دی نا جائز [[privilege|مراعات]] محض چند لوکاں نوں حاصل اے جیہڑے بے حدامیر ہو چکے نیں ۔ ایہ لوگ مرکزی بینکاں دے مالکان نیں ۔ <ref>[[:en:User:Prius 2/The Money Masters|دستاویزی فلم "دا منی ماسٹرز"]]</ref> <br /> [[File:Inequality-by-Kenworthy.png|thumb|اس مخطط توں ظاہر ہُندا اے کہ 28 سالوں وچ 80 فیصد غریب تے متوسط طبقہ لوکاں دی حقیقی آمدنی وچ کوئی اضافہ نہیں ہویا اے جبکہ اک فیصد امیر ترین لوکاں دی آمدنی پنج گنا بڑھ چکی اے ۔ <ref>{{cite web |url=http://lanekenworthy.net/2010/07/20/the-best-inequality-graph-updated/ |title=The best inequality graph, updated: Consider the Evidence |author=Kenworthy, L |date= اگست 20, 2010|website=lanekenworthy.net|publisher= |accessdate=}}</ref>]] اگر دنیا دی تریخ اُتے نظر ڈالی جائے تو پتہ چلتا اے کہ پچھلے دو ہزار سالوں وچ اٹھارہ سو سالوں تک دنیا دا سب توں امیر ملک ہندوستان رہیا اے<ref>[https://2ndlook.wordpress.com/2007/11/10/india-the-worlds-richest-economy/ Estimated Indian gold reserves at 25,000-30,000 tons]</ref> <ref>{{cite web |url=http://2ndlook.wordpress.com/2007/11/10/india-the-worlds-richest-economy/ |title=ہندوستان: دنیا دی امیر ترین معاشیات |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=wordpress |publisher= |accessdate=}}</ref> اس دے بعد چین دا نمبر آندا سی ۔ ان ممالک وچ محنت کرنے دے بھر پور مواقع موجود سن تے خطیر مقدار وچ پیداوار ہُندی سن ۔ ان ممالک دا تجارتی سامان دنیا دے دور دراز علاقوں تک پہنچتا سی ۔ لیکن ایہ اس وقت دی بات اے جدوں کرنسی دھاتی ہُندی سی تے مرکزی بینکاںدا عالمی گراوہ موجود نہیں سی ۔ کاغذی کرنسی دے نظام نے محنت کرنے والوں نوں [[افراط زر]] تے [[زر مبادلہ دی شرح|شرح تبادلہ]] دی شعبدہ بازی دی وجہ توں نہایت غریب کر دتا اے ۔ {| class="mw-collapsible mw-collapsed wikitable" ! دیکھیئے |- |” Does no one think it strange that the bankrupt Western nations, with their hopelessly crippled economies, and near-zero interest rates have (supposedly) the world’s “strongest currencies,” while the healthy and productive nations of Asia, South America, and elsewhere all have “weak currencies,” despite much higher interest rates? Not in the feeble world of the mainstream media.<br /> Why is such serial currency manipulation completely censored by the corporate media propaganda machine? It is because if you manipulate the exchange rate of a currency higher, the price of everything else dominated in that currency automatically goes lower. Via the one tool of currency manipulation, these economic terrorists can literally destroy economies, and simultaneously move any and all prices. |}<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-02-24/tale-two-crashes-part-1 currency manipulation]</ref> جبکہ کاغذی کرنسی چھاپنوالے تے اس دے سہارے شرح تبادلہ کنٹرول کرنے والے ممالک نہایت ہی امیر ہو گئے نیں ۔ <ref>[http://www.zerohedge.com/news/2013-10-04/definitive-rich-vs-poor-chart-rich-hold-assets-poor-have-debt The Rich Hold Assets, The Poor Have Debt]</ref><ref>[http://www.bullionbullscanada.com/index.php/commentary/us-commentary/26658-the-world-of-currency-manipulation The World of Currency Manipulation]</ref> 1997 وچ اک سازش دے تحت [[ملائیشیا|ملیشیا]] دی کرنسی رنگٹ دی قدر اچانک گر کے تقریبن ادھی رہ گئی ۔ اوہدے اُتے [[ملائیشیا|ملیشیا]] دے [[وزیر اعظم|وزیراعظم]] [[مہاتیر محمد]] نے ایہ تجویز پیش دی سی کہ سارے اسلامی ممالک سونے دا [[دینار]] خود بنائیں تے آپس دی لین دین دے لئے امریکی [[ڈالر]] دی بجائے سونے دا [[دینار]] استعمال کرو ۔ مہاتیر محمد نے اعلان کیتا سی کہ 2003 دے وسط تک اوہ ایہ [[دینار]] جاری کر دیں گے ۔ ظاہر اے کہ جے ایسی سونے دی کرنسی وچ لین دین دا رواج آ گیا تو [[زر مبادلہ دی شرح|شرح تبادلہ]] دی ضرورت ختم ہو جائے گی جیس اُتے مغربی ممالک دی ثروت دا انحصار اے ۔ اس لئے 2003 وچ [[مہاتیر محمد]] نوں 22 سالہ وزارتِ اعظمی توں ہٹا کر [[عبداللہ احمد بداوی]] نوں وزیر اعظم بنایا گیا جیس نے ملدی سطح اُتے دینار جاری ہونے رکوا دیے ۔ ملیشیا دی اک اسٹیٹ [[کیلانتن]] نے پھر وی 20 ستمبر 2006 نوں سونے دے [[دینار]] جاری کیتے جندا وزن 4.25 گرام اے تے ایہ 22 [[قیراط]] سونے توں بنے ہوئے نیں ۔ <br /> [[صدام حسین]] نے وی ایسی ہی جیسارت دی سی ۔ اس نے ایہ کوشش دی سی کہ عراق نوں تیل دا معاوضہ امریکی ڈالر دی بجائے کسی تے کرنسی وچ دتا جائے ۔ ایہ [[امریکی ڈالر]] دی مقبولیت اُتے براہ راست وار سی ۔ اسدا ایہ ناقابل معافی جرم آخر کار اتوں لے ڈوبا ۔ <br /> [[لیبیا]] دے [[معمر القذافی|معمر قذافی]] نے [[صدام حسین]] دے انجام توں کوئی سبق نہیں سیکھا تے افریقہ وچ تجارت دے لئے سونے دا [[دینار]] نافذ کرنے دا ارادہ کیتا<ref>[https://realcurrencies.wordpress.com/2012/01/28/phoenix-rising-the-return-of-the-gold-standard/ Gold as currency is a weapon.]</ref> اس لئے اسدا وی وہی حشر کرنا پڑا ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.goldstockbull.com/articles/libya-invasion-gaddafi-plan-gold-dinar/ |title=لیبیا اُتے جارحیت تے کرنل قذافی دا دینار جاری کرنے دا منصوبہ |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=goldstockbull |publisher= |accessdate= |archive-date=2011-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111185130/http://www.goldstockbull.com/articles/libya-invasion-gaddafi-plan-gold-dinar/ |dead-url=yes }}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.factoverfiction.com/article/4664 |title= فسانے دی حقیقت |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website= |publisher= |accessdate=}}</ref> 2007 توں [[ایران]] نے وی اپنے تیل دی قیمت امریکی ڈالر وچ وصول کرنا بند کر دی اے<ref>{{cite news |title=Iran presses ahead with dollar attack |author= |url=http://www.telegraph.co.uk/finance/commodities/9077600/Iran-presses-ahead-with-dollar-attack.html |newspaper=ٹیلیگراف |date=12 فروری 2012ء |accessdate=}}</ref> <ref>[http://www.globalresearch.ca/the-global-financial-tsunami-end-game-the-petro-dollar-regime-is-finished/5376779 The Petro-Dollar Regime is Finished?]</ref> ایران ایہ واضح کر چکیا اے کہ ہم اُتے حملہ ہونے دی صورت وچ [[اسرائیل]] وی میدان جنگ بن جائے گا ۔ <!-- البتہ جے اس قسم دی کوئی صورت حال پیش آئی ، تاں فیرسبھ نوں جان لینا چاہیدا کہ جنگ دا میدان صرف ساڈا علاقا ای نہیں ہوو گا؛ بلکہ جنگ دا میدان بہت وڈا تے وسیع ہو جائے گا ۔ --> <ref>[http://www.leader.ir/langs/ur/?p=bayanat&id=7124 رہبر معظم انقلاب اسلامی ایران دا اعلا حکام دے اجتماع توں خطاب]</ref> <br /> اگر آج وی کاغذی کرنسی دی جگہ سونے چاندی نوں خرید و فروخت دے لئی کرنسی دی طرح استعمال کیتا جاوے تاں ہندوستان، چین تے تیل پیدا کرن والے ممالک شاید امیر ترین ممالک بن جاݨ ۔ ایس لئی بین الاقوامی مالیاتی فنڈ ایس گَل دا سبھ توں وڈا مخالف اے ۔ خیال رہوے کہ آئی-ایم-ایف (بین الاقوامی مالیاتی فنڈ) اک نجی ادارہ اے تے کسے حکومت دے ماتحت نہیں ۔ <br /> [[پاکستان]] دے کول لگ بھگ 65 ٹن سونا اے تے پاکستان اُتے آئی-ایم-ایف دا شدید دباو اے کہ ایہ سونا بیچ کر کاغذی [[فورین ریزرو]] وچ اضافہ کیتا جائے جبکہ اسوقت زیادہ تر ممالک اپنے سونے دے ذخیرے وچ اضافہ کرنے وچ مصروف نیں ۔ اب تک پاکستان اپنا سونا بیچنے اُتے آمادہ نہیں ہویا اے ۔ <ref>[http://tribune.com.pk/story/688588/turn-down-pakistan-refuses-to-sell-gold-worth-2-7b-reveals-imf-report/ اپنا سونا ہوچ بیچ دو ۔ آئی ایم ایف دا پاکستان توں مطالبہ]</ref><br /> [[ہٹلر]] نے وڈے واضح الفاظ وچ کہیا سی کہ (جے کرنسی آزاد ہووے تاں<!-- The result was a decision by the government to issue and assume control of currency and credit. -->)کسی ملک دی دولت اوہ سونا چاندی یا فارن ریزرو نہیں ہُندا جو مرکزی بینکاں دی تجوریاں وچ بند پڑا ہُندا اے یا مرکزی بینکاںدی ضمانت توں جاری ہُندا اے<!-- We can smile today at an age when economists were seriously of the opinion that the value of currency was determined by the reserves of gold and foreign exchange lying in the vaults of the national banks and, above all, was guaranteed by them. --> ۔ کسی ملک دی اصل دولت اس ملک دی پیداواری صلاحیت اے<!-- the most essential capital of a nation, namely, its capacity to work. --> ۔ ملکی کرنسی دی قوت خرید اس وقت ودھدیاے جدوں تک پیداوار وچ اضافہ ہُندا رہندا اے تے اس وقت ِگردی اے جدوں پیداوار وچ کمی آوندی اے ۔ <!-- the value of a currency lies in a nation’s power of production, that an increasing volume of production sustains a currency, and could possibly raise its value, whereas a decreasing production must, sooner or later, lead to a compulsory devaluation. --> <ref name="A war of financiers and fools">[https://archive.org/stream/GottfriedFederManifestoForTheAbolitionOfInterestSlavery1919/Gottfried%20Feder%20-%20Manifesto%20for%20the%20Abolition%20of%20Interest-Slavery%20%281919%29_djvu.txt A war of financiers and fools]</ref><br /> بریٹن اوڈز سسٹم بنا کر ڈالر نے دوسری کرنسیوں دی آزادی کھوہ لئی ۔ {| class="wikitable" |- ! امریکی دولت بشمول قرض!! ارب ڈالر<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2015-10-24/more-and-more-countries-are-beginning-outlaw-cash-certain-transactions The War on Cash]</ref> |- | سونا <ref>[https://www.fiscal.treasury.gov/fsreports/rpt/goldRpt/current_report.htm Status Report of U.S. Government Gold Reserve ستمبر 30, 2015]</ref> ||291 |- | کرنسی || 1,360 |- | بینک اکاونٹ || 10,000 |- | شیئر (اسٹاک) || 20,000 |- | ٹریژری بونڈ || 38,000 |- | Derivatives || 220,000 |} == گروس ورلڈ پروڈکٹ == اتوں دنیا بھر دی پیداوار دے برابر منیا جاندا اے کیونکہ تمام مُلکاںدی کل ایکسپورٹ دوسرے تمام مُلکاںدی کل امپورٹ دے عین برابر ہُندی اے ۔ اتوں گلوبل جی ڈی پی یا ورلڈ جی ڈی پی وی کہندے نیں ۔ {| class="wikitable" |- ! سال !! گلوبل جی ڈی پی ۔ <br /> ارب ڈالر<ref>[http://www.statista.com/statistics/268750/global-gross-domestic-product-gdp/ statista.com]</ref> |- | 2010 || 65,339 |- | 2011 || 72,423 |- | 2012 || 73,777 |- | 2013 || 75,467 |- | 2014 || 77,269 |- |2015 ||73,507 تخمیناً |- |2016 ||76,321 تخمیناً |} ان اعداد توں پتہ چلتا اے کہ صرف امریکا دی ڈیری ویٹو مارکیٹ پوری دنیا دی مجموعی پیداوار دا تن گنا ہو چکی اے ۔ <!-- Observe what the banking crime syndicate calls “the derivatives market” ۔ It is their own private, rigged casino, where the total amount of ultra-leveraged betting is twenty times as large as the entire global economy --><ref>[http://www.zerohedge.com/news/2015-11-23/fractional-reserve-banking-pure-fraud-part-i Fractional-Reserve Banking is Pure Fraud]</ref> == کاغذی کرنسی تے جنگیں == 1913 وچ امریکا وچ فیڈرل ریزرو دے قیام توں اٹھ بینکار خاندانوں دا امریکی حکومت توں گٹھ جوڑ ہو گیا ۔ اب ایہ بینکار اپنے غیر ملدی نادہندگان دے خلاف امریکی افواج استعمال کرنے دی پوزیشن وچ آ چکے سن ۔ مورگن، چیز تے سٹی بینک اب بین الاقوامی قرض جاری کرنے والے ادارے وچ تبدیل ہو گئے ۔ <!-- The 1913 creation of the Fed fused the power of the Eight Families to the military and diplomatic might of the US government. If their overseas loans went unpaid, the oligarchs could now deploy US Marines to collect the debts. Morgan, Chase and Citibank formed an international lending syndicate. --><ref>[http://www.globalresearch.ca/the-federal-reserve-cartel-the-eight-families/25080 Global Research]</ref> اب ایہ بالکل واضح ہو چکیا اے کہ دونے وڈی عالمی جنگوں دا مقصد برٹش پاونڈ نوں بین الاقوامی ریزرو کرنسی دے درجے توں اکھاڑ پھینکنا سی ۔ پہلی جنگ عظیم دے دوران ڈالر بین الاقوامی کرنسی دے میدان وچ پاونڈ دا حریف بن کر اترا تے پاونڈ کمزور ہُندا چلا گیا جبکہ ڈالر مضبوط ہُندا رہیا ۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد ڈالر نے پاونڈ نوں پوری طرح برطرف کر دتا ۔ <!-- Bretton Woods was a one-two combination punch designed by the US to destroy the British empire. GATT undermined imperial preference (of the British empire) ۔ The dollar-gold link undermined sterling. It worked. The UK’s trade deficits persisted, and the Commonwealth partners demanded their gold. Eventually, the pound sterling was devalued, and the empire dissolved. It was replaced by a new age of US empire and King Dollar. The bankers, led by Wriston at Citibank and David Rockefeller at Chase, then loaned the money to Asia, South America and Africa. --><ref name="dailyreckoning.com" /><br /> <br /> جرمنی وچ جدوں 1933 وچ [[نازی]] پارٹی الیکشن جیت کر حکومت وچ آئی تو [[جرمنی]] دی [[معیشت]] بالکل تباہ و برباد ہو چکی سی ۔ 60 لکھ لوگ بے روزگار سن ۔ [[پہلی جنگ عظیم]] وچ شکست دے بعد جرمنی نوں بھاری [[تاوان جنگ]] ادا کرنا پڑ رہیا سی ۔ [[بیرونی سرمائایہ کاری]] دے امکانات بالکل صفر سن ۔ جرمنی دی ساری [[نو آبادیاں]] اس توں چھین لی گئیں سن ۔ صرف چند سالوں وچ سوا دو لکھ افراد [[خودکشی]] کر چکے سن ۔ صورتحال کچھ ایسی سی کہ ہر جرمن فرد اُتے 6000 مارک دا قرضہ سی جبکہ اسدی جیب وچ 14 مارک وی نہیں سن ۔ <ref>[http://www.ihr.org/jhr/v12/v12p299_Degrelle.html INSTITUTE FOR HISTORICAL REVIEW]</ref> لیکن صرف چار سال وچ [[ہٹلر]] نے جرمنی نوں دوبارہ [[یورپ]] دی مضبوط ترین معیشت بنا دتا ۔ اس وقت تک جرمنی نے وڈے پیمانے اُتے اسلحہ سازی وی شروع نہیں دی سی ۔ 1935 توں ہٹلر نے پرائیوٹ بینکاںتوں قرض لین دی بجائے حکومت دی جانب توں خود کرنسی چھاپنی شروع کر دی جو MEFO bill کہلاتی سی ۔ 1945 تک جرمنی ایہ کرنسی چھاپیؤ رہیا جیس دی پشت اُتے نہ کوئی [[سونا]] سی نہ کوئی [[قرض]] ۔ جیس وقت [[امریکہ]] تے دوسرے یورپی ممالک وچ لاکھوں لوگ بے روزگار سن، جرمنی وچ بے روزگاری ختم ہو چکی سی ۔ معیشت مضبوط ہو چکی سی ۔ عالمی بینکاراں ول توں لگائی جانے والی معاشی پابندیوں تے [[بائیکاٹ]] دے باوجود جرمنی [[بارٹر سسٹم]] دی مدد توں دوسرے ممالک توں تجارت بحال کرنے وچ کامیاب ہو چکیا سی ۔ <br /> اک طرف [[جرمنی]] وچ کرنسی چھاپندا اختیار حکومت نے پرائیوٹ بینکاںتوں چھین لیا سی دوسری طرف [[جاپان]] وچ وی کرنسی حکومت چھاپ رہی سی ۔ تے ان دونے ممالک وچ ترقی دی رفتار نہایت تیز سی<!-- During the 1931–41 period manufacturing output and industrial production increased by 140% and 136% respectively, while national income and Gross National Product (GNP) were up by 241% and 259% respectively. --> <ref>[http://www.counter-currents.com/2011/08/breaking-the-bondage-of-interesta-right-answer-to-usury-part-4/ “Hidden Hand” behind wars and revolutions]</ref> ۔ ایہ صورتحال مرکزی بینکاراں دی برداشت توں باہر سی ۔ جے دوسرے ممالک دے عوام وی حکومتی کرنسی چھاپن دا مطالبہ کر دیندے تاں بینکاراں دا صدیاں پرانا کھیل ہمیشہ دے لئے ختم ہو جاندا ۔ اس لئےجرمنی تے جاپان دے خلاف [[دوسری جنگ عظیم]] شروع کیتی گئی ۔ <ref>[http://www.webofdebt.com/articles/bankrupt-germany.php ہٹلر دا مالیاتی نظام]</ref> <!-- Hitler not only engaged in barter trade which meant no discount profits for bankers arranging bills of Exchange, but he even went so far as to declare that a country’s real wealth consisted in its ability to produce goods; nor, when men and material were available, would he ever allow lack of money to be an obstacle in the way of any project which he considered to be in his country’s interests. This was rank heresy in the eyes of the financiers of Britain and America, a heresy which, if allowed to spread, would blow the gaff on the whole financial racket.” --><ref name="A war of financiers and fools" /><br /> 1945 وچ [[دوسری جنگ عظیم|جنگ عظیم دوم]] وچ [[جاپان]] نوں ایٹمی ہتھیاروں توں شکست دینے دے بعد اوتھے سب توں پہلا کام کاغذی کرنسی دی تخلیق دے بلا سودی بینکاری نظام نوں "درست" کیتا گیا سی تے امریکا برطانیا روس تے فرانس دی طرح پرائیوٹ سنٹرل بینک قائم کیتا گیا سی ۔ اس جنگ توں پہلے جاپان دا سینٹرل بینک حکومتی ملکیت وچ سی تے نوٹ چھپنے اُتے حکومت نوں نہ قرض لینا پیندا سی نہ سود دینا پیندا سی ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.veteranstoday.com/2011/06/26/was-world-war-ii-fought-to-make-the-world-safe-for-usury/ |title=دوسری جنگ عظیم تو بینکاراں دی حفاظت دے لئے لڑی گئی سی |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=veteranstoday |publisher= |accessdate= |archive-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527220024/http://www.veteranstoday.com/2011/06/26/was-world-war-ii-fought-to-make-the-world-safe-for-usury/ |dead-url=yes }}</ref> 1940 وچ اک ڈالر 4.27 جاپانی ین دے برابر سی ۔ 1950 وچ اک ڈالر 361.1 ین دے برابر ہو چکیا سی ۔ <ref>[[:ur:فہرست تاریخی شرح مبادلہ بمقابلہ امریکی ڈالر|فہرست تاریخی شرح مبادلہ بمقابلہ امریکی ڈالر]]</ref> آج [[جاپان]] اُتے قرضے 23,000 ارب ڈالر توں تجاوز کر چکے نیں جو [[خام ملدی پیداوار|جی ڈی پی]] دا 245 فیصد نیں ۔ <ref>{{cite news |title=Mr-Yen-cautions-on-Japans-unsafe-debt-trajectory |author= |url=http://www.telegraph.co.uk/finance/financialcrisis/9955287/Mr-Yen-cautions-on-Japans-unsafe-debt-trajectory.html |newspaper=ٹیکیگراف |date= |accessdate=}}</ref><br /> اسی طرح دوسری جنگ عظیم وچ [[جرمنی]] نوں شکست دینے دے بعد امریکا اوتھے اپنا کرنسی دا نظام لانا چاہندا سی پر [[روس]] آڑے آگیا ۔ اس لئے امریکا برطانیا تے فرانس دے زیر کنٹرول جرمن علاقوں وچ فیڈرل ریزرو دی طرز اُتے اک نیا سنٹرل بینک Bank deutscher Länder بنایا گیا تے نئی کرنسی ڈوئچے مارک نافذ کیتی گئی<!-- The Americans had hoped for a monetary reform for the whole of Germany, but their ambitions were frustrated by the Soviets. Moscow employed a variety of delaying tactics, notably demanding the right to print the new banknotes in Leipzig as well as at the Reich printing works in Berlin. --> <ref>[http://books.google.com.pk/books/about/The_European_Economy_Since_1945.html?id=cGmJK5IPVu4C&redir_esc=y The European Economy Since 1945: Coordinated Capitalism and Beyond]</ref> جبکہ روس نے اپنے زیر کنٹرول جرمن علاقے وچ اپنی کرنسی نافذ دی ۔ <!-- In mid-جون the west issued a new currency in their zone (but not in western Berlin)، and the Soviet Union issued a new currency in their zone. On جون 23, the west introduced the new currency into Berlin. The next day the Soviets imposed a complete blockade on Berlin. --><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.coldwar.org/articles/40s/berlin_blockade.asp |access-date=2016-05-28 |archive-date=2013-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419143341/http://www.coldwar.org/articles/40s/berlin_blockade.asp |dead-url=yes }}</ref> اگر روس امریکا دا کرنسی پلان مان لیندا تاں شاید نہ جرمنی دو حصیاں وچ تقسیم ہُندا نہ [[سرد جنگ]] شروع ہُندی ۔ <!-- How can we have a common currency with them unless we can control their imports and exports? To do that we could have to control their zone. And if we want to control their zone, they would want to control our zone. And where the hell would we be then?" (Burchett, 40-41) --> <ref>[http://www.history.ucsb.edu/faculty/marcuse/classes/133c/133cproj/04proj/JohnsonBurchett50-042.htm Wilfred Burchett, جرمنی دی تقسیم]</ref> [[فائل:Swiss gold reserves.jpg|thumb|سوئیزرلینڈ دے سونے دا ذخیرہ ۔ ]] دوسری جنگ عظیم دے دوران [[سویٹزرلینڈ|سوئیزرلینڈ]] دے اک طرف [[جرمنی]] تے اسدے حامی سن تے دوسرے پاسے اتحادی افواج ۔ اس لحاظ نال سوئیزرلینڈ نوں تو محاذ جنگ ہونا چاہیے سی ۔ پر جدوں سارا [[یورپ]] جنگ دی اگ وچ پانی رہیا سی اس وقت سوئیزرلینڈ وچ نہ صرف کوئی جنگ نہ ہوئی بلکہ اوہ دونے متحارب فوجوں نوں سامان جنگ وی فروخت کردا رہیا ۔ جنگ دے دوران امریکہ، برطانیا، کینیڈا، جرمنی، اٹلی تے فرانس نے سوئیس نیشنل بینک نوں 3.8 ارب سوئیس فرانک دا [[سونا]] بیچا یعنی لگ بھگ 784.4 ٹن<ref>[http://www.swissbankclaims.com/Documents/DOC_40_Bergier%20Final.pdf Final Report of the Independent Commission of Experts Switzerland – Second World War, page 243]</ref> ۔ بیسل، سوئیزرلینڈ وچ [[بینک فار انٹرنیشنل سیٹلمنٹ]] دا مرکزی دفتر سی جو سارے وڈے مرکزی بینکاںدا محور سی تے ایہ بینک ہی دونے طرف دی فوجوں نوں سامان جنگ دی خریداری دے لئے کاغذی سرماایہ [[سود]] اُتے فراہم کر راے سن ۔ 1940 توں 1950 دے دوران امریکا تے فرانس اُتے قرضے 600 گنا بڑھے جبکہ جاپان اُتے 1348 گنا بڑھے ۔ اس طرح مرکزی بینکاںدا منافع وی خوب بڑھا<ref>{{cite web |url=http://iamthewitness.com/books/Andrew.Carrington.Hitchcock/The.History.of.the.Money.Changers.htm |title=The.History.of.the.Money.Changers |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=iamthewitness |publisher= |accessdate=}}</ref><ref>[https://criminalbankingmonopoly.wordpress.com/ A Historical Perspective: The Banking Monopoly]</ref> اسی طرح پہلی جنگ عظیم دے نتیجے وچ امریکہ، جو اک مقروض ملک سی، اوہ 1919 تک نوٹ چھاپ چھاپ کر قرضہ دینے والا سب توں وڈا ملک بن چکیا سی ۔ پہلی جنگ عظیم شروع ہونے دے بعد اک سال دے اندر امریکی ایکسپورٹ وچ تن گنا اضافہ ہو چکیا سی تے امریکی تجارتی منافع تریخ وچ پہلی بار اک ارب ڈالر توں تجاوز کر چکیا سی ۔ <!-- As a result of World War 1 the United States, which had been a net debtor country, had become a net creditor by 1919.<ref>Drummond, Ian M. The Gold Standard and the International Monetary System 1900–1939. Macmillan Education, LTD, 1987.</ref> Between اگست 1914 and spring of 1915, the dollar value of US exports tripled and its trade surplus exceeded $1 billion for the first time.{{sfn|Eichengreen|1995}} --> 7 اکتوبر 2001 وچ [[افغانستان]] وچ جنگ شروع ہوئی ۔ جنگ جدوں عروج اُتے سی اس وقت [[بون]] جرمنی وچ مغربی مرکزی بینکاں دے اک اجلاس وچ افغانستان دے لئے اک نئی کاغذی کرنسی تجویز کیتی گئی تے صرف تن مہینوں دے اندر افغانستان وچ اک نیا مرکزی بینک بنا کر 2 جنوری 2002 تک اس نئی کرنسی نوں پوری طرح نافذ کر دتا گیا ۔ اسی طرح 20 مارچ 2003 نوں [[عراق]] دی جنگ شروع ہوئی تے اک سال دے اندر اندر عراق وچ نیا مرکزی بینک بنا دتا گیا تے نئی کاغذی کرنسی نافذ کر دی گئی ۔ <ref name="root cause of poverty">{{cite web |url= http://mpra.ub.uni-muenchen.de/27719/1/MPRA_paper_27719.pdf |author= |date= |title = غربت دی اصلی وجہ |website= |publisher= |accessdate=}}</ref> ایہی سب کچھ [[لیبیا]] وچ وی ہویا ۔ لیبیا وچ 1956 توں مرکزی بینک حکومت دی ملکیت وچ سی ۔ جاہل "انقلابیوں" نے محض چند ہفتوں وچ نیا مرکزی بینک بنا دتا جو نجی سی تے امریکی فیڈرل ریزرو دے مالکان دی ملکیت وچ سی ۔ <!-- “Is this the first time a revolutionary group has created a central bank while it is still in the midst of fighting the entrenched political power?” wondered CNBC senior editor John Carney. “It certainly seems to indicate how extraordinarily powerful central bankers have become in our era.” --> لیبیا دے کول 150 ٹن سونا سی جو جنگ دے بعد غائب اے ۔ <ref>{{Cite web |title=عالمی معیشت نوں قذافی دے گولڈ دینار توں بچانا |url=http://tune.pk/video/2823534/saving-the-world-economy-from-gaddafi-gold-dinar |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021607/http://tune.pk/video/2823534/saving-the-world-economy-from-gaddafi-gold-dinar |dead-url=yes }}</ref> <ref>[http://aberdeenvoice.com/2014/03/economic-situation-libya-since-fall-qaddafi/ قذافی دے بعد لیبیا اُتے قیامت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501095337/http://aberdeenvoice.com/2014/03/economic-situation-libya-since-fall-qaddafi/ |date=2016-05-01 }}</ref> <!-- US General Wesley Clark (ret.) told Democracy Now (in 2007) that just ten days after ستمبر 11, 2001, another general had told him that the Bush government was planning to invade: Iraq, Libya, Syria, Lebanon, Somalia, Sudan and Iran. What they have in common is that they were not members of banks within the BIS, and most of them have LOTS of oil. Saddam Hussein had agreed with France's President to switch from dollars to Euros in oil trading six months before Bush invaded. --> <ref>[http://havacuppahemlock1.blogspot.com/2013/02/libyas-gold-dinar-oil-for-gold-killed.html تیل دے بدلے سونا ۔ قذافی دی موت دا سبب]</ref> جنگ تے کاغذی کرنسی دا ایہ رشتہ بہت پرانا اے ۔ <ref>{{Cite web |title=جنگ بینکاراں دے لئے منافع بخش ہُندی اے |url=http://www.washingtonsblog.com/2014/04/another-reason-bankers-love-war.html |access-date=2016-05-28 |archive-date=2014-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140711102403/http://www.washingtonsblog.com/2014/04/another-reason-bankers-love-war.html |dead-url=yes }}</ref> اگلا ہدف ایران تے شمالی کوریا ہون گے تاکہ اوتھے وی کرنسی اُتے مغربی بینکار اپنا تسلط قائم کر سکیتیاں ۔ <ref>{{Cite web |title=ساری جنگیں بینکاراں دی جنگیں ہُندی نیں |url=http://thearrowsoftruth.com/tag/private-central-banks/ |access-date=2016-05-28 |archive-date=2014-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140926054354/http://thearrowsoftruth.com/tag/private-central-banks/ |dead-url=yes }}</ref><br /> [[چین]] دا سنٹرل بینک (پیپلز بینک آف چائنا) پرائیوٹ نہیں بلکہ حکومتی ملکیت وچ اے تے چین نوں کرنسی چھپنے اُتے نہ قرض لینا پیندا اے تے نہ سود دینا پیندا اے ۔ اسی وجہ توں چین اُتے آج کوئی قرضہ نہیں اے تے اسدی معیشت ترقی کر رہی اے ۔ جے چین آئی ایم ایف دا مقروض ہُندا تو اتوں وی کئی ناجاِئز شرائط قبول کرنی پیندیاں ۔ چین اپنی کرنسی نوں float کرنے دا وی شدت توں مخالف اے کیونکہ بہت توں ممالک ایہ غلطی کر دے کنگال ہو چکے نیں ۔ <ref>[http://www.marketoracle.co.uk/Article10605.htm قرض وچ جکڑی غلام دنیا]</ref> اگر چین دے کول [[جوہری ہتھیار]] نہ ہُندے تو عالمی بینکار چین نوں وی کسی تیسری عالمگیر جنگ برپا کر دے اسی طرح تہس نہس کر دیندے جیس طرح کرنسی چھاپندے جرم وچ دوسری جنگ عظیم وچ جرمنی تے جاپان نوں کیتا گیا سی ۔ <br /> امریکی بحرایہ دے اعلیٰ ترین میجر جنرل [[اسمیڈلے بٹلر]] نوں بحرایہ دی تریخ وچ سب توں زیادہ اعزازات ملے ۔ اس نے 1935 وچ اک کتاب لکھی جیسدا عنوان سیWar Is a Racket ۔ اوہ لکھدا اے "جنگ صرف اک ریکٹ ہُندی اے ۔ ریکٹ توں مراد ایسی چیز ہُندی ہےجو ویسا نہیں ہُندی جیسا کہ اکثریت سمجھ رہی ہُندی اے ۔ صرف اندر دے چند لوکاں نوں پتہ ہُندا اے کہ دراصل کیتا ہو رہیا اے ۔ ایہ صرف اس لیئے دی جاندی اے تاکہ اُنہاں چند لوکاں نوں فائدہ پہنچے جےچہ کہ اس وچ لاکھوں لوکاں دا نقصان ہُندا اے ۔ <!-- War is just a racket. A racket is best described, I believe, as something that is not what it seems to the majority of people. Only a small inside group knows what it is about. It is conducted for the benefit of the very few at the expense of the masses. --><!-- I wouldn't go to war again as I have done to protect some lousy investment of the bankers. There are only two things we should fight for. One is the defense of our homes and the other is the Bill of Rights. War for any other reason is simply a racket. -Major General Smedley Butler, USMC, --> <ref>{{Cite web |title=Preemtive war is basically aggression. |url=http://rebootingcapitalism.com/2015/09/21/mini-treatise-on-good-government/#more-1362 |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160521065230/http://rebootingcapitalism.com/2015/09/21/mini-treatise-on-good-government/#more-1362 |dead-url=yes }}</ref> == کاغذی کرنسی تے غربت == امریکہ دے تیسرے صدر [[ٹامس جیفرسن|تھامس جیفرسن]] نے1788 وچ کاغذی کرنسی دے بارے وچ کہیا سی کہ ایہ محض غربت اے، ایہ صرف رقم دا بھوت اے رقم نہیں اے ۔ {{quote| Paper is poverty. ۔ . it is only the ghost of money, and not money itself|تھامس جیفرسن}} <ref>{{cite web |url=http://paperpoverty.blogspot.com |title=کاغذی غربت |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=blogspot |publisher= |accessdate=}}</ref> امریکہ دے ساتویں صدر [[اینڈریو جیکسن]] نے فروری 1834 وچ اک تقریر دے دوران کہیا سی "وچ وڈے غور توں مشاہدہ کر رہیا ہوں کہ [[بینک آف یونایٹڈ اسٹیٹ|بنکِ ریاستہائے متحدہ]] کیتا کر رہیا اے ۔ میرے آدمی کافی عرصے توں تیرے اُتے نظر رکھے ہوئے نیں تے اب وچ قائل ہو چکیا ہوں کہ تم لوکاں نے بینک وچ جمع شدہ رقم توں اشیاء خوردونوش اُتے سٹہ کھیلا ۔ جدوں تم جیتے تو تم نے منافع آپس وچ بانٹ لیا ۔ تے جدوں تمنیں نقصان ہویا تو تم نے اتوں بینک دے کھاتے وچ ڈال دتا ۔ تم مینوں دسدے ہو کہ جے وچ تمہارے بینک دا سرکاری اجازت نامہ منسوخ کر دوں تو دس ہزار گھرانے برباد ہو جائینگے ۔ معززین، ہو سکتا اے ایہ درست ہو لیکن ایہ تمہارا گناہ اے ۔ تے جے وچ نے تمنیں اسی طرح کام کرنے دتا تو تم لوگ پچاس ہزار خاندان تباہ کر دو گے تے ایہ میرا گناہ ہو گا ۔ تم لوگ زہریلے سانپوں تے چوروں دا گراوہ ہو تے وچ تمنیں ہر حال وچ ختم کر دے رہوں گا"<ref>{{cite web |url=http://unameitltd.limewebs.com/id20.htm |title=AbolishFiatSlavery |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=limewebs |publisher= |accessdate= |archive-date=2013-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130224054736/http://unameitltd.limewebs.com/id20.htm |dead-url=yes }}</ref> اگرچہ کانگریس نے بینکِ ریاستہائے متحدہ دی دوبارہ بحالی دا بل منظور کر لیا سی پر بعد وچ اینڈریو جیکسن نے اتوں [[حق استرداد|ویٹو]] کر دتا سی ۔ 30 جنوری 1835 نوں اینڈریو جیکسن اُتے قاتلانہ حملہ ہویا لیکن اس اُتے چلائی گئی دونے گولیاں اتوں نہیں لگیں ۔ امریکہ دے بیسویں صدر [[جیمز گارفیلڈ]] نے کہیا سی کہ جو کوئی وی کسی ملک وچ کرنسی نوں کنٹرول کردا اے اوہ دراصل ساری معیشت تے ساری صنعت دا مالک ہُندا اے ۔ اس صدر نوں صدارت دے ساتویں مہینے وچ 2 جولائی 1881 نوں گولی مار دی گئی سی ۔ کوئی وی حکومت زرِ کثیف نوں پوری طرح کنٹرول نہیں کر سکتی جبکہ کاغذی کرنسی نوں کنٹرول کرنا نہایت آسان ہُندا اے ۔ کاغذی کرنسی نے [[تقسیم دولت]] دا توازن انتہائ حد تک بگاڑ کر [[غربت]] نوں تیزی توں دنیا بھر وچ پھیلا دتا اے ۔ [[دولت]] وڈی سرعت توں محض چند لوکاں دے ہتھوں وچ مرتکز ہُندی جا رہی اے تے طبقۂ وسطی سکڑتا جا رہیا اے ۔ امریکا دے سولہویں صدر [[ابراہام لنکن|ابراھم لنکن]] نے 21 نومبر 1864 نوں اپنے اک خط وچ عین اسی بات دی واضح پیشنگوئ دی سی ۔ {{quote| "وچ دیکھ رہیا ہوں کہ عنقریب اک وڈا بحران آنے والا اے جو مینوں پریشان کر دیتا اے تے وچ اپنے ملک دی حفاظت دے خیال توں لرزنے لگتا ہوں ۔ ۔ ۔ ۔ کارپوریشنوں نوں بادشاہت مل گئی اے تے اعلیٰ سطح اُتے کرپشن آنے والی اے ۔ تے دولت دی طاقت ([[رشوت]]) لوکاں دی سوچ پرحاوی ہو کر اپنا راج جاری رکھنے دی پوری کوشش کرے گی ایتھے تک کہ ساری دولت چند ہتھوں وچ سمٹ جائے اورجمہوریت تباہ ہو جائے ۔ " چند ہی مہینوں بعد 1865 وچ [[ابراہام لنکن|ابراھم لنکن]] نوں گولی مار دی گئی ۔ |لنکن}} {{quote| "I see in the near future a crisis approaching that unnerves me, and causes me to tremble for the safety of our country. Corporations have been enthroned, an era of corruption will follow, and the money power of the country will endeavor to prolong its reign by working upon the prejudices of the people, until the wealth is aggregated in a few hands, and the republic is destroyed.|لنکن}} <ref>{{cite book |last=Shaw |first=H |authorlink= |title=The Lincoln Encyclopedia |url=http://mpra.ub.uni-muenchen.de/27719/1/MPRA_paper_27719.pdf |accessdate= |year=1950 |publisher=Macmillan, NY |location= |isbn= |page=}}</ref> [[مارنوں پولو]] نے کاغذی کرنسی دے بارے وچ لکھیا سی کہ چین دی سلطنت دے بہترین خاندان تباہ و برباد ہو گئے تے عوام دے معاملات کنٹرول کرنے والے نئے لوگ آ گئے تے ملک قتل و غارت گری، جنگ تے انتشار دا شکار ہو گیا ۔ <ref>{{cite web |url=http://dailyreckoning.com/fiat-currency |title=زر فرمان |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=dailyreckoning |publisher= |accessdate=}}</ref> [[فائل:GoldasPercent.jpg]] == امریکی ڈالر تے فیڈرل ریزرو == 1694 توں پہلے [[انگلستان]] وچ اپنے کول جمع شدہ سونے توں زیادہ دی رسیدیں ( نوٹ ) چھاپنا (یعنی فریکشنل ریزرو بینکنگ) قانوناً جرم سی ۔ [[فرانس]] توں جنگ دی وجہ توں بادشاہ [[ولیم آف آرینج]] شدید مالی مشکلات دا شکار سی ۔ چند امیر سناروں نے بادشاہ نوں 12 لکھ پاونڈ دی خطیر رقم سونے چاندی دی شکل وچ 8 فیصد سود اُتے اس شرط دے نال قرض دینے دا وعدہ کیتا کہ اننیں اپنے کول جمع شدہ سونے توں زیادہ مالیت دی رسیدیں ( نوٹ ) چھاپندا حق دتا جائے ۔ اس طرح 1694 وچ [[ولیم پیٹرسن]] نوں [[بینک آف انگلینڈ|بینکِ انگلستان]] بناون دی اجازت ملی ۔ ایہ حکومت ول توں جعلی نوٹ چھاپندا پہلا اجازت نامہ سی ۔ اسی طرز پہ مئی 1716وچ فرانس وچ جنرل بینک تے دسمبر 1913 وچ امریکا وچ فیڈرل ریزرو (سینٹرل بینک) بنایا گیا ۔ دنیا دے تقریباًًً ہر چھوٹے ملک وچ اوتھے دی کاغذی کرنسی ونیں دی حکومت جاری کردی اے تا کہ حکومتی آمدنی وچ اضافہ ہو پر حیرت دی بات اے کہ دنیا دی سب توں وڈی کاغذی کرنسی یعنی [[امریکی ڈالر]] امریکی حکومت جاری نہیں کردی بلکہ ایہ اک نجی ادارے ول توں جاری ہُندا اے ۔ [[فیڈرل ریزرو]] نوں عام طور اُتے حکومتی ادارہ سمجھا جاندا اے جبکہ حقیقتاً ایہ اک نجی ادارہ اے جو ڈالر چھاپ کر حکومت امریکا نوں نہ صرف قرض دیتا اے بلکہ اس اُتے [[سود]] وی وصول کردا اے ۔ <ref>{{cite web |url=http://whatreallyhappened.com/WRHARTICLES/fedponzi.php |title=غلامو جاگو |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=whatreallyhappened |publisher= |accessdate=}}</ref> اپنی بے تحاشہ دولت دے باعث یہودیوں دا ایہ ادارہ امریکی حکومت اُتے حکومت کردا اے ۔ <ref>{{cite web |url=http://theunjustmedia.com/Banking%20&%20Federal%20Reserve/The%20Federal%20Reserve%20is%20Privately%20owned.htm |title=بے ایمان میڈیا |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=theunjustmedia |publisher= |accessdate=}}</ref><ref>{{cite web |url=http://forgingnewparadigms.blogspot.com/2011/11/money-is-slavery-by-proxy.html |title=کاغذی کرنسی غلامی اے |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=blogspot |publisher= |accessdate=}}</ref><ref>[http://www.ronpaulinstitute.org/archives/featured-articles/2014/ستمبر/14/will-the-swiss-vote-to-get-their-gold-back.aspx امریکی صدارتی امیدوار رون پول دا بیان]</ref> <!-- Just like the US and the EU, Switzerland at the federal level is ruled by a group of elites who are more concerned with their own status, well-being, and international reputation than with the good of the country. --> اس ادارے دے پس پردہ [[روتھشیلڈ]] خاندان دی دولت دا اندازہ پنج ہزار بیلین ڈالر اے جبکہ دنیا دے امیر ترین سمینوں جانے والے شخص [[بل گیٹس]] دی دولت صرف چالیس بیلین ڈالر اے ۔ <ref>{{cite book |last=Rickards |first=James |authorlink= |title=Currency Wars: The Making of the Next Global Crisis |year=2012 |url=https://archive.org/details/currencywarsmaki0000rick_n5y7|accessdate= |publisher=Portfolio Trade |location= |isbn=978-1-59184-556-0 |page=}}</ref> اپنے ناں فیڈرل ریزرو دے برعکس ایہ ادارہ نہ تو فیڈرل اے تے نہ ہی ریزرو ۔ <ref>{{cite web |url=http://financicles.com/regions/north-america/the-federal-reserve-neither-truly-federal-nor-a-full-reserve/ |title=the federal reserve neither truly federal nor a fullreserve |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=financicles |publisher= |accessdate=}}</ref> <br /> [[فائل:Feeding the FED.JPG|thumb|400px|left|مرکزی بینک جمہوری حکومت دی مدد توں عوام نوں لوٹتے نیں ۔ بادشاہ مرکزی بینکاںنوں کاغذی کرنسی چھاپننہیں دیتا اس لئے مرکزی بینک بادشاہت دے سخت دشمن ہُندے نیں ۔ <ref>{{cite web |url=http://foolscrow.wordpress.com/2011/07/21/beware-the-risen-people-part-1-of-3-global-banking-%E2%80%93-a-criminal-syndicate-of-tyrants-and-thieves/ |title=ڈاکووں تے لٹیروں دا گراوہ |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=wordpress |publisher= |accessdate=}}</ref>]] [[فائل:The Old Lady of Threadneedle St.png|thumb|360px|left|اک مضحکہ خیز کارٹون جو 1797 وچ جیمز گلرے نے کاغذی کرنسی دے خلاف بنایا سی ۔ نوٹوں دے کپڑے پہنے خزانے اُتے بیٹھی خاتون توں مراد [[بینک آف انگلینڈ]] اے جبکہ مرد [[ولیم پٹ]] اے جو اسوقت [[برطانایہ]] دا وزیر اعظم سی ۔ ]] امریکی صدر [[ٹامس جیفرسن|تھامس جیفرسن]] نے کہیا سی کہ "میرے خیال وچ بینکاری دے ادارے ہماری آزادی دے لئے زیادہ خطرناک نیں بہ نسبت سر پہ کھڑی (دشمن دی) فوج دے" <ref>{{cite web |url=http://www.themoneymasters.com/the-money-masters/famous-quotations-on-banking/ |title=بینکنگ اُتے مشہور اقتباست |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website= |publisher= |accessdate=}}</ref><br /> [[بینک آف انگلینڈ]] دے مالک ناتھن روتھشیلڈ دا کہنا سی کہ مینوں کوئی پرواہ نہیں کہ انگلستان دے تخت اُتے کون سا پُتلا بیٹھا سلطنت چلا رہیا اے ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ جو برطانیا دی کرنسی نوں کنٹرول کردا اے وہی برطانوی سلطنت نوں کنٹرول کردا اے تے ایہ کرنسی وچ کنٹرول کردا ہوں ۔ <ref>{{cite web |url=http://trueworldhistory.info/docs/quotes.html |title=دنیا دی صحیح تریخ |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=trueworldhistory.info |publisher= |accessdate=}}</ref> امریکی سیکریٹری آف اسٹیٹ [[ہنری کیسنگر]] دا کہنا سی کہ جو خوراک نوں کنٹرول کردا اے اوہ لوکاں نوں کنٹرول کردا اے، جو توانائی نوں کنٹرول کردا اے اوہ سارے براعظموں نوں کنٹرول کردا اے تے جو کرنسی نوں کنٹرول کردا اے اوہ پوری دنیا نوں کنٹرول کردا اے ۔ <ref>{{Cite web |title=Dollar Imperialism |url=http://www.hermes-press.com/dollar_imperialism.htm |access-date=2016-05-28 |archive-date=2014-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013184402/http://www.hermes-press.com/dollar_imperialism.htm |dead-url=yes }}</ref> [[جان ایف کینیڈی|صدر کینیڈی]] نے فیڈرل ریزرو دی اس اجارہ داری نوں محسوس کر دے اس دے خلاف اقدام اٹھانے دی کوشش دی سی ۔ اس نے 4 جون 1963 نوں اک فرمان<ref name="Executive order">{{cite web |url= http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=59049&st=&st1= |author= |date= |title = Executive order 11110 |website= |publisher= |accessdate=}}</ref> جاری کیتا سی جیس دے مطابق امریکی حکومت اپنے کول موجود چاندی دے عوض خود امریکی ڈالر چھاپہ کرے گی ۔ امریکا دے ڈالر چھاپنوالے نجی ادارے دے کردا دھرتاوں نے فوراً خطرہ بھانپ لیا تے 22 نومبر 1963 نوں صدر کینڈی نوں اس جیسارت اُتے قتل کروا دتا گیا ۔ <ref name="اٹھ خاندانوں دا بدمعاش گراوہ">{{cite web |url= http://www.globalresearch.ca/the-federal-reserve-cartel-the-eight-families |author= |date= |title = اٹھ خاندانوں دا بدمعاش گراوہ |website= |publisher= |accessdate=}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.scionofzion.com/federalreserve.htm |title=جھوٹ چوری تے دھوکوں دی تریخ |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=scionofzion |publisher= |accessdate=}}</ref> قتل توں صرف چھ دن پہلے صدر کینیڈی نے محکمہ خزانہ نوں امریکی ڈالر چھاپنکاحکم دتا سی ۔ <ref name="biblebelievers">{{cite web |url=http://www.biblebelievers.org.au/monie.htm |title=monie |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=biblebelievers.org.au |publisher= |accessdate= |archive-date=2010-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413115253/http://www.biblebelievers.org.au/monie.htm |dead-url=yes }}</ref> اسوقت پاکستانی نوٹوں دی طرح امریکی ڈالر اُتے وی ادائیگی دا وعدہ لکھیا ہُندا سی ۔ صدر کینیڈی دے قتل دے صرف چار دن بعد فیڈرل ریزرو نے جو نوٹ جاری کیتے ان اُتے ایسا کوئی وعدہ نہ سی ۔ صدر کینیڈی دے قاتل [[لی ہاروے اوسوالڈ]] نوں [[جیک روبی]] نے سرعام قتل کر دتا تے بعد وچ خود جیل وچ بیمار ہو کر مرگیا ۔ ( یا شائید زہر دے دتا گیا) صدر کینیڈی دا اوہ فرمان 9 ستمبر 1987 تک قانون دا حصہ رہیا پر اس اُتے عمل نہ ہویا ۔ اسدے بعد صدر [[رونالڈ ریگن]] نے اتوں منسوخ کر دتا ۔ صدر کینیڈی دے قتل توں لگ بھگ سو سال پہلے مقبول امریکی صدر [[ابراہام لنکن|ابراھم لنکن]] نوں 14 اپریل 1865 نوں وی اسی وجہ توں گولی مار دی گئی سی کہ اس نے کاغذی نوٹ چھاپندا اختیار نجی بینکاںتوں لیکر حکومت دے محکمہ خزانہ نوں دے دتا سی ۔ <ref>[http://iamthewitness.com/books/Andrew.Carrington.Hitchcock/The.History.of.the.Money.Changers.htm منی چینجروں نوں عبادت گاہ توں جبراً باہر کڈن دے چند ہی دنوں بعد حضرت عیسیٰ نوں صلیب اُتے لٹکایا گیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511113116/http://www.iamthewitness.com/books/Andrew.Carrington.Hitchcock/The.History.of.the.Money.Changers.htm |date=2013-05-11 }}</ref> ماضی وچ لوگ کاغذی کرنسی نوں کئی بار ڈوبتا دیکھ چکے سن تے اس اُتے اتنا اعتبار نہیں کردے سن<ref>[[:en:In God we trust|IN GOD WE TRUST?/ IN GOLD WE TRUST]]</ref> ۔ لوکاں نوں کاغذی کرنسی ول راغب کرنے دے لئے با قاعدہ قوانین بنائے گئے جنہاں دے مطابق کاغذی نوٹ وصول کرنے توں انکار کرنا یعنی دھاتی سکے طلب کرنا جرم قرار دتا گیا سی ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/334889/Legal-Tender-Act |title=Legal-Tender-Act-1862 |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=britannica |publisher= |accessdate=}}</ref> لگ بھگ ساڑھے ست سو سال پہلے [[قبلائی خان]] نے وی چین وچ اپنی کاغذی کرنسی نافذ کرنے دے لئے ایسا ہی قانون بنایا سی کہ جو کوئی وی اسدے ملک وچ ایہ کرنسی قبول کرنے توں انکار کرے گا اتوں قتل کر دتا جائے گا ۔ <ref name="کرنسی دے بدلتے روپ" /> امریکہ دے اس متنازع قانون نوں اٹھ سال بعد ہی 1870 وچ چیف جیسٹس [[سالمن پی چیز|سالمن چیز]] نے امریکی آئین دے خلاف قرار دتا ۔ امریکی صدر [[اولیسس ایس گرانٹ|الیسیز گرانٹ]] نے اسی دن دو نئے جج بھرتی کیتے جنہاں نے مخالفت وچ ووٹ دے کر چیف جیسٹس دے فیصلے نوں پلٹ دتا ۔ <ref>{{cite web |url=http://supreme.justia.com/cases/federal/us/79/457/case.html |title=Legal Tender Cases – 79 U.S. 457 (1870) |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=supreme.justia.com |publisher= |accessdate=}}</ref> 1930 وچ امریکی [[معیشت]] سخت [[کساد بازاری]] دا شکار سی ۔ فیڈرل ریزرو نے کرنسی دی فراہمی بڑھانے دی بجائے کم کر دی سی ۔ ڈالر دی گرتی ہوئی قیمت دیکھدے ہوئے بینکاںتوں کاغذی کرنسی دے بدلے اپنا سونا چاندی واپس لینے دا رجحان آہستہ آہستہ بڑھتا جا رہیا سی ۔ امریکی صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|روزویلٹ]]، جو اک بینکار خاندان توں تعلق رکھدا سی، نے 4 مارچ 1933 نوں امریکا وچ اپنی صدارت دا آغاز کیتا تے دوسرے ہی دن توں 9 دنوں دے لئے بینک دی تعطیلات دا اعلان کیتا تا کہ لوگ فیڈرل ریزرو توں اپنا سونا نہ نکلوا سکیتیاں ۔ صدر روزویلٹ سونے دی قیمت بڑھانا چاہندا سی لیکن اس طرح سارا منافع عوام دی جیب وچ چلا جاندا تے حکومت نوں کچھ نہ ملدا<!-- If he increased the price of gold while Americans owned it, the profit would go to the citizens, not the U.S. Treasury. He knew that he had to lie to the American people about his intentions in order to pull off the theft of the century. --><ref>[http://www.neptuneglobal.com/lies-damned-lies-and-central-bank-forecasts-james-rickards/ Lies, Damned Lies, and Central Bank Forecasts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305173610/http://www.neptuneglobal.com/lies-damned-lies-and-central-bank-forecasts-james-rickards/ |date=2016-03-05 }}</ref> ۔ اس لیئے 5 اپریل 1933 نوں، یعنی صرف اک مہینے بعد [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|روزویلٹ]] نے اک صدارتی فرمان<ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=14611 |title=34 – Executive Order 6102 |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=ucsb.edu |publisher= |accessdate=}}</ref> جاری کیتا جیسدے تحت امریکی شہریوں نوں 100 ڈالر توں زیادہ مالیت دا سونا رکھنے اُتے پابندی عائید ہو گئی تے اوہ اپنا زائد سونا فیڈرل ریزرو (جو اک پرائیوٹ ادارہ اے) نوں اک مہینے دے اندر اندر بحساب 20.67 ڈالر فی ٹرائے اونس بیچنے اُتے مجبور ہو گئے ۔ خلاف ورزی دی سزا دس ہزار ڈالر جرمانہ یا / تے دس سال قید سی ۔ اس زمانے دے دس ہزار ڈالر مئی ء2011 دے حساب توں سوا ست لکھ ڈالر دے برابر سن (بلحاظ سونے دی قیمت) ۔ اس زمانے وچ امریکا وچ سونے دے سکّے چلتے سن جننیں لوکاں توں لے کر فیڈرل ریزرو نے کاغذ دے نوٹ تھما دیے ۔ جدوں لوکاں دا سونا ہتھیا لیا گیا تو اگلے سال سونے دی سرکاری قیمت 20.67 توں بڑھا کر 35 ڈالر فی اونس کر دی گئی ۔ اک اندازہ دے مطابق اسطرح 8000 ٹن سونا لوکاں توں چھن گیا<ref name="china-bullion-gold-silver-and-silk">{{cite web |url=http://2ndlook.wordpress.com/2007/11/26/china-bullion-gold-silver-and-silk/ |title=china-bullion-gold-silver-and-silk |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=wordpress |publisher= |accessdate=}}</ref> ۔ اسدے چند دن بعد 23 مئی 1933 نوں کانگرس دے اک رکن [[مک فیڈن]] نے فیڈرل ریزرو تے محکمہ خزانہ دے کئی اعلیٰ عہدیداران دے خلاف اربوں ڈالر دے غبن دے الزامات عائد کیتے لیکن معاملہ دبا دتا گیا تے ان الزامات دا آج تک جواب نہیں دتا گیا اے ۔ <ref name="biblebelievers" /> میک فیڈن اُتے دو بار قاتلانہ حملہ ہویا پر اوہ بچ نکلا ۔ 1936 وچ اوہ پراسرار موت مارا گیا ۔ 8 نومبر 2002 نوں فیڈرل ریزرو دے گورنر [[بین برنیندی|بن برناندے]] نے جامعہ شکاگو وچ اک تقریر دے دوران ایہ تسلیم کیتا کہ 1930 دے [[کساد عظیم]] دی اصل وجہ فیڈرل ریزرو سی ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/2002/20021108/default.htm |title=بن برناندے دی تقریر |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=federalreserve.gov |publisher= |accessdate=}}</ref> 31 دسمبر 1974 نوں امریکیوں نوں سونا رکھنے دی اجازت دوبارہ دے دی گئی ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.nma.org/pdf/gold/gold_history.pdf |title=سونے دی تریخ |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=nma |publisher= |accessdate=}}</ref> فیڈرل ریزرو دے کول موجود 8133.5 ٹن [[سونا|سونے]] دی پچھلے 60 سال توں کوئی [[تنقیح|جانچ پیندال]] نہیں ہوئی اے ۔ <ref name="wordpress">{{cite web |url= http://littlealexinwonderland.wordpress.com/2010/08/31/ron-paul-audit-government-gold-reserves |author= |date= |title = Ron Paul |website= |publisher= |accessdate=}}</ref> ایہ وی واضح نہیں اے کہ اس سونے دے مالکان کون کون نیں<ref>[http://rt.com/op-edge/gold-manhattan-new-york-594/ دوسروں دے سونے توں سینٹرل بینکنگ]</ref> ۔ [[جرمنی]] دا 1500 ٹن سونا فیڈرل ریزرو دے کول بطور امانت رکھیا ہویا اے جتوں اب فیڈرل ریزرو واپس کرنے اُتے آمادہ نہیں ۔ <ref>[http://usawatchdog.com/fed-they-do-not-have-any-more-gold-paul-craig-roberts/ فیڈرل ریزرو دا سونا ختم ہو گیا؟]</ref> اعداد و شمار دسدے نیں کہ چین دا وی گھٹ توں گھٹ 600 ٹن سونا فیڈرل ریزرو دے کول محفوظ اے ۔ <ref name="ingoldwetrust.ch" /> 1981 وچ امریکی صدر [[رونالڈ ریگن]] نے اک گولڈ کمیشن تشکیل دتا تاکہ معلوم ہو سکے کہ امریکی حکومت دے کول کتنا سونا موجود اے ۔ اس کمیشن نے تحقیقات کر دے دسیا کہ امریکی حکومت دے کول کوئی سونا نہیں اے ۔ [[فورٹ نوکس]] وچ محفوظ سونا تو فیڈرل ریزرو دے کول [[رہن]] رکھیا گیا اے جو قرضہ واپس کرنے اُتے ہی ملے گا ۔ <!-- He appointed a group called The Gold Commission. They found that the US Treasury owned no gold at all. All the Fort Knox gold remaining is now being held as collateral by the Federal Reserve against the national debt. Using credits made from nothing. The Fed had robbed the largest treasure of gold on earth. --> <ref>{{Cite web |title=The history of Money |url=http://holland4mpe.com/2014/03/19/the-history-of-money/ |access-date=2016-05-28 |archive-date=2015-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150830054131/http://holland4mpe.com/2014/03/19/the-history-of-money/ |dead-url=yes }}</ref> شبہ کیتا جاندا اے کہ مرکزی بینکاں دے کول اب اتنا سونا نہیں بچا اے جتنا کہ اوہ دعویٰ کردے نیں ۔ <ref>[http://www.caseyresearch.com/articles/now-is-the-time-to-buy-gold ایہ سونا خریدنے دا صحیح وقت اے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311015824/https://www.caseyresearch.com/articles/now-is-the-time-to-buy-gold |date=2016-03-11 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://sprottglobal.com/markets-at-a-glance/maag-article/?id=6590 |title=کیتا مرکزی بینکاں دے کول واقعی سونا بچا اے؟ |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=sprottglobal |publisher= |accessdate= |archive-date=2014-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141015105824/http://sprottglobal.com/markets-at-a-glance/maag-article/?id=6590 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://silverdoctors.com/alasdair-macleod-physical-gold-vs-gaper-gold-waiting-for-the-dam-to-break/ |title=کاغذی سونے دا بند ٹوٹنے والا اے |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website= |publisher= |accessdate=}}</ref> <ref>{{Cite web |title=وال اسٹریٹ ڈیلی- فورٹ نوکس/ |url=http://www.wallstreetdaily.com/2013/07/16/fort-knox-gold/ |access-date=2016-05-28 |archive-date=2014-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219125633/http://www.wallstreetdaily.com/2013/07/16/fort-knox-gold/ |dead-url=yes }}</ref> فیڈرل ریزرو پہلے تو ہر سال ایتوں اعداد و شمار جاری کردا سی جیس توں پتہ چل سکے کہ اس نے کتنے ڈالر چھاپے نیں ۔ جےچہ کہ ایہ اعداد و شمار شاعر وی شک و شبہ توں بالاتر نہیں راے لیکن اب اس ادارے نے اعداد و شمار جاری کرنے توں ہی صاف انکار کر دتا اے ۔ دوسرے الفاظ وچ ہماری مرضی ہم جتنے چانیں ڈالر چھاپیں ۔ تم کون ہُندے ہو پوچھنے والے؟ {| class="wikitable" |- ! سنہ ! جاری شدہ امریکی ڈالر M3 <br /> بیلین ڈالر وچ ! امریکی حکومت اُتے قرضہ<br /> ارب ڈالر وچ<ref>{{cite web |url=http://www.usdebtclock.org/ |title=امریکی حکومت اُتے قرضیاں دی تازہ ترین صورتحال |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website= |publisher= |accessdate=}}</ref> |- |1960 | 315.2 |290.2 |- |1970 |677.1 |389.2 |- |1980 |1995.5 |930.2 |- |1990 |4154.6 |3233.3 |- |2000 |7117.7 |5674.2 |- |2005 |10,191.4 |8,170.4 |- |2007 |اعداد جاری نہیں کیتے گئے |10,245.2 |- |2010 |اعداد جاری نہیں کیتے گئے |14,025 |- |16 نومبر2011 |اعداد جاری نہیں کیتے گئے |15,000 |- |17 اکتوبر 2013 |اعداد جاری نہیں کیتے گئے |17,040 |- |3 فروری2016 |اعداد جاری نہیں کیتے گئے |19,000 |} فیڈرل ریزرو دے کول موجود 8133.5 ٹن [[سونا|سونے]] دی کل مالیت 291.3 ارب ڈالر اے (30 ستمبر 2015 دی قیمت) جبکہ صرف چین دے عوام دے کول 1850 ارب ڈالر دے مساوی رقم بینکاں دے سیونگ اکاونٹ وچ جمع ہو چکی اے<ref>[http://news.goldseek.com/GoldSeek/1461954811.php پیپلز بینک آف چائینا دے گورنر Zhou Xiaochuan دا بیان]</ref> ۔ کاغذی کرنسی دی گرتی ہوئی قوت خرید تے بڑھتے ہوئے عدم اعتماد دی وجہ توں جے چینی عوام اپنی بچت دا صرف پانچواں حصہ سونے دی شکل وچ محفوظ کرنے دا فیصلہ کرو تو امریکا تے برطانیا دے سینٹرل بینک بالکل کنگال ہو جائیں گے ۔ <br /> امریکی حکومت اُتے قرضے 19,000 ارب ڈالر توں زیادہ ہو چکے نیں ۔ صاف ظاہر اے کہ امریکی حکومت شاعر وی ایہ قرض ادا نہیں کر سکتی<!-- no debt can ever be paid with debt --> (قرض شاعر مزید قرض توں ادا نہیں ہُندا) ۔ تے نہ ہی فیڈرل ریزرو شاعر اتنی رقم دا مالک رہیا سی جو اس نے قرض دی اے ۔ فیڈرل ریزرو نے ایہ ساری رقم چھاپ کر قرض دی اے ۔ سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ جے فیڈرل ریزرو ایہ ساری رقم چھاپ سکتا اے تو امریکی حکومت خود کیوں نہیں چھاپ لیتی؟ جے حکومت خود چھاپے تو نہ قرض ادا کرنا پڑے گا نہ سود دینا پڑے گا ۔ اسدی وجہ سو سال پرانا تے دھودے توں بنایا گیا اک غلط قانون اے جیس دے مطابق صرف فیڈرل ریزرو نوں کرنسی چھاپندا اختیار دتا گیا اے(دیکھیئے [[جزیرہ جیکل دا عفریت]]) تے جو کوئی وی اس قانون دی منسوخی دی بات کردا اے اتوں ہمیشہ دے لئے خاموش کرا دتا جاندا اے ۔ ایتوں ہی کالے قوانین برطانیا فرانس تے جرمنی وچ وی پہلے ہی توں موجود نیں جو صرف پرائیوٹ سینٹرل بینکاںنوں نوٹ چھاپندا حق دیندے نیں ۔ <br /> امریکی حکومت نے 2013 وچ اپنے اس سارے قرضیاں اُتے 2.4 فیصد سود ادا کیتا اے یعنی 416 ارب ڈالر عوام توں بطور اضافی ٹیکس وصول کر دے فیڈرل ریزرو دے مالکان نوں بطور ذاتی منافع ادا کیتا اے جبکہ اسی سال ڈیفنس دا بجٹ 640 ارب ڈالر سی ۔ <ref>[http://www.marketoracle.co.uk/Article47070.html Gold Market and the Interest Rate Trap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170714001441/http://www.marketoracle.co.uk/Article47070.html |date=2017-07-14 }}</ref> یعنی جے ایہ صرف نوٹ چھاپندا معاوضہ اے تو پھر ایہ کروڑاں گنا زیادہ اے ۔ خیال راے کہ 416 ارب ڈالر دی رقم پاکستان دے 2012–2013 دے بجٹ دا 6 گنا اے ۔ <ref>[[:en:US debt|امریکی قرضے ۔ انگریزی ویکیپیڈیا اُتے]]</ref> ۔ اس طرح عوام دی دولت نوں امیر بینکاراں تک منتقل کرنے وچ جمہوری حکومت کلیدی کردار ادا کردی اے ۔ جے سینٹرل بینک سرکاری ملکیت وچ ہوں تو عوام اس اضافی ٹیکس توں با آسانی بچ سکدے نیں ۔ فیڈرل ریزرو دا کہنا اے کہ اب اس دے کول جمع شدہ سونے دی مالیت دے اعتبار توں ڈالر چھاپندی ضرورت نہیں رہی اے بلکہ اوہ [[معاشیات|اقتصادی سرگرمی]] دے لحاظ توں ڈالر چھاپ رہیا اے ۔ <br /> ڈالر چھاپ چھاپ کر ہُندی ایہ عیاشی دیکھ کر [[یورپ]] والوں نوں وی مزے لوٹنے دا خیال آیا ۔ چونکہ [[یورپ]] دا کوئی ملک اتنا مضبوط نہیں سی کہ اکیلا امریکی ڈالر دا مقابلہ کر سکے اس لئے انہاں نے مل کر [[یورو]] جاری کیتا جیسدے بعد ڈالر دی اجارہ داری وچ قدرے زوال آیا ۔ یورو نوں اصل سہارا [[جرمنی]] دے مضبوط [[ڈوئچے مارک|مارک]] توں ملا اے ۔ یورپ دے صرف دو ممالک ([[ناروے]] تے [[برطانایہ]]) خاطر خواہ مقدار وچ [[خام تیل]] دی پیداوار رکھدے نیں تے ان دونے ممالک نے یورو کرنسی نہیں اپنائی ۔ {{Reserve currencies}} [[فائل:Reserve currencies.svg|left|thumb|300px|عالمی کرنسی دی فیصدی]] == مقداری تسہیل (Quantitative Easing) == {{Main|مقدارایہ سہل}} 2007 توں شروع ہونے والے زبردست مالی بحران<ref>{{cite web |url=http://www.usfn.org/AM/Template.cfm?Section=USFN_E_Update&Template=/CM/HTMLDisplay.cfm&ContentID=20609 |title=Global Financial Crisis Timeline: 2007–2012 |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=usfn.org |publisher= |accessdate= |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226070506/https://www.usfn.org/404.aspx?404&http%3A%2F%2Fwww.usfn.org%3A80%2FAM%2FTemplate.cfm%3FSection=USFN_E_Update&Template=%2FCM%2FHTMLDisplay.cfm&ContentID=20609%20 |dead-url=yes }}</ref> نے امریکا تے یورپ نوں ہلا کر رکھ دتا اے تے ان ممالک دی معیشتوں دے بالکل بیٹھ جانے دا خطرہ ہو گیا اے ۔ ڈر اس بات دا وی اے کہ لوکاں دا کاغذی کرنسی توں اعتبار ہی نہ اٹھ جائے جیسا کہ سونے دی ودھدیہوئی قیمتوں توں اندازہ ہو رہیا اے ۔ ستمبر 2008 دے وسط وچ امریکا دے 13 وڈے مالیاتی اداروں وچ توں 12ادارے صرف دو ہفتوں وچ ڈوبنے دے نزدیک پہنچ چکے سن ۔ <ref>[http://blogs.wsj.com/economics/2014/08/26/2008-meltdown-was-worse-than-great-depression-bernanke-says/ Bernanke: 2008 Meltdown Was Worse Than Great Depression]</ref> امریکا وچ فیڈرل ریزرو ، انگلستان وچ بینک آف انگلینڈ ، یورپ وچ یورپی مرکزی بینک تے جاپان وچ بینک آف جاپان نے کاغذی کرنسی وڈی مقدار وچ چھاپ کر دوسرے بینکاںتوں مال خریدنا شروع کر دتا اے تا کہ زیر گردش نوٹوں دی تعداد وچ اضافہ ہو تے معیشت رواں راے ۔ اس حکمت عملی نوں "مقداری تسہیل" <ref>{{cite news |title=QE3: What is quantitative easing? And will it help the economy? |author= |url=http://www.washingtonpost.com/blogs/wonkblog/wp/2012/09/13/qe3-what-is-quantitative-easing-and-will-it-help-the-economy/ |newspaper=بلاگ واشنگٹن پوسٹ |date= |accessdate=}}</ref> <ref name="Quantitative easing explained">{{cite web |url= http://www.youtube.com/watch?v=PTUY16CkS-k |author= |date= |title = یو ٹیوب اُتے اس فلم نوں اک سال وچ تقریباً 50 لکھ لوکاں نے دیکھا |website= |publisher= |accessdate=}}</ref> دا ناں دتا گیا اے ۔ {| class="wikitable" |- !colspan="2" style="background:#ffdead;"| مقداری تسہیل دی ابتدا |- ! ملک !! کب شروع ہوئی |- | [[جاپان]] || 2001 |- | [[متحدہ امریکہ]]|| 2008 |- | یورپی سینٹرل بینک|| 2015 |} امریکہ وچ پہلی مقداری تسہیل نومبر 2008 توں مئی 2010 تک جاری رہی ۔ دوسری مقداری تسہیل نومبر 2010 توں جون 2011 تک جاری رہی ۔ تیسری مقداری تسہیل 13 ستمبر 2012 توں شروع کیتی گئی اے جیس وچ شروع وچ ہر ماہ 40 ارب ڈالر چھاپے گئے لیکن بعد وچ ہر ماہ 85 ارب ڈالر چھاپے جانے لگے ۔ <ref>{{cite news |title=the-fed-should-stop-paying-banks-not-to-lend |author= |url=http://economix.blogs.nytimes.com/2012/07/31/the-fed-should-stop-paying-banks-not-to-lend/ |newspaper=نیویارک ٹائمز |date= |accessdate=}}</ref> یعنی ہر گھنٹے وچ ساڑھے گیارہ کروڑ ڈالر ۔ ایہ مقدار دنیا بھر وچ ہر گھنٹے وچ بازیاب ہونے والے [[سونا|سونے]] دی مالیت توں دس گنا زیادہ اے ۔ دنیا دی دوسری کاغذی کرنسیاں اس دے علااوہ نیں ۔ دسمبر 2008 توں دسمبر 2013 تک دے پنج سالوں وچ دنیا بھر وچ کاغذی کرنسی وچ ہونے والا اضافہ 35 فیصد توں زیادہ اے ۔ <ref>{{Cite web |title=سی آئی اے ۔ فیکٹ بُک |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |access-date=2016-05-28 |archive-date=2010-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |dead-url=yes }}</ref> امریکا وچ تیسری مقداری تسہیل 29 اکتوبر 2014 تک جاری رہی ۔ ایہ مرکزی بینک اپنے صوابدیدی اختیارات استعمال کردے ہوئے [[فیڈرل ریزرو|وفاقی ذخائر]] دی [[شرح سود]] (Federal Fund Rate) وچ اضافہ نہیں ہونے دے راے جو [[ٹیلر دا اصول|ٹیلر دے اصول]] دے مطابق نوٹ زیادہ چھاپندا قدرتی نتیجہ ہُندا اے ۔ اندازہ اے کہ امریکا وچ 5 ٹریلین ڈالر اس عرصہ وچ [[مقدارایہ سہل|مقداری تسہیل]] دے ناں اُتے چھاپے گئے ۔ ایہ اتنی وڈی مقدار اے کہ بچے بوڑھے سمیت ہر امریکی نوں 17000 ڈالر دیے جا سکدے سن<ref>{{cite web |url=http://www.theblaze.com/stories/is-gold-money-ron-paul-grills-bernanke-on-fed-policies/ |title=Bernanke-on-fed-policies |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=theblaze |publisher= |accessdate= |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226070454/https://www.theblaze.com/stories/is-gold-money-ron-paul-grills-bernanke-on-fed-policies/%20 |dead-url=yes }} تے اس طرح حاصل ہونے والا معیشت نوں بڑھاوا زیادہ نمایاں وی ہُندا ۔</ref> ۔ 85 ارب ڈالر ماہانہ دی رقم توں دو کروڑ لوکاں نوں سالانہ 50,000 ڈالرتنخواہ دے کر کوئی ملازمت دی جا سکتی اے تے بے روزگاری وڈی آسانی توں ختم دی جا سکتی اے پر امریکا وچ بے روزگاری وچ پھر وی اضافہ ہو رہیا اے ۔ اتنی رقم توں امریکا دا ہر طالب علم چار سال یونیورسٹی وچ پڑھ سکتا اے یا دنیا توں بھوک 30 دفعہ ختم دی جا سکتی اے ۔ پر ایہ ساری رقم عوام تک نہیں پہنچ رہی بلکہ بینکاراں نوں مزید امیر بنا رہی اے ۔ <ref>[http://www.24hgold.com/english/news-gold-silver-gold-price-is-going-higher-whether-or-not-fed-tapers.aspx?article=4493362478G10020&redirect=false&contributor=Jason+Hamlin&mk=1 امریکا وچ بیروزگاری 23 فیصد]</ref> <ref>{{Cite web |title=تخلیق شدہ ڈالروں اُتے دھول جم رہی اے |url=http://www.washingtonsblog.com/2013/06/81-5-of-money-created-through-quantitative-easing-is-sitting-there-gathering-dust-instead-of-helping-the-economy.html |access-date=2016-05-28 |archive-date=2013-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131223195502/http://www.washingtonsblog.com/2013/06/81-5-of-money-created-through-quantitative-easing-is-sitting-there-gathering-dust-instead-of-helping-the-economy.html |dead-url=yes }}</ref> مرکزی بینکاںدا تخلیق کردہ ایہ سرمائایہ صرف [[اسٹاک مارکیٹ]] وچ تیزی لا رہیا اے ۔ <ref>[http://www.dollarsandsense.org/archives/2014/0514orr.html اسٹاک مارکیٹ یا کیسینو؟]</ref> <br /> اگر [[جی ڈی پی]] دی بجائے وصول ہونے والے ٹیکس توں موازنہ کیتا جائے تو [[جاپان]] دے قرضے 900 فیصد،[[یونان]] دے 500 فیصد تے امریکا دے 400 فیصد ہو چکے نیں ۔ <ref>[http://www.internationalpolicydigest.org/2015/02/09/rising-government-debt-next-global-recession/ Rising Government Debt and the Next Global Recession]</ref> منطتقی بات ایہ اے کہ جے زبوں حال معیشت دے لئے مقداری تسہیل اتنی ہی کارآمد چیز اے تو اتوں مستقل بنیادوں اُتے کیوں نہیں اپنا لیا جاندا ؟ صرف برے وقت وچ ہی کیوں اس توں استفادہ کیتا جاندا اے؟ وجہ صاف اے کہ مقداری تسہیل توں ملنے والا سہارا عارضی ہُندا اے تے بعد وچ اسدی قیمت زبردست افراط زر ( مہنگائ ) دی شکل وچ چکانی پیندی اے ۔ <!-- “Devaluation and currency wars never produce either the growth or the jobs that are promised, but they reliably produce inflation.” --> <ref>[http://www.sbp.org.pk/research/bulletin/2012/vol-8-1/bookreviewzeb.pdf اگلے عالمی بحران دا بننا ۔ جیمز ریکارڈز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102042344/http://www.sbp.org.pk/research/bulletin/2012/Vol-8-1/bookreviewzeb.pdf |date=2013-11-02 }}</ref> نجی شعبے دے قرض نہ لینے دے باوجود امریکا قانونی ضرورت توں 15 گنا زیادہ تے جاپان 26 گنا زیادہ ریزرو بنا چکیا اے ۔ <!-- there is no reason why they should work at a time of no borrowers, excess reserves created by the central bank now amount to $2.3trn in the US, or 15 times the level of statutory reserves, and to ¥222trn in Japan, or fully 26 times statutory reserves. --><ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-03-04/there-no-clear-way-out-richard-koo-says-price-qe-has-yet-be-paid The Price For QE Has Yet To Be Paid"]</ref> دنیا دے وڈے وڈے مرکزی بینکاں دے مالکان حکومتاں دی مدد توں عوام نوں نچوڑ راے نیں ۔ <ref name="root cause of poverty"/> <ref>{{cite web |url=http://www.ritholtz.com/blog/2012/01/living-in-a-qe-world/ |title=دنیا دے اٹھ سب توں وڈے مرکزی بینک تے اندا کاغذی کرنسی چھاپنا |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=ritholtz |publisher= |accessdate=}}</ref> نوبل انعام یافتہ امریکی ماہر معاشیات [[ملٹن فریڈمان|ملٹن فریڈمین]] دا کہنا سی کہ آج دا ناقابل حل معاشی مسئلہ ایہ اے کہ فیڈرل ریزرو توں کیتوں جان چھڑائ جائے ۔ <!-- Unjust redistribution (Cantillon effect): the effect describes the fact that newly created money is neither uniformly nor simultaneously distributed in the population. Monetary expansion is therefore never neutral. There is a permanent transfer of wealth from later to earlier receivers of new money. --> مقداری تسہیل دے موجد پروفیسر رچرڈ ورنر دا بیان اے کہ سینٹرل بینک جان بوجھ کر اپنے ملک وچ غربت بڑھاتے نیں تاکہ اُنہاں قانونی تے معاشی تبدیلیوں دا جواز بن سکے جو غیر ملکیوں نوں ملک لوٹنے دیں ۔ central banks intentionally impoverish their host countries to justify economic and legal changes which allow looting by foreign interests.<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-02-11/central-banks-are-trojan-horses-looting-their-host-nations Central Banks Are Trojan Horses, Looting Their Host Nations]</ref> == کاغذی کرنسی دا انجام == مشہور فرانسیسی فلاسفر [[والٹیئر|وولٹیر]] دا کہنا سی کہ کاغذی دولت انجام کار اپنی اصلی قدر تک پہنچتی اے جو صفر اے ۔ دنیا دی 775 کاغذی کرنسیوں وچ توں 599 ڈوب چکی نیں ۔ <ref>{{cite web |url=http://dollardaze.org/blog/?post_id=00405 |title=دھندلا ڈالر |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=dollardaze.org |publisher= |accessdate=}}</ref><ref>[http://www.deeneislam.com/ur/horiz/halate_hazra/2267/article.php?CID=2267 کاغذی کرنسی ڈوبنے والی اے ۔ اردو وچ]</ref> سن 2008 وچ [[آئس لینڈ]] دا سینٹرل بینک فیل ہو گیا جیس دے نتیجے وچ امریکا تے یورپ وچ اک وڈا مالیاتی بحران آیا ۔ بحران توں محض چند دن پہلے امریکی ٹریژری دے سیکریٹری پالسن نے یقین دہانی کرائی سی کہ ہماری معیشت دی بنیاد بہت مضبوط اے ۔ <!-- "Our economy has got very strong long-term fundamentals. And you know, your policy-makers and regulators here – we're very vigilant." --> 2010 وچ [[آئرلینڈ]] تے 2013 وچ [[قبرص دے بینکاںدا بحران، 2012-13ء|قبرص]] دے سینٹرل بینک فیل ہو گئے ۔ فیل ہونے توں کچھ ہی دن پہلے حکام نے stress tests دے بعد اننیں محفوظ قرار دتا سی ۔ <!-- Recent stress tests failed to notice the impending collapse, not just of one but of three national banking systems: Iceland in 2008, Ireland in 2010 and Cyprus in 2013, all of which collapsed shortly after being signed off as safe by regulatory stress tests. --><ref>[http://www.adamsmith.org/blog/money-banking/why-the-bank-of-england-should-end-its-stress-tests-no-stress-report-in-a-nutshell/ stress tests merely hide that fact]</ref><br /> دسمبر 2014 دے وسط وچ روس دے سینٹرل بینک نے اچانک اپنی [[شرح سود]] 10.5 توں بڑھا کر 17 فیصد کر دی ۔ سوئزرلینڈ دے سینٹرل بینک نے کئی یقین دہانیوں دے باوجود کہ اوہ کرنسی peg نہیں ٹوٹنے دے گا، اچانک کرنسی پیگ توڑ دتا جیس توں فرانک دی قیمت یکدم بڑھ گئی جیسدی وجہ توں ہنگری تے آسٹریا دے بہت توں لوگ اپنے گھر دا قرضہ چُکانے دے قابل نہ راے کیونکہ ان دا قرض سوئس فرانک وچ لیا گیا سی ۔ چین دے سینٹرل بینک نے 2015 وچ اپنی کرنسی دی قیمت غیر متوقع طور اُتے 3 فیصد گرا دی ۔ فیڈرل ریزرو نے 9 سالوں دے بعد آخر کار 16 دسمبر، 2015ء نوں [[شرح سود]] وچ اضافہ کیتا پر صرف 0.25 فیصد ۔ جون 2014توں [[یورپیئن سینٹرل بینک]] نے شرح سود منفی کر رکھی اے<ref>[https://www.ecb.europa.eu/stats/monetary/rates/html/index.en.html Key ECB interest rates]</ref> ۔ [[ڈنمارک]] تے [[سوئزرلینڈ]] وچ وی شرح سود منفی ہو چکی اے ۔ [[سوئیڈن]] نے 12 فروری 2015 نوں شرح سود منفی کر دی تے 18 مارچ 2015 نوں شرح سود منفی 0.1 توں گرا کر منفی 0.25 فیصد کر دی ۔ <ref>[http://www.economist.com/blogs/economist-explains/2015/02/economist-explains-15?fsrc=scn/te/te/ee/whynegativeinterestrateshavearrived The Economist]</ref> [[جنوبی افریقہ]] دے سینٹرل بینک نے تسلیم کر لیا اے کہ اوہ [[کرنسیوں دی جنگ]] (currency war) وچ بے بس ہو چکیا اے ۔ <!-- S.AFRICA GOVERNOR KGANYAGO SAYS NO AMOUNT OF CENTRAL BANK INTERVENTION WOULD STEM MARKET-DRIVEN RAND MOVES. --> [[وینیزویلا]] وچ آئی ایم ایف دے مطابق صرف 2015 وچ 159 فیصد افراط زر ہویا<ref>{{Cite web |title=Venezuela struck by runaway Inflation |url=http://nsnbc.me/2015/10/20/venezuela-struck-by-runaway-inflation/ |access-date=2016-05-28 |archive-date=2015-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022034954/http://nsnbc.me/2015/10/20/venezuela-struck-by-runaway-inflation/ |dead-url=yes }}</ref> ۔ 17 فروری 2016 نوں وینیزویلا وچ پٹرول دی قیمت وچ 60 گنا اضافہ کر دتا گیا ۔ اوتھے پٹرول دی سابقہ قیمت پچھلے 20 سال توں برقرار سی ۔ جرمنی دے [[ڈوئیچے بینک]] دے کول 55 ارب یورو دے derivatives جمع ہو چکے نیں جو جرمنی دی جی ڈی پی توں وی 20 گنا زیادہ نیں ۔ جے ایہ بینک فیل ہُندا اے تو حکومت لئی اتوں بیل آوٹ کرنا ناممکن اے ۔ <ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-02-07/deutsche-bank-signaling-new-banking-crisis کیتا ڈوئیچے بینک دی حالت زار کسی نئے بینک کرائسس دا اشارہ دے رہی اے؟]</ref> <!-- Keep in mind the exposure of Deutsche Bank to its derivatives portfolio is a stunning 55B EUR, which is almost 20 times (yes, twenty times) the GDP of Germany and roughly 5 times the GDP of the entire Eurozone! --> ایہ صورتحال ظاہر کردی اے کہ اب کنٹرول مرکزی بینکاں دے ہتھ توں نکلتا جا رہیا اے<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2015-11-27/one-one-central-banks-are-losing-control One by One the Central Banks Are Losing Control]</ref> ۔ <br /> 29 جنوری، 2016ء نوں جاپان دے مرکزی بینک نے وی شرح سود گرا کر منفی 0.1 فیصد کر دی اے حالانکہ صرف اٹھ دن پہلے اس نےپارلیمنٹ وچ بیان دتا سی کہ ایسا کوئی ارادہ نہیں اے<!-- “When it gets serious, you have to lie.” --><ref>[http://www.businessinsider.com/america-is-turning-into-japan-2016-2 جدوں معاملہ سنگین ہو تو جھوٹ بولنا پیندا اے ۔ ]</ref> ۔ اس طرح دنیا دی 20 فیصد جی ڈی پی اب ایتوں سینٹرل بینکاں دے کنٹرول وچ اے جتھے شرح سود منفی ہو چکی اے ۔ <ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-01-29/negative-interest-rates-show-desperation-central-banks شرح سود دا منفی ہو جانا سینٹرل بینکاںدی مایوسی نوں ظاہر کردا اے]</ref> سنہ 2008 وچ ڈوبنے توں پہلے بیئر اسٹرن، مورگن اسٹنلے تے لہیمن بردارز جیتوں عظیم بینک وی اسی طرح جھوٹ بولتے راے سن ۔ <!-- deceit and denial that emanated from Morgan Stanley, Bear Stearns and Lehman Brothers before their collapse --><!-- when the crunch comes, bank CEOs lie." --><ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-02-11/mutual-funds-etfs-risk-run-warns-stockman Mutual Funds, ETFs at Risk of a Run]</ref> پچھلے دو سالوں وچ کینیڈا، [[قبرص دے بینکاںدا بحران، 2012-13ء|قبرص]]، نیوزی لینڈ، امریکا تے برطانیا نے ایتوں قوانین بنائے نیں جو بینکاںنوں ایہ اختیار دیندے نیں کہ اوہ اپنے کھاتے داروں دی جمع شدہ رقم منجمد کر دیں تے پھر ضبط کر لیں ۔ حال ہی وچ جرمنی نے وی ایتوں قوانین منظور کر لیئے نیں ۔ <ref>[http://www.zerohedge.com/news/2015-10-09/europe-reveals-how-accounts-will-be-frozen-during-next-crisis اگلے بحران وچ کھاتے منجمد ہو جائیں گے]</ref> 10 اپریل 2016 نوں [[آسٹریا]] دے اک بینک Heta Asset Resolution AG نے اپنے سینیئر کھاتے داروں دے اکاونٹ توں 54 فیصد کٹوتی (bail in) دا اعلان کیتا اے تا کہ بینک نوں درپیش 8.5 ارب ڈالر دے خسارے دا ازالہ کیتا جا سکے ۔ <ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-04-10/austria-just-announced-54-haircut-senior-creditors-first-bail-under-new-european-rul First "Bail In" Under New European Rules]</ref> == کرنسی بطور ہتھیار == قابل تخلیق کرنسی صرف استحصال دا بہترین اوزار ہی نہیں بلکہ اک مہلک ہتھیار وی ثابت ہو سکتی اے ۔ {| class="wikitable" |- !colspan="2" style="background:#ffdead;"| کرنسی کرائیسس |- ! علاقہ!! دورانایہ |- | [[یورپ]] || 1992–1993 |- | [[لاطینی امریکہ]]|| 1994–1995 |- | [[ایشیا]]|| 1997–1998 |- | [[روس]] || 1998 |- |[[ارجنٹینا]] || 1999–2002 |- | [[وینیزویلا]] ||2015–2016 |} * ستمبر 1992 وچ برطانوی پاونڈ اُتے ہونے والے اک حملے دے نتیجے وچ 17 ستمبر 1992 نوں بینک آف انگلینڈ نوں کرنسی peg توڑنا پڑ گیا جیس دی وجہ توں پاونڈ ڈالر دے مقابلے وچ 25% گر گیا ۔ اس حملے دا الزام [[جارج سوروس]] اُتے لگایا جاندا اے ۔ * 1994 وچ میکسینوں دی کرنسی اُتے حملہ کیتا گیا جیس دے نتیجےوچ پیسو دی قدر آدھی رہ گئی تے ملک وچ شرح سود 80 فیصد تک جا پہنچی ۔ * ارجنٹینا دی کرنسی اُتے وی حملہ کیتا گیا پر ارجنٹینا اپنا کرنسی پیگ بچانے وچ کامیاب رہیا ۔ لیکن اتوں بھاری قرضے لینے پڑے ۔ * 2 جولائی 1997 نوں [[تھائی لینڈ]] نوں ایتوں ہی کرنسی حملے دے نتیجے وچ کرنسی پیگ توڑنا پڑ گیا ۔ جنوری 1998 تک تھائی کرنسی بھات دی قدر ڈالر دے مقابلے وچ 120 فیصد گر چکی سی ۔ * جون 1997 توں جون 1998 دے دوران انڈونیشیا، فلیپائن، تائیوان، کوریا، ملیشیا تے ہندوستان دی کرنسیوں نوں زبردست نقصان اٹھانا پڑا ۔ چین دی مداخلت دی وجہ توں ہانگ کانگ دا ڈالر گرنے توں بچ گیا ۔ <!-- Short selling: Speculators borrow “overvalued” currency, sell it on foreign exchange markets, and intend to buy it back later when currency weakens. --><ref>[http://leeds-faculty.colorado.edu/palmerm/INBU4200SpeculativeAttackonCurrencies.ppt. An Attack on a Currency]</ref> اس بات دا امکان بڑھتا جا رہیا اے کہ "Soroi" دا اب سعودی عرب،عمان تے بحرین دی کرنسی اُتے حملہ ہو گا تاکہ ان دا ڈالر توں پیگ ٹٹ جائے ۔ <!-- Krugman 1996 proposes that such hypothetical agents be referred to as "Soroi" --><br /><!-- http://www.zerohedge.com/news/2016-05-15/only-two-options-saudi-sheikhs --> "معاشی مشکلات کسی ملک کوکمزور اورغیر مستحکم وی کر سکتی نیں تے اس دی سیاست نوں تباہ وی کر سکتی نیں تے اس دی کرنسی اُتے حملہ کر دے ایسا بحران پیدا کیتا جا سکتا اے ۔ کرنسی توپ یا بم دی طرح نہیں ہُندی پر بعض حالات وچ ایہ انتہائی کارآمد ہتھیار ثابت ہو سکتی اے ۔ ایہ سستی ہونے دے باوجود نہایت موثر ہُندی اے تے ایہ دشمن نوں اس حد تک کمزور یا معذور کر سکتی اے کہ اپنی حفاظت کرنا تو درکنار، اوہ اپنے معمول دے کام وی انجام نہ دے سکے ۔ <br /> عین صحیح وقت اُتے کرنسی دا حملہ کسی ملک نوں تباہی ول دھکیل سکتا اے یا پہلے توں نرغے وچ آئے دشمن نوں مزید کمزور کر سکتا اے ۔ جےچہ کرنسی دا کوئی وی حملہ انتشار پیدا کر سکتا اے لیکن ایہ کسی کمزور تے ترقی پذیر معیشت والے ملک دی بقا دا مسئلہ وی بن سکتا اے ۔ "<br /> A state may be compromised, destabilized, weakened, or even politically devastated by economic hardship, and an attack on its currency is one means of creating such turmoil. ۔ . ۔ Currency is not like guns and bombs, but it can be an extremely useful weapon in certain circumstances. It is efficient and comparatively inexpensive, and it can weaken or cripple a targeted state in its ability to function, much less to maintain its own security. A currency attack at the precisely right (or wrong) moment may help push a state in a destructive direction, or may weaken an opponent already besieged. While any currency attack might be disruptive, in a vulnerable, emerging economy one could threaten a country's security.<ref>[https://ddi08.wikispaces.com/file/view/$$_Oil_$$ ۔ doc Currency as a weapon: Blunt but Potent]</ref> == سبق == * “گولڈ اسٹینڈرڈ“ توں مراد سونے دی کرنسی نہیں سی بلکہ کاغذی کرنسی سی ۔ ایسی کاغذی کرنسی جتوں طے شدہ سونے دی مقدار وچ تبدیل کیتا جا سکے ۔ <!-- Under the gold standard each country makes its currency convertible into gold at a fixed price --> <ref>[https://books.google.com.pk/books?id=uizhi22qekQC&pg=PA140&lpg=PA140&dq A Dictionary of Economics by John Black, Nigar Hashimzade, Gareth Myles]</ref> جاری کنندہ دا ایہ وعدہ ہمیشہ جھوٹا ثابت ہویا ۔ * کرنسی قابل تخلیق نہیں ہونی چاہیے جیتوں کہ سونا چاندی انسان دے لئے قابل تخلیق نہیں ہُندا ۔ جدوں کرنسی قابل تخلیق ہُندی اے (جیتوں کہ کاغذی کرنسی یا الیکٹرونک کرنسی e-money ہُندی اے) تو تخلیق کنندہ نہایت امیر تے طاقتور ہو جاندا اے<!-- Print up money (or its digital substitutes and surrogates in more modern times) and you can have access to all the hard work of others who have invested in manufacturing and bringing to market all the goods and services you desire without having to undertake the reciprocal effort and work to make and trade an actual good or service to earn the money so as to honestly buy what you want from them. Some are so impolite as to refer to such monetary mischief as “fraud” and “theft.” --><ref>[http://www.zerohedge.com/news/2015-10-07/time-end-monetary-central-planning Money Creation as a Tool of Plunder]</ref> تے نہ صرف حکومت دے کنٹرول توں باہر ہو جاندا اے بلکہ اپنی اجارہ داری قائم رکھنے دے لئے ہر طرح دے ہتھکنڈے وی استعمال کردا اے ۔ قابل تخلیق کرنسی غریبوں دی دولت نوں امیروں تک خاموشی توں منتقل کرنے دا موثر ترین حربہ اے ۔ <ref>{{cite web |url=http://mpra.ub.uni-muenchen.de/27719/1/MPRA_paper_27719.pdf |title=غربت دی اصل وجہ |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=mpra.ub.uni-muenchen.de |publisher= |accessdate=}}</ref><!-- A fiat monetary system allows power and influence to fall into the hands of those who control the creation of new money, and to those who get to use the money or credit early in its circulation. The insidious and eventual cost falls on unidentified victims who are usually oblivious to the cause of their plight. This system of legalized plunder (though not constitutional) allows one group to benefit at the expense of another. An actual transfer of wealth goes from the poor and the middle class to those in privileged financial positions. --> <ref>[http://www.lewrockwell.com/1970/01/ron-paul/paper-money-and-tyranny/ Paper money and tyranny by Rep. Ron Paul, MD]</ref> * [[اسٹاک مارکیٹ]] ، بونڈ مارکیٹ، ڈیری ویٹو مارکیٹ تے فورین ایکسچینج مارکیٹ کاغذی کرنسی دی پیداوار نیں تے ایہ معیشت وچ کوئی قابل استعمال چیز دا اضافہ نہیں کرتیں ۔ ایہ محنت کرنے والوں دی کمائی محنت نہ کرنے والوں نوں منتقل کردی نیں ۔ ناقابل تخلیق ہارڈ کرنسی وچ اسٹاک مارکیٹ تے بونڈ مارکیٹ پنپ نہیں سکتیں ۔ * Hard کرنسی (زر کثیف) دے نظام وچ [[سرماایہ]] محنت تے بچت توں تخلیق ہُندا سی ۔ فی ایٹ کرنسی (زر فرمان) دے نظام وچ سرماایہ مرکزی بینک دے صوابدیدی اختیارات توں تخلیق ہُندا اے تے capital کہلاتا اے ۔ مرکزی بینکار ہی کیپیٹل ازم دے موجد نیں<ref>[https://mises.org/library/founding-father-crony-capitalism کیپیٹل ازم دا باپ]</ref><!-- Capitalist central banks have become ultimate central planners_they operate in the shadows while being given charge of all the financial systems of all the world’s greatest economies --><ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-05-02/are-central-banks-running-oil-market-or-just-world power to create the greatest fortunes ever known to mankind at will]</ref> ۔ کموڈٹی دے مقابلے وچ کیپیٹل تخلیق کرنا تے ایکسپورٹ کرنا زیادہ آسان ہُندا اے ۔ کیپیٹل مارکیٹ نوآبادیاتی نظام دا نیا روپ اے ۔ <!-- the export of capital as distinguished from the export of commodities acquires exceptional importance --><!-- Even when the imperialist powers abandoned classical colonialism, they opted for the way of colonization through the export of capital. --><ref>[http://www.bannedthought.net/Turkey/TKP-ML/1990s/GenCharacteristicsImp-c1995.htm THE GENERAL CHARACTERISTICS OF IMPERIALISM]</ref> * جو ملک اپنی کرنسی دا کنٹرول کھو بیٹھتا اے اوہ اپنی حاکمیت (sovereignty) وی کھو دیتا اے (مثلاً یونان) ۔ بادشاہ تے ڈکٹیٹر اپنی کرنسی دا کنٹرول شاعر کھونا نہیں چاہندے اس وجہ توں سینٹرل بینکرز ان دے دشمن بن جاندے نیں<!-- Rothschild Obtained Iraq's Central Bank, Rothschild Obtained Muammar Gaddafi's Lybian Gold ~ Syria & Iran Next Using U.S. Military Machine! --><ref>[https://politicalvelcraft.org/2012/06/03/in-the-year-2000-there-were-seven-countries-without-a-rothschild-owned-central-bank-now-there-are-more/ I'm into hoarding by any means]</ref> ۔ جبکہ جمہوری حکمران کم مدتی ہُندے نیں تے اپنی کرنسی دا کنٹرول غیر ملدی عالمی بینکاراں نوں بیچنے اُتے با آسانی تیار ہو جاندے نیں ۔ ایہی وجہ اے کہ بینکار تے ان کےماتحت میڈیا جمہوریت دے قصیدے گاتا اے تے آمروں نوں بُرا کہندا اے ۔ تریخ بتاتی اے کہ جمہوریت وچ غربت ودھدیاے تے امیر غریب دی خلیج تے وسیع تر ہو جاندی اے ۔ <!-- From Chile to Brazil to South Korea to the Philippines, fighting against dictatorship was a fight for both democratic choice and greater equality.Yet the evidence now seems clear that we were wrong. ۔ . ۔ .Where democracy had not fallen to dictatorship, it fell to the IMF. In Jamaica, the progressive government of Michael Manley suffered a devastating loss of legitimacy when it caved in to pressure to impose an IMF stabilization program blessed by Washington. The program eroded quickly living standards. Even more than dictatorships, Western-style democracies are, we are forced to conclude, the natural system of governance of neoliberal capitalism, for they promote rather than restrain the savage forces of capital accumulation that lead to ever greater levels of inequality and poverty. In fact, liberal democratic systems are ideal for the economic elites, for they are programmed with periodic electoral exercises that promote the illusion of equality, thus granting the system an aura of legitimacy. --><ref>[http://fpif.org/liberal-democracy-promotes-inequality/ deeply undemocratic economic systems]</ref><!-- http://what-we-really-said.blogspot.com/ democracy brings poverty and unequal socities. --> * ہارڈ کرنسی (زر کثیف) دا نظام شفاف ہُندا اے ۔ Fiat کرنسی (زر فرمان) دا نظام جان بوجھ کر نہایت پیچیدہ تے غیر شفاف بنایا گیا اے ۔ زر فرمان درحقیقت اک [[پونزی اسکیم]] اے ۔ مالیات دی دنیا وچ ہر مہینے چند نئی اصطلاحات دا اضافہ ہو جاندا اے جنہاں دا مطلب پوری طرح سمجھتے سمجھتے لوکاں نوں کئی سال لگ جاندے نیں ۔ * ہارڈ کرنسی دے پیچھے کوئی دھونس دھمدی نہیں ہُندی اس لئے ایہ دائمی ہُندی اے ۔ زر فرمان دے پیچھے ہمیشہ فوجی طاقت ہُندی اے اس لئے ایہ عارضی ہُندی اے کیونکہ ہر فوج نوں شاعر نہ شاعر زوال آندا اے ۔ * زر کثیف دا نظام مرکزی بینکاںنوں مفلس تے عوام الناس نوں خوشحال بناتا اے ۔ زر فرمان دا نظام مرکزی بینکاں دے مالکان نوں کھرب پتی بنا چکیا اے جبکہ آج دا مزدور اپنے دادا پردادا توں دوگنا زیادہ کام کر دے وی بدحال رہندا اے ۔ * زر فرمان دی وجہ توں جدید [[مصرف|بینکاری نظام]] [[بچت]] دی حوصلہ شکنی کردا اے تے [[قرض]] تے قرض در قرض دی حوصلہ افزائی کردا اے ۔ صرف امریکا دے اندرونی تے بیرونی قرضے 60,000 ارب ڈالر توں زیادہ ہو چکے نیں ۔ <ref>[http://www.zerohedge.com/news/2015-05-18/why-central-banks-hate-cash-and-will-begin-tax-it-shortly Phoenix Capital Research]</ref><ref>{{cite web |url=http://bullmarketthinking.com/ian-gordan-this-collapse-will-be-very-frightening-because-once-the-credit-stops-the-economy-stops/ |title=this-collapse-will-be-very-frightening-because-once-the-credit-stops-the-economy-stops |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=bullmarketthinking |publisher= |accessdate= |archive-date=2013-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220112712/http://bullmarketthinking.com/ian-gordan-this-collapse-will-be-very-frightening-because-once-the-credit-stops-the-economy-stops/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nytimes.com/2013/03/31/opinion/sunday/sundown-in-america.html?pagewanted=all&_r=0 |title=State-Wrecked: The Corruption of Capitalism in America |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website= |publisher= |accessdate=}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.washingtonsblog.com/2013/01/the-real-reasons-that-germany-is-demanding-that-the-u-s-return-its-gold.html |title=جرمنی امریکا توں کیوں اپنا سونا واپس مانگ رہیا اے؟ |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=washingtonsblog |publisher= |accessdate= |archive-date=2013-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130413012933/http://www.washingtonsblog.com/2013/01/the-real-reasons-that-germany-is-demanding-that-the-u-s-return-its-gold.html |dead-url=yes }}</ref> * ایس وقت پوری دنیا اُتے قرضیاں دی کل مقدار 199 ہزار ارب ڈالر ہو چکی اے ۔ جے اس رقم نوں دنیا دی کل آبادی (ست ارب) توں تقسیم کیتا جائے تو دنیا دے ہر جوان بچے بوڑھے اُتے 28000 ڈالر دا قرضہ چڑھ چکیا اے جو اسدی اولادوں نے ادا کرنا اے ۔ ایہ رقم پوری دنیا دی GDP دا لگ بھگ تن گنا اے ۔ <ref>[http://www.investing.com/analysis/the-debt-to-gdp-ratio-for-the-entire-world:-286-percent-252037 The Global Debt Trap]</ref> * کاغذی کرنسی (زر فرمان) وچ دی جانے والی بچت [[افراط زر]] دی وجہ توں تیزی توں سکڑتی جاندی اے یعنی اسدی [[طاقت خرید|قوت خرید]] گرتی جاندی اے ۔ ہارڈ کرنسی دے نظام وچ [[بچت]] دی قوت خرید وقت دے نال نال ودھدیچلی جاندی اے ۔ دوسرے الفاظ وچ ہارڈ کرنسی قدر دی برقراری (store of value) اے جبکہ کاغذی کرنسی قدر دی چوری (steal of value) اے ۔ ایہی قدر دی چوری اج دنیا بھر وچ تیزی نال ودھدی ہوئی [[غربت]] دی بنیادی وجہ اے ۔ <ref>{{cite web |url=http://forgingnewparadigms.blogspot.com/2011/11/money-is-slavery-by-proxy.html |title=کاغذی کرنسی غلامی اے |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website=blogspot |publisher= |accessdate=}}</ref> * جیہڑا پوری دنیا نوں قرضے دے سکدا اے اوہ پوری دنیا اُتے حکمرانی کر سکدا اے ۔ <!-- The bookkeeper can be king if the public can be kept ignorant of the methodology of the bookkeeping. --> * اپنی ملکیت وچ موجود اثاثیاں توں زیادہ قرض دین دی صلاحیت درحقیقت '''دولت تخلیق کرن دی صلاحیت''' اے (چاہے ایہ قرضے بغیر سود دے ای کیوں نہ ہوݨ) ۔ ایہی چیز فریکشنل ریزرو بینکنگ اے ۔ <ref>{{Cite web |title=Fractional-Reserve Banking is Pure Fraud |url=https://www.sprottmoney.com/blog/fractional-reserve-banking-is-pure-fraud-part-ii-jeff-nielson.html |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304235031/https://www.sprottmoney.com/blog/fractional-reserve-banking-is-pure-fraud-part-ii-jeff-nielson.html |dead-url=yes }}</ref> * جو دولت تخلیق کر سکتا اے اوہ عالمی منڈی وچ کسی وی چیز دی قیمت گرا سکتا اے یا ودھ سکدا اے ۔ <ref>{{Cite web |title=Economic Rape |url=https://www.sprottmoney.com/blog/debt-slavery-force-feeding-us-with-debt-jeff-nielson.html |access-date=2016-05-28 |archive-date=2015-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717115217/http://www.sprottmoney.com/blog/debt-slavery-force-feeding-us-with-debt-jeff-nielson.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Thanks to the fraud of “fractional-reserve banking” |url=http://www.sprottmoney.com/blog/the-impossible-co-bubbles-stocks-and-bonds-jeff-nielson.html |access-date=2016-05-28 |archive-date=2015-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822002457/http://www.sprottmoney.com/blog/the-impossible-co-bubbles-stocks-and-bonds-jeff-nielson.html |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://gulfnews.com/business/opinion/central-banks-wield-disproportionate-powers-1.1407064 مرکزی بینکاں دی حد توں زیادہ طاقت]</ref> <!-- Central banks can create money. That gives them the power to move markets — and with them, the terms of trade between the world’s economic blocs — with only a few words. --> کاغذی کرنسی یا ڈیجیٹل کرنسی دے نظام وچ “فری مارکیٹ اکانومی“ ممکن نہیں ۔ <ref>[http://www.bibliotecapleyades.net/sociopolitica/sociopol_globalbanking06.htm gold and economic freedom are inseparable]</ref> <!-- honest money and freedom are inseparable, as Mr. Greenspan argued, and paper money leads to tyranny --><ref name="gold-eagle.com" /> <!-- There is no such thing today as a free market, where buyers and sellers determine prices independent of outside influence. Prices are manipulated by central banks printing copious amounts of paper money and by their banking cronies --> * جے کرنسی hard ہووے تاں وی بینک فریکشنل ریزرو بینکنگ دے ذریعے قرضا دے کے اپنے کھاتیاں وچ حقیقی اثاثیاں توں زیادہ مالیت دے اثاثے دکھا سکدے نیں ۔ جے فریکشنل ریزرو دی حد 20 فیصد ہووے تاں جمع شدہ اثاثے پنج گُݨا زیادہ تک ظاہر کیتے جا سکدے نیں ۔ ایس طرحاں فرضی دولت اُتے وی حقیقی منافع کمایا جا سکدا اے ۔ فریکشنل ریزرو نوں 'money multiplier' وی کہندے نیں ۔ * ایہ غلط اے کہ عدلیہ، انتظامایہ تے مقننہ حکومت دے تن اہم ستون ہُندے نیں ۔ حکومت دا اک چوتھا ستون وی ہُندا اے جیہڑا ایہناں تِناں ستوناں نوں کنٹرول کردا اے تے اوہ اے کرنسی ۔ ایس لئی کرنسی دا کنٹرول حکومت دے کول ہونا چاہیدا ۔ ترقی یافتہ مُلکاں وچ حقیقت ایہدے اُلٹ اے ۔ <ref name="criminal-syndicate-of-tyrants-and-thieves" /> * گزشتہ تن سو سالوں وچ ہر [[سامراجیت|سامراجی طاقت]] (imperial power) درحقیقت اک طاقتور کاغذی کرنسی توں مسلح سی جبکہ اندا شکار بننے والے ممالک اس مہلک ہتھیار توں محروم سن ۔ جے انگریزاں دی آمد توں پہلاں ہندوستان وی اک منظم بینکنگ سسٹم تے کاغذی کرنسی بݨا چکیا ہُندا تاں ہرگز وی برطانوی کالونی نہ بݨدا ۔ * ہارڈ کرنسی دے زمانے وچ جنگاں ملک تے حکومت اُتے قبضہ کرن لئی لڑیاں جاندیاں سن ۔ کاغذی کرنسی دے دور وچ جنگاں سینٹرل بینک اُتے قبضہ کرن لئی لڑیاں جاندیاں نیں ۔ بریٹن ووڈز دے معاہدے توں بعد دنیا بھر توں نوآبادیاتی نظام (Colonialism) دا یک لخت خاتما ایس ای وجہ توں ہویا ۔ کاغذی کرنسی دے نظام نال ہزاراں میل دور توں غلاماں دا خون چوسنا ممکن ہو گیا اے ۔ <!-- imperialist nations are now controlling the global economy through the system of reserve currencies, particularly the dollar which has dominated world trade since Bretton Woods. In this new form of corporate colonialism currency is used as the weapon in the war to control the world. --><!-- The new currency colonialism guarantees that this process finds its modern incarnation --><ref>[http://www.warwithoutend.co.uk/globalisation/2004/03/19/corporate-colonies.php currency colonialism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330020458/http://www.warwithoutend.co.uk/globalisation/2004/03/19/corporate-colonies.php |date=2022-03-30 }}</ref><!-- LEON N. TOLSTOY (1828–1910) "Money is a new form of slavery, and distinguishable from the old simply by the fact that it is impersonal -- that there is no human relation between master and slave." --><!-- The great merit of the gold standard must be seen in the feat that it has stabilized the interest-rate structure so as to prevent the financial sector from becoming a vampire sucking the life-blood of the producing sector. --><ref name="THE PENTAGONAL MODEL OF CAPITAL MARKETS by Prof. Antal E. Fekete"/> * بینکاری نظام اُتے ضرب لاون دے خواہشمند لیڈر مروا دتے جاندے نیں ۔ <ref>{{Cite web |title=The Grand Chess Board of World War III |url=http://www.thecommonsenseshow.com/2014/03/09/the-grand-chess-board-of-world-war-iii/ |access-date=2016-05-28 |archive-date=2016-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503193745/http://www.thecommonsenseshow.com/2014/03/09/the-grand-chess-board-of-world-war-iii/ |dead-url=yes }}</ref> * ترقی یافتہ ممالک وچ وی جمہوری حکومتاں عوام توں زیادہ مرکزی بینکاں دے مفادات دا خیال رکھدیاں نیں ۔ پہلی دنیا (کیپیٹلسٹ ممالک) وچ کرنسی تخلیق کرن دا اختیار پرائیوٹ بینکاں دے ہتھ وچ ہُندا اے تے جمہوری حکومت اُتے قرضا ودھدا چلا جاندا اے جیہدا سود بلا تاخیر عوام نوں بھرنا پیندا اے ۔ دوسری دنیا (کیمونسٹ ممالک) وچ کرنسی تخلیق کرن دا اختیار براہ راست حکومت دے ہتھ وچ ہُندا اے تے حکومت نہ مقروض ہُندی اے نہ اس دے عوام نوں سود ادا کرنا پیندا اے ۔ تیسری دنیا وچ اوہ ممالک شامل نیں جیہڑے کرنسی جنگ دے گیم توں پوری طرحاں واقف نہیں ۔ ایہ پہلی دونے دنیا واسطے شکار گاہاں نیں ۔ * جنگ عظیم اول تے دوم نے کاغذی کرنسی نوں وڈا دوام بخشیا تے اس طرحاں مرکزی بینکاں دی طاقت تے اقتدار وچ بے پناہ اضافہ ہویا ۔ Money is the most important fuel for war and war is one of the great sources of debt imposed upon nations. * یورپ دی سبھ توں وڈی مالیاتی ایجاد ایہ سی کہ 1960 دی دہائی وچ حکومتاں نوں مالیاتی مارکیٹ (monetary market) توں بلکل جدا کر دتا جییہدے نال بینکاں نوں وڈی آزادی ملی ۔ ایہ صحیح معنوں وچ [[گلوبلائزیشن]] دی ابتدا سی ۔ <!-- Nevertheless, leaks of short term capital from Britain in 1958 contributed to the launching of the most important financial innovation in Europe. This innovation emphasized the divorce between the market (managed by banks) and the state. This was the Eurodollar market in London, soon followed by the Eurobond market in 1963. ۔ . ۔ . ۔ This was the true beginning of globalisation. ۔ . ۔ . ۔ --><ref>[https://books.google.com.pk/books?id=zUYo_gpyzGUC&pg=PA1998&lpg=PA1998&dq The Common Market : Towards European Integration of Industrial and Financial Markets? (1958–1968) By Régine Perron]</ref> * غریب شاعر امیر پرحکمرانی نہیں کر سکتا ۔ کاغذی کرنسی نے سینٹرل بینکرز نوں دنیا دے امیر ترین افراد بنا دتا اے ۔ اب ایہ دنیا دے پس پردہ حکمران نیں ۔ * لا علمی ہمیشہ غلامی ول لے جاندی اے (ignorance is the surest path to slavery) ۔ کاغذی کرنسی دی حقیقت توں لاعلمی بہت سارے مُلکاں نوں [[بین الاقوامی مالیاتی فنڈ|آئی ایم ایف]] تے [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]] دا غلام بنا دیندی اے ۔ مشہور ماہر معاشیات [[جان مینارڈ کینز]] دا کہنا سی کہ کاغذی کرنسی وچ پوشیدا عیاری تے مکاری نوں دس لکھ لوکاں وچ اک آدمی وی سمجھ نہیں سکدا ۔ <br /> “There is no subtler, no surer means of overturning the existing basis of society than to debauch the currency. The process engages all the hidden forces of economic law on the side of destruction, and does it in a manner which not one man in a million is able to diagnose.<br /> Indeed, the world is ruled by little else. Practical men, ۔ . ۔ . ۔ .، are usually slaves of some defunct economist. – John Maynard Keynes<ref>[http://www.mauldineconomics.com/ttmygh/the-consequences-of-the-economic-peace/ The Economic Consequences of the Peace] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150304085459/http://www.mauldineconomics.com/ttmygh/the-consequences-of-the-economic-peace/ |date=2015-03-04 }}</ref> “(کاغذی) دولت دی طاقت نہ صرف حکمرانی تے غلام بناونے دی سبھ توں وڈی طاقت اے بلکہ ایہ دنیا دی بدترین ناانصافی تے دھوکھا دہی دی طاقت وی اے ۔ ایہ کروڑاں لوکاں نوں سخت مشقت کرنے اُتے مجبور کر دیتی اے، غربت پھیلاتی اے تے محرومیاں ودھاوندی اے جبکہ اوہناں نوں اپنیاں مصیبتاں دی اصل وجہ شاید سمجھ نہیں آوندی ۔ ایہناں لوکاں دی خموش رضامندی دی وجہ توں اوہناں دی کمائی دا وڈا حصہ نہایت رازداری نال اوہناں مرکزی بینکاراں نوں منتقل ہو جاندا اے جنہاں نے کوئی محنت نہیں کیتی ہُندی ۔ دولت دی اسی طاقت نے ساڈے استاداں نوں وی دھوکھے وچ مبتلا کر رکھیا اے ۔ “ This money power is not only the most governing and influential, but it is also the most unjust and deceitful of all earthly powers. It entails upon millions excessive toil, poverty and want, while it keeps them ignorant of the cause of their sufierings ; for, with their tacit consent, it silently transfers a large share of their earnings into the hands of others, who have never lifted a finger to perform any productive labor. The same power has grossly deceived our public teachers<ref>[http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/Labor_and_Capital_1000080941/257 بھولی بسری کتابیں]</ref> مشہور جرمن فلسفی [[گوئٹے]] <!-- Johann Wolfgang von Goethe --> دا کہنا سی کہ “بد ترین غلامی اوہ اے جیس وچ غلاماں نوں خوش فہمی ہووے کہ اوہ آزاد نیں“ ۔ <!-- None are more hopelessly enslaved than those who falsely believe they are free. --> == ہور دیکھو == * [[سونا]] ۔ کرنسیوں دا شہنشاہ تے شہنشاہوں دی کرنسی * [[سونے دی منڈیاں|سونے دی مارکیٹ]] * [[چاندی]]- پنج ہزار سالہ کرنسی * [[انسائڈ جوب]] 2007 دے مالی بحران نوں بے نقاب کرنے والی اک دستاویزی فلم * [[معاشی قاتل دے اعترافات]] * [[جوزف اسٹگلیز]] * [[جان مینارڈ کینز]] * [[بین الاقوامی مالیاتی فنڈ]] * [[شکاری قرضے]] * [[افراط زر محصول|انفلیشن ٹیکس]] اک خفایہ ٹیکس * [[لندن بلین مارکیٹ]] * [[The Creature from Jekyll Island|جزیرہ جیکل دا عفریت]] * [[شرح سود]] * [[انفلیشن تے ڈیفلیشن]] * [[سونا دو پیتوں لو]] * [[کیش دے خلاف جنگ]] * [[ٹریفن دا مخمصہ]] == انگریزی ویدی پیڈیا اُتے == * [[:en:America: Freedom to Fascism|America: Freedom to Fascism]] == بیرونی ربط == * [http://www.bibliotecapleyades.net/sociopolitica/esp_sociopol_cooper2a.htm کاغذی کرنسی: خاموش جنگ دا بےآواز ہتھیار] ( انگریزی وچ ) * [http://www.soilandhealth.org/03sov/0303critic/030317hudson/superimperialism.pdf امریکا دی مُفت خوری largest free lunch ever achieved in history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514131702/http://www.soilandhealth.org/03sov/0303critic/030317hudson/superimperialism.pdf |date=2013-05-14 }} ( انگریزی وچ ) * [http://www.themoneymasters.com/wp-content/uploads/2009/12/ModernMoneyMechanics2.pdf Modern Money Mechanics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020165538/http://www.themoneymasters.com/wp-content/uploads/2009/12/ModernMoneyMechanics2.pdf |date=2011-10-20 }} ( انگریزی وچ ) * [http://www.fdic.gov/bank/individual/failed/banklist.html چار سو بینکاںدی فہرست جو ستمبر 2000 دے بعد دیوالایہ ہوئے] * [http://www.sbp.org.pk/m_policy/a_imf/2009/IntlMonetaryFund-16-Mar-09.pdf اسٹیٹ بینک آف پاکستان دا آئی-ایم-ایف توں معاہدہ ۔ 2009 ۔ ( انگریزی وچ )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151028101952/http://www.sbp.org.pk/m_policy/a_imf/2009/IntlMonetaryFund-16-Mar-09.pdf |date=2015-10-28 }} * [http://www.sbp.org.pk/m_policy/2011/MPS-Nov-11-Urdu.pdf اسٹیٹ بینک آف پاکستان دی مانیٹری پالیسی ۔ نومبر 2011 ۔ ( اردو وچ )] * [http://www2.hn.psu.edu/faculty/jmanis/adam-smith/Wealth-Nations.pdf Of the Origin and Use of Money:The Wealth of Nations by Adam Smith, 1776] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020042323/http://www2.hn.psu.edu/faculty/jmanis/adam-smith/Wealth-Nations.pdf |date=2013-10-20 }} ( انگریزی وچ ) * [http://www.deeneislam.com/ur/horiz/halate_hazra/2267/article.php?CID=2267 کاغذی کرنسی ڈوبنے والی اے ۔ اردو وچ] == حوالے == {{Commons category|Banknotes by country}} {{-}} {{حوالے|4}} {{منتخب مقالہ}} {{وسیلہ مبادلہ}} {{معاشیات}} [[گٹھ:غربت]] [[گٹھ:تحریری ابلاغیات]] [[گٹھ:زر مبادلہ]] [[گٹھ:کرنسی]] [[گٹھ:مالیات]] [[گٹھ:بین الاقوامی معاشیات]] [[گٹھ:عالمی معیشت]] [[گٹھ:اقتصادی نظام]] [[گٹھ:دولت]] [[گٹھ:بینکاری]] [[گٹھ:عالمی ادارے]] [[گٹھ:استعماریت]] [[گٹھ:انجان]] 376yvqwxguyra2olpxspjhzcrx7l1ml 0 24512 713161 345796 2026-11-04T01:40:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713161 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:Yellow";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#D4AF37" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>ہاف<font>''' |- | style="background: #FFFDD0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>Hof (district)<font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Bavaria ho.png|250px]] |- align="center" |- | style="background:white" align="center" width="130px" colspan=2 |<font size="1" color=black>ہاف، [[باویریا]] وچ<font> |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:German Provinces in Punjabi.PNG|250px]] |- align="center" |- | style="background:white" align="center" width="130px" colspan=2 |<font size="1" color=black>[[جرمنی|جرمن]] صوبے<font> |- | [[دیس]]:|| [[جرمنی]][[File:Flag of Germany.svg|25px]] |- | [[صوبہ]]: || [[باویریا]] |- | راجکعر: || ہاف |- | [[تھاں]]: || 893 مربع کلومیٹر |- | لوک گنتی: || 100,234 |- | ویب سائٹ: || [https://web.archive.org/web/20120102014925/http://www.landkreis-hof.de/Aktuelles.aspx] |- |} '''ہاف''' [[جرمنی]] دے [[صوبہ|صوبے]] [[باویریا]] دا [[اک]] [[ضلع]] اے۔ == بارلے جوڑ == {{Commons|Hof (district)|ہاف|position=left}} {{باویریا - جرمنی دے ضلعے}} [[Category:باویریا دے ضلعے]] [[Category:باویریا]] izqja6rzq73md9u4uomib3sq8u6jtsy 0 40454 713152 641144 2026-11-03T22:05:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713152 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = کاکیریس | settlement_type = [[Municipalities of Spain|Municipality]] | official_name = <!-- if different from name --> | native_name = <!-- if different from name --> | image_skyline = Collage de Cáceres.jpg | image_alt = | image_caption = شہر | image_flag = Bandera de Cáceres.svg | image_shield = Cáceres - Escudo.svg | nickname = | motto = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = سپین | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = سپین وچ جگہ | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{flag|سپین}} | subdivision_type1 = [[خود مختار کمیونٹی]] | subdivision_name1 = {{flag|یکستریمادرا}} | subdivision_type2 = [[صوبہ]] | subdivision_name2 = [[کاکیریس]] | subdivision_type3 = [[کومارکا]] | subdivision_name3 = [[یانوس دا کومارکا]] | subdivision_type4 = [[عدالتی جلہ]] | subdivision_name4 = کاکیریس | seat_type = <!-- [[Capital (political)|Capital]] --> | seat = | latd = 39|latm = 29|latNS = N | longd= 6|longm = 22|longEW= W | coordinates_type = region:ES_type:city | coordinates_display = inline | coordinates_footnotes = | elevation_m = 459 | elevation_min_m = | elevation_max_m = | area_footnotes = | area_total_km2 = 1750.33 | established_title = <!-- Founded --> | established_date = | population_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | population_total = 96759 | population_as_of = 2012 | population_demonym = Cacereños | population_note = | population_density_km2 = auto | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = [[List of postal codes in Spain|Postal code]] | postal_code = 10001-10005 | area_code_type = [[Telephone numbers in Spain|Dialing code]] | area_code = | leader_title = Mayor | leader_name = Elena Nevado del Campo | leader_party = [[People's Party (Spain)|PP]] | website = {{official website|www.ayto-caceres.es}} | footnotes = }} {{Infobox World Heritage Site | WHS = کاکیریس کا پرانا شہر | Image = [[File:Pano Parte Antigua de Cáceres.jpg|340px|Panoramic of the Old Town as seen from the Bujaco Tower.]] | State Party = [[سپین]] | Type = ثقافتی | Criteria = iii, iv | ID = 384 | Region = [[سپین کے عالمی ثقافتی ورثہ مقام]] | Year = 1986 | Session = 10th | Link = http://whc.unesco.org/en/list/384 }} '''کاکیریس''' ({{IPA-es | kaθeɾes}}) [[سپین]] دی خود مختار کمیونٹی [[یکستریمادرا]] دے کاکیریس صوبے دی راجدھانی اے- 2013 وچ اس شہر دی آبادی تقریبا 96،000 سی- اسد میونسپل علاقا پھل 1،750.33 km2 اے جو پورے سپین وچ سب توں زیادہ اے- اس شہر نوں یونیسکو ولوں عالمی ثقافتی ورثہ مقام قرار دتا گیا سی- ==تاریخ== لوگ پرانے سمیں توں کاکیریس دی زمین تے رہندے آ رہے نے- <ref>{{cite web|title=Paper by Enrique CERRILLO CUENCA on the Conejar Cave|url=http://gredos.usal.es/jspui/bitstream/10366/70611/1/La_Cueva_de_El_Conejar_(Caceres)_avance_.pdf}}</ref> اس شہر نوں رومن لوکاں نے 25 اسوي ایسا توں پہلاں قیام کتا- شہر دے پرانے حصے وچ ہلے وی پرانیاں دیواراں موجود نے- یہ شہر یونیسکو ولوں 1986 وچ عالمی ثقافتی ورثہ مقام قرار دتا گیا سی-<ref name="guard">{{cite news|author=Sue George |url=http://www.guardian.co.uk/spanish-tourist-board/caceres-extramadura-spain |title=Cáceres: don't tell a soul &#124; Spanish Tourist Board &#124; guardian.co.uk |publisher=Guardian |date= 2 October 2009|accessdate=2013-03-26 |location=London}}</ref> ==گیلری== <gallery> File:Caceres palacio de las Veletas.jpg|Las Veletas Palace File:Caceres Iglesia de San Francisco Javier.jpg|San Francisco Javier Church File:Caceres palacio de los Golfines de Abajo.jpg|Los Golfines de Abajo Palace File:Concatedral de Caceres.JPG|Co-catedral de Santa María File:Caceres torre del palacio de las Ciguenas.jpg|Tower of the Las Cigüeñas Palace File:Adarve de la estrella.jpg|La Estrella`s [[chemin de ronde]] in the Monumental City </gallery> ==حوالہ== {{Reflist}} == کتابسوچی== * {{cite book | apellidos = {{versalita|Alonso Sánchez}} | nombre = María Ángeles | editorial = [[Universidad de Extremadura]] | title = Fortificaciones romanas en Extremadura: la defensa del territorio | year = 1988 | ubicación = Cáceres | isbn = 84-7723-037-4 | páginas = | url = }} * {{cite book | apellidos = {{versalita|Callejo Serrano}} | nombre = Carlos | enlaceautor = Carlos Callejo Serrano | editorial = Plus Ultra | title = Cáceres Monumental | year = 1980 | ubicación = Madrid | isbn = 84-7127-084-6 | páginas = | url = }} * {{cite book|title=Médicos y cirujanos en Extremadura a finales del siglo XVIII|apellidos={{versalita|Granjel}}|nombre=Mercedes|publicación=Dynamis: Acta hispanica ad medicinae scientiarumque historiam illustrandam|issn=0211-9536|número=22|year=2002|páginas=151-187|url=https://www.ugr.es/~dynamis/completo22/PDF/dyna-6.pdf}} * {{cite book | apellidos = {{versalita|Hurtado de San Antonio}} | nombre = Ricardo | editorial = Padilla Libros Editores & Libreros | title = Cáceres: historia y leyendas | year = 2003 | ubicación = Sevilla | isbn = 84-8434-263-8 | páginas = | url = }} * {{cite book | apellidos = {{versalita|Márquez Bueno}} | nombre = Samuel | apellidos2 = {{versalita|Gurriarán Daza}} | nombre2 = Pedro | editorial = Suplemento al períodico [[Hoy (Extremadura)|Hoy]] de 26 de noviembre de 2006 | title = Cáceres: una punta de lanza almohade frente a los reinos cristianos | year = 2006 | ubicación = | isbn = | páginas = | url = }} * {{cite book|title=Extremadura: origen del nombre y formación de las dos provincias|apellidos={{versalita|Martínez Díez}}|nombre=Gonzalo|enlaceautor=Gonzalo Martínez Diez|publicación=Anuario de la Facultad de Derecho|issn=0213-988X|número=2|year=1983|páginas=59-119|url=http://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/813952.pdf}} * {{cite book | apellidos = {{versalita|Mélida Alinari}} | nombre = José Ramón | enlaceautor = José Ramón Mélida | editorial = Ministerio de Instrucción Pública y Bellas Artes | title = Catálogo monumental de España: provincia de Cáceres | year = 1924 | ubicación = Madrid | isbn = | páginas = | url = }} * {{cite book|title=Las antiguas casas consistoriales de Cáceres y su desaparición|apellidos={{versalita|Teixidó Domínguez}}|nombre=María Jesús|publicación=Norba-Arte|issn=0213-2214|número=27|year=2007|páginas=169-189|url=http://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/2948907.pdf}} * {{cite book | apellidos = {{versalita|Velo y Nieto}} | nombre = Gervasio | enlaceautor = | editorial = Escuelas Profesionales Sagrado Corazón de Jesús | título = Castillos de Extremadura: tierra de conquistadores | year = 1968 | ubicación = Madrid | oclc = 13149912 | páginas = | url = }} * Diccionario Enciclopédico "Sarpe". Edición 1988. ISBN 84-7700-148-0 * Extremadura. Editorial Everest. Edición 1995. ISBN 84-241-9614-7 * Tráfico y Seguridad Vial. Año XXIII, nº 185 julio-agosto de 2007 * Los orígenes del nombre de Cáceres. Antonio Floriano Cumbreño. * "''La Colonia Norba y los campamentos de Servilio y Metelo''", A. Álvarez Rojas. * "''Estudio del yacimiento de Cuarto Roble''", 2005, Francisco A. Violat Bordonau. Ed. Asesores Astronómicos Cacereños. ==باہری لنک== {{commons|Cáceres}} * [http://caceres.aliegre.com/ Portal de ocio y cultura de la ciudad de Cáceres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020165103/http://caceres.aliegre.com/ |date=2014-10-20 }} * [https://web.archive.org/web/20141105100748/http://turismo.caceres.es/ Portal Turístico Cáceres] * [http://caceresentumano.com/ Cáceres en tu mano / Agenda cultural de Cáceres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019051319/http://caceresentumano.com/ |date=2014-10-19 }} [[گٹھ:ہسپانیہ]] [[گٹھ:سپین]] reqij0vc9hejugknvr9bcew7053nz16 0 49416 713139 710547 2026-11-03T19:49:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713139 wikitext text/x-wiki {{پنجابی رہتل}} پنجاب دی دھرتی جگ دے مُڈھلے وسیباں وچوں ہے۔ جِنّا وسیب پراݨا ہُندا ہے اونا ہی اوہدی بولی۔ ایتھے دی لوکائی قبل از تریخ توں ہی اُچ پدھر دا جیون جیوندی رہی ہے۔ پنجاب دی تریخ تے تہذیب دی اک لمبی کہاݨی ہے جیہدے وچ اوہدا ادبی اَتے ثقافتی ورثہ اک وکھری شناخت اَتے پچھان رکھدا ہے جیہنوں پوری دنیا دیاں پرانیاں تہذیباں دے ساہویں اُچے سر اَتے پورے قد نال کھڑا کیتا جاسکدا ہے۔ایس پنجابی ورثے دیاں جے کئی شکلاں اتے پرتاں نیں جیہڑیاں ویلے تے حالات دے ٹورے نال دریاواں دیاں لہراں وانگوں اگے ودھدیاں رہیاں نیں ۔ پنجاب [[برصغیر]] وچ اگونہا اشارہ رہیا ہے۔ ایہہ گل پتھر دے زمانے توں لے کے ہن تیکر صحیح ہے۔ [[سندھ وادی دی رہتل]] دا مرکز [[پنجاب]] تے [[سندھ]] سی۔ پتھر دے زمانے وچ ایہہ تھاواں پہلاں ایس لئی آباد ہویاں جو ایتھے جنگل بیلے سنگھنے نہیں سن، سگوں ایہہ ورلے رکھاں تے جھاڑیاں والے سن تے ایہناں نوں ہتھاں اتے پتھراں نال صاف کیتا جا سکدا سی۔ باقی [[ہندوستان]] وچ سنگھنے جنگل سن تے لوہے دی ایجاد توں پہلاں ایہناں جنگلاں نوں صاف کرکے رہن دے قابل بناونا ممکن نہیں سی۔ایس علاقے وچ واہی بیجی دے وی اگوناے ثبوت ملدے ہین۔ ایس علاقے دی زمین پولی تے زرخیز سی ایس لئی ایتھے لکڑی دے ہل نال وی زمین واہی جا سکدی سی۔ پھیر جدوں سندھ وادی دے اخیرلے وارے وچ لوہے دی ایجاد ہوئی اتے اوہ وی ایس علاقے وچ ہوئی۔ : [[سنسکرت]] وچ ہل دے پھالے لئی پھالے دا ہی لفظ ہے۔ سندھ وادی وسوں 5500 قبل مسیح توں شروع ہوئی سی۔ [[ہڑپا]] اتے [[موئنجوداڑو|موہنجوداڑو]] ورگے وڈے شہراں دے آباد ہوون توں پتہ لگدا اے جو ایس علاقے وچ جنساں دی وادھو پیدا ہوندیاں سن۔ ایہہ گل سب جاندے نیں جو علاقے وچ جنساں دی وادھو پیداور توں بنا شہر آباد نہیں ہو سکدے۔ سندھ وادی توں ملن والیاں نشانیاں توں پتہ لگدا اے جو ایتھے دست کاری تے آرٹ وی پر چلت سی۔ ایہہ وی ثابت ہو چکیا ہے جو سندھ وادی دا [[بحرین]] راہیں [[مڈل ایسٹ]] دے نال بیوپار سی۔ اوہناں ویلیاں دیاں نشانیاں اچ تائیں سانوں اپنے ادب وچ ملدیاں ہین۔ سندھ وادی دی وسوں دے مکن بارے کئی نظریے ہین جنہاں تے بحث کرن دی ایتھے تھاں نہیں اے۔ پر سانوں ایہہ پتہ ہے جو شمال اَتے [[وچکار ایشیا|وچلے ایشیا]] ولوں بہت وڈھی گنتی وچ قبیلے ایتھے آکے آباد ہوئے جہناں نوں آریا آکھیا جاندا اے۔ آریا اپنے نال نویں پیداواری ڈھنگ اَتے وچار دھارا لے کے آئے۔ پہلا [[وید]]، [[رگ وید]] 1500 [[قبل مسیح]] وچ [[پنجاب]] ہی سرجیا گیا تے ایس نوں 300 قبل مسیح وچ لکھیا گیا۔ رگ وید توں ہی پتہ لگدا ہے جو ذات پات اَتے مرد شاہی دا نظام وی ایتھوں ہی شروع ہویا: "[[برہمن]] اوہدا مُکھ سی، [[کھشتری]] اوہدیاں دو باہاں نال بنیا، اوہدے دوہاں پٹاں نال ویش بنیا تے اوہدے پیراں توں شودر پیدا ہویا" ایتھے ایہہ گل وی کردے جائیے جو [[وادی سندھ دی رہتل|سندھ وادی]] دے [[آریا|آریاں]] دے آون توں پہلاں وسدے پرانے وسنیک ہگدوں مکے نہیں سن سگوں اوہناں دی آریاواں دے نال وچار دھارا سمیت ہر پدھر تے جنگ جاری رہی۔ آریا چٹے رنگ دے لوک سن تے اوہناں دا رب یا دیوتا، برہما، وی چٹے رنگ دا سی۔ [[ہندو مذہب]] وچ کالی دیوی تے سانولے رنگ دے کرشن دا ابھرنا سندھ وادی دے پرانے وسنیکاں تے آریاواں دے آپسی جوڑ دا نتیجہ سی۔ [[مہا بھارت]] وی پنجاب وچ لڑی گئی جیہدے وچ سانولے رنگ دا [[کرشن]] جتن والے پانڈواں دا موہری ہے۔ ایس پکھ توں ویکھو تے وچار دھارا وچ پنجاب سارے علاقے وچوں موہری سی۔ ==مڈھلی تریخ == [[File:W8nafs aic000005ap.jpg|thumb|left|150px|ہڑپا رہتل دِیاں مہراں]] پنجاب والے تھاں وچ انسان ہزاراں ورھیاں توں رہندا آیا ہے۔ اتلے پنجاب دی [[سوانی رہتل]] 4 لکھ ورھے پرانی ہے۔ ایس رہتل دے [[دریائے سواں]] دے کنڈھیاں توں پتھر دے بنے اوزار لبھے نیں۔ [[مہرگڑھ]]، [[بلوچستان، پاکستان]] [[نواں پتھر ویلہ|نویں پتھر ویلے]] دا اک گڑھ سی 9000 توں 5200 ورھے پہلے تک لوک وسدے رۓ۔ [[ہڑپا رہتل]]، [[کانسی ویلا]] دی اک رہتل سی۔ [[ہڑپا]] [[موہن جو ڈرو|موہنجوداڑو]] اتے کئی ہور نگر ایہدے گڑھ سن۔ ایہہ اج توں 4500 ورھے پہلے وس رئی سی 3600 ورھے پہلے باہروں آن والیاں دی ہلے پاروں مک گئی۔ ایتھوں دے لوکی مٹی دے بھانڈے بنانا جاندے سن، [[وائی بیجی]] کرنا جاندے سن اتے اوہناں نے چنگے نگر وی وسائے۔ [[شکر]]، کھنڈ، گڑ، کاٹن دا کپڑا تے [[شطرنج]] ایتھے بنے۔ انھاں دے نگر اک پدھر نال بنے سن۔ [[File:TNMStandingBuddha.jpg|thumb|left|150px|گندھارا دا بدھا]] [[آریہ|آریائی لوک]] کئی جٹاں وچ 3600 ورھے دے نیڑے تریڑے ایدھر [[وشکارلا ایشیا|وشکارلے ایشیاء]] ولوں آئے۔ ایتھے دی رہتل نوں توڑیا اتے اپنی رہتل نال اک نویں ویلے دی اک نویں رہتل دی نینہہ رکھی۔ ایہنوں وید رہتل کہ سکنے ہاں۔ ایس ویلے وچ [[پنجاب]] وچ [[ہندو|ہندوواں]] دی پوتر کتاب [[رگ وید]] لکھی گئی۔ ایسے ویلے وچ ای ہندومت دی پینڈی نیو رکھی گئی۔ رگ وید [[سنسکرت]] وچ ہے۔ پنجاب دے کافی وڈے حصے دا ناں [[گندھارا]] سی تی ایتھے دی بولی [[گندھاری]] سی۔ [[رگ وید]] تے [[سنسکرت]] وچ لکھی گئی پر عام لوکاں دی بولی [[گندھاری]] سی۔ [[گندھارا]] دا ہی اک پڑھاکو [[پانینی]] سی جیہنے [[چارسدہ|پشکلاوتی]]، گندھارہ وچ گریمر تے پہلی پوتھی استا دہائی 26 صدیاں پہلے لکھی۔ ایہہ [[گندھاری]]، [[پنجابی]] دی پرانی ونڈ ہے یا ایہنوں پرانی پنجابی کہیا جاسکدا ہے۔ ٹاکساشلا ([[ٹیکسلا]])، [[کٹاس راج]]، [[پشاور]]، [[ملتان]] وید رہتل دے نگر سن۔ [[بدھ مت]] آن نال گندھارا بدھ مت دا گڑھ بن گیا۔ اتلے پراݨے پنجاب چ کئی تھانواں تے [[بدھ مت]] دی پڑھائی دے تھاں بنے۔ [[گندھارا]] توں بدھ مت [[افغانستان]]، [[چین]]، [[کوریا]] تے [[جپان]] ول گیا۔ [[ہیون سانگ]] تے [[فاہیان]] دو چینی مذہبی یاتری پرانے پاکستان آئے۔ لہندے گندھارا اُتے [[ھخامشی سلطنت]] مل ماردی ہے۔ 326 م پ وچ [[سکندر اعظم|سکندر یونانی]] [[ھخامشی سلطنت]] نوں مکان دے چکر وچ پاکستان وچوں لنگ جاندا ہے۔ [[موریہ سلطنت]] دکھنی ایشیاء دی پہلی وڈی سلطنت سی جیہڑی [[بنگلہ دیش]] توں [[نیپال]] تک پھیلی ہوئی سی تے [[پاکستان]] وی اوہدا اک انگ سی۔ ایہدی نینہہ [[چندرگپت موریہ]] نے رکھی جیہدا وزیر [[کوٹلیہ چانکیہ]] ٹیکسلا دا پڑھیار سی۔[[اشوک اعظم|اشوک]] ایس سلطنت دا اک وڈا راجہ سی اتے اوس دے مگرون ایہہ سلطنت ماڑی پے گئی اتے پاکستان اتے [[افغانستان]] اتے [[یونانی]] بادشاہواں دا راج ٹریا جہدے راجگڑھ پنجاب دے شہر سیالکوٹ، [[پشکلاوتی]] اتے ٹیکسلا سن۔ بدھ یونانی رہتل چھائی ہوئی سی اتے ٹیکسلا دی گنتی دنیا دے وڈے لکھن پڑھن دے گڑھاں وچ ہوندی سی۔ ایس دے مگروں سندھ دے [[ہندو]] [[رائے سلطنت|راۓ ٹبر]] (489–690) دا [[سندھ]] توں [[کشمیر]] تک دی تھاں تے راج رہیا۔ ==ناں== '''[[پنجاب]]''' اک وڈی جغرافیائی تھاں دا ناں ہے جیہڑی [[پاکستان]] اتے [[بھارت]] وچ ہے۔ پنجاب شبد دا مطلب پنج دریاواں دی تھاں ہے۔ اس شبد دی سب توں پہلی ورتوں [[ابن بطوطہ]] دیاں لکھتاں وچ لبھدی ہے جو 14ویں صدی وچ اس علاقے وچ آیا سی۔<ref>[http://www.advancedcentrepunjabi.org/eos/ Encyclopedia of Sikhism] - Punjab</ref>اس دی وڈی پدھر اتے ورتوں 16ویں صدی دے دوجے حصے دی کتاب ”تریخ شیر شاہ سوری“ چ لبھدا ہے، جس چ پنجاب دے شیر خان دے قلعے دی اساری دے حوالے نال ملدا ہے۔ اس توں پہلاں پنجاب ورگا ذکر [[مہا بھارت]] دے قصے کہانیاں چ وی اے جو '''پنجا ندا''' (پنج ندیاں) دے حوالے نال ہے۔اس دے مگروں آئین اکبری چ ابو الفصل نے لکھیا ہے پئی ایہہ علاقہ دو حصیاں چ ونڈیا سی، [[لہور]] اَتے [[ملتان]]۔ اس آئین اکبری دے دوجے حصے وچ ابوالفصل نے پنجاب نوں پنجند لکھیا ہے۔ اس دے علاوہ [[مغل سلطنت|مغل بادشاہ]] [[جہانگیر]] نے اپنی [[تزک جہانگیری]] وچ پنجاب دا لفظ ورتیا ہے۔پنجاب دا لفظ [[فارسی]] دے پنج یعنی پنچ اتے آب یعنی پانی توں لیا ہے۔ یعنی پنچ دریاواں دی بھوئیں ۔ایہہ اوہ پنج دریا نیں جہڑے اس علاقے چ وگدے نیں۔اج کل انہاں چوں دو دریا ([[چناب]] اتے [[جہلم دریا]]) تاں مکمل طور اتے [[پاکستانی پنجاب]] دے علاقے چ وگدے نیں۔ جدون کہ دو دریا ([[ستلج]] ،[[راوی]]) [[بھارتی پنجاب]] توں ہوکے پاکستانی پنجاب چ آندے نیں تے اک دریا ([[بیاس]]) مکمل طور اتے بھارتی پنجاب وچ ہے۔اس توں پہلاں اس دا ناں سپت سندھو یعنی ست دریاواں دی سرزمین سی۔ تریخ جہلم وچ انجم سلطان شہباز نے لکھیا ہے پئی سپت دا مطلب ست اَتے سندھو دا مطلب دریا ہے۔ ===پرانے ناں=== دنیا دی سبتوں پرانی کتاب [[رگوید]] وچ موجودہ پنجاب نوں '''سپت سندھو''' آکھیا گیا ہے ۔ دنیا دے پہلے گرائمرر [[پانینی]] نے اپنی کتاب [[اشٹا دھیائی]] وچ اس علاقے دا ناں '''واہیک''' لکھیا ہے ۔ [[مہابھارت]] وچ پنجاب دے علاقے دا ناں '''پنجا ندا''' لکھیا ہے ۔ [[آئین اکبری]] دے دوجے حصے چ ابوالفصل نے پنجاب نوں پنجند لکھیا ہے ۔ [[مغل سلطنت|مغل بادشاہ]] [[جہانگیر]] نے اپنی [[تزک جہانگیری]] چ پنجاب دا لفظ ورتیا ہے۔ ==جگ دیاں پہلیاں رہتلاں وچوں اک== پنجاب [[ہڑپا رہتل]] دا گڑھ رہیا ہے۔ ایہہ انساناں دیاں پرانیاں رہتلاں وچوں اک اے۔جگ دی پرانی رہتل ہڑپا رہتل [[پنجاب]] وچ ٹری۔ [[ضلع ساہیوال]] دا ہڑپا شہر اس [[رہتل]] دا وڈا نگر سی۔ دیس [[پنجاب]] دے اتلے لہندے پاسے دے تھانواں وچ [[ٹیکسلا]] [[گندھارا]] رہتل وی پونگر دی رئی۔ ==پنجاب دی تریخ== دیس [[پنجاب]] ہزاراں سالاں توں وس رہیا ہے۔ سطح مرتفع پنجاب وچ [[سواں دریا]] دے کنڈھے تے پتھر دے ویلے دے انسان دے رہن دے نشان لبھے نیں۔ [[ہڑپا رہتل]] انسان دیاں کُجھ پرانیاں رہتلاں وچوں اک ہے۔ ایہہ دریاواں دے کنڈے تے وسی ایہدا وڈا نگر [[ہڑپا]] [[ضلع ساہیوال]] وچ سی۔ سوتی کپڑا شکر کھنڈ شطرنج دی کھیڈ ایس رہتل دیاں سارے جگ نوں سوغاتاں نیں۔ ساڑھے تین ہزار ورھے پہلاں ایتھے آریاء آۓ اَتے اک نویں رہتل دی نینہہ پئی جیہدے وچ پرانی رہتل دیاں خوبیاں وی ہے سن [[آریا|آریاواں]] نے [[وید]] تے [[گندھارا]] رہتلاں چلائیاں۔ آریاواں دی بولی [[سنسکرت]] پنجاب وچ ای اپنی ودیا حالت وچ آئی۔ [[سنسکرت]] دا وڈا سکالر [[پانینی]] پنجاب دا ای رہن والا سی۔ [[ہندو]]اں دی مقدس کتاب [[رگ وید]] پنجاب وچ ہی لکھی گئی۔ ==پراݨا ویلا== پراݨیاں شیواں لبھݨ تے اوہناں توں معلومات حاصل کرکے تریخ داناں نیں دسیا ایہ کہ اج توں کوئی 5300 ورھے پہلاں 3300 قبل مسیح وچ دریائے انڈس دے نال وسدے لوک نیں آپس وچ رل کے وڈیاں رہتلاں نوں جنم دتا جیہڑیاں جگ دیاں سبھ توں چند پراݨیاں رہتلاں وِچوں اک سی۔ ایہناں نوں [[ہڑپا رہتل]] کہندے نیں۔ ایہناں رہتلاں دا سھب توں وڈا نگر [[پنجاب، پاکستان]] وچ [[ساہیوال]] دے کول [[ہڑپا]] سی۔ پَر کسے انجان وجہ نال ایہ رہتلاں 19ویں صدی قبل مسیح وچ مک گئياں۔ ===[[ہڑپا رہتل]]=== [[File:CiviltàValleIndoMappa.png|thumb|left|250px|[[ہڑپا رہتل]] ویلے پنجاب دا علاقہ]] [[پنجاب]]دی دھرتی قدیم زمانے توں آباد چلی آ رہی اے تے ایہ2600 قبل مسیح چ آباد سی ۔ اج توں 5300 سال پہلاں پنجاب دا علاقہ اک ترقی یافتہ رہتل دا گڑھ سی ۔ ایہہ [[ہڑپا رہتل]] کہلوندی آ ایس دا مرکزی شہر [[ہڑپا]] اج دے [[پاکستان]] دے صوبا [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] [[ضلع ساہیوال]] وچ [[ساہیوال]] شہر توں 24 [[کلومیٹر]] جنوب مغرب چ واقع اے ۔ ایہہ [[وادی سندھ دی رہتل]] دا شمالی یا اتلا حصہ سی۔ اوس ویلے ایتھے دے لوک اک باقاعدہ شہری سماجی نظام ہیٹھ زندگی گزار رہے سن ۔ اوہ لوک پکے مکاناں چ رہندے سن اوہناں دیاں گلیاں پکیاں تے نالیاں وی پکیاں تے ڈھکیاں ہوندیاں سن ۔ ہڑپے دے باسیاں نے دریاۓ [[راوی]] دے کنارے اناج گھر یاں سٹور بناۓ ہوۓ سی ایناں اناج گھراں توں اوہ اناج تے دوسریاں شیواں کشتیاں راہیں دوجے علاقیاں چ لے جاندے تے لیاوندے ۔ اوہ لوک برتن سازی دے وی ماہر سن تے ایتھوں کھودائی دے دوران وڈی تعداد چ مختلف برتن وی ملے نیں ایتھے دے لوک کاشتکاری توں وی وافق سن تے [[کپاہ]] [[کنک]] تے گنے دی کاشت وی کردے سن ۔ ایہناں لوکاں نے دنیا نوں سوتی کپڑے ، شکر تے [[شطرنج]] توں واقف کرویا ۔ ہڑپا دے کھنڈرات توں ایہناں لوکاں دیاں مہراں مللیاں نیں ۔ ایناں مہراراں تے مختلف جانوراں دیاں مورتاں بنیاں ہوئیاں نیں ایناں مہراں تے لکھی ہوئی تحریر تے اسدا رسم الخط جاں لپی حالے تیکر پڑھیا نئیں جا سکیا ۔ ایس دی اک وجہ 47ء دے اجاڑیاں ویلے ایناں مہراں دی ونڈ اے کیوں جے ہڑپے توں لبھیاں شیواں ادھیاں [[پاکستان]] دے تے ادھیاں [[بھارت]] دے حصے آئیاں ۔ ہن ایہہ مہراں ادھیاں [[لاہور]] تے ادھیاں [[دلی]] دے عجائب گھراں وچ نیں ۔ [[آریا|آریاواں]] نے ایہاں لوکاں نوں تباہ برباد کیتا کجھ نوں اپنا غلام بنا لیا تےباقیاں نوں جنوب ول دھک دتا تے ایناں علاقیاں تے اپنا قبضہ کرلیئا ۔ ====[[ہڑپا رہتل]] دا کھلار==== '''ہڑپا رہتل''' اک پرانی [[رہتل|رہتل]] ہے جیہڑی پرانے [[پاکستان|پاکستان]] وچ [[دریاۓ سندھ|دریاۓ سندھ]] دے اگے پچھے دیاں تھاواں تے (2600-1900ق‏م) وسی۔ ایہنوں [[وادی سندھ دی رہتل]] اتے [[ہڑپا موہنجوداڑو رہتل|ہڑپا موہنجوداڑو رہتل]] وی کہندے نیں۔ ایہہ رہتل [[پاکستان|پاکستان]] دیاں صوبیاں [[پنجاب|پنجاب]] [[سندھ|سندھ]] اَتے [[بلوچستان|بلوچستان]] وچ وسی۔ [[ھندستان|ھندستان]] چ [[گجرات|گجرات]]، [[ہریانہ|ہریانہ]] اَتے [[راجستھان|راجستھان]] وچ وی ایہدے بارے وچ دس پئی ۔ [[افغانستان|افغانستان]] [[ایران|ایران]] تے [[ترکمانستان|ترکمانستان]] اچ وی ایہدیاں نشانیاں لبھیاں نیں۔ [[کانسی ویلہ]] پنجاب , پرانے [[پاکستان]] تے [[ھندستان]] چ 5300 ورے پیلاں ٹریا۔ [[ہڑپا رہتل]] دے واسی کانسی دیاں چیزاں بناں دے گرو سن۔ [[موہنجودڑو]] چوں کانسی دی بنی ہوئ نچدی کڑی دا بت لبھیا ہے۔ پنجاب، پرانے پاکستان تے ھندستان چ [[لویا ویلہ]] 3000 ورھے پیلاں آیا۔ لوۓ دا ہل بنن نال فصلاں دی پیداوار ودھ گئ۔ لوک گنتی ودھ گئ۔ [[ٹیکسلا]] ورگے نگر بنے۔ ==ویدک ویلا== ویدک ویلے دی جانکاری وید وچوں ملدی ایہ جتھے اس ویلے دی لوک رہتل تے کلچر نوں '''سپتا سندھو''' آخیا گیا اے۔ ویدک ویلا وچ پنجاب وچ لوک کئی برادریاں وچ بٹے ہوندے سن۔ برادریاں رل کے قبیلے بناندے سن تے ایناں قبیلیاں دے سرداراں نوں راجا آخیا جاندا اے۔ ایہ قبیلے آپس چ لڑدے ریندے سن تے ایناں لڑائیاں نال پنجاب وچ سنگت تے دشمنیاں ودیاں دے قبیلیاں نے رل مل کے نکے دیس بنا لۓ جیناں دا سردار بادشاہ/مہاراجا ہوندا سی۔ اس ویلے وچ پنجاب وچ اک خاص سیاسی فلاسفی ودھی جیہدے وچ جنگ تے مل مارنا شامل سی۔ [[File:Taxila Pakistan juillet 2004.jpg|thumb|left|250px|[[ٹیکسلا]]، [[پاکستان]] اک تریخی تھاں اے، ایتھے [[گندھارا]] رہتل دے آثار لبے گۓ نیں]] [[File:Map of Vedic India.png|thumb|left|ویدک سمیں وچّ بھارت دا نقشہ، جس وچّ پنجاب علاقہ وکھایا گیا اے۔]] [[ویدک ویلہ|ویدک سمیں]] نوں [[انڈو آریئن لوک|انڈو-آریئن]] لوکاں دے سبھیاچار نال درسایا گیا ہے جس وچّ ویداں دی بانی شامل ہے جہڑے کہ ہندواں دے پوتر گرنتھ منے جاندے ہن، اتے جہڑے منہ-زبانی [[ویدک سنسکرت]] وچّ رچے گئے سن۔ اس وچّ پراچین پنجاب (جسنوں ''سپت سندھو'' کیہا گیا ہے) دی سماجک-سبھیاچارک انتی دا ساہتک ویروا شامل ہے اتے اسدے لوکاں بارے وی تھوڑھی جانکاری ملدی ہے۔ ویدک سماج عامَ طور تے [[قبیلہ|قبیلیاں]] وچّ رہندا سی۔ کجھ پریوار ملا کے ''گرام'' بندا سی، کجھ ''گرام'' ملا کے ''وس''(برادری) بندا سی، کجھ ''وس'' ملا کے ''جن'' (قبیلہ) بندا سی۔ جناں نوں راجناں دواراں چلایا جاندا سی، جہڑے کہ اکثر دوجے قبیلیاں نال لڑدے رہندے سن۔ ایہناں لڑائی-جھگڑیاں وچوں ہی لوکاں دے وڈے سموہ پیدا ہوئے جہناں نوں سمراٹ جاں راجیاں دوارا چلایا جاندا سی۔ اس دے نتیجے وجوں جتاں اتے سامراجاں نوں ودھاؤن دا اک نواں راجنیتک [[فلسفہ]] پیدا ہویا، جس کرکے اس راج دے مول سمیں توں ہی اتھوں دے لوکاں نوں فوری جنگاں لئی تیار رہنا پیندا سی ۔ [[رگوید|رگویدک ]] یگ دا سبھ توں اہم واقعہ [[دشراج لڑائی]] (''دس راجیاں دا لڑائی'') سی جیہڑا کہ پرشنی دریا (اجکلھ دا [[راوی دریا]]) دے کنڈھے اتے بھارت ونش دے راجے سداس اتے دس قبیلیاں دے مہانسنگھ وچکار لڑیا گیا سی۔<ref>rig veda vii.18,19, 83.</ref> دس قبیلے سداس دے خلاف اٹھ کھڑے ہوئے جس وچ پنج مکھ پرو، درہیس، انس، ترواسا اتے یادو سن اتے پنج چھوٹے قبیلے شامل سن، جہناں دا مول اجکلھ دے پنجاب دا شمال-مغربی اتے مغربی سرحد منیا جاندا اے - جہناں وچ پکھتاس، الینا، بھلن، وسانن اتے سوا شامل سن۔ راجے سداس دی مدد [[ویدک دور|ویدک]] [[رشی]] [[وششٹ]] نے کیتی سی۔ راجے سداس دے سابقہ پروہت رشی [[وشوامتر]] نے دس قبیلیاں دے مہانسنگھ دا ساتھ دتا۔<ref>rig veda 7.18.6; 5.13.14; 7.18.12, 7.83.1-6; The Rig veda and the history of india, 2001. ([[aditya prakashan]])، { {isbn|81 – 7742 – 039 – 9 } } ، david frawley.</ref> === پاننی اتے کوٹلیا دے ویلے دا پنجاب === [[پاننی]] اک مشہور [[سنسکرت بولی|سنسکرت]] ویاکرنکار سن جنھاں دا جم شلاتر وچ ہویا سی، جیہڑا کہ اس ویلے [[پاکستان]] دے [[خیبر پختونخواہ]] دے اک ضلعے وچ ہے۔ اسدی اک لکھت اشٹدھیائی توں ایہہ اندازہ لایا جا سکدا ہے کہ اس ویلے دے پنجاب دے لوک مکھ طور تے ہتھیاراں دا کاروبار کردے سن۔ اسدی لکھت وچ بہت سارے قبیلے "''آیودھجون سنگھ"'' سن، ،جیہدا مطلب ''ہتھیاراں دے زور اتے زندگی جیون والے'' ہے۔ جیہڑے لوک میداناں وچ رہندے سن، اوہناں نوں ''واہک سنگھ'' کیہا جاندا سی۔،<ref>ashtadhyayi sutra v.3.114-117.</ref> اتے جہڑے پربتی علاقیاں وچ رہندے سن (جس وچ اج کل دے افغانستان دا شمال مشرقی علاقہ وی شامل اے) اوہناں نوں ''پروتی سنگھ'' کیہا جاندا سی۔<ref>ashtadhyayi sutra iv.3.91.</ref> اک خیال مطابق واہک سنگھ جیہدے وچ خاص طور تے ورک شامل سن (جہڑے شاید اجکلھ دے ورک جٹّ ہن)، دامنی، جیہڑا کہ چھ راجاں دا گروہ سی، نوں ترگرت ششتھر کہیا جاندا سی، یودھیا، جیہڑے اج کل دے ''جویا'' یا ''جوہیا'' راجپوت جاں کجھ ''کمبوج''، پارسو، ''کیکایا''، ''اسینار''، ''سبی'' (شاید اجکلھ دے ''سویا جٹّ''؟)،<ref>{{cite book |last=forlong |first=j.g.r. |title=encyclopedia of religion or faiths of man, Vol II |year=1906 |page=282 |url=https : / /books. google. com /books ?id=6lmirsa – g _oc &visbn=0 – 7661 – 4308 – 2 &dq=kambhoja &pg=ra1 – pa282 &lpg=ra1 – pa282 &q=kambhoja |publisher=kessinger publishing |isbn=0 – 7661 – 4308 – 2 } }</ref> ''شدراک''، ''مالوا''، ''بھارت'' اتے ''مدرک'' قبیلے<ref>see gannapatha v.3.116, v.3.117, v.3.118, besides sutras v.3.113-118 etc.</ref>، جدکہ دوجے لوک جہناں نوں پروتی ایودھاجون کیہا گیا اے، ایہناں وچ مکھ طور تے ''ترگرت''، ''درواس''، ''ہستیان'' دا ''گندھار'' قبیلہ<ref>ashtadhyay i sutra vi.4.174.</ref>، ''نہار''، ''ہمسمرگ'' اتے ''اشوایان'' ''اشواکیان'' دے ''کمبوج'' قبیلے<ref>ashtadhyay i sutra iv. 1. 110.</ref><ref>nadadigana iv.1.90</ref>، ' 'اپرت ' ' ، ' 'مدھوونت ' ' (جیہناں نوں روہتگری کیہا جاندا ہے)، [[گلگت]] وچ [[ضلع چترال |چترال]] دے دراد شامل سن۔ اس توں اگے، پاننی [[کورو|کروآں]]، [[گندھارا]] اتے کمبوجاں دے کھتریاں دی وی گل کردا ہے۔<ref>ashtadhyayi sutra iv.1.168-174.</ref> ایہہ کھتری جاں جنگجو قبیلے ملکے اک وکھرا راج بناؤندے سن، جسدی کہ پاننی دی اشٹادھیائی وچّ تصدیق کیتی گئی ہے۔ [[کوٹلیا چانکیا]] دا [[ارتھ شاستر (کتاب)|ارتھ شاستر]]، جیہدی سبھ توں پراݨی پرت چوتھی صدی [[ق م]] نال جوڑی جا سکدی ہے، وی کئی فوجی گروہاں دی گل کردی ہے جس وچ خاص کرکے ''کمبوجا''، ''سوراشٹر'' اتے کجھ ہور سرحد اتے واقع لڑاکو قبیلیاں دا ذکر اے جیہڑے ''ورت-شاستر-اپاجوین'' (i.e.، ہتھیاراں اتے ورت سر تے جیونا) کیٹیگری نال تعلق رکھدے سن۔ جدکہ مدرک، ملا تے [[کورُو]] وغیرہ ''راجا-شبد-اپاجوین'' (جہڑے راجے دا خطاب ورتدے سن) سرینی نال تعلق رکھدے سن۔<ref>{{Cite book |last=Shamasatry |first=R. |title=Kautiliya's Arthashastra, Book Xi |year=1966 |page=407 |url=http://www.mssu.edu/projectsouthasia/history/primarydocs/Arthashastra/BookXI.htm |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050101124542/http://www.mssu.edu/projectsouthasia/history/primarydocs/Arthashastra/BookXI.htm |archivedate=1 جنوری 2005 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050101124542/http://www.mssu.edu/projectsouthasia/history/primarydocs/Arthashastra/BookXI.htm |date=2005-01-01 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ramachandra Dikshitar |first=V. R. |title=The Mauryan Polity |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.35705 |year=1932 |page=[https://archive.org/details/in.gov.ignca.35705/page/70 70]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mookerji |first=Dr Radha Kumud |title=Chandragupta Maurya and His Times: Madras University, Sir William Meyer Lectures |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532631 |date=1940–41 |page=168 |isbn=81-208-0405-8}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sensarma |first=P. |title=The Military History of Bengal |year=1977 |page=47}}</ref><ref>{{Cite book |last=Saletore |first=Bhasker Anand |title=Main Currents in the Ancient History of Gujarat |year=1960 |page= 24}}</ref> ڈاکٹر۔ آرتھر کوک برنل نے ایہہ ویکھیا: "پچھم وچ، کمبوجا اتے کٹاواں کول ہمت اتے لڑائیاں وچ اچّ مان اتے لڑائیاں وچ نپنتا حاصل سی، سوبھوتی، یودھیئس، اتے دو اکٹھے قبیلے، سبی، مالوا اتے شدراک، جہڑے کہ گنتی اتے جنگ وچ بھارت دے راجاں وچ بہت اہم سن۔"<ref>Studies in Kautilya, 1953, p 15, Prof. Venkata Krishna Rao.</ref><ref>Hindu Polity (The Ordinance of Manu)، 1972, p 29, Dr Arthur Coke Burnell.</ref> اس کرکے ایہہ ویکھیا جا سکدا ہے کہ [[ویدک رہتل]] وچ پیدا ہوئے لڑائی جھگڑے [[پاننی]] تے [[کوٹلیا چانکیا]] دے ویلے وچ وی جاری رہے۔ اصل وچ اس ویلے دے پنجاب دا سارا علاقہ لڑاکو اتے دلیر لوکاں نال بھریا ہویا سی۔ اتہاس گواہ ہے پئی ایہناں ایودھاجیون قبیلیاں نے [[ہخامنشی سلطنت|ہخامنشی]] حکمراناں نوں 6ویں صدی وچ پوری مزاحمت دتی اتے پچھوں چوتھی صدی [[ق م]] وچ مقدونیا دے حملہ آوراں دا وی ساہمنا کیتا۔ ''پنجاب دے اتہاس'' دے مطابق: "اس وچ کوئی شکّ نہیں اے کہ کمبوجاں، درادساں، کیکایاں، مدراں، پورواں، یودھیائے، مالواں، سندھوآں اتے کروآں نے مل کے پراݨے پنجاب دے اک دلیر اتے ہمتی سبھیاچار دی ترقی وچ حصہ پایا سی۔"<ref name=joshi /><ref>Evolution of Heroic Tradition in Ancient Panjab, pp 21-70, Dr Buddha Prakash.</ref> ===[[پانینی]] دیاں لکھائیاں=== [[File:IndoScythianKingdom.svg|thumb|200px|left|انڈو سیتھی بادشاہت دا نقشہ]] [[پانینی]] اک پرانا [[سنسکرت]] دا لکھاری سی جیہڑا [[لہور]] اچ جمیا سی۔ اوہنے [[پنجاب]] وارے وچ کافی کجھ لکھیا اَتے دسیا کہ پنجاب دے لوک اس ویلے جنگجو تے بہادر سن۔ کئی تریخی گروواں نے کہیا پئی پنجاب اپنے جنگجو قبیلیاں دی وجہ نال [[ہندستان]] دا سب توں طاقتور دیس سی۔ جدوں چھٹی صدی قبل مسیح وج [[فارس]] نے اَتے چوتھی صدی قبل مسیح وچ [[سکندر]] نے پنجاب تے حملہ کیتا اوہناں اگے پنجاب نے بوہت سخت لڑائی کیتی۔ بولی نوں سمجن دی پہلی کوشش [[پنجاب]] وچ [[پانینی]] نے اج توں 2500 ورھے پہلاں کیتی جدوں اوہنے [[سنسکرت]] وچ گرامر تے کتاب لکھی۔ پانینی [[ٹیکسلا]]، [[پنجاب]] دا رہن والا سی۔ ==[[بدھ مت]] ویلے دا پنجاب== [[بدھ مت]] مذہبی کتاب [[انگتر نکائے]]( انگترا نکایا ) وچ 16 وڈے دیساں ([[مہاجنپد]]اں) دا ذکر ایہ جیناں وچوں دو پرانے پنجابی نگر [[گندھارا]] تے کمبوجا سن اتے [[گوتم بدھ|مہاتما بدھ]] دے جیوندور توں پہلاں [[جمبودیپ]] دے کول جاں آس-پاس ودھے-پھلے سن۔ [[پراکرت]] بولی دیاں پرانیاں لکھائیاں وچ وی ایناں نگراں دے بارے چ لکھیا ہویا اے تے اودے چ لکھیا اے کہ کمبوجا تے گندھارا اترپٹھا وچ آندے سن۔ ایہ دیس اتلے پنجاب، [[کشمیر]]، چڑدے [[افغانستان]] تک سن۔ گندھارا [[بدھ مت]] دے ویلے چ [[ملتان]] تک سی تے کمبوجا پونچ، ابھیسرا، ہزارا توں لے کے [[سوات]]، کپیسا تے کنڑ دیاں وادیاں تک سی۔ [[File:Sunrise in Himalayas, North Punjab.JPG|thumb|[[ہمالیا]]، شمالی پنجاب وچ سورج نکلن ویلے]] پراکرت بولی دیاں پرانیاں لکھتاں وچ وی ایہناں نگراں دے بارے لکھیا ہویا اے اتے اوہناں وچ لکھیا اے کہ 16 پرانیاں سیاسی طاقتاں وچوں صرف کمبوجا تے گندھارا ہی [[اترپتھ]] وچ آؤندے سن پر ایہناں دیاں بالکل ٹھیک حداں بارے واضع طور تے نہیں دسیا گیا۔ منیا جاندا اے کہ گندھار اتے کمبوجا اپری سندھ علاقے وچ آؤندے سن جس وچ [[کشمیر]]، چڑھدے [[افغانستان]] توں علاوہ مغربی پنجاب دے زیادہ تر اوہ حصے وی آؤندے سن جہڑے کہ اس ویلے [[پاکستان]] دا حصہ ہن۔<ref>Cf: History of the Punjab, 2004, p 32, D. C. Sircar, Editors Fauja Singh, Lal Mani Joshi, Punjabi University Dept. of Punjab Historical Studies; Cf: Studies in the Geography of Ancient and Medieval India, 1990, pp 34, 100, D.C. Sircar – History; Geographical Data in the Early Purāṇas: A Critical Study, 1972, p 166 sqq, M. R. Singh – India; History of India, 2004, p 52, Hermann Kulke, Dietmar Rothermund; International Dictionary of Historic Places, 1995, p 608, Trudy Ring, Robert M. Salkin, Noelle Watson, Sharon La Boda, Paul Schellinger.</ref> بودھی گندھار دیاں حداں [[ملتان]] تک چلیاں جاندیاں سن اتے بودھی کمبوجاں دیاں حداں راجوری/پنچھ، ابھیسار اتے ہزارے تک اتے اس توں علاوہ پوربی افغانستان دیاں سوات، کنار اتے کپیسا وادیاں وی کمبوجاں دیاں حداں وچ آؤندیاں سن۔ مائیکل وٹزل نے اس کھیتر نوں وڈا پنجاب دسیا۔ بودھی لکھتاں وچ اتری علاقیاں دے اتے خاص کرکے کمبوجاں دے بہت ودھیا درجے دے گھوڑیاں اتے گھوڑسواراں بارے وی ذکر اے۔<ref>Sumangala Vilāsinī (P.T.S.)۔ Vol I, 124; Manorathapūranī، Anguttara Commentary (S.H.B.)، I, 199; Aruppa-Niddesa of Visuddhi magga (P.T.S.)، 332; Jātaka, ed. Fausboll,، vol IV, 464 etc. See also: Mahavastu, II. 185; Kunala Jataka v. 28, Vinaya Pitaka, Vol III etc. See also: Historie du Bouddhisme Indien, p 110, E. Lamotte.</ref> حالانکہ، ''چلا-ندیس''، جہڑی کہ بودھیاں دی اک ہور پرانی لکھت اے، وچ گندھار دی تھاں تے [[یونا]] دا نام اے اتے کمبوجاں اتے یونا نوں [[اترپتھ]] دے صرف دو وڈے [[مہاجنپد]] دسیا اے۔<ref>Lord Mahāvīra and his times, 1974, p 197, Dr Kailash Chand Jain; [[The History and Culture of the Indian People]]، 1968, p lxv, Dr Ramesh Chandra Majumdar, Bharatiya Vidya Bhavan, Bhāratīya Itihāsa Samiti; Problems of Ancient India, 2000, p 7, K. D. Sethna.</ref> اس توں اندازہ لایا جاندا اے کہ بودھیاں ولوں ''چلا-ندیس'' لکھن دے ویلے کمبوجا وچ گندھار وی شامل سی۔ ===یونانی تہذیب نال برابری=== دمودر ڈھرمیندر کسامبی (ڈی ڈی کسامبی) ہوراں دا آکھنا ہے جو پرانے ویلیاں وچ [[پنجاب]] یونانی فلسفے دی برابری کردا سی پر پروہت طبقیاں دے غالب آون نال ایہہ علاقہ علم توں وانجا ہوونا شروع ہو گیا۔ اوہناں دے کہن موجب ’’برہمناں دی ماضی تے حال نال لا تعلقی نال [[ہندوستان]] دی تاریخ تے اوہدا کلچر مٹ گیا۔ ایس گھاٹے دا ایس گل نال گویڑ لایا جا سکدا ہے جو جیویں [[ارسطو]]، [[ہیروڈوٹس]]، تھوساڈائڈس تے اوہناں دے ہانیاں دیاں لکھتاں نوں مذہبی رسماں نال بدل دتا گیا‘‘ کوسامبی ہوراں دا وچار ہے جو پنجاب ویدوارے دی قبیلہ بندی توں جاگیرداری پیداواری ڈھلا وچ اگونہا سی۔ پر ایس تبدیلی دے ویلے پنڈاں دا اکلے ہووناں تے مذہبی پروہتاں تے حاکماں دی آپو وچ گٹھ بندی نال علم دے اگے ودھن تے ڈکے لگ گئے۔ وکھرے تے آپ پالو پنڈ [[موریہ سلطنت|موریہ دور]] (322-187 [[ق م]] )تے خاص کرکے [[اشوک]] دے زمانے وچ شروع ہوئے۔ جد بادشاہاں نے جنگل صاف کرکے نویں پنڈ آباد کرنا شروع کیتے تے اوہناں ایہناں پنڈاں نوں آپ پالو بناون لئی ہر پنڈ وچ اٹھ توں بارہ کمیاں (دست کاراں) دی رلت نوں لازمی بنا دتا۔ اہناں کمیاں نوں تھوڑی جیہی زمین وی دتی گئی تے نال ہی فصل دے اک نکے حصے دا حقدار بنا دتاگیا۔ پنڈ دی ایہہ بنتر دو ہزار سالاں توں ودھ قائم رہ کے ویہویں صدی دی اٹھویں دہائی وچ [[پنجاب]] وچ ہی مکنا شروع ہوئی۔ کوسامبی دا کہنا ہے جو پنڈاں دی وادھو پیداوار منڈی راہیں جاون دی بجائے بادشاہاں راہیں ونڈیجی۔ منڈی دے نہ ہوون نال وچار وٹاندرے دی وی کوئی تھاں نہ رہی تے علم دی سرجنا بند ہو گئی۔ دوجے پاسے مذہبی پروہتاں تے بادشاہاں دے گٹھ جوڑ وچ مذہبی رسم بندی عام ہو گئی ۔ آر آر شرما دا کہنا ہے جو جاگیرداری اودوں شروع جدوں بادشاہاں نے مذہبی پروہتاں تے فوجیاں نوں زمیناں دینیاں شروع کیتیاں۔ مندراں تے مذہبی درگاہاں نوں زمین وقف کرن دا سلسلہ مسلماناں تے انگریزاں دے وارے تیکر ملدا ہے۔ ایسے طرحاں فوجیاں نوں زمیناں دین دا سلسلہ وی نال نال چلدا رہیا ہے۔ بادشاہاں تے پنڈتاں دے گٹھ جوڑ نوں [[بدھ مت]] نے آکے للکاریا ۔ بدھ مت وی شروع وچ پنجاب تے اوہدے آلے دوالے پر چلت ہویا۔ بدھ مذہب دیاں وڈھیاں نشانیاں وی [[ٹیکسلا]] ورگیاں تھاواں تے ملدیاں ہین۔ بدھاں دیاں وڈھیاں وڈھیاں عمارتاں تے لمے چوڑے بندوبستاں دیاں نشانیاں دسدیاں ہین جو ایہہ علاقہ بہت ساری وادھو پیداوار دی تھاں سی۔ جے کر ڈھیر ساری وادھو پیداوار نہ ہووے تے ایڈے لمے چوڑے مذہبی طبقے پالے نہیں جا سکدے۔ انج تے کہندے ہین جو اشوک نے وی بدھ مت قبول کر لیا سی پر لگدا ہے جو اوہ حکمراناں دی پرانے گٹھ جوڑ نوں توڑ نہیں سکیا تے پنڈت پروہت بدھ مت نوں مکا کے پھیر غالب ہو گئے۔ ===باہرلے حکمران=== '''[[سکندر ]] ''' سکندر alexander. سکندر فیلکوس دا بیٹا [[یونان]] دا بادشاہ سی۔ اس نے [[ایران]] دے بادشاہ نوں جت کے عیسوی سن توں 327 سال پہلاں [[ہندوستان]] تے چڑھائی کیتی اتے [[پنجاب]] دے راجا پورس (porus) نوں [[جہلم دریا]] دے کنڈھے ہار دتی اتے [[بیاس دریا]] تک آکے دیس نوں مڑ گیا۔ اس دا انتقال [[ق م]]. 323 وچ ہویا۔ '''[[چندرگپت ]]''' चन्द्रगुप्त۔ ایہہ مگدھ دیش دا موری راجا سی۔ اس نے چانکی منتری دی مدد نال راجا مہانند اتے نندونش دا ناس کرکے پٹنے وچ [[راجگڑھ]] قایم کیتا اتے سارے بھارت نوں ماتحت کیتا سی۔ اس دے راج وچ [[افغانستان]]، بہار، کاٹھیاواڑ اتے [[پنجاب]] وغیرہ دیس شامل۔ چندرگپت نے یونانی راجا سیلیوکس (seleukos) دی پتری نال ویاہ کیتا۔ مدراراکشس ناٹک وچ چندرگپت دی سندر کہانی ملدی اے۔ ایہہ [[ق م]] 322 وچ راجسنگھاسن تے بیٹھا اتے [[ق م]] 298 وچ راجسنگھاسن چھڈکے بنباسی ہو گیا۔ چندرگپت دی چترنگنی فوج 6,90,000 سی۔ اس دا پتر بندسار بھی پرتاپی مہاراجہ ہویا اے ۔ '''[[اشوک ]]''' अशोक۔ مگدھ دیس دی [[موریہ راجٹبر]] وچ بندسار دا پتر اک مشہور راجا، جو چندرگپت دا پوتا سی۔ اس دا پورا ناؤں اشوک وردھمان اے۔ [[بدھ مت]] دے اتہاس نے اس دی وڈی وڈیائی کیتی اے۔ اشوک پہلاں براہمناں نوں مندا اتے شیو سی، پر مگروں بودھّ ہو گیا۔ اس دے آسرے بدھ مت دے 64,000 پجاری گزارا کردے سن، اتے اس نے 84,000 کیرتیسمبھ (columns of fame) کھڑے کروائے، جنہاں اتے سیاسی اتے مذہبی حکم اکرے ہوئے سن۔ اپنے راج دے اٹھارھویں سال وچ اس نے بدھ مت دا اک وڈا بھاری جلسہ کیتا اتے اس پچھوں لنکا اتے ہور دیساں ول اپدیشک گھلے اتے جیوہنسا حکماً بند کیتی۔ افغانستان توں لے کے لنکا تیک کل دیش اس دے ماتحت سی۔ ایہناں گلاں دا پتہ اوہناں شلالیکھاں توں لگدا اے، جو پالی بولی وچ کھدے ہوئے کئی تھاواں توں ملے ہن۔ کئی لکھاریاں نے اس دا ناؤں پریفلسفہ بھی لکھیا اے۔ اشوک نے عیسیٰ توں پہلاں (b.c.) 269- 232 دے وچکار پٹنے وچ اتم ریتِ نال راج کیتا۔ اشوک دی پتری دھرماتما چارمتی بودھدھرم دی مشہور پرچارکا ہوئی اے۔ '''[[ساکا]]''' शक۔ اتر سمت ول وسن والی اک جاتِ۔ پہلاں ایہہ لوک [[سیر دریا]] دے کنارے [[ترکستان]] وچ وسدے سن، سن عیسوی توں 160 ورھے پہلوں ترکستان وچوں نکلکے دکھن ول تر پئے، سرحدی یوناں دے راج نوں گاہندے ہوئے ہند وچ آوڑے۔ ایہناں دی وسوں ٹیکسلا متھرا اتے سراشٹر (کاٹھیاواڑ) وچ سی۔ سن 395 دے قریب گپت ونش دے راجا چندرگپت وکرمادتی نے ایہناں نوں جتکے مغربی ہند نوں اپنے راج نال ملایا، اسے لئی اس دا ناؤں شکارِ پیا۔ سیستان (شک استھان) دیش دا ناؤں بھی اس جاتی دے تعلقات توں ہی جاپدا اے۔ مہابھارت وچ شکاں دی اتپتی وسشٹھ دی گاں دے پسینے توں لکھی اے ۔ '''[[گپت ]]۔ ''' गुप्त۔ اک پرتاپی پرکھ، جس توں خاندان دی الّ گپت ہوئی۔ اس دا پتر گھٹوتکچ بلوان اتے وڈا ادمی سی۔ گھٹوتکچ دا بیٹا چندرگپت ہویا، جو اپنی عورت کماردیوی دی مدد نال سن 320 وچ مگدھ دا راجا ہوکے نیتبل نال بھارت دا مہاراجہ بنیا۔ اس دی [[راجگڑھ]] پٹنا سی۔ اس دا پتر سمدرگپت بھی مشہور مہاراجہ سی 330 وچ ہویا، جس نے پٹنے توں چھٹّ اپنی [[راجگڑھ]] ایودھیا بھی تھاپی۔ دھرودیوی دے ادر توں سمدرگپت دا پتر چندرگپت دوجا، (جس دا ناؤں وکرمادتی بھی اے) مہا تیجسی مہاراجہ سی 380 وچ ہویا، اس نے اجین مالوا، گجرات تے سراشٹر نوں جتیا۔ بہت ساری ساکھیاں جو مشہور راجا بکرماجیت نال تعلقات رکھدیاں ہن، اوہ اسے پرتاپی راجے دے جیون توں لئیاں گئیاں ہن۔ اس دے ویلے سنسکرت دی بھاری ترقی ہوئی۔ بہوتیاں نے کالیداس مہاں شاعر اسے دے ویلے ہونا منیا اے۔ اس دا پتر کمارگپت سن 413 اتھوا 415 وچ گدی پور بیٹھا، پر اس دے ویلے توں گپتونش دا پرتاپ گھٹن لگ پیا۔ کمارگپت دا پتر [[سکندگپت]] سن 455 وچ ہون جاتِ توں جتیا گیا۔ اس نوں گپتونش دا اخیری مہاراجہ سمجھیا جانا چاہیدا اے۔ بھاویں اس کل دے، چھوٹے چھوٹے راجے اتے سردار نرسنہگپت، کمارگپت دوجا آدک ہوئے، جنہاں وچوں بھانگپت سن 510 وچ اخیری ہویا، پر اس گپتونش دا راج پورے پرتاپ وچ سن 320 توں 455 تیک رہا۔ گپت سمت جو سن 320 توں شروع ہویا سی، اوہ بھی اس کل دے راج نال ہی لوپ ہو گیا۔ ===[[گندھارا]]=== گندھارہ اک پرانے [[دیس]] دا ناں اے جیڑا اتلے [[پاکستان]] دے [[پنجاب]] تے سرحد وچ تے اتلے [[افغانستان]] وچ وسیا ہویا سی۔ [[پوٹھوہار]]، [[پشاور]] دی وادی، [[سوات]]، دیر بونیر [[کابل]] [[بدخشاں]] بامیان تک دےاں تھاواں ایدے وچ ہیگیاں سن۔ دیس [[پنجاب]] چ [[گندھارا]] دا علاقہ [[بدھ مت]] دا سبتوں وڈا گڑھ سی ۔ بامیان دے پہاڑاں چ [[مہاتما بدھ]] دے تراشے 52 میٹر مجسمے جگ چ مہاتما بدھ دے سبتوں اچے مجسمے سن ، (جنہاں نوں [[طالبان]] نے اپنے دور چ تباہ کر دتا سی )۔ اس دے علاوہ گندھارا دے علاقے [[ٹیکسلا]] تے [[سوات]] توں لبھن آلے مہاتما بدھ دے مجسمے پوی دنیا چوں مہاتما بدھ دے سوہنے تے نفیس مجسمے نیں ۔ [[ٹیکسلا]] [[پشاور]] ایدے نگر سن۔ گندھارہ 2600 ورے پیلاں وڈی رہتل بنی تے یارویں صدی تک چلی۔ بدہ کشان اودوں ایتھے راج کردے سن۔ اوناں توں بعد [[کابل شاہی|ھندو شاہی]] دے راجے ایتھے راج کردے رۓ ۔ [[محمود غزنوی]] نے [[گندھارہ]] تے 1021 نوں مل مار لئ ۔ [[مغل سلطنت|مغلاں]] دے ویلے ایتھے [[لہور]] یا [[کابل]] توں راج کیتا جاندا سی۔19 ویں صدی چ [[رنجیت سنگھ]] دی سلطنت چ آگیا۔ گندھارہ ناں [[ہندو]]واں دی پوتر پوتھی [[رگوید]] چ آیا اے۔ اے ایرانی لکھتاں وچ وی دسدا اے۔ ایرانی بادشاہ [[دارا اول]] دے 23 صوبیاں چ اک گندھاراہ وی سی۔ [[یونانی]] تریخ لکھاری [[ہیروڈوٹس]] نے اپنی تریخ چ گندھارہ دا ناں دارا بادشاہ دیاں ٹیکس دین والیاں تھانوناں چ کیتا اے۔ پرانے ہندو ویلیاں چ گندھارا اترپاٹھا چ آندا سی۔ رامائن تے [[مہابھارت]] چ گندھارہ دے بارے چ لکھتاں نیں۔ ====[[تکشا شیلا یونیورسٹی]]==== [[پنجاب]] دی دھرتی اتے ای جگ دی سب توں پرانی تے پہلی [[یونیورسٹی]] دی نیہہ 700 قبل مسیح چ رکھی گئی سی ۔ پر بدقسمتی نال ویلا لنگھن دے نال ایہہ دھرتی توں مٹ گئی تے اج اس دا وجود صرف کجھ کھنڈراں دی شکل چ [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب]] دے شہر [[ٹیکسلا]] چ موجود اے ۔ ====[[بھڑ ماونڈ]]==== [[بھڑ ماونڈ]] [[پنجاب ،پاکستان]] چ واقع [[ٹیکسلا]] دے کھنڈراں دا سب توں پرانا حصہ اے ۔ اینہاں کھنڈراں دا سبتوں پرانا حصہ پنجویں تے چھیویں صدی [[قبل مسیح]] نال تعلق رکھدا اے ۔ اس دے بعد آلی سطح چوتھی صدی قبل مسیح نال تعلق رکھدی اے تے [[سکندر اعظم]] دے [[پنجاب]] تے حملے ویلے آباد سی ۔ تیجی سطح [[موریہ سلطنت]] دے ویلے چ تیجی صدی قبل مسیح چ آباد سی ۔ اینہاں کھنڈراں دی چوتھی تے سبتوں اتلی سطح [[موریہ سلطنت|موریہ ٹبر]] دے بعد دے زمانے نال تعلق رکھدی اے ۔ خیال اے کہ [[حخمانیشی سلطنت]] دے بادشاہ [[دارا اول]] نے 518 قبل مسیح ج بھڑ نوں فتح کیتا ، پر ایہہ خیال صرف تحریراں تے مبنی ای اے ۔ 326 ق م چ [[سکندر اعظم]] نے اس علاقےنوں فتح کیتا ۔ [[راجہ امبھی]] دے بارے چ معلوم ہندا اے کہ اس نے اس موقع تے [[یونانی]] [[بادشاہ]] دی ایتھے دعوت کیتی ۔ اس بادشاہ نے [[سکندر اعظم|سکندر]] دے اگے ہتھیار سٹ دتے سن تے سکندر نوں [[ہاتھی]] سواراں دا [[اک]] دستہ پیش کیتا سی ۔ 316ء چ [[مگدھ]] دے بادشاہ [[چندر گپت موریا]] نے ، جہڑا [[موریہ سلطنت]] دا بانی سی ، [[پنجاب]] دا علاقہ فتح کیتا تے [[ٹیکسلا]] دی آزادی وی سلب ہو گئی تے ایہہ صرف [[اک]] صوبائی صدرمقام رہ گئیا ۔ پر فیر وی ایہہ [[شہر]] اہم رہیا تے تجارت تے تعلیم دا مرکز رہیا ۔ چندر گپت دے پوتے [[اشوک اعظم|اشوک]] دے زمانے چ [[بدھ مت]] نے ایتھے پیر جمائے تے [[بدھ مت]] دے راہب ایتھے آباد ہوئے ۔ [[اشوک اعظم]] دے متعلق آکھئیا جاندا اے کہ اپنے پیؤ دے ویلے چ ایہہ بطور ولی عہد ایتھے رہندا سی ۔ 184 ق م چ [[یونانی|یونانیاں]] نے [[باختر]] توں [[گندھارا]] تے [[پنجاب]] تے حملہ کیتا ۔ اس ویلے توں ایتھے [[یونانی]] بادشاہ [[دمیتریوس I]] رہائش پزیر ہو گئیا ۔ ====[[سرکپ]]==== سرکپ دا شہر [[باختر]] دے [[یونانی]] بادشاہ دمیتریوس نے [[پنجاب]] تے [[ہندستان]] تے حملے دے بعد 180 قبل مسیح چ بسائیا سی ۔ہن [[سرکپ]] [[ٹیکسلا]] [[پنجاب ،پاکستان]] دے وسیع کھنڈرات دا حصہ اے ۔ سرکپ دے کھنڈرات دی کھدائی اول سر جان مارشل دی زیر ہدایت ہرگویو نے 1913ء توں 1930ء تک کیتی ۔ فیر 1944ء توں 1945ء چ مورٹمر ویہلر نے کجھ ہور حصے دریافت کیتے ۔ اس شہر نوں یونانی طرز تعمیر دے مطابق اسارئیا گئیا سی ۔ شہر دے وچکار اک میدان سی جس دے گرد 15 سڑکاں بنئیاں ہوئیاں سن ۔ شہر تقریبا 400 ‌ 1200 میٹر رقبے تے پھیلئیا ہوئیا سی ۔ جس دے دوالے 5 توں 7 میٹر چوڑی تے پونے 5 کلومیٹر لمبی فصیل سی ۔ سرکپ ج موجود گول سٹوپہ ہندستان دے قدیم ترین سٹوپےآں چوں اک اے ۔ خیال کیتا جاندا اے کہ ایہہ سٹوپہ اک زبردست زلزلے دے نتیجے چ موجودہ تھاں تے آ ڈگا سی ۔ جدوں پہلی صدی عیسوی چ شہر دوبارہ تعمیر کیتا گئیا تے اسدے دوالے کندھ بنا کے اسنوں محفوظ کر دتا گئیا ۔[[بدھ مت]] سٹوپے [[سرکپ]] دے کھنڈراں چ تھاں تھاں تے موجود نیں ، اینج ای اک [[ہندو]] مندر وی لبھئیا اے جس نال ایتھے دونہاں دھرماں دے وچکار رابطےآں دا علم ہندا اے ۔ سرکپ دے نیڑے ای جنڈیال چ اک یونانی یاں زرتشتی مندر وی موجود اے ۔ [[سرکپ]] دا اک خاص سٹوپہ دوہرے سر آلے عقاب دا سٹوپہ اے ، اس چ نظر آن الے ستون یونانی طرز دے نیں ۔ درمیانی محراب ج اک یونانی مندر اے ، جدوں کہ باہر آلی محراب چ [[ہندو]] طرز دا اک مندر اے ۔ اس دے اتے دوہرے سر آلا عقاب بنائیا گئیا اے ۔ ایہہ نشان اس لحاظ نال وی عجیب اے کہ اینج دے عقاب دا خیال [[بابل]] دی پرانی تہذیب چ ملدا اے ۔ لگدا اے کہ اوتھوں ایہہ نشان [[انڈو سیتھی|سیتھیا]] تے اوتھوں [[پنجاب]] آئیا ۔ مشہور یونانی فلاسفر اپولونس ازتیانا دے بارے چ آکھئیا جاندا اے کہ اوہ پہلی صدی عیسوی چ [[سرکپ]] آیا سی ۔ اس نے یونانی طرز تعمیر دے متعلق ، غالبا سرکپ ول اشارہ کردے ہوئے ، لکھئیا اے : [[ٹیکسلا]] دے بارے اسانوں دسئیا گئیا اے کہ اوہ [[نینوا]] جنا وڈا اے تے اسدی شہر پناہ یونانی طرز دے مطہبق اساری گئی اس ۔ فیر اوہ لکھدا اے : میں پہلے دسئیا کہ شہر دی فصیل کینج اساری گئی اے پر اس نوں [[ایتھنز]] وانگ ای بے ترتیب طریقے دیاں تنگ گلیاں چ وی ونڈئیا گئیا سی ۔ تے گھراں نوں اینج بنائیا گئیا سی جے اینہاں نوں باہروں دیکھئیا جائے تے اک منزلہ نظر آن پر جے تسیں اینہاں چ داخل ہوو تے فی الفور اینے ای زیر زمین کمرے نظر آندے نیں جنے زمین دےاتے۔ ====[[سرسکھ]]==== سرسکھ شہر [[کشن سلطنت]] دے بادشاہ [[کنشک]] نے 80ء عیسوی چ تعمیر کروائیا سی ۔ ایہہ [[ٹیکسلا]] دے شہراں چ سبتوں آخری شہر اے ۔ کشن حکمراناں نے فتح دے مگروں [[سرکپ]] دے پرانے شہر نوں چھڈ کے لنڈی نالہ دے دوجے پاسے نواں شہر آباد کرن دا فیصلہ کیتا سی ۔ شہر دی فصیل تقریبا 5 کلومیٹر لمبی اے تے تقریبا ساڈھے 4 میٹر چوڑی اے ۔ ایہہ فصیل 1000x2300 رقبہ دے دوالے بنائی گئی سی تے وسطی ایشیا دے طرز تعمیر دے مطابق اے ۔ جدوں پنجویں صدی عیسوی دے آخر [[چٹے ہن]]اں نے پنجاب تے قبضہ کیتا تے [[سرسکھ]] دا شہر متروک ہو گئیا ۔ ہن [[سرسکھ]] [[ ٹیکسلا]] [[پنجاب ،پاکستان]] دے کھنڈرات دا حصہ اے ۔ ==تریخ چ پنجاب وکھ وکھ راجاں چ== [[File:Iran-achaemenids (darius the great).jpg|thumb|left|350px|نقشہ جس چ پنجاب دا علاقہ ھخامشی سلطنت چ اے]] [[ھخامشی سلطنت]] چ موجودہ [[ایران]] دے علاوہ چڑھدے چ [[افغانستان]] تے [[پاکستان]] دے چند علاقے ، اتلے لہندے چ مکمل [[اناطولیہ]] یعنی موجودہ [[ترکی]] ، اتلا [[بلقاں]] ، [[تھریس]] تے [[کالا سمندر]] دا زیادہ تر ساحلی علاقہ شامل سی ۔ مغرب چ اس چ موجودہ [[عراق]] ، شمالی [[سعودی عرب]] ، [[فلسطین]] ، [[اسرائیل]] ، [[اردن]] ، [[لبنان]] تے [[مصر]] دے تمام اہم مرکز شامل سن ، مغرب چ اس دیاں سرحداں [[لبیا]] تک پھیلیاں ہوئیاں سن ۔ 75 لکھ مربع [[کلومیٹر]] تے پھیلی ہوئی ھخامشی سلطنت [[تریخ]] دی وسیع ترین سلطنت سی تے آبادی لحاظ نال [[رومی سلطنت]] دے بعد دوجی وڈی سلطنت سی ۔ ایہہ سلطنت 330 قبل مسیح چ [[سکندر اعظم]] دے ہتھوں ختم ہوئی ۔ سلطنت دا پہلا حکمراں [[کورش اعظم]] یا [[سائرس اعظم]] سی جد کہ آخری فرمانروا [[دارا سوم]] سی ۔ ھخامشی سلطنت دا دارالحکومت [[پرسی پولس]] یعنی [[تخت جمشید]] سی تے [[آتش پرستی]] ریاستی مذہب سی ۔ ===[[ہخامنشی سلطنت]] اَتے پنجاب=== اتلے [[پنجاب]] دے دیس [[گندھارا]]، کمبوجا تے [[ٹیکسلا]] دا لہندے پاسے دا باڈر [[ھخامشی سلطنت]] نال لگدا سی۔ ھخامنشی سلطنت نے 6ویں صدی قبل مسیح وچ پنجاب تے [[سندھ]] اُتّے مل مار لیا۔ ایہہ ھخامنشی سلطنت دے صوبے بن گۓ اَتے ایہہ فارس دیاں سطرپیاں چوں سب توں امیر سن اَتے اوہ فارس نوں قیمتی سونے نال ھخامنشی سلطنت نوں فوجی وی دیندے سن۔ [[File:Taxila Pakistan juillet 2004.jpg|thumb|300px|[[تکشلا (جدید)|تکشلا]]، [[پاکستان]] اک [[عالمی وراثت ٹکانا]] ہے۔]] پرانے [[گندھارا]]، کمبوجا اتے [[تکشلا (جدید)|تکشلا]] دے اتری پنجاب وچ مغربی حصے [[ہخامنشی سلطنت]] دے دور پوربی کنارے اُتّے پیندے سن۔ [[File:Panorama at Jaulian - Ancient Buddhist Monastery - Taxila, Pakistan - 566-31.JPG|thumb|350px|انڈو-پارتھیاں دے ویلے دا پارسی اگّ دا مندر منیا جاندا، جنڈیال، [[ٹیکسلا|تکشلا]] وچ واقع ہے۔]] اپری [[سندھ دریا|سندھ]] کھیتر، جس وچ گندھار اُتّے کمبوجا دے کھیتر شامل سن، مل کے [[ہخامنشی سلطنت]] دا ستواں راج بندا سی، اتے مدھ اتے ہیٹھلا سندھ کھیتر، جس وچ [[سندھ دریا|سندھو دریا]]، [[سندھ]] اتے سوویر شامل سن، مل کے 20واں صوبہ بندے سن، جہڑے کہ ہخامنشی سلطنت دے سبھ توں پوربی کھیتر سن۔ ایہہ کھیتر سالانہ طور تے ہخامنشی سلطنت نوں بھاری مقدار وچ سونا پیش کردے سن۔ ایہہ وی کیہا جاندا سی کہ سندھ دیاں بھارتی ریاستاں اتے [[پنجاب (علاقہ)|پنجاب کھیتر]] دے ساتراپ (گورنر) فارسی سامراجاں وچوں سبھ توں امیر ہندے سن جہڑے کہ بہت بھاری کر وصولدے سن اتے اس توں علاوہ سیوا وچ سپاہی وی لیندے سن۔ [[File:AzesIIFineCoin.jpg|thumb|انڈو-سنتھیئن راجے [[ایزس (پہلا)|ایزس]] دا اک سکہ]] پرانے [[یونان|یونانیاں]] نوں اس کھیتر بارے جانکاری سی۔ ڈاریئس پہلے نے [[سکائیلیکس]] نوں سندھ دی شروعات توں [[سویز نہر|سوئیز]] تک [[بحر ہند ]] ویکھن لئی چنیا سی۔ سکائیلیکس نے اپنی کتاب ''پیریپلوس'' وچ فارس دے بھارتی راجپالاں بارے وی لکھیا سی۔ پرانے ینانی نقشیاں اتے لکھتاں وچ، "دنیا دی سبھ توں شاندار ندی"، جسنوں انڈوس(سندھ) کیہا گیا ہے، دا ذکر وی ملدا اے۔[[File:Coin of Maues.jpg|thumb|انڈو-سنتھیئن راجے [[موئیس]] دے چاندی دے سکے (85–60 BCE)]] شمال-مغربی بھارت وچ چوتھی صدی [[ق م]] وچ سنتھیئناں دی موجودگی اس کھیتر وچ [[ہند یونانی راج]] دے ہم عصر سی اتے اس طرحاں لگدا ہے کہ اوہناں نے مقامی یونانی حکمراناں دی طاقت دا اندازہ لا لیا سی اتے اوہناں نال ہتھ ملا لیا سی۔ ===[[انڈو سیتھی]]=== [[پنجاب]] 200 قبل مسیح توں [[انڈو سیتھی|ہند سیتھی بادشاہت]] دا حصہ رہیا ۔[[ٹیکسلا]] تے سگالا (اج دا [[سیالکوٹ]] شہر) اس راج دے وڈے شہراں چوں اک سن ۔ [[File:Indo-ScythiansMap.jpg|thumb|200px|left|انڈو سیتھی بادشاہت دا نقشہ جس چ پنجاب اس راج چ اے]] انڈو سیتھی یاں ہند سیتھی ، ایرانی [[ساکا]] ([[سیتھی]]) دیاں شاخ نیں ، جنہاں نے دکھنی [[سائبیریا]] توں [[باختر]] ، [[سوگدیانا]] ، آراچوسیا ، [[گندھارا]] ، [[کشمیر]] ، [[پنجاب]] ، لہندے تے گھبلے [[ہندستان]] ، [[گجرات]] تے [[راجستھان]] چ ، دوجی صدی قبل مسیح توں چوتھی صدی عیسوی دے وچکار ، ہجرت کیتی ۔ [[ہندستان]] چ پہلا ساکا بادشاہ ماؤئس یاں موگا سی ، جسنے [[گندھارا]] چ ساکا بادشاہت قائم کیتی تے ہولی ہولی پورے اتلے [[ہندستان]] نوں اپنےاقتدار چ لے آئیا ۔ ہندستان چ انڈو سیتھی حکومت آخری بادشاہ رودراسیمہا سوم دے نال 395ء عیسوی ج مکی ۔ [[File:پارتھیا دا نقشہ.gif|thumb|250px|left|انڈو سیتھی]] سیتھی قبیلے جنہاں نے [[ہندستان]] تے [[پنجاب]] اتے چڑھائی کیتی تے ایتھے کئی بادشاہتاں قائم کیتیاں اینہاں چ [[ساکا]] دے علاوہ میدی ، خنتھی ، ماساگیتے (شاید [[جٹ]]) ، گیتے ، پراما کمبوجا ، باہلیکا ، ریشیکا تے پرادا قبیلے شامل سن۔ [[موئیس]] نے تقریباً 80 [[ق م]] وچ [[گندھار]] اتے [[تکشلا شہر|تکشلا]] نوں جتیا، پر اسدا سامراج اسدی موت توں پچھوں کھنڈ گیا۔ مشرق وچ بھارتی راجے [[وکرمادت|وکرم]] نے [[اجین]] اپر انڈو-سنتھیئناں توں دوبارا جت حاصل کر لئی، جس توں اسنے وکرمی یگ(57 ای۔پی۔ توں شروع) دی شروعات کیتی۔ ہند-یونان حکمراناں نے موئیس دی موت توں بعد پھر راج کیتا اتے خوش حالی حاصل کیتی جویں کہ یونان دے راجیاں نے بہت مقدار وچ سکے بنوائے۔ ایزس پہلے تک تک 55 [[ق م]] تک، انڈو-سنتھیئن ہپوسٹراٹس اپر جت حاصل کرن تک شمال-مغربی بھارت تے پوری طرحاں قبضہ نہیں کر سکے۔ ===[[پنجاب]] اُتّے [[سکندر]] دا حملہ=== [[File:AlexanderConquestsInIndia.jpg|thumb|left|250px|[[سکندر]] دے [[پنجاب]]([[ہندستان]]) اتے حملے دا نقشہ]] 327 ق م چ سکندر نے [[ہندستان]] ول پیش قدمی شروع کر دتی اَتے اس دی فوج دی تعداد وی اک لکھ 20 ہزار دے قریب ہوگئی سی ، جس وچ ایرانی فوج دے یونانی سپاہی وی سن ، [[دریاۓ جہلم]] دے پار اسدا ٹکراؤ راجہ [[پورس]] دی فوج نال ہوئیا جس چ 180 جنگی [[ہاتھی]] وی حصہ لے رہے سن جنگ چ [[سکندر]] دی فتح ہوئی تے [[پورس]] دی فوج دا اسدے اپنے ہاتھیاں نے ای بہت نقصان کیتا ۔ پورس نوں گرفتار کرکے سکندر دے ساہمنے پیش کیتا گئیا تے سکندر نے پچھیا دس تیرے نال کیہہ سلوک کراں تے پورس نے جواب دتا اوہی جہڑا اک بادشاہ دوجے بادشاہ نال کردا اے ۔سکندر جہڑا پہلے ای پورس دی بہادری توں بہت متاثر سی ، ایہہ جواب سن کے پورس نوں آزاد کردتا اَتے اسدی سلطنت اسنوں واپس کردتی ۔ سکندر دا ارادہ ہن [[ہندستان]] نوں فتح کرن دا سی پر اسدی فوج نے اگے ودھن توں انکار کردتا تے واپسی دا تقاضا کیتا ،کیونجے اک تاں فوج تھک چکی سی تے نالے اکتا وی چکی سی نالے ہن فوجی کئیاں سالاں توں اپنے وطن توں دور گھمدے پھر رہے سی ۔ خلاف توقع سکندر نے فوج دی گل منن لئی تے واپسی دا رستہ پھڑیا پر اسنوں [[مقدونیہ]] جانا نصیب نا ہوئیا تے اوہ [[بابل]] چ ای بیمار ہوکے مر گیا ۔ [[File:Le Brun, Alexander and Porus.jpg|thumb|right| چارلس لے برون دی اک پینٹنگ جس وچ [[پنجاب]] وچ [[سکندر اعظم]] اتے [[ہندو]] راجے [[راجا پورس|پورس]] ([[پورو بادشاہت]]) وچکار لڑی گئی [[جہلم دی لڑائی]] دکھائی گئی ہے]] 326 [[ق م]] وچ [[سکندر اعظم]] نے ایرانی سلطنت نوں فتح کرکے [[پنجاب]] تے حملہ کردتا۔ پنجاب وچ اوسنوں راجہ پورس نے ڈکیا پر اوہ ہار گیا تے سکندر دا باج گذار بن گیا۔ پر پنجابی فوجاں نے سکندر دی فوج دی اینی ٹٹ بھج کر چھڈی سی جو اوہ [[بیاس دریا]] تائیں جاکے دل چھڈ گئے تے فوج وچ بغاوت ہو گئی۔ یونانانیاں پنجاب وچ کپاہ دے اگن دا ذکر کیتا ہے جیس توں پتہ لگدا ہے جو ایہہ علاقہ نویاں فصلاں وچ وی اگونہا سی۔ اک ہور گل وی ایتھے کردے جائیے جو ایہہ کہنا غلط ہے جو پنجاب ہر آون والے دھاڑی نوں جی آیاں نوں آکھدا ہے۔ تاریخی سچ تے ایہہ ہے جو جیس دھاڑوی نوں پنجاب نہیں ڈک سکیا اوس نوں اگے ہور وی کوئی نہیں ڈک سکیا۔ "کمبوجاں نے [[اِنڈس دریا|انڈس]] اپر، [[ٹیکسلا]] وچ ، مدرا اتے کہانی نے اکیسنس ([[چناب دریا|چناب]]) اپر، ملا نے [[راوی دریا|راوی]] اپر، تگرا نے [[ستلج دریا|ستلج]] اپر، ایہناں ساریاں نے مل کے سکندر توں پہلاں پنجاب وچ بہت اہم تھاں بنا لئی سی اتے سکندر دا سندھ اپر بہت درڑتا نال مقابلہ کیتا تے [[جہلم دریا|جہلم]] دی جت توں بعد وی اوہ اگے ہندستان نوں فتح نہ کر سکیا اتے اسنوں بیبیلونیا واپس پرتنا پیا۔"<ref>Faiths of Man: A Cyclopædia of Religions, 1906, p 280, p James George Roche Forlong.</ref> [[File:AlexanderConquestsInIndia.jpg|thumb|250px|]] 331 [[ق م]] وچ [[ہخامنشی سلطنت]] نوں کچلن توں بعد [[سکندر اعظم|سکندر]] اج کل دے [[افغانستان]] دے کھیتر وچ 50000 فوجی لے کے آیا۔ اس دے لکھاریاں نے گندھار اتے کمبوجاں دے حکمراناں دے نام نہیں لکھے پر اوہناں نے اوہناں کھیتراں وچ درجن چھوٹیاں سیاسی اکائیاں ویکھیاں۔ اس تتھّ نے 4 [[ق م]] وچ گندھار جاں کمبوجاں دے اتھے اک وڈے سامراج ہون دے تتھّ نوں نکار دتا سی۔ 326 [[ق م]] وچ ایہناں درجن سیاسی اکائیاں نے سکندر ساہمنے گوڈے ٹیک دتے۔ یونانی مورخاں نے تن لڑاکو قبیلیاں دا ذکر کیتا ہے، ''استاکینوئی''، ''اشواکا''<ref>Other classical names are [[Assaceni]]، [[Aseni]]، [[Aspii]] and Hippasii etc.</ref> اتے ''اساکینوئی''<ref>Other classical names are [[Assacani]]، [[Asoi]]، [[Asii]]/[[Asii|Osii]]، etc.</ref><ref>"Asoi" is also a clan name amongst the modern [[Kamboj]] people of Punjab, which seems to connect them with the Asoi/Assakenoi or the Ashvakayna of the [[Swat, Pakistan|Swat]]/[[Kunar Valley|Kunar]] valleys.</ref>، جہڑے سندھ دریا دے اتر-پچھم وچ رہندے سن، جتھے اوہناں دا ساہمنا کپیسی توں گندھار وچ دی آؤندے ہوئے سکندر نال ہویا۔ اسپاسیوئی قبیلہ اساکینوئی قبیلے نال سمجھوتے وچ جہڑا کہ اوہناں دی محض اک مغربی شاخاں سی۔<ref name=joshi>{{Cite book |last=Joshi |first=Dr L. M. |author2=Dr Fauja Singh |title=History of Punjab, Vol I |year=1972 |publisher=Publication Bureau, Punjabi University, Patiala}}</ref><ref name=polihist>{{Cite book |last=Raychaudhury |first=Dr Hemchandra C. |author2=Dr B. N. Mukerjee |title=Political History of Ancient India |year=1950}}</ref><ref>Cf: Ancient India, 1922, p 352, fn 3, Edward James Rapson – India.</ref> دوویں قبیلیاں دے لوک بہت دلیر سن۔<ref>India as Known to Panini, 1953, pp 424, 456, Dr V. S. Aggarwala; Ancient Kamboja, People and the Country, 1981, Dr J. L. Kamboj, Dr Satyavrat Śastri.</ref> ایہناں ضدی پربتی لوکاں خلاف سکندر نے آپ لڑائی دی کاروائی نوں ڈاریکٹ کیتا جہناں نے اسنوں اپنے پربتی علاقیاں وچ بہت زبردست ٹکر دتی۔ یونانی نام اسپاسیوئی اتے اساکنوئی شبد [[سنسکرت بولی|سنسکرت]] دے ''اشو'' (جاں [[فارسی بولی|فارسی]]) دے ''اسپا'' توں لئے گئے سن۔ ایہہ [[پاننی]] دی لکھت [[اشٹدھیائی|اشٹادھیائی]] دے ''اشوایان'' اتے ''اشواکیان'' ورگے سن۔<ref>East and West, 1950, p 28, Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente, Editor, Prof Giuseppe Tucci, Co-editors Prof Mario Bussagli, Prof Lionello Lanciotti.</ref><ref>Ashtadhyayi Sutra VI.1.110 & Nadadigana 4.1.99 respectively</ref> کیونکہ کمبوج اپنے گھوڑیاں دی نسل اَتے اپنی خاص گھوڑسوار فوج لئی مشہور سن،<ref>Ashva-yuddha-Kushalah.۔.۔ Mahabharata, 12,105.5.</ref><ref>Note: Horse in Sanskrit means Ashva, in [[Prakrit]] Assa and in Persian means Aspa. Scholars say that classical name Assakenoi, Assacani, Asoi/Osii etc derives from Prakrit Assa/or Sanskrit Ashva. Similarly the classical Aspasio, Aspasii, Hippasii, Assaceni, Aseni derives from Persian Aspa.</ref><ref>Samangalavilasini, Vol I, p 124.</ref> اس لئی عامَ بولی وچ اوہناں نوں ''اشوکا'' وی کہیا جاندا سی۔<ref name=joshi /><ref name=polihist /><ref>Historie du bouddhisme Indien, p 110, Dr E. Lammotte.</ref><ref>East and West, 1950, pp 28, 157-58, Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente, Editor, Prof Giuseppe Tucci, Co-editors Prof Mario Bussagli, Prof Lionello Lanciotti.</ref><ref name=jayaswal>{{Cite book |last=Jayaswal |first=Kashi Prasad |title=Hindu Polity, A constitutional History of India in Hindu Times |year=1978}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dr Buddha |title=History of Poros |year=1967 |page=12,39}}</ref><ref>Cf: Glimpses of Ancient Panjab: (Sita Ram Kohli Memorial Lectures)، 1966, p 23, Dr Buddha Prakash – Punjab (India)۔</ref> اشوایان/اشواکیان اتے معاون ''ساکہ ''ونش<ref>For [[Saka]] reference see [[Invasion of India by Scythian Tribes]]۔</ref> نے پرانے مقدونیہ حملہ آوراں خلاف آخری بندے تک جنگ لڑی سی۔ مشکل سمیاں وچ اشواکیان کمبوجاں دیاں عورتاں وی ہتھیار چکّ لیندیاں سن اتے اپنے خاوند دے موڈھے نال موڈھا لا کے باہری حملہ آوراں دا سامنا کردیاں سن، اتے ''زلت دی زندگی نالوں عزت دی موت''پسند کردیاں سن۔<ref name=polihist /><ref>Diodorus in McCrindle, p 270; History of Civilisations of Central Asia, 1999, p 76, Ahmad Hasan Dani, Vadim Mikhaĭlovich Masson, János Harmatta, Boris Abramovich Litvinovskiĭ، Clifford Edmund Bosworth, UNESCO – Asia, Central</ref> اس پچھوں سکندر مشرق ول ہیڈاسپس ([[جہلم دریا]]) ول ودھیا، جتھے [[راجا پورس|پورس]]، جہڑا کہ [[جہلم دریا|جہلم]] اتے [[چناب دریا|چناب]] دے وچکار دے علاقیاں دا راجا سی، نے سکندر ساہمنے گوییڈے ٹیکن توں انکار کر دتا۔ ایہناں دوواں فوجاں وچکار [[جہلم دی لڑائی]] ہویا جتھے کہ اجکلھ دا [[جہلم]] شہر اے اتے پار توں بعد پورس سکندر دا گورنر بن گیا۔ سکندر دی فوج پھر مشرق ول تکنیک اتے [[بیاس دریا|بیاس]] تک پہنچ گئی۔ حالانکہ سکندر دی فوج نے مگدھ سامراج دی بہت وڈی سیاسی فوج نال لڑن توں انکار کر دتا اتے بیاس قصبے دے نیڑے ہفاسس ([[بیاس دریا]]) نوں پار کرن توں انکار کر دتا۔ پورس نال جنگ ہون تو بعد مکدونیاں دے حوصلے پست ہو گئے، کیونکہ اوہناں دے بہت سارے بہادر ساتھی پورس دے جنگی ہاتھیاں کولوں بری طرحاں مارے گئے۔ ہن اوہ بھارت وچ ہور اگے ودھنا نہیں چاہندے سن۔ اس توں وی ودھ جدوں اوہناں نوں مگدھ، گنگاردئی اتے پراسی دیاں وڈیاں سیاسی فوجاں بارے پتہ لگیا اتے جہڑے کہ سکندر دی اڈیک کر کر راے سن، تاں اوہ بہت ڈر گئے۔ اس توں علاوہ سکندر دے سارے جنرلاں نے موت دے ڈروں اوہناں نوں ملن توں انکار کر دتا۔ ایہناں کارناں کرکے سکندر نوں واپس پرتنا پیا۔ اس نے دریا پار کیتا اتے حکم دتا کہ اتھے اسدی سلطنت دی سبھ توں مشرقی حد دی نشاندہی لئی بہت وڈے تھم بنائے جان اتے ایہہ ثابت کیتا جاوے کہ بیاس دریا تک اسدا راج اے۔ اسنے الیکساندریا نامک اک شہر وی اتھے وسایا اتے اتھے مقدونیہ دے بہت سارے بڈھے لوک وی چھڈّ دتے، آپ اوہ اپنی فوج سمیت جہلم اتے سندھ ولوں اریبیائی ساگر وچوں ہندا ہویا بیبیلون واپس مڑ گیا۔ سکندر نے اپنی کجھ فوج سندھ دریا کھیتر وچ رہن دتی۔ سندھ کھیتر وچ، اس نے اپنے گورنر وجوں پائیتھون نں چنیا، جیہڑا عہدہ اس کول اگلے 10 سال 316 [[ق م]] تک رہا۔ پنجاب وچ اوہنے جنرل اؤڈیمس نوں اپنی فوج دا مکھی لایا، جیہڑا کہ ساتراپ (گورنر) پورس اتے تکشلیاں نال اگوائی کردا سی۔ اوہناں دی موت توں پچھوں اؤڈیمس پنجاب دا مکھی حکمران بن گیا۔ دوویں حکمران پچھم ول 316 [[ق م]] وچ فوجاں سمیت مڑ گئے اتے اس پچھوں [[چندرخفیہ موریا]] نے بھارت وچ [[موریا سامراج]] دی قیام کیتی۔ ====[[پورس]]==== پورس [[پنجاب]] دا [[اک]] راجہ سی۔ اوہ اپنی فوج نال [[دریاۓ جہلم]] دے کنارے [[سکندر]] دی فوج نال لڑیا۔ ہار جان توں بعد اوہنوں پھڑ لیا گیا۔ پھڑے جان توں بعد [[سکندر]] نے اس توں پُچھیا کہ تیرے نال کیہ سلوک برتیا جاۓ؟ اس نے جواب دتا: جیہڑا اک راجہ دوجے راجے نال کردا ہے۔ سکندر نے اوہنوں اوہدی گدی تے بٹھا دتا۔ ===[[موریہ سلطنت]]=== {{Main|موریا سلطنت}} [[پنجاب]] 321 ق م توں 185 ق م تک [[موریہ سلطنت]] دا اک انگ رہیا ۔[[ٹیکسلا]] اس سلطنت دا اہم شہر سی ۔ [[File:Mauryan Empire Map.gif|thumb|left|170px|موریہ سلطنت]] موریہ سلطنت (321ق م-185ق م) پرانے ویلے چ [[ھندستان]] دی پہلی سب توں وڈی سلطنت سی اے ہن دے ھندستان دے صوبے [[بہار]] توں 321 قبل مسیح نوں ٹری۔ [[چندرگپت موریہ]] اس سلطنت دی نیو رکھن آلا سی۔ ایدے وچ ہن دا [[بنگلہ دیش]]، [[ھندستان]]، [[نیپال]]، [[پاکستان]] تے [[افغانستان]] ہے گے سن۔ اس سلطنت دا دارلحکومت پاٹلی پتر سی۔ موریہ سلطنت دا [[ناں]] موریہ چندرگپ موریہ دی ماں موریہ دے ناں تے اے۔ چندرگپ دا وزیراعظم [[برہمن]] [[کوٹلیہ چانکیہ]] سی۔ پنجاب دے اوہ حصے جہناں اپر [[سکندر اعظم|سکندر]] دا قبضہ سی، چھیتی ہی [[چندرگپت موریا]] ولوں جت لئے گئے۔ موریا سامراج دے اس بانی نے پنجاب دے ایہہ زرخیز علاقے اپنے سامراج وچ شامل کر لئے اتے مشرق وچ سکندر دے اترائدھکاری [[سلیوسس]] نال لڑیا، جس نے پچھوں موریا سامراج تے حملہ کیتا سی۔ اک شترقی سندھی وچ، سلیوسس نے [[سندھ دریا|سندھ]] دے پچھم والے سارے علاقے، جس وچ دکھنی [[افغانستان]] وی شامل سی، چندرخفیہ موریا دے حوالے کر دتے اتے اس دے بدلے چندرخفیہ نے سلیوسس نوں 500 ہاتھی دتے۔ وساکھدتّ دے سنسکرت ناٹک مدراکشس اتے [[جین دھرم|جینی]] لکھت ''[[پرششتپرون]]'' وچ چندرخفیہ اتے ہمالیائی راجے ''پروتک'' (جسنوں [[راجا پورس|پورس]] نال وی جوڑیا جاندا اے) دے گٹھجوڑ بارے ذکر اے۔<ref>John Marshall "Taxila"، p18, and al.</ref> ایہہ ہمالیائی گٹھجوڑ نال چندرگپت نوں اک طاقتور اتے متحد فوج ملی جہڑی کہ یوناں (یونانی)، کمبوجاں، شاکاں، سنتھیائی، کیرتاں، پراسکاں (ایرانی قبیلہ) اتے بہلیکاں (بیکٹریئن) نوں مل کے بنی سی۔<ref>Sanskrit original, Mudrarakshasa 2</ref><ref>P. Lurje, "[http://www.iranicaonline.org/articles/yarkand Yārkand]"، Encyclopædia Iranica, online edition</ref> پنجاب نے اگلے سو سالاں تک موریا سامراج دے ماتحت ترقی کیتا۔ 180 [[ق م]] وچ موریا سامراج دے پتن دے پچھوں ایہہ اک بیکٹریائی یونانی (ہند-یونان) کھیتر بن گیا۔ ===[[ہند یونانی راج]]=== ہند یونانی راج [[برصغیر]] دے اتلے لہندے علاقے ،جس چ [[پنجاب]] دا علاوہ وی شامل شی ، وچّ قایم 200 ق م توں 10 عیسوی تکّ دے ویلے وچّ یونانی مول دے راجیاں دے راج سن۔ اس دوران اتھے 30 توں وی زیادہ ہند یونانی راجے رہے جو آپس وچّ وی لڑیا کردے سن۔ اس راجاں دا سلسلہ تدّ شروع ہویا جدوں [[باختر]] دے دیمیتری (دیمیتریس پہلے) یون ([[یونانی]]) راجا نے 180 ق م وچّ [[ہندوکش]] پہاڑ سلسلہ پار کرکے اتلے لہندے [[ہندستان]] اتے ہلاّ بول دتا۔<ref name="ref14cixol">{{cite web | title=India condensed: 5000 years of history & culture | author=Anjana Motihar Chandra | publisher=Marshall Cavendish، 2007 | isbn=9789812613509 | url=http://books.google.com/books؟id=of7t-odF0t4C}}</ref> اپنے راج وچّ ایہناں راجےآں نے بولی ، رہتل، چہناں، حکومت اتے رہن-سہن وچّ یونانی-بھارتی تہذیباں وچّ ڈونگھا رلیواں کیتا اتے بہت سارے [[ہندو]] اتے [[بدھ دھرم]] دے تتاں نوں اپنایا۔ ہند-یوناں دا راج دا [[ساکا]] لوکاں دے حملےآں نال انت ہویا، بھاویں 10 عیسوی دے بعد وی اکا-دکا جگھاواں اتے کجھ دیر تکّ یونانی برادری نے اپنی پچھان بنائی ہوئی سی۔ سماں بیتن دے نال اوہ ہندستانی سماج وچّ سمو گئے۔<ref name="ref42ruyuc">{{cite web | title=Rome and the Mediterranean to 133 B.C.Volume 8 of The Cambridge Ancient History، Iorwerth Eiddon Stephen Edwards، ISBN 0-521-85073-8، 9780521850735Volume 8 of The Cambridge Ancient History 14 Volume Set in 19 Hardback Parts | author=A. E. Astin، F. W. Walbank، M. W. Frederiksen | publisher=Cambridge University Press، 1989 | isbn=9780521234481 | url=http://books.google.com/books؟id=5Oe1u1H_OSMC | quote=''... When the Greeks of Bactria and India lost their kingdom they were not all killed، nor did they return to Greece. They were merged with the people of the area and worked for the new masters ...''}}</ref> [[File:MenanderCoin.jpg|thumb|300px|ہند-یونانی راجے [[مناندر پہلا|مناندر]] (160-135 [[ق م]] ) ولوں جاری کیتے گئے چاندی دے سکے]] {{Main|ہند یونانی راج}} سکندر نے پنجاب وچ دو شہراں دی قیام کیتی، جس وچ اسنے اپنیاں بہو-قومی فوجاں وچوں بہت سارے فوجیاں نوں اتھے رہن دتا۔ ایہہ ہند-یونانی شہر اتے ایہناں نال جڑے کھیتر سکندر دے جان پچھوں وی کافی دیر ودھے-پھلے۔ سکندر دی موت پچھوں، اسدے سامراج دا پوربی حصہ (اجکلھ دے [[سیریا]] توں پنجاب تک) [[سلیوسس پہلا|سلیوسس]] نوں اترائدھکاری دے طور تے مل گیا، جہڑا کہ [[سلیوسڈ]] ونش دا بانی سی۔ منیا جاندا اے کہ سلیوسس نے [[موریا سامراج]] دے چندرخفیہ نال شترقی سمجھوتہ کیتا سی، جس وچ اسنے چندرخفیہ نوں ہندو-کشدو دے دکھنی کھیتر دے حصے دے دتے اتے بدلے وچ اسنے اسنوں اک ویاہ اتے 500 ہاتھی دتے۔ اس پچھوں [[یونانی باختری سلطنت]] دا ابھار شروع ہویا۔ بیکٹریائی راجے [[دیمتریئس پہلا|ڈمٹریئس]] نے دوجی صدی [[ق م]] دی شروعات وچ پنجاب نوں اپنے سامراج وچ شامل کر لیا۔ ایہناں وچوں کجھ ہند-یونانی لوک [[بدھ مت]] دے منن والے سن۔ سبھ توں مشہور ہند-یونانی راجا [[مناندر]] سی اتے جہڑا بھارت وچ ''ملند'' دے ناں نال جانیا جاندا اے۔ اسنے 160 [[ق م]] دے لگبھگ اک ستنتر راج دی قیام کیتی جسدی [[راجگڑھ]] [[تکشلا]] سی۔ اسنے پچھوں اپنی [[راجگڑھ]] [[سگلا]] (اجکلھ [[سیالکوٹ]]) دتی سی۔ [[File:Scythia-Parthia 100 BC.png|250px|right]] [[انڈو سیتھی]] [[ساکا|سکاں]] (سنتھیائی) وچوں نکلے سن جہڑے کہ دکھنی [[سائیبیریا]] دے علاقے وچوں پنجاب اتے [[اراکوسیا]] وچ دوجی صدی [[ق م]] توں پہلی صدی [[ق م]] دے ادھ وچ پرواس کرکے آئے سن۔ اوہناں نے ہند-یونانی نوں پاسے کر دتا اتے سامراج اپر راج کیتا جہڑا کہ گندھار توں لے کے [[متھرا]] تک پھیلیا ہویا سی۔ [[پہلوی سلطنت]] دے اپنے کٹڑ مخالف [[رومی سلطنت]] نال چلیاں سینکڑیاں سالاں دیاں لڑائیاں توں پچھوں دکھن ایشیا دے اک مقامی پہلوی مکھی [[گونڈوفیرس]]، نے ہند-پہلوی سامراج دی قیام پہلی صدی [[ق م]] وچ کیتی۔ اس سامراج دی حد تکشلا توں لے کے اجکلھ دے دکھن-پوربی افغانستان اتے پاکستان تک سی۔<ref name="earrings">{{cite web|url=http://www.marymount.k12.ny.us/marynet/stwbwk05/05vm/earrings/html/emanalysis.html|title=Parthian Pair of Earrings|publisher=Marymount School, New York|accessdate=2007-11-22|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024151850/http://www.marymount.k12.ny.us/marynet/stwbwk05/05vm/earrings/html/emanalysis.html|archivedate=24 اکتوبر 2007|df=dmy-all}}</ref> عیسائی لکھتاں مطابق - [[سینٹ تھومس]] - جہڑا کہ اک آرکیٹیکٹ اتے بہت نپن ترکھان سی - راجے گونڈوپھیرس دے دربار وچ بہت دیر ٹھہریا سی، اسنے راجے لئی تکشلا وچ اک محل بنایا سی اتے [[سندھ دریا|سندھو گھاٹی]] ول جان توں پہلاں گرجاگھر دے مکھی وی لائے سن، جس پچھوں اوہ [[مالابار ساحل]] پہنچیا۔ ===[[کشان سلطنت]]=== {{Main|کشان سلطنت}} [[File:Kushanmap.jpg|thumb|170px|left|کشن سلطنت دے علاقے تے نقطہ دار لین وچ [[کنشک]] دے ویلے چ اس دا ودھ توں ودھ علاقہ جس چ پنجاب وی شامل اے]] [[پنجاب]] 60ء عیسوی توں 375ء تک [[کشن سلطنت]] دا حصہ رہیا ۔ کشن سلطنت سن 60ء عیسوی دی دہائی توں 375ء تک قائم رہن آلی پرانے ویلے دے [[ہندستان]] دی [[اک]] سلطنت سی ، جس دی شروعات [[باختر]] چ [[سر دریا]] دے دونہاں کنڈےآں تے ہوئی ، ایہہ علاقے اج کل اتلا [[افغانستان]] ، [[پاکستان]] ، دکھنی [[تاجکستان]] تے [[ازبکستان]] نیں ۔ اپنی رہتلی سِکھر ، 105ء توں 250ء ، ویلے ایہہ سلطنت [[افغانستان]] توں [[پاکستان]] تے اتلے [[ہندستان]] وچ [[دریاۓ گنگا]] تک پھیل گئی ۔ اس سلطنت دے [[روم]] ، [[فارس]] تے [[چین]] نال سفارتی تعلقات سن تے ایہہ سلطنت کئی صدیاں تیکر لہندے تے چڑھدے وچکار شیواں دی ترسیل تے آمد و رفت دا مرکز رہی ۔ کشن سلطنت تیجی صدی عیسوی چ توں ماڑی پینا شروع ہوئی تے [[ساسانی سلطنت]] تے [[گپتا سلطنت]] چ ونڈی گئی ۔ کشن لوک [[جٹ|جٹاں]] ، [[بلوچ|بلوچاں]] ، [[گجر|گجراں]] ، [[راجپوت|راجپوتاں]] ، [[آہیر|آہیراں]] تے [[پٹھان|پٹھاناں]] دے پُرکھے سن ۔ کشان سامراج دا قیام راجے [[ہیرائیوس]] نے کیتا سی اتے اسنوں اسدے جانشین[[کجلا کدفیسس]] ولوں بہت ودھایا گیا سی۔ کدفیسس دے پتر، [[ومو تکتو]] نے بھارت دے ہن دے کھیتر نوں جتیا، پر اوہ پچھم وچ اپنا سامراج پہلویاں نووں ہار گیا۔ چوتھا کشان بادشاہ، [[کنشک پہلا]]، (127 [[ق م]] ) دی سردیاں دے [[راجگڑھ]] پرشاپور سی ([[پیشاور]]، پاکستان دا پرانا نام) اتے گرمیاں دا [[راجگڑھ]] کپیسا ([[بگرام]]) سی۔ اس سامراج نے سندھو گھاٹی دے ذریعے [[بحر ہند ]] وچلے سمندر وپار نوں [[ریشم رستہ]] نال جوڑیا۔ اپنی پورے سکھر تے، ایہہ سامراج دی حد [[ارال سمندر]] توں شمالی بھارت تک چلی گئی سی، جس وچ بہت دور شہراں تک وپار نوں مُتحرک کیتا گیا، خاص کرکے چین اتے [[رومی سلطنت]] وچکار۔ کنشک نے تکشلا وچ بدھ مت پریشد منعقد کروائی جس توں روایتی [[مہایان]] بدھ مت دی شروعات ہوئی اتے ایہہ [[نکایا بدھ مت]] توں الگ ہو گیا۔ گندھار دا کلا اتے سبھیاچار - یونانی اتے بدھ مت سبھیاچار دا سبھ توں ودھیا نچوڑ - صدیاں تک ودھیا-پھلیا۔ اس پچھوں [[سنتھیا]] دے ''ہن لوکاں'' ولوں 5ویں صدی وچ ایہناں اپر حملے کیتے گئے۔ چینی یاتری [[فاہیان]] (337 توں 422ء اتے [[ہیون سانگ]] (602 توں 664 ای۔) دے سفرنامیاں وچ اوہناں نے تکشلا وچ ہو رہیاں [[بدھ دھرم|بودھی]] پرشداں اتے اس ویلے دوران پنجاب کھیتر وچ بدھ دے درجے بارے وی لکھیا۔ ===انڈو پارتھی=== {{مکھ|ہند پارتھی سلطنت}} ایہ [[وسطی ایشیاء]] دے علاقےآں دے حاکم سن جنھاں نے موجودہ [[پاکستان]] دے پنجاب تے بوہتے علاقےآں سمیت جنوبی [[افغانستان]] تے [[بھارتی پنجاب]] دے کچھ علاقےآں تے ایہ سلطنت قائم کیتی سی تے ایہ دور پہلی صدی توں کچھ عرصے قبل دا اے۔اس سلطنت دا دارالحکومت [[پاکستانی پنجاب]] دا شہر [[ٹیکسلا]] سی جبکہ اپنے آخری دور دے کچھ سالاں وچ انھاں نے دار الحکومت کو [[پشاور]] توں اکبل دے درمیان کسیے علاقے وچ منتقل کیتا ۔ایہ سلطنت [[اشکانی سلطنت]] سے متاثر سی کیونکہ دوناں دا دور اک دوسرے دے بعد دا اے تے انھاں نوں کچھ لوگ ایرانی نسل دے خیال کردے نیں تے سمجھدے نیں کہ ایہ لوگ پارتھیا دے علاقے دے مشرق وچ رہندے سن انہاں دے لقب گوندو پھارس دا مطلب "وقار دے حاصل کنندہ " دے نیں۔ === ہند-پہلوی سلطنت === گوندوفرید راجٹبر اتے کجھ ہور [[ہند پہلوی]] حکمران [[وچکار ایشیا]] دے پرانے راجیاں دا اک گروہ سی، جہناں نے اجکلھ دے [[افغانستان]]، [[پاکستان]] اتے [[بھارت]] دے کجھ حصیاں اپر پہلی صدی عیسوی جاں اس توں کجھ دیر پہلاں راج کیتا سی۔ ایہناں دے اتہاس وچ مکھ گوندوفرید راجیاں نے [[تکشلا |تکشلا]] اپر اختیار جمایا ہویا سی اتے ایہہ اوہناں دا رہائشی شہر وی سی، پر اپنے آخری کجھ سالاں وچ اوہ اپنا [[راجگڑھ]] [[کابل]] جاں [[پشاور]] رکھدے سن۔ ایہناں راجیاں نوں ہند-پہلوی کیہا جاندا اے ایہناں دے سکے ارساسد راجٹبر توں متاثر سن پر ایہہ ایرانی قبیلیاں دے وڈے گروہ نال تعلق رکھدے سن جہڑے کہ پہلویاں دے مشرق وچ رہندے سن، پر اس گل دا کوئی ثبوت نہیں ملدا کہ ایہناں سارے راجیاں نے اپنا مول ناں گوندوفیئر رکھیا، جسدا مطلب "شان دا دھارک" اے۔ === [[گپتا سلطنت]] === [[پنجاب]] دا علاقہ 550 [[ق م]] توں 240 [[ق م]] تک [[گپتا سلطنت]] دا انگ رہیا ۔ [[File:GondopharesCoin.JPG|thumb|150px|left|[[گوندوفیرس]] دی تصویر، جہڑا ہند-پہلوی سامراج دا بانی سی۔ اسنے سر اپر کجھ بنھیا ہویا اے، کناں وچ چھلا، اک ہار اتے جیکیٹ پائی ہوئی اے۔]] [[File:Map for Gupta Empire and tributaries.svg|thumb|left|[[گپتا سلطنت]] دا اپنے سکھر تے نقشہ]] {{Main|گپتا سلطنت}} گپتا سلطنت دی ہوند لگبھگ 320 توں 600 عیسوی تک رہی اتے اسدے اثر وچ [[برصغیر]] دے بوہتے علاقے سن، جس وچ [[پنجاب]] وی شامل سی۔<ref>{{cite encyclopedia |title=Gupta Dynasty – MSN Encarta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/gupta_dynasty.html |work= |archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwqOxl5F?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/gupta_dynasty.html |archivedate=1 نومبر 2009 |deadurl=yes |df=dmy-all}}</ref> اس سلطنت دا قیام مہاراجہ [[شری گپتا|شری-گپتا]] نے کیتا اتے ایہہ راجٹبر ''اُتم رہتل'' دا اک نمونہ سی۔<ref>http://www.fsmitha.com/h1/ch28gup.htm</ref> اتے اسنوں مکمل کھوجاں اتے کاڈھاں لئی جانیا جاندا اے۔<ref>[http://www.wsu.edu:8001/~dee/ANCINDIA/GUPTA.HTM] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081204082030/http://www.wsu.edu:8001/~dee/ANCINDIA/GUPTA.HTM |date=4 دسمبر 2008}}</ref> اس تہذیب دے تخلیقی سبھ توں اتم نمونیاں وچ شاندار واستو-کلا، بتّ-تراشی اتے چترکاری شامل اے۔<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/249590/Gupta-dynasty</ref><ref>Mahajan, V.D. (1960) ''Ancient India''، New Delhi: S. Chand, {{ISBN|81-219-0887-6}}، p.540</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic-art/285248/1960/The-Gupta-empire-at-the-end-of-the-4th-century Gupta dynasty: empire in 4th century – Britannica] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101007092811/http://www.britannica.com/EBchecked/topic-art/285248/1960/The-Gupta-empire-at-the-end-of-the-4th-century |date=7 اکتوبر 2010}}</ref> سائنس اتے سیاسی انتظام گپتا سلطنت دے ویلے نویاں بلندیاں اتے پہنچیا۔<ref>http://www.historybits.com/gupta.htm</ref> مضبوط وپار تعلقاں نے اس علاقے نوں اک بہت اہم تہذیبی مرکز بنا دتا سی اتے اس کھیتر نوں دوجیاں سلطنتاں اتے کھیتراں لئی اک مثال بنا دتا سی، جس وچ [[برما]]، [[سری لنکا|شریلنکا]] اتے [[ہند چینی]] دے علاقے شامل سن۔<ref>https://www.pbs.org/thestoryofindia/gallery/photos/8.html</ref> ہولی-ہولی اس سلطنت دا پتن ہونا شروع ہو گیا جسدے کہ کئی کارن منے گئے ہن۔ جہناں وچ لگاتار اپنے اہم علاقیاں اتے اوہناں اپر شاہی اختیار نوں گواؤنا سی، جسدا کارن اوہناں دی اپنی جاگیرداری دی لالسا سی۔ اس توں علاوہ [[وچکار ایشیا]] توں [[ہن لوک]]اں دے حملیاں نے وی [[گپتا سلطنت]] نوں بہت ڈھاہ لائی۔<ref name="aa">Agarwal, Ashvini (1989)۔ ''Rise and Fall of the Imperial Guptas''، Delhi:Motilal Banarsidass, {{ISBN|81-208-0592-5}}، pp.264–269</ref> 6ویں صدی وچ [[گپتا سلطنت]] دے پتن توں بعد، بھارت تے پھر بہت سارے مقامی راجاں دا راج ہو گیا۔ [[گپتا سلطنت]] دے کجھ بچے ہوئے مکھی مگدھ اپر سلطنت دے پتن توں پچھوں وی راج کردے رہے۔ ایہناں گپتا لوکاں نوں وردھن راجے [[ہرش]] نے پچھوں بے دخل کر دتا جسنے اپنی سلطنت دا قیام 7ویں صدی دے پہلے ادھ وچ کیتا۔ === [[ہن لوک]] === {{Main|سفید ہن}} [[ہفتھالی سلطنت|سفید ہن]]، جہڑے کہ پہلاں مکھ روپ نال [[بدھ مت]] [[ہفتھالی]] گروہ دا حصہ سن، نے اپنے-اپنے نوں [[افغانستان]] وچ 5ویں صدی دی شروعات وچ قائم کیتا، جسدا [[راجگڑھ]] [[بامیان]] سی۔ اس سلطنت دا مکھی [[تورامن]] سی، اتے ایہناں نے پنجاب دا علاقہ جتیا اتے تورامن دے پتر، بادشاہ [[مہرکل]]، جہڑا کہ اک [[شیو مت|شیوی]] [[ہندو]] سی، دے ہیٹھ اسدا [[راجگڑھ]] ثقل، اجکلھ [[سیالکوٹ]]، پاکستان بنا دتا۔ پچھوں [[نرسمہا گپت بالادتیا|نرسمھا گپت]] اتے [[یشودھرمن]] ولوں 6ویں صدی وچ ایہناں دی ہار ہوئی اتے ایہناں نوں بھارت توں باہر کڈھ دتا گیا۔ === ہرش دی سلطنت=== {{Main|ہرش}} '''ہرشوردھن''' ([[سنسکرت بولی|سنسکرت]]:हर्षवर्धन) (590–647 ء۔)، جسنوں '''ہرش''' دے ناں نال وی جانیا جاندا اے، اک بھارتی بادشاہ سی جسنے شمالی [[بھارت]] اپر 606 توں 647 عیسوی تک راج کیتا۔ اسدا [[راجگڑھ]] [[قنوج|قنوج]] سی۔ اوہ پشابھوتی راجٹبر نال تعلق رکھدا سی۔ اوہ [[پربھاکروردھن]] دا پتر سی اتے [[راجوردھن]] دا چھوٹا بھرا سی، جہڑا کہ [[تھانیسر]] (اجکلھ [[ہریانہ]]، جسنوں پہلا پوربی پنجاب وی کیہا جاندا سی) دا راجا سی۔ اپنی طاقت دے سکھر تے اسدی سلطنت دی حد [[پنجاب |پنجاب]]، [[راجستھان]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[اڑیسہ]] اتے [[نرمدا دریا|نرمدا دریا]] دے شمال وچ سارے سندھ-گنگا دے میدان تک سی۔ ہرش نوں [[چالکیا راجٹبر]] دے دکھن-بھارتی بادشاہ [[پلکیشن دوجا|پلاکیشن دوجے]] نے ہرایا جدوں اوہ اپنے راج دی حد بھارت دے دکھنی علاقے تک ودھاؤنا چاہندا سی۔<ref>Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p.274</ref> === رائے راجٹبر=== [[چچ نامہ|چچنامے]] دے مطابق، [[سندھ]] دا [[رائے راجٹبر]] (489-632عیسوی) [[روڑ راجٹبر]] دے پتن توں بعد اٹھیا۔ رائے دواجی (دیودتّ) دے ویلے وچ، رائے راج دی حد مشرق وچ [[کشمیر]] تک، دکھن وچ [[مکران]] اتے دیبل ([[کراچی]]) تک اتے شمال وچ [[قندھار]]، سلیمان، فردن اتے ککانن پربتاں تک سی ==ہندو شاہیاں اُتے مسلماناں دے حملے== {{مکھ لیکھ|ہفتھالی سلطنت|ہندو شاہی}} [[File:Kushanshas-Hepthalites 565ad.jpg|thumb|300px|پنجاب 6ویں صدی دے اخیر وچ،عربی حملیاں توں پہلاں]] [[ہفتھالی سلطنت|ہفتھالیاں]] نوں [[ساسانی سلطنت|ساسانی]] اتے [[گوک ترک |گوک ترکاں]] دے گٹھجوڑ نے 557ء وچ ہرایا اتے بچے-کھچے ہفتھالیاں نے [[کشانو ہفتھالی]] جاں ترکی شاہی جہے چھوٹے راج قائم کر لئے جہناں اپر فارس دا اثر سی۔ [[ٹانک]] اتے [[کاپیسا|کپیسا]] دوواں دا [[گندھار]] اپر اثر سی۔ === عرب حملہ === [[بنو امیہ]] دے خلیفہ [[ولید بن عبدالملک]] دے ویلے وچ 711-12 وچ اوہدے اک سردار [[محمد بن قاسم]] نیں ایس علاقے تے حملہ کیتا تے [[سندھ]]، [[بلوچستان]]، صوبب [[خیبر پختونخواہ]] تے ادھا [[پنجاب]] بنو امیہ دی ریاست دا حصہ بن گیا تے پنجاب دا تعلق مغربی ایشیاء نال جڑ گیا۔ [[عرب]] وچ 7ویں صدی دی شروعات وچ [[اسلام]] دے جم توں بعد، مسلمان عرب طاقت وچ آئے اتے 7ویں صدی دے ادھ تک [[دکھن ایشیا]] ول ہولی-ہولی ودھدے آئے۔ 711-713ء وچ [[دمشق]] دے خلیفے دیاں عرب فوجاں نے [[سندھ]] نوں فتح کر لیا اتے اجکلھ دے دکھنی پنجاب ول ودھے، جس وچ اوہناں نے [[ملتان]] اپر قبضہ کر لیا، جہڑا کہ پچھوں اسلام دی [[اسماعیلی مسلمان|اسماعیلی]] شاخ دا مرکز بنیا۔ عرب فوجاں نے دکھن ایشیا دے وچ ڈونگھا جان دی کوشس کیتی پر [[گجرات]] وچ اوہناں نوں [[چالکیا راجٹبر ]] دے دکھن بھارتی بادشاہ [[وکرمادت دوجا|وکرمادتّ دوجے]] نے ہرا دتا، [[مالوا]] وچ [[رشتراکت راجٹبر ]] دے دکھن بھارتی جرنیل دنتیدرگ نے اتے [[پرتیہار راجٹبر ]] دے ناگبھٹ نے 8ویں صدی دی شروعات وچ ہرا دتا گیا۔۔<ref>The Cambridge Shorter History of India p.131</ref><ref>History of India by N. Jayapalan p.152</ref><ref>A Journey through India's Past by Chandra Mauli Mani p.16</ref> لگاتار مہماں دے چلدے وی 698 توں 700ء تک، [[درہ خیبر]] توں عرب فوج [[قندھار]]-[[غزنی]]-[[کابل]] روٹ قبضے وچ نہیں کر سکی۔ دکھنی افغانستان دے دو چھوٹے ہندو راجاں زابل اتے کابل نے سندھ اتے [[کوہ ہندو کش]] دے وچکار پیندے اس اہم علاقے نوں اپنے قبضے وچ بنائی رکھن لئی بہت زوردار ٹکر دتی۔<ref>H. M. Elliot and John Dowson, ''History of India As Told by Its own Historians''، Vol. I, p. 429 and Vol. II, pp. 416-417; Also Andre Wink, ''Al Hind''، pp. 121-123 quoting C. E. Bosworth's ''Sistan Under the Arabs''۔</ref> [[پرتیہار راجٹبر |پرتیہار]]، جہناں نے عرباں نوں سندھ دے علاقے تک محدود رہن اتے مجبور کیتا، 9ویں اتے 10ویں صدی دے دوران اک وڈی سلطنت نوں چلاؤندے سن جسدا [[راجگڑھ]] [[قنوج]] سی۔ المسعودی دے مطابق، جہڑا کہ 915-16 دے دوران بھارت آیا سی، پرتیہار کول چارے سمتاں وچ چار وڈیاں فوجاں سن، جہناں وچ اک اوہناں نے گوانڈھی راج ملتان وچ مسلمان راج دے مقابلے لئی رکھی سی۔ پرتیہاراں دا راج لہندے وچ چڑھدے پنجاب تک سی۔ ===[[کابل شاہی|ہندو شاہیاں]] تے [[غزنوی سلطنت]]=== ہندو شاہیاں 5ویں صدی توں لے کے 1010 تک [[کابل]] توں لے کے [[پنجاب]] تک راج کرن والی سرکار نوں کابل شاہی دا ناں دتا گیا اے۔ کاپیسہ کابل [[ہنڈ]] تے [[نندنہ]] ایس سرکار دے راجگڑھ سن۔ [[سلطان محمود غزنوی]] نے ایدا انت کیتا۔ جدکہ اک براہمن راجٹبر ، جہناں نوں عام بولی وچ ہندو شاہی کیہا جاندا سی، کابل/ویہند تے راج کردا سی، جہڑا کہ پنجاب وچ [[ستلج]] اتے سندھ دریاواں دے وچکار اک ہور براہمن راجٹبر دا راج سی۔ ایہناں دے پروار وچوں بچن پال، رام سنگھ، بیر سنگھ اتے پرتھوی پال نے پنجاب وچ راج کیتا۔<ref>Raizada Harichand Vaid, ''Gulshane Mohyali''، Part II, pp. 80-86.</ref> قنوج، پنجاب، کابل اتے [[سمرکند]] دے راج بہت خوش حال سن کیونکہ انترقومی وپار رستے اوہناں دے اختیار علاقے وچوں لنگھدے سن۔ ایہناں ساریاں کول طاقت لگبھگ اکو جہی سی، جس کرکے ایہناں وچ لڑائی-جھگڑے نہیں ہندے سن، اتے اس کرکے اتہاسکاراں لئی ایہہ اک ‘کالا ادھیائے’ کیہا گیا اے۔ [[البیرونی]] دی کابل دے ہندو شاہی راجیاں دی لسٹ وچ بھیم دیو شاہی چوتھا راجا سی۔ اک کٹڑ براہمن ہون دے طور تے، اسنے اپنی وڈیری عمر وچ، اپنا [[راجگڑھ]] ویہند (سندھ دریا دے سجے پاسے اتے اٹک توں 14 کلومیٹر اپر) وچ رسمی طور تے خودکشی کر لئی سی۔<ref>R. T. Mohan, ''AFGHANISTAN REVISITED, The Brahmana Hindu Shahis of Afghanistan and the Punjab (c. 840-1026 CE)''، Appendix – C, pp. 170-172.</ref> بھیمدیو دا کوئی مرد جانشین نہیں سی، اس کرکے پنجاب دے پرتھوی پال دے پتر [[جے پال]] نوں [[پنجاب]] اتے چڑھدے افغانستان دی اکٹھی بادشاہت دا جانشین چنیا گیا۔ جےپال نے [[سرہند]] توں [[کابل]] تک دے بہت وڈے علاقےاپر راج کیتا۔<ref>John Briggs, Tr. ''The History of the Rise of Mahomedan Power in India of Mahomed Kasem Ferishta''، Vol. I, p.9.</ref> اس ویلے دے دوران اک ترکی راج [[غزنی]] وچ قایم ہویا اتے 977ء وچ [[سبکتگین]] سنگھاسن اتے بہہ گیا۔ اسنے سبھ توں پہلاں مسلماناں دے راج والے بست، دور، کسدر، [[تخارستان]] اتے غور دے علاقیاں نوں اپنے شامل کیتا اتے ویہند دے شاہی راجے دے سرحدی علاقیاں تے ہولی-ہولی قبضہ کرن لگ پیا۔ اس خطرے نوں جڑ توں مکاؤن لئی، [[جے پال]] نے [[سبکتگین]] نے دو وار حملہ وی کیتا پر اپنے منصوبیاں وچ کامیاب نہ ہو سکیا۔<ref>Elliot and Dowson, ''History of India …'' translation of extracts from Tarikh Yamini, by Al Utbi, pp. 19-23.</ref> ہولی-ہولی سبکتگین نے [[درہ خیبر]] دے شمال وچ افغانستان وچ سارے شاہی علاقے فتح کر لئے۔ اسدی موت 997 ء وچ ہوئی اتے اس پچھوں اسدا پتر [[محمود غزنوی|محمود]] دو بھراواں دی اک چھوٹی جہی لڑائی پچھوں گدی اپر بیٹھا۔ اپنے پیؤ دی طرحاں، سبھ توں پہلاں [[محمود غزنوی|محمود]] نے لہندے وچ اپنی جگہ مضبوط کیتی۔ [[سمرقند]] دے لڑکھڑا رہے [[سامانی راج]] نوں اک زوردار دھکہ دتا گیا اتے اسدے علاقےآں نوں محمود اتے [[کاشغر]] دے الغ خان نے آپس وچ ونڈ لیا، جسدی حد اوہناں نے [[آمو دریا]] طے کیتی۔<ref>K. A Nizami, Ed. ''Politics and Society During the Early Medieval Period'' by Mohammad Habib, p. 46.</ref> محمود نے ہن [[سامانی سلطنت]] دی تھاں لے لئی سی، جہڑا کہ پہلاں اوہناں دا سرپرست ہندا سی۔ بہت ساریاں جنگاں دے تجربے حاصل کرکے اتے اک مضبوط فوج نال [[محمود غزنوی|محمود]] ہن ‘ہند’ دا مقابلہ کرن لئی تیار سی۔ ===راجہ [[جے پال]]=== {{مکھ|جے پال}} [[جے پال]] [[پنجاب]]اتلے [[پاکستان]] تے [[افغانستان]] دا اک [[ہندو]] راجہ سی۔ ایس پاسے راج کرن والے ہندو شاہی ٹبر دا او پہلا جنا سی۔اسدا [[راجگڑھ]] [[لہور]] سی ۔ اودا جوڑ جنجوعہ راجپوتاں نال سی۔ [[سبکتگین]] نوں اونے خطرہ سمجدیاں ہویاں لڑائی لڑی جیدے چ اوںوں ہار ہوئی۔ اوہ اک واری فیر [[سلطان محمود غزنوی]] نال لڑیا جیدے چ اونوں فیر ہار ہوئی۔ اپنی تھاں نوں [[غزنوی سلطنت]] دے ہتھوں بچان وچ ہار جان توں مگروں اوہ اے بےعزتی ناں سہ سکیا تے اپنے آپ نوں اگ چ ساڑ لیا۔ اودے توں مگروں اودا پتر آنندپال راجہ بنیا۔ [[جے پال]] نوں 1001ء وچ [[پشاور دی جنگ (1001)|پشاور]] وچ [[محمود غزنوی|محمود]] نے ہرا دتا اتے ہندوشاہی راج سندھ دے شمال ول اپنے سارے علاقے ہار گیا۔<ref>Pradeep Barua, ''The State At War In South Asia''، (University of Nebraska, 2006)، 25.</ref> اسدے پتر انندپال اتے پوتے ترلوچنپال نے محمود دا اگلے 2-3 دہاکے بہت زوردار مقابلہ کیتا پر انت غزنی دے سلطان نے پنجاب نوں اپنے لگبھگ 1021ء وچ اپنے علاقیاں وچ شامل کر لیا۔<ref>R. T. Mohan, ''AFGHANISTAN REVISITED, The Brahmana Hindu Shahis of Afghanistan and the Punjab (c. 840-1026 CE)''، pp. 120-153 (Delhi, 2010)۔</ref> اس پچھوں [[محمود غزنوی|محمود]] نے بھارت دیاں مذہبی تھاواں اتے شاہی خزانیاں اپر وار-وار حملے کیتے، جتھے کئی صدیاں توں بہت بیش قیمتی دھن-دولت اکٹھی کیتی پئی سی۔ ===[[غزنوی سلطنت]]=== [[File:غزنی سلطنت.png|thumb|300px|left|[[غزنوی سلطنت]] دا نقشہ جس چ [[لہور]] تے پنجاب دکھائے گئے نیں]] ''(ہور ویکھو [[غزنوی سلطنت]])'' [[کابل شاہی|ہندو شاہیاں]] دے 1010ء چ [[سلطان محمود غزنوی]] ہتھوں خاتمے مگروں [[پنجاب]] [[غزنوی سلطنت]] دا حصہ بنیا تے 1151ء [[غزنی]] اتے [[غوری سلطنت|غوریاں]] دے مل مگروں [[لہور]] باقی بچی غزنوی سلطنت دا راجگڑھ بن گیا تے 1186ء چ غزنی سلطنت دے خاتمے مگروں [[غوری سلطنت]] دا انگ بن گیا تے 1206ء چ [[دلی سلطنت]] دے ٹرن نال پنجاب دلی سلطنت دے ماتحت آ گیا ۔ غزنوی سلطنت اک سلطنت سی جہڑی 963 توں 1115 تک رئی ایدے وچ [[افغانستان]] [[پاکستان]] [[ایران]] تے [[وشکارلہ ایشیا|وشکارلے ایشیاء]] دے کج دیس ہیگے سن۔ ایہہ سلطنت [[سلطنت سامانیہ]] دے غلام [[ترک]] سرداراں [[الپتگین]] تے [[سبکتگین]] توں ٹری۔ الپتگین سامانی سلطنت دا اک سردار سی جینے [[غزنی]] آکے آپنے راج دی نیو رکھی۔ اس دے مرن توں مگروں اودا جوائی [[سبکتگین]] ایدے وچ وادا کرن لگ کیا تے سب توں بوہتا وادا [[سبکتگین]] دے پتر سلطان [[محمود غزنوی]] نے کیتا۔ اپنی سخر ویلے اس وڈی سلطنت چ مکمل [[افغانستان]] ، [[ایران]] ، [[پاکستان]] دے کئی حصے تے اتلا لہندا [[ہندستان]] شامل سن ===محمود دیاں پنجاب چ مہماں=== دکھن ول [[سلطان محمود غزنوی|محمود]] دی پہلی جنگی مہم [[ملتان]] دی [[اسماعیلی]] بادشاہت دے خلاف سی ، جس دا مقصد [[خلافت عباسیہ]] دے [[خلیفہ]] دی سیاسی حمایت تے منظوری حاصل کرنا سی ۔ اس موقعے تے [[لہور]] تے [[کشمیر]] دے [[ہندو]] [[راجہ]] [[جے پال]] نے محمود دے پیؤ [[سبکتگین]] دے ہتھوں اپنیاں پہلیاں شکستاں دا بدلہ لین دی کوشش کیتی ، سبکتگین نے 980ء دے دہاکے چ [[جے پال]] دے [[اک]] وڈے علاقے تے مل مار لیا سی ۔ اس دے بعد اسدے جانشین پتر [[آنند پال]] نے اپنے پیؤ دی خودکشی دا بدلہ لین دیاں کوششاں جاری رکھیاں (جے پال نے محمود دے ہتھوں شکست کھان مگروں خودکشی کر لئی سی)۔ اس نے [[ہندو]] راجےآں دا [[اک]] طاقتور وفاق بنایا جس نوں محمود دے ہتھوں غیر متوقع شکست ہوئی جدوں اینہاں دے [[ہاتھی]] جنگ دے عروج چ میدان جنگ توں واپس بھج آئے جس نال محمود نوں 1008ء [[اک]] وار فیر [[لہور]] ج فتح حاصل ہوئی تے محمود دے اقتدار چ اپدھاپورہ دے ہندو شاہی علاقے آ گئے ۔ [[راجپوت]] راجےآں دی شکست دے مگروں [[سلطان محمود غزنوی]] نے اینہاں دے خلاف لگاتار جنگی مہماں گھلیاں تے فتح کیتے علاقے [[ہندو]] باجگزار راجےآں دے کول ای رہن دتے تے صرف [[پنجاب]] دا علاقہ اپنی سلطنت چ شامل کیتا ۔ * 1001ء:[[گندھارا]] چ: سلطان محمود نے راجہ [[جے پال]] نوں [[پشاور]] چ شکست دتی جسنے بعد چ خودکشی کر لئی ۔ * 1005ء:[[ملتان]] چ راجہ [[آنند پال]] دے مدد نال عبد الودود دی بغاوت ۔ جسنوں اسنے [[پشاور]] چ شکست دتی تے سوہدرہ([[وزیرآباد]]) تک پچھا کیتا ۔ سیوک پال نوں علاقے دا منتظم مقرر کیتا ۔ * 1005ء:سیوک پال نے بغاوت کیتی تے شکست کھادی ۔ * 1008ء: محمود عزنوی نے [[راجپوت]] اتحاد نوں [[پشاور]] تے اونڈ دے وشکار لڑائی چ شکست دتی تے اج دے [[ہماچل پردیش]] وچ [[کانگڑہ]] چوں ہندوشاہیاں دے خزانے تے قبضہ کر لیا ۔ * 1010ء:[[ملتان]] دیاں بغاوتاں مکایاں ، تے عبدالفتح داؤد نوں [[غزنی]] چ ساری عمر لئی قیدخانے چ سٹ دتا گیا ۔ * 1011:[[تھانیسیر]] دی مہم ۔ * 1013ء: بلنات :راجہ تریلوچن پال نوں شکست دتی ۔ [[سلطان مسعود]] دے راج ویلے چ [[داندنقان دی لڑائی]] مگروں [[غزنوی سلطنت]] دے لہندے علاقے [[سلجوقی سلطنت]] دے ہیٹھ آنا شروع ہوگئے ، جسنال اسدے اج دے [[افغانستان]] ، [[پنجاب ،پاکستان]] تے [[بلوچستان]] چ علاقےآں اتے گرفت وی ماڑی پین لگ پئی ۔<ref>''Truths and Lies: Irony and Intrigue in the Tārīkh-i Bayhaqī'', Soheila Amirsoleimani, '''Iranian Studies''', Vol. 32, No. 2, The Uses of Guile: Literary and Historical Moments (Spring, 1999), 243.</ref><ref>''Ghaznawids'', B. Spuler, '''The Encyclopedia of Islam''', Vol II, Ed. B.Lewis, C. Pellat and J. Schacht, (Brill, 1991), 1051.</ref> 1151 چ [[سلطان بہرام شاہ]] توں [[غوری سلطنت]] دے بادشاہ [[علاؤالدین حسین]] نے [[غزنی]] دا شہر کھو لیا تے [[لہور]] غزنی سلطنت دا نواں [[راجگڑھ]] بن گیا ۔ ===محمود دے قبضے بعد پنجاب=== مسلماناں دے دھاڑے توں پہلاں [[پنجاب]] ، باقی [[ہندوستان]] واہنگ اک ان مک گھیرے وچ پھسیا رہیا۔ ایس دور وچ راجیاں تے پنڈتاں دا طبقہ لوکاں تے دابے نال حکومت کردا رہیاپر پھیر وی پنجاب علم دی پدھر تے چوکھا اگے سی۔ [[محمود غزنوی]] (971-1030 ء)دے نال آون ولا [[ابو ریحان البیرونی]] (973-1048 ء) لکھدا ہے جو حملیاں پاروں وڈھی گنتی وچ پنڈت ، عالم، سیاستدان تے ہور ماہرین نس کے جنوب ول بھج گئے تے پنجاب وڈھے دماغاں توں وانجیا گیا۔ البیرونی پنڈت تے عالم طبقے دے پنجاب توں نسن نوں اک دکھانت دی گل دسدا ہے پر ایہہ وی کہیا جاندا ہے جو ایس نال پنجاب وچوں [[برہمن|برہمناں]] دا کردار مک گیا تے اگوائی بیوپاری طبقیاں دے ہتھ آگئی۔ البیرونی ایہہ وی کہندا ہے جو ایس علاقے دے لوک شمال ولوں آون والے دھاڑویاں توں کئی طرحاں نال وکھ ہین۔ مثال دے طورایس علاقے دے لوک ہر کم کرن توں پہلاں اپنیاں تیویاں(زنانیاں) نال صلاح کردے ہین۔ ایس دا ایہہ مطلب ہے جو پنجاب انساناں تے خاص طور تے جنے زنانی دے رشتے بارے چوکھا اگونہا سی۔ محمود غزنوی دا پنجاب تے دسویں صدی وچ قبضہ ہو گیا سی تے باقی ہندوستان تے مسلماناں باقی ہندوستان تے [[دلی]] تے تیرھویں صدی دے شروع وچ قبضہ ہویا۔ محمود غزنوی نے پنجاب وچ غلامی عام کردتی تے [[لاہور]] غلاماں دی اک وڈھی منڈی بن گیا۔کہیا جاندا ہے جو [[پنجاب|پنجابْ]]([[لہور]]) دے حاکم راجہ [[جے پال]] نوں سارے ٹبر رانیاں تے شہزادیاں سمیت غلام بنا کے [[غزنی]] دی منڈی وچ ویچن لئی پیش کیتا گیا جیس تے راجے نے آپ ہتیا کر لئی۔ پھیر جد مملوکاں ([[خاندان غلاماں]]) [[ہندوستان]] تے قبضہ کرلیا تے غلامی اینی عام ہو گئی سی جو [[نظام الدین اولیاء]] [[فوائد الفوائد]] وچ دسدے ہین جو اوہناں دے گھر وچ دو ویلے کھانا وی نہیں سی ہوندا پر اوہناں دی ماں دی اک زرخرید باندی سی۔ محمود غزنوی نے پنجاب توں وڈھی گنتی وچ غلام تے ہور پیدا ہوون والی دولت غزنی ڈھونی شروع کر دتی جیس نال غزنی غلاماں دی سب توں منڈی بنن دے نال نال بڑا امیر شہر بن گیا تے ساری دنیا توں پڑھیار [[غزنی]] جانا شروع ہو گئے۔ مطلب ایہہ ہے بئی غزنی دی ساری آن شان پنجاب دی لٹ مار نال بنی۔پنجاب تے شمال توں آون والے مسلماناں نے اٹھارویں صدی تیکر حکومت کیتی تے اوس وچ بہت کجھ بدلیا۔ سب توں پہلی گل تے ایہہ بئی پنجاب وچ مذہب وٹاندرے پاروں [[مسلمان|مسلماناں]] دی گنتی ودھ گئی۔ پر خاص گل ایہہ ہے جو مذہب وٹاندرانکیاں ذاتاں، واہکاں تے شہراں دے دستکاراں مزدوراں وچ ہویا۔ شہراں وچ ہندو واں دے وچلے تے اتلے طبقے نے مذہب وٹاندرا نہیں کیتا۔ ایسے لئی جے کر انگریزاں دی کیتی مردم شماری دے آنکڑے ویکھو تے پتہ لگدا ہے جو شہراں دے بیوپار تے ریاست دے کار ویہار ہندوواں دے ہتھ وچ ہی رہے۔ پنجاب دے مذہب بدلی کیتے مسلماناں نوں کوئی سرکاری نوکری نہیں سی ملدی تے اوہناں نوں گھٹیا سمجھیا جاندا سی: باہروں آئی اشرافیہ وچ سارے مقامی مسلماناں نوں جولاہا کہیا جاندا سی۔ مسلمان حکمراناں نے ہندو اشرافیہ نوں تے ریاست دے اداریاں وچ حصے دار بنالیا پر عام مسلمان دی مسلمان وارے وچ اوہو حیثیت سی جو مسیحت قبولن والے چوہڑیاں دی انگریز وارے وچ سی۔ ===[[دلی سلطنت]]=== [[File:دلی سلطنت دا نقشہ.png|thumb|220px|left|دلی سلطنت]] 1206ء توں 1526ء چ [[مغل سلطنت]] دے ٹرن تک پنجاب دا علاقہ [[دلی سلطنت]] وچ شامل رہیا ۔ 1206ء توں 1526ء تک [[ہندستان]] تے حکومت کرن آلیاں کئی حکومتاں نوں مشترکہ طور تے [[دلی سلطنت]] آکھئیا جاندا اے ۔ [[ترک]] تے [[پشتون]] نسل دیاں اینہاں حکومتاں وچ [[غلاماں ٹبر]](1206ء توں 1290ء) ، [[خلجی ٹبر]](1290ء توں 1320ء) ، [[تغلق ٹبر]](1320ء توں 1413ء) ، [[سید ٹبر]](1414ء توں 1451ء) تے [[لودھی ٹبر]](1451ء توں 1526ء) دیاں حکومتاں شامل نیں ۔ 1526ء چ [[دلی]] دی آخری سلطنت [[مغلیہ سلطنت]] دے بانی ظہیر الدین [[بابر]] دے ہتھوں شکست دے بعد مغلیہ سلطنت چ بدل گئی ۔ 12ویں صدی چ [[شہاب الدین غوری]] نے [[غزنی]] ،[[پنجاب]] ([[دلی]] ،[[لہور]] ، [[ملتان]]) تے [[سندھ]] نوں فتح کیتا تے اینہاں نوں [[سلطنت غوریہ]] داحصہ بنا لئیا ۔ اس دے مگروں پنجاب 1526ء چ [[مغل سلطنت]] دے قیام تک [[دلی سلطنت]] دا حصہ رہیا۔ [[کابل]] دے [[وسطی ایشیا|وسطی ایشیائی]] [[مغل]] حکمران تے [[امیر تیمور]] دے پوتے ظہیر الدین [[بابر]] نے [[پانی پت دی پہلی لڑائی]] چ [[دلی سلطنت]] دے سلطان [[ابراہیم لودھی]] نوں شکشت دتی تے ابراہیم لودھی میدان جنگ چ ماریا گیا ۔ [[پانی پت دی پہلی لڑائی]] چ [[بابر]] دی فتح بہتر سپہ سالاری ، بوہتا جنگی تجربہ ، بہتر منصوبہ سازی تے [[توپ|توپاں]] دی ورتوں سی ۔ [[بابر]] نے [[دلی]] تے [[آگرہ]] تے مل مار کے سلطنت دلی دا خاتمہ کر دتا تے 1526ء چ [[مغلیہ سلطنت]] دی نیہہ رکھی ۔ ایہہ [[مغل]] [[مغلیہ سلطنت|سلطنت]] اگلے 300 [[سال]] [[پنجاب]] تے [[ہندستان]] اتے حکومت کر دی رہی ۔ ===پنجابی بولی تے مسلماناں دا اثر=== مسلماناں دے قبضے نال [[پنجاب]] وچ مقامی زبان تے نویں وچاردھارا دی وی سرجنا ہوئی۔ پنجابی دے پہلے شاعر [[بابا فرید]] (1173-1265 عیسوی) نے تیرھویں صدی وچ لوکاں دی زبان وچ لکھیا۔ اوہ [[عربی]] تے [[فارسی]] دے منے پر منے عالم سن پر اوہناں نویں وچاردھارا سرجن لئی لوکائی دی زبان نوں ورتیا۔ جے کر تاریخ تے جھات مارو تے پنجاب وچ [[رگ وید]] تے [[پانینی]](400 [[ق م]]) دیاں لکھتاں توں بعد بابا فرید دیاں ہی لکھتاں دسدیاں ہین۔ اوہناں ودھدی غلامی تے لوکاں تے ہوون والے ظلم دے خلاف آواز چکی۔ ایسے کرکے پاکپتن شہر دے حاکم تے قاضی اوہناں دی جان دے دشمن سن۔ اک گل ایتھے کردے جائیے جو بابا فرید دی شاعری وچ رمزاں تے سینتاں زرعی سماج توں لیاں گیاں ہین جیس توں پتہ لگدا ہے جو اجے پنجاب وچ منڈی دا نظام ودھنا شروع نہیں سی ہویا۔ ===[[دلی سلطنت]] دے دور وچ پنجاب وچ معاشی ترقی=== گیارھویں صدی دے اخیر توں پندرھویں صدی تیکر [[دلی سلطنت|مسلماناں دے راج]] وچ معیشت، کلچر اَتے وچار دھارا وچ بڑی ادلا بدلی ہوئی جیس تے ڈوہنگے کھوج دی لوڑ ہے۔ کجھ گلاں تے سانوں پتہ ہین جیویں کہ لکھاری جے ۔ایس۔ گریوال ہوراں دے موجب [[پنجاب]] وچ [[ٹنڈاں والا کھوہ]] (پرشین ویل ) آیا تے دوابے وچ چوکھی گنتی وچ نویں پنڈ، قصبے تے شہر آباد ہوئے۔ لگدا ہے جو پورے نظام نوں اک نویں جاگ لگ گئی سی جیس نال معیشت پر پھلت ہوئی تے لوکاں وچ کجھ سوکھ آئی۔ ایتھے یہہ وی کہیا جا سکدا ہے جو نویں ٹیکنالوجی تے غلاماں دی سستی محنت پاروں پیداوار وچ بہت وادھا ہویا۔ ایہو وجہ سی جو پندرھویں صدی تیکر شمال توں دھاوے کرن والے کامیاب نہیں ہو سکے۔ پر لگدا ہے جو مسلماناں دے آون نال پنجاب تے باقی [[ہندوستان]] دے نظام نوں جیہڑا اگونہا دھکا لگا سی اوہدا اثر ہولی ہولی مک گیا تے اک واری پھیر حکمران طبقیاں تے مذہبی پنڈتاں، مولویاں دا زور ودھ گیا اَتے سماج گلن سڑن لگ پیا۔ ==[[مغل سلطنت]]== مغلیہ سلطنت دا بانی [[بابر|ظہیر الدین بابر]] سی جہڑا [[امیر تیمور]] دے ٹبر دا اک سردار سی۔ پہلے اوہ [[کابل]] دا حاکم سی۔ 1526ء چ اسنے [[سلطنت دلی]] دے بادشاہ [[ابراہیم لودھی]] نوں ہرا کے سلطنت اپنے ہتھ چ لیاندی جسنال اک نویں سلطنت دی شروعات ہوئی۔ اس ویلے اتلے [[ہندستان]] کئی آزآد حکومتاں قائم سن۔ تے اوہ آپس چ لڑدیاں رہندیاں سن۔ 1526ء چ [[پانی پت دی پہلی لڑائی]] چ بابر نے اپنی فوج نالوں دس گُنا طاقتور فوج نال جنگ لڑی۔ تے اسنوں ہرا دتا تے اتلے ہندستان تے پنجاب اتے مل مار لیا ۔ مغل سلطنت 1857ء تک [[ہندستان]] چ قائم رہن والی مسلمانان دی سلطنت سی جسدی بنیاد ظہیرالدین محمد [[بابر]] نے 1526ء چ [[دلی]] دے آخری سلطان [[ابراہیم لودھی]] نوں [[پانی پت دی پہلی لڑائی]] چ شکست دے کے رکھی ۔ مغلیہ سلطنت اپنے عروج تے تقریبا سارے [[برصغیر]] تے قابض سی ،1526ء توں [[مسل|سکھ مثلاں]] دے پنجاب دے وکھ وکھ علاقےآں اتے مل تک پنجاب [[مغل سلطنت]] دا اک صوبہ رہیا جسدا [[راجگڑھ]] [[لہور]] سی ۔ [[فارسی زبان]] چ منگولاں نوں [[مغل]] آکھیا جادا اے جہڑے عظیم جنگجو [[چنگیز خان]] دے آل ہون دا دعوی کردے نیں ۔ [[وسطی ایشیا]] دے علاقے وادی [[فرغانہ]] دے اک مغل تے [[تیمور]] لنگ دے پوتے بابر نے اس سلطنت دی بنیاد رکھی ایسے لئی ایہہ مغلیہ سلطنت کہلائی ۔ [[اورنگزیب]] عالمگیر دے دور چ سلطنت اپنے عروج تے پہنچ گئی تے 1700ء چ [[اورنگزیب]] دی وفات توں پہلاں [[مغلیہ سلطنت]] 40 لکھ مربع کلومیٹر تے پھیلی ہوئی سی ۔ پر اورنگزیب دی موت دے نال ای سلطنت دا زوال شروع ہوگئیا تے [[1857ء دی جنگ آزادی]] چ شکست دے بعد آخری مغل بادشاہ [[بہادر شاہ ظفر]] نوں رنگون جلاوطن کردتا گئیا تے [[ہندستان]] تے [[پنجاب]] [[برطانوی راج]] دے قبضے چ آ گئے ۔ ====مغل سلطنت تے پنجاب==== [[مغل راج]] چ [[لہور]] دی بوہت اہمیت سی ایہ شہر اک طراں [[مغل سلطنت]] دا دوجا [[راجگڑھ]] سی ۔ مغلاں نے اس شہر چ بوہت ودھیا عمارتاں بنوائیاں جنہاں چ [[بادشاہی مسیت]] ، [[شالامار باغ]] ،[[قلعہ لاہور]] وغیرہ اہم نیں تے بادشاہ [[جہانگیر]] تے اپسدی رانی نوجہاں دا مقبرہ وی [[لہور]] چ ای نیں ۔مغل بادشاہ [[افغانستان]] دے اپنے علاقےآں تے نالدے دوجے علاقےآں دا کنٹرول [[لہور]] توں ای کردے سن ۔ مغلاں خلاف [[پنجاب]] توں کئی بغاوتاں اُٹھیاں ، انہاں چوں سبتوں مشہور بغاوت [[دلا بھٹی|دلے بھٹی]] دی سی ، جہڑی اُس بادشاہ [[اکبر]] دے خلاف کیتی ۔ ====[[دلا بھٹی]]==== '''[[دلا بھٹی]]''' [[پنجاب]] دا اک جیدار کردار اے۔ جیڑا مغل بادشاہ [[اکبر|اکبر]] نال لڑیا سی۔ دلا بھٹی دا پورا ناں رائے عبداللہ خان بھٹی سی تے جیڑا بول چال چ دلا بھٹی بن گیا۔ اودی ماں دا ناں لدی تے پیو دا ناں رائے فرید خان بھٹی سی تے اودھے دادے دا ناں رائے ساندل خان بھٹی سی اوہ [[حافظ آباد|حافظ آباد]] توں لے کے [[ملتان|ملتان]] تک دے دیس دا سردار سی۔ دلا بھٹی تے اودے لوکاں نے [[پنجاب]] تے [[مغل راج]] نوں نئیں منیا تے مغل فوج نال لڑائی پے گئی حالات اینے خراب سن جے مغل بادشاہ اکبر جنے [[فتح پور سیکری]] چ اپنا دارالحکومت قلعہ تے محل بنا لۓ سن اونوں اے ساراچھڈ کے [[پنجاب]] آنا پیا تے پنجابیاں دی بغاوت نوں کچلن لئی 20 سال ایتھے لانے پۓ۔ دلا بھٹی پھڑیا گیا اونوں پھانسی دے دتی گئی دلے بھٹی دی قبر [[لہور|لہور]] چ اے۔ ===پنجاب وچ مغل راج دا زوال=== [[مغلیہ سلطنت|مغل دور]] دے پہلے وارے، [[بابر]] توں لے کے [[شاہ جہاں]] تیکر [[ہندوستان]] وچ امن رہیا تے معیشت وچ چڑھت آئی۔ پر [[اورنگ زیب]](1618-1707) دے ویلے توں مغلاں دا لہا شروع ہو گیا ۔اٹھارہویں صدی وچ [[پنجاب]] وچ مغلاں دا کنٹرول مکنا شروع ہویا، [[سکھ مسلاں]] بنیاں تے پھیر 1799وچ [[رنجیت سنگھ]] نے [[لہور]] تے قبضہ کرکے اک آزاد [[پنجابی ریاست]] دی بنیاد رکھی ۔ پر لگدا ہے جو سولہویں صدی تیکر پنجاب وچ منڈی دا نظام کافی اگے ودھ چکیا سی تے [[پنجابی زبان]] وی بہت اگے ودھ چکی سی۔ [[شاہ حسین]] دی شاعری دی زبان اجوکی پنجابی دے بہت کول ہے تے اوس دی وچار دھارا وچ اک نویں سماج دی بنتر دسدی ہے۔ جے کر تیرھویں صدی دے بابا فرید دیاں سینتاں تے رمزاں واہی بیجی سماج دیاں سن تے شاہ حسین دے بہتے پیکھنے شہری سماج دے ہین: چرخے تے کھڈی دی رمز نویں صنعتی سماج دے آون دی علامت ہے۔ لگدا ہے جو پنجاب وچ تیرھویں تے سولھویں صدی وچکار منڈیاں دا نظام ودھ چکیا سی جیس کرکے پنجابی زبان وچ اکسارتا آگئی سی۔ ===[[مرہٹا سلطنت]] تے [[درانی سلطنت]]=== [[File:India1760 1905.jpg|thumb|left|220px|1758ء چ ہندستان دے نقشے وچ مرہٹا سلطنت]] [[دلی]] دی [[مغل سلطنت]] دے ماڑے پین نال [[برصغیر]] چ کئی طاقتاں اٹھیاں جنہاں چوں اک [[مرہٹہ سلطنت|مرہٹے]] وی سن جنہاں نے [[مرہٹہ سلطنت]] قایم کیتی تے پورے [[ہندستان]] چ ات مچا دتی سی تے [[پنجاب]] دے کجھ کو حصےآں نوں وی اپنے مل ہیٹھ لے آںدا سی ۔[[افغانستان]] دی [[درانی سلطنت]] دے بادشاہ [[احمد شاہ ابدالی]] نے [[پانی پت دی تیجی لڑائی]] چ مرہٹےآں دا لک توڑ دتا تے اوہ مڑ بوہتی دیر تک اپنی سلطنت قایم نا رکھ سکے ۔ [[پانی پت دی تیجی لڑائی]] [[احمد شاہ ابدالی]] والی [[کابل]] ( [[افغانستان]]) تے [[مرہٹہ سلطنت|مرہٹےآں]] دے وچکار 1761ء چ ہوئی ۔ اوس ویلے تک مرہٹے [[ہندستان]] دے وڈے حصے نوں فتح کر چکے سن ۔ اینہاں دے سردار رگھوناتھ نے [[مغل سلطنت|مغلاں]] نوں شکست دے کے [[دلی]] تے مل مار لئیا سی ، فیر [[لہور]] تے قبضہ کر کے [[اٹک]] تک دا علاقہ فتح کر لئیا ۔ [[احمد شاہ ابدالی]] نے اپنے علاقے واپس لین لئی چوتھی وار [[ہندستان]] تے حملہ کیتا ۔ 14 [[جون]] 1761ء نوں [[پانی پت]] دے میدان چ گھمسان دا رن پئیا ، جس چ [[مرہٹہ سلطنت|مرہٹےآں]] نے شکست کھادی ۔ [[احمد شاہ ابدالی]] نے [[دلی]] پہنچ کے [[شہزادہ]] [[علی گوہر]] نوں [[مغلیہ سلطنت]] دے تخت تے بیٹھایا تے 2 مہینے بعد واپس پرت گئیا ۔ [[پانی پت]] دی تیجی لڑائی چ شکست دے مگروں موہٹےآں دی کمر ٹٹ گئی تے چھیتی ای [[مرہٹہ سلطنت]] وی زوال پزیر ہو گئی تے [[پنجاب]] تے اتلے [[ہندستان]] دے [[مسلمان|مسلماناں]] نوں وی [[ہندو]] [[مرہٹہ|مرہٹےآں]] دے ظلماں تں نجات ملی ۔ 1761ء چ [[دلی]] دے [[شاہ ولی اللہ]] نے مرہٹے دے خلاف [[احمد شاہ ابدالی]] نوں جنگ لئی آکھیا ۔ مرہٹےآں نے وی اک وڈی فوج اپنے کمانڈر ''ساداشیوراؤ بھاؤ'' دی آگوائی اکٹھی کیتی تے اک وار فیر پانی پت دا میدان اتلے [[ہندستان]] اتے مل دی تھاں بن گیا ۔ [[پانی پت دی تیجی لڑائی]] درانی وی مسلم فوج تے مراٹھا ہندوآں وچکار لڑی گئی جس چ درانی نوں اک فیصلہ کن فتح ملی<ref>for a detailed account of the battle fought see Chapter VI of ''The Fall of the Moghul Empire of Hindustan'' by [[Henry George Keene (1826–1915)|H. G. Keene]]. [http://emotional-literacy-education.com/classic-books-online-a/tfmeh10.htm Available online]. </ref> اس نال ای [[پنجاب]] اتے [[کابل]] دا اثر ودھ گیا ۔ ====[[احمد شاہ ابدالی]] دے [[پنجاب]] اتے حملے==== {{مکھ|احمد شاہ ابدالی دے پنجاب تے حملے}} احمد شاہ درانی [[نادر شاہ افشار]] دا جنرل ، افغاناں دے ابدالی قبیلے دا سردار تے [[افغانستان]]چ [[درانی سلطنت]] دا بانی سی ۔ نادر شاہ افشار دے 1747ء چ قتل دے بعد [[افغانستان]] دا بادشاہ بنیا ۔ [[ہرات]] تے [[مشہد]] تے قبضہ کیتا تے 1748ء تے 1767ء دے درمیان چ [[ہندستان]] تے [[پنجاب]] اتے کئی حملے کیتے ، جنہاں چوں سب توں مشہور حملہ 1761ء ہوئیا ۔ اس حملے چ اسنے مرہٹیاں نوں [[پانی پت دی تیجی لڑائی]] چ شکست فاش دتی ۔ [[کابل]] ، [[قندھار]] تے [[پشاور]] تے قبصہ کرن دے بعد احمد شاہ ابدالی نے [[پنجاب]] دا رخ کیتا تے [[سرہند]] تک دا علاقہ اپنی سلطنت چ شامل کرلئیا ۔ 1756ء چ [[دلی]] نوں تاراج کیتا تے بہت سارا مال غنیمت لے کے واپس چلا گئیا ۔ اینہاں حملیاں نے [[مغلیہ سلطنت]] دی ہی سہی طاقت وی ختم کردتی ۔ [[پنجاب]] چ سکھاں دے طاقت پھڑن دی اک وجہ احمد شاہ دے پے در پے حملے وی سن ۔ ====احمدشاہ ابدالی دا چھیواں حملہ اتے [[وڈا گھلوگھارا]]==== 27 اکتوبر، 1761 عیسوی دی دیوالی دے موقعے اتے [[امرتسر]] وچ چاراں سمتاں وچوں آمد ہویا۔ ادور بنگے دے ساہمنے بھاری بھیڑ سی۔ [[سکھ مسلاں|ساری مسلاں]] دے سردار اپنے ساتھیاں سمیت مذہبی اجتماع لئی آئے سن۔ '[[سربت خالصہ]]' نے وچار کیتا کہ دیس وچ ہنے تک ابدالی دے دلال ایجنٹ ہن اتے اوہ لوک دیس دا ہتّ نہیں سوچدے، سگوں دشمناں دی ہاں وچ ہاں ملاندے ہن۔ ایہناں وچوں جنڈیالا نگر دا نرنجنیا، کسورواسی، پیسیگی، مالیرکوٹلے دے افغان اتے سرہند دے فوجدار جین خان دے نام پرمکھ ہن۔ [[قصور]] اتے مالیرکوٹلے دے افغان تاں [[احمدشاہ ابدالی]] دی نسل دے لوک سن۔ [[زین خان]] دی تعیناتی ابدالی نے سرہند دے سپہ سالار دے عہدے اتے خود کیتی سی۔ صرف نرنجنیاں دا مہنت آکلداس اکارن ہی سکھاں ولوں دشمنی کرن لگا سی۔ ات: پنجاب وچ سکھاں دے راج دے مکمل روپ وچ قیام کرن لئی ایہناں ساری مخالف طاقتاں نوں قابو وچ کرنا انا ضروری سی، پر اس تجربہ وچ پتہ نہیں کنی اڑچناں آ جان اتے پتہ نہیں کدوں احمدشاہ ابدالی [[کابل]] ولوں نواں حملہ کر دوے، کجھ واضع نہیں سی، اسلئی سکھ اس مخالف طاقت دے نال کٹھور کارواہی کرن وچ تذبذب کر رہے سن۔ ایہناں سارے پہلوآں نوں دھیان وچ رکھکے اوہ ‘گرمتا’ پارت کیتا گیا کہ سارے سکھ جنگجو اپنے پرواراں نوں [[پنجاب]] دے [[مالوا]] کھیتر وچ اپڑیا کے اوہناں ولوں نشچنت ہو جان اتے باقی دے مخالفاں ولوں جدوجہد کرکے مکمل پنجاب وچ ‘[[خالصہ راج]]’ دی قیام کیتی جاوے۔ گرمتے دے دوجے تجویز وچ پنتھدوکھیواں، پنتھ دے شترواں ولوں سروپرتھم نبڑ لیا جاوے تاکہ اوہ پھیر غداری نہ کر سکن۔ جنڈیالے نگر دا مہنت عاقل داس سکھی سوروپ وچ سی پر اوہ ہمیشاں سکھ مخالف کماں وچ نتھی رہندا سی اتے ویری ولوں ملیبھگت کرکے پنتھ نوں کئی وار نقصان اپڑیا چکیا سی۔ ات: فیصلہ ایہہ ہویا کہ سروپرتھم سردار [[جسا سنگھ آہلووالیا]]، مہنت عاقل داس ولوں ہی نپٹنگے۔ اس پرکار جنڈیالا نگر گھیر لیا گیا پر ویری پکھ نے ترنت مدد لئی [[احمد شاہ ابدالی]] نوں خط بھیجیا۔ احمدشاہ ابدالی نے پہلاں ولوں ہی سکھاں نوں بہتر دنڈ دا نشچا کر رکھیا سی۔ ات: اسنے پتر حاصل ہندے ہی [[کابل]] ولوں بھارت اتے چھیواں حملہ کر دتا۔ اوہ سیدھے جنڈیالے اپڑیا پر سماں رہندے سردار جسا سنگھ جی نوں ابدالی دے آؤن دی انفارمیشن مل گئی اتے انھاننے گھیرا چک لیا اتے اپنے پروار اتے فوجیاں نوں [[ستلج دریا]] اتے کسے سرکھات تھاں اتے پہنچان دا حکم دتا تاکہ نشچنت ہوکے ابدالی ولوں ٹکر لئی جا سکے۔ جدوں احمدشاہ جنڈیالا اپڑیا تاں سکھاں نوں اتھے نہیں ویکھکے بہت نراش ہویا۔ دوجے پاسے جدوں مالیرکوٹلے دے نواب بھیکھن خان نوں معلوم ہویا کہ سکھ صرف 10 میل دی دوری اتے آ گئے ہن تاں اوہ بہت چنتیت ہویا۔ اس ویلے سرہند دا صوبیدار [[زین خان]] دورے اتے کسے نزدیک تھاں اتے ہی سی۔ بھیکھن خان نے استوں مدد دی بنتی کیتی۔ اسدے علاوہ اسنے ترنت ابدالی نوں وی ایہہ اطلاع بھیجی کہ سکھ اس ویلے اسدے کھیتر وچ اکٹھے ہو چکے ہن۔ ات: انھاننوں گھیرن دا ایہی موقع اے۔ احمدشاہ ابدالی لئی تاں ایہہ بہت چنگیاں خبراں سی۔ اسنے 3 فروری نوں پرات:دور ہی کوچ کر دتا اتے کسے تھاں اتے پڑاؤ پائے بناں ستلج ندی نوں پار کر لیا۔ ابدالی نے 4 فروری نوں سرہند دے فوجدار جین خان نوں سنیہا بھیجیا کہ اوہ 5 فروری نوں سکھاں اتے ساہمنے ولوں حملہ کر دوے۔ ایہہ آدیس ملدے ہی جین خان، مالیرکوٹلے دا بھیکھن خان، مرتجا خان وڑیچ، قاسم خان مڈھل، دیوان لچھمی نرائن اتے ہور ادھیکاریاں نے ملکے اگلے دن سکھاں دی قتل کرن دی تیاری کر لئی۔ احمدشاہ 5 فروری، 1762 عیسوی نوں پرات:دور مالیرکوٹلے دے نزدیک بپّ گرام وچ پہنچ گیا۔ اتھے لگبھگ 40,000سکھ شور پائے بیٹھے سن، سارے اپنے پرواراں سمیت لکھی جنگل دے ول ودھن لئی آرام کر راے سن۔ اس تھاں ولوں اگے دا کھیتر [[بابا اعلیٰ سنگھ]] دا کھیتر سی، جتھے بہآبادی سکھاں دی سی۔ فوجدار جین خان نے سیوجنت ڈھنگ ولوں سکھاں اتے ساہمنے ولوں ہلاّ بول دتا اتے احمد شاہ ابدالی نے پچھلی طرف ولوں۔ ابدالی دا اپنی فوج نوں ایہہ وی حکم سی کہ جو وی انسان بھارتی وضع وچ وکھائی پئے، اسنوں ترنت موت دے گھاٹ اتار دتا جاوے۔ [[زین خان]] دے فوجیاں نے بھارتی وضع دھارن کیتی ہوئی سی۔ ات: انھاننوں اپنی پگڑیاں وچ پیڑاں دی ہری پتیاں لمکاؤن لئی حکم دتا گیا۔ سکھاں نوں دشمناں دی اس چال دا علم نہیں سی۔ ات: اوہ بناں کارن حملے دے کارن بری طرحاں شکنجے وچ پھنس گئے۔ پھر وی اوہناں دے سرداراں نے صبر نہیں کھوہیا۔ سردار [[جسا سنگھ آہلووالیا]]، سردار شام سنگھ راٹھور سندھیا اتے سردار [[چڑھت سنگھ]] وغیرہ جتھیداراں نے ترنت بیٹھک کرکے لڑن دا نشچا کر لیا۔ سکھاں لئی سبھتوں وڈی کٹھنائی ایہہ سی کہ اوہناں دا سارا سامان، ہتھیار، گولہ بارود اتے کھادء سامان اتھے ولوں چار میل دی دوری اتے کرما پنڈ وچ سی۔ اسلئی سکھ سپہ سالاراں نے ایہہ فیصلہ لیا کہ پہلاں سامان والے استوں ولوں تعلقات جوڑیا جاوے اتے اسنوں برنالہ وچ [[بابا اعلیٰ سنگھ]] دے کول اپڑیا دتا جاوے کیونکہ اس ویلے سکھاں دا اکماتر بابا جی ولوں ہی مدد حاصل ہون دی آس سی۔ انھاننے اس ادیس نوں لے کے برنالہ نگر دے ول ودھنا شروع کر دتا اتے اپنے پرواراں نوں سرکھیا حاصل کرن لئی انھاننوں اپنے مرکز وچ لے لیا۔ اس پرکار یودھاواں دی مضبوط دیوار پرواراں نوں سرکھیا حاصل کردے ہوئے اتے دشمناں ولوں لوہا لیندے ہوئے اگے ودھن لگے۔ جتھے کتے سکھاں دی حالت کمزور وکھائی دندی، [[سردار جسا سنگھ]] اوہناں دی مدد لئی اپنا خاص دسدا لے کے ترنت پہنچ جاندے۔ اس پرکار سردار [[چڑھت سنگھ]] اتے سردار شام سنگھ نرائن سنگھ نے وی اپنی بہادری دے چمتکار وکھائی۔ احمدشاہ ابدالی دا ہدف سکھاں دے پرواراں نوں ختم کرن دا سی۔ ات: اسنے سید ولی خان نوں خاص فوجی ٹکڑی دتی اتے اسنوں سکھ فوجیاں دے گھیرے نوں توڑ کے پرواراں نوں کچل دین دا حکم دتا، پر ایہہ اس کم وچ سفلتا حاصل نہیں کر سکیا اتے بہت سارے فوجی مروا کے پرط آیا۔ پھر اسنے جہان خان نوں اٹھ ہزار فوجی دیکے سکھاں دی دیوار توڑ کے پرواراں اتے ہلاّ بولن نوں کیہا۔ اس اتے گھماسان دی لڑائی ہوئی۔ سکھ تاں لڑدے ہوئے اگے ودھدے ہی چلے جا رہے سن۔ اجیہے وچ ابدالی نے [[زین خان]] نوں سنیہا بھیجیا کہ اوہ سکھاں نوں کسے نہ کسے طرحاں اگے ودھن ولوں روکے۔ زین خان نے اپنا پورا زور لگا دتا کہ کسے نہ کسے تھاں اتے سکھاں نوں روکن اتے مجبور کر دتا جاوے پر سکھاں دے اگلے دستے جیون موت دا کھیل کھیڈن اتے تلے ہوئے سن۔ اوہ سمرپت ہوکے لڑ رہے سن، جسدے نال ویری اوہناں دے اگے رکّ نہیں سکدا سی۔ ات: زین خان نے ابدالی نوں جواب بھیج دتا کہ اجیہا کرنا ممکن ہی نہیں کیونکہ [[سکھ]] ساہمنے آؤن والے نوں زندہ ہی نہیں چھوڑدے۔ بھلے ہی سکھاں دے ساہمنے آکے ویری فوج انھاننوں روکن وچ ناکام رہی، پھر وی احمدشاہ ابدالی سکھ جنگجوآں دی اس دیوار نوں اخیر وچ توڑن وچ کامیاب ہو گیا جو انھاننے اپنے پرواراں نوں سرکھات رکھن لئی بنائی ہوئی سی۔ نتیجہ: سکھاں دے پرواراں نوں بھاری نقصان چکنا پیا۔ افغاناں نے بڈھیاں، بچیاں اتے عورتاں نوں موت شیا اتے سوا دتا کیونکہ اوہناں وچ سارے نسہائے، تھکے ہوئے اتے بیمار سمت وچ سن۔ سورج است ہون ولوں سابق سکھاں دا کارواں ہولی–ہولی کتبا اتے باہمنی پنڈاں دے نیڑے پہنچ گیا۔ بہت سارے بیمار اتے لاچار سکھ آسرا لبن لئی اس پنڈاں دے ول ودھے پر اس پنڈاں دی زیادہتر آبادی مالیرکوٹلے دے افغاناں دی سی، جو اس ویلے ویری دا ساتھ دے رہے سن اتے سکھاں دے خون دے پیاسے بنے ہوئے سن۔ ایہناں پنڈاں دے مسلمان راجپوت رنگھڑ ڈھول وجاکے اکٹھے ہو گئے اتے انھاننے سکھاں نوں سہارا دین دی بجائے للکارنا شروع کر دتا۔ اس پرکار اوہناں دی کئی ستھاناں اتے جھڑپاں وی ہو گئیاں۔ اس اوکھے سماں وچ سردار [[چڑھت سنگھ سکرچکیا]] اپنا جتھا لے کے مدد لئی سمینتے پہنچ گیا، انھاننے میدان وچ دشمناں نوں تلوار دے خوب جوہر وکھائی اتے انھاننوں پچھے دھکیل دتا۔ کئی یاتناواں جھیل کے وی سکھ نروتساہت نہیں ہوئے۔ اوہ دشمناں نوں کٹدے–کٹدے اتے آپ نوں دشمناں دے واراں ولوں بچاؤندے ہوئے اگے ودھدے چلے گئے۔ کتبا اتے باہمنی پنڈاں دے نزدیک اک صاف پاݨی دی جھیل سی۔ افغانی تے سکھ فوجی اپنی پیاس بجھان لئی جھیل دے ول ودھے۔ اوہ سارے سویرے ولوں بھکھے–پیاسے سن۔ اس جھیل اتے دوناں ورتکنیک پکھاں نے اکٹھے پانی پیتا۔ یدھّ آپ ہی بند ہو گیا اتے پھر دوبارہ جاری نہیں ہو سکیا کیونکہ ابدالی دی فوج وی بری طرحاں تھکّ چکی سی۔ پچھلے چھتی گھنٹیاں وچ انھاننے ڈیڈھ سو میل دی منزل پار کیتی سی اتے دس گھنٹے ولوں جاری لڑائی وچ مصروف سن۔ اسدے علاوہ اوہ سکھاں دے کھیتر دے ول ودھن دا جوکھم وی مول نہیں لینا چاہندے سن۔ ات: احمدشاہ نے لڑائی روک دتی کیونکہ ہن رات ہون لگی سی اتے اسنے اپنے زخمیاں اتے لاشاں نوں سمبھالنا سی۔ اس لڑائی وچ سکھاں نے وی زوردار تلواراں چلائیاں اتے شترواں دے بہت سارے فوجی مار دتے پر انھاننوں آس نہیں سی کہ انی جلدی بناں پڑاؤ کیتے احمدشاہ اوہناں تک پہنچ جاویگا۔ اندازا کیتا جاندا اے کہ اس لڑائی وچ لگبھگ ویہہ ولوں پنجی ہزار سکھ فوجی اتے استریاں اتے بچے، بوڑے مارے گئے، اسلئی سکھ اتہاس وچ اس دکھانت گھٹنا نوں دوجا گھلوگھارا (مہاوناش) دے نام ولوں یاد کیتا جاندا اے۔ کیہا جاندا اے کہ اک ہی دن وچ سکھاں دا جانی نقصان استوں پہلاں کدے وی نہیں ہویا سی۔ اس لڑائی وچ بہت سارے سردار مارے گئے۔ زندہ سرداراں وچوں شاید ہی کوئی اجیہا بچیا ہووے جسدے شریر اتے پنج دس گھاو نہ لگے ہون۔ ‘پرانے پنتھ پرکاش’ دے لکھاری رتن سنگھ بھنگو دے پیؤ اتے چاچا اس ویلے اس لڑائی دے مکھ سرکھیا دستے وچ کاریارت سن۔ اوہناں دے ڈریکٹ ساکشی ہون دے بنیاد اتے انھاننے لکھیا اے کہ سردار [[جسا سنگھ آہلووالیا]] نے ادوتی مضبوطی اتے ساہس دی نمائش کیتی سی اتے انھاننوں بائی (22) گھاو ہوئے سن۔ بھلے ہی احمدشاہ ابدالی نے اپنے ولوں سکھاں نوں بہتّ وڈا نقصان پہنچاا پر سکھاں دا صبر ویکھدے ہی بندا سی۔ اسی دن سندھیا وچ لنگر ونڈدے سماں اک نہنگ سنگھ وڈی اچی آواز لگاکے کہہ رہا سی– جتھیدار جی ! خالصہ، اس طرحاں اڈگ اے، تتو خالصہ سو رہیو، گیو سو کھوٹ گوائے۔ یعنی سکھاں دا ستو باقی اے اتے اسدی برائیاں لپت ہو گئیاں ہن۔ ====پنجاب 1747 - 1769 ==== * مارچ 1748 چ اونے پہلا ہلہ [[پنجاب]] تے بولیا ایہدے وچ اوہنوں منو پور کول ہار ہوئی تے پچھے [[افغانستان]] مڑنا پیا۔ * دسمبر 1749 چ اونے پنجاب تے دوجہ ہلہ بولیا * 1751 -52 چ اونے تجے ہلے چ [[لہور]] دا گھیرا کیتا اے آلے دوالے دے پنڈاں نون لٹیا۔ [[کشمیر]] تے وی اونے مل ماریا۔ * 1757 چ اونے [[دلی]] تے مل ماریا تے رج کے اینوں تے آلے دوالے دے شہراں نوں لٹیا۔ [[امرتسر]] چ سکھاں دے گردوارے [[ہرمندر صاحب]] نوں تباہ کیتے تے ایدے تلا چ خون ملایا۔ * 1759-61 چ اونے [[پنجاب]] تے [[ہندستان]] تے فیر ہلہ بولیا تے پانی پت چ مرہٹیاں نوں ہرایا۔ * 1762 چ ابدالی نے اپنے اک جرنیل نورالدین بامے زئی دی پنجابیاں ہتھوں ہار دا بدلہ لین لئی پنجاب تے فیر ہلہ بولیا۔ 25 ہزار نیانے سوانیاں تے بڈھے جیہڑے پناہ لئی جنگل ول جارۓ سن قتل کردتے۔ * 1766 دے ابدالی ہلے چ اودے جرنیل نوں [[امرتسر]] نیڑے ہار ہوئی۔ ابدالی نوں پنجاب ہتھوں نکلدا دسیا۔ * 1769 چ اوہ فیر پنجاب آیا پر [[چناب]] توں اگے ناں ود سکیا۔ ==اٹھارویں صدی دا پنجاب== اٹھارہویں صدی پنجاب لئی بڑا اچیچا ویلا سی ، کیونکہ اوہدے وچ بھن توڑ وی بہت ہوئی تے پنجابی دا ادب وی اپنی سخراں تے پج گیا۔ [[بلھے شاہ]] تے [[وارث شاہ]] ہوراں ملانے قاضیاں دی مذہبی وچاردھارا خلاف اک نویں نظریے دی بنیاد رکھی۔ دوہیں وڈھیاں لکھاریاں دیاں لکھتاں وچ نویاں صنعتی تے بازارو وستاں دا بھرواں ذکر ہویا۔جے کر تسیں وارث شاہ دی ہیر دی تعریف وچ لکھے ہوئے دو بند ہی ویکھ لؤ تے تہانوں [[چین]] توں لے کے [[روم]] تک دیاں وستاں دا ذکر ملے گا۔ وارث شاہ نے متھ کے پنجابی سماج دے مڈھلے اداریاں (زمینداری نظام، مذہب، بیوپار ، جوگ، سماجی ادارے) دا اک اک کرکے ویروا کیتا تے نویں وچار دھارا دی سرجنا کیتی۔ پر اک گل ہے جو بلھے شاہ تے وارث شاہ نے ٹٹدے پرانے نظام تے پرانی اشرافیہ دی خجل خواری تے کافی افسوس کیتا تے [[پنجاب]] دی بربادی دا ودھا چڑھا کے ذکر کیتا۔ ایس دا ایہہ مطلب ہے جو اوہناں لئی سکھ حاکماں دی چڑھت دو دھاری تلوار سی۔سکھ لہر اک پاسے تے پرانے حاکم طبقے نوں مکا رہی سی تے دوجے پاسے نویں سرے توں پرانے نظام ورگا ہی نواں ڈھانچہ تیار کر رہی سی۔ وارث شاہ نے جدوں کہیا ’’اشراف خراب کمین تازہ، زمیندار نوں وڈھی بہار ہوئی‘‘ُ تے اوس [[مغلیہ سلطنت|مغلاں]] دے مکدے حاکم طبقے دی وی گل کیتی تے نال ہی زمینداراں نوں ملن والے نویں سکھ ول وی اشارہ کیتا۔ اصل گل تے ایہہ سی جو نویں سکھ حاکماں (گھٹو گھٹ شروع وچ) مغلاں دا ٹیکساں دا بندوبست مکا دتا تے اوہدی تھاں تے معمولی جیہی راکھی ٹیکس لایا۔زمیندار جیہڑے پہلاں ادھی یا اوس توں ودھ فصل سرکار نوں دیندے سن اوہناں نوں وڈھی چھوٹ مل گئی تے اوہ پہلاں نالوں بہتے خوشحال ہو گئے۔ ایس ویلے بنیاں باراں [[سکھ مسلاں]] پرانی اشرافیہ لئی تے زہر سن پر واہی جیجی کرن والیاں لئی نویں نعمت سن۔ مسلاں دے زمانے وچ آپو وچ دیاں لڑائیاں کارن پنجاب وچ وڈھی افراتفری سی پر [[رنجیت سنگھ]] نے (1799-1839)[[بھنگی مسل]] والیاں کولوں [[لہور]] کھوہ کے نویں [[پنجابی ریاست]] قائم کردتی۔ اوہنے اپنے چالیہہ سالاں دے راج وچ شمال توں آون والے دھاڑویاں دا سدا لئی مکو ٹھپ دتا۔ اوس دے زمانے وچ پنجاب وچ سکھ شانتی تے معاشی ترقی ہوئی پر اوہدے مرن توں مگروں سارا کجھ کھلر پلر گیا تے [[انگریزاں دا پنجاب اُتے مل|انگریزاں پنجاب تے قبضہ]] کر لیا۔ ستارھویں، اٹھارویں صدی وچ جدوں [[پنجاب]] وچ [[مغلیہ سلطنت|مغلاں]] دا پرانا نظام ٹٹ رہیا سی تے اوس ویلے وی پنجاب دے سوجھواناں نے ٹبر دی ٹٹ بھج ول سینت ماری سی۔ اوس ویلے دے پنجاب بارے [[بلھے شاہ]] (1680-1757) ہوراں کہیا سی: در کھلا حشر عذاب دا ؓبرا حال ہویا پنجاب دا ڈر ہاوئیے دوزخ ماریا تے [[وارث شاہ]] (1722-1798)ہوراں آکھیا: سارے ملک خراب پنجاب وچوں ، سانوں وڈا افسوس قصور دا اے۔ ٹبر دی ٹٹ بھج بارے بلھے شاہ ہوراں کیاں تھاواں تے اشارے کیتے: جدوں اپنی اپنی پے گئی دحی ماں نوں لٹ کے لے گئی منہ بارھویں صدی پساریا پیو پتراں اتفاق نہ کوئی دھیاں نال نہ مائے وارث شاہ ہوراں اک مصرعے وچ گل مکا دتی: وارث شاہ ایہہ غرض ہے بہت پیاری، ہور ساک نہ سین نہ انگ دے نی بلھے شاہ تے وارث شاہ تے جاگیرداری نظام دے اندر ہُندی اتھل پتھل نوں دیکھ رہے سن۔ ===[[پنجاب]] چ [[سکھ مت]] دا ٹرن=== [[پنجاب]] وچ [[سکھ مت]] دی نیہہ رکھن آلا [[بابا گرو نانک]] سی ، جہڑے [[سکھ]]اں دے 10 گرآں جوں پہلے سن ۔ ==[[بابا گرو نانک]]== گرو نانک یا بابا گرو نانک دیو جی مہاراج [[سکھ مت]] دے بانی اَتے سکھاں دے دس گروواں چوں پہلے [[گرو]] سن ۔گرو نانک دا جم 15 اپریل 1469 [[ننکانہ صاحب]]، [[پنجاب]] چ ہویا اَتے اینہاں دی موت 22 ستمبر 1539 [[کرتار پور]]، [[پنجاب]] ۔ اوہدی جمن بھوئیں تے [[گردوارہ جنم استھان]] [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] نے بنوایا۔ اوہناں دے پیو مہتا کلو پنڈ دے پٹواری سن۔۔ گرو نانک دا ویاہ ماتا سلکھنی نال ہویا۔ اوہناں دے دو پتر سن۔ ===بابا نانک اَتے پنجاب=== ====پنجابی قوم پرستی دی نینہہ==== [[بابا گرو نانک]] (1469-1539) دیاں لکھتاں توں اگھڑدا ہے جو کیویں حاکم تے مذہبی ستھاں پٹھا گیڑ گیڑنا شروع کردتا ہویا سی۔ بابر بانی وچ بابا گرونانک اک پاسے اتے آون والے دھاڑویاں دے ظلماں دی گل کردا ہے (پاپ دی جنج لے کابلوں دھایا، جوری منگے دان وے لالو) تے دوجے پاسے حاکماں تے اوہناں دیاں مذہبی ستھاں دی نندیا کردا ہے۔ بابے گرونانک ہوراں پورے سیاسی، سماجی تے معاشی نظام دا ویروا کیتا جیہڑا اگے جا کے پنجابی قوم پرستی دی نینہہ بنیا۔ ایس پنجابی قوم پرستی دی جت ہوئی اتے شمال توں پین والے دھاڑیاں نوں سدا لئی ڈکا لا دتا گیا جیس نال اٹھ سو سالاں دی تریخ دا مہاڑ سدا لئی موڑ دتا گیا۔ مغلاں دے دور وچ معاشی ترقی جاری رہی تے پیداوار وچ وادھا ہوون لگ پیا۔ [[لہور]] تے [[پنجاب]] دے دوجے علاقیاں وچ مغلاں دے بنائے قلعے تے دوجیاں عمارتاں توں لگدا ہے جو ایتھے بہت سارا پیسہ پیدا ہو رہیا سی جیس نال ایہہ سارا کجھ بنیا۔[[مغلیہ سلطنت|مغلاں دے دور]] وچ ادھ توں لے کے دوتہائی فصل بادشاہ لے لیندا سی۔ مغلاں وچوں سب توں وڈھا ناں شہنشاہ [[اکبر]] دا ہے جیس نوں سب توں ودھ کھلے وچاراں دا منیا جاندا ہے پر اکبر دے زمانے وچ ریاست دے ریونیو اکٹھا کرن والے بڑے ترکھے سن۔ اکبر دے زمانے وچ جو واہی بیجی نال جڑی خلقت دا حال ہویا اوس دا اشارہ [[دلا بھٹی|دلے بھٹی]] دی نابری توں ملدا ہے۔ ہو سکدا ہے جو دلے بھٹی دی بغاوت نوں بہتا ودھا چڑھا کے دسیا جا رہیا ہووے پر جیویں پنڈاں دی ماڑی جٹالی نے [[سکھ مت]] ہیٹھ مغلاں دے نظام نوں ادھیڑنا شروع کیتا اوس توں پتہ لگدا ہے جو ایہہ اگ پہلاں توں ہی دھکھ رہی سی۔ گرو نانک نے جپ جی اتے اپنے دوجے کلام وچ پورے [[ہندوستان |ہندو ستان]] دی وچار دھارا دا ویروا کیتا۔ اوہناں سدھوکڑی بولی نوں ورتدیاں وچار دھارا دی اک نویں زبان وی سرجی۔ اوہناں نے [[ہندومت]] تے مولویاں دے [[اسلام]] دے کچ نوں کھولیا اَتے حیاتی دا اک نواں راہ دسیا۔ ایہہ گل وچار جوگ ہے جو گرو نانک جی دا کلام کمیاں تے ماڑی جٹالی وچ پہلاں دھمیا۔ ایس دا ایہہ وی مطلب سی جو پنجاب سوچن دی پدھر تے ہندوستان دیاں باقی علاقیاں توں اگونہا سی کیوں جے ہور کسے وی علاقے یا کسے وی زبان وچ گرو نانک دی پدھر دا وچاروان نہیں سی۔ پھیر ایہہ وی ویکھو جو جد مغلاں دی شاہی دی ٹٹ بھج ہوون گل پئی تے پنجاب توں وکھ کسے علاقے وچ وی اجیہی تحریک نہیں اٹھی جیہدی نیہاں فلاسفیانہ پدھر تے مضبوط ہوون۔ ===سکھ گرو=== سکھاں دے دس گرو ایہ نیں : <center> <table border="0" align="CENTER"> <tr> <td width="500px" align="right"> *[[گرو نانک ]] *[[گرو انگد دیو]] *[[گرو امر داس]] *[[گرو رام داس]] *[[گرو ارجن دیو]] <td width="500px" align="right"> *[[گرو ہرگوبند]] *[[گرو ہر راۓ]] *[[گرو ہر کرشن‏]] *[[گرو تیغ بہادر]] *[[گرو گوبند سنگھ]] </tr> </table> </center> 10ویں سکھ گرو ،[[گرو گوبند سنگھ]] نے سکھاں نوں اک لڑاکا ٹولی وچ بدل دتا اَتے ایہدا ناں خالصہ رکھیا۔ [[گرو گوبند سنگھ]] نے [[مغل راج]] تے پہاڑی راجیاں خلاف کئی نکِیاں لڑائیاں لڑیاں جنھاں دا ویروا اینج ہے: * '''[[بھنگانی دی لڑائی]]''' [[گورو گوبند سنگھ]] جی دے جیون دی پہلی وڈی لڑائی ہے۔ ایہہ لڑائی 15 اپریل 1687 نوں ہوئی۔ اس توں پہلاں پہاڑی راجیاں نال چھوٹیاں بھیڑاں ہندیاں رہندیاں سن، پر وڈے یدھاں دا ایہہ پہلا یدھ سی۔ *''' [[ندوݨ دی لڑائی]]''' جو پہاڑی راجیاں اتے مغلاں دے وچکار لڑی گئی۔ اس وچّ [[گرو گوبند سنگھ]] نے پہاڑی راجیاں دا ساتھ دتا۔ پہاڑی راجیاں نال [[گورو گوبند سنگھ]] دی مترتا ہون پچھوں [[بلاسپور]] دے راجا بھیم چند اتے ہور پہاڑی راجیاں نے [[مغل سرکار]] نوں سلانا ٹیکس دینا بند کر دتا۔ ساریاں راجیاں نے [[بھیم چند]] دی اگوائی وچّ اک سنگھ بنا لیا۔ ایہہ لڑائی 1690ء چ ہوئی ۔اس لڑائی وچ [[مغل راج]] دی فوج دے آگو الف خان دی ہار ہوئی *'''[[انندپور صاحب دی پہلی لڑائی]]''' جو سکھاں اتے مغل فوج ، پہاڑی راجیاں دے درمیان 1701 نوں [[انندپور صاحب]] دی دھرتی تے لڑی گئی۔جے چ مغل فوج دی ہار ہوئی *'''[[نرموہگڑھ دی لڑائی]]''' جو [[سکھ]]اں اتے [[مغل راج]] دے وچکار 1702 وچ لڑی گئی۔[[انندپور صاحب دی پہلی لڑائی]] 'چ ہار جان کارن مغل بادشاہ [[اورنگزیب]] نے [[وزیر خان]] دی اگوائی 'چ وڈے پدھر تے [[گرو گوبند سنگھ]] دے خلاف فوج بھیجی۔ راجا بھیم چند نے محسوس کیتا کہ سکھاں دی شکتی نوں ختم کرنا ناممکن ہے۔ اوہناں دی شکتی نوں ختم کرن لئی اوہناں نے مغل سرکار توں مد دی منگ کیتی۔ 1702 دے شروع 'چ اک پاسیوں راجا بھیم چں دی سینا نے تے دوسرے پاسیوں [[سرہند]] دے صوبیدار دی کمان ہیٹھ مغل فوج نے [[انندپور صاحب]] دے باہر [[ستلج]] دریا دے تٹّ تے نرموہ تے حملہ کر دتا۔ نیڑے دے گجراں نے حملہ آوراں دا ساتھ دتا۔ اگوں [[گرو گوبند سنگھ]] اتے سکھ وی لڑائی لئی تیار سن۔ سکھاں نے بڑی بہادری نال مغل فوج اتے پہاڑی راجیاں دا دا مقابلہ کیتا۔ ایہہ لڑائی اک دن اتے اک رات چلی۔ انت گورو جی نے مغل فوج نوں ہرا دتا تے مجبور کرکے بھجن دتا۔ *'''[[بسولی دی لڑائی]]''' [[مغل سلطنت]] جس نال پہاڑی راجے، پہاڑی راجپوت اتے [[سکھ|سکھاں]] دے وچکار 1702 چ لڑی گئی۔ [[سرسا دی لڑائی]] توں بعد [[گرو گوبند سنگھ]] اتے بہت سارے سکھ سرسا ندی پار کر کے بسولی چلے گئے۔ پہاڑی راجا بھیم چند دی سینا نے گورو جی اتے سکھاں دا پچھا کیتا اتے گورو جی اتے سکھاں نے بڑی ہی بہادری نال اوہناں نوں پھر ہرا دتا کیونکہ بسولی اتے جسوان دے راجے گورو جی دے متر سن۔ اس 'چ راجا بھیم چند نے گورو گوبند سنگھ نال سمجھوتہ کرنا ہی ٹھیک سمجھیا۔ ایہہ معاہدہ 1702 دے ادھ وچّ ہوئی۔ جس انوسار گورو جی [[انندپور صاحب]] رہن لگّ پئے جس توں پچھوں ہور کوئی وی لڑائی نہ ہوئی۔<ref>{{cite book|title= History of Sikh Gurus Retold: 1606-1708 C.E|author= Surjit Singh Gandhi|url= http://books.google.co.in/books؟id=vZFBp89UInUC&pg=PA505&dq=hargobind+jahangir&hl=en&sa=X&ei=S92GVImbDcTmuQTXvYCoBQ&ved=0CDsQ6AEwBjgK#v=onepage&q=hargobind٪20jahangir&f=false|publisher= Atlantic Publishers & Dist.|year= 2007|isbn= 9788126908585|page= 820}}</ref> *'''[[آنندپور صاحب دی دوجی لڑائی]]''' جو سکھاں اتے مغل فوج ، پہاڑی راجیاں دے درمیان 1704 نوں [[آنندپور صاحب]] دی دھرتی تے لڑی گئی۔0ے چ سکھاں دی ہار ہوئی ۔ *'''[[سرسا دی لڑائی]]''' جو کہ [[سکھ]]اں اتے مغل سلطنت دے وچکار 1704 اچ لڑی گئی۔ جدوں [[گرو گوبند سنگھ]] اتے سکھ سرسا ندی تے پجے تاں مغل فوج وی اتھے اپڑ چکی سی۔ گورو جی نے بھائی جیتا جی اتے 100 کو سکھاں نوں مغل فوج دا مقابلہ کرن لئی پچھے چھڈّ دتا۔ اوہناں نے مغل فوج دا مقابلہ کیتا تے بہت سارا نقصان کیتا۔ اس سمیں ندی وچّ ہڑ آیا ہویا سی گورو جی اتے سینکڑے سکھ گھوڑےآں سمیت ندی وچّ کدّ پئے۔ بہت سارے سکھ ندی وچّ ڈبّ گئے۔ بہت سارا انمول ساہت وی ندی وچّ رڑھ گیا۔ اس بھجّ دوڑ وچّ گورو جی، بہت سارے سکھ، دو چھوٹے صاحبزادے صاحبزادہ زورآور سنگھ اتے صاحبزادہ فتح سنگھ اتے ماتا گزری وچھڑ گئے۔ *'''[[کھدرانا دی لڑائی]]''' جس نوں مکتسر دی لڑائی وی کہیا جاندا ہے جیہڑی 29 دسمبر، 1705، (29 [[پوہ]]) [[مغل سلطنت|مغلاں]] اتے [[سکھ|سکھاں]] دے وچکار لڑی گئی۔ [[چمکور دی لڑائی]] توں چل کے جد [[گرو گوبند سنگھ]] جی کھدرانے دی ڈھاب تے پجے تاں اس ویلے اوہناں نال سکھ سن۔ جہڑے سکھ [[انندپور صاحب]] وکھے رس کے بے دعویٰ دے گئے سن اوہ وی [[مائی بھاگو]] دے خاص اپرالے نال اتھے بھج گئے اوہناں دے نال مائی بھاگو وی سن۔ اس وقت سکھاں دی گنتی 2000 دے لگ بھگ سی۔ ==پنجاب چ سکھاں دا راج== ====سکھ جتھےبندیاں==== اٹھارھویں صدی دے [[ہندستان]]وچ سیاسی حالتاں نے راج لئی کئی وکھ-وکھ حقداراں نوں پیدا کیتا اتے اس طرحاں سنگٹھناں دا نواں روپ ہوند وچ آیا۔ اس ویلے وچ سکھ حکومت والے علاقیاں دا ابھار وڈے طور تے دیکھن والی گھٹنا سی۔ سارے [[ہندستان]] وچ [[مغل راج]] ختم ہو رہا سی اتے راج حاصل کرن دی اچھا(خواہش) رکھن والے [[پنجاب]] وچ کئی سن۔ مغل صوبیداراں توں علاوہ پورے تان نال اپنی شاہی طاقت نوں مڑ جتاؤن والیاں وچوں [[نادر شاہ]] دی اگوائی وچ فارسی ، [[احمد شاہ درانی]] دی مدد والے افغان، اتر ول ودھدے ہوئے کجھ [[مرہٹہ سلطنت|مراٹھا رجواڑے]] اتے کئی یورپی لٹیرے جویں جارج تھامس وغیرہ شامل سن۔ اس سساسی اتھل پتھل وچ جتھے دشمن زیادہ اتے مددگار شاید کوئی وی نہیں سی ۔ [[نادرشاہ]] اتے [[احمد شاہ درانی]] دے حملیاں نے [[مغل سلطنت]] نوں جھنجھوڑ کے رکھ دتا۔ پنجاب وچ کوئی وی مغل بادشاہ امن چین قایم کرن وچ کامیاب نا ہو سکیا۔ اجیہی ستھتی(حالت) وچ [[سکھ|سکھاں]] نوں اپنی سرکھیا لئی جتھے بناؤنے پئے جنہاں نے [[لہور]] چ [[مغل سلطنت]] دے صوبیداراں خلاف بغاوتاں کیتیاں تے اپنی لٹ مار نال پنجاب دا امن تباہ کر کے رکھ دتا۔ سنّ 1734 وچ سارے سکھ جتھیاں وچ تال-میل قایم کرن اتے پربندھکی ووستھا نوں صحیح سمت دین لئی [[نواب کپور سنگھ]] اتے [[جسا سنگھ آہلووالیا]] نے ایہناں نوں دو دلاں وچ ونڈ دتا — بڈھا دل اتے [[ترنا دل]]۔ سنّ 1748 تک ایہناں جتھیاں دی گنتی 65 تک پہنچ گئی۔ جسا سنگھ آہلووالیا نے 29 مارچ 1748 دے [[سربت خالصہ|سربتّ خالصے]] ولوں ‘[[دل خالصہ]] ’ دی ستھاپنا کروا کے ساری سکھ طاقت نوں 11 مسلاں وچ ونڈ دتا۔ ایہناں مسلاں دا وچرن علاقہ [[ستلج]] دریا دے اس-پار سی اتے ستلج ندی دے اس پار [[پھولکیاں مثل]] قایم ہو چکی سی جس دا علاقہ ادھکتر [[مالوا]] سی۔ اس طرحاں کل 12 مسلاں بن گئیاں۔ ===سکھ مثلاں=== مثل اٹہارویں صدی چ [[پنجاب]] چ [[سکھ]]اں دی لڑاکا ٹولی نوں کہیا جاندا سی۔ 12 [[سکھ]] مثلاں پنجاب چ مغلاں تے فیر افغاناں نال لڑ ریاں سن۔ ہر مثل دا ناں اودے سردار دے ناں تے سی۔ اوکھے ویلے نوں نبڑن لئی 10ویں سکھ گرو ،[[گرو گوبند سنگھ]] نے سکھاں نوں اک لڑاکا ٹولی چ بدل دتا تے ایدا ناں خالصہ رکھیا۔ [[نواب کپور سنگھ]] نے وکھرے ہوۓ خالصہ لڑاکےآں نوں ترتیب دتی تے ہر تھاں دی وکھری ٹولی بنائی جیڑی اپنے سردار دے ناں تے ہوندی سی۔ کوئی وی خالصہ اک ٹولی چھڈ کے دوجی چ جا سکدا سی۔ ایناں ٹولیاں دا حساب کتاب [[اکال تخت]] [[امرتسر]] چ رکھیا جاندا سی۔ حساب کتاب دی کتاب چ ہر ٹولی لئی وکھرا صفہ سی جینوں مثل کیا جاندا سی۔ ایس توں ٹولی دا نان ای مثل ہوگیا۔ [[جسا سنگھ اہلوالیہ]] ایہناں دا حساب کتاب رکھدا سی۔ اینان مثلاں نوں [[اکال تخت]] توں چلایا جاندا سی ایس لئی مغلاں تے افغاناں نیں [[ہرمندر صاحب]] تے وی حملہ کیتا سی۔ مول روپ وچ اپنی رکھیا لئی بنے جتھے پرستھتیاں دے انوکول ہون نال شکتیور (طاقتور) مسلاں بن گئیاں۔ ایہناں نے مل کے [[سرہند]] نوں جتیا اتے [[زین خان]] ناں دے صوبیدار نوں ماریا۔ اس طرحاں مسلاں دی طاقت ودھدی گئی اتے اس وقت دا سارا [[پنجاب]] ایہناں دے گھوڑیاں دیاں ٹاپاں ہیٹھ ہو گیا۔ ہر [[مسل]] نے اپنا اپنا علاقہ مل لیا۔ اس نال ایہناں دی پرسپر ایکتا اتے سانجھے ادیش لئی جتھیبند ہو کے لڑن دی تھاں آپسی ہتاں اتے علاقیاں کارن لڑنا شروع ہو گیا۔ اس نال ایہناں دے ایکتا دی بھاونا نوں بہت دھکہ لگا۔ [[کپورتھلہ ریاست]] نوں چھڈ کے [[ستلج]] دے اس پار دیاں ساریاں ریاستاں ہولی ہولی [[مہاراجا رنجیت سنگھ]] نے [[لہور دربار]] تھلے کر لئیاں ۔ 12 سکھ مثلاں ایہہ نیں: <center> <table border="0" align="CENTER"> <tr> <td width="300px" align="right"> *[[اہلوالیہ مسل]] *[[بھنگی مسل]] *[[پھلکیاں مسل]] *[[پنجگڑھیا مسل]] <td width="300px" align="right"> *[[دلیوالیہ مسل]] *[[رامگڑھیا مسل]] *[[کنہیا مسل]] *[[سنگھپریا مسل]] <td width="300px" align="right"> *[[نشانوالیہ مسل]] *[[سکرچکیہ مسل]] *[[نکئیاں دی مسل]] *[[شہیداں مسل]] </tr> </table> </center> ===[[سکھ سلطنت]] (1799–1849)=== ''(ہور دیکھو [[سکھ سلطنت]])'' [[File:سکھ سلطنت.png|350px|thumbnail|پنجاب رنجیت سنگھ دے ویلے]] مغل بادشاواں دیاں سختیاں نے سکھاں نوں اک لڑاکا ٹولی چ پلٹ دتا۔ اٹھارویں صدی چ [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت]] دے ماڑا پین نال پنجاب چ سکھاں نے زور پھڑ لیا۔ [[پنجاب]] دے وکھریاں تھانواں ج [[سکھ]]اں نے اپنیاں لڑاکا ٹولیاں بنا لیاں جناں نوں [[مسل]] کیا جاندا اے۔ ہر مسل کج ہزار لڑاکیاں نال رل کے بندی سی۔ ہر مسل دا ناں اوس مسل دے سردار دے ناں تے سی۔ 12 سکھ مسلاں پورے پنجاب چ پہلے مغلاں نال تے فیر افغاناں نال لڑ ریاں سن۔ [[نواب کپور سنگھ]] تے [[جسا سنگھ اہلوالیہ]] نے 12 [[سکھ]] مسلاں نوں [[اکال تخت]] دے تھلے اک وڈی ٹولی جینون [[دل خالصہ]] کیا جاندا اے چ پلٹ دتا۔ سکرچکیہ مسل دے سردار مہاراجہ رنجیت سنگھ نے لہور تے مل مارن دے مگروں 1801 نوں اپنے مہاراجہ ہون دی دس دتی۔ ہولی ہولی اونے پورے پنجاب سرحد تے [[کشمیر]] تے مل مار لیا۔ اونے 1839 تک راج کیتا۔ اودے مرن تے سکھ سلطنت ٹٹن لگ گئی تے 1849 چ ایدے تے [[انگریز]]اں نے مل مار لیا۔ سکھ سلطنت 1799 توں لے کے 1849 تک رئی۔ [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] سکھ سلطنت دا وڈا سردار تے اینوں ٹورن آلا سی۔ سکھ سلطنت چ [[بھارتی پنجاب]]، [[پاکستانی پنجاب]]، [[کشمیر]]، [[صوبہ سرحد]]، [[گلگت]]، [[بلتستان]] دے دیس شامل سن۔ رنجیت سنگھ دے مرن توں بعد انگریزاں نے [[پہلی اینگلو سکھ جنگ|پہلی]] تے [[دوجی اینگلو سکھ جنگ]] دے مگروں 1849ء چ [[برطانوی سلطنت]] نے پنجاب اتے مل مار لیا ۔ 1845ء چ [[پہلی اینگلو سکھ جنگ]] چ [[سکھ سلطنت]] دی شکست دے مگروں سارے اہم فیصلے برطانوی [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] کرن لگی ۔ [[رنجیت سنگھ]] دی [[پنجاب فوج]] ، [[انگریز|انگریزاں]] نال معاہدے راہیں ، [[اک]] برائے [[ناں]] فوج چ بدل دتی گئی ۔ اوہ جنہاں نے [[انگریز|انگریزاں]] دے خلاف مزاحمت کیتی ،اوہناں نوں سخت سزاواں دتیاں گیاں تے اینہاں دیاں ساریاں جائداداں وی ضبط کر لیاں گیاں ۔ آخرکار [[انگریز|انگریزاں]] نے رنجیت سنگھ دے سبتوں چھوٹے پتر [[دلیپ سنگھ]] نوں 1843ء چ تخت تے بٹھا دتا ، جہڑا اپنے بھائی [[مہاراجہ شیر سنگھ]] دی تھاں [[سکھ سلطنت]] دا راجہ بنیا ۔ 1849ء چ [[دوجی اینگلو سکھ جنگ]] دے مگروں [[سکھ سلطنت]] [[دلیپ سنگھ]] توں کھو کے [[انگریز|انگریزاں]] نے [[برطانوی راج]] چ رلا لئی ۔ اس دے مگروں [[انگریز]] مہاراجہ دلیپ سنگھ نوں 1854ء چ [[انگلستان]] لے گئے ، جتھے اسنوں شاہی محل چ رکھیا گئیا ۔ دلیپ سنگھ دی [[ماں]] رانی [[جند کور]] فرار ہو گئی تے [[نیپال]] چلی گئی ، جتھے اسنوں [[نیپال]] دے [[رانا]] [[جنگ بہادر]] نے پناہ دتی ۔ ===[[سکھ راج]] دی [[پنجاب فوج]]=== پنجاب فوج (جسنوں [[لاہور]] [[فوج]] وی کیہا جاندا اے) [[سکھ سلطنت]] دی ملٹری فورس سی، جہڑی 1801–49 تکّ دفاع دی ذمیواری سی ۔اس پنجاب فوج دی کل گنتی 1،25،000 توں ودھ سی ۔ ایہ اپنے ویلے دی اک ودھیا فوج سی جسدے دیسی کمانڈراں دے نال نال یورپی کمانڈر وی سن جنہاں نے اسدی اساری یورپی سٹنڈر اتے کیتی سی ، ایسے لئی [[انگریز]]اں نوں [[پنجاب]] اتے مل مارن دی جرات نئیں ہوئی ، بھانویں اوہناں سارے [[ہندستان]] اتے مل ماریا ہویا سی ، پر جدوں [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] دے مرن مگروں [[سکھ سلطنت]] سازشاں دا شکار ہوئی تے فیر [[پنجاب فوج]] وی اینہاں سازشاں توں نا بچ سکی تے اینج [[برطانوی راج]] نے [[پہلی اینگلو سکھ جنگ|پہلی]] تے [[دوجی اینگلو سکھ جنگ]] چ [[سکھ راج]] نوں ہراون مگروں 1849ء چ [[برطانوی سلطنت]] نے پنجاب اتے مل مار لیا ۔ ===[[سکھ راج]] دیاں لڑائیاں=== ====[[سکھ راج]] تے [[افغانستان]] دیاں لڑائیاں==== *[[اٹک دی لڑائی]] *[[ملتان دی لڑائی]] *[[شوپیاں دی لڑائی]] *[[نوشہرہ دی لڑائی]] *[[جمرود دی لڑائی]] [[افغانستان]] دے بادشاہ اتے [[سکھ سلطنت]] دے وچکار 30 اپریل، 1837 نوں لڑی گئی۔ سکھ [[درہ خیبر]] نوں لنگھ کے [[جلال آباد]] تے قبضہ کرنا چاہندے سن۔ پر افغانیاں نے اوہناں نوں جمرود دے تھاں تے ہی روک لیا تے لڑائی ہوئی۔ اس لڑائی وچّ افغاناں دی جت ہوئی۔ ===[[سکھ راج]] تے [[برطانوی راج]] وچکار لڑائیاں=== ====[[پہلی اینگلو سکھ جنگ]]==== [[پہلی اینگلو سکھ جنگ]] [[سکھ راج]] اتے [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے وچکار 1845 اتے 1846 وچّ لڑی گئی سی۔ اسدے نتیجے دے طور تے انشک طور تے سکھ راج [[برطانوی ہند|انگریزاں]] دے ماتحت ہو گیا سی۔ [[پہلی اینگلو سکھ جنگ]] 1845 وچّ [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] دی موت توں بعد راج وچّ گڑبڑ پھیلن کارن شروع ہوئی۔ خالصہ فوج نے انگریزاں دے بھڑکاؤݨ توں بعد [[ستلج]] پار دے [[انگریزی راج]] تے حملہ کر دتا۔ انگریزاں نے اپنی قسمت اتے لال سنگھ تے تیز سنگھ دی غداری کارن ایہہ لڑائیاں جت لئیاں۔ *[[پہلی اینگلو سکھ جنگ]] دیاں لڑائیاں: **'''[[مدکی دی لڑائی]]''':مدکی دی لڑائی [[پہلی اینگلو سکھ جنگ]] دیاں لڑائیاں چوں اک لڑائی سی ،جہڑی [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] اتے [[سکھ سلطنت]] وچکار 18 دسمبر 1845 وچّ ہوئی سی۔ برطانوی فوج نے ایہہ لڑائی بہت بھاری نقصان توں بعد جتی۔ **'''[[فیروزشاہ دی لڑائی]]''':فیروزشاہ دی لڑائی [[پہلی اینگلو سکھ جنگ]] دیاں لڑائیاں چوں اک لڑائی سی ،جہڑی 21 اتے 22 دسمبر 1845 نوں [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] اتے [[سکھ سلطنت]] وچکار پنجاب دے پنڈ فیروزشاہ وچّ لڑی گئی۔ برطانوی فوج دی اگوائی سر ہیو گف اتے گورنر جنرل سر ہینری ہارڈنگ نے اتے سکھاں دی اگوائی لال سنگھ نے کیتی۔ اس لڑائی وچّ انگریزاں دی جت ہوئی پر ایہہ لڑائی برطانوی فوج دے اتہاس وچّ سبھ توں اوکھی لڑائی سی۔ **'''[[علی وال دی لڑائی]]''':علیوال دی لڑائی [[پہلی اینگلو سکھ جنگ]] دیاں لڑائیاں چوں اک لڑائی سی ،جہڑی 28 جنوری 1846 وچّ [[سکھ سلطنت]] اتے انگریزاں وچکار علی وال، [[لدھیانہ]] دے تھاں تے لڑی گئی۔ اس لڑائی وچّ انگریزاں دی اگوائی ہیری سمتھ نے اتے سکھاں دی [[رنجودھ سنگھ مجیٹھیا]] نے کیتی سی۔ اس لڑائی وچّ انگریزاں دی جت ہوئی اتے ایہہ [[پہلی اینگلو سکھ جنگ]] وچّ اک اہم موڑ سی۔ **'''[[سبھراؤں دی لڑائی]]''':سبھراؤں دی لڑائی [[پہلی اینگلو سکھ جنگ]] دیاں لڑائیاں چوں اک لڑائی سی ،جہڑی 10 فروری 1846 نوں [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] اتے سکھاں وچکار لڑی گئی۔اس لڑائی وچّ سکھاں دی اگوائی [[شام سنگھ اٹاریوالا]] لال سنگھ تے تیز سنگھ نے کیتی سی۔ اس لڑائی وچّ سکھ پوری طرحاں ہار گئے اتے ایہہ [[پہلی اینگلو سکھ جنگ]] دی اک فیصلہ کن لڑائی سی۔ ====[[دوجی اینگلو سکھ جنگ]]==== [[دوجی اینگلو سکھ جنگ]] [[سکھ راج]] اتے [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے وچکار 1848 اتے 1849 وچّ لڑی گئی سی۔ ہار جان کرکے [[سکھ راج]] دا خاتمہ ہو گئیا اتے اس توں بعد پنجاب، اتلے لہندے سرحدی صوبے اتے [[کشمیر]] [[برطانوی ہند|انگریزاں]] نے اپنے نال ملا لئے۔<ref>[http://www.parvasi.com/index.php؟option=com_content&task=view&id=16974 پنجاب-پرواسی]</ref> *[[دوجی اینگلو سکھ جنگ]] دیاں لڑائیاں: **'''[[رامنگر دی لڑائی]]''': **'''[[چیلیانوالا دی لڑائی]]''': **'''[[ملتان دی گھیرابندی]]''': **'''[[گجرات دی لڑائی]]''':گجرات دی لڑائی [[دوجی اینگلو سکھ جنگ]] دی انتلی لڑائی سی ۔انگریزاں اتے سکھاں وچ انتلی بھڑنت گجرات وچ ہوئی۔ چتر سنگھ اٹاریوالا اپنے پتر راجا شیر سنگھ اٹاریوالے نال آ ملیا۔ بھائی مہاراج سنگھ نے وی اپنی فوجی ٹکڑی سہت ساتھ دتا۔ [[افغانستان]] دے حاکم [[امیر دوست محمد خان]] نے وی سکھاں دی مدد لئی اپنے پتر دی اگوائی وچ تنّ ہزار گھوڑسوار فوج بھیجی۔ اس طرحاں سکھاں دی گنتی چالی ہزار دے قریب سی اتے کلّ توپاں 59 سن۔ انگریز فوج دی گنتی 68 ہزار سی اتے 96 توپاں سن۔اس طرحاں [[ہندستان]] وچ انگریزاں نے [[گجرات دی لڑائی]] وچ فیصلہ کن جت حاصل کیتی اتے [[پنجاب]] نوں [[برطانوی ہند]] دا انگ بنا لیا۔ ===پنجاب دی سکھ سلطنت دے راجے=== *[[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] (جم1780, تاجپوشی12 اپریل1801, موت1839) *[[مہاراجہ کھڑک سنگھ]] (1801–1840),رنجیت سنگھ دا وڈا پتر *[[کنور نونہال سنگھ]] (1821–1840), رنجیت سنگھ دا پوترا. *[[مہاراجہ شیر سنگھ]] (1807–1843), رنجیت سنگھ دا پتر. *[[دلیپ سنگھ]] (جم1838, تاجپوشی1843, موت1893), رنجیت سنگھ دا سبتوں نکا پتر. [[پہلی اینگلو سکھ جنگ|پہلی]] تے [[دوجی اینگلو سکھ جنگ]] جتن مگروں 1849ء چ [[برطانوی سلطنت]] نے پنجاب اتے مل مار لیا ۔ ===پنجابوں باہر پنجاب=== [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] دے زمانے وچ [[ہزارہ]]، [[پشاور]]، [[جموں]]، [[بلتستان]]، [[کوہستان]] تے [[کشمیر]] ’’[[لہور دربار]]‘‘ دا حصہ سن۔ ہزارہ وکھرا سی،کشمیر وکھرا تے جموں وکھرا سی۔ 1846وچ فوج دی اڑی پاروں لہور دربار نوں انگریزاں نال لڑائی وچ نموشی ہوئی تے لہور دربار تے انگریزاں نال کیتے معاہدے پاروں کشمیر، ہزارہ، بلتستان تے جموں نوں رلا کے انگریزاں ہک ریاست بنا دتی تے جموں دے [[گلاب سنگھ ڈوگرا|گلاب سنگھ]] نوں اوس دا وڈکا بنایا۔ایس ریاست وچ مسلماناں دی گنتری وادھو وی سی تے ایس وچ بولی جاون والی وڈی زباناں وچ [[کشمیری]] تے [[پنجابی]] رلتی سن۔ایہہ سب پرانے ریکارڈ وچ درج ہے۔ مہاراجہ دے دور توں کشمیر دے راجے لئی دو شیخ بھرا وار وار پردھان سن تے گلاب سنگھ جموں دا راجہ سی، پر اوس نوں انگریزاں ریاست [[جموں تے کشمیر]] دا پردھان بنا دتا۔ 1849سنوں [[لہور دربار]] تے انگریزاں مل مار لئی تے اوس توں بعد گلاب سنگھ توں جموں نیڑے کجھ ہور تھاواں دے کے ہزارہ پنجاب وچ رلا دتا گیا۔اوس ویلے دے ہزارے وچ اج دا شانگلہ، کالا ڈکا(ہن ڈھاکہ کہندے نیں) گورا ڈکا (ہن گھوڑا گلی کہندے نیں)، ٹھنڈیانی، ڈونگا گلی تے کالے پہاڑاں سنے بہوں تھاواں رلتی سن۔19ویں صدی دے اخیری دہاکیاں وچ انگریزاں ترے مونہی پالیسی پاروں پہلے [[افغانستان]] ناں دا ملک بنایا، فیر [[ڈیورنڈ لائن|ڈیورینڈ لین]] بناون بعدوں فاٹا کھڑا کیتا تے فیر [[صوبہ سرحد]] بنایا تے ہزارے نوں ایس صوبہ وچ رلا دتا۔ جداں انہاں تھاواں نوں پنجاب وچوں کڈہیا گیا تے لوکاں بہوں احتجاج کیتے۔ ہزارے وال دے پنجابیاں دا [[کابل]]، [[پشاور|پشور]]، [[کشمیر]] نال پرانا سانگا سی کیونجے ایہہ تجارتی رستہ سی۔ پچھلے118سالاں وچ ایہہ سب سلسلے ٹٹ گئے تے ایس دا زیادہ نقصان [[ہندکو]]، [[گوجری]]، [[پہاڑی]]، [[پوٹھوہاری]](پرانا ناں پٹے داری)،[[سرائیکی]]، ہینکی لہجیاں وچ پنجابی بولن والیاں نوں ہویا۔ ==پنجاب [[برطانوی راج]] ہیٹھ 1849 توں 1947== ''(ہور ویکھو [[پنجاب (برطانوی ہندستان)]])'' 1845ء چ [[پہلی اینگلو سکھ جنگ]] چ [[سکھ سلطنت|سکھاں]] دی ہار مگروں سارے وڈے فیصلے برطانوی [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] کرن لگی ۔ آخیر چ [[برطانوی راج|انگریزاں]] نے [[رنجیت سنگھ]] دے سبتوں چھوٹے پتر [[دلیپ سنگھ]] نوں 1843ء چ تخت تے بٹھا دتا ، جہڑا اپنے بھائی [[مہاراجہ شیر سنگھ]] دی تھاں [[سکھ سلطنت]] دا راجہ بنیا ۔ 1849ء چ [[دوجی اینگلو سکھ جنگ]] دے مگروں [[سکھ سلطنت]] [[دلیپ سنگھ]] توں کھو کے [[انگریز|انگریزاں]] نے [[برطانوی راج]] چ رلا لئی ۔ پنجاب 1849ء توں 1947ء تک [[برطانوی راج]] چ اک اکائی دے طور شامل رہیا جسنوں [[برطانوی پنجاب]] جاں سانجھا پنجاب آکھیا جاندا اے ۔[[برطانوی پنجاب]] چ اج دے [[پاکستان]] دا صوبہ [[پنجاب ،پاکستان|پنجاب]] تے اج دے [[بھارت]] دے صوبے [[ہریانہ]] ، [[ہماچل پردیش]] تے [[بھارتی پنجاب]] شامل سن تے 1911ء توں پہلاں [[دلی]] شہر تے اج دے پاکستان دے صوبے [[خیبر پختونخواہ]] دے بوہتے حصے وی پنجاب چ سن ۔1911ء توں پہلے پنجاب [[دلی]] توں لے کے [[پشاور]] تک سی ۔ [[پنجاب]]، [[ہندستان]] چ [[برطانیہ]] دے ہتھ لگن والا آخری پاسہ سی۔ [[سکھ سلطنت|سکھاں]] دی ہار باجوں 2 اپریل 1849 چ ایتھے انگریزاں نے مل مار لیا۔ [[انگریزی راج]] ایتھے 98 ورے تک ریا۔ تھلے دتے تھاں [[برطانوی پنجاب]] چ سن: * [[بھارتی پنجاب]] * [[ہریانہ]] * [[ہماچل پردیش]] * [[پنجاب (پاکستان)|پاکستانی پنجاب]] * [[ضلع اسلام آباد]] * [[صوبہ سرحد]] (نواں ناں [[خیبر پختونخواہ]]) * [[دلی]] ====[[1857ء دی جنگ آزادی]]==== '''جنگ آزادی 1857ء''' انگریزاں دے خلاف ـ [[برصغیر]] چ 1857ء چ لڑی جان والی آزادی دی جنگ سی ، جس بظاہر انگریزاں نوں غداراں دی مدد نال کامیابی ملی تے اوہناں نے اسنوں " [[غدر]] " دا ناں دتا ۔ [[انگریز|انگریزاں]] دے 1849ء چ [[سکھ سلطنت]] نوں ہرا کے [[پنجاب]] اتے مل مگروں ایتھے دے آزادی پسند لوکاں نے انگریز سرکار نوں وی دل توں نئیں منیا تے جدوں [[1857ء دی جنگ آزادی]] چ [[برطانوی راج]] خلاف بغاوت ہوئی تے ایتھے دے قبائلی سرداراں نے اس چ حصہ لیا تے اینہاں سبتوں مشہور [[کھرل]] سردار [[احمد خان کھرل|رائے احمد خاں کھرل]] دا تعلق [[نیلی بار]] [[پنجاب]] نال سی۔۔احمد خاں دا آبائی قصبہ [[گوگیرہ]] (ساہیوال) سی ۔ 1857 دی جنگ چ احمد خان [[انگریز|انگریزاں]] نال لڑیا حالانکہ اس دی عمر 80 سال سی لیکن اوہ بے جگری نال لڑیا۔ 21 [[ستمبر]] 1857 [[گوگیرہ]] دے نیڑے احمد خان لڑدیاں ہوئیاں شہید ھو گئے ۔ ====1857 دا غدر تے سکھ ریاستاں==== سنّ [[1857ء دی جنگ آزادی|1857 دے غدر]] ویلے ایہناں ریاستاں نے انگریزاں دی بہت مدد کیتی جس دے سٹے وجوں ایہناں نوں نا صوف ہور علاقے پردان کیتے گئے، سگوں متبنا بناؤن دا حق وی دتا گیا۔ اس توں علاوہ انیک پرکار دے خطاباں اتے سنماناں نال سنمانت کیتا گیا اتے خراج دین بارے کئی چھوٹاں دتیاں گئیاں۔ اس طرحاں ایہہ ریاستاں [[انگریز راج]] وچ اپنی ہوند قایم رکھ سکیاں۔ ====[[پنجاب رجمنٹ]]==== پنجاب رجمنٹ [[پاک فوج]] دی سب توں پرانی تے سب توں ہنڈی ہوئی رجمنٹ اے۔ اینوں 1759 چ [[انگریز]]اں نیں قائم کیتا تے [[پاکستان]] بنن توں بعد اے پاک فوج دا حصہ بن گئی۔ ھندستان-پاکستان تقسیم توں بعد پنجاب ریجمنٹ دے 4 حصے پاکستان دے حوالے تے 1 حصہ [[ھندستان]] دے حوالے کر دتا گیا۔ پاکستانی پنجاب رجمنٹ دے چار فوجیاں نوں [[نشان حیدر]] دتا جا چکیا اے۔ ====جلیانوالا باغ قتل عام==== [[ابرسر]] ’’ [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] ،[[بھارت]]‘‘ وچ سکھاں دے ویلے دا اک باغ جتھے 13 [[اپریل]] 1919ء نوں [[انگریز]] فوج نے سینکڑے آزادی پسندوں نوں گولی مار کے ماریا سی۔ اس قتل عام دی وجہ اک بھیڑا قنون ''رولٹ ایکٹ مجریہ 21 مارچ 1919'' سی جس دے راہیں ہندوستانیاں دی رہی سہی آزادی وی مک گئی سی۔ سارے دیس چ مظاہرے تے ہڑتالاں راہیں اس ایکٹ دے خلاف احتجاج کیتا جا رہا سی تے [[امرتسر]] چ وی بغاوت ورگی حالت سی ۔ 13 اپریل 1919ء اتوار دے دن امرتسر دے شہری شام دے 4 بجے اپنے آگوآں [[ڈاکٹر سیف الدین کچلو]] تے [[ڈاکٹر ستیہ پال]] دی گرفتاری دے خلاف احتجاج لئی [[جلیانوالہ باغ]] چ جمع ہوئے۔ حکومت نے جلسے جلوسوں اتے تن دن پہلے پابندی لا دتی سی۔ ایہ باغ دو سو گز لمبا تے اک سو گز چوڑا سی۔ اس دے چارے پاسے کندھ سی تے کندھ دے نال نال مکان بنے ہوئے سن۔ باہر نکلن لئی اک چھوٹا جہا تنگ راہ سی۔ سارا باغ کچھا کھچ بھریا ہویا سی ۔ تے لوک آگوآں دیان تقریراں سن رہے سن ۔13 اپریل نوں شام ساڈھے چار بجے تک [[امبرسر]] آلے دوالے دے تقریباً پندرہ توں ویہہ ہزار تک لوک باغ چ جمع ہو چکے سن۔ پنچ بج کے پندرہ منٹ اتے جنرل ڈائر نے پچاس فوجیاں تے دو آرمرڈ گڈیاں نال اوتھے پہنچ کے بغیر کسے گل دے لوکاں اتے فائرنگ دا حکم دتا۔ اس حکم اتے عمل ہویا تے کجھ منٹاں چ سینکڑے لوک مار دتے گئے ۔ بوہت سارے لوکاں نے باغ دے اک کونے چ بنے کھوہ جان بچان لئی چھالاں مار دتیاں ، پر اوہناں اتے وی فائرنگ کر دتی گئی ۔سرکاری ریکارڈ مطابق کھوہ چوں 120 لاشاں کڈیاں گئیاں باقی وچے رہ گئیاں۔ فائرنگ 20 منٹ جاری رہی جس مگروں جنرل ڈائر تے اسدے فوجی واپس پرت گئے ، اس وشکار تھری ناٹ تھری دے 1650 راؤنڈ فائر کیتے گئے ، جنرل ڈائر دے اندازے موجب 6 گولیاں چوں اک نال بندہ مریا ۔ اسدا آکھنا سی کہ 200 توں 300 لوک مرے ، پر برطانوی حکومت دے ریکارڈ مطابق 379 بندے مرے تے 1200 زخمی ہوئے ۔ ۔ پرغیرسرکاری آنکڑے اسدے الٹ نیں ۔ پنڈت مدن موہن مالویہ دا ، جنے اس واقعے دے فوراً مگروں [[امبرسر]] پہنچ کے اپنے ساتھیاں نال مل کے گنتی کیتی ، کہنا اے کہ مرن آلےآں دی گنتی 1000 توں ودھ اے ۔ انے بے گناہ لوکاں نوں مارن آلا جنرل ڈائر 1927ء نوں مر گیا تے اس واقعے دا وڈا مجرم اوے ویلے پنجاب دا لیفٹینینٹ گورنر مائیکل اوڈوائر ، جس دی شہہ اتے ڈائر نے ایہہ سارا کم کیتا ، خود وی نا بچ سکیا تے 13 مارچ 1940 نوں [[اودھم سنگھ]] نے [[لندن]] جا اسنوں مار کے جلیانوالہ باغ دے بے گناہاں دا بدلا لیا ۔ ===نہراں دی اساری تے باراں دی آبادکاری=== [[انگریز سرکار]] دے پنجاب چ ودھیا کماں چوں اک کم نویاں نہراں دی اساری تے باراں دی بھوئیں آبادکاری سی ۔انگریزاں نہراں کڈ کے [[پنجاب]] چ آبپاشی دا دنیا دا سبتوں ودھیا نظام قایم کیتا تے نہری سسٹم نوں وڈی پدھر تے مشہوری دتی، [[پنجاب]] دی دھرتی تے ہرے انقلاب نوں جنم دتا اتے اتھوں دے لوکاں دی نہار ہی بدل دتی ۔ لوکاں دی معاشی تے سماجی حالت وچ وڈی تبدیلی ویکھی گئی ، کھیتی باڑی اپج ودھی ۔ 19ویں صدی دے ادھ توں کجھ پچھوں تکّ دے ویلے تکّ ہن دا [[فیصل آباد]] (لائلپور)، [[شیخوپورا]]، [[ٹوبہ ٹیک سنگھ]]، [[جھنگ]] دا چڑھدے والے پاسے پیندا علاقہ، [[راوی]] تے [[چناب]] دے سنگم تکّ دا کھیتر اک وڈا جنگلی علاقہ سی، جتھے ون، کریر، جنڈ، بیر، ملھا اتے ککر وغیرہ دے درخت سن ۔ کئی قسم دیاں جھاڑیاں نال بھریا ہویا ایہہ کھیتر سی ۔ جنگلی جانور [[بگھیاڑ]]، جنگلی بلے بلیاں، لومبڑیاں، [[گدڑ]]، رچھّ، سور، ٹٹو وغیرہ لائلپور ضلعے دے علاقے وچ عامَ ویکھے جاندے سن ۔ اس سارے کھیتر نوں [[ساندل بار]] کیہا جاندا سی ۔ [[لوئر چناب نہر]] دی اساری نال [[ساندل بار]] دے وڈے کھیتر نوں جنگل رہت کیتا جا رہا سی، تاں کہ بن رہی نہر دے پانی نال زمین نوں آبپاش کیتا جا سکے ۔ برطانوی حکومت نے پنجاب دے ضلعےآں وچوں لوکاں نوں اس نویں بن رہی چناب کالونی وچ وسن لئی راغب کیتا تاں کہ جنگل پٹے جا سکن اتے اوہناں نوں زمین الاٹ کیتی جا سکے ۔ 1901 دی جن گننا مطابق چناب کالونی وچ 539493 پرواسی لوک اتھے پہنچ چکے سن، جنہاں وچ [[ضلع سیالکوٹ|سیالکوٹ ضلعے]] توں 103000، [[امرتسر]] 68000، [[جالندھر]] 57000، [[گرداس پور]] 44000، [[ہشیارپور]] 35000، [[لاہور]] 29000، [[گجرات]] 25000، [[لدھیانہ]] 18000، شاہ پور 16000 اتے [[فروزپور]] دے 15000 لوک سن ۔ اس توں مگروں ایہناں ضلعےآں اتے ہور ضلعےآں دے لوک دھڑادھڑ اتھے پجے ۔ لائلپور ضلع تے اس دے آس پاس دے ہور ضلعےآں وچ خوش حالی آؤن اتے اتے کھیتی دی اپج بہت ہون 'تے اس علاقے نوں پنجاب دا [[کیلیفورنیا]] کیہا جاندا سی ۔ اتلے [[ہندستان]] وچ پہلا زرعی کالج لائلپور وچ قایم ہویا، جو دیس دی ونڈ مگروں یونیورسٹی وچ تبدیل ہویا ۔ اس علاقے دی معیشت سدھرن نال [[ضلع ساہیوال|منٹگمری]] [[ضلع ملتان|ملتان]] ضلعےآں وچ وی نویاں نہراں نکلیاں ۔ ====چناب کالونی آبادکاری سکیم==== چناب کالونی آبادکاری سکیم [[ساندل بار]] دےعلاقے نوں آباد کرن دی سکیم سی ۔ اس لئی [[انگریز سرکار]] نے [[لوئر چناب نہر]] دی اساری کیتی ۔ 1872-74 چ اس نہر لئی سروے ہویا تے اس نوں برساتی نہر ڈزائین کیتا گیا، جس دا ہیڈّ رام نگر پنڈ پاس دریا [[چناب]] دے کھبے کنڈھے رکھیا گیا ۔ 1882 وچ اک ہور سکیم بنائی گئی تے نہر دا ہیڈّ پنڈ گری گولوا کول رکھیا گیا تے نہر دی کپیسٹی 1800 کیوسکس رکھی گئی، جس نے 144000 ایکڑ رقبے نوں آبپاش کرنا سی ۔ لیفٹینینٹ گورنر پنجاب سر جیمز لائل (جس نے لائلپور ناں دا شہر وسایا) نے اس سکیم دا ہور سکوپ ودھاؤندیاں مقامی ہیڈّ ورکس اتے ویئر بناؤنا تجویز کیتا اتے نہر دا ہیڈّ خانکی پنڈ پاس رکھنا پروانیا ۔ اس سکیم دی کلّ لاگت 102 لکھ روپئے سی ۔ نہر دی مین لائن دی چوڑائی 250 فٹّ، ڈنوگھائی 11 فٹّ اتے سمرتھا 11000 کیوسکس رکھی گئی ۔ خانکی پنڈ [[وزیرآباد]] توں 8 میل تھلے دریا چناب تے ستھت ہے ۔ نہر دی فائینل سکیم جس دی لاگت 265 لکھ روپئے سی تے جس نے 3823 مربع میل نردھارت رقبے نوں کمانڈ کرنا سی اتے 1100000 ایکڑ رقبے نوں سنچت کرنا سی، سیکریٹری آف سٹیٹ گورنمینٹ آف انڈیا ولوں پروانی گئی ۔ [[لوئر چناب نہر]] دی اساری نال [[ساندل بار]] دے وڈے کھیتر نوں جنگل رہت کیتا جا رہا سی، تاں کہ بن رہی نہر دے پانی نال زمین نوں آبپاش کیتا جا سکے ۔ برطانوی حکومت نے پنجاب دے ضلعےآں وچوں لوکاں نوں اس نویں بن رہی چناب کالونی وچ وسن لئی راغب کیتا تاں کہ جنگل پٹے جا سکن اتے اوہناں نوں زمین الاٹ کیتی جا سکے ۔ 1901 دی جن گننا مطابق چناب کالونی وچ 539493 پرواسی لوک اتھے پہنچ چکے سن، جنہاں وچ [[ضلع سیالکوٹ|سیالکوٹ ضلعے]] توں 103000، [[امرتسر]] 68000، [[جالندھر]] 57000، [[گرداس پور]] 44000، [[ہشیارپور]] 35000، [[لاہور]] 29000، [[گجرات]] 25000، [[لدھیانہ]] 18000، شاہ پور 16000 اتے [[فروزپور]] دے 15000 لوک سن ۔ اس توں مگروں ایہناں ضلعےآں اتے ہور ضلعےآں دے لوک دھڑادھڑ اتھے پجے ۔ [[ساندل بار]] وچ قایم کیتی گئی اس نہری کالونی لئی ای.ڈی. میکلاگن کالونائیجیشن افسر 1892 وچ نامزد ہون تے لوکاں نوں وساون کرن دا کم شروع ہویا، جو 1905 وچ ختم ہویا ۔ لائلپور ضلع تے اس دے آس پاس دے ہور ضلعےآں وچ خوش حالی آؤن اتے اتے کھیتی دی اپج بہت ہون 'تے اس علاقے نوں پنجاب دا [[کیلیفورنیا]] کیہا جاندا سی ۔ اتلے [[ہندستان]] وچ پہلا زرعی کالج لائلپور وچ قایم ہویا، جو دیس دی ونڈ مگروں یونیورسٹی وچ تبدیل ہویا ۔ اس علاقے دی معیشت سدھرن نال [[ضلع ساہیوال|منٹگمری]] [[ضلع ملتان|ملتان]] ضلعےآں وچ وی نویاں نہراں نکلیاں ۔ ====گنجی بار آبادکاری سکیم==== گنجی بار آبادکاری سکیم [[انگریز سرکار]] ولوں [[گنجی بار]] دے علاقے نوں آباد کرن دی سکیم سی ۔ گنجی بار [[ضلع منٹگمری]] (اج دے [[ضلع ساہیوال]] تے [[ضلع اوکاڑا]]) دے علاقے نوں آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ علاقہ اک چٹیل میدان سی ، یعنی اس علاقہ دی زمین بنجر تے ہو قسم اگاؤ جاں گھاہ توں بلکل ویہلی سی ، ایسے لئی اسنوں گنجی بار آکھیا جاندا سی یعنی گنجا علاقہ ۔ اس علاقے دی آباد کاری [[لوئر باری دوآب]] نہر دی اساری نال شروع ہوئی ۔ [[اپر چناب نہر]] دا ناں [[ہیڈ بلوکی]] ([[ضلع لاہور]]) سپرپیسج راہیں [[راوی]] پار کرن مگروں [[لوئر باری دوآب نہر]] ہو جاندا اے ۔ اج دے [[اوکاڑا]]، [[ضلع منٹگمری|منٹگمری]]([[ساہیوال]])، [[ضلع خانیوال|خانیوال]] ضلعےآں وچوں ہندی ہوئی 215 [[کلومیٹر]] دا فاصلہ طے کرکے ایہہ ٹبّ ناں دے تھاں اتے ختم ہندی اے ۔ اس علاقے نوں وساؤن لئی ودھیا واہیکار طبقے دے لوکاں نوں [[پنجاب]] چڑھدے ضلعےآں توں لیا کے ایتھے زمین دے کے آباد کیتا گیا، جنہاں وچ [[جٹّ]]، کمبوج، سینی، لبانے اتے مذہبی سکھ سن جو [[پنجاب]] دے بھرویں آبادی والے ضلعےآں توں اتھے وسن لئی برطانوی حکومت ولوں سدے گئے سن ۔ اس طرحاں [[جہلم دریا]] دا وادھو پانی اس علاقے وچ لیاندا گیا تے اک صدی پہلاں ایہہ اک انوٹھا پراجیکٹ سی ۔ ====نویں شہراں دے نیہہ==== [[انگریز سرکار]] نے [[سکھ سلطنت]] اتے مل مارن مگروں [[پنجاب]] دی ترقی لئی کئی ودھیا کم کیتے جنہاں چ باراں دی آبادکاری ، نویاں نہراں دی اساری ، ریلوے لیناں دی اساری تے اس دے نال نال نویں شہراں دی وسوں وی انگریزاں دا پنجاب چ اک ودھیا کم سی ۔ *'''[[لائل پور]]''':لائل پور (اج دا [[فیصل آباد]]) شہر نوں انگریز سرکار نے [[ساندل بار]] دے علاقے نوں آباد کرن آلی [[چناب کالونی آبادکاری سکیم]] ویلے وسایا ۔ 1880ء چ [[برطانوی راج]] دے کالونیکل افسر پوہم ینگ نے اس علاقے چ اک نویں شہر نوں آباد کرن دی تجویز دتی ۔ اس تجویز دی حمایت [[برطانوی پنجاب]] دے لیفٹینینٹ گورنر [[سر جیمز براڈووڈ لائل]] نے کیتی ۔اس نویں شہر دا ناں [[برطانوی پنجاب]] دے لیفٹینینٹ گورنر [[سر جیمز براڈووڈ لائل]] دی چناب کالونی آبادکاری چ اسدیاں خدمات دے اعتراف چ '''لائل پور''' رکھیا گیا ۔<ref name="asb.org.pk">{{cite journal |URL=http://www.asb.org.pk/faisalabadprofile.doc |title=Faisalabad CITY PROFILE and SELECTION OF WARDS |author=Integrated Slums Development Programme (ISDP) |date=March 2001 |access-date=2015-07-08}}</ref><ref name=PGH>{{cite web|url=http://punjab.gov.pk/faisalabad_history|title= History of Faisalabad|work=Punjab Portal|accessdate=3 December 2015}}</ref> اسدے ناں لائل نال [[سنسکرت]] دا پور لاکے شہر دا ناں رکھیا گیا ۔<ref>http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=pur&script=&direction=SE&link=yes Translation of the word, Pur</ref> 1970 دے دہاکے دےاخیر چ [[پاکستان سرکار]] نے [[سعودی عرب]] دے بادشاہ [[فيصل بن عبدالعزیز ]] دے ناں اتے لائل پور شہر دا ناں [[فیصل آباد]] کر دتا ۔<ref>{{cite web |URL=http://www.fcci.com.pk/a-histroty-of-faisalabad-city.html |title=A HISTROTY OF FAISALABAD CITY (sic) |publisher=The Faisalabad Chamber of Commerce & Industry |date= |access-date=2015-07-08 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226015405/http://fcci.com.pk/a-histroty-of-faisalabad-city.html |dead-url=yes }}</ref> پوہم ینگ نے شہر دا ڈیزائن [[برطانیہ]] دے جھنڈے [[یونین جیک]] دے ڈیزائن اتے اٹھ بازاراں آلا بنایا ۔<ref name="GovHistory">{{cite web | url=http://faisalabad.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx | title=Brief History of Faisalabad | publisher=District Court Faisalabad | accessdate=December 3, 2015 | archive-date=July 9, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170709065525/http://faisalabad.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx | dead-url=yes }}</ref> *'''[[منٹگمری]]''':منٹگمری شہر سنہ 1865ء توں پہلاں ایہہ لہور کراچی ریلوے لین تے اک چھوٹا جہا پنڈ سی تے اوس ویلے دے پنجاب دے لیفٹینینٹ گورنر [[سر رابرٹ منٹگمری]] نے ایتھے اک شہر دی بنیاد رکھی تے ایہہ شہر اس دے ناں تے منٹگمری اکھوائیا ۔<ref name="inc1991">{{cite book|title=The New Encyclopaedia Britannica: Micropædia|url=http://books.google.com/books?id=mXsoAQAAIAAJ|accessdate=18 July 2011|year=1991|publisher=Encyclopædia Britannica|isbn=978-0-85229-529-8}}</ref><ref>{{Cite web |title=A history by Sahiwal Police |url=http://www.sahiwalpolice.gov.pk/page.asp?PID=int004 |access-date=2016-01-30 |archive-date=2009-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523003905/http://www.sahiwalpolice.gov.pk/page.asp?pid=int004 |dead-url=yes }}</ref> تے [[ضلع منٹگمری]] دا [[راجگڑھ]] بنایا دتا گیا ۔ 1966ء چ اسدا پرانا ناں ساہیوال بحال کردتا گئیا ۔ *'''[[چیچہ وطنی]]''':ہن دا چیچہ وطنی شہر وی انگریزاں ولوں اسدے موجودہ تھاں اتے وسایا گیا نواں شہر اے ۔ چیچہ وطنی دا اصل شہر ، اج دے شہر توں 10 [[کلومیٹر]] شمال چ [[راوی]] دے کنڈے سی جسنوں ہن ''پرانی چیچہ وطنی'' آکھیا جاندا اے ۔ ہن دا [[چیچہ وطنی]] شہر کراچی لاہور ریل لین اتے انگریزاں وسایا ۔ ==زمینداری ڈھانچہ تے مالیہ نظام وچ تبدیلی== انگریزاں نے اپنے [[انگریزی راج|راج]] وچ پرانے زمینداری ڈھانچے تے مالیے دے نظام وچ کئی تبدیلیاں کیتیاں ۔ اوہناں ریل دا نظام لیاندا تے ہور نویاں صنعتاں دا مڈھ بنیا۔ انگریز نے [[پنجاب]] تے [[سندھ]] وچ نویاں نہراں کڈھ کے نویاں بستیاں آباد کیتیاں تے شہر وسائے۔ پنجابیاں لئی انگریز دا زمانہ سکھ شانتی تے معاشی ترقی والا سی۔ انگریز دے زمانے وچ منڈیاں دے نظام وچ کھلار آیا تے عام پینڈو بندے دی صنعتی وستاں دی ورتوں ودھی، پنجاب اکواری پھیر وادھو پیداوار کرن لگ پیا: اوس دی پیداوار نال لنکا شائر دیاں ملاں وی چلیاں تے [[ہندوستان]] وچ روٹی ٹک دی وی تھوڑ نہ رہی۔ انگریز وارے وچ وی پنجاب باقیاں علاقیاں توں بہتا سوکھا سی۔ وڈیاں وڈیاں تبدیلیاں ہوئیاں پر موریاواں نے جو آپ پالو پنڈ وسائے سن اوہناں دا مڈھلا ڈھانچہ انج دا انج ہی رہیا۔ پیداواری ڈھنگ وچ ڈھگا، لکڑی دا ہل تے گڈا ہی ورتوں وچ رہیا تے پنڈ اپنیاں مڈھلیاں لوڑاں آپ ہی پوری کردے رہے۔ ==[[برطانوی پنجاب]] دیاں دیسی ریاستاں== [[برطانوی پنجاب]] چ 40 دے نیڑے دیسی ریاستاں سن جنہاں چ 7 [[سکھ ریاستاں]] 5 مسلم ریاستاں تے باقی ہندو ریاستاں سن ۔ ===[[سکھ ریاستاں]]=== 7 سکھ ریاستاں چوں 6 ریاستاں 1947ء تک رہیاں جدونکہ 6 [[ریاست کتھل]] [[برطانوی راج]] نے مل مار لیا سی ۔ #[[ریاست پٹیالہ]] پٹیالہ ریاست [[پنجاب]] دی اک سکھ ریاست سی جہڑی [[برطانوی راج]] ماتحت سی ، ایہ ریاست 1627ء توں 1948ء تک قایم رہی۔ پٹیالہ ریاست دی شروعات پٹیالہ ریاست دے موڈھی موہن سنگھ نال ہندی اے۔ موہن سنگھ نوں بھلر اتے دھالیوال اتھے آباد ہون نہیں دے رہے سن۔ موہن سنگھ [[گورو ہرگوبند]] جی دا سردھالو سی اتے گورو جی دے کہن اتے وی موہن سنگھ دے ویری نہ منے۔ انت وچّ اک یدھ ہویا جس وچّ دھالیوالاں اتے بھلراں نوں گورو جی دیاں فوجاں نے ہرایا۔ اس طرحاں 1627 وچّ میہراج ناں دے پنڈ دی ستھاپنا کیتی گئی۔<ref>''A History of Sikh Misals''، Dr Bhagat Singh</ref> پٹیالہ ریاست [[برطانوی ہند]] دی سبھ توں وڈی سکھ ریاست جس دی بنیاد [[بابا اعلیٰ سنگھ]] نے رکھی۔[[بابا اعلیٰ سنگھ]] نے 12 فروری 1763 نوں [[قلعہ مبارک]] دی نیہہ رکھی سی۔ 12 فروری 1763 نوں قلعہ مبارک دی نیہہ رکھی۔ #[[ریاست جیند]] جیند ریاست: [[پنجاب]] دیاں [[سکھ ریاستاں]] وچوں اک جو [[ہندستان دی ونڈ]] توں بعد پہلاں ‘پیپسو ’ وچ سموئی گئی اتے بعد وچ [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] دا انگ بن گئی۔ پنجاب وچ اس ریاست دا تیجا درجہ منیا جاندا سی۔ اس وچ کل 442 پنڈ سن اتے چار پرمکھ نگر سن، جویں جیند ، [[سنگرور]]، دادری اتے سفیدوں۔ اس دا [[راجگڑھ]] سنگرور وچ سی۔ اس دی ستھاپنا سنّ 1764 وچ ہوئی دسی جاندی اے اتے اس نوں [[پھولکیاں مسل|پھولکیاں ریاستاں]] وچ شامل کیتا جاندا اے۔ #[[ریاست نابھہ]] نابھہ [[انونڈیا ہندوستان|انونڈے ہندستان]] دی اک [[سکھ ریاستاں|سکھ ریاست]] سی ۔ اس ریاست دا کل رقبہ 950 مربا- میل سی اتے 28 لکھ سالانہ آمدن سی۔ سنّ 1931 دی مردمشماری ویلے اس دی آبادی 2،87،574 سی۔ پنجاب دیاں [[سکھ ریاستاں]] وچ اس دا تیجا تھاں سی۔ [[نابھہ ریاست]]: اس ریاست دا مڈھ [[بابا پھول]] دے وڈے پتر چودھری تلوکے ([[چودھری تلوک سنگھ]]) دے اولاد چوں[[راجا ہمیر سنگھ]] نے سنّ 1755 وچ کیتی۔ اس توں پہلاں اس دا دادا چودھری گردتّ سنگھ اک پرتاپی سردار سی۔ اس نے کافی علاقے جت کے اپنی جاگیر وچ وادھا کیتا سی۔ [[سرہند]] دی جت توں بعد ہمیر سنگھ نوں املوہ دا علاقہ ملیا اتے بعد وچ روڑی دا علاقہ وی ملیا۔ #[[ریاست فرید کوٹ]] ریاست فرید کوٹ [[پنجاب]] دی اک دیسی [[سکھ ریاستاں|سکھ ریاست]] سی جسدا دارالحکومت [[فرید کوٹ]] سی۔ ایہ ریاست 1663 توں 1947 تک قایم رہی ۔ #[[ریاست کپورتھلہ]] کپورتھلہ ریاست: [[پنجاب]] دی اک [[سکھ]] ریاست جس دا [[راجگڑھ]] [[کپورتھلہ]] نگر سی اتے راجدھانی دے ناں اتے ہی ریاست دا ناں پرچلت ہویا۔ اس ریاست اتے سردار [[جسا سنگھ آہلووالیا]] نے اپنی حکومت قایم کیتی اتے اس توں بعد اسے دے خاندان دا راج چلیا آیا۔ اس ریاست دا کل رقبہ لگبھگ 650 مربا میل سی۔ سنّ 1921 دی مردم شماری ویلے اس دی آبادی 284070 سی، پر سنّ 1931 وچ ودھ کے 316757 ہو گئی۔ اس دیا کل پنج تحصیلاں سن، جویں کپورتھلہ، ڈھلواں ، بھلتھ، پھگواڑا اتے سلطان پور لودھی۔ اس وچ ودھ وسوں مسلماناں دی سی، جو دیس ونڈ ویلے [[پاکستان]] آ گئے۔ بھاویں کپورتھلہ ریاست دا رقبہ 599 مربع میل ہی سی اتے ایہہ [[سکھ ریاستاں]] وچوں پنجویں نمبر تے سی، پھر وی ایہہ اپجاؤ علاقہ سی جتھے سنجائی دے چنگے سادھن(زریعے) سن۔ 1931 وچ، اس دی آبادی 3،16،757 سی۔ اودھ ریاست دے علاقیاں نوں ملا کے اس دا سلانہ مالیا لگ-پگ تیتی لکھ دے قریب سی۔ اس دے جغرافیائی محل وقوع نے ضرور اس دی آبادی نوں متاثر کیتا ہووےگا کیونکہ اتھے مسلمان آبادی 57٪ سی جدوں کہ سکھ 23٪ اتے ہندو آبادی 17٪ سی۔ تے اتھوں دی زیادہ تر آبادی دی ماں-بولی [[پنجابی]] سی۔ کپورتھلہ ریاست: [[ستلج]] دے اتر ولّ 1947 تک قایم رہن والی اکو اک سکھ ریاست ہے۔ اس دی نیہہ اٹھارویں صدی دے گھٹناواں بھرپور دناں سمیں سکھاں دے پرسدھ جتھیدار [[جسا سنگھ آہلووالیا]] (1718-83) نے رکھی سی۔ [[دل خالصہ]] دے سنگٹھن سمیں جسا سنگھ ، [[نواب کپور سنگھ]] دا سجا ہتھ سی اتے اسنے [[پنجاب]] دے مغل گورنراں [[زکریا خان]] ، [[یحیی خان]] اتے [[میر منوں]] خلاف سکھاں دے سنگھرش(جدوجہد) وچ ودھ چڑھ کے حصہ لیا سی۔ مارچ 1758 وچ جسا سنگھ آہلووالیا نے اس سمیں سرہند (سرہند) دے خلاف سکھاں دی اگوائی کیتی جدوں سکھاں اتے [[مرہٹہ سلطنت|مراٹھیاں]] دیاں فوجاں نے رل کے کیتے حملے اپرنت شہر اپر قبضہ کر لیا سی اتے اس توں اک مہینہ پچھوں وی جدوں ایہناں فوجاں نے [[لاہور]] اتے قبضہ کیتا تاں وی جسا سنگھ سکھ فوج دی اگوائی کر رہا سی۔ [[احمد شاہ درانی]] نے 1759 دیاں سردیاں وچ مڑ اپنا پربھاو ستھاپت کر لیا سی، 1761 وچ اس نے مراٹھیاں نوں [[پانی پت دی تیجی لڑائی]] وچ ہرا دتا سی اتے فروری 1762 وچ سکھاں دا بھاری نقصان کیتا سی۔ پر سکھ جسا سنگھ آہلووالیا دی کمان ہیٹھ درانی ورودھ مڑ اٹھ کھڑے ہوئے سن اتے 1764 وچ اوہناں نے [[سرہند]] (سرہند) نوں جت لیا سی۔ 1774 وچ، جسا سنگھ آہلووالیا نے بھٹی سردار [[رائے ابراہیم]] نوں ہراؤن اپرنت اجوکے [[کپورتھلہ]] قصبے اتے قبضہ کر لیا اتے اس نوں آہلووالیا پروار دی جگیر دی راجدھانی بنا لیا۔ 1783 وچ، اپنے اکال چلانے تک جسا سنگھ نے اجوکے کپورتھلہ اتے [[سلطان پور لودھی]] دے آلے-دوآلے دے کافی علاقیاں اتے قبضہ کر لیا سی۔ #[[ریاست کلسیاں]] ریاست کلسیاں [[پنجاب]] دی اک دیسی [[سکھ ریاستاں|سکھ ریاست]] سی۔ #[[ریاست کتھل]] ===مسلم ریاستاں=== #[[ریاست بہاولپور]] #[[ریاست مالیر کوٹلہ]] #[[ریاست لوہارو]] #[[ریاست پٹودی]] #ریاست ممدوٹ ===ہندو ریاستاں=== #[[ریاست نالاگڑھ]] ===پنجاب اتے انگریزی مل تے سکھ ریاستاں=== 1849 وچ انگریزاں نے [[دوجی اینگلو سکھ جنگ]] جت کے [[پنجاب راج]] نوں اپنے نال ملا لیا اتے [[ستلج]] پار ساریاں مسلاں دی ساری رہندی کھونہدی سیاسی اہمیت ختم ہو گئی بھاویں کہ اوہناں دی سماجی ، دھارمی جاں مالی حثیت اجے وی ختم نہیں ہوئی سی۔ جدوں [[1857ء دی جنگ آزادی|1857 دی سپاہی بغاوت]] ویلے انگریزاں نوں فوجی چنوتی ملی تاں پھر وی نویں راج وچ جڑے رہن لئی [[پنجاب]] وچوں سکھ راجیاں دی مدد کم آئی اتے [[دلی]] وکھے وی ساری طاقت دا تریخی مرکز مڑ سنبھالن وچ مددگار ثابت ہوئی۔ ہن انگریز نے اگلی آؤن والی صدی وچ سکھ حکمراناں نال اپنے سنبندھ پکی طرحاں سنسچت کر لئے۔ [[ملکہ وکٹوریہ|رانی وکٹوریا]] نے اگے توں ہور راجاں نوں اپنے وچ ملاؤنا ردّ کر دتا اتے راجیاں نوں اپنے متبنے بناؤن دا اختیار دے دتا تاں کہ اوہناں وچوں کسے نوں وی لاڈوا جاں کیتھل دی طرحاں نقصان نہ اٹھاؤنا پوے۔ اس توں علاوہ [[ریاست پٹیالہ]] ، [[ریاست نابھہ]] تے [[ریاست جیند]] نوں اک وڈا فیدہ حاصل ہویا کہ بناں متبنا بنائے مر جان والے راجا دی تھاں پھولکیاں پروار وچوں ہی حانشین نیوکت کرن لئی صلاحَ لئی جا سکدی سی اتے اجیہا ہی نابالغ راجا لئی ریجینسی کونسل نوں بناؤن لئی وی کیتا جا سکدا سی۔رعایتاں دی سپشٹ (صاف) نشانی سی خطاب، آنریری تمغے، مالیا معاف کرنا، مالی انعام اتے زمیناں دینیاں۔ کیونکہ عامَ طور تے انگریزاں دے ورودھیاں(مخافاں) دیاں نویاں جگیراں ضبط کر لئیاں جاندیاں سن اوہ صرے ریاستی علاقیاں دی ہور ونڈ وچ ہی مدد کردے سن۔ [[ریاست کپورتھلہ]] نے [[اودھ]] وچ علاقے حاصل کیتے اتے [[پٹیالہ]]، نابھہ اتے جیند نے [[ہریانہ]] وچ ضلعے پراپت کیتے۔ 1947 تک پٹیالہ، نابھہ، جیند، فریدکوٹ، کپورتھلہ اتے کلسیا دیاں سکھ ریاستاں برطانوی پنجاب دے سمندر وچ خدمختار ٹاپوآں وانگ رہیاں اتے ملٹری فوجیاں اتے اسلحے دے بھنڈار دے طور تے کم کردیاں رہیاں۔جدوں کتے اترلی لہندی سرحد تے خطرہ ہویا جاں [[چین]]، [[افریقہ]] اتے [[یورپ]] وچ جنگ ویلے وی ایہہ ساز و سامان دی اتے فوجی امداد کردیاں رہیاں۔ ==[[اینگلو سکھ جنگاں]]== {{مکھ|اینگلو سکھ جنگاں}} [[سکھ سلطنت]] جاں [[لاہور دربار]] تے [[ہندستان]] وچ [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے [[کمپنی راج]] وچکار 1845 توں 1849 وچکار لڑیاں جان والیاں لڑائیاں نوں '''انگریر سکھ جنگاں''' جاں '''اینگلو سکھ جنگاں''' آکھیا جاندا اے ۔ اینہاں جنگاں وچ سکھاں دی ہار دے بعد 1849ء وچ [[پنجاب]] نوں [[برطانوی راج]] دا حصہ بنا لیا گیا تے [[سکھ سلطنت]] دا خاتمہ ہو گیا ۔ علی وال 28 جنوری 1846 نوں انگریزاں تے سکھاں دیاں فوجاں وچکار بہت بھاری جنگ ہوئی سی جس وچ ہزاراں سکھ فوجیاں نے جاناں واریاں اتے اگریزاں دا وی تکڑا نقصان ہویا سی۔ ایہہ لڑائی پنجاب دیاں دو وڈیاں جنگاں دا حصہ ہن جو اگریزاں اتے سکھاں وچکار ہوئیاں۔ اس جنگ دا پہلا دور 1845–46 وچ ہویا اتے دوسرا دور 1848–49 دوران۔ مارچ 1849 نوں آخری لڑائی چلیانوالے ہوئی جتھے اگریزاں نے سکھاں نوں ہرا کے پنجاب وچوں سکھ راج دا باقائدہ انت کر دتا اتے پنجاب نوں اپنے ہندوستان دے راج وچ ملا لیا۔ ایہہ لڑائی انگریزاں ولوں ہیری سمتھّ دی اگوائی وچ لڑی گئی سی ===مشہور جنگاں=== اینگلو سکھ جنگاں وچ دو وڈیاں جنگاں ہوئیاں جہڑیاں کہ:- *[[پہلی اینگلو سکھ جنگ]] 1845 توں 1846 تے *[[دوسری اینگلو سکھ جنگ]] 1848 توں 1849 ۔ ====[[پہلی اینگلو سکھ جنگ]]==== '''پہلی اینگلو سکھ جنگ''' [[سکھ راج]] اتے [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے وچکار 1845 اتے 1846 وچّ لڑی گئی سی۔ اسدے نتیجے دے طور تے انشک طور تے سکھ راج [[برطانوی ہند|انگریزاں]] دے ماتحت ہو گیا سی۔ ====پہلی اینگلو سکھ جنگ دیاں لڑائیاں==== انگریزاں اتے سکھاں دی پہلی لڑائی (1845-46 ): ایہہ لڑائی دسمبر 1845 توں فروری 1846 وچالے لڑی گئی سی۔ مکھ طور تے اس لڑائی دیاں 5 بھڑنتاں الیکھیوگ نیں۔ ایہہ نیں:— *[[مدکی دی لڑائی]] (18 دسمبر 1845 ) *[[فیروزشاہ دی لڑائی]](21 دسمبر 1845 ) *[[بدووال دی لڑائی]](21 جنوری 1846 ) *[[علی وال دی لڑائی]](28 جنوری 1846 ) *[[سبھراؤں دی لڑائی]](10 فروری 1846 )۔ ==کشمیر دا سودا== انگریز سرکار اتے لاہور دربار وچ لڑائی توں پہلاں ہوئے گپت سمجھوتے مطابق 12 فروری 1846 نوں گورنر جنرل دریاؤں پار [[قصور]] پہنچ گیا اتے گلاب سنگھ [[لاہور دربار]] دے کجھ اہلکاراں نال اوس نوں قصوروں لین آیا۔ جموں کشمیر دا علاقہ 75 لکھ روپئے دی ناں-ماتر رقم دے بدلے راجا گلاب سنگھ نوں دے دتا گیا۔ [[ستلج]] اتے [[بیاس]] وچلا علاقہ [[انگریزی راج]] نال ملا لیا گیا اتے لاہور سرکار دے رہندے علاقے اتے [[دلیپ سنگھ]] دا راج منّ لیا گیا۔ [[پنجاب فوج]] دی نفری بہت گھٹا دتی گئی۔ انگریز ریزیڈینٹ [[لاہور]] وچ رہن لگ گیا اتے گورا فوج دی چھاؤنی لاہور وچ قایم کر دتی گئی۔ اس توں بعد جدوں راجا گلاب سنگھ [[کشمیر]] راج دی واگ-ڈور سنبھالن گیا تاں اتھے [[لاہور دربار]] ولوں نامزد حاکم شیخ امامدین نے راج اختیار سونپنوں انکار کر دتا۔ اس سبھ دا مول کارن ایہہ سی کہ پردھانمنتری لال سنگھ نے شیخ نوں قبضہ دینوں روکیا ہویا سی۔ فلسروپ انگریزاں نے فوجی طاقت دے زور تے راجا گلاب سنگھ نوں راج-ادھیکار دوایا اتے لال سنگھ نوں انگریزاں دے فیصلے وچ روڑا بنن کرکے پردھان منتری دے عہدے توں ہٹا دتا اتے پینشن دے کے پنجابوں باہر بھیج دتا۔ جنگ توں بعد ہوئے عہدنامے مطابق سال 1846 دے انت وچ انگریز فوج نے لاہوروں جانا سی، پر اس نوں واپس نا کیتا گیا اتے 16 دسمبر 1846 نوں بھیرووال پنڈ والی تھاں تے نواں عہدنامہ کیتا گیا۔ ==بھیرووال دا معاہدہ == [[Image:Maharajah Duleep Singh (1838-1893), entering his palace in Lahore, escorted by British troops.jpg|right|240px|thumb|[[مہاراجہ دلیپ سنگھ]] پہلی انگریز سکھ جنگ مگروں ،انگریزی فوجی دستے دی حفاظت چ لہر چ اپنے محل چ داخل ہندا ہویا]] بھیرووال والے عہدنامے مطابق گورنر جنرل ولوں نامزد کیتے گئے انگریز اہلکار نوں ہر اک محکمے دے ہر کم وچ دخل دین دے سدھے اتے پورے اختیار ہونگے۔ گورنر جنرل لوڑ مطابق لاہور راج دے کسے علاقے وچ امن قایم رکھن لئی اتھوں دے قلعے اتے قبضہ کر سکدا اے۔ [[مہاراجہ دلیپ سنگھ]] دی رکھیا لئی انگریز فوج [[لاہور]] وچ رہندی رہیگی۔ [[لاہور دربار]] انگریز فوج دے خرچ لئی 22 لکھ روپئے سالانہ دیویگی۔ مہارانی جنداں نوں اگوں لئی صرف ڈیڈھ لکھ روپیہ سالانہ خرچ لئی ملیگا۔ ایہہ معاہدہ پتر مہاراجہ دے بالغ ہون توں بعد ختم سمجھیا جاویگا۔ اس عہدنامے نال رانی جنداں دا لاہور راج وچ اختیار اتے دخل ختم ہو گیا۔ انگریزاں ولوں ہینری لارنس نوں ریزیڈینٹ نامزد کیتا گیا۔ اس عہدنامے مطابق اٹھ شخصیتاں— تیز سنگھ، شیر سنگھ اٹاریوالا ، دیوان دینا ناتھ، فقیر نوردین، [[رنجودھ سنگھ مجیٹھیا]] ، بھائی ندھان سنگھ، [[عطر سنگھ سندھاوالیا]] اتے شمشیر سنگھ سندھاوالیا— دی کونسل بنائی گئی جس دی ذمہ واری [[لاہور دربار]] دے اندرلے پربندھ نوں چلاؤنا سی۔ جولائی، 1847 وچ گورنر نے ریزیڈینٹ نوں ایہہ اختیار وی دے دتا کہ اوہ کونسل دے میمبراں نوں ہٹا اتے نامزد کر سکدا اے۔ نالے جتھے چاہے اوہ [[پنجاب فوج|سکھ فوج]] ہٹا کے انگریز فوج رکھ سکدا اے۔ اس طرحاں انگریزاں نے [[لاہور دربار]] وچ اپنا دابا حدوں ودھ ودھا لیا۔ ===[[دوسری اینگلو سکھ جنگ]]=== '''دوسری اینگلو-سکھ جنگ''' [[سکھ راج]] اتے [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے وچکار 1848 اتے 1849 وچّ لڑی گئی سی۔ ہار جان کرکے [[سکھ راج]] دا خاتمہ ہو گئیا اتے اس توں بعد پنجاب، اتلے لہندے سرحدی صوبے اتے [[کشمیر]] [[برطانوی ہند|انگریزاں]] نے اپنے نال ملا لئے۔<ref>[http://www.parvasi.com/index.php؟option=com_content&task=view&id=16974 پنجاب-پرواسی]</ref> انگریزاں اتے سکھاں دی دوجی لڑائی (1848-49): ایہہ لڑائی 22 [[نومبر]] 1848 توں 21 [[فروری]] 1849 وچالے لڑی گئی۔ انگریزاں ولوں من-مرضی نال کیتے بھیرووال دے عہدنامے اتے اس توں بعد [[لاہور دربار]] وچ اپنی پکڑ مضبوط کرن دے یتناں توں اوہناں دی سامراجی رچی صاف اگھڑدی سی ، جس نوں سہن کرنا [[سکھ]]اں لئی ممکن نہیں سی۔ اوہ پوری طرحاں غیرمطمئن اتے اپنے فوجی سالار تیز سنگھ ، پردھان منتری لال سنگھ اتے [[راجا گلاب سنگھ ڈوگرا]] دے کماں تے بدعہدی اتے بہت ناخوش سن۔ پنجاب دے سماجی اتے دھارمی رسماں اتے رواجاں وچ انگریزاں دی دخل- اندازی اتے کجھ روایتی رسماں اتے پابندی لگائی جانی وی پنجابیاں نوں پسند نہیں سی۔اس توں علاوہ سکھ فوجیاں دی گنتی گھٹاؤن اتے تنخواہ دی رقم وچ کمی کرن دے فیصلے وی سکھاں دی مالی حثیت وگاڑ رہے سن۔ [[مہارانی جنداں]] نال ماڑا سلوک کرن، اس دی پینشن نوں گھٹا کے پنجابوں باہر بھیجن نال وی لاہور دربار نال وفادار لوک روس نال بھر گئے سن۔ [[ملتان]] دے ناظم مول راج ، ہزارا دے گورنر چتر سنگھ اٹاریوالے اتے اس دے پتر راجا شیر سنگھ اٹاریوالے اتے بھائی مہاراج سنگھ دیاں انقلابی کاروائیاں نے انگریزاں نوں سکھاں خلاف فوجی کاروائی کرن لئی اکسایا اتے پنجاب نوں مقامی طور ’تے [[برطانوی راج]]-پربندھ ہیٹھ لیاؤن لئی سکیم بناؤن لگ گئے۔ ایہہ سبھ دوجی لڑائی دے ذمہ وار کارن کہے جا سکدے نیں۔ ====لڑائی==== سبھ توں پہلاں 16 نومبر 1848 نوں برطانوی فوج نے لارڈ گف دی اگوائی ہیٹھ [[راوی]] دریا پار کیتا اتے شیر سنگھ اٹاری والے دی [[چناب دریا]] کنڈھے ڈیرہ لائی بیٹھی قوج اتے رامنگر دے تھاں اتے 22 نومبر نوں حملہ کر دتا۔ اس لڑائی وچ شیر سنگھ نے بڑی ساودھانی نال اپنے آپ نوں سمبھل کے حملے دا جواب دتا اتے برطانوی فوج نوں تکڑی ہار دتی۔ رامنگر دی ہار توں بعد لارڈ گف نے ڈیڈھ مہینے تک [[بمبئی]] توں ہور فوجی مدد پہنچن تک سکھاں نال لڑائی نا کیتی۔ پر اچانک اس نوں پتہ لگا کہ چتر سنگھ اٹاریوالے دی فوج نے اٹک اتے قبضہ کر لیا ہے تاں اس نے شیر سنگھ دی قوج اتے چلیاں-والا تھاں اتے 13 جنوری 1849 نوں حملہ کر دتا تاں جو اس دی فوج نال چتر سنگھ دی سینا دا میل ن ہو جائے۔ سکھاں نے انگریزی فوج دا بڑی درڑہتا نال مقابلہ کیتا اتے لگبھگ 2500 فوجی اتے افسر مار دتے۔ اس نوں انگریزاں دی وڈی ہار سمجھیا جاندا اے۔ اس ہار دے فلسروپ لارڈ گف نوں فوجی سالاری توں ہٹاؤن دا فیصلہ وی کیتا جان لگیا۔ ==[[برطانوی پنجاب]] 1949 توں 1947== 1845 تک بریٹیش [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] نے [[لاہور دربار]] دے اختیاراں تے قبضہ کر لیا سی اتے بریٹیش نے 32000 فوجیاں نوں ستلج سرحد تے لے آندا سی تاں کہ پنجاب وچ جانشینی دی لڑائی دے خلاف اوہناں دا اپنا سبھ توں شمالی علاقہ سرکھات کیتا جا سکے۔ 1845 دے اخیر وچ بریٹیش اتے [[پنجاب]] دے [[سکھ راج]] وچکار [[پہلی اینگلو سکھ جنگ ]] دی شروعات فیروزپور نیڑے ہوئی سن۔ اگلے سال 1946 وچ انگریزآں دی جت نال لڑائی ختم ہو گئی اتے [[ستلج]] اتے [[بیاس]] دے وچکار دا علاقہ انگریزاں نوں جنگی اخراجات دے طور دے دتا گیا ۔ کشمیر ، نوں جموں دے [[گلاب سنگھ ڈوگرا|گلاب سنگھ]] نوں ویچیا گیا سی، جسنے کشمیر تے [[برطانوی راج]] دے ماتحت طور راج کیتا سی۔ ==پنجاب دی ونڈ== پنجاب دے علاقے دیاں وکھ وکھ ویلےآں چ کئی ونڈاں ہوئیاں جنہاں دا ویروا اینج اے: ===پنجاب دی پہلی ونڈ 1901ء=== 1901ء چ [[برطانوی راج]] دے [[افغانستان]] نال لگدے علاقےآں چ آئے دن ہندیاں بغاوتاں تے شورشاں اتے قابو پاون لئی [[صوبہ سرحد|شمال مغربی سرحدی صوبہ]] جاں [[صوبہ سرحد|اتلا لہندا سرحدی صوبہ]] دے ناں نال اک نواں صوبہ بنایا گیا ۔ پنجاب دے اتلے لہندے ضلعےآں نوں [[پنجاب]] توں کڈ کے تے [[چترال]] تے کجھ دوجے علاقے ملا کے ایہ صوبہ تشکیل دتا گیا ۔[[صوبہ سرحد]] دا نواں ناں [[خیبر پختونخواہ]] اے ۔ 1901 تک [[صوبہ سرحد]] (نواں ناں [[خیبر پختونخواہ]]) وی پنجاب وچ سی پر ایہنوں پنجاب توں وکھرا کردتا گیا تے پنجابی بولن والے ضلعے ہزارہ [[پشاور]] [[کوہاٹ]] تے [[ڈیرہ اسماعیل خان]] [[پنجاب]] توں وکھرے ہوگۓ۔ ===پنجاب دی دوجی ونڈ 1911ء=== 1911ء چ [[برطانوی ہند]] دا [[راجگڑھ]] [[کلکتہ]] توں [[دلی]] بدلیا گیا تے دلی نوں [[پنجاب]] توں کڈ کے دلی راجگڑھ علاقہ بنا دتا گیا ۔ ===پنجاب دی تیجی ونڈ 1947ء=== 1947ء چ [[ہندستان دی ونڈ]] نال ای پنجاب وی 2 حصےآں [[پاکستانی پنجاب]]([[لہندا پنجاب]]) تے [[بھارتی پنجاب]]([[چڑھدا پنجاب]]) چ ونڈیا گیا ۔ ===پنجاب دی چوتھی ونڈ 1966ء=== 1966ء چ [[بھارتی پنجاب]] نوں بولی دے آدھار اتے 3 صوبے [[ہریانہ]] ، [[ہماچل پردیش]] تے ہن دے [[چڑھدا پنجاب|چڑھدے پنجاب]] چ ونڈ دتا گیا ۔ ===مذہب دی بنیاد تے پنجابیاں وچ پاڑ=== [[انگریزی راج|انگریزاں]] دے زمانے وچ مذہب دے ادھار اتے بنی طبقاتی بنتر نہیں بدلی۔ [[مغل راج|مغلاں]] دے زمانے واہنگ انگریز دور وچ وی مسلماناں دا بیوپار تے سرکار دے کار ویہار وچ کوئی حصہ نہیں سی۔پنجاب وچ وڈھے جاگیردار تے نکی کھیتی کرن والے بہتے مسلمان سن۔ شہراں وچ مسلمان مزدور ، دست کار یا ہور نکے موٹے کم کردے سن۔ ایس لئی مسلماناں دا ہندوواں تے سکھاں نال مڈھلا پاڑ سی جیس کرکے ایہہ اخیر [[مسلم لیگ]] نال لگ گئے۔ ویہوویں صدی دی تیجی دہائی وچ پنجاب مذہبی پدھر تے ونڈیجنا شروع ہویا۔ پنجاب وچ ہندوواں ، سکھاں تے مسلماناں دیاں مذہبی جتھے بندیاں مضبوط ہوندیاں گیاں۔ ہندوواں دی آریہ سماج ، سکھاں دیاں سنگھ سبھاواں تے مسلماناں دیاں مذہبی انجمناں پنجاب وچ دن بدن تگڑیاں ہوندیاں گیاں۔ سب توں پہلاں پنجاب دے ہی مشہور ہندو لیڈر [[لالہ لاجپت رائے]] (1865-1928)نے مذہبی ادھار تے پنجاب تے [[ہندوستان]] نوں ونڈن دی گل کیتی۔ ایس کرکے 1947 وچ پنجاب وچ جو مار دھاڑ تے قتلام ہویا اوس دا پرچھاواں بنن والے دوہاں ملکاں تے اجے تیکر ویکھیا جا سکدا ہے۔ ==[[پاکستان]] تے [[بھارت]] دا پنجاب== 1947 وچ فرنگیاں دا راج ختم ہویا۔ دو نویں ملک بنے ہندوستان تے پاکستان۔ انگریز چپ چپیتے نکل گئے۔ نال نال پنجاب دی ونڈ وی ہوگئی۔ اوس ویلے پنجاب دی گُلابی دھرتی تے (انگریزی راج) توں اڈ 28 چھوٹیاں وڈیاں ریاستاں وی سن۔ پنجاب دے ایہہ راجے تے نواب انگریزاں دی سرپرستی نوں پورا مندے سن۔ تن توں ودھ دوابے پاکستان نوں ملے تے دو توں گھٹ ہندوستان نوں۔ نال ہی ریاستاں دے ختم ہون دا مُڈھ بجھ گیا۔ ہندوستان وی تے پنجاب وی ونڈیا گیا۔ ===سکھ ریاستاں دیس دی ونڈ مگروں=== [[ہندستان دی ونڈ]] توں بعد ایہناں نوں [[پیپسو]] ناں دی یونین وچ سمو دتا گیا اتے سنّ 1956 وچ پیپسو نوں وی [[پنجاب (بھارت)|چڑھدے پنجاب]] دا انگ بنا دتا گیا۔ اس طرحاں ایہناں ریاستاں دی علیحدہ ہوند ختم ہو گئی۔ بھارت دے آزاد ہون اپرنت، ساریاں سکھ ریاستاں اکٹھیاں ہو گئیاں جنہاں وچ [[ریاست مالیر کوٹلہ|مالیرکوٹلا]] دی مسلم ریاست اتے نالاگڑھ دی [[ہندو]] ریاست شامل سن۔ ایہناں نے ملکے پٹیالہ اتے ایسٹ پنجاب سٹیٹس یونین (پیپسو) بنایا۔ 1956 وچ پیپسو نوں [[پنجاب (بھارت)|چڑھدے پنجاب]] نال ملا دتا گیا پر ایہہ سنگٹھت صوبہ1966 وچ دوبارہ ونڈیا گیا جدوں پنجاب اتے [[ہریانہ]] وکھرے-وکھرے [[پنجابی]] اتے [[ہندی]] بولدے صوبے بنائے گئے سن۔ ===بھارتی تے پاکستانی پنجاب=== '''(ہور ویکھو [[پنجاب ،پاکستان]] تے [[پنجاب ،بھارت]])'' دیس [[پنجاب]] دے 1947ء دی [[ہندستان دی ونڈ]] چ 2 ٹوٹے کر کے اک ٹوٹا جے چ [[ہندو]] تے [[سکھ]]اں دی بوہتی گنتی سی [[بھارت]] نوں دے دتا گیا تے دوجا ٹوٹا جس چ [[مسلمان]] ودھ گنتی چ سن [[پاکستان]] نوں مل گیا ۔ [[بھارتی پنجاب]] اس تاریخی [[پنجاب]] دا اک حصے اے جدے وچ [[پاکستانی پنجاب]]، پاکستانی [[صوبہ سرحد|شمال مغربی سرحدی صوبہ]]، [[افغانستان]] دے صوبے دے کج ٹوٹے، [[جموں تے کشمیر]] دا کج علاقہ، [[ہماچل پردیش]]، [[ہریانہ]] تے [[دلی]] ہے گے سن۔ 1947 دی ونڈ ویلے ہن دے [[پاکستانی پنجاب]] نوں جدھے وچ بوتے [[مسلمان]] سن وکھریاں کر دتا گیا فیر 1968 چ [[ہماچل پردیش]] تے [[ہریانہ]] وی [[بھارتی پنجاب]] توں وکھرے کر دتے گۓ۔ پنجاب (بھارت) ھندستان دے اک صوبے دا ناں اے جدیاں حداں [[پاکستان]] دے صوبے پنجاب، [[جموں تے کشمیر]]، ہریانہ، [[ہماچل پردیش]] تے [[راجستھان]] نال ملدیاں نیں۔ ایدا رقبہ 50,362 مربع کلومیٹر اے تے ایدے چ 24,289,296 لوک وسدے نیں۔ ایدا [[راجگڑھ]] [[چندیگڑھ]] اے۔ایدے مشہور شہراں چ [[امرتسر]]، [[لدھیانہ]]، [[جالندھر]] تے [[فیروزپور]] اے۔ وائی بیجی پنجاب دا سب توں وڈا کم اے تے اے پورے ھندستان نوں سب توں بوہتی [[کنک]] دیندا اے۔ پنجاب چ دوجیاں چیزاں دے وی کارخانے ہے گے نیں۔ [[بھارتی پنجاب]] چ پورے ھندستان دے مقابلے چ سب توں گھٹ غریبی اے۔ [[پاکستانی پنجاب]] دا [[تھاں]] 205,344 مربع [[کلومیٹر]] اے۔ [[بلوچستان]] توں بعد پاکستان دا سب توں وڈا صوبہ اے۔ اے [[دکھنی ایشیاء]] دے اتر لیہندے ول اے۔ تاریخی شہر [[لہور]] پنجاب دا دارالحکومت اے۔ پنجاب وچ 5 دریا وگدے نیں:[[چناب]]، [[ستلج]]، [[راوی]]، [[جہلم دریا]] تے [[سندھ دریا]]۔ اے دریا اتر توں دکھن ول وگدے نیں۔ پنجاب وچ دیس دے 62٪ [[لوک]] ریہندے نیں۔ پنجاب پاکستان دا اکو صوبا اے جیہڑا کہ صوبہ [[سندھ]]، صوبہ [[بلوچستان]]، [[آزاد کشمیر]] تے صوبہ [[خیبر پختونخواہ]] نال جڑدا اے۔ پاکستان دا دارالحکومت [[اسلام آباد]] پنجاب دے ضلع [[راولپنڈی]] توں وکھریاں کر کے دارلحکومت بنایا گیا سی۔ پنجاب نوں گھٹون گھٹ 3 جغرافیائی علاقیاں وچ ونڈیا جا سکدا اے:سطح مرتفع پنجاب اچا نیواں تے پہاڑی علاقہ، [[چولستان]] تے [[تھل]] دا ریتلا علاقہ تے پنجاب دا میدانی علاقہ۔ پنجاب دنیا دے کُجھ بہت زرخیز علاقیاں چوں اک اے۔ پنجاب دے شمال وچ مری تے پتریاٹہ دے پہاڑ 7000 فٹ توں اُچے نے۔ [[پنجاب ،پاکستان]] وچ 8 کروڑ دے نیڑے [[لوک]] وسدے نیں ۔ پاکستان دی ادھی توں بوہتی لوک گنتی ایتھے اے ۔ صدیاں توں لوک امن چین تے چنگے کھان پین لئی پنجاب دے آل دوالے دے تھانواں [[کشمیر]]، [[افغانستان]]، [[بلوچستان]]، [[ایران]]، [[عرب]] تے مڈھلے [[ایشیاء]] توں ایتھے آؤندے رہے تے پنجاب دی [[رہتل]] وچ رچ وس گۓ۔ 97٪ دے نیڑے لوک سنی [[مسلمان]] نیں۔ ===[[بھارتی پنجاب]]=== رقبہ = 50,362 مربع کلومیٹر لوک = 24,289,296 [[File:Punjab map ur.svg|thumbnail|پنجاب]] '''پنجاب (بھارت)''' [[ھندستان]] دے اک [[صوبے]] دا [[ناں]] اے جدیاں حداں [[پاکستان]] دے صوبے [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]]، [[جموں تے کشمیر]]، [[ہریانہ]] ، [[ہماچل پردیش]] تے [[راجستھان]] نال ملدیاں نیں۔ ایدا رقبہ 50,362 مربع [[کلومیٹر]] اے تے ایدے چ 24,289,296 لوک وسدے نیں۔ ایدا [[راجگڑھ]] [[چندیگڑھ]] اے۔ایدے مشہور شہراں چ امرتسر، لدھیانہ، جلندر تے فیروزپور اے۔ بھارتی پنجاب اس تاریخی پنجاب دا اک حصے اے جدے وچ پاکستانی پنجاب، پاکستانی شمال مغربی سرحدی صوبہ، افغانستان دے صوبے دے کج ٹوٹے، جموں تے کشمیر دا کج علاقہ، ہماچل پردیش، ہریانہ تے دلی ہے گے سن۔ 1947 دی ونڈ ویلے ہن دے پاکستانی پنجاب نوں جدھے وچ بوتے مسلمان سن وکھریاں کر دتا گیا فیر 1968 چ ہماچل پرادیش تے ہریانہ وی وکھرے کر دتے گۓ۔ [[وائی بیجی]] پنجاب دا سب توں وڈا کم اے تے اے پورے ھندستان نوں سب توں بوہتی کنک دیندا اے۔ پنجاب چ دوجیاں چیزاں دے وی کارخانے ہے گے نیں۔ بھارتی پنجاب چ پورے [[ھندستان]] دے مقابلے چ سب توں کٹ غریبی اے۔ ====قیام==== بھارت دے پنجاب صوبے دا قیام 1947 وچ ہوئیا جدوں بھارت دے بٹوارے نے سابقہ [[برطانوی پنجاب ]] صوبے نوں بھارت اتے پاکستان وچ ونڈ دتا۔ زیادہ تر مسلم مغربی حصہ پاکستانی پنجاب دا صوبہ بنیا جدوں کہ سکھاں والا زیادہ تر مشرقی حصہ بھارت دا پنجاب راج بن گیا۔ اس بٹوارے وچ کئیاں لوک اجڑ گئے اتے مذہبی دنگے پھیل گئے کیونکہ بہت سارے سکھ اتے ہندو مغرب اتے کئی مسلمان مشرق وچ وسے ہوئے سن۔ کئی چھوٹیاں پنجابی شاہی ریاستاں جنہاں وچ [[ریاست پٹیالہ]] وی شامل سی، [[بھارتی پنجاب]] دا حصہ بن گئیاں۔ سن 1950 وچ دو وکھرے راج بنے؛ پنجاب وچ سابقہ پنجاب راج صوبہ شامل سی، جدوں کہ پٹیالہ، نابھہ، جیند، کپورتھلہ، مالیرکوٹلا، فریدکوٹ اتے کلسیا دیاں شاہی ریاستاں نوں ملا کے اک نواں راج قائم کیتا گیا، پٹیالہ اتے ایسٹ پنجاب سٹیٹس یونین (پیپسو)۔ [[ہماچل پردیش]] نوں کئی شاہی ریاستاں اتے کانگڑا ضلعے ولوں اک یونین علاقہ بنایا گیا۔ سن 1956 وچ پیپسو نوں پنجاب راج وچ ملا دتا گیا اتے پنجاب دے ہمالیا وچ پیندے کئی شمالی ضلعیاں نوں ہماچل پردیش وچ شامل کر دتا گیا۔ ===[[پاکستانی پنجاب]]=== صوبہ پنجاب دا [[تھاں]] 205,344 مربع [[کلومیٹر]] اے۔ بلوچستان توں بعد پاکستان دا سب توں وڈا صوبہ اے۔ اے دکھنی ایشیاء دے اتر لیہندے ول اے۔ تاریخی شہر [[لہور]] پنجاب دا دارالحکومت اے۔ پنجاب وچ 5 دریا وگدے نیں:[[چناب]]، [[ستلج]]، [[راوی]]، [[جہلم]] تے انڈس۔ اے دریا اتر توں دکھن ول وگدے نیں۔ پنجاب وچ دیس دے 62٪ [[لوک]] ریہندے نیں۔ پنجاب پاکستان دا اکو صوبا اے جیہڑا کہ صوبا سندھ، صوبا بلوچستان، آزاد کشمیر تے صوبا خیبر نال جڑدا اے۔ پاکستان دا دارالحکومت [[اسلام آباد]] پنجاب دے ضلع [[راولپنڈی]] توں وکھریاں کر کے دارلحکومت بنایا گیا سی۔ پنجاب نوں گھٹون گھٹ 3 جغرافیائی علاقیاں وچ ونڈیا جا سکدا اے:سطح مرتفع پنجاب اچا نیواں تے پہاڑی علاقہ، [[چولستان]] تے [[تھل]] دا ریتلا علاقہ تے پنجاب دا میدانی علاقہ۔ پنجاب دنیا دے کُجھ بہت زرخیز علاقیاں چوں اک اے۔ پنجاب دے شمال وچ مری تے پتریاٹہ دے پہاڑ 7000 فٹ توں اُچے نے۔ ==== [[لوک]] ==== پنجاب وچ 8 کروڑ دے نیڑے [[لوک]] وسدے نیں ۔ پاکستان دی ادھی توں بوہتی لوک گنتی ایتھے اے ۔ صدیاں توں لوک امن چین تے چنگے کھان پین لئی پنجاب دے آل دوالے دے تھانواں [[کشمیر]]، [[افغانستان]]، [[بلوچستان]]، [[ایران]]، [[عرب]] تے مڈھلے [[ایشیاء]] توں ایتھے آؤندے رہے تے پنجاب دی [[رہتل]] وچ رچ وس گۓ۔ 97٪ دے نیڑے لوک [[مسلمان]] نیں۔ ==== بولی ==== پنجاب وچ بولی جان والی [[بولی]] پنجابی ہے۔ ایہدا جوڑ ہند آریا‌ئ بولیاں دے ٹبر توں ہے۔ ایہدا تعلق ہڑپائی تہذیب نال ملدا ہے۔ [[پنجابی]] بولی شاہ مُکھی لکھائی وچ لکھی پڑھی جاندی ہے۔ [[اردو]] اَتے [[انگریزی]] وی سرکاری ناپ تے ورتیاں جاندیاں نیں۔ ==== رُت ==== پنجاب دی رت گرمیاں وچ گرم توں سخت گرم ہوندی ہے اَتے سردیاں وچ سکی سردی پیندی ہے۔ 15جولائی توں دو مہنیاں تک [[ساون]] [[بھادوں]] دیاں بارشاں ہوندیاں نیں۔ [[نومبر]]، [[دسمبر]]، [[جنوری]] اَتے [[فروری]] ٹھنڈے مہینے نیں۔ [[مارچ]] دے مڈھ وچ [[بسنت]] آ جاندی ہے۔ [[مئی]] [[جون]] [[جولائی]] [[اگست]] جوکھی گرمی دے مہینے نیں۔ ==== پنجاب دی معیشت ==== پنجاب دا مڈھ توں ہی قومی معیشت وچ سب توں وڈا حصّہ رہیا ہے. 1972 توں لَے کے ہن تائیں پنجاب دی معیشت چار گناھ ودھی ہے۔ تے پنجاب دا ملکی معیشت وچ %51 توں %58 حصہ رہیا ہے. معیشت دا بوتا حصہ زراعت تے سروس والے پاسے اے.صنعتی میدان وچ وی ساریاں صوبیاں اگے ہے. 2002 توں 2008 تک ترقی دی شرح %8 توں ٨% تک سی. سمندر دے کنڈھا نہ کر کے وی ایہدی کپڑا، کھیڈان دا سامان، جراحی دے آلات، برقی آلات، مشِنری، سیمنٹ، کھاد، آئی ٹی تے زرعی آلات دی صنعت دا مرکز ہے. ایتھے پاکستان دی %90 کاغذ اَتے کاغذی گتے %81 کھاد اتے %70 چینی دی صنعتی پیداوار ہوندی ہے. ===دوہاں پنجاباں وچ [[ہرا انقلاب]]=== تاریخی پدھر تے ویکھو تاں مشینی واہی بیجی یا ہرا انقلاب پہلاں [[چڑھدا پنجاب|چڑھدے پنجاب]] وچ ستر دی دہائی توں شروع ہویا۔ چڑھدے پنجاب وچ [[خالصتان تحریک|خالصتانی ات واد]] وی بر [[صغیر]] وچ پہلی وڈی تحریک سی۔ ایس توں مگروں جدوں اسی دی دہائی وچ [[لہندا پنجاب|لہندے پنجاب]] وچ مشینی واہی بیجی آئی اَتے مذہبی ات واد دی لہر بننی شروع ہوئی۔ ایہناں ویلیاں وچ ہی ہندوستان شمالی ہندوستان دیاں ریاستاں وچ پیداواری نظام بدلنا شروع ہوئے اتے راشٹریہ سیوک سنگھ دی اگوائی ہیٹھ ہندووا دی لہر زور پھڑان لگ پئی۔ بی جے پی اسی دی دہائی دے شروع وچ بنائی گئی سی اتے اوہ تریہہ چالیہہ سالاں وچ پورے [[ہندوستان]] تے چھا گئی ہے۔ ==پنجاب دی تریخ ٹائم لین== *3300 - 1300 ق م: [[وادی سندھ دی رہتل]] *2600–1900 ق م: [[ہڑپا رہتل]] *1500–1000 ق م: [[وید|ویدک رہتل]] *599 ق م: [[جین مت]] *567–487 جاں 400 ق م: [[مہاتما بدھ]] *550–600 ق م: [[بدھ مت]] دا ودھن پھلن *550–515 ق م: فارسیاں دا [[دریاۓ سندھ]] لہندے پاسے مل *326 ق م: [[سکندر]] دا حملہ *322–185 ق م: [[موریہ سلطنت]] *45–180 : [[کشان سلطنت]] *200–400 : [[انڈو سیتھی]] *320–550: [[گپتا سلطنت]] *500: [[چٹے ہن]]اں دا حملہ *510–650: [[ہرش]] وردھن راجہ دا ویلہ *770-810: [[پالا سلطنت]] *647–1192: [[راجپوت]] ویلہ *711–713: [[محمد بن قاسم]], [[عرب]] جرنیل جسنے [[اموی سلطنت]] ولوں اج دے [[پاکستان]] چ [[دریاۓ سندھ]] دے نال نال [[سندھ]] تے [[ملتان]] دا علاقہ فتح کیتا ۔ *713–1300: [[دلی سلطنت]] (ترک سلطنتاں). **1206–1290: [[غلاماں ٹبر]] بانی [[محمد غوری]] **1290–1320: [[خلجی ٹبر]] بانی [[جلال الدین فیروز]] **1320–1413: [[تغلق ٹبر]] بانی [[غیاث الدین تغلق]] **1414–1451: [[سید ٹبر]] بانی [[خضر خان]] **1451–1526: [[لودھی ٹبر]] بانی [[بہلول خان لودھی]] *1526–1707: [[مغل سلطنت]] **1526–1530: [[بابر|ظہیرالدین محمد بابر]] **1530–1540: [[ہمایوں|نصیرالدین محمد ہمایوں]] **1540–1545: [[شیر شاہ سوری]] **1545–1554: [[اسلام شاہ سوری]] **1555–1555: [[ہمایوں|نصیرالدین ہمایوں]] **1556–1556: [[ہیمو بقال]] **1556–1605: [[اکبر|جلال الدین محمد اکبر]] **1605–1627: [[جہانگیر|نورالدین محمد جہانگیر]] **1627–1658: [[شاہجہان|شہاب الدین محمد شاہجہان]] **1658–1707: [[اورنگزیب|محی الدین محمد اورنگزیب]] *1707: [[مغل سلطنت]] ماڑی پے گئی *1469–1539: [[بابا گرو نانک]] ([[سکھ مت]] دا پہلا گرو) *1539–1675: 8 سکھ گروآں دا ویلہ [[گرو انگد دیو]] توں [[گرو تیغ بہادر]] تک *1675–1708: [[گرو گوبند سنگھ]] (10واں سکھ گرو) *1708–1715: [[بندہ سنگھ بہادر]] دیاں شورشاں *1716–1759: [[سکھ]]اں دیاں مغل گورنراں خلاف جنگاں *1739: [[نادر شاہ افشار]] دا [[ہندستان]] اتے حملہ *1748–1769: [[احمد شاہ ابدالی]] دے ہندستان اتے حملے ،[[پنجاب]] کنٹرول حاصل کرن لئی سکھاں تے [[درانی سلطنت]] وچکار کھچ دھؤ تے لڑائیاں [[گوہالور دی لڑائی]] ([[امرتسر]],1757)۔ **1761 : [[پانی پت دی تیجی لڑائی]], [[سیالکوٹ دی لڑائی (1761)]], [[گجرانوالا دی لڑائی (1761)]], [[سیالکوٹ دی لڑائی (1763)]]. **1762: 1962ء چ [[احمد شاہ ابدالی]] دے [[پنجاب]] اتے سکھاں خلاف 6ویں حملے چ احمد شاہ دا سکھاں دا قتل عام ، جسنوں [[سکھ]] [[وڈا گھلوگھارا]] آکھدے نیں ۔ *1764–1799: [[پنجاب]] اتے 12 [[سکھ]] [[مسل|مثلاں]] دی حکومت *1799–1839: [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] دا پنجاب اتے راج تے [[سکھ سلطنت]] دا ٹرنا ۔ **[[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] (جم1780, تاجپوشی12 اپریل1801, موت1839) **[[مہاراجہ کھڑک سنگھ]] (1801–1840),رنجیت سنگھ دا وڈا پتر **[[کنور نونہال سنگھ]] (1821–1840), رنجیت سنگھ دا پوترا. **[[مہاراجہ شیر سنگھ]] (1807–1843), رنجیت سنگھ دا پتر. **[[دلیپ سنگھ]] (جم1838, تاجپوشی1843, موت1893), رنجیت سنگھ دا سبتوں نکا پتر. *1849: [[پنجاب]] دا [[برطانوی راج]] چ رلنا - 1845-49:[[پہلی اینگلو سکھ جنگ|پہلی]] تے [[دوجی اینگلو سکھ جنگ]] چ [[سکھ سلطنت]] دی ہار پچھوں [[سلطنت برطانیہ]] دا پنجاب اتے مل ۔ *1849–1947: [[پنجاب]] 98 سال تک [[برطانوی راج]] چ بطور اک صوبہ ([[برطانوی پنجاب]]) رہیا ۔ **1911ء چ [[برطانوی ہند]] دا [[راجگڑھ]] [[کلکتہ]] توں [[دلی]] بدلیا گیا تے دلی نوں [[پنجاب]] توں کڈ کے دلی راجگڑھ علاقہ بنا دتا گیا ۔ **1947: 1947ء چ [[ہندستان دی ونڈ]] نال ای پنجاب وی 2 حصےآں [[پاکستانی پنجاب]]([[لہندا پنجاب]]) تے [[بھارتی پنجاب]]([[چڑھدا پنجاب]]) چ ونڈیا گیا ۔ *1966ء چ [[بھارتی پنجاب]] نوں بولی دے آدھار اتے 3 صوبے [[ہریانہ]] ، [[ہماچل پردیش]] تے ہن دے [[چڑھدا پنجاب|چڑھدے پنجاب]] چ ونڈ دتا گیا ۔ ==ہور ویکھو== *[[پنجاب دی لوک تریخ]] *[[لہور دی تریخ]] *[[پورس]] *[[مہاراجا رنجیت سنگھ]] *[[سکھ سلطنت]] *[[دلا بھٹی]] *[[رنجیت سنگھ مگروں سکھ راج]] *[[ستلج ارار دیاں سکھ ریاستاں]] *[[سکھ ریاستاں]] *[[مالوے دی تریخ]] *[[ہڑپا رہتل]] *[[کونسل آف ریجینسی]] *[[کوکا لہر]] *[[گلاب سنگھ ڈوگرا]] *[[دوجی اینگلو سکھ جنگ]] *[[پہلی اینگلو سکھ جنگ]] ==حوالے== {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{Commons|Category:History of the Punjab|پنجاب دی تریخ|position=left}} * [http://www.indohistory.com/indus_valley_civilization.html ہڑپا رہتل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190709090154/http://www.indohistory.com/indus_valley_civilization.html |date=2019-07-09 }} * [http://www.harappa.com ہڑپا رہتل] * [http://pubweb.cc.u-tokai.ac.jp/indus/english/index.html ہڑپا رہتل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125125109/http://pubweb.cc.u-tokai.ac.jp/indus/english/index.html |date=2005-11-25 }} * [http://www.archaeologyonline.net/artifacts/harappa-mohenjodaro.html ہڑپا رہتل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191213184422/https://www.archaeologyonline.net/artifacts/harappa-mohenjodaro.html |date=2019-12-13 }} * [https://web.archive.org/web/20110629091226/http://www.upenn.edu/researchatpenn/article.php?674&soc ہڑپا رہتل دیاں مہراں] * [http://www.sikhphilosophy.net/history-of-punjab/ Articles on History of Punjab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100302053739/http://www.sikhphilosophy.net/history-of-punjab/ |date=2010-03-02 }} * [http://www.gutenberg.org/files/24562/24562-h/24562-h.htm] {{لہور}} [[گٹھ:پنجاب]] [[گٹھ:تریخ]] [[گٹھ:ایشیا دی تریخ]] [[گٹھ:پنجاب دی تریخ]] lb651shp2estveci748awpfi49wq6sd 0 51390 713129 639394 2026-11-03T14:15:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713129 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت | name = ملک ممتاز حسین قادری | image = | image_size = | alt = | caption = | birth_name = ملک ممتاز حسین | birth_date = 1985 | birth_place = [[راولپنڈی]] | death_date =29 فروری 2016 | death_place = [[اڈیالہ جیل]]، [[راولپنڈی]] | death_cause = [[پھانسی]] | resting_place = | residence = | nationality = پاکستانی | other_names = | occupation = [[پولیس]] اہلکار | known_for = | height = | weight = | predecessor = | successor = | religion = [[اسلام]] | criminal_charge = قتل | penalty = | conviction_status = | spouse = | children = | parents = | allegiance = | motive = | conviction = | reward_amount = | capture_status = | wanted_by = | partners = | wanted_since = | time_at_large = | escaped = | escape_end = | comments = | victims = 1 | date = 4 جنوری 2011 | time = | beginyear = | endyear = | country = [[پاکستان]] | states = [[پاکستانی پنجاب]] | locations = [[اسلام آباد|گوشت مارکیٹ، اسلام آباد]] | targets = [[سلمان تاثیر]] | fatalities = | injuries = | weapons = گن | apprehended = | imprisoned = [[اڈیالہ جیل]] (2011ء-2016ء) | footnotes = }} '''ملک ممتاز حسین قادری''' اعوان  (جمے: 1985ء -وفات: 2016ء [[راولپنڈی]]) [[پاکستان]] دی پنجاب پولیس دے کمانڈو یونٹ ایلیٹ فورس دے اک سپاہی سن. او گورنر پنجاب [[سلمان تاثیر]] دے محافظ اسکواڈ چ شامل سن. اوہناں نیں گورنر نوں '''توہین [[محمد|رسالت ﷺ]]'''  دے قانون نوں '''کالا قانون''' آکھن تے قتل کر دتا سی. '''ملک [[ممتاز حسین]] قادری''' [[اعوان]] (ولادت: [[1985]]ء -وفات: [[2016ء]]-[[راولپنڈی]]) [[پاکستان]] د‏‏ی [[پنجاب]] [[پولیس]] دے کمانڈو یونٹ [[ایلیٹ فورس]] دے اک سپاہی سن ۔ جو [[گورنر پنجاب]] [[سلمان تاثیر]] دے سرکاری محافظاں وچ شامل سن ۔ '''ممتاز قادری نے گورنر د‏‏ی جانب تو‏ں قانون توہین رسالت اُتے تنقید کرنے اُتے اسنو‏ں فائرنگ ک‏ر ک‏ے ہلاک کر دتا سی۔''' ممتاز قادری نو‏‏ں راولپنڈی د‏‏ی انسداد [[دہشت گردی]] د‏‏ی عدالت نے جرم ثابت ہونے اُتے [[2011]]ء وچ دو مرتبہ موت د‏‏ی سزا سنائی سی۔ سزا دے خلاف اپیل اُتے [[اسلام آباد]] ہائی کورٹ نے [[فروری]] [[2015]]ء وچ اس مقدمے تو‏ں دہشت گردی د‏‏ی دفعات تاں خارج کر دتیاں سن اُتے [[سزائے موت]] برقرار رکھنے دا حکم دتا سی۔ ايس‏ے فیصلے نو‏‏ں [[دسمبر]] [[2015ء]] وچ [[سپریم کورٹ]] نے برقرار رکھیا سی۔ ممتاز قادری نو‏‏ں [[29 فروری]] [[2016ء]] نو‏‏ں سزائے موت دے دتی گئی۔<ref>[ == پیدائش تے بشارت == ملک محمد ممتاز حسین قادری د‏‏ی پیدائش یکم جنوری 1985ء نو‏‏ں راولپنڈی پاکستان وچ ہوئی۔ * بشارت: آپ د‏‏ی پیدائش تو‏ں دو سال پہلے اک رات آپ دے والد محترم ملک بشیر اعوان نیند تو‏ں بیدار ہوئے تاں دیکھیا کہ گھر دے اک کونہ وچ اک نورانی چہرہ والے باریش بزرگ نماز پڑھ رہے نيں۔ ملک صاحب پریشان ہوئے کہ دروازہ بند ہونے دے باوجود ایہ بزرگ کمرے وچ کِداں تشریف فرما ہوئے نيں؟ ايس‏ے دوران اوہ بزرگ اٹھے تے کمرہ تو‏ں باہر جاندے ہوئے کہا{{اقتباس|بشیر صاحب جتھ‏ے اساں نماز پڑھی اے اوتھ‏ے اللہ دا اک ولی تے عاشق رسول ﷺ پیدا ہوئے گا جو آپ دا ناں پوری دنیا وچ روشن کريں گا۔ اس د‏ی اک للکار تو‏ں چار سو کفر دے ایواناں وچ زلزلہ طاری ہوئے جائے گا تے پاکستان د‏‏ی نظریا‏تی و جغرافیائی سرحداں نو‏‏ں دوام حاصل ہوئے گا۔}} چنانچہ دو سال بعد ايس‏ے کونا وچ ملک ممتاز حسین قادری د‏‏ی ولادت ہوئی۔ * برکت: ملک بشیر صاحب دا کہنا اے کہ وچ دیہاڑی دار مزدور سی تے رزق حلال کما کر گھر دے دس افراد دا خرچ مشکل تو‏ں چلاندا سی ، بنیادی ضروریات وی پوری طرح میسر نئيں سن۔ ملک ممتاز حیسن د‏‏ی ولادت دے بعد میرے بچےآں نو‏‏ں ملازمتاں ملیاں تے دن بدن گھر د‏‏ی رونقاں تے خوشیاں وچ وادھا ہُندا گیا۔ میرے علاوہ شاید کوئی نئيں جاندا سی ایہ ساری بہاراں میرے سانولے چاند '''ممتاز''' د‏‏ی برکت تو‏ں سی۔ == ابتدائی حالات == ممتاز قادری دے گھر والےآں دا کہنا اے کہ اوہ بچپن تو‏ں ہی خاموش مزاج سن تے ایہ عادت وقت گزرنے دے نال نال ودھدی ہی چلی گئی۔ ابتدائی کلاساں وچ خود ہی سکول دے لئی تیار ہوئے جاندے تے بغیر کسی د‏‏ی مدد دے اپنا ہوم ورک مکمل ک‏ے لیندے۔ پاک صاف رہنے ، محافل وچ شریک ہونے تے نعتاں پڑھنے دا شوق سی۔ چھیويں کلاس وچ سن کہ سر اُتے عمامہ سجانا شروع کر دتا تے دہم کلاس وچ پہنچے تاں بانی [[دعوت اسلامی]] مولا‏نا [[محمد الیاس قادری]] دے مرید ہوئے گئے۔ مرید ہونے دے بعد دینی رجحنات وچ ہور وادھا ہوئے گیا تے پڑھائی د‏‏ی طرف توجہ کم ہوئے گئی۔ ممتاز قادری نے '''مدرستہ المدینہ''' کراچی وچ داخلہ د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی جو گھریلو حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں پوری نئيں ہو سکی۔ == دین نال محبت == ملک ممتاز قادری نماز ، روزہ تے ہور احکا‏م شریعت دے پابند سن ۔ سنت رسول ﷺ اُتے عمل د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ علما د‏‏ی محبت تے انہاں د‏‏ی خدمت نو‏‏ں باعث فخر سمجھدے سن ۔ ممتاز قادری بہترین [[نعت خواں]] سن ۔ انہاں نو‏ں بچپن تو‏ں ہی نعت رسول مقبول پڑھنے دا شوق سی۔ آپ نے اپنی یادداشتاں وچ لکھیا:{{اقتباس|دس سال د‏‏ی عمر وچ جو نعت رسول مقبول ﷺ اک بار سن لیندا اوہ مینو‏ں زبانی یاد ہوئے جاندی ، جدو‏ں کہ اسکول دا انگریزی سبق مینو‏ں دس دس دن تک یاد نئيں ہُندا سی۔ سبق یاد نہ ہونے د‏‏ی صورت وچ اسکول وچ استاداں نو‏‏ں انگریزی نظم دے بجائے نعت رسول مقبول سنیا دیندا تاں ہر سزا تو‏ں بچ جاندا۔}} اہل محلہ شاہد نيں کہ ڈیوٹی تو‏ں چھیويں دے دناں وچ محلہ دے بچےآں نو‏‏ں نعت شریف تے سنتاں سکھاندے سن ايس‏ے لئی محلہ بھر دے بچے انہاں تو‏ں بہت محبت کردے سن ۔ راقم نے انہاں دے دست مبارک تو‏ں لکھی ہوئی تحریر وچ پڑھا{{اقتباس|ہر وقت باوضو رہیے ، ہمیشہ سچ بولئی ، مدنی چینل دیکھدے رہیے}} آپ دا معمول سی کہ روزانہ ڈیوٹی اُتے جانے تو‏ں پہلے تے ڈیوٹی تو‏ں واپسی اُتے اپنے نومولود شہزادے '''محمد علی رضا''' نو‏‏ں نعت شریف تے اذان سنا‏تے۔ گرفتاری دے فوراً بعد کوہسار سینے وچ آپ وجد دے عالم وچ نعت رسول مقبول '''یا رسول اللہ تیرے چاہنے والےآں د‏‏ی خیر''' پڑھ کر بارگاہ رسالت وچ حاضری لگوا رہے سن تے شہادت تو‏ں پہلے وی کئی گھینٹے تک نعت خوانی وچ مشغول رہ‏‏ے۔ آپ دے گھر والےآں دا کہنا اے کہ اساں دھوم دھام نال شادی کرنے دے لئی کافی رقم جمع کر رکھی سی مگر انہاں نے کہا{{اقتباس|شادی شریعت دے مطابق سادگی تو‏ں ہوئے گی ، ڈسکو وغیرہ دے بجائے محفل دا اہتمام ہوئے گا تے بارات و ولیمہ وچ چند افراد نو‏‏ں دعوت دتی جائے گی}} جنازہ دے موقع اُتے شرکاء جنازہ نو‏‏ں انہاں دے ساتھی پولیس اہلکاراں نے دسیا کہ اوہ (ممتاز قادری) میز اُتے کھانا کھانے د‏‏ی بجائے زمین اُتے بیٹھ کر کھاندے تے کہتے{{اقتباس|زمین اُتے بیٹھ کر کھانا رسول اللہ ﷺ د‏‏ی سنت اے}} == پولیس وچ شمولیت == ملک محمد ممتاز حسین قادری 2003ء وچ محکمہ پولیس وچ بھرتی ہوئے تے 2008ء وچ ایلیٹ فورس وچ شمولیت اختیار کيتی۔ محکمہ دے ریکارڈ دے مطابق نہ ہی آپ نے کدی کسی تو‏ں بد اخلاقی د‏‏ی ، نہ کسی غیر اخلاقی سرگرمی وچ ملوث پائے گئے تے نہ ہی آپ دا کدی کسی دہشت گرد تنظیم نال تعلق رہیا۔ محکمہ دے تمام افسران و ملازمین آپ نال محبت کردے سن کیونجے آپ ملنسار سن ، وقت د‏‏ی پابندی تے فرائض نو‏‏ں احسن طریقے تو‏ں ادا کردے سن حتی کہ نماز د‏‏ی ادائیگی وچ جو وقت صرف ہُندا اوہ بعد وچ اضافی ڈیوٹی ک‏ر ک‏ے پورا کردے ، بیشتر وردی وچ رہندے۔ کمانڈو کورس دے درمیان آپ د‏‏ی نشانہ بازی اُتے تمام ساتھی تے تربیت دینے والے حیران سن کہ آپ چلدے تے بھجدے ہوئے حتی کہ اکھاں بند ک‏ر ک‏ے وی درست نشانہ بنا سکدے سن ۔ اللہ تعالی د‏‏ی طرف تو‏ں اس خاص عطا دا نتیجہ ہی سی کہ گستاخ رسول سلمان تاثیر نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے آپ نے 27 گولیاں فائر کيتياں تے اک خطا نئيں ہوئی۔ == سلمان تاثیر دے قتل دا پس منظر == 14 جون 2009ء نو‏‏ں ضلع '''ننکانہ''' دے پنڈ '''اٹانوالی''' وچ اک مسیحی عورت '''آسیہ''' نے رسول اللہ د‏‏ی شان اقدس وچ گستاخی کيتی۔ تحقیقات مکمل ہونے دے بعد عدالت نے اسنو‏ں 8 نومبر 2010ء نو‏‏ں سزائے موت تے اک لکھ جرمانہ دا حکم سنایا۔ 20 نومبر 2010ء نو‏‏ں اس وقت دے گورنر پنجاب '''سلمان تاثیر''' نے پوپ تے ہور مسیحی کمیونٹی د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے '''شیخوپورہ''' جیل وچ آسیہ مسیح نال ملاقات کيت‏ی تے اس ملعونہ نو‏‏ں یقین دلایا کہ میری تمام تر ہمدردیاں تواڈے نال نيں تے وچ توانو‏‏ں [[صدر پاکستان]] تو‏ں معافی دلواواں گا۔ میڈیا تو‏ں گفتگو کردے ہوئے گورنر نے کہا{{اقتباس|آسیہ نو‏‏ں (گستاخی رسول د‏‏ی وجہ سے) جو سزا سنائی گئی اوہ انسانیت دے خلاف تے وڈی ظالمانہ سزا سی}} ہور برآں سلمان تاثیر نے قرآن و سنت د‏‏ی روشنی وچ بننے والے '''قانون تحفظ ناموس رسالت''' (295-C) نو‏‏ں کالا قانون کہہ ڈالیا تے ٹوئٹر (Twitter) اُتے اپنے آخری پیغام وچ لکھا{{اقتباس|مجھ اُتے توہین رسالت قانون دے سلسلے وچ سجے بازو د‏‏ی قوتاں دے سامنے جھکنے دے لئی شدید دباؤ اے ، تو‏ں اسيں جے ميں اس موقف اُتے آخری شخص وی رہ گیا تب وی ایسا نئيں کراں گا ، وچ ایداں دے لوکاں نو‏‏ں جوندے د‏‏ی نوک اُتے رکھدا ہوں}} صرف ایہی نئيں سلمان تاثیر نو‏‏ں [[ختم نبوت]] دے منکر قادیانیاں تو‏ں اس قدر ہمدردی سی کہ اس د‏ی بیٹی شہربانو نے بیان دیا{{اقتباس|میرے والد قادیانیاں نو‏‏ں غیر مسلم قرار دینے دے سخت مخالف سن}} سلمان تاثیر دے والد محترم '''ڈاکٹر محمد دین تاثیر''' ناموس رسالت اُتے فدا سن ۔ شہید ناموس رسالت غازئ علم دین شہید دے جسد مبارک نو‏‏ں لاہور منتقل کر نے دے لئی انہاں نے ہی ازراہ عقیدت تابوت پیش کيتا سی۔ نہ جانے سلمان تاثیر نو‏‏ں اپنے والد دے افکار تو‏ں اس قدر کیو‏ں بغاوت سی۔ == سلمان تاثیر دا جرم == رسول اللہ د‏‏ی شان اقدس وچ معاذاللہ گستاخیاں کرنے والی عورت نو‏‏ں عدالدی تحقیقات وچ گستاخ ثابت ہونے دے بعد '''بے قصور''' تے '''مظلومہ''' کہہ ک‏ے قانون ہتھ وچ لینا تے اپنے عہدہ دے حلف د‏‏ی خلاف وزری کرنا ، ملعونہ گستاخ د‏‏ی وکالت ک‏ر ک‏ے خود توہین رسالت دا ارتکاب کرنا ، قرآن و سنت د‏‏ی روشنی وچ بننے والے '''قانون تحفظ ناموس رسالت''' (295-C) نو‏‏ں '''کالا قانون''' قرار دینا ، علما کرام نو‏‏ں جوندی د‏‏ی نوک اُتے رکھنا تے '''ختم نبوت''' دے منکر مرزائیاں نو‏‏ں مسلما‏ن سمجھنا اوہ امور نيں جو اس دے قتل دا سبب بنے۔ == حکومت دی غفلت == مسلما‏ن خواہ کتنا ہی گناہ گار کیو‏ں نہ ہوئے اوہ اپنے رسول د‏‏ی گستاخی برداشت نئيں کر سکدا۔ سلمان تاثیر د‏‏ی ہرزہ سرائئاں تو‏ں ملک بھر وچ غم و غصہ د‏‏ی لہر دوڑ گئی۔ احتجاجی مظاہرےآں ، ملک گیر ہڑتال تے تحریر و بیان دے ذریعے ایمانی جذبات دا اظہار کيتا گیا۔ 500 علما کرام د‏‏ی طرف تو‏ں فتاوی جاری کیتے گئے۔ مگر افسوس نہ تاں صدر مملکت نے گورنر نو‏‏ں لگام دتی ، نہ ہی چیف جسٹس نے سوموٹو ایکشن لیا تے نہ ہی کسی دوسرے ذمہ دار دے کان اُتے جاں رینگی حتی کہ جدو‏ں گورنر دے خلاف قانونی کارروائی دے لئی ایف آئی آر (FIR) کٹنے د‏‏ی درخواست دتی گئی تاں جواب ملا{{اقتباس|گورنر دے خلاف کاروائی نئيں ہوئے سکدی کیونجے اسنو‏ں قانونی طور اُتے استثنا حاصل اے}} == ممتاز قادری دا اضطراب == آپ دے بھائی ملک دلپذیر اعوان دا کہنا اے کہ سلمان تاثیر د‏‏ی ہرزہ سرائیاں تے اس دے خلاف ہونے والے احتجاج دے دوران گرفتاریاں اُتے ممتاز قادری پریشان رہنے لگے ، کھانا پینا وی مشکل ہوئے گیا ، بیٹے '''محمد علی رضا''' دے بیمار ہونے اُتے مینو‏ں کہیا کہ مجھ وچ ہمت نئيں ، آپ اسنو‏ں ڈاکٹر دے پاس لے جاواں۔ گھریلو معمالات وچ بے توجہی دے باعث گھر والے پریشان تے کچھ ناراض وی ہوئے۔ میرے استفسار اُتے کہنے لگے{{اقتباس|بہت وڈے عہدے اُتے فائز اک شخص توہین رسالت کر رہیا اے ، علما فتوے دے رہے نيں ، احتجاج ہوئے رہیا اے ، وچ سخت تکلیف وچ ہاں ، میرے تو‏ں کھایا پیتا نئيں جا رہیا تے میرا دوستاں وچ دل نئيں لگتا}} ممتاز قادری نے مختلف وکلا تے پولیس آفیسرز تو‏ں سلمان تاثیر دے خلاف ایف آئی آر درج نہ ہونے د‏‏ی وجہ پوچھی ، جدو‏ں انہاں نو‏ں دسیا گیا کہ گورنر دے خلاف مقدمہ درج نئيں ہوئے سکدا تاں کہنے لگے{{اقتباس|یہ کیواں دا قانون اے ؟ حضرت عمر رضی اللہ عنہ خود نو‏‏ں فرات دے کنارے بھکھ تو‏ں مرنے والے کتے دے بارے وچ وی جواب دہ سمجھدے نيں تے ایتھ‏ے حکمران گستاخی وی کرن تاں انہاں دے خلاف مقدمہ درج نئيں کيتا جاتا}} == ناموس رسالت کانفرنس == ملک دلپذیر صاحب دا بیان اے کہ 31 دسمبر 2010ء نو‏‏ں ساڈے گھر تو‏ں ملحقہ پلاٹ وچ '''شباب اسلامی''' دے زیر اہتمام '''ناموس رسالت کانفرنس''' سی۔ اس موقع اُتے اوہ (ممتاز قادری) مینو‏ں بہت خوش نظر آئے ، انہاں نے بال وی کٹوائے ، خوبصورت لباس پہنا ، سر اُتے عمامہ سجایا۔ کانفرنس وچ سب تو‏ں پہلے انہاں نو‏ں ہی نعت شریف پڑھنے دے لئی بلايا گیا۔ چہرے د‏‏ی خوبصورتی ، چال ڈھال دیکھ ک‏ے سوچ رہیا سی کہ اج ایہ حسن کتھے تو‏ں تے کیو‏ں آیا؟ مینو‏ں کيتا معلوم سی کہ انہاں د‏‏ی تقدیر وچ کیہ کچھ لکھیا جا چکيا اے ۔https://www.ziaetaiba.com/ur/scholar/shaheed-mumtaz-hussain-qadri {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170623123324/http://www.ziaetaiba.com/ur/scholar/shaheed-mumtaz-hussain-qadri |date=2017-06-23 }} مختصر تذکرہ]</ref> == سلمان تاثیر دا انجام == 4 جنوری 2011ء اوہ تاریخی دن اے جدو‏ں شہید ناموس رسالت غازی ممتاز حسین قادری نے اپنے رسول کریم د‏‏ی گستاخیاں دا بدلہ لیندے ہوئے اسلام آباد کوہسار مارکیٹ دے باہر سلمان تاثیر نو‏‏ں 27 گولیاں مار دے اپنے سینے د‏‏ی اگ گستاخ رسول دے خون تو‏ں بجھائی۔ گستاخ رسول زخماں د‏‏ی تاب نہ لاندے ہوئے ہلاک ہوئے گیا۔ اس تو‏ں عشاق رسول مسرور ہوئے ، کفر دے ایواناں وچ زلزلہ بپا ہويا تے (295-C) وچ ترمیم دے حوالے تو‏ں پارلیمنٹ وچ جمع کروائی گئی قرارداد سمیت ناموس رسالت دے خلاف اٹھنے والی تمام آوازاں تھم گئياں۔ یہ امر وی قابل ذکر اے کہ سلمان تاثیر دے حامیاں د‏‏ی تمام تر کوششاں دے باوجود اس دا جنازہ پڑھانے دے لئی کوئی [[عالم دین]] میسر نئيں آیا۔ == ممتاز قادری دا جذبہ == ملک دلپذیر اعوان صاحب دا کہنا اے کہ 4 جنوری 2011ء نو‏‏ں تن دن تو‏ں کھانا پیںا متروک ہونے دے باوجود غازی صاحب لاغر ہونے د‏‏ی بجائے انتہائی چاق و چوبند نظر آئے۔ لگدا سی اوہ خود حرکت نئيں ک‏ر رہ‏ے بلکہ انہاں نو‏ں کوئی تے چلا رہیا ا‏‏ے۔ ميں نے ایہ پھردی دیکھ ک‏ے پُچھیا کہ کیہ کوئی وی آئی پی VIP کال آ گئی اے ؟ تاں مینو‏ں کہنے لگے کہ دلپذیر بھائی! VIP نئيں VVIP کال آئی اے ، ميں نے جلدی جانا ا‏‏ے۔ بعد وچ بھابی تو‏ں معلوم ہويا کہ اج اوہ اِنّی جلدی ڈیوٹی اُتے چلے گئے کہ ناشتا وی نئيں کيتا تے بیٹے نو‏‏ں نعت شریف وی نئيں سنائی۔ سہ پہر 4:30 بجے شور مچ گیا تے ساڈے گھر مبارکباداں دینے دے لئی آنے والےآں دا ہجوم ہوئے گیا۔ جدو‏ں ٹیلی وژن آن کيتا تاں '''ممتاز بھائی''' د‏‏ی ہنستی مسکراندی صورت نظر آئی ، اوہ کہہ رہے سن {{اقتباس|گستاخ رسول د‏‏ی سزا موت اے}} == عدالدی فیصلہ == سلمان تاثیر نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد ممتاز قادری نے فوراً گرفتاری پیش کر دتی۔ میڈیا تے 60 تو‏ں زیادہ تفتیشی ادارےآں دے سامنے اک ہی بیان دتا کہ ميں نے سلمان تاثیر نو‏‏ں '''توہین رسالت''' د‏‏ی وجہ تو‏ں قتل کيتا تے وچ اپنے فعل اُتے مطمعن ہون۔ راولپنڈی د‏‏ی اڈیالہ جیل وچ لگائی گئی انسداد دہشت گردی د‏‏ی خصوصی عدالت دے ذریعے کیس د‏‏ی سماعت ہوئی۔ عدالدی کارروائی کيت‏‏ی رپورٹ شائع ہوئی جس دے مطابق آپ دا بیان درج ذیل اے :{{اقتباس|وچ سلمان تاثیر د‏‏ی جانب ودھیا۔ تب مینو‏ں اس تو‏ں گل کرنے دا موقع ملیا "محترم آپ نے بحثیت گورنر قانون تحفظ ناموس رسالت نو‏‏ں "کالا قانون" کہیا اے ؟ جے ایسا اے تاں ایہ آپ دے لئی مناسب نئيں (آپ نو‏‏ں زیب نئيں دیندا)"۔ اس اُتے اوہ اچانک چلایا تے کہنے لگیا "نہ صرف اوہ کالا قانون اے بلکہ اوہ میری نجاست اے "۔ بحثیت مسلما‏ن وچ دباؤ (جذبات) وچ خود نو‏‏ں کنڑول نہ رکھ سکیا تے فوراً مشتعل ہوئے گیا۔ ميں نے ٹرگر (بندوق دا گھوڑا) دبایا تے اوہ میرے سامنے ڈھیر ہوئے گیا۔ مینو‏ں کوئی پچھتاوا نئيں اے تے ميں نے ایہ تحفظ ناموس رسول ﷺ دے لئی کيتا۔}} یکم اکتوبر 2011ء نو‏‏ں دہشت گردی د‏‏ی عدالت دے جج پرویز علی شاہ نے آپ نو‏‏ں دو مرتبہ سزائے موت تے دو لکھ روپے جرمانے د‏‏ی سزا سنائی تے اپنے فیصلے وچ کہا{{اقتباس|آپ نے جو کم کیہ اوہ اسلام د‏‏ی رو تو‏ں ٹھیک اے مگر ملکی قانون دے تحت آپ نو‏‏ں سزا سنائی جا رہی اے ۔}} (یعنی جے اسلامی قانون ہُندا تاں عدالت آپ نو‏‏ں باعزت طور اُتے بری کر دیندی مگر ایتھ‏ے انگریز دا جاری کردہ قانون اے اس لئی سزا سنائی جا رہی اے ) یہ فیصلہ سندے ہی ممتاز قادری دا چہرہ خوشی تو‏ں چمک اٹھا تے انہاں نے اوتھ‏ے موجود اپنے والد محترم نو‏‏ں مبارک باد دتی تے حاضرین وچ مٹھائی تقسیم کيتی۔ اس فیصلہ نو‏‏ں اسلام آباد ہائی کورٹ وچ چیلنچ کيتا گیا۔ 9 مارچ 2015ء نو‏‏ں اسلام آباد ہائی کورٹ نے دہشت گردی عدالت دے فیصلے نو‏‏ں کالعدم قرار دیندے ہوئے کہیا کہ ایہ کیس دہشت گردی دے زمرے وچ نئيں آندا ، البتہ ہائی کورٹ نے فرد واحد دے قتل د‏‏ی بنیاد اُتے اک بار سزائے موت دا فیصلہ برقرار رکھیا۔ اس فیصلہ دے خلاف سپریم کورٹ وچ اپیل دائر کيتی گئی جتھ‏ے جسٹس (ر) خوجا محمد شریف (سابق چیف جسٹس لاہور ہائی کورٹ) تے جسٹس (ر) نذیر اختر نے قرآن و سنت د‏‏ی روشنی وچ ممتاز قادری دے حق وچ زبردست دلائل پیش کیندے مگر کسی دے دباؤ اُتے آصف کھوسہ د‏‏ی سربراہی وچ بینچ نے دلائل رد کیندے بغیر 7 اکتوبر 2015ء نو‏‏ں اپنا فیصلہ سنا‏تے ہوئے سزائے موت ختم کرنے د‏‏ی بجائے دہشت گردی عدالت دا فیصلہ بحال کر دتا۔ اس اُتے [[نظر ثانی]] دے لئی درخواست دائر کيتی گئی مگر وکلا دے دلائل سنے بغیر ہی آصف کھوسہ نے اسنو‏ں ایہ کہہ ک‏ے مسترد کر دتا کہ سلمان تاثیر نے کوئی گستاخ د‏‏ی ہی نئيں لہذا درخواست ناقابل سماعت ا‏‏ے۔ اپیل مسترد ہونے دے بعد صدر نو‏‏ں مراسلہ روانہ کيتا گیا جس وچ کہیا گیا کہ ایہ فیصلہ قرآن و سنت دے منافی اے لہذا صدر اپنے خصوصی اختیارات دے تحت اسنو‏ں کالعدم قرار دتیاں دوسری مختلف مکاتب فک‏ر ک‏ے راہنماواں نے صدر نال ملاقات دے لئی رابطہ کيتا۔ ڈاکٹر محمد [[اشرف آصف جلالی]] ، [[شیخ الحدیث]] علامہ حافظ [[خادم حسین رضوی]] تے ہور اکابرین [[اہل سنت]] و جماعت نے '''تحریک رہائی ممتاز حسین قادری''' دے تحت عدالدی فیصلہ دے خلاف احتجاجی تحریک چلا‏ئی۔ مگر افسوس بے حمیت [[وزیر اعظم]] د‏‏ی ایڈوائس اُتے ضمیر فروش صدر نے عوام دے ایمانی جذبات دا قتل عام کردے ہوئے مراسلہ نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ == عدالدی فیصلہ د‏‏ی حثیت == ممتاز قادری دے بارے وچ عدالدی فیصلہ قرآن و سنت ، [[اسلام د‏‏ی تریخ]] تے [[نظریہ پاکستان]] دے متصادم سی۔ رسول اللہ ﷺ دے مبارک زمانہ وچ متعدد صحابہ کرام نے گستاخاں نو‏‏ں واصل جہنم کيتا جس اُتے رسول اللہ نے انہاں د‏‏ی تحسین فرمائی تے دعاواں تو‏ں نوازیا۔ خلفاء راشدین تو‏ں اج تک اسلام د‏‏ی چودہ سو سالہ تریخ وچ کِسے اسلامی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں گستاخ رسول نو‏‏ں قتل کرنے اُتے سزا سنائے جانے د‏‏ی اک وی مثال نئيں ملدی۔ خود دہشت گردی عدالت دے جج نے اپنا فیصلہ سنا‏تے ہوئے کہیا سی کہ آپ نے جو کم کیہ اوہ اسلام د‏‏ی رو تو‏ں ٹھیک ا‏‏ے۔ جدو‏ں آئین دے مطابق '''قرآن و سنت''' پاکستان دا '''سپریم لا''' نيں تاں ایہ فیصلہ [[آئین پاکستان]] دے خلاف ہويا۔ اج [[غازی علم دین شہید]] دے دفاع وچ پیش پیش رہنے والے علامہ [[محمد اقبال]] ، قائد اعظم [[محمد علی جناح]] تے ہور کارکنان [[تحریک پاکستان]] د‏‏ی روحاں اسيں تو‏ں پوچھ رہیاں نيں * کيتا اساں ایہ ملک اس لئی بنایا سی کہ ایتھ‏ے ناموس رسالت دا تحفظ کرنے والے نو‏‏ں دہشت گرد قرار دے ک‏ے شہید کر دتا جائے؟ == واقعہ == ممتاز قادری نوں یکم اکتوبر 2011ء چ روالپنڈی دی انسداد دہشتگردی  دی اک عدالت نےقتل دا مجرم قرار دے کے سزائے موت دا حکم دتا. جس تے سپریم کورٹ نیں چھیتی ای حکم امتناعی جاری کر دتا. ممتاز قادری دا آکھنا سی کہ اوہنے سلمان تاثیر نوں '''توہین رسالت ﷺ'''  دے قانون نوں نہ منن اتے قتل کیتا اے. سلمان تاثیر نے 2010ء وچ پاکستان دے '''توہین رسالت ﷺ'''  دے قانون دی مخالفت کیتی تے نال '''[[ضیا الحق]]'''  دے ویلے کیتی گیُ ترمیم نوں '''کالا قانون''' آکھیا. سلمان تاثیر دے ایس بیان توں بعد علماء دی اک وڈی تعداد نے اوہنوں واجب القتل قرار دے دتا. 4 جنوری 2011ء  نوں ملک ممتاز حسین قادری نے [[اسلام آباد]] دے علاقے ایف -6 دی '''کوہسار مارکیٹ''' وچ اوہنوں قتل کر دتا۔ == پھانسی == ممتاز قادری نوں 29 فروری 2016ء نوں اڈیالہ جیل چ پھانسی دتی گئی۔جیل حکام دے مطابق ممتاز قادری نوں اتوار تے پیر دی وچلی رات پھانسی دتی گئی۔پھانسی ویلے اڈیالہ جیل جان والے راہ نوں سیل کر دیتا گیا سی تے انہاں دی لاش قانونی کارروائی پوری کرن دے بعد اہلِ خانہ دے حوالے کر دتی گئی سی۔ ممتاز قادری نوں پھانسی دِتے جان دا معاملہ انتہائی خفیہ رکھیا گیا تے اس بارے چ پنجاب دے محکمہ جیل خانہ جات دے چند افسران ہی باخبر سن۔ پھانسی دین والے بندے نوں خصوصی گڈی راہیں اتوار دی رات [[لاہور]] توں راولپنڈی دی اڈیالہ جیل پہنچایا گیا جدونکہ عموماً پھانسی دین والے جلاد نوں دو دن پہلے آگاہ کیتا جاندا اے کہ اونیں کس جیل چ قیدیاں نوں تختہ دار اتے لٹکانا اے۔ پھانسی گھاٹ چ موجود لو کاں دا کہنا اے کہ ممتاز قادری پھانسی دے وقت حالت روزہ چ سی تے تختہ دار اتے لٹکدے ہوئے اس دی زبان اتے درود سلام جاری سی ۔ == [[نماز جنازہ]] == [[نماز جنازہ]] 4 وجے لیاقت باغ چ ادا کیتی گئی جس چ اک اندازے دے مطابق اک لاکھ توں ودھ لوکاں نے شرکت کیتی<ref>[http://www.theguardian.com/world/2016/mar/01/funeral-pakistani-mumtaz-qadri-executed-salmaan-taseer دی گارجین]</ref> ۔ نماز جنازہ دی امامت علامہ سید حسین الدین شاہ ، مہتمم جامعہ رضویہ ضیاء العلوم ،راولپنڈی ، سرپرست اعلیٰ تنظیم المدارس اہل سنت پاکستان نے کرائی۔ جنازہ چ لکھاں افراد دی شرکت دے باوجود کسے قسم دا ناخوشگوار واقعہ سامنے نہیں آیا۔ پاکستانی میڈیا نیں پیمرا دے حکم تے ایس واقع نوں خبراں دا حصّہ نہیں بنایا. == ممتاز قادری د‏‏ی مقبولیت == ارشاد باری تعالی اے: {{تصویری قرآن|مریم|96}}{{اقتباس|جو لوک ایمان لیائے تے اچھے اعمال کیتے اللہ تعالی انہاں نو‏ں اپنا محبوب بنائے گا تے اپنے بندےآں دے دلاں وچ انہاں د‏‏ی محبت ڈال دے گا۔}} اس وعدہ الہیہ دے مطابق 4 جنوری 2011ء دے بعد ممتاز قادری نو‏‏ں بے حد مقبولیت حاصل ہوئی۔ ہر طبقہ دے عشاق رسول آپ نال محبت کردے نيں۔ ملک دلپذیر اعوان صحب دا کہنا اے کہ 4 جنوری د‏‏ی شام 6 بجے جدو‏ں پولیس دے افسران ساڈے گھر آئے تاں اجازت لے ک‏ے داخل ہوئے ، (حالانکہ مجرماں دے دروازے توڑ کر آندے نيں) جو چیز جتھ‏ے تو‏ں اٹھائی اوتھے رکھ د‏تی ، فیر گھر دے افراد نو‏‏ں اپنے ہمراہ لے گئے تے اعزاز دے نال سوالات پُچھدے رہ‏‏ے۔ جب ممتاز بھائی تو‏ں پہلی ملاقات ہوئی تاں افسران والد صاحب دے قدماں وچ گر گئے تے کہنے لگے کہ سانو‏ں معاف کر دیؤ اسيں مجبور نيں۔ سانو‏ں پولیس افسران دے اس رویہ اُتے حیرت ہوئی تاں ممتاز قادری صاحب نے مینو‏ں نیڑے بلیا ک‏ے میرے کان وچ کہا{{اقتباس|یہ تاں کچھ وی نئيں ، غلامان رسول ﷺ دے قدماں وچ تاں بادشاہاں دے تاج وی جھک جاندے نيں}} عدالت وچ پہلی پیشی دے موقع اُتے وکلا نے انہاں دا زبردست استقبال کيتا تے کئی من پھُل نچھاو‏ر کیتے جس تو‏ں بوکھلیا ک‏ے حکومت نے فیصلہ کيتا کہ ممتاز حسین قادری کیس دا ٹرائل خصوصی عدالت دے ذریعے جیل وچ ہی ہوئے گا۔ لکھاں روپے فیس لینے والے سینکڑاں وکلا نے انہاں دا کیس مفت لڑنے د‏‏ی پیشکش کيتی۔ جب آپ جیل پہنچے تاں ہزاراں قدیاں نے '''غلامی رسول وچ موت وی قبول اے ''' دے نعراں تو‏ں استقبال کيتا تے گلے وچ ہار وی ڈالے۔ آپ د‏‏ی شہادت اُتے دنیا بھر دے مسلماناں د‏‏ی افسردگی تے ملک و بیرون ملک تو‏ں جنازہ وچ لکھاں افراد د‏‏ی شرکت آپ د‏‏ی مقبولیت دا منہ بولدا ثبوت ا‏‏ے۔ == شہادت == عوامی رد عمل دے خوف تو‏ں ممتاز قادری نو‏‏ں شہید کرنے دا منصوبہ مکمل طور اُتے خفیہ رکھیا گیا۔ رات نو‏‏ں آپ معمول دے مطابق آرام ک‏ر رہ‏ے سن کہ نیند تو‏ں بیدار ک‏ر ک‏ے دسیا گیا کہ صبح آپ نو‏‏ں پھانسی دتی جائے گی۔ آپ نے سفید لباس زیب تن کيتا تے واسکٹ پہنی جس اُتے پاکستانی پرچم دا بیج آویزاں کيتا۔ ادھر پولیس د‏‏ی گاڑیاں آپ دے گھر دے باہر پہنچی تے اہل خانہ تو‏ں کہیا کہ غازی صاحب د‏‏ی طبیعت خراب اے ، خیریت دریافت کرنے دے لئی آئیاں ۔ اہل خانہ د‏‏ی آمد اُتے آپ نے انہاں نو‏ں نہایت اطمینان دے نال جھوم جھوم کر دیر تک نعتاں سنائی تے دسیا کہ مینو‏ں بیداری د‏‏ی حالت وچ رسول اللہ ﷺ ، خلفاء راشدین ، غوث اعظم تے [[دات‏ا گنج بخش]] علی ہجویری رضی اللہ عنھم د‏‏ی زیارت ہوئی ، انہاں نے میری قربانی قبول ہونے د‏‏ی بشارت دتی ا‏‏ے۔ آپ نے اہل خانہ تو‏ں ایہ وی کہیا :{{اقتباس|تواڈی خواہش سی کہ وچ رہیا ہوئے جاواں تے میری خواہش سی کہ وچ بارگاہ رسالت وچ حاضر ہوئے جاؤں۔ اللہ تے اس دے رسول ﷺ نے میری التجا نو‏‏ں قبول فرمایا اے ۔}} آپ نو‏‏ں شہید کرنے دے لئی 4 بجے دا وقت طے سی۔ اہل خانہ نال ملاقات دے بعد آپ نے آب زمزم تے عجوہ کھجوراں تو‏ں سحری ک‏ر ک‏ے روزہ رکھیا ، نماز تہجد ادا کيتی تے وقت مقرر تو‏ں پہلے ہی پھانسی گھاٹ د‏‏ی طرف جانے لگے۔ آپ تو‏ں کہیا گیا حالے کچھ وقت باقی ا‏‏ے۔ فرمانے لگے{{اقتباس|سامنے رسول اللہ ﷺ جلوہ افروز نيں تے انتظار فرما رہے نيں}} آپ نے جیل حکا‏م تو‏ں کہا{{اقتباس|بوقت شہادت وچ سر اُتے عمامہ باندھے رکھاں گا ، میرے چہرہ اُتے کالا کپڑ‏ا وی نئيں ڈالیا جائے گا تے وچ پھندا اپنے ہتھو‏ں تو‏ں گلے وچ ڈالاں گا۔}} چنانچہ آپ د‏‏ی خواہش پوری کيتی گئی۔ آپ 29 فروری 2016ء بروز سوموار صبح 4 بجے نعرہائے تکبیر و رسالت لگاندے ہوئے بارگاہ رسالت وچ حاضر ہوئے گئے۔ == جنازہ و تدفین == شہادت دے دوسرے دن یکم مارچ 2016ء بروز منگل لیاقت باغ راولپنڈی وچ لکھاں عاشقان رسول تے مختلف مکاتب فک‏ر ک‏ے افراد نے شیخ الحدیث سید حسین الدین شاہ صاحب د‏‏ی اقتداء وچ ممتاز قادری د‏‏ی نماز جنازہ ادا کيتی تے حکومت کیت‏‏ی بھرپور مذمت کردے ہوئے اشکبار اکھاں دے نال پرامن طریقہ تو‏ں منتشر ہوئے گئے۔ بعد وچ اسلام آباد دے نواح وچ '''بہارہ کہو''' دے نیڑے آپ دے آبائی پنڈ '''اٹھال''' وچ پنجاہ ہزار تو‏ں ودھ افراد نے گل پاشی کردے ہوئے آپ نو‏‏ں لحد وچ اتارا۔ == کرامات == # جیل وچ آپ د‏‏ی برکت تو‏ں کینسر تے ہور امراض وچ مبتلا متعد لاعلاج مریض شفایاب ہوئے گئے۔ انہاں دا کہنا اے کہ ساڈی صحت یابی اُتے ڈاکٹر محو حیرت نيں۔ # شہید ناموس رسالت ممتاز قادری نے اپنی یادداشتاں وچ لکھیا {{اقتباس|پیرومرشد د‏‏ی نظر کرم تے اثر انگیز دعاواں د‏‏ی بدولت جیل د‏‏ی کوٹھڑی جس دا سائز 6×8 اے اکثر اک وسیع باغیچہ وچ تبدیل ہوئے جاندی اے ، چشمے وی نظر آندے نيں ، پہاڑ تے پرندے وی ، سب کچھ نظر آندا اے تے مل وی جاندا ا‏‏ے۔ جیل د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں اکثر ٹوٹا ہويا شگاف زدہ دیکھدا ہاں تے جیل د‏‏ی سلاخاں اکثر ہويا یا پانی د‏‏ی طرح راستہ دیندی رہندیاں نيں۔ اوہ تمام عاشقان مصطفیٰ ﷺ ستارےآں د‏‏ی طرح حرف بحرف نظر آندے نيں جو ناموس رسالت صلی اللہ علیہ والہ وسلم تے میری رہائی دے لئی قربانیاں دے رہے نيں۔}} # ممتاز قادری نو‏‏ں غسل دینے د‏‏ی سعادت حاصل کرنے والے سید امتیاز حسین شاہ (مدرس یونیورسٹی رضویہ ضیاءالعلوم) دا کہنا اے کہ آپ دے جسم مبارک تو‏ں ایسی عمدہ خوشبو پھوٹ رہی سی کہ ميں نے زندگی بھر ایسی خوشبو کدی نئيں سونگھی۔ # عینی شاہدین (مولا‏نا قاسم نقشبندی متعلم [[یونیورسٹی نظامیہ رضویہ لاہور]] و ہور) دا کہنا اے کہ دو دن گزر جانے دے باوجود آپ دا جسم مبارک مکمل طور اُتے تروتازہ سی ، پھانسی دے باوجود چہرہ مبارک د‏‏ی چمک مسلسل ودھ رہی سی تے تدفین تک آپ دے مبارک جسم تو‏ں معطر پسینہ جاری سی۔ <ref>شہید ناموس رسالت ، کشہ عشق مصطفیٰ ، غازی اسلام ملک محمد ممتاز حسین قادری رضوی شہید رحمتہ اللہ علیہ تحریر علامہ شکور احمد ضیاء سیالوی (مدرس یونیورسٹی نظامیہ رضویہ لاہور) صفحہ 2 تو‏ں 17</ref><ref>http://ghulamenabi786.blogspot.com/2016/03/hayat-e-malik-mumtaz-hussain-qadri.html?m=1</ref> == پھانسی اُتے احتجاج == پھانسی د‏‏ی خبر عام ہونے دے بعد ملک دے مختلف علاقےآں وچ احتجاج کيتا گیا۔ راولپنڈی وچ مظاہرین نے شہر نو‏‏ں راجگڑھ اسلام آباد تو‏ں ملانے والی وڈی شاہرہ [[اسلام آباد ایکسپریس]] وے تے [[فیض آباد]] پل نو‏‏ں بند کر دتا تے گڈیاں اُتے پتھراؤ کيتا۔ لاہور وچ احتجاج دے باعث میٹرو بس سروس معطل رہی۔ جدو‏ں کہ شہر وچ دفعہ 144 نافذ ک‏ر ک‏ے جلسے تے جلوساں دے انعقاد اُتے حکومت نے فوری پابندی لگادی۔ ممتاز قادری د‏‏ی پھانسی دے بعد ایداں دے متعدد افراد نو‏‏ں حراست وچ لے لیا گیا اے جو ملک وچ ’ممتاز قادری بچاؤ مہم‘ چلا رہے سن ۔ === اہل تشیع دا رد عمل === عالمی سطح اُتے اہ‏م مسائل اُتے شیعہ نقطہ نظر بیان کرنے والی [[ویب سائٹ]] شیعہ چیاٹ ڈاٹ کم دے مطابق پاکستان وچ جتھ‏ے آزادخیال لوک، [[سیاست دان]] تے اہل صحافت اس سزائے موت دے حامی سن، اوتھے زیادہ تر مذہبی مزاج سنی لوک اس دے مخالف سن تے قادری نو‏‏ں غازی تے شہید قرار دے رہے سن ۔ اس دے برعکس شیعہ حضرات سلمان تاثیر نو‏‏ں گستاخ نئيں سمجھدے سن تے قادری انہاں د‏‏ی نظراں وچ اک دہشت گرد ا‏‏ے۔ مباحثے د‏‏ی فورم وچ [[روح اللہ خمینی|آیت اللہ خمینی]] دے [[سلمان رشدی]] اُتے موت دے فتوے اُتے بحث ہوئی، جس اُتے اک شراکت دار نے وضاحت کيتی کہ اولاً سلمان تاثیر نے راست طور اُتے کوئی گستاخی نئيں کيتی۔ جے فی الواقع ایسا معاملہ ہويا وی اے، تاں ملک د‏‏ی عدلیہ نو‏‏ں کوئی آزادانہ فیصلہ لینا چاہیے سی۔<ref>{{Cite web |title=Mumtaz Qadri Executed – Theology and General Religion – ShiaChat.com<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.shiachat.com/forum/topic/235035867-mumtaz-qadri-executed/ |access-date=2020-10-18 |archive-date=2020-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164238/https://www.shiachat.com/forum/topic/235035867-mumtaz-qadri-executed/ |dead-url=yes }}</ref> === وکلا دا رد عمل === اسلام آباد بارایسوسی ایشن نے ممتازقادری د‏‏ی پھانسی نو‏‏ں عدالدی قتل قرار دیندے ہوئے اس دے خلاف ہڑتال کردتی اے، اسلام آباد بار ایسوسی ایشن د‏‏ی جانب تو‏ں جاری کردہ اعلامیہ وچ پھانسی نو‏‏ں جوڈیشل قتل قرار دیندے ہوئے کہیا گیا اے کہ اسلام آباد دے وکلا اس دے خلاف مکمل ہڑتال کرن گے تے کوئی وی وکیل عدالتاں وچ پیش نئيں ہوئے گا۔<ref>{{Cite web |title=فیصلہ آپ دا اے |url=https://www.ziaetaiba.com/ur/articles/islamic-article-about-malik-mumtaz-qadri |access-date=2020-10-18 |archive-date=2016-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709033500/http://www.ziaetaiba.com/ur/articles/islamic-article-about-malik-mumtaz-qadri |dead-url=yes }}</ref> == حوالے == {{حوالہ جات}} {{authority control}} [[گٹھ:1985 دے جم]] [[گٹھ:۱۹۸۵ دے جم]] [[گٹھ:2016 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اسلامی بنیاد پرستی]] [[گٹھ:پاکستان تو‏ں سزائے موت بذریعہ پھانسی پانے والے]] [[گٹھ:پاکستانی پولیس افسران]] [[گٹھ:پاکستانی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی قاتل]] [[گٹھ:پاکستانی قاتل قرار شخصیتاں]] [[گٹھ:دعوت اسلامی دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:راولپنڈی دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:سربرہان حکومت دے قاتل]] [[گٹھ:سزائے موت بذریعہ پھانسی پانے والے پاکستانی]] [[گٹھ:سزائے موت پانے والے پاکستانی]] [[گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی اسلام پسند]] == بیرونی حوالے == * [https://web.archive.org/web/20130107064127/http://truthexposed123.blogspot.co.uk/2011/01/blog-post.html سلمان تاثیر دا قتل- کجھ کوڑیاں گلاں] * [https://web.archive.org/web/20160305020735/http://www.nawaiwaqt.com.pk/lahore/02-Oct-2013/245412 یوم حمایت ممتاز قادری منایا گیا، لاہور سمیت کئی شہراں وچ مظاہرے02 اکتوبر 2013] * [http://www.geourdu.com/city-news/islamabad-city-news/association-students-islam-director-islam-islamabad-shaheer/ ممتاز قادری مجرم نہیں ہیرو اے] * [http://www.siasat.pk/forum/showthread.php?50167-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%DB%81-%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AA%D9%88%DB%81%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AD%D8%A7%D9%85%D8%AF-%D9%85%DB%8C%D8%B1 آسیہ بی بی تے قانون توہین رسالت '''ﷺ''' - حامد میر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421100121/http://www.siasat.pk/forum/showthread.php?50167-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%DB%81-%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AA%D9%88%DB%81%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AD%D8%A7%D9%85%D8%AF-%D9%85%DB%8C%D8%B1 |date=2016-04-21 }} * [http://pak.net/?p=4426 تعزیرات پاکستان دفعہ 295C۔ قانون توہین رسالت '''ﷺ'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228154614/http://pak.net/?p=4426 |date=2013-02-28 }}  * [http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/2012/09/120906_blasphemy_laws_pakistan_tk.shtml پاکستان وچ توہینِ مذہب دا قانون] * [http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/2011/01/110109_blasphemy_rally_zs.shtml ناموسِ رسالت '''ﷺ''' ریلی وچ ہزاراں دی رلت] * [http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/2010/12/101215_blasphemy_protest_rza.shtml توہینِ رسالت '''ﷺ''' ایکٹ چ ترمیم تے ’وارننگ‘] * [http://www.tahaffuz.com/1080/#sthash.hLQdHki4.dpbs قانون توہین رسالت '''ﷺ'''  پر اٹھنے والے اعتراضات کے جوابات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515162900/http://www.tahaffuz.com/1080/#sthash.hLQdHki4.dpbs |date=2013-05-15 }} * [http://urdulook.info/portal/showthread.php?tid=445 قانون توہین رسالت'''ﷺ'''  تے نواں حملہ] * [http://www.daleelerah.info/current/october-2012/raja-asif-1210/ توہینِ رسالت '''ﷺ'''  تے سزائے موت دا قانون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121231153918/http://www.daleelerah.info/current/october-2012/raja-asif-1210/ |date=2012-12-31 }} * [http://afkaremuslim.blogspot.com/2013/06/blog-post_7010.html ممتاز قادری ایک امن ساز ہے] * [http://mumtazqadri.net/archives/502 قانون توہین رسالت '''ﷺ''' کی اے تے نالے کیوں ضروری ہے؟ ڈاکٹر سمیحہ راحیل قاضی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120925024814/http://mumtazqadri.net/archives/502 |date=2012-09-25 }} [[گٹھ:اعوان]] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[گٹھ:پاکستانی شخصیتاں]] [[گٹھ:مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] [[گٹھ:پنجابی مسلمان]] [[گٹھ:جانثاراں ناموس رسالت]] 0u5prrj9hgvx8qfytsrc87c4etltavm 0 52496 713149 711843 2026-11-03T20:59:27Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713149 wikitext text/x-wiki {{Infobox War Faction |name = ‎ چڑھدا ترکستان اسلامی تحریک |image = [[فائل:Etim tip logo.JPG|278px]] |caption = ‎ چڑھدا ترکستان اسلامی تحریک |active = 1997 – ہن تک |leaders = [[حسن ماہسم]] [[لڑائی چ مقتول|†]]<br /> [[عبدالحق (چڑھدا ترکستان اسلامی تحریک)|عبدالحق]]<ref name="longwarjournal.org">http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/turkistan-islamic-party-emir-thought-killed-in-2010-reemerged-to-lead-group-in-2014.php</ref><br /> [[ عبدالشکور الترکستانی]] [[لڑائی چ مقتول|†]]<br />[[عبداللہ منصور]]<ref>{{cite news | url=http://www.reuters.com/article/2013/11/23/us-china-attack-claim-idUSBRE9AM0B520131123 | work=Reuters | first=William | last=MacLean | title=Islamist group calls Tiananmen attack 'jihadi operation': SITE | date=23 November 2013 | accessdate=31 March 2016 | archivedate=26 December 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226062755/https://www.reuters.com/article/us-china-attack-claim/islamist-group-calls-tiananmen-attack-jihadi-operation-site-idUSBRE9AM0B520131123}}</ref> |motives = An [[East Turkestan|Islamic state]] in [[Xinjiang]] |headquarters=[[شمالی وزیرستان]], [[پاکستان]] |area = [[چین]] ([[سنکیانگ]]) <br /> [[پاکستان]] ([[شمالی وزیرستان]])<br /> [[افغانستان]]<br />[[وشکارلا ایشیا]]<br />[[شام]]<ref name="turkestan">{{cite web|url=https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/tip-division-in-syria-releases-video-promoting-cause-inciting-for-jihad.html|title=TIP Division in Syria Releases Video Promoting Cause, Inciting for Jihad|publisher=SITE Institute|date=6 June 2014|accessdate=26 June 2014}}</ref> |ideology = [[چڑھدا ترکستان آزادی تحریک|ایغور قوم پرستی]] <br /> [[اہل سنت|سنی]] [[اسلام ازم]] <br /> [[اسلامی بنیادپرستی]] <br /> [[اتحاد اسلامیت]] |allies={{flagicon image|Flag of Tehrik-i-Taliban.svg}} [[تحریک طالبان پاکستان]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[القاعدہ]]<br />{{Flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front.svg}} [[نصرت فرنٹ]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[اسلامی تحریک ازبکستان]]<ref name="Jamestown Foundation">{{cite web|url=http://www.jamestown.org/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=42416&tx_ttnews%5BbackPid%5D=13&cHash=3537435877336eb86052d24d34622e98#.VDSR9ek9Imw|title=Beijing, Kunming, Urumqi and Guangzhou: The Changing Landscape of Anti-Chinese Jihadists|publisher=[[Jamestown Foundation]]|date=23 May 2014}}</ref><br />[[East Turkistan Education and Solidarity Association]] (ETESA)<ref>{{cite journal|last1=Zenn|first1=Jacob|title=An Overview of Chinese Fighters and Anti-Chinese Militant Groups in Syria and Iraq|journal=China Brief|date=10 October 2014<!-- 04:11 PM-->|volume=14|issue=19|url=http://www.jamestown.org/regions/middleeast/single/?tx_ttnews[tt_news]=42944&tx_ttnews[backPid]=49&cHash=266cbf52f118868715823bbffd809caf#.VX3kqEZGR9g|accessdate=14 June 2015|publisher=The Jamestown Foundation}}</ref><br />{{flag|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} |opponents=[[فائل:Flag of China.svg|22px]] [[چین]]<br />[[فائل:Flag of Pakistan.svg|22px]] [[پاکستان]]<ref>http://tribune.com.pk/story/791954/zarb-e-azb-army-says-90-of-north-waziristan-cleared/</ref><ref>http://tribune.com.pk/story/722202/army-launches-operation-in-north-waziristan/</ref><br />[[فائل:Flag of the United Arab Republic.svg|22px]] [[شام]]<ref name="turkestan" /><br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]] ([[شام]] چ)<ref name="The Fiscal Times">{{cite web|url=http://www.thefiscaltimes.com/latestnews/2015/10/13/Syrian-rebels-pour-men-and-missiles-frontlines|title=Syrian rebels pour men and missiles into frontlines|work=The Fiscal Times|accessdate=17 October 2015}}</ref><br />{{flagicon|Iran}} [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|Iranian Revolutionary Guard Corps]] (in Syria)<ref name="The Fiscal Times" /> <br />[[فائل:Flag of Afghanistan.svg|22px]] [[افغانستان]]<ref name="afghanistan24h.appspot.com">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://afghanistan24h.appspot.com/mps-question-ansf-effectiveness-amid-growing-threats.html |access-date=2016-03-31 |archive-date=2015-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118022514/http://afghanistan24h.appspot.com/mps-question-ansf-effectiveness-amid-growing-threats.html |dead-url=yes }}</ref><br />[[فائل:Flag of Kazakhstan.svg|22px]] [[قازقستان]]<br />[[فائل:Flag of Uzbekistan.svg|22px]] [[ازبکستان]]<br />[[فائل:Flag of Kyrgyzstan.svg|22px]] [[کرغیزستان]]<ref>{{cite news |last= |first= |date=Jan 24, 2014 <!-- 11:05am EST --> |title=Kyrgyzstan says kills 11 Uighur militants near Chinese border |url=http://www.reuters.com/article/2014/01/24/us-kyrgyzstan-uighurs-idUSBREA0N16J20140124 |newspaper=Reuters |location=BISHKEK |access-date= |accessdate=March 31, 2016 |archivedate=December 26, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226062807/https://www.reuters.com/article/us-kyrgyzstan-uighurs/kyrgyzstan-says-kills-11-uighur-militants-near-chinese-border-idUSBREA0N16J20140124 }}</ref><ref>{{cite news |last=Blanchard |first=Ben |date=Feb 14, 2014 <!-- 9:46am EST --> |title=China says 11 'terrorists' killed in new Xinjiang unrest |url=http://www.reuters.com/article/2014/02/14/us-china-xinjiang-idUSBREA1D0IE20140214 |newspaper=Reuters |location=BEIJING |access-date= |accessdate=March 31, 2016 |archivedate=December 26, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226062745/https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang/china-says-11-terrorists-killed-in-new-xinjiang-unrest-idUSBREA1D0IE20140214 }}</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=XzkR-MuS7XI</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=fbUFt_G1580</ref><ref>http://www.liveleak.com/view?i=ccb_1390740701 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117233205/http://www.liveleak.com/view?i=ccb_1390740701 |date=2015-11-17 }}</ref><br />{{flagicon|Russia}} [[روس]] (شام چ) |crimes = |attacks = |status = No longer designated as a [[U.S. State Department list of Foreign Terrorist Organizations|Foreign Terrorist Organization]] by the US. It was proscribed by the [[United Nations]] and five other governments ([[#Designation as terrorist organization|see below]]) |size = About 1000 operatives<ref name="newface" /> |revenue = |financing= }} [[سنکیانگ]] رقبے دے لحاظ نال [[چین]] دا سب توں وڈا صوبہ اے جتھے [[ایغور]] مسلماناں دی اکثریت اے جو کہ ناراض نیں تے چڑھدا ترکستان مومنٹ انہاں دی نمائندگی دا دعوی کردی اے۔ افغان جہاد دے دوران ایہ لوگ [[ افغانستان]] آگئے سن تے [[طالبان ]]نے وی اینہاں نوں پناہ دتی۔طالبان حکومت دے خاتمے دے بعد ایہ لوک [[پاکستان]] دے قبائلی علاقےآں چ منتقل ہوئے جتھے انہاں دا الحاق [[القاعدہ ]] تے [[اسلامی تحریک ازبکستان|اسلامک مومنٹ آف ازبکستان ]]نال ہوئیا۔ انہاں دے کچھ لوک وی فوجی کارروائیواں چ مارے گئے۔ == پس منظر == ایہ لوک سمجھدے نیں کہ پہلے ایتھے [[چڑھدا ترکستان]] ناں نال اک اسلامی ملک قائم سی جس اتے [[چین ]]نے قبضہ کر لیا سی۔اوہ سمجھدے نیں کہ چین نے انہاں نوں برابری دے حق نہیں دتے تے انہاں دے نال کافی زیادتی ہو رہی اے۔ہن انھاں نے مسلح جدوجہد شروع کر دتی اے جس دکا دائرہ کار ہن انھاں نے چین چ [[سنکیانگ]] توں [[بیجنگ]] تک ودھا دتا اے۔انہاں نوں اوتھے اسلحہ نہیں لبھدا لیکن ایہ لوگ چاقوآں دی مدد نال چینی افسراں تے تھانےآں وغیرہ اتے حملہ آور ہوندے نیں۔ == پاک چین تعلقات == پاکستانی حکام تے انٹیلیجنس ادارے چینی حکام نال کافی تعاون کر رہے نیں۔ اطلاعواں دے مطابق چینی انٹیلیجنس نوں [[پاکستان]] چ رسائی وبھی حاصل اے تا کہ انہاں لوکاں دا پتہ چلا کے انہاں نوں مار دتیا جائے۔چینی حکام دا دعوی اے کہ انہاں دی گنتی 40 تے 80 دے وچکار اے لیکن کچھ دا خیال اے کہ انہاں شدت پسنداں دی تعداد 230 تک اے۔انہاں لوکاں دی موجودگی دی نشاندہی [[وزیرستان]] دے علاوہ [[افغانستان]] دے علاقےآں کنڑ تے [[صوبہ نورستان|نورستان]] چ وی ہوئی اے۔ تے چین ایہ چاہندا اے کہ پاکستان انہان دے خلاف ہور کارروائی کرے۔ == چین افغانستان تعلقات == چین دا خیال اے کہ بین الاقوامی افواج دے نکلن دے بعد [[طالبان]]، [[القاعدہ]] تے چین مخالف مشرقی ترکستان مومنٹ [[افغانستان]] چ اپنے قدم دوبارہ جما سکدے نیں۔ایسٹ ترکستان مومنٹ دی موجودگی دی نشاندہی وزیرستان دے علاوہ افغانستان دے علاقےآں کنڑ تے نورستان چ وی ہوئی اے۔چین نے افغان صدر اشرف غنی دے حالیہ دورہ چین دے موقع اتے وی اپنے تحفظات انہاں دے سامنے رکھے۔چینی حکام کافی پریشان نیں تے اسی لیے افغانستان چ اپنا اثرورسوخ ودھا رہے نیں تے اوتھے سرمایہ کاری وی کر رہے نیں۔سیاسی طور اتے وی تے ہن سکیورٹی دے لحاظ نال وی چین نے افغانستان چ دلچسپی لینا شروع کیتی اے۔ تے چین چاہندا اے کہ پاکستان اس سلسلے چ چین نال تعاون کرے۔ == حوالے == {{حوالے}} {{القاعدہ دے براہ راست اتحادی}} [[گٹھ:اسلام نال منسوب دہشت گرد تنظیماں]] [[گٹھ:امریکہ ولوں دہشت گرد قرار دتیاں تنظیماں]] [[گٹھ:دہشت گرد تنظیماں]] [[گٹھ:چین چ دہشت گردی]] [[گٹھ:ایشیا چ دہشت گرد قرار دتیاں جان والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:چین چ دہشت گردی]] [[گٹھ:جہادی تنظیماں]] [[گٹھ:چین]] [[گٹھ:چین دی تریخ]] [[گٹھ:طالبان]] 7qcfct9z1vbmv423e38me8zx8xt4wb8 0 52874 713131 713024 2026-11-03T16:06:49Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713131 wikitext text/x-wiki == مسیحی نوبل انعام جیتو بلحاظ شعبہ == === [[فزکس]]=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! دیس ! فرقہ ! وجہ |- |1901 |[[File:WilhelmRöntgen.JPG|75px]] |[[ولیم رونٹگین ]] |[[جرمنی]] |رومن کیتھولک<ref>{{Cite web |title=Wilhelm Conrad Roentgen |url=http://www.famousscientists.org/wilhelm-conrad-roentgen/ |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428070628/https://www.famousscientists.org/wilhelm-conrad-roentgen/ |dead-url=yes }}</ref> |"in recognition of the extraordinary services he has rendered by the discovery of the remarkable [[ایکس شعاع|rays]] subsequently named after him" |- |rowspan=2|1902 |[[File:H A Lorentz (Nobel).jpg|75px]] |[[ہنڈرک لورنٹز]] |[[نیدرلینڈ]] |پروٹسٹنٹ<ref>[http://www.encyclopedia.com/topic/Hendrik_Antoon_Lorentz.aspx Hendrik Antoon Lorentz]</ref> |"in recognition of the extraordinary service they rendered by his researches into the influence of [[magnetism]] upon [[radiation]] phenomena"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1902 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Pieter Zeeman.jpg|75px]] |[[پیڑ زیمین]] |[[نیدرلینڈ]] |Dutch Reformed Church<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/zeeman-bio.html Pieter Zeeman - Biographical]</ref> |"in recognition of the extraordinary service they rendered by their researches into the influence of magnetism upon radiation phenomena |- |1903 |[[File:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|75px]] |[[ہنری بیکرویل ]] |[[فرانس]] |رومن کیتھولک <ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/laureates/index.php?id=4 Henri Becquerel]</ref> |"for his discovery of spontaneous [[radioactivity]]"<ref name=N1903>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1903 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1903/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1904 |[[File:John William Strutt.jpg|75px]] |[[جان ولیم سٹرٹ ]] |[[برطانیہ]] |Anglican<ref>Peter J. Bowler (2014). "Reconciling Science and Religion: The Debate in Early-Twentieth-Century Britain", University of Chicago Press. p. 35</ref><ref>Sir William Gavin (1967). "Ninety Years of Family Farming: The Story of Lord Rayleigh's and Strutt & Parker Farms". Hutchinson, p. 37</ref> |"for his investigations of the densities of the most important gases and for his discovery of [[argon]] in connection with these studies"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1904 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1904/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1905 |[[File:Phillipp Lenard in 1900.jpg|75px]] |[[فلپ لینارڈ ]] |[[آسٹریا ہنگری]]<br />[[جرمنی]] |کرسچئین<ref>[http://www.nndb.com/people/441/000099144/ Philipp Lenard]</ref> |"for his work on [[cathode ray]]s"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1905 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1905/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref><ref name="Lundestad">{{cite web |first=Geir |last=Lundestad |authorlink=Geir Lundestad |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/lundestad-review/index.html |title=The Nobel Peace Prize, 1901–2000 |publisher=Nobel Foundation |date=2001-03-15 |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- |1906 |[[File:J.J Thomson.jpg|75px]] |[[جے جے تھامسن ]] |برطانیہ |Anglican<ref>{{Cite web |title=Essay on Thomson life and religious views |url=http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1986/JASA6-86Seeger.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2015-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201005910/http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1986/JASA6-86Seeger.html |dead-url=yes }}</ref> |"for his theoretical and experimental investigations on the [[conduction of electricity]] by gases"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1906 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1906/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1909 |[[File:Guglielmo Marconi.jpg|75px]] |[[گُگلیلمو مارکونی]]([[مارکونی]]) |[[اٹلی]] |رومن کیتھولک<ref>Marconi, Maria Christina, ''Marconi My Beloved''[https://books.google.com/books?id=wfSABTyeiV4C&pg=PA19&dq=marconi+catholic&hl=en&sa=X&ei=StMVVfzhMYOXNp_agPgI&ved=0CDIQ6AEwBA#v=onepage&q=marconi%20catholic&f=false]''. 2001. p. 19-24.''</ref> |"for his contributions to the [[Invention of radio|development of wireless telegraphy]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1909 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1909/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1914 |[[File:Max von Laue 1914.jpg|75px]] |[[میکس وون لیو]] |[[جرمنی]] |کرسچئین<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1914/laue-bio.html Max von Laue: Biographical] The Nobel Prize in Physics 1914. Nobel Foundation.</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1098/rsbm.1960.0028| title = [[میکس وون لیو]] 1879-1960| journal = [[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]| volume = 6| pages = 134| year = 1960| last1 = Ewald | first1 = P. P. | authorlink1 = Paul Peter Ewald}}</ref><ref>Magill, Frank Northen (1989) ''The Nobel Prize Winners'', Salem Press. ISBN 0893565598. p. 198</ref> |"For his discovery of the [[X-ray crystallography|diffraction of X-rays]] by crystals",<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1914 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1914/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> an important step in the development of [[X-ray spectroscopy]]. |- |rowspan=2|1915 |[[File:Wh-bragg.jpg|75px]] |[[ولیم ہنری براگ]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین<ref>[http://adb.anu.edu.au/biography/bragg-sir-william-henry-5336 Bragg, Sir William Henry (1862–1942)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320003055/http://adb.anu.edu.au/biography/bragg-sir-william-henry-5336 |date=2013-03-20 }}</ref><ref>[http://www.britannica.com/biography/William-Bragg Sir William Bragg from Britannica]</ref><ref>{{Cite web |title=The Religious Affiliation of Nobel Prize-winning physicist William Henry Bragg |url=http://www.adherents.com/people/pb/William_Henry_Bragg.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704142538/http://www.adherents.com/people/pb/William_Henry_Bragg.html |dead-url=yes }}</ref> |rowspan=2|"For his services in the analysis of [[crystal structure]] by means of X-rays",<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1915 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1915/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> an important step in the development of [[X-ray crystallography]] |- |[[File:Wl-bragg.jpg|75px]] |[[ولیم لاورنس براگ]] |[[آسٹریلیا]] [[برطانیہ]] |کرسچئین |- |1917 |[[File:Charles Glover Barkla.jpg|75px]] |[[چارلس گلور بارکالا]] |[[برطانیہ]] |Methodist<ref>School of Mathematics and Statistics. [http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Barkla.html "Charles Glover Barkla"] (2007), University of St Andrews, Scotland. JOC/EFR.</ref><ref>H.S. Allen (1947), Obituary Notices of Fellows of the Royal Society, Vol. 5, No. 15,. "[http://www.jstor.org/discover/10.2307/769087?uid=3738664&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21103238109881 Charles Glover Bark]"</ref><ref>[http://www.encyclopedia.com/topic/Charles_Glover_Barkla.aspx Charles Glover Barkla], Complete Dictionary of Scientific Biography (2008)</ref> |"For his discovery of the [[X-ray fluorescence|characteristic Röntgen radiation]] of the elements",<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1917 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1917/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> another important step in the development of [[X-ray spectroscopy]] |- |1918 |[[File:Max Planck 1933.jpg|75px]] |[[میکس پلانک]] |[[جرمنی]] |Raised Lutheran, later in life, Planck's views on God were that of a deist{{efn|He stated that: "Both Religion and science require a belief in God. For believers, God is in the beginning, and for physicists He is at the end of all considerations… To the former He is the foundation, to the latter, the crown of the edifice of every generalized world view."}}<ref name="adherents.com">[http://www.adherents.com/people/pp/Max_Planck.html The Religious Affiliation of Physicist Max Planck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810130831/http://www.adherents.com/people/pp/Max_Planck.html |date=2017-08-10 }}. adherents.com. Retrieved on 2011-07-05.</ref> |"for the services he rendered to the advancement of physics by his discovery of energy [[quantum mechanics|quanta]]"<ref>{{cite web |title = The Nobel Prize in Physics 1918 |publisher = Nobel Foundation |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/index.html |accessdate = 2008-10-09}}</ref> |- |1919 |[[File:Johannes Stark.jpg|75px]] |[[جوہنس سٹارک]] |[[جرمنی]] |کرسچئین<ref>[http://www.nndb.com/people/553/000099256/ Johannes Stark]</ref> |"for his discovery of the [[Doppler effect]] in [[canal rays]] and the splitting of [[spectral line]]s in [[electric field]]s"<ref>{{cite web |title = The Nobel Prize in Physics 1919 |publisher = Nobel Foundation |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1919/index.html |accessdate = 2008-10-09}}</ref> |- |1923 |[[File:Robert Andrews Millikan 1920s.jpg|75px]] |[[رابرٹ انڈریو ملکین]] |[[امریکا]] |کرسچئین<ref name="Millikan 1929">"Millikan, Robert Andrew", [[Who's Who in America]] v. 15, 1928–1929, p. 1486</ref><ref>[http://www.adherents.com/people/pm/Robert_Millikan.html The Religious Affiliation of Physicist Robert Andrews Millikan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704140437/http://www.adherents.com/people/pm/Robert_Millikan.html |date=2017-07-04 }}. adherents.com</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/millikan-bio.html Nobel biography]. nobelprize.org.</ref><ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,715687,00.html "Medicine: Science Serves God,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817193240/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,715687,00.html |date=2013-08-17 }} ''Time,'' June 4, 1923. Accessed 19 Jan. 2013.</ref> He dealt with this in his [[Terry Lectures]] at [[Yale]] in 1926–7, published as ''Evolution in Science and Religion''.<ref>''Evolution in Science and Religion'' (1927), 1973 edition: Kennikat Press, ISBN 0-8046-1702-3</ref> |"for his work on the [[elementary charge]] of electricity and on the [[photoelectric effect]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1923 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1925 |[[File:Gustav Hertz.jpg|75px]] |[[گستاف لوڈوگ ہرٹز]] |[[جرمنی]] |Lutheran<ref>{{cite web|url=http://www1.uni-hamburg.de/rz3a035//bundesstrasse1.html|title=Buildings Integral to the Former Life and/or Persecution of Jews in Hamburg|publisher=uni-hamburg.de|author=Robertson, Struan|accessdate=22 February 2012|archive-date=27 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120327213148/http://www1.uni-hamburg.de/rz3a035//bundesstrasse1.html|dead-url=yes}}</ref> |"for his discovery of the laws governing the impact of an [[electron]] upon an atom"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1925 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1925/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1927 |[[File:Arthur Compton.jpg|75px]] |[[آرتھر کومپٹون]] |[[امریکا]] |Presbyterian<ref>{{cite web|url=http://www.aps.org/units/fps/newsletters/2003/april/commentary.html|title=Physics and Society newsletter April 2003 Commentary|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,755635-5,00.html|title=Science: Cosmic Clearance|date=13 January 1936|work=TIME.com|accessdate=15 January 2015|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226101941/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,755635-5,00.html|dead-url=yes}}</ref> |"for his discovery of the [[Compton effect|effect named after him]]"<ref name=N1927>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1927 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1927/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1932 |[[File:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|75px]] |[[ورنر ہیزنبرگ]] |[[جرمنی]] |Lutheran<ref>{{Cite book|last1=Stewart|first1=Ian|title=Why Beauty Is Truth: A History of Symmetry|url=http://books.google.co.uk/books?id=6akF1v7Ds3MC|accessdate=June 14, 2006|year=2008|publisher=[[Basic Books|Basic]]|isbn=9780465082377|page=206}}</ref><ref>[http://www.adherents.com/people/ph/Werner_Heisenberg.html The religion of Werner Heisenberg, physicist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129213817/http://www.adherents.com/people/ph/Werner_Heisenberg.html |date=2010-11-29 }}. Adherents.com. Retrieved on 2012-02-01.</ref> |"for the creation of [[quantum mechanics]], the application of which has, inter alia, led to the discovery of the [[allotropic]] forms of hydrogen"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1932 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1936 |[[File:Hess.jpg|75px]] |[[وکٹر فرانسس ہیس]] |[[آسٹریا]] |کرسچئین<ref>{{cite web|url=http://www.nndb.com/people/731/000099434/|title=Victor Francis Hess|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=AtngooiwXikC&pg=PA254|title=A Dictionary of Scientists|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref> He wrote on the topic of science and religion in his article ''"My Faith"''.<ref>Victor Francis Hess. "[http://newspaperarchive.com/us/texas/san-antonio/san-antonio-light/1946/11-03/page-52 My Faith]". San Antonio Light Newspaper Archive. Sunday, November 3, 1946, p. 52</ref> |"for his discovery of [[cosmic ray|cosmic radiation]]"<ref name="N1936">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1936 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1936/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1937 |[[File:George Paget Thomson.jpg|75px]] |[[جارج پاگٹ تھامسن]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین |"for his experimental discovery of the [[electron diffraction|diffraction of electrons]] by crystals"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1937 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1937/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1938 |[[File:Enrico Fermi 1943-49 140x190.jpg|75px]] |[[انریکو فرمی]] |[[اٹلی]] |Raised رومن کیتھولک, then become an agnostic |"for his demonstrations of the existence of new radioactive elements produced by [[neutron irradiation]], and for his related discovery of nuclear reactions brought about by slow neutrons"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1938 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1938/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1945 |[[File:Wolfgang Pauli ETH-Bib Portr 01042.jpg|75px]] |[[ولف گینگ پاولی]] |[[آسٹریا]] |Raised رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://www.jinfo.org/Physicists.html|title=Jewish Physicists|accessdate=2006-09-30}}</ref> |"for the discovery of the Exclusion Principle, also called the [[Pauli principle]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1945 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1945/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |rowspan=2|1951 | |[[جوہن کوکروفٹ]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین |rowspan=2|"for their pioneer work on the transmutation of atomic nuclei by artificially accelerated atomic particles"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1951 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1951/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Ernest Walton.jpg|75px]] |[[ارنسٹ والٹن]] |[[آئرلینڈ]] |Methodist<ref>V. J. McBrierty: Ernest Thomas Sinton Walton, The Irish Scientist, 1903-1995 (Trinity College Dublin, 2003)</ref> |- |1952 |[[File:Edward Mills Purcell.jpg|75px]] |[[ایڈوارڑملس پرسل]] |[[امریکا]] |پروٹسٹنٹ |"for his development of new methods for nuclear magnetic precision measurements and discoveries in connection therewith"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1952 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1952/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1953 |[[File:Zernike.jpg|75px]] |[[فرٹز زرنیک]] |Netherlands |پروٹسٹنٹ |"for his demonstration of the phase contrast method, especially for his invention of the [[phase contrast microscope]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1953 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1953/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |rowspan=2|1954 |[[File:Max Born.jpg|75px]] |[[میکس بورن]] |[[جرمنی]]<br />[[برطانیہ]] |Lutheran{{sfn|Greenspan|2005|pp=61–62}} |"for his fundamental research in [[quantum mechanics]], especially for his statistical interpretation of the [[wavefunction]]"<ref name="N54">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1954 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1954/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Bothe.jpg|75px]] |[[والٹتھر بوتھ]] |[[مغربی جرمنی]] |پروٹسٹنٹ |"for the [[Coincidence circuit|coincidence method]] and his discoveries made therewith"<ref name="N54"/> |- |rowspan=2|1955 |[[File:Willis Lamb 1955.jpg|75px]] |[[ولس لیمب]] |[[امریکا]] |پروٹسٹنٹ |"for his discoveries concerning the [[fine structure]] of the hydrogen spectrum"<ref name="N55">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1955 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1955/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Polykarp Kusch.jpg|75px]] |[[پولی کارپ کوشچ]] |[[امریکا]] |پروٹسٹنٹ |"for his precision determination of the [[magnetic moment]] of the [[electron]]"<ref name="N55"/> |- |1958 |[[File:Ilya Frank.jpg|75px]] |[[الوا فرانک]] |[[سویت یونین]] |Russian Orthodox (he is also from Jewish descended) |for the discovery and the interpretation of the [[Cherenkov-Vavilov effect|Cherenkov effect]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1958 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1958/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |rowspan=2|1963 ||[[File:Maria Goeppert-Mayer.jpg|75px]] |[[ماریہ جیوپرٹ مئیر]] |[[امریکا]] |کرسچئین<ref name="100 Years of Nobel Prizes: p.48">100 Years of Nobel Prizes: p.48</ref> |rowspan=2|"for their discoveries concerning [[Nuclear shell model|nuclear shell structure]]" |- |[[File:Jensen.jpg|75px]] |[[جے ہنس ڈی ہنسن]] |[[مغربی جرمنی]] |کرسچئین |- |1964 |[[File:Charles Townes Nobel.jpg|75px]] |[[چارلس ہارڈ ٹاونس]] | [[امریکا]] |پروٹسٹنٹ ([[United Church of Christ]])<ref>[[Harvard Gazette]] June 16, 2005 [http://news.harvard.edu/gazette/2005/06.16/05-laser.html Laser's inventor predicts meeting of science, religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305074632/http://news.harvard.edu/gazette/2005/06.16/05-laser.html |date=2016-03-05 }}</ref> |"for fundamental work in the field of [[quantum electronics]], which has led to the construction of [[oscillator]]s and [[amplifier]]s based on the [[maser]]&ndash;[[laser]] principle"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1964 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1964/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1971 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[ڈینس گبور]] |[[ہنگری]]– [[برطانیہ]] |Raised a [[پروٹسٹنٹ]],<ref>http://www.bookrags.com/biography/dennis-gabor-wop/</ref> but he considered himself agnostic<ref>{{cite book|title=Notable Scientists from 1900 to the Present: D-H|url=https://archive.org/details/notablescientist0000unse|year=2001|publisher=Gale Group|isbn=9780787617530|author=Brigham Narins|accessdate=30 May 2012|page=[https://archive.org/details/notablescientist0000unse/page/797 797]|quote=Although Gabor's family became Lutherans in 1918, religion appeared to play a minor role in his life. He maintained his church affiliation through his adult years but characterized himself as a "benevolent agnostic".}}</ref> |"for his invention and development of the [[holography|holographic method]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1971 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1971/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1974 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[انٹونی ہیوش]] | [[برطانیہ]] | کرسچئین<ref>{{cite book|author1=J. C. Polkinghorne|author2=John Polkinghorne|author3=Nicholas Beale|title=Questions of Truth: Fifty-One Responses to Questions about God, Science, and Belief|url=http://books.google.com/books?id=jiXANZ1CPD4C|accessdate=27 July 2012|date=16 January 2009|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-23351-8|page=12}}</ref> |"for his pioneering research in [[Radio astronomy|radio astrophysics]]: Ryle for his observations and inventions, in particular of the [[aperture synthesis]] technique, and Hewish for his decisive role in the discovery of [[pulsar]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1974 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1974/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1980 |[[File:James-cronin.jpg|75px]] |[[جیمز واٹسن کرونن]] | [[امریکا]] |پروٹسٹنٹ<ref name="autobio">{{cite web|last=Cronin|first=James |title=Autobiography |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1980/crnin-autobio.html|work=The Nobel Prize in Physics 1980: James Cronin, Val Fitch|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=22 May 2012|authorlink=James Cronin|year=1980}}</ref><ref>{{Citation|author=[[Henry Margenau|Margenau, H.]]|year=1992|title=Cosmos, Bios, Theos: Scientists Reflect on Science, God, and the Origins of the Universe, Life, and Homo Sapiens|publisher=[[Open Court Publishing Company]]|page=105}} co-edited with [[Roy Abraham Varghese]]. This book is mentioned in a December 28, 1992 [[ٹائم (رسالہ)]] article: [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,977352-1,00.html Galileo And Other Faithful Scientists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025232639/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,977352-1,00.html |date=2012-10-25 }}</ref> |"for the discovery of violations of fundamental [[symmetry principles]] in the decay of [[neutral K-meson]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1980 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1980/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1984 |[[File:Carlo Rubbia 2012.jpg|75px]] |[[کارلو روبیا]] | [[اٹلی]] |رومن کیتھولک |"for his decisive contributions to the large project, which led to the discovery of the field [[W and Z bosons|particles W and Z]], communicators of [[weak interaction]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1984 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1984/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1985 |[[File:Klaus von Klitzing 2015.jpg|75px]] |[[کلاوس ون کلٹزنگ]] | [[مغربی جرمنی]] |رومن کیتھولک |"for the discovery of the [[Quantum Hall effect|quantized Hall effect]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1985 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1985/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1993 |[[File:2008JosephTaylor.jpg|75px]] |[[جوزف ہوٹن ٹیلر ]] | [[امریکا]] | [[Quaker]]<ref>{{cite web|url=http://www.nndb.com/people/995/000099698/|title=Joseph H. Taylor, Jr.|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref> |"for the discovery of a [[PSR B1913+16|new type]] of [[pulsar]], a discovery that has opened up new possibilities for the study of [[Gravitational wave|gravitation]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1993 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1993/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1996 |[[File:Douglas Osheroff NSF.jpg|75px]] |[[ڈوگلاس اوشروف]] | [[امریکا]] |Lutheran<ref name="NobelBio">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/osheroff-autobio.html Biography on the Nobel Foundation website]</ref> |"for his discovery of [[superfluid]]ity in [[helium-3]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1996 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1997 |[[File:William D. Phillips.jpg|75px]] |[[ولیم ڈینیل فلپس]] | [[امریکا]] |پروٹسٹنٹ (United Methodist Church)<ref>{{cite web|url=http://www.issr.org.uk/about/founding_members.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050307010942/http://www.issr.org.uk/about/founding_members.asp|title=Founding Members of ISSR|archivedate=7 March 2005|publisher=|accessdate=15 January 2015|dead-url=yes}}</ref> |"for development of methods to cool and trap atoms with laser light."<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1997 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |2002 |[[File:RiccardoGiacconi.jpg|75px]] |[[رککارڈو گیاککونی]] | [[اٹلی]]<br />[[امریکا]] |رومن کیتھولک |"for pioneering contributions to astrophysics, which have led to the discovery of [[cosmic X-ray source]]s" |- |2007 |[[File:Peter Gruenberg 01.jpg|75px]] |[[پیٹر گرون برگ]] | [[جرمنی]] |رومن کیتھولک |"for the discovery of [[giant magnetoresistance]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2007 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2007/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |} === کیمیاء=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ وجہ |- |1901 |[[Image:Vant Hoff.jpg|75px]] |[[یاکوبس ہینریکوس وانت ہوف]] |[[نیدرلینڈ]] |پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite EB1911|wstitle=van't Hoff, Jacobus Hendricus}}</ref> |"[for his] discovery of the laws of chemical dynamics and [[osmotic pressure]] in solutions"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1901 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1902 |[[Image:Hermann Emil Fischer. Photograph by Atelier Victoria, 1895. Wellcome V0027668 (cropped).jpg|75px]] |[[ہرمن امیل فشر]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite journal| doi = 10.1002/ange.19921041204| title = Emil Fischers Beweis der Konfiguration von Zuckern: eine Würdigung nach hundert Jahren| year = 1992| last1 = Lichtenthaler | first1 = F. W.| journal = Angewandte Chemie| volume = 104| issue = 12| pages = 1577–1593 }}</ref><ref>{{cite journal|last=Forster|first=Martin Onslow|title=Emil Fischer memorial lecture|journal=Journal of the Chemical Society, Transactions|date=1 January 1920|volume=117|pages=1157–1201|doi=10.1039/CT9201701157}}</ref> |"[for] his work on [[Sugar#Chemistry|sugar]] and [[Purine#History|purine]] syntheses"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1902 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1902/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1904 | [[File:William Ramsay.jpg|75px]] |Sir [[سر ولیم ریمسی]] |{{nowrap|برطانیہ}} |پروٹسٹنٹ<ref>[https://archive.org/stream/reportofbritisha12scie#page/n155/mode/2up Presidential Address to the British Association Meeting, held at Portsmouth in 1911]</ref> |"[for his] discovery of the [[noble gases|inert gaseous elements in air]], and his determination of their place in the periodic system"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1904 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1904/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1905 | [[File:Adolf von Baeyer (1905).jpg|75px]] |[[ایڈولف وان بایر|Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer]] |جرمنی |Lutheran (from Jewish descent)<ref>http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GSln=Baeyer&GSfn=Johann&GSmn=Jacob&GSbyrel=all&GSdyrel=all&GSob=n&GRid=115866487&df=all&</ref><ref>http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=cr&GSln=Baeyer&GSfn=Johann&GSmn=Jacob&GSbyrel=all&GSdyrel=all&GSob=n&GRid=115866487&CRid=2509397&df=all&</ref><ref>{{cite web|url=http://science.howstuffworks.com/dictionary/famous-scientists/chemists/adolf-von-baeyer-info.htm |title=HowStuffWorks "Adolf von Baeyer" |publisher=Science.howstuffworks.com |date=2009-07-20 |accessdate=2013-12-09}}</ref> |"[for] the advancement of organic chemistry and the chemical industry, through his work on [[Indigo dye|organic dyes]] and hydroaromatic compounds"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1905 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1905/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1907 | [[File:Eduard Buchner (Nobel 1907).jpg|75px]] |[[ایدوارد بوخنر]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ |"for his biochemical researches and his discovery of cell-free [[zymase|fermentation]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1907 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1907/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1908 |[[File:Ernest Rutherford (Nobel).jpg|75px]] |[[ایرنسٹ ردرفورڈ]] |[[برطانیہ]]<br>[[نیوزیلینڈ]] |پروٹسٹنٹ<ref>The who's who of Nobel Prize winners, 1901-1995, p. 5</ref><ref>''"Whenever one of his experiments went well, Rutherford would loudly sing his favorite hymn, Onward کرسچئین Soldiers"'', {{cite book |url=http://books.google.com/books?id=9QmdAAAAQBAJ&pg=PA28 |title=Who Split the Atom | page= 28}}</ref> |"for his investigations into the disintegration of the elements, and the chemistry of [[Radioactivity#Discovery|radioactive substances]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1908 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1908/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1910 |[[File:Otto Wallach.jpg|75px]] |[[اوتو والاخ]] |جرمنی |[[پروٹسٹنٹ]]<ref name="Magill1990">{{cite book|author=Frank Northen Magill|title=1901–1937|url=http://books.google.com/books?id=jsfaAAAAMAAJ|year=1990|publisher=Salem Press|isbn=978-0-89356-562-6}}</ref> |"[for] his services to organic chemistry and the chemical industry by his pioneer work in the field of [[alicyclic compound]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1910 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1910/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1913 |[[Image:Alfred Werner.jpg|75px]] |[[الفرڈ ورنر]] |[[سویٹزلینڈ]] |He was raised as [[رومن کیتھولک]]<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/639857/Alfred-Werner</ref> |"[for] his work on the [[Octahedral molecular geometry|linkage of atoms in molecule]]s [...] especially in inorganic chemistry"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1913 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1913/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1918 |[[Image:Fritz Haber.png|75px]] |[[فرٹز ہیبر]] |جرمنی |Converts to پروٹسٹنٹism from Judaism<ref name=Stoltzenberg>{{cite book |last1=Stoltzenberg |first1=Dietrich |title=Fritz Haber : Chemist, Nobel laureate, German, Jew|date=2004 |publisher=Chemical Heritage Foundation |location=Philadelphia |isbn=0-941901-24-6 |accessdate=8 September 2014 }}</ref> |"for the [[ہیبر کا طریقہ|synthesis of ammonia]] from its elements"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1918 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1918/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1920 |[[Image:Walther Nernst.jpg|75px]] |[[والتھر نرنسٹ|Walther Hermann Nernst]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite book|last=Barkan|first=Diana|title=Walther Nernst and the transition to modern physical science|url=https://archive.org/details/walthernernsttra0000bark|year=1999|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=052144456X}}</ref> |"[for] his work in [[Third law of thermodynamics#History|thermochemistry]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1920 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1921 |[[File:Frederick Soddy.jpg|75px]] |[[فریڈرک سوڈی]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/soddy-bio.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1921 - Frederick Soddy Biographical|publisher=Nobelprize.org|accessdate=16 March 2014}}</ref> |"for his contributions to our knowledge of the chemistry of radioactive substances, and his investigations into the origin and nature of [[Isotope#History|isotopes]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1921 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1922 |[[File:Francis William Aston.jpg|75px]] |[[فرانسسولیم ایسٹون]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ |"for his discovery, by means of his mass spectrograph, of [[Stable isotope|isotopes]], in a large number of non-radioactive elements, and for his enunciation of the [[Whole number rule|whole-number rule]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1922 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1923 |[[Image:Fritz Pregl.jpg|75px]] |[[فرٹز پریگل]] |[[آسٹریا]] |کرسچئین |"for his invention of the method of [[microanalysis|micro-analysis]] of organic substances"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1923 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1923/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1925 |[[Image:Richard Adolf Zsigmondy.jpg|75px]] |[[رچرڈ اڈولف زگمونڈی]] |[[جرمنی]] / [[ہنگری]] |پروٹسٹنٹ |"for his demonstration of the heterogeneous nature of [[colloid]] solutions and for the methods he used"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1925 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1925/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1926 |[[File:The-svedberg-1.jpg|75px]] |[[تھیوڈر سویڈبرگ|The (Theodor) Svedberg]] |Sweden |کرسچئین |"for [[Ultracentrifuge|his work on disperse systems]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1926 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1927 |[[File:Heinrich Wieland.jpg|75px]] |[[ہائنرش اٹو ویلینڈ]] |جرمنی |کرسچئین |"for his investigations of the constitution of the [[bile acid]]s and related substances"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1927 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1927/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1928 |[[File:Windaus.jpg|75px]] |[[ایڈولف اٹو رائنہولڈ ونڈاؤس]] |جرمنی |کرسچئین |"[for] his research into the constitution of the [[sterol]]s and his connection with the [[vitamin]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1928 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1928/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1929 |[[File:ArthurHarden.jpg|75px]] |[[آرتھر ہارڈن]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین |rowspan=2|"for their investigations on the fermentation of sugar and [[zymase|fermentative enzyme]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1929 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1929/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Euler-chelpin.jpg|75px]] |[[ہانز فان]] |[[سویڈن]] |کرسچئین |- |1930 |[[File:Hans Fischer (Nobel).jpg|75px]] |[[ہانز فشر]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ |"for his researches into the constitution of [[haemin]] and [[chlorophyll]] and especially for his synthesis of haemin"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1930 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1930/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |- |rowspan=2|1931 |[[File:Carl Bosch.jpg|75px]] |[[کارل بوش]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ |rowspan=2|"[for] their contributions to the invention and development of [[Bergius process and Haber–Bosch process|chemical high pressure methods]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1931 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1931/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Bergius.jpg|75px]] |[[فریڈرخ برجیاس]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ |- |1934 |[[File:Urey.jpg|75px]] |[[ہارلڈ اری|Harold Clayton Urey]] |[[امریکا]] |[[Church of the Brethren]]{{sfn|Arnold|Bigeleisen||Hutchison|1995|p=365}} |"for his discovery of [[deuterium|heavy hydrogen]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1934 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1934/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1937 |[[File:Karrer.jpg|75px]] |[[پاول کرر]] |Switzerland |کرسچئین |"for his investigations on [[carotenoid]]s, [[Flavin group|flavins]] and vitamins [[vitamin A|A]] and [[حیاتین ب-2|B<sub>2</sub>]]" |- |1938 |[[File:Richard Kuhn ETH-Bib Dia 248-065.jpg|75px]] |[[رچرڈ کوہن]] |جرمنی |رومن کیتھولک |"for his work on [[carotenoid]]s and [[vitamin]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1938 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1938/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1939 |[[File:Leopold Ruzicka ETH-Bib Portr 00239.jpg|75px]] |[[لیپولڈروزکا]] |[[سویٹزرلینڈ]] |رومن کیتھولک |"for his work on polymethylenes and higher [[terpene]]s" |- |1943 | [[Image:George de Hevesy.jpg|75px]] |[[جارج دی ہیوسی]] |جرمنی |رومن کیتھولک <ref>http://www.geni.com/people/George-Charles-de-Havesey/6000000013761368687</ref>[[Hungarian Jewish|of Hungarian Jewish descent]]<ref name=Hilger>{{Citation|last=Levi|first=Hilde|title=George de Hevesy : life and work : a biography|year=1985|publisher=A. Hilger|location=Bristol |isbn=9780852745557|page=14}}</ref> |"for his work on the use of isotopes as [[radioactive tracer|tracers]] in the study of chemical processes"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1943 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1943/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1944 |[[File:Bundesarchiv Bild 183-46019-0001, Otto Hahn.jpg|75px]] |[[اوٹو ہان]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite book|last1=Hahn|first1=Otto|authorlink1=Otto Hahn|title=My Life: the Autobiography of a Scientist|url=http://books.google.co.uk/books?id=qS9DAAAAIAAJ|accessdate=June 14, 2012|year=1970|publisher=Herder and Herder|page=28}}</ref> |"for his discovery of the [[nuclear fission|fission]] of heavy nuclei"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1944 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1944/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1945 |[[File:Virtanen.jpg|75px]] |[[ارٹوری المری ورٹنن]] |Finland |پروٹسٹنٹ |"for his research and inventions in agricultural and nutrition chemistry, especially for his [[AIV fodder|fodder preservation method]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1945 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1945/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=3|1946 |[[File:James Batcheller Sumner.jpg|75px]] |[[جیمز بی سمر ]] |امریکا |کرسچئین |"for his discovery that [[Enzyme#Etymology and history|enzyme]]s can be crystallized"<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1946">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1946 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1946/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:John Howard Northrop.jpg|75px]] |[[جان ہورڈ نورتروپ]] |امریکا |کرسچئین |rowspan=2|"for their preparation of enzymes and [[Virus#History|virus proteins]] in a pure form"<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1946"/> |- |[[File:Wendell Meredith Stanley.jpg|75px]] |[[ونڈل میریڈتھ سٹینلی]] |[[امریکا]] |کرسچئین |- |1947 |[[File:Robert Robinson organic chemist.jpg|75px]] |[[رابرٹ رابنسن|Sir Robert Robinson]] |[[برطانیہ]] |[[پروٹسٹنٹ]] |"for his investigations on [[Tropinone|plant products of biological importance]], especially the alkaloids"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1947 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1947/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1949 |[[File:William Giauque Nobel.jpg|75px]] |[[ولیم جیوک|William Francis Giauque]] |امریکا |پروٹسٹنٹ |"for his [[Magnetic refrigeration|contributions in the field of chemical thermodynamics]], particularly concerning the behaviour of substances at extremely low temperatures"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1949 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1949/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1950 |[[File:Otto Paul Hermann Diels.jpg|75px]] |[[اوٹوڈیلس ]] |[[مغربی جرمنی ]] |کرسچئین |rowspan=2|"for their discovery and development of the [[Diels–Alder reaction|diene synthesis]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1950 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1950/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Kurt Alder Nobel.jpg|75px]] |[[کرٹ الڈر]] |[[مغربی جرمنی]] |کرسچئین |- |1953 |[[File:Hermann Staudinger.jpg|75px]] |[[ہرمن سٹاوڈنگر]] |[[مغربی جرمنی]] |کرسچئین |"for his discoveries in the field of [[Polymer chemistry#History|macromolecular chemistry]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1953 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1953/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1962 |[[File:Max Perutz.jpg|75px]] |[[میکس پیروٹز ]] |برطانیہ |Raised رومن کیتھولک<ref>[http://www.haaretz.com/news/features/this-day-in-jewish-history/this-day-in-jewish-history-death-of-a-nobel-chemist.premium-1.501731 This Day in Jewish History / Death of a Nobel chemist]</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2222719/ Max Perutz and the secret of life, by Georgina Ferry]</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1383967/Max-Perutz-OM.html Max Perutz OM]</ref> |"for his studies of the structures of [[myoglobin|globular proteins]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1962 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1962/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1963 |[[File:Karl Ziegler Nobel.jpg|75px]] |[[کارل زیگلر]] |[[مغربی جرمنی]] | Lutheran<ref name="Sherby">{{cite book|last=Sherby|first=Louise|title=The Who's Who of Nobel Prize Winners 1901–2000|url=https://archive.org/details/whoswhoofnobelpr0000unse_p3z8|publisher=Oryx Press|location=Westport, CT|year=2002|edition=Fourth|isbn=1-57356-414-1}}</ref> |rowspan=2|"for [[Ziegler–Natta catalyst|their discoveries]] in the field of the chemistry and technology of high polymers"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1963 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1963/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Giulio Natta Nobel.jpg|75px]] |[[گیلیو ناٹا]] |[[اٹلی]] |رومن کیتھولک |- |1964 |[[File:Dorothy Hodgkin Nobel.jpg|75px]] |[[ڈوروتھی ہودگکنگ ]] |برطانیہ |کرسچئین<ref>[https://books.google.co.il/books?id=3jrbmL-DgZQC&pg=PA46&dq=women+100+Years+of+Nobel+Prizes&hl=iw&sa=X&ved=0CB0Q6AEwAGoVChMIl6Gz6bT7xgIVzgrbCh0YRAyE#v=onepage&q=women%20100%20Years%20of%20Nobel%20Prizes&f=false 100 Years of Nobel Prizes: p.48]</ref> |"for her [[X-ray crystallography#Early organic and small biological molecules|determinations by X-ray techniques]] of the structures of important biochemical substances"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1964 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1964/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1969 |[[File:Odd Hassel.jpg|75px]] |[[اوڈ ہسل]] |[[ناروے]] |پروٹسٹنٹ |"for his contributions to the development of the concept of [[conformational isomerism|conformation]] and its application in chemistry"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1969 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1969/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1970 |[[File:Luisfedericoleloir.jpg|75px]] |[[گرہارڈہرز برگ ]] |[[ارجنٹا‏ئن]] |رومن کیتھولک<ref name="Long">{{cite journal|doi=10.1146/annurev.bi.52.070183.000245|last=Leloir|first=Luis|year=1983|title=Far Away and Long Ago|journal=Annual Reviews of Biochemistry|publisher=Annual Reviews|volume=52|pages=1–15|url=http://arjournals.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.bi.52.070183.000245|pmid=6351722}}</ref> |"for his discovery of sugar nucleotides and his role in the [[Luis Federico Leloir#Sugar nucleotides|biosynthesis of carbohydrates]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1970 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1970/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1971 |[[Image:Herzberg,Gerhard 1952 London.jpg|75px]] |[[لویس ٖفیڈریکو لیلوئر]] |Canada/جرمنی |کرسچئین |"for his contributions to the knowledge of electronic structure and geometry of molecules, particularly [[Radical (chemistry)|free radicals]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1971 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1971/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1975 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[جان کونفورتھ|John Warcup Cornforth]] |Australia<br />برطانیہ |Presbyterian<ref name="UniSyd">[http://sydney.edu.au/science/chemistry/aboutus/cornforth.html Sir John Cornforth - Chemistry], The University of Sydney</ref> |"for his work on the [[stereochemistry]] of enzyme-catalyzed reactions"<ref name="n1975">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1975 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1975/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Vladimir Prelog ETH-Bib Portr 00214.jpg|75px]] |[[ولادمیر پریلوگ]] |Yugoslavia/Switzerland |رومن کیتھولک |"for his research into the [[chirality (chemistry)|stereochemistry]] of organic molecules and reactions"<ref name="n1975"/> |- |1984 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[رابرٹ بروس میریفیلڈ]] |امریکا |کرسچئین<ref>Petkewich, Rachel. [http://pubs.acs.org/cen/news/84/i22/8422merrifield.html "Nobel Laureate R. Bruce Merrifield Dies At 84"], ''[[Chemical & Engineering News]]'', May 23, 2006. Accessed May 9, 2007. "Robert Bruce Merrifield, a biochemist who won the 1984 Nobel Prize in Chemistry for a method he named solid-phase peptide synthesis, died on May 14 at his home in Cresskill, N.J., after a long illness. He was 84."</ref> |"for his development of methodology for [[Solid phase peptide synthesis|chemical synthesis on a solid matrix]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1984 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1984/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1990 |[[Image:E.J.Coreyx240.jpg|75px]] |[[الیاس جیمز کورے]] |امریکا |کرسچئین ([[راسخُ الا عتقاد کلیسا]])<ref>[http://nobelprize.org/chemistry/laureates/1990/corey-autobio.html Elias James Corey – Autobiography<!-- Bot generated title -->]</ref> |"for his development of the theory and methodology of [[Retrosynthetic analysis|organic synthesis]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1990 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1990/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1995 |[[File:Mario Molina 1c389 8387.jpg|75px]] |[[ماریو جے. مولینا]] |Mexico |رومن کیتھولک<ref name="autobiography">{{cite web| last = Molina | first = Mario | title=Autobiography| url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/molina-autobio.html | publisher = [[نوبل فاونڈیشن]] | year=2007| accessdate = 2008-05-30}}</ref> |rowspan=2|"for their work in atmospheric chemistry, particularly concerning the formation and [[Ozone depletion|decomposition of ozone]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1995 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[Image:F. Sherwood Rowland.jpg|75px]] |[[فرانک شروڈ رولینڈ ]] |امریکا |کرسچئین |- |rowspan=2|1996 |[[File:Robert Curl crop 2009 CHAO.jpg|75px]] |[[رابرٹ کرل|Robert F. Curl Jr.]] |امریکا |[[Methodist]]<ref name=":0">[http://www.nndb.com/people/798/000100498/ Robert F. Curl, Jr<!-- Bot generated title -->]</ref> |rowspan=2|"for their discovery of fullerenes"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1996 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | |[[رچرڈ سمالی|Richard E. Smalley]] |امریکا |کرسچئین<ref>{{Cite web |title=(May 2005, letter sent to the Hope College 2005 Alumni Banquet) |url=http://www.hope.edu/pr/pressreleases/content/view/full/7309 |access-date=2016-05-18 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528080014/http://www.hope.edu/pr/pressreleases/content/view/full/7309 |dead-url=yes }}</ref> |- |2003 |[[File:Peter Agre.jpg|75px]] |[[پیٹر اگری]] |امریکا |[[لوتھریت]]<ref>http://www.nndb.com/people/868/000100568/</ref><ref>http://www.scientificamerican.com/podcast/episode.cfm?id=nobel-laureate-peter-agre-from-aqua-11-07-20</ref><ref>http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2003/agre-autobio.html</ref> |"for discoveries concerning channels in cell membranes [...] for the discovery of [[Aquaporin|water channels]]"<ref name="n2003">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2003| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2003/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |2007 |[[Image:Prof Ertl-Portrait.jpg|75px]] |[[گر ہارڈ ارٹل]] |جرمنی |کرسچئین<ref name=cicero>{{cite news|author=Till Weishaupt|title=Glauben Sie an Gott?|url=http://www.cicero.de/kapital/glauben-sie-gott/38343|work=Cicero|date=December 2007|quote=Translated from German: Oh, yes, I believe in God. (...) I am a کرسچئین and I try to live as a کرسچئین (...) I read the Bible very often and I try to understand it.|accessdate=2014-09-03}}</ref> |"for [[Gerhard Ertl#Research|his studies of chemical processes on solid surfaces]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2007| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2007/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |2012 |[[File:Brian Kobilka (649437151).jpg|75px]] |[[برائن کوبلکا]] |امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{Cite web | date=2012-10-23 | url=http://www.catholicnews.com/data/briefs/cns/20121023.htm | title=Catholic scientist at Stanford shares Nobel Prize for work in chemistry | publisher=Catholic News Service | accessdate=2013-01-19}}</ref> |"for studies of [[G protein-coupled receptor|G-protein-coupled receptors]]"<ref name="nobel-2012-1">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2012| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2012/index.html|accessdate=2012-10-13}}</ref> |- |2014 |[[File:Stefan W Hell.jpg|75px]] |[[سٹیفین ہیل|Stefan W. Hell]] |Romania |پروٹسٹنٹ<ref>{{ro icon}} Răzvan Băltăreţu, [http://adevarul.ro/tech/stiinta/premiul-nobel-chimie-fost-castigat-roman-1_5435107c0d133766a8c357bf/index.html "Un cercetător născut în judeţul Arad este printre câştigătorii premiului Nobel pentru chimie"], ''Adevărul'', October 8, 2014</ref> |"for the development of [[Super-resolution microscopy|super-resolved fluorescence microscopy]]"<ref>{{cite news | url = http://www.bbc.com/news/science-environment-29536525 | title = Microscope work wins Nobel Prize | date = 8 October 2014 | publisher = BBC }}</ref> |} === فعلیات و طب === {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- |1901 |[[Image:EmilVonBehring.jpg|75px]] |[[امیل وون بیرنگ]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ<ref>Derek S. Linton, ''Emil von Behring: Infectious Disease, Immunology, Serum Therapy'', American Philosophical Society, 2005, p. 198</ref> |"for his work on [[blood plasma|serum]] therapy, especially its application against [[diphtheria]], by which he has opened a new road in the domain of medical science and thereby placed in the hands of the physician a victorious weapon against illness and deaths"<ref name="nobel-1901"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1901/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1901 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }} </ref> |- |1902 |[[Image:Ronald Ross.jpg|75px]] |Sir [[رونالڈ روس]] |[[برطانیہ]]<br>[[بھارت]] |پروٹسٹنٹ |"for his work on [[malaria]], by which he has shown how it enters the organism and thereby has laid the foundation for successful research on this disease and methods of combating it"<ref name="nobel-1902"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1902/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1902 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }} </ref> |- |1903 |[[File:Niels ryberg.jpg|75px]] |[[نیلس ریبرگ فنسن]] |[[ڈنمارک]]<br>([[جزائرفارو]]) |پروٹسٹنٹ |"[for] his contribution to the treatment of diseases, especially [[lupus vulgaris]], with concentrated light radiation, whereby he has opened a new avenue for medical science"<ref name="nobel-1903"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1903/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1903 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }} </ref> |- |1905 |[[File:RobertKoch cropped.jpg|75px]] |[[رابرٹ کوچ]] |[[جرمنی]] |کرسچئین |"for his investigations and discoveries in relation to [[tuberculosis]]"<ref name="nobel-1905"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1906 |[[File:Camillo Golgi nobel.jpg|75px]] |[[Camillo Golgi]] |[[اطالیہ]] |رومن کیتھولک |rowspan=2|"in recognition of their work on the structure of the [[nervous system]]"<ref name="nobel-1906"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1906 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:Cajal-Restored.jpg|75px]] | [[سانتیاگو رامون ای کاخال]] |[[ہسپانیہ]] |رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/862/000125487/ Santiago Ramón y Cajal]</ref> |- |1909 |[[File:Emil Theodor Kocher nobel.jpg|75px]] |[[ایمل تھیوڈر کوچر]] |[[سویٹزرلینڈ]] |پروٹسٹنٹ ([[Moravian Church]])<ref name="bonjour1981">{{cite book | last = Bonjour | first = Edgar | title=Theodor Kocher | series = Berner Heimatbücher | volume = 40/41 | pages = | year= 1981 | publisher = Verlag Paul Haupt | location = Bern |origyear=1st. pub. in 1950 (http://d-nb.info/363374914) | isbn = 3258030294 | edition = 2nd (2., stark erweiterte Auflage 1981) | url = http://d-nb.info/810347253 | language = German }}</ref> |"for his work on the physiology, pathology and surgery of the [[thyroid gland]]"<ref name="nobel-1909"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1909/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1909 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1910 |[[File:Kossel, Albrecht (1853-1927).jpg|75px]] |[[البرچٹ کوسل]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ |"in recognition of the contributions to our knowledge of [[cell biology|cell chemistry]] made through his work on [[protein]]s, including the [[nucleic acid|nucleic substances]]"<ref name="nobel-1910"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1910/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1910 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1912 |[[File:Alexis Carrel 02.jpg|75px]] |[[الیکسس کارل]] |France |رومن کیتھولک<ref name="Alexis Carrel 1939">Alexis Carrel, ''The Voyage to Lourdes'' (New York, Harper & Row, 1939).</ref> | "[for] his work on vascular [[surgical suture|suture]] and the [[Organ transplantation|transplantation]] of [[blood vessel]]s and [[عُضو|organ]]s"<ref name="nobel-1912"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1912/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1912 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1919 |[[File:Jules Bordet nobel.jpg|75px]] |[[جیولس بورڈٹ]] |[[بلجئیم]] |کرسچئین |"for his discoveries relating to [[immune system|immunity]]"<ref name="nobel-1919"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1919/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1919 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1920 |[[File:August Krogh Bain 32006.jpg|75px]] |[[اگسٹ گروٹ|Schack August Steenberg Krogh]] |[[ڈنمارک]] |پروٹسٹنٹ |"for his discovery of the capillary motor regulating mechanism"<ref name="nobel-1920"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1920/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1920 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1923 |[[Image:Fredrick banting.jpg|75px]] |Sir [[Frederick Banting|Frederick Grant Banting]] |[[کینیڈا]] |پروٹسٹنٹ ([[United Church of Canada]])<ref>[http://www.nndb.com/people/843/000126465/ Frederick G. Banting]</ref> |"for the discovery of [[insulin]]"<ref name="nobel-1923"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1923/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1923 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |- |1924 |[[Image:Willem Einthoven.jpg|75px]] |[[ویلم ائینتھون]] |{{nowrap|[[نیدرلینڈز|The Netherlands]]}} |پروٹسٹنٹ ([[Evangelical Lutheran Church in the Kingdom of the Netherlands|Lutheran]])<ref>[http://familytreemaker.genealogy.com/users/w/a/l/Theodorus-J-Walbeek/WEBSITE-0001/UHP-0191.html The Walbeek Family from Holland:Information about Louise Marie Mathilde Carolien de Vogel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531201032/http://familytreemaker.genealogy.com/users/w/a/l/Theodorus-J-Walbeek/WEBSITE-0001/UHP-0191.html |date=2013-05-31 }}. Familytreemaker.genealogy.com (1927-09-29). Retrieved on 2012-07-25.</ref><ref>[http://www.nndb.com/people/927/000126549/ Willem Einthoven]</ref> |"for the discovery of the mechanism of the [[electrocardiogram]]"<ref name="nobel-1924"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1924/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1924 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |- |1926 |[[File:J Fibiger.jpg|75px]] |[[جوہنس فائبگر]] |[[ڈنمارک]] |Lutheran<ref>[http://www.nndb.com/people/172/000126791/ Johannes Fibiger]</ref> |"for his discovery of the [[Spiroptera carcinoma]]"<ref name="nobel-1926"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1926/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1926 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |- |1928 |[[Image:Jules Nicole.jpg|75px]] |[[چارلس نکولے|Charles Jules Henri Nicolle]] |France |رومن کیتھولک |"for his work on [[typhus]]"<ref name="nobel-1928"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1928/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1928 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1929 |[[File:Christiaan Eijkman.jpg|75px]] |[[کرسچیناجک مین]] |The Netherlands |پروٹسٹنٹ |"for his discovery of the antineuritic [[vitamin]]"<ref name = "nobel-1929"/> |- |[[File:Frederick Gowland Hopkins nobel.jpg|75px]] |Sir [[فریڈرک گولینڈ ہوپکنس]] |برطانیہ |Chrisian |"for his discovery of the growth-stimulating [[vitamin]]s"<ref name="nobel-1929"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1929/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1929 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1930 |[[File:Karl Landsteiner nobel.jpg|75px]] |[[کارل لینڈ سٹینر]] |[[آسٹریا]] |converted from [[یہودیت]] to [[رومن کیتھولک]] in 1890<ref name="Anna L. Staudacher 2009, p. 349">Anna L. Staudacher: ''"… meldet den Austritt aus dem mosaischen Glauben". 18000 Austritte aus dem Judentum in Wien, 1868–1914: Namen – Quellen – Daten''. Peter Lang, Frankfurt, 2009, ISBN 978-3-631-55832-4, p. 349</ref> |"for his discovery of human [[ABO blood group system|blood groups]]"<ref name="nobel-1930"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1930/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1930 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1931 |[[File:Otto Warburg.jpg|75px]] |[[اوٹو ہنرچ وار برگ]] |جرمنی |کرسچئین<ref>{{Cite web |title=Otto Heinrich Warburg |url=http://www.smokershistory.com/OWarburg.htm |access-date=2016-05-18 |archive-date=2016-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108062816/http://smokershistory.com/OWarburg.htm |dead-url=yes }}</ref> |"for his discovery of the nature and mode of action of the [[cytochrome|respiratory enzyme]]"<ref name="nobel-1931"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1931/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1931 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1932 |[[File:Prof. Charles Scott Sherrington.jpg|75px]] |Sir [[چارلس سکوٹ شرنگ ٹن]] |برطانیہ |Anglican<ref>Baptisms solemnized in the Parish of St James Clerkenwell, in the County of Middlesex in the Year 1863, p. 558, nos 5826, 5827 & 5828 (on line at ancestry.co.uk)</ref> |"for his discoveries regarding the functions of [[neuron]]s"<ref name="nobel-1932"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1932/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1932 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=3|1934 |[[File:George Whipple nobel.jpg|75px]] |[[جارج ویپل|George Hoyt Whipple]] |امریکا |پروٹسٹنٹ<ref name="nap">{{cite web |url=http://www.nap.edu/reingroom/books/biomems/gwhipple.html |title=The National Academies Press: Biographical Memoirs – George Hoyt Whipple |accessdate=3 January 2010}}</ref> |rowspan=3|"for their discoveries concerning [[liver]] therapy in cases of [[anaemia]]"<ref name="nobel-1934"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1934/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1934 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:George Minot nobel.jpg|75px]] |[[جارج مانٹ|George Richards Minot]] |امریکا |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite journal |title= Obituary |date= April 6, 1950 |journal= [[New England Journal of Medicine]] |url= http://www.nejm.org/doi/pdf/10.1056/NEJM19004062421414 |doi=10.1056/NEJM195004062421414 |volume= 242 |issue= 14 |pages= 565–565}}</ref> |- |[[File:William P Murphy.jpg|75px]] |[[ولیم پی مارفی|William Parry Murphy]] |امریکا |پروٹسٹنٹ |- |1935 |[[File:Hans Spemann nobel.jpg|75px]] |[[ہنس سپیمین]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>Feldberg W, rev. Tansey EM (2004–2011). [http://www.oxforddnb.com/view/article/3294 Dale, Sir Henry Hallett (1875–1968)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, Jan 2011. Retrieved 2011-07-08.</ref> |"for his discovery of the organizer effect in [[embryonic development]]"<ref name="nobel-1935"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1935/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1937 |[[File:Albert Szent-Györgyi cropped.jpg|75px]] |[[البرٹ سزنٹ-گیورگی|Albert Szent-Györgyi von Nagyrapolt]] |[[مجارستان]] | [[کالوینیت|Calvinist]]<ref>Dr.Czeizel, E.: Családfa,page 148, Kossuth Könyvkiadó,1992.</ref><ref>Dr. Czeizel E. : Az érték még mindig bennünk van, page 172, Akadémiai kiadó, Budapest</ref> |"for his discoveries in connection with the [[cellular respiration|biological combustion processes]], with special reference to [[vitamin C]] and the catalysis of [[fumaric acid]]"<ref name="nobel-1937"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1937/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1937 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1938 |[[File:Corneille Heymans nobel.jpg|75px]] |[[کارنیلی ہیمینس|Corneille Jean François Heymans]] |Belgium |رومن کیتھولک<ref>de Castro, F. (2009) Towards the sensory nature of the carotid body: Hering, De Castro and Heymans. Front. Neuroanat. 3: 23 (1-11) (doi:10.3389/neuro.05.023.2009).</ref> |"for the discovery of the role played by the [[Paranasal sinuses|sinus]] and [[aorta|aortic mechanisms]] in the regulation of [[تنفّس کاری|respiration]]"<ref name="nobel-1938"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1938/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1938 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1939 |[[File:Gerhard Domagk nobel.jpg|75px]] |[[گرہارڈ ڈومگٹ]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>[[Thomas Hager]], ''The Demon Under the Microscope'' (2006) ISBN 1-4000-8213-7 (cited in [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=67754 "The Saga of a Sulfa Drug Pioneer"] – [[این پی ار]] ''[[Weekend Edition]]'' 23 December 2006)</ref> |"for the discovery of the [[antibacterial]] effects of [[prontosil]]"<ref name="nobel-1939"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1939/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1939 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1943 |[[File:Henrik Dam nobel.jpg|75px]] |[[ہنرک ڈیم|Carl Peter Henrik Dam]] |Denmark |پروٹسٹنٹ |"for his discovery of [[vitamin K]]"<ref name = "nobel-1943"/> |- |[[File:Edward A Doisy.jpg|75px]] |[[ایدوارڈ اڈلبرٹڈویسی]] |امریکا |پروٹسٹنٹ ([[Congregationalists]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1943/doisybio.html Edward A. Doisy - Biographical]</ref> |"for his discovery of the chemical nature of [[vitamin K]]"<ref name="nobel-1943"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1943/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1943 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1945 |[[File:Alexander Fleming 1945.jpg|75px]] |Sir [[الیگزنڈر فلیمنگ]] |برطانیہ |رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/696/000091423/ Alexander Fleming]</ref> ||"for the discovery of [[penicillin]] and its curative effect in various [[infectious disease]]s"<ref name="nobel-1945"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1945/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=3|1947 |[[File:Carl Ferdinand Cori.jpg|75px]] |[[کارل فرڈیننڈ کوری]] |امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{Cite journal | doi = 10.1016/0006-3002(56)90255-4 | last1 = Houssay | first1 = B. A. | title = Carl F. And Gerty T. Cori | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 20 | issue = 1 | pages = 11–16 | year = 1956 | pmid = 13315342 }}</ref> |rowspan=2|"for their discovery of the course of the catalytic conversion of [[glycogen]]"<ref name = "nobel-1947"/> |- |[[File:Gerty Theresa Cori.jpg|75px]] |[[گرٹی کوری|Gerty Theresa Cori, née Radnitz]] | امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.csupomona.edu/~nova/scientists/articles/cori.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2012-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110101439/http://www.csupomona.edu/~nova/scientists/articles/cori.html |dead-url=yes }}</ref> |- |[[File:Bernado Houssay.JPG|75px]] |[[برناڈو ہاوسے|Bernardo Alberto Houssay]] |[[ارجنٹائن]] |رومن کیتھولک<ref>{{Cite journal | last1 = Sulek | first1 = K. | title = Nobel prize for Carl Ferdinand Cori and Gerta Theresa Cori in 1947 for discovery of the course of catalytic metabolism of glycogen. Prize for Alberto Bernardo Houssay for discovery on the role of the hypophysis in carbohydrate metabolism | journal = Wiadomosci lekarskie (Warsaw, Poland : 1960) | volume = 21 | issue = 17 | pages = 1609–1610 | year = 1968 | pmid = 4882480 }}</ref> |"for his discovery of the part played by the [[hormone]] of the [[anterior pituitary]] lobe in the metabolism of [[glucose|sugar]]"<ref name="nobel-1947"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1947 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1949 |[[File:Moniz.jpg|75px]] |[[انتونیو اگاس مونیس|António Caetano Egas Moniz]] |[[پرتگال]] |رومن کیتھولک<ref name="bookrags">{{cite web|url=http://www.bookrags.com/biography/antonio-egas-moniz-wsd/|title=World of Scientific Discovery on Antonio Egas Moniz|publisher=bookrags.com|accessdate=11 July 2010}}</ref> |"for his discovery of the therapeutic value of leucotomy ([[lobotomy]]) in certain psychoses"<ref name="nobel-1949"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1949/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1949 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1951 |[[File:Max Theiler nobel.jpg|75px]] |[[میکس تھیلر]] |[[جنوبی افریقہ]] |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite journal|pmid=19870629 | doi=10.1084/jem.65.5.705 | pmc=2133518|title=Spontaneous Encephalomyelitis of Mice, A New Virus Disease|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_1937-05_65_5/page/705 |year=1937|last1=Theiler|first1=M.|journal=Journal of Experimental Medicine|volume=65|issue=5|pages=705–19}}</ref> |"for his discoveries concerning [[yellow fever]] and how to combat it"<ref name="nobel-1951"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1951/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1951 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1957 |[[File:Daniel Bovet nobel.jpg|75px]] |[[ڈینئیل بوٹ]] |[[اطالیہ]] |پروٹسٹنٹ |"for his discoveries relating to [[antihistamine|synthetic compounds that inhibit the action of certain body substances]], and especially their action on the vascular system and the skeletal muscles"<ref name="nobel-1957"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1957/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1957 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1958 |[[File:George Wells Beadle.jpg|75px]] |[[جارج ویل بیڈل]] |امریکا |کرسچئین<ref>{{Cite journal | last1 = Beadle | first1 = G. W. | title = Recollections | doi = 10.1146/annurev.bi.43.070174.000245 | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 43 | issue = 0 | pages = 1–13 | year = 1974 | pmid = 4605017| pmc = }}</ref> |rowspan=2| "for their discovery that [[gene]]s act by regulating definite chemical events" |- |[[File:Edward Lawrie Tatum nobel.jpg|75px]] |[[ایڈوارڈ لاورک ٹاوٹم]] |امریکا |کرسچئین |- |1959 |[[File:Severo Ochoa nobel.jpg|75px]] |[[سیویرو اوچاو]] |Spain<br> |رومن کیتھولک |"for their discovery of the mechanisms in the biological synthesis of [[ribonucleic acid]] and [[deoxyribonucleic acid]]"<ref name="nobel-1959"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1959 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1960 |[[File:Frank Macfarlane Burnet nobel.jpg|75px]] |Sir [[فرینک میکفر لین برنٹ]] |Australia |پروٹسٹنٹ<ref name=s8>Sexton (1999), p. 8.</ref> |"for discovery of acquired [[immune tolerance|immunological tolerance]]"<ref name="nobel-1960"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1960/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1960 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1961 |[[File:Georg von Békésy nobel.jpg|75px]] |[[جارج وون بیکسی]] |امریکا |کرسچئین<ref name=Goldstein>Goldstein, B. 2001. ''Sensation and Perception, 6th ed.'' London: Wadsworth.</ref> |"for his discoveries of the physical mechanism of stimulation within the [[cochlea]]"<ref name="nobel-1961"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1961/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1961 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1963 | |Sir [[جوہن ایکلس|John Carew Eccles]] |Australia |رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://muse.jhu.edu/journals/perspectives_in_biology_and_medicine/v044/44.2karczmar.pdf |title=Project MUSE - Sir John Eccles, 1903-1997: Part 2: The Brain as a Machine or as a Site of Free Will? |doi=10.1353/pbm.2001.0030 |publisher=Muse.jhu.edu |date= |accessdate=2015-06-26}}</ref> |"for his discoveries concerning the ionic mechanisms involved in excitation and inhibition in the peripheral and central portions of the [[nerve]] [[cell membrane]]"<ref name="nobel-1963"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1963/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1963 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1967 |[[File:Ragnar Granit2.jpg|75px]] |[[راگنر گرانٹ]] |Finland/Sweden |پروٹسٹنٹ |rowspan=2|"for their discoveries concerning the primary physiological and chemical visual processes in the [[human eye|eye]]"<ref name="nobel-1967"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1967/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1967 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:Haldan Keffer Hartline nobel.jpg|75px]] |[[ہالڈن کیفر ہارٹ لائن]] |امریکا |پروٹسٹنٹ |- |1972 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[روڈنی رابرٹ پوٹر]] |امریکا |Methodists<ref>[http://www.nndb.com/people/111/000130718/ Rodney Robert Porter]</ref> |"for their discoveries concerning the chemical structure of [[antibodies]]"<ref name="nobel-1972"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1972/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1972 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1974 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[البرٹ کلاوڈی]] |[[بلجئیم]] |رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/186/000130793/ Albert Claude]</ref> |rowspan=2|"for their discoveries concerning the [[organelle|structural and functional organization of the cell]]"<ref name="nobel-1974"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1974/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1974 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[جارج ایمل پلاڈے|George E. Palade]] |Romania |[[راسخُ الا عتقاد کلیسا]] |- |1975 |[[File:Renato Dulbecco crop.jpg|75px]] |[[ریناٹو ڈلبیکو]] |Italy<br>امریکا |رومن کیتھولک |"for his discoveries concerning the interaction between [[tumor virus|tumour virus]]es and the genetic material of the cell"<ref name="nobel-1975"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1975/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1975 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1976 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[ڈینئیل کارلیٹون گیجڈسک|D. Carleton Gajdusek]] |امریکا | Calvinist<ref name="la-times">{{cite news |newspaper=[[Los Angeles Times]] |title=D. Carleton Gajdusek dies at 85; Nobel Prize winner identified exotic disease, was unrepentant pedophile |first=Thomas |last=Maugh |date=2008-12-18 |accessdate=2012-05-12 |url=http://www.latimes.com/news/science/la-me-gajdusek18-2008dec18,0,7539125,full.story |archivedate=2013-01-27 |archiveurl=https://archive.today/20130127115258/http://www.latimes.com/news/science/la-me-gajdusek18-2008dec18,0,7539125,full.story }}</ref> |"for their discoveries concerning new mechanisms for the origin and dissemination of [[infectious disease]]s"<ref name="nobel-1976"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1976/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1976 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1978 |[[File:Werner Arber 2008.jpg|75px]] |[[ورنر اربر]] |Switzerland |پروٹسٹنٹ<ref>Arber, W. 1992. ''The Existence of a Creator Represents a Satisfactory Solution.'' In Margenau, H. and R. A. Varghese (eds.), ''Cosmos, Bios, Theos: Scientists Reflect on Science, God, and the Origins of the Universe, Life, and Homo sapiens.'' La Salle, IL: Open Court, p. 141-142.</ref> |"for the discovery of [[restriction enzyme]]s and their application to problems of [[molecular genetics]]"<ref name="nobel-1978"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1978/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1978 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1983 |[[File:Barbara McClintock (1902-1992).jpg|75px]] |[[باربرا مک کلنٹک]] |امریکا |پروٹسٹنٹ (Congregationalists)<ref name="100 Years of Nobel Prizes: p.48"/> | "for her discovery of [[transposon|mobile genetic elements]]"<ref name="nobel-1983"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1983/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1983 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1988 |[[File:James Black (pharmacologist).jpg|75px]] |Sir [[جیمز بلیک (ادویاتدان)|James W. Black]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ ([[Baptist]])<ref name="autobio1">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1988/black-autobio.html|title=Autobiography|last=Black|first=Sir James W|publisher=The Nobel Foundation|accessdate=23 March 2010}}</ref> |rowspan=2|"for their discoveries of important principles for [[Pharmacology|drug treatment]]"<ref name="nobel-1988"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1988/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1988 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref>داء البلهارسياbrown tickShiju.jpg00099#رودسياoxyuris@schistomamars crystaldavidabdelmohsen117retrocyle effhuamnurter#117second_ |- |[[Image:George H. Hitchings 1988.jpg|75px]] |[[جارج ایچ ہائیچنگ]] |امریکا |کرسچئین |- |1990 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[جوزف میورے|Joseph E. Murray]] |امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://catholicreview.org/article/home/catholic-transplant-pioneer-nobel-prize-winner-joseph-murray-dies|title=The Catholic Review > Home > Catholic transplant pioneer, Nobel Prize-winner Joseph Murray dies|publisher=|accessdate=15 January 2015|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226102452/https://www.archbalt.org/catholicreview/|dead-url=yes}}</ref> |"for his discoveries concerning [[Organ transplantation|organ and cell transplantation]] in the treatment of human disease"<ref name="nobel-1990"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1990/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1990 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1992 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[ایڈمنڈ ایچ فشر]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1992/krebs-bio.html Edwin G. Krebs - Biographical]</ref> |Switzerland<br>امریکا |پروٹسٹنٹ ([[Presbyterian]]) |"for their discoveries concerning reversible [[protein]] [[phosphorylation]] as a biological regulatory mechanism"<ref name="nobel-1992"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1992/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1992 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1995 |[[Image:Eric F. Wieschaus.jpg|75px]] |[[ارک ایف. وسچاوس]] |امریکا |رومن کیتھولک |"for his discoveries concerning the genetic control of early [[embryonic development]]"<ref name="nobel-1995"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1995/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1995 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1998 |[[Image:Loius Ignarro.jpg|75px]] |[[لیوس اگارو|Louis J. Ignarro]] |امریکا |رومن کیتھولک |rowspan=2|"for their discoveries concerning [[nitric oxide]] as a signalling molecule in the cardiovascular system"<ref name="nobel-1998"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1998/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1998 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[Image:Ferid Murad.jpg|75px]] |[[فیڑڈ میراڈ]] |امریکا |کرسچئین<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1998/murad-autobio.html]"Ferid Murad autobiography", [[نوبل فاونڈیشن]]</ref> |- |2000 |[[Image:Paul Greengard.jpg|75px]] |[[پاول گرین گارڈ]] |امریکا |پروٹسٹنٹ ([[Episcopal Church (امریکا)|Episcopalian]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2000/greengard-autobio.html Profile of Paul Greengard], nobelprize.org; accessed December 28, 2013.</ref> ||"for his discoveries concerning [[signal transduction]] in the [[nervous system]]"<ref name="nobel-2000"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2000/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2000 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |2004 |[[File:LindaBuck cropped 1.jpg|75px]] |[[لنڈابی بک]] |امریکا |کرسچئین |"for her discoveries of [[odorant receptor]]s and the organization of the [[olfactory system]]"<ref name="nobel-2004"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|2007 |[[Image:Mario Capecchi UTHSCSA.JPG|75px]] |[[ماریو کیپیکی|Mario R. Capecchi]] |امریکا |[[Quaker]]<ref name="WashingtonPost2007_10_10">{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/08/AR2007100800252_pf.html|title=From Child on Street to Nobel Laureate|author=Christopher Lee|date=2007-10-10|publisher=[[Washington Post]]}}</ref> |rowspan=2|"for their discoveries of principles for introducing specific gene modifications in mice by the use of [[embryonic stem cell]]s."<ref name="nobel-2007"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2007/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2007 | accessdate = 2007-10-08 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:Martin Evans Nobel Prize.jpg|75px]] |Sir [[مارٹن ایوانس|Martin J. Evans]] |برطانیہ |کرسچئین |- |2012 |[[Image:John Gurdon Cambridge 2012.JPG|75px]] |Sir [[جان بی. گرڈن|John B. Gurdon]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ (Anglican)<ref>{{cite web|url=http://www.ewtn.com/vnews/getstory.asp?number=125061|title=Nobel Prize Winner Participates at Vatican Conference|author=Ann Schneible|date=2013-12-04}}</ref> |"for the discovery that mature cells can be [[Induced pluripotent stem cell|reprogrammed]] to become [[pluripotent]]"<ref name="nobel-2012"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2012/ | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2012 | accessdate = 2012-10-08 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |} === ادب=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- | 1902 | [[File:T-mommsen-2.jpg|75px]] | [[تھیوڈور مومسن]] | [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[جرمن سلطنت|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ | "the greatest living master of the art of historical writing, with special reference to his monumental work, ''[[History of Rome (Mommsen)|A History of Rome]]''"<ref name="Literature1902">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1902/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1902|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1903 | [[File:Björnstjerne Björnson, 1901.jpg|75px]] | [[بیورنستار بیورنسن]] | [[File:Union Jack of Sweden and Norway (1844-1905).svg|20px]] [[سویڈن و ناروے اتحاد|Norway]] | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite journal|author=Schmiesing, Ann |year=2002|title=Bjørnson and the Inner Plot of 'A Midsummer Night's Dream'|url=https://archive.org/details/sim_scandinavian-studies_winter-2002_74_4/page/465 |journal=Scandinavian Studies|volume=74|issue=4|pages=465|jstor=40920401}}</ref> | "as a tribute to his noble, magnificent and versatile poetry, which has always been distinguished by both the freshness of its inspiration and the rare purity of its spirit"<ref name="Literature1903">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1903/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1903|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | rowspan="2" | 1904 | [[File:Frédéric Mistral by Paul Saïn.jpg|75px]] | [[فریڈرک مسترال]] | [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] | رومن کیتھولک | "in recognition of the fresh originality and true inspiration of his poetic production, which faithfully reflects the natural scenery and native spirit of his people, and, in addition, his significant work as a [[آکسیٹان زبان|Provençal]] philologist"<ref name="Literature1904">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1904/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1904|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | [[File:José Echegaray y Eizaguirre.jpg|75px]] | [[جوزے ایشوگرائے]] | [[File:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px]] [[Restoration (Spain)|Spain]] | رومن کیتھولک | "in recognition of the numerous and brilliant compositions which, in an individual and original manner, have revived the great traditions of the Spanish drama"<ref name="Literature1904"/> |- | 1905 | [[File:Henryk Sienkiewicz 02.jpg|75px]] | [[ہینرک شنگوچ]] | [[File:Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg|20px]] [[Vistula Land|Poland]] | رومن کیتھولک<ref name="psb203">[[Henryk Markiewicz]], "Sienkiewicz, Henryk Adam Aleksander Pius", ''[[Polski słownik biograficzny]]'', vol. XXXVII, 1997</ref> | "because of his outstanding merits as an epic writer"<ref name="Literature1905">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1905/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1905|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1909 | [[File:Selma Lagerlöf.jpg|75px]] | [[سلما لاگرلف]] | {{flag|Sweden}} | کرسچئین<ref name="change">{{citation |url=http://info.jpost.com/C002/Supplements/TimesOfChange/book_ch1_3.html |title=Times of Change |first=Heike |last=Zaun-Goshen |year=2002 |access-date=2016-05-18 |archive-date=2010-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617050146/http://info.jpost.com/C002/Supplements/TimesOfChange/book_ch1_3.html |dead-url=yes }}</ref> | "in appreciation of the [[lofty idealism]], vivid imagination and spiritual perception that characterize her writings"<ref name="Literature1909">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1909/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1909|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1910 | [[File:Adolf Friedrich Erdmann von Menzel 042.jpg|75px]] | [[پال ہیسی|Paul von Heyse]] |[[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[جرمن سلطنت|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ of Jewish descent | "as a tribute to the consummate artistry, permeated with idealism, which he has demonstrated during his long productive career as a lyric poet, dramatist, novelist and writer of world-renowned short stories"<ref name="Literature1910">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1910/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1910|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1916 | [[File:Johan Krouthén - Porträtt av Verner von Heidenstam.jpg|75px]] | [[ورنروون ہایڈنسٹام]] | {{flag|Sweden}} | کرسچئین<ref>Sohrabi, Bahram (2005). "Early Swedish Travelers to Persia," ''Iranian Studies'' '''38''' (4)</ref> | "in recognition of his significance as the leading representative of a new era in our literature"<ref name="Literature1916">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1916/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1916|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1923 | [[File:William Butler Yeat by George Charles Beresford.jpg|75px]] | [[ڈبلیو بی . یٹس|William Butler Yeats]] | data-sort-value="Ireland"| [[File:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Irish Free State|Ireland]] | Anglica<ref>{{cite book|last=Pierce|first=David|title=Irish writing in the twentieth century: a reader|year=2000|publisher=Literary Collections|page=293|isbn=1-85918-258-5}}</ref> | "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation"<ref name="Literature1923">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1923/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1923|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1924 | [[File:Władysław Reymont.jpg|75px]] | [[ولاڈی سلا ریمنٹ]] | data-sort-value="Poland"| [[File:Flag of Poland (1928-1980).svg|20px]] [[Second Polish Republic|Poland]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/reymont-bio.html Wladyslaw Reymont - Biographical]</ref> | "for his great national epic, ''[[Chłopi|The Peasants]]''"<ref name="Literature1924">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1924|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1926 | [[File:Grazia Deledda 1926.jpg|75px]] | [[گیزیا ڈلیڈا]] | data-sort-value="Italy"| [[File:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]] [[مملکت اطالیہ|Italy]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/583/000140163/ Grazia Deledda]</ref> | "for her idealistically inspired writings which with plastic clarity picture the life on her native island and with depth and sympathy deal with human problems in general"<ref name="Literature1926">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1926/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1926|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1928 | [[File:Sigrid Undset 1928.jpg|75px]] | [[سگرڈ انڈسٹ]] | data-sort-value="Norway"| {{flag|Norway}} <br> (Born in {{flag|Denmark}}) | رومن کیتھولک<ref>Sparrow, Stephen (2003). [http://catholiceducation.org/articles/arts/al0173.html "Sigrid Undset: Catholic Viking"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185354/http://catholiceducation.org/articles/arts/al0173.html |date=2016-03-03 }}</ref> | "principally for her powerful descriptions of Northern life during the Middle Ages"<ref name="Literature1928">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1928/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1928|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1929 | [[File:Thomas Mann 1937.jpg|75px]] | [[تھامس مین]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[Weimar Republic|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>[http://www.nndb.com/people/180/000025105/#FN1 Thomas Mann]</ref><ref>{{Cite web |title=The Religious Affiliation of Author Thomas Mann |url=http://www.adherents.com/people/pm/Thomas_Mann.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170710115218/http://www.adherents.com/people/pm/Thomas_Mann.html |dead-url=yes }}</ref> | "principally for his great novel, ''[[Buddenbrooks]]'', which has won steadily increased recognition as one of the classic works of contemporary literature"<ref name="Literature1929">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1929/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1929|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1933 | [[File:Ivan Bunin 1933.jpg|75px]] | [[آیان بینن]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] (Born in [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Russian Empire|Russia]]) | Eastern Orthodox | "for the strict artistry with which he has carried on the classical Russian traditions in prose writing"<ref name="Literature1933">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1933/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1933|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1938 | [[File:Pearl Buck (Nobel).jpg|75px]] | [[پرل ایس بک]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ ([[American Southern Presbyterian Mission|Southern Presbyterian]])<ref>{{citation|first=David |last=Shavit|publisher=Greenwood Publishing Group |year=1990|isbn=0-313-26788-X |title=The امریکا in Asia: a historical dictionary|url= https://books.google.com/books?id=IWdZTaJdc6UC |page=480}} (Entry for "Sydenstricker, Absalom")</ref> | "for her rich and truly epic descriptions of peasant life in China and for her biographical masterpieces"<ref name="Literature1938">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1938/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1938|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1945 | [[File:Gabriela Mistral-01 cropped.jpg|75px]] | [[گبریلا مسٹرال]] | data-sort-value="Chile"| [[File:Flag of Chile.svg|20px]] [[Presidential Republic (1925–73)|Chile]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.poetryfoundation.org/bio/gabriela-mistral Gabriela Mistral 1889–1957]</ref> | "for her lyric poetry which, inspired by powerful emotions, has made her name a symbol of the idealistic aspirations of the entire Latin American world"<ref name="Literature1945">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1945/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1945|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1946 | [[File:Hermann Hesse 1946.jpg|75px]] | [[ہرمن ہسی]] | data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} <br> (Born in [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[جرمن سلطنت|جرمنی]]) | کرسچئین<ref>As quoted by Serrano, Miguel. 1996. ''[https://books.google.com.mx/books?id=sQt8bd6wFr0C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false C.G. Jung and Hermann Hesse: A Record of Two Friendships]''. Daimon. p. 21</ref><ref>Hilbert, Mathias. 2005. ''Hermann Hesse und sein Elternhaus - Zwischen Rebellion und Liebe: Eine biographische Spurensuche''. Calwer Verlag GmbH, p. 226</ref> | "for his inspired writings which, while growing in boldness and penetration, exemplify the classical humanitarian ideals and high qualities of style"<ref name="Literature1946">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1946/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1946|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1947 | [[File:André Gide.jpg|75px]] | [[آندرے ژید]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ چہارم|France]] | پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite web |title=The Life and Works of Andre Gide |url=http://www.andregide.org/gidebio2.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728135138/http://www.andregide.org/gidebio2.html |dead-url=yes }}</ref> | "for his comprehensive and artistically significant writings, in which human problems and conditions have been presented with a fearless love of truth and keen psychological insight"<ref name="Literature1947">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1947/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1947|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1948 | [[File:T.S. Eliot, 1923.JPG|75px]] | [[ٹی۔ ایس ایلیٹ]] | data-sort-value="برطانیہ"| {{flag|برطانیہ}} <br> (Born in the {{flag|امریکا}}) | [[Anglican]]<ref>plaque on interior wall of Saint Stephen's</ref><ref>obituary notice in ''Church and King'', Vol. XVII, No. 4, 28 February 1965,−− p. 3.</ref> | "for his outstanding, pioneer contribution to present-day poetry"<ref name="Literature1948">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1948/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1948|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1949 | [[File:Carl Van Vechten - William Faulkner.jpg|75px]] | [[ویلیم فالکنر]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Episcopalian) | "for his powerful and artistically unique contribution to the modern American novel"<ref name="Literature1949">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1949/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1949|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1952 | [[File:François Mauriac (1932).jpg|75px]] | [[فرانسیوس ماؤریک]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ چہارم|France]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.britannica.com/biography/Francois-Mauriac François Mauriac]</ref> | "for the deep spiritual insight and the artistic intensity with which he has in his novels penetrated the drama of human life"<ref name="Literature1952">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1952/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1952|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1953 | [[File:Churchill portrait NYP 45063.jpg|75px]] | [[ونسٹن چرچل|Sir Winston Churchill]] | {{flag|برطانیہ}} | Anglican | "for his mastery of historical and biographical description as well as for brilliant oratory in defending exalted human values"<ref name="Literature1953">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1953/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1953|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1954 | [[File:ErnestHemingway.jpg|75px]] | [[Ernest Hemingway]] | {{flag|امریکا|1912}} | Converts to رومن کیتھولکism<ref>Meyers (1985), 173, 184</ref> | "for his mastery of the art of narrative, most recently demonstrated in ''[[سمندر اور بوڑھا]]'', and for the influence that he has exerted on contemporary style"<ref name="Literature1954">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1954/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1954|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1955 | [[File:Halldór Kiljan Laxness 1955.jpg|75px]] | [[ہالڈورلیکسنس]] | {{flag|Iceland}} | Converts to رومن کیتھولکism<ref>Hallberg, Peter, ''Halldór Laxness''. Twayne Publishers, New York, translated by Rory McTurk, 1971, pp.35, 38</ref> | "for his vivid epic power which has renewed the great narrative art of Iceland"<ref name="Literature1955">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1955/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1955|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1956 | [[File:JRJimenez.JPG|75px]] | [[جون ریمن جیمنیز]] | {{flag|Puerto Rico}} (Born in [[File:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px]] [[Restoration (Spain)|Spain]]) | رومن کیتھولک | "for his lyrical poetry, which in Spanish language constitutes an example of high spirit and artistical purity"<ref name="Literature1956">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1956/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1956|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1958 | | [[بریس پاسترناک]] | {{flag|Soviet Union}} | Converts to [[راسخُ الا عتقاد کلیسا]] from Judaism<ref>Fleishman, pp 264–266.</ref> | "for his important achievement both in contemporary lyrical poetry and in the field of the great Russian epic tradition"<ref name="Literature1958">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1958/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1958|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1961 | | [[ایواینڈرک]] | {{flag|Yugoslavia}}<br> (Born in {{flag|Austria-Hungary}}) | رومن کیتھولک | "for the epic force with which he has traced themes and depicted human destinies drawn from the history of his country"<ref name="Literature1961">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1961/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1961|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1962 | [[File:JohnSteinbeck crop.JPG|75px]] | [[جانسٹین بک]] | {{flag|امریکا}} | Raised Episcopalian<ref>Alec Gilmore. [http://www.gilco.org.uk/papers/john_steinbecks_view_of_god.html John Steinbeck's View of God] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095734/http://www.gilco.org.uk/papers/john_steinbecks_view_of_god.html |date=2016-03-04 }}. gilco.org.uk</ref> later he become agnostic | "for his realistic and imaginative writings, combining as they do sympathetic humour and keen social perception"<ref name="Literature1962">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1962/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1962|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1963 | [[File:Giorgos Seferis 1963.jpg|75px]] | [[یور گوسسیفرس]] | data-sort-value="Greece"| [[File:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1970).svg|20px]] [[مملکت یونان|Greece]] <br> (Born in the {{flag|Ottoman Empire}}) | [[Greek Orthodox]] | "for his eminent lyrical writing, inspired by a deep feeling for the Hellenic world of culture"<ref name="Literature1963">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1963/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1963|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1967 | [[File:MiguelAngelAsturias.JPG|75px]] | [[میگوئو ل اینجل اسٹریس]] | {{flag|Guatemala}} | رومن کیتھولک | "for his vivid literary achievement, deep-rooted in the national traits and traditions of Indian peoples of Latin America"<ref name="Literature1967">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1967/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1967|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1969 | [[File:Samuel Beckett, f11.jpg|75px]] | [[سیموئل بکٹ]] | data-sort-value="France"| {{flag|France}} (Born in {{flag|Ireland}}) | Anglican ([[Church of Ireland]]) | "for his writing, which - in new forms for the novel and drama - in the destitution of modern man acquires its elevation"<ref name="Literature1969">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1969/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1969|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1970 | [[File:Aleksandr Solzhenitsyn 1974crop.jpg|75px]] | [[الیکزینڈر سلزینسٹائن]] | {{flag|Soviet Union}} | Eastern Orthodox<ref>O'Neil, Patrick M. (2004) ''Great world writers: 20th century'', p. 1400. Marshall Cavendish, ISBN 0-7614-7478-1</ref> | "for the ethical force with which he has pursued the indispensable traditions of Russian literature"<ref name="Literature1970">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1970/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1970|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1972 | [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F062164-0004, Bonn, Heinrich Böll.jpg|75px]] | [[ہنرک بول]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[مغربی جرمنی|جرمنی (West)]] | رومن کیتھولک<ref name="KATERKater2006">{{cite book|author1=Michael H. KATER|author2=Michael H Kater|title=Hitler Youth|url=http://books.google.com/books?id=IlIOP1O7H4wC&pg=PA24|accessdate=26 August 2012|date=30 April 2006|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01991-1|pages=24–}}</ref> | "for his writing which through its combination of a broad perspective on his time and a sensitive skill in characterization has contributed to a renewal of German literature"<ref name="Literature1972">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1972/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1972|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1979 | [[File:Odysseas Elytis 1974.jpg|75px]] | [[اودیسس الیٹس]] | {{flag|Greece}} | [[Greek Orthodox]] | "for his poetry, which, against the background of Greek tradition, depicts with sensuous strength and intellectual clear-sightedness modern man's struggle for freedom and creativeness"<ref name="Literature1979">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1979/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1979|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1980 | [[File:Czesław Miłosz 2011 Lithuania stamp.jpg|75px]] | [[چیکلا ملوسز]] | data-sort-value="امریکا"| {{flag|امریکا}} (Born in [[File:Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg|20px]] [[Vistula Land|Poland]]) | رومن کیتھولک<ref name="Haven, Cynthia L. 2006, p. 145">Haven, Cynthia L., "'A Sacred Vision': An Interview with Czesław Miłosz", in Haven, Cynthia L. (ed.), ''Czesław Miłosz: Conversations''. University Press of Mississippi, 2006, p. 145.</ref> | "who with uncompromising clear-sightedness voices man's exposed condition in a world of severe conflicts"<ref name="Literature1980">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1980/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1980|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1982 | [[File:Gabriel Garcia Marquez.jpg|75px]] | [[Gabriel García Márquez]] | {{flag|Colombia}} | رومن کیتھولک<ref>{{Harvnb|Martin|2008|p=30}}</ref> | "for his novels and short stories, in which the fantastic and the realistic are combined in a richly composed world of imagination, reflecting a continent's life and conflicts"<ref name="Literature1982">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1982/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1982|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1989 | [[File:Camilo José Cela Madrid 1996.jpg|75px]] | [[کمیلو جوز کیلا]] | {{flag|Spain}} | رومن کیتھولک | "for a rich and intensive prose, which with restrained compassion forms a challenging vision of man's vulnerability"<ref name="Literature1989">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1989/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1989|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1990 | [[File:Paz0.jpg|75px]] | [[اوکٹاویو پاز]] | {{flag|Mexico}} | رومن کیتھولک | "for impassioned writing with wide horizons, characterized by sensuous intelligence and humanistic integrity"<ref name="Literature1990">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1990/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1990|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1992 | [[File:Derek Walcott.jpg|75px]] | [[ڈیرک ولکوٹ]] | {{flag|Saint Lucia|1979}} | پروٹسٹنٹ (Methodist )<ref Name="Paris Review">[http://www.theparisreview.org/interviews/2719/the-art-of-poetry-no-37-derek-walcott "Derek Walcott, The Art of Poetry No. 37"], ''The Paris Review'' Winter 1986</ref> | "for a poetic oeuvre of great luminosity, sustained by a historical vision, the outcome of a multicultural commitment"<ref name="Literature1992">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1992/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1992|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1993 | [[File:Toni Morrison 2008-2.jpg|75px]] | [[ٹونی موریسن]] | {{flag|امریکا}} | رومن کیتھولک<ref name=Brockes>{{cite news |title=Toni Morrison: 'I want to feel what I feel. Even if it's not happiness' |authorlink=Emma Brockes|first=Emma |last=Brockes |url=http://www.guardian.co.uk/books/2012/apr/13/toni-morrison-home-son-love# |newspaper=[[The Guardian]] |date=April 13, 2012 |accessdate=February 14, 2013}}</ref> | "who in novels characterized by visionary force and poetic import, gives life to an essential aspect of American reality"<ref name="Literature1993">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1993/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1993|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1999 | [[File:Grass.JPG|75px]] | [[گنتھر گراس]] | {{flag|جرمنی}} | رومن کیتھولک<ref>Garland, ''The Oxford Companion to German Literature'', p. 302.</ref><ref>"The Literary Encyclopedia", [http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=4990 Günter Grass (b. 1927)]. Retrieved on 16 August 2006.</ref> | "whose frolicsome black fables portray the forgotten face of history"<ref name="Literature1999">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1999/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1999|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 2003 | [[File:J.M. Coetzee.JPG|75px]] | [[جے ایم کوئٹزی]] | {{flag|South Africa}}<br />{{flag|Australia}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite book|title=J. M. Coetzee and the Ethics of Reading: Literature in the Event|url=https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr|first=Derek|last=Attridge|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|year=2004|page=[https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr/page/94 94]|isbn=978-0-226-03117-0}}</ref> | "who in innumerable guises portrays the surprising involvement of the outsider"<ref name="Literature2003">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2003|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 2008 | [[File:Jean-Marie Gustave Le Clézio-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg|75px]] | [[ژاں ماری لی کلیزیو]] | data-sort-value="France"| {{flag|France}}<br />{{flag|Mauritius}} | رومن کیتھولک | "author of new departures, poetic adventure and sensual ecstasy, explorer of a humanity beyond and below the reigning civilization"<ref name="Literature2008">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2008/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2008|publisher=Nobel Foundation|accessdate=14 October 2008}}</ref> |- | 2010 | [[File:Vargas Losa Göteborg Book Fair 2011b.jpg|75px]] | [[ماریو ورگاس للوسا]] | {{flag|Peru}}<br />{{flag|Spain}} | رومن کیتھولک<ref>{{Harvnb|Williams|2001|p=32}}</ref> | "for his cartography of structures of power and his trenchant images of the individual's resistance, revolt, and defeat"<ref name="Literature2010">{{cite web|url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2010/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2010|publisher=Nobel Foundation|accessdate=7 October 2010}}</ref> |} === امن=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- | rowspan="2" | 1902 | [[File:Ducommun.jpg|75px]] | [[الی ڈوکمن]] | rowspan="2" | {{flag|Switzerland}} | پروٹسٹنٹ | "[For his role as] the first honorary secretary of the [[عالمی امن دفتر]]"<ref name="N1902">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1902/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1902 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:Charles Albert Gobat2.jpg|75px]] | [[ایلبرٹ گوباٹ]] | پروٹسٹنٹ | "[For his role as the] first Secretary General of the [[Inter-Parliamentary Union]]" |- | 1903 | [[File:Cremer.jpg|75px]] | [[رینڈل کریمر|William Randal Cremer]] | data-sort-value="برطانیہ"| [[File:Flag of the برطانیہ.svg|20px]] [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ]] | Methodist | "[For his role as the] the 'first father' of the [[Inter-Parliamentary Union]]"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1903/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1903 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1905 | [[File:Bertha von Suttner nobel.jpg|75px]] | [[برتھا فان ستنر]] | {{flag|Austria-Hungary}} | رومن کیتھولک<ref name="Hamann, p. 2">Hamann, p. 2</ref> | For authoring ''Lay Down Your Arms'' and contributing to the creation of the Prize<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1905/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1905 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1906 | [[File:President Theodore Roosevelt, 1904.jpg|75px]] | [[تھیوڈور روزویلٹ]] | {{flag|امریکا|1896}} |پروٹسٹنٹ ([[Dutch Reformed Church]])<ref name=vought>{{cite book|last1=Vought|first1=Hans P.|title=The Bully Pulpit and the Melting Pot: American Presidents and the Immigrant, 1897-1933|url=https://archive.org/details/isbn_0865548870|date=2004|publisher=Mercer University Press|location=Macon, Georiga, USA|isbn=0-86554-8870|page=[https://archive.org/details/isbn_0865548870/page/29 29]}}</ref> | "[F]or his successful mediation to end the [[Russo-Japanese War|Russo-Japanese war]] and for his interest in arbitration, having provided the [[Permanent Court of Arbitration|Hague arbitration court]] with its very first case"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1906/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1906 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1907 | [[File:Ernesto Teodoro Moneta.jpg|75px]] | [[ارنسٹ ٹیوڈورو مونیٹا]] | data-sort-value="Italy"| [[File:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]] [[مملکت اطالیہ|Italy]] |رومن کیتھولک | "[For his work as a] key leader of the Italian peace movement"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1907">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1907/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1907 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- |[[File:Louis Renault jurist.gif|75px]] | [[لوئی رینو|Louis Renault]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] |رومن کیتھولک | "[For his work as a] leading French international jurist and a member of the [[Permanent Court of Arbitration]] at The Hague" |- | rowspan="2" | 1909 | [[File:Beernaert.gif|75px]] | [[آگسٹے بیرنارٹ]] | {{flag|Belgium}} | رومن کیتھولک | "[For being a] representative to the [[Hague Conventions of 1899 and 1907|two Hague conferences]], and a leading figure in the [[Inter-Parliamentary Union]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1909">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1909/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1909 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:PaulBalluet.gif|75px]] | [[پال ڈی کانسٹنٹ|Paul Henri d'Estournelles de Constant]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] | پروٹسٹنٹ ([[کالوینیت]]) | "[For] combined diplomatic work for [[France–جرمنی relations|Franco-German]] and [[France – برطانیہ relations|Franco-British understanding]] with a distinguished career in [[Permanent Court of Arbitration|international arbitration]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1909"/> |- | 1912 | [[File:Elihu Root, bw photo portrait, 1902.jpg|75px]] | [[الیہو روٹ]]{{Ref label|Late|A|A}} | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Presbyterian) | "[F]or his strong interest in international arbitration and for his plan for a world court"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1912">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1912/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1912 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1919 | [[File:President Woodrow Wilson portrait December 2 1912.jpg|75px]] | [[ووڈرو ولسن]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Presbyterian)<ref>Heckscher (1991), p. 23.</ref> | "[F]or his crucial role in establishing the [[جمعیت الاقوام]]"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1919/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1919 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1921 | [[File:Hjalmar Branting by Goodwin.jpg|75px]] | [[یلمار برانٹنگ]] | {{flag|Sweden}} |Lutheran ([[Church of Sweden]])<ref name = "Robertson 487">{{cite book|last=Robertson|first=J. M.|title=History of Freethought in the Nineteenth Century, Part 2|publisher=Kessinger Publishing|year=2003|page=487|isbn=0-7661-3955-7}}</ref> | "[F]or his work in the [[جمعیت الاقوام]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1921">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1921/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1921 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:کرسچئین Lous Lange.jpg|75px]] | [[کرسچن لؤس لانگے|کرسچئین Lange]] | {{flag|Norway}} |Lutheran ([[Church of Norway]]) | "[For his work as] the first secretary of the Norwegian Nobel Committee" and "the secretary-general of the [[Inter-Parliamentary Union]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1921"/> |- | rowspan="2" | 1925 | [[File:Austen Chamberlain nobel.jpg|75px]] | [[اسٹن چیمبرلین]]{{Ref label|Late|A|A}} | {{flag|برطانیہ}} | [[General Assembly of Unitarian and Free کرسچئین Churches|Unitarian]]<ref>{{acad|id=CHMN882JA|name=Chamberlain, Joseph Austen}}</ref> | For work on the [[Locarno Treaties]]<ref name="Lundestad"/><ref name="N1925">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1925/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1925 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:Charles Dawes, Bain bw photo portrait.jpg|75px]] | [[چارلز ڈاز]]{{Ref label|Late|A|A}} | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ ([[Congregationalist]]) | "[F]or [work on] the Dawes Plan for German reparations which was seen as having provided the economic underpinning of the [[Locarno Treaties|Locarno Pact]] of 1925"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1925"/> |- |1926 | [[File:Bundesarchiv Bild 146-1989-040-27, Gustav Stresemann.jpg|75px]] | [[گستاف سٹریسمان]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[Weimar Republic|جرمنی]] |پروٹسٹنٹ | For work on the [[Locarno Treaties]]<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1926/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1926 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1927 |[[File:Ferdinand Buisson 1924.jpg|75px]] | [[فرڈیننڈ بوئسوں]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] | پروٹسٹنٹ<ref>[https://oratoiredulouvre.fr/evangile-et-liberte/ferdinand-buisson-پروٹسٹنٹ-liberal-ecole-laique-republicaine.php Ferdinand Buisson, un پروٹسٹنٹ libéral au service de l’école laïque républicaine]</ref> | "[For] contributions to [[France–جرمنی relations|Franco-German]] popular reconciliation"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1927-">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1927/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1927 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1930 | [[File:Nathan Söderblom nobel.jpg|75px]] | [[ناتھن سودربلوم]] | {{flag|Sweden}} | Lutheran (Church of Sweden) | "[F]or his efforts to involve the churches not only in work for ecumenical unity, but also for world peace"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1930/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1930 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1931 | [[File:Jane Addams profile.jpg|75px]] | [[جین ایڈمز]] | rowspan="2" | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Presbyterian)<ref>She was baptized a [[Presbyterian]]. Her certificate of baptism is from 1888, but she says that she joined the church slightly earlier: {{cite book|last=Knight|first=Louise W.|title=Citizen|publisher=University of Pennsylvania Press|date=October 2003|page=451n46 |isbn=978-0-8122-3747-4}}</ref> | "[F]or her social reform work" and "leading the [[Women's International League for Peace and Freedom]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1931">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1931/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1931 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:Nicholas Murray Butler ppmsca.03668.jpg|75px]] | [[نکولس مرے بٹلر]] | پروٹسٹنٹ ([[Episcopal Church (امریکا)|Episcopalian]]) | "[For his promotion] of the [[Kellogg–Briand Pact|Briand-Kellogg pact]]" and for his work as the "leader of the more establishment-oriented part of the American peace movement"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1931"/> |- | 1934 | [[File:1910 Arthur Henderson.jpg|75px]] | [[آرتھر ہینڈرسن]] | {{flag|برطانیہ}} | پروٹسٹنٹ ([[Methodist]])<ref>[http://www.encyclopedia.com/topic/Arthur_Henderson.aspx Arthur Henderson]</ref> | "[F]or his work for the [[جمعیت الاقوام|League]], particularly [[League of Nations Disarmament Conference|its efforts in disarmament]]"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1934/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1934 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref><ref name = "BBC_2013_04_03">[http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-tyne-22008819 BBC News: ''Nobel Peace Prize medal stolen in Newcastle'' 3 April 2013, accessed 3 April 2013]</ref> |- |- | 1935 | [[File:Carl von Ossietzky.jpg|75px]] | [[کارل فان اوسیتزکی]]{{Ref label|Carl von Ossietzky|B|B}} | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of German Reich (1935–1945).svg|20px]] [[Nazi جرمنی|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref name=db>{{cite web|url=http://www.deutsche-biographie.de/sfz73879.html |title=Deutsche Biographie |publisher=Deutsche-biographie.de |date=|language=de|accessdate=2013-08-05}}</ref> | "[For his] struggle against جرمنی's rearmament"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1935/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1935 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1945 | [[File:Hull-Cordell-LOC.jpg|75px]] | [[کورڈل ہل]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Episcopalian)<ref>[http://enc.wymaninstitute.org/?p=271 HULL, CORDELL]</ref> | "[For] his fight against isolationism at home, his efforts to create a peace bloc of states on the American continents, and his work for the [[اقوام متحدہ|United Nations Organization]]"<ref>{{cite web |first=Gunnar |last=Jahn |authorlink=Gunnar Jahn |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1945/press.html |title=Award Ceremony Speech (1945) |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1946 | [[File:EmilyGreeneBalch.jpg|75px]] | [[ایملی گرین بالچ]] | rowspan="2" | {{flag|امریکا|1912}} | Quaker<ref>Randall, ''Improper Bostonian'' p. 60</ref> | "Formerly Professor of History and Sociology; Honorary International President, [[Women's International League for Peace and Freedom]]"<ref name="N1946">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1946/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1946 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | [[File:John Raleigh Mott, 1910.jpg|75px]] | [[جان موٹ|John Raleigh Mott]] | پروٹسٹنٹ (Methodist)<ref>Cracknell & White, 243</ref> | "Chairman, International Missionary Council; President, [[World Alliance of Young Mens کرسچئین Associations|World Alliance of Young Men's کرسچئین Associations]]"<ref name="N1946"/> |- | rowspan="2" | 1947 | rowspan="2" | [[File:Quaker star-T.svg|75px]] | [[فرینڈز سروس کونسل|Friends Service Council]] | {{flag|برطانیہ}} | Quaker | rowspan="2" | "compassion for others and the desire to help them"<ref>{{cite web |first=Gunnar |last=Jahn |authorlink=Gunnar Jahn |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1947/press.html |title=Award Ceremony Speech (1947) |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[امریکن فرینڈز سروس کمیٹی]] | {{flag|امریکا|1912}} | [[Religious Society of Friends]] (Quaker) |- | 1949 |[[File:John Boyd Orr nobel.jpg|75px]] | [[جان بویڈ اور|The Lord Boyd-Orr]] | {{flag|برطانیہ}} | پروٹسٹنٹ ([[Free Church of Scotland (1843–1900)|Free Church of Scotland]])<ref name=Kay44>Kay, p. 44</ref> | "Physician; Alimentary Politician; Prominent organizer and Director, General [[ادارہ برائے خوراک و زراعت]]; President, [[National Peace Council]] and World Union of Peace Organizations"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1949/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1949 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1950 | [[File:Ralph Bunche - 1963 March on Washington.jpg|75px]] | [[رالف جانسن بنچ]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ ([[Baptist]])<ref name="Gale">[http://www.gale.cengage.com/free_resources/bhm/bio/bunche_r.htm "Ralph J. Bunche"], Gale Cengage Learning, accessed November 15, 2012</ref> | "Professor, Harvard University Cambridge, MA; Director, division of Trusteeship, U.N.; Acting Mediator in Palestine, 1948"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1950/index.html |publisher=Nobel Foundation |title=The Nobel Peace Prize 1950 |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1952 | [[File:Bundesarchiv Bild 183-D0116-0041-019, Albert Schweitzer.jpg|75px]] | [[البرٹ شویتزر]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ چہارم|France]] | کرسچئین<ref>Seaver (1951) pp. 3–9.</ref> | "Missionary surgeon; Founder of [[لامبارینی]] (République de Gabon)"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1952/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1952 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1953 | [[File:General George C. Marshall, official military photo, 1946.JPEG|75px]] | [[جارج مارشل|George Catlett Marshall]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Episcopalian)<ref name=e>[http://www.arlingtoncemetery.net/gcm.htm George Catlett Marshall, General of the Army] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520170830/http://www.arlingtoncemetery.net/gcm.htm |date=2017-05-20 }}</ref> | "General President American Red Cross; Former Secretary of State and of Defense; Delegate U.N.; Originator of [the] '[[مارشل منصوبہ]]{{'"}}<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1953/index.html |publisher=Nobel Foundation |title=The Nobel Peace Prize 1953 |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1957 | [[File:Lester B. Pearson with a pencil.jpg|75px]] | [[لسٹر پیرسن|Lester Bowles Pearson]] | {{flag|Canada}} | پروٹسٹنٹ ([[United Church of Canada]])<ref name="DictCdnBio">{{cite web|url= http://www.biographi.ca/009004-119.01-e.php?BioId=42123 |title= Pearson, Lester Bowles|work= [[Dictionary of Canadian Biography]] Online, 1971-1980 (Volume XX)|publisher= [[جامعہ ٹورانٹو]]/[[Université Laval]]|year= 2000|accessdate= 13 June 2011}}</ref> | "former Secretary of State for External Affairs of Canada; former President of the 7th Session of the United Nations General Assembly";<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1957/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1957 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> "for his role in trying to end the [[سوئز بحران|Suez conflict]] and to solve the Middle East question through the United Nations."<ref name="Lundestad"/> |- | 1958 |[[File:Georges Pire 1958.jpg|75px]] | [[جارج پائر]] | {{flag|Belgium}} | رومن کیتھولک | "Father in the [[Dominican Order]]; Leader of the relief organization for refugees "L'Europe du Coeur au Service du Monde""<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1958/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1958 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1959 |[[File:Philip Noel-Baker 1942.jpg|75px]] | [[Philip Noel-Baker, Baron Noel-Baker|Philip Noel-Baker]] | {{flag|برطانیہ}} | Quaker<ref name="ODNB">[http://www.oxforddnb.com/view/article/31505 David Howell, "Baker, Philip John Noel-, Baron Noel-Baker (1889–1982)", ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, May 2012]; accessed 7 December 2014.</ref> | "Member of Parliament; lifelong ardent worker for international peace and co-operation"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1959/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1959 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1960 | [[File:Albert Lutuli nobel.jpg|75px]] | [[ایلبرٹ لوٹولی]] | data-sort-value="South Africa"| [[File:Flag of South Africa (1928-1994).svg|20px]] [[اتحاد جنوبی افریقہ|South Africa]] <br> (Born in [[Company rule in Rhodesia|Southern Rhodesia]]) | پروٹسٹنٹ (Methodist) | "President of the [[African National Congress]],"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1960/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1960 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> "was in the very forefront of the struggle against apartheid in South Africa."<ref name="Lundestad"/> |- | 1961 | [[File:Dag Hammarskjöld.jpg|75px]] | [[داگ ہمارشولد]]{{Ref label|Dag Hammarskjöld|C|C}} | {{flag|Sweden}} | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>Henry P Van Dusen. ''Dag Hammarskjold: A Biographical Interpretation of Markings'' Faber and Faber London 1967 p 47.</ref> | "Secretary General of the U.N.,"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1961/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1961 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> awarded "for strengthening the organization."<ref name="Lundestad"/> |- | 1964 |[[File:Martin Luther King Jr NYWTS.jpg|75px]] | [[مارٹن لوتھر کنگ جونیئر]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ ([[Baptist]]; [[Progressive National Baptist Convention]]) | Campaigner for [[civil rights]], "first person in the Western world to have shown us that a struggle can be waged without violence."<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1964/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1964 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1970 |[[File:Norman Borlaug (cropped).jpg|75px]] | [[نارمن بورلاگ|Norman E. Borlaug]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ (Lutheran) | "[[International Maize and Wheat Improvement Center]];"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1970/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1970 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> "for his contributions to the "[[green revolution]]" that was having such an impact on food production particularly in Asia and in Latin America."<ref name="Lundestad"/> |- | 1971 |[[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F057884-0009, Willy Brandt.jpg|75px]] | [[ولی برانت]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[مغربی جرمنی|جرمنی (West)]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>{{cite book|last=Jessup|first=John E.|title=An Encyclopedic Dictionary of Conflict and Conflict Resolution, 1945–1996|year=1998|publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT|page=89|url=http://www.questia.com/read/106899354/an-encyclopedic-dictionary-of-conflict-and-conflict}}{{Subscription required|via=Questia}}</ref> | "[[Chancellor of جرمنی (Federal Republic)|Chancellor of the Federal Republic of جرمنی]]; for West جرمنی's ''[[Ostpolitik]]''"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1971/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1971 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1974 |[[File:Seán MacBride 1984.jpg|75px]] | [[سین میک برائیڈ]] | {{flag|Ireland}} <br> (Born in [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]]) | رومن کیتھولک<ref>Ronan Fanning (6 December 2009) [http://www.independent.ie/opinion/analysis/the-age-of-our-craven-deference-is-finally-over-1965621.html The age of our craven deference is finally over]. The Independent.</ref> | "President of the [[عالمی امن دفتر]]; President of the Commission of [[نمیبیا]]."<ref name="N1974">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1974/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1974 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> "For his strong interest in human rights: piloting the European Convention on Human Rights through the Council of Europe, helping found and then lead Amnesty International and serving as secretary-general of the International Commission of Jurists"<ref name="Lundestad"/> |- | rowspan="2" | 1976 |[[File:Betty Williams.jpg|75px]] | [[بیٹی ولیمز|Betty Williams]] | rowspan="2" | {{flag|برطانیہ}} | رومن کیتھولک | rowspan=2| "Founder[s] of the Northern Ireland Peace Movement (later renamed Community of Peace People)"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1976/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1976|accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[File:Mairead Corrigan Gaza crop.jpg|75px]] | [[مائریڈ کوریگن|Mairead Corrigan]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.scu.edu/ethics/architects-of-peace/Maguire/essay.html "Mairead Corrigan Maguire Reflects on Working Toward Peace"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150613203619/http://www.scu.edu/ethics/architects-of-peace/Maguire/essay.html |date=2015-06-13 }}. [[Santa Clara University]]. Retrieved 27 March 2011.</ref> |- | 1979 |[[File:MotherTeresa 090.jpg|75px]] | [[مدر ٹریسا]] | data-sort-value="Albania"| {{flag|Albania}} (Born in [[Kosovo Vilayet|Ottoman Kosovo]]) | رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://www.edgewoodpc.org/sermons/sermon061911.html|title=Sermon – Some Doubted|publisher=Edgewoodpc.org|date=19 June 2011|accessdate=28 August 2011|archive-date=15 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015234535/http://edgewoodpc.org/sermons/sermon061911.html|dead-url=yes}}</ref> | "Founder of Missionaries of Charity"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1979|accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1980 | [[File:Adolfo Pérez Esquivel agosto 2011.jpg|75px]] | [[ایڈولفو اسقویول]] | {{flag|Argentina}} | رومن کیتھولک<ref name=nobel>{{cite web |url=http://nobelprize.org/peace/laureates/1980/esquivel-bio.html |title=Adofo Pérez Esquivel |publisher=Nobel Prize Committee}}</ref> | "Human rights leader;"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1980/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1980 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> "founded non-violent human rights organizations to fight the military junta that was ruling his country (Argentina)."<ref name="Lundestad"/> |- | 1982 | [[File:Alfonso Garcia Robles 1981.jpg|75px]] | [[الفانسو گارشیا روبلز]] | {{flag|Mexico}} | رومن کیتھولک | "[for] his magnificent work in the [[Treaty of Tlatelolco|disarmament negotiations]] of the United Nations, where they have both played crucial roles and won international recognition"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1982/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1982 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1982/press.html |title=The Nobel Peace Prize 1982–Presentation Speech |accessdate=2008-12-03|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1983 |[[File:Lech Walesa OAF Visit.jpg|75px]] | [[لیخ والینسا]] | data-sort-value="Poland"| [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|Poland]] | رومن کیتھولک<ref name=ash>Timothy Garton Ash, [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,988170,00.html Lech Wałęsa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826121009/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,988170,00.html |date=2013-08-26 }}, TIME magazine,"The Most Important People of the Century", 13 April 1998.</ref> | "Founder of [[Solidarity (Polish trade union)|Solidarność]]; campaigner for human rights"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1983/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1983 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1984 |[[File:Desmond tutu 20070607 2.jpg|75px]] | [[ڈسمنڈ ٹوٹو]] | {{flag|South Africa|1928}} | پروٹسٹنٹ (Anglican) | "Bishop of Johannesburg; former Secretary General, South African Council of Churches"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1984/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1984 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1987 | [[File:OscarArias.jpg|75px]] | [[اوسکر اریآس]] | {{flag|Costa Rica}} | رومن کیتھولک | "for his work for peace in Central America, efforts which led to the accord signed in Guatemala on August 7 this year"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1987/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1987 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | rowspan="2" | 1993 | [[File:Nelson Mandela-2008.jpg|75px]] | [[نیلسن منڈیلا]] | rowspan="2" | {{flag|South Africa|1928}} | پروٹسٹنٹ (Methodist){{sfn|Forster|2014|p=89}} | rowspan="2" | "for their work for the peaceful termination of the [[apartheid]] regime, and for laying the foundations for a new democratic South Africa"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1993/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1993 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[File:Frederik Willem de Klerk.jpg|75px]] | [[ایف ڈبلیو دی کلرک|Frederik Willem de Klerk]] | پروٹسٹنٹ ([[Reformed Churches in South Africa|Reformed]])<ref>{{cite book|last=Lugan|first=Bernard|year=1996|title=Ces Français qui ont fait l'Afrique du Sud (''The French People Who Made South Africa'')|publisher=Bartillat|isbn=2-84100-086-9}}</ref> |- | rowspan=2| 1996 | [[File:Carlosbelo.jpg|75px]] | [[کارلس بیلو]] | rowspan="2" | {{flag|Indonesia}} | رومن کیتھولک | rowspan=2| "for their work towards a just and peaceful solution to the conflict in East Timor."<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1996/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1996 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- |[[File:EastTimor.JoseRamosHorta.01.jpg|75px]] |[[جوز ریموس ہورٹا]] | رومن کیتھولک |- | rowspan=2| 1998 | [[File:John Hume 2008.jpg|75px]] | [[جان ہیوم]] | rowspan=2| {{flag|برطانیہ}} | رومن کیتھولک<ref>{{cite web|title=Ceasefire: It's all just coming together for the fixer: John Hume risked all when he met Sinn Fein. Now there's talk of a Nobel Peace Prize. Cal McCrystal reports|first=Cal|last=McCrystal|date=4 September 1994|url=http://www.independent.co.uk/voices/ceasefire-its-all-just-coming-together-for-the-fixer-john-hume-risked-all-when-he-met-sinn-fein-now-theres-talk-of-a-nobel-peace-prize-cal-mccrystal-reports-1446738.html}}</ref> | rowspan=2| "for their efforts to find a peaceful solution to the conflict in Northern Ireland"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1998/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1998 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- |[[File:David Trimble.jpg|75px]] |[[ڈیوڈ ٹرمبل]] | پروٹسٹنٹ (Presbyterian)<ref name="google4">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=ny77bPwKxaUC&pg=PA323&dq=%22david+trimble%22&hl=en&ei=yGkpTNX_G8aqlAfvvvCyAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDQQ6AEwAg#v=onepage&q=%22david%20trimble%22&f=false |title=The Nobel Peace Prize and the ... |publisher=Google Books |accessdate=29 June 2010}}</ref><ref name="google1">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=s21VHD28o0EC&q=%22william+david+trimble%22&dq=%22william+david+trimble%22&hl=en&ei=MRopTL3gBISdlgeZoICCCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA |title=Newsmakers |publisher=Google Books |accessdate=28 June 2010}}</ref> |- | 2000 | [[File:Kim Dae-jung (Cropped).png|75px]] | [[کم ڈے ژونگ]] | {{flag|South Korea}} | رومن کیتھولک<ref name="Catholic News Agency">{{cite web |url=http://www.catholicnewsagency.com/news/john_paul_iis_appeal_saved_future_korean_president_from_death_sentence/ |title=John Paul II's appeal saved future Korean president from death sentence |date=21 May 2009 |publisher=Catholic News Agency |accessdate=25 June 2012}}</ref> | "for his work for democracy and human rights in South Korea and in East Asia in general, and for peace and reconciliation with North Korea in particular"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 2001 | [[File:Kofi Annan4 2007 04 20.jpg|75px|Kofi Annan, Photo: Harry Wad]] | [[کوفی عنان]] | {{flag|Ghana}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite news |last=Lefevere |first=Patricia |title=Annan: `Peace is never a perfect achievement'&nbsp;– United Nations Secretary General Kofi Annan |publisher=National Catholic Reporter |date=11 December 1998 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_7_35/ai_53460476 |accessdate=26 February 2008 |archivedate=12 January 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050112161711/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_7_35/ai_53460476 }}</ref> | "for his work for a better organized and more peaceful world"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2001/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2001 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 2002 | [[File:Jimmy Carter.jpg|75px]] | [[جمی کارٹر]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ ([[Baptist]])<ref>{{cite web |last=Warner |first=Greg |url=http://www.baptiststandard.com/2000/10_23/pages/carter.html |title=Jimmy Carter says he can 'no longer be associated' with the SBC |quote=He said he will remain a deacon and Sunday school teacher at Maranatha Baptist Church in Plains and support the church's recent decision to send half of its missions contributions to the Cooperative Baptist Fellowship. |work=Baptist Standard |accessdate=December 13, 2009}}</ref> | "for his decades of untiring effort to find peaceful solutions to international conflicts, to advance democracy and human rights, and to promote economic and social development"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2002 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 2004 | [[File:Wangari Maathai portrait by Martin Rowe.jpg|75px]] | [[ونگری ماتھی|Wangari Muta Maathai]] | {{flag|Kenya}} | رومن کیتھولک<ref>[http://philipcarrgomm.wordpress.com/2011/10/19/wangari-maathai-god-is-on-this-mountain ''Wangari Maathai – God is on this Mountain''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515233150/http://philipcarrgomm.wordpress.com/2011/10/19/wangari-maathai-god-is-on-this-mountain/ |date=2014-05-15 }}, Philip Carr-Gomm blogsite, 19 October 2011</ref> | "for her contribution to sustainable development, democracy and peace"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2004/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2004 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[2007 Nobel Peace Prize|2007]] | [[File:Al Gore.jpg|75px]] | [[ایل گور]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ (Baptist) | "for his efforts to build up and disseminate greater knowledge about man-made climate change, and to lay the foundations for the measures that are needed to counteract such change"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2007/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2007 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[2008 Nobel Peace Prize|2008]] | [[File:Martti Ahtisaari.jpg|75px]] | [[مارٹی اہتیشری]] | {{flag|Finland}} | پروٹسٹنٹ (Lutheran) | "for his efforts on several continents and over more than three decades, to resolve international conflicts"<ref>{{cite web |url= http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2008/ |title= The Nobel Peace Prize 2008 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-10-10}}</ref> |- | [[2009 Nobel Peace Prize|2009]] | [[File:Official portrait of Barack Obama.jpg|75px]] | [[بارک اوباما]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite news |last1=Pulliam |first1=Sarah |last2=Olsen |first2=Ted |url= http://www.کرسچئینitytoday.com/ct/2008/januaryweb-only/104-32.0.html?start=2 |title=Q&A: Barack Obama |work=کرسچئینity Today |location=Carol Stream, IL |date=January 23, 2008 |accessdate=January 4, 2013}}</ref> | "for his extraordinary efforts to strengthen international diplomacy and cooperation between peoples."<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2009/press.html |title= The Nobel Peace Prize 2009 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2009-10-09}}</ref> |- | rowspan="2" | [[نوبل امن انعام 2011|2011]] | [[File:Ellen Johnson-Sirleaf, April 2010.jpg|75px]] | [[ایلن جانسن سرلیف]] | rowspan="2" | {{flag|Liberia}} | پروٹسٹنٹ (Methodist)<ref name="Gov't Rejects Newspaper Story"/> | rowspan="2" | "for their non-violent struggle for the safety of women and for [[women's rights]] to full participation in peace-building work"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2011/press.html |title=The Nobel Peace Prize 2011 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-07}}</ref> |- | [[File:Leymah-gbowee-at-emu-press-conference.jpg|75px]] | [[لیما غبووی]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>Leymah Gbowee, ''Mighty Be Our Powers'' (New York: Beast Books, 2011), written with Carol Mithers, pp. 80-81 and p. 82.</ref> |} === معاشیات=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- | rowspan = 2 | 1969 | [[File:Uio frisch 2006 0025.jpg|75px]] | [[راگنرفرشچ]] | {{flag|Norway}} | پروٹسٹنٹ<ref name="autobio"/> | rowspan = 2 | "for having developed and applied dynamic models for the analysis of economic processes" |- | [[File:Jan Tinbergen 1982.jpg|75px]] | [[جان ٹنبرجن]] | {{flag|Netherlands}} | پروٹسٹنٹ |- | 1975 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[تجالنگ کوپمنس]] | {{flag|Netherlands}}<br>{{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ | "for his contributions to the theory of [[Pareto efficiency|optimum allocation]] of resources"<ref name="Winners1975">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1975/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1975|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | rowspan = 2 | 1979 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[تھیوڈور سکلٹز]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ | rowspan = 2 | "for their pioneering research into economic development research with particular consideration of the problems of [[developing countries]]."<ref name="Winners1979">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1979/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1979|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[ڈبلیو آرتھر لیوس|Arthur Lewis]] | {{flag|Saint Lucia|1979}}<br>{{flag|برطانیہ}} | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/633/000160153/ Arthur Lewis]</ref> |- | 1982 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[جیورج سٹگلر]] | {{flag|امریکا}} | کرسچئین<ref>[https://books.google.ca/books?id=4D-OIyTLoO0C&pg=PA342&dq=%22George+Stigler+was+born+January+17,+1911%22&hl=en&a=X&ei=je7FVISIFMe5ggSq74KgCQ&ved=0CBMQ6AEwAA]</ref> | "for his seminal studies of industrial structures, functioning of markets and causes and effects of [[regulation|public regulation]]"<ref name="Winners1982">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1982/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1982|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | 1986 | [[File:James Buchanan by Atlas network.jpg|75px]] | [[جیمز ایم۔ بچانن]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ<ref>Reuben Kyle, ''[http://frank.mtsu.edu/~berc/pdfs/bookct6a.pdf From Nashville to the Nobel Prize: The Buchanans of Tennessee]'' (Twin Oaks Press, 2012).</ref> | "for his development of the contractual and constitutional bases for the theory of economic and political [[decision-making]]"<ref name="Winners1986">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1986/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1986|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | 1988 | [[File:ALLAIS PN Maurice-24x30-2001b.jpg|75px]] | [[ماورس آلیس]] | {{flag|France}} | رومن کیتھولک | "for his pioneering contributions to the theory of markets and [[Capacity utilization|efficient utilization of resources]]"<ref name="Winners1988">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1988/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1988|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | 1989 | [[File:Trygve Haavelmo.jpg|75px]] | [[ٹراگیو ہیولمو]] | {{flag|Norway}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite web | title =Oslo Katedralskole - en skole med tradisjoner | work =Om skolen | publisher =Oslo katedralskole | url =http://www.oslokatedral.vgs.no/skolen/ | accessdate =19 April 2014 | language =Norwegian }}</ref> | "for his clarification of the probability theory foundations of [[econometric]]s and his analyses of simultaneous economic structures"<ref name="Winners1989">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1989/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1989|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | rowspan = 2 | 1994 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[جون ہارسانئے]] |{{flag|امریکا}} | Raised a devout Catholic,<ref>http://www.nap.edu/html/biomems/jharsanyi.pdf</ref> later he abandoned Catholicism | rowspan = 2 |"for their pioneering analysis of equilibria in the [[Game theory|theory of non-cooperative games]]."<ref name="Winners1994">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1994/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1994|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | [[File:Reinhard Selten2.jpg|75px]] | [[رینہارڈ سیلٹن]] |{{flag|جرمنی}} | Raised as پروٹسٹنٹ,<ref name="nobelprize.org">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1994/selten-autobio.html From Les Prix Nobel. The Nobel Prizes 1994, Editor Tore Frängsmyr, [Nobel Foundation&#93;, Stockholm, 1995]</ref> later he left the church |- | 1996 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[ولیم وکری]] | {{flag|Canada}}<br>{{flag|امریکا}} | [[Quaker]] <ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1996/vickrey-bio.html William Vickrey - Biographical]</ref> | "for his fundamental contributions to the economic theory of incentives under asymmetric information"<ref name="Winners1996">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1996/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1996|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- |- |rowspan = 2 | 2003 | [[File:Robert F. Engle.jpg|75px]] | [[رابرٹ ایف۔اینگل]] | {{flag|امریکا}} | Quaker<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2003/engle-bio.html Robert F. Engle III - Biographical]</ref> | "for methods of analyzing economic [[time series]] with time-varying [[Volatility (finance)|volatility]] ([[Autoregressive conditional heteroskedasticity|ARCH]])"<ref name="Winners2003">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2003/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2003|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | [[File:Clive Granger by Olaf Storbeck.jpg|75px]] | [[کلائوگرینجر]] | {{flag|برطانیہ}} | کرسچئین | "for methods of analyzing economic time series with common trends ([[cointegration]])"<ref name="Winners2003"/> |- | 2009 | [[File:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-30.jpg|75px]] | [[الینر اوسٹرم]] |{{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite news |title=The story of non-economist Elinor Ostrom |date=December 9, 2009 |url=http://www.swedishwire.com/business/1985-the-story-of-non-economist-elinor-ostrom |newspaper=The Swedish Wire |accessdate=June 12, 2010 |archivedate=December 14, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091214213925/http://www.swedishwire.com/business/1985-the-story-of-non-economist-elinor-ostrom }}</ref> | "for her analysis of economic governance, especially the commons"<ref name="Winners2009">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2009/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2009|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2009-10-12}}</ref> |- | 2010 | [[File:Christopher Pissarides.jpg|75px]] | [[کریسٹوفر اے . پسارائیڈ]] | {{flag|Cyprus}} | [[راسخُ الا عتقاد کلیسا]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2010/pissarides-autobio.pdf CHRISTOPHER A. PISSARIDES]</ref> | "for his analysis of [[Search and matching theory|markets with search frictions]]"<ref name="Winners2010">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2010/|title=The Prize in Economic Sciences 2010|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2010-10-11}}</ref> |- |rowspan = 2| 2013 | [[File:Eugene Fama at Nobel Prize, 2013.jpg|75px]] | [[یوجین فاما|Eugene F. Fama]] |rowspan=2|{{flag|امریکا}} | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2013/fama-bio.pdf Eugene F. Fama]</ref> |rowspan = 3| "for their empirical analysis of asset prices." |- | [[File:Robert Shiller - World Economic Forum Annual Meeting 2012.jpg|75px]] | [[رابرٹ جے۔ شیلر]] | پروٹسٹنٹ (Methodist)<ref>[http://www.interviews/robert-shiller-on-human-traits-essential-capitalism Robert Shiller on Human Traits Essential to Capitalism]</ref> |} === مزید دیکھئے=== * [[نوبل امن انعام حاصل کرنے والوں کی فہرست|List of Nobel Peace Laureates]] * [[نوبل انعام یافتہ حبشی شخصیات کی فہرست]] * [[نوبل انعام یافتہ یہودی شخصیات کی فہرست]] * [[فہرست نوبل انعام یافتہ مسلمان شخصیات]] * [[بھارتی نوبل انعام یافتگان]] * [[List of کرسچئین thinkers in science]] * [[فہرست نوبل انعام یافتگان بلحاظ ملک]] * [[نوبل انعام وصول کنندگان کی فہرست]] * [[نوبل انعام یافتہ خواتین شخصیات کی فہرست]] === حوالے=== {{حوالے}} {{نوبل انعام}} [[گٹھ:نوبل انعام یافتگان کی فہرست بلحاظ مذہب]] [[گٹھ:فہارست سائنسدانان]] hnkbrcuf7zjwhfyzwjh5kdh7fx2kdgu 0 65826 713144 500596 2026-11-03T20:06:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713144 wikitext text/x-wiki {{جانکاریڈبا بولی|familycolor=Sino-Tibetan|name=Phom|states=[[ناگالینڈ]]، [[بھارت]]|speakers={{sigfig|123,000|2}}|fam2=[[برہماپتری بولیاں|برہماپتری]]|fam3=[[کونیاک بولیاں|کونیاک]]|fam4=Konyak–Chang|iso3=nph|date=2001 census|ref=e18}}'''فوم''' اک [[چینی تبتی بولیاں|چینی تبتی بولی]] اے جو اتلے چڑھدے [[بھارت]] دے [[ناگالینڈ]] دے فوم لوکاں ولوں بولی جاندی اے۔ فوم لونگلینگ سبڈویزن دے 36 پنڈاں، ٹوئینسنگ ڈسٹرکٹ، اتلے چڑھدے ناگالینڈ (ایتھنولوگو) وچ فوم بولی جاندی اے۔ ایتھنلوگی یونگیشا نوں اک اپبولی وجوں سوچت کردا اے جو کہ کنییک ورگی اے۔ == نام == فوم دے بدلویں ناں شامل ہن اسسنگیا، چنگمینگ، فوم، فون، تملو، اتے تاملو ناغہ (ایتھنلوگو)۔ == ووکیبولری == فوم دی ووکیبولری دا اک وڈا حصہ پروٹو-سینو-تبتی توں حاصل کیتا گیا اے۔ {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 10px;" ! مطلب !پرانی چینی !لکھتی تبتی<br /> ! لکھت برمی<br /> ! فوم |- | "I" | {{linktext|吾}} *''ŋa'' | ''nga'' | ''ŋa'' | ngei |- | "you" | {{linktext|汝}} *''njaʔ'' | – | ''naŋ'' | nüng |- | "not" | {{linktext|無}} *''mja'' | ''ma'' | ''ma''' |- | "two" | {{linktext|二}} *''njijs'' | ''gnyis'' | ''hnac'' < *''hnit'' | nyi |- | "three" | {{linktext|三}} *''sum'' | ''gsum'' | ''sûm'' | jem |- | "five" | {{linktext|五}} *''ŋaʔ'' | ''lnga'' | ''ŋâ'' | nga |- | "six" | {{linktext|六}} *''C-rjuk'' | ''drug'' | ''khrok'' < *''khruk'' | vok |- | "sun"، "day" | {{linktext|日}} *''njit'' | ''nyi-ma'' | ''ne'' < *''niy'' | nyih |- | "name" | {{linktext|名}} *''mjeŋ'' | ''ming'' | ''ə-mañ'' < *''ə-miŋ'' | men |- | "eye" | {{linktext|目}} *''mjuk'' | ''mig'' | ''myak'' | mük |- | "fish" | {{linktext|魚}} *''ŋja'' | ''nya'' | ''ŋâ'' | nyah |- | "dog" | {{linktext|犬}} *''kʷʰenʔ'' | ''khyi'' | ''khwe'' < *''khuy'' | shi |} == حوالے == {{حوالے}} == باہری کڑیاں == * [https://web.archive.org/web/20160304084543/http://sealang.net/sala/archives/pdf4/burling1998phom.pdf Phom Phonology] * [http://google.com/scholar?q=cache:8JsEr_T6tmAJ:scholar.google.com/+konyak+phonology&hl=en&as_sdt=0,5 Linguistic Ecology of Phom Language] [[گٹھ:ناگالینڈ دیاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت دیاں بولیاں]] oepi2glh7a0eb4ypy1owjv64zz9vvnz 0 68313 713127 513560 2026-11-03T13:52:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713127 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات معاہدہ |name = معاہدہ لوزان |long_name = لوزان دے مقام اُپر ترکی نال ہون والا امن معاہدہ<br/>Accord relatif à la restitution réciproque des internés civils et à l'échange des prisonniers de guerre, signé à Lausanne |image = Turkey-Greece-Bulgaria on Treaty of Lausanne.png |caption = معاہدہ لوزان دے مطابق ترکی دیاں سرحداں |type = |date_drafted = |date_signed = 24 جولائی 1923ء |location_signed = [[لوزان]]، [[سویٹزر لینڈ]] |date_effective = 6 اگست 1924ء |condition_effective = Following ratification by [[ترکی]] and any three of the [[سلطنت برطانیہ]]، [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]]، [[مملکت اطالیہ (1861–1946)|اٹلی]] تے [[سلطنت جاپان|جاپان]]، the treaty would come into force for those "[[high contracting parties]]" and thereafter for each additional signatory upon deposit of [[ratification]] |signatories = *{{پرچم|Turkey}} <hr width="50%"/> *{{پرچم|British Empire}} *{{flagicon|France}} [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[ اطالیہ|اطالیہ]] *{{پرچم ملک|Empire of Japan}} *{{flagicon|Greece|old}} [[ یونان|یونان]] *{{flagicon|Romania}} [[ رومانیہ|رومانیا]] |parties = *{{پرچم|British Empire}} *{{flagicon|France}} [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[مملکت اطالیہ (1861–1946)|اطالیہ]] *{{پرچم ملک|Empire of Japan}} *{{flagicon|Greece|old}} [[ یونان|یونان]] *{{flagicon|Romania}} [[ رومانیہ|رومانیا]] *{{flagicon|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes}} [[ یوگوسلاویہ]] <hr width="50%"/> *{{پرچم|Turkey}} |depositor = [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانسیسی جمہوریہ]] |language = [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]] |wikisource = معاہدہ لوزان }} '''معاہدہ لوزان''' [[24 جولائی]] [[1923ء]] نوں [[سویٹزرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] دے شہر [[لوزان]] وچ [[پہلی جنگ عظیم|جنگ عظیم اول]] دے اتحادیاں تے [[ترکی]] دے درمیان طے پایا۔ معاہدے دے تحت [[یونان]]، [[بلغاریہ]] تے [[ترکی]] دیاں سرحداں متعین کیتیاں گئیاں تے [[قبرص]]، [[عراق]] تے [[شام]] اُتے ترکی دا دعویٰ ختم کرکے آخر الذکر دونے ملکاں دی سرحداں دا تعین کیتا گیا۔ اس معاہدے دے تحت جمہوریہ ترکی نوں عالمی سطح اُتے تسلیم کیتا گیا۔ == معاہدے دیاں وجہاں == [[مصطفی{{ا}} کمال پاشا]] (بعد ازاں [[مصطفٰی کمال اتاترک|اتاترک]]) دی زیر قیادت ترک افواج دی جانب توں یونانی افواج نوں [[اناطولیہ]] توں کڈ باہر کرنے دے بعد نویں ترک جمہوریہ نے [[معاہدہ سیورے]] نوں مسترد کر دتا۔ [[20 اکتوبر]] [[1922ء]] نوں امن کانفرنس دا دوبارہ آغاز ہویا تے طویل بحث و مباحثے دے بعد کانفرنس اک مرتبہ فیر [[4 فروری]] [[1923ء]] نوں ترکی دی مخالفت دے باعث متاثر ہوئی۔ [[23 اپریل]] نوں دوبارہ آغاز تے مصطفی{{ا}} کمال دی حکومت دے شدید احتجاج دے بعد [[24 جولائی]] نوں 8 مہینے دے طویل مذاکرات دے نتیجے وچ معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ == معاہدے دیاں شرطاں == اس معاہدے اُتے 143 مضامین دے نال اہم حصےآں اُتے مشتمل سی: *ترک اسٹریٹ دے کنونشن *تجارت (معتبراں دے خاتمے) - آرٹیکل 28 نے فراہم دی: "اعلی معاہدہ جماعتاں وچوں ہر اک اس طرح قبول کردا اے، جتھے تک ایہ تعلق اے، ترکی وچ ہر احترام وچ مکمل خاتمے ختم." (Trade (abolition of capitulations) — Article 28 provided: "Each of the High Contracting Parties hereby accepts, in so far as it is concerned, the complete abolition of the Capitulations in Turkey in every respect.") *معاہدے *پابند خطوط ایہ معاہدے ترکی جمہوریہ دی آزادی دے لئی بلکہ یونانی آرتھوڈوکس مسیحی اقلیت تے یونان وچ اقلیتی اقلیت دی حفاظت دے لئی وی فراہم کردتی اے. پر، ترکی دے زیادہ تر مسیحی آبادی تے یونان دے ترک باشندے پہلے یونان تے ترکی ولوں دستخط کردہ یونانی تے ترکی آبادی دے ایکسچینج دے بارے وچ پہلے کنونشن دے تحت ہتھیار ڈال چکے نیں . صرف قسطنطالب، آئبروس تے ٹینیسو یونین نوں خارج کر دتا گیا سی (اس وقت تقریبا 270،000) تے مغربی تھریس دی مسلم آبادی (1923 وچ تقریبا 120،000). اس معاہدے دے آرٹیکل 14 گوکیسادہ تے بوزکاڈا "خصوصی انتظامی تنظیم" 17 فروری 1926 نوں ترک حکومت ول توں منسوخ کر دتا گیا حق، ترکی نے رسمی طور اُتے قبرص دے نقصان نوں قبول کیتا (جس وچ 1878 ء وچ برلن کانگریس دے بعد برطانوی سلطنت نوں اجرت دتی گئی سی لیکن عالمی جنگ وچ جدوں تک وچ نے جنگ عثمانی علاقے وچ نئيں رکھی سی ) مصر دے نال نال مصر تے انجیل دے مصری سوڈان (جس اُتے برطانوی فوج نے قبضہ کر لیا سی) "اربی ریوولٹ تے 1882 وچ بحال کرنے والی آرڈر"، لیکن یہودی برتری سلطنت تک عثمانی علاقاں تک جاری رہے گی) جس نے انھاں نے 5 نومبر 1914 نوں انضباطی طور اُتے انحصار کیدا سی. موصل دے صوبے دی قسمت نوں لیگ آف اقوام متحدہ دے ذریعہ مقرر کیتا گیا سی. ترکی نے وی اطالوی-ترکی جنگ (1911-1912) دے بعد 1912 وچ آوٹی دے معاہدے دے آرٹیکل 2 دے مطابق ترکی نوں واپس جانے دے لئی ترکی نوں واپس جانے دا پابند قرار دتا سی. === سرحداں === اس معاہدے نے یونان، بلغاریہ تے ترکی دی سرحداں نوں ختم کر دتا. ڈوڈیکانی جزائر (آرٹیکل 15) اُتے تمام ترکی دے دعوے اُتے دستخط کیتے گئے؛ قبرص (آرٹیکل 20)؛ مصر تے سوڈان (آرٹیکل 17)؛ شام تے عراق (آرٹیکل 3)؛ تے (انقرہ دے معاہدے دے نال) بعد وچ دو ملکاں دے حدود آباد ہوئے. شام دے جنوب دے جنوب تے عرب جزیرے اُتے عراقی علاقاں جو حالے وی ترکی دے کنٹرول وچ رہ رہے سن جدوں 30 اکتوبر 1918 نوں آرمیسٹس دے دستخط اُتے دستخط کیتے جانے والے معاہدے دے متن وچ واضح طور اُتے نشان دہی نئيں کیتی گئی. پر، آرٹیکل 3 وچ ترکی دے جنوبی سرحد دی تعریف دا مطلب ایہ اے کہ ترکی نے انہاں سرکاری طور اُتے استعمال کیتا. انہاں علاقاں وچ یمن، اسیر تے حجاز دے ہور علاقاں جداں مدینہ شہر شامل سن. اوہ 23 جنوری 1919 تک ترک فوجاں ول توں منعقد ہوئے سن. ترکی نے ڈنیوب توں رومانیہ وچ ایڈاکلی جزیرہ نوں آدھی رات توں لے کر لوزین دے معاہدے دے آرٹیکل 25 تے 26؛ رسمی طور اُتے 1920 دے تائنین دے معاہدے توں متعلقہ احکامات نوں تسلیم کر دے ہوئے. برلن دے 1878 کانگریس وچ اک سفارتی غیر قانونی حیثیت توں، جزیرے تکنیکی طور اُتے عثمانی سلطنت دا حصہ رہے. ترکی نے لیبیا وچ اپنے امتیازات نوں مسترد کر دتا جس وچ 1912 ء وچ اوشی دے معاہدے دے آرٹیکل 10 (1923 ء وچ لوزین دے معاہدے دے آرٹیکل 22 دے مطابق) دی تعریف کیتی گئی سی. === معاہدے === بوہت توں معاہداں وچ، امریکا دے نال اک علاحدہ معاہدہ سی: چیسٹر رعایت. ریاست ہائے متحدہ امریکا نے سینٹ معاہدہ کرنے توں انکار کر دتا تے اس دے نتیجے وچ ترکی نے رعایت دا اعلان کیتا. == اس دے بعد == لوزین دے معاہدے نے ترکی دے نویں جمہوریہ دی اقتدار دی بین الاقوامی شناخت دی وجہ توں عثمانی سلطنت دی جانبدار ریاست دی حیثیت توں. اسٹریٹٹس اُتے کنونشن صرف 13 سال تک جاری رہیا تے 1936 وچ سٹراٹ دے رجسٹر دے بارے وچ مونٹرییکس کنونشن دے نال تبدیل کر دتا گیا سی. معاہدے وچ روایندی حدود نوں چھیندی ای دوبارہ کم کیتا گیا. لیسن دے معاہدے دے مطابق حالیہ صوبے شام دے فرانسیسی مینڈیٹ دا اک حصہ رہے، لیکن 1938 وچ ہایے اسٹیٹ دے طور اُتے اپنی آزادی حاصل دی، جس دے بعد بعد وچ 1939 وچ اک ریفرنڈم دے بعد ترکی وچ شمولیت اختیار کیتی. سیاسی عدم استحکام 150 افراد دی حیثیت توں ترکی (عثماني سلطنت دے زیادہ تر اولاداں) نے جو شہریاں نوں آہستہ آہستہ حاصل کیتا سی - آخری اک 1974 وچ سی. == ہور ویکھو == * [[پہلی جنگ عظیم|جنگ عظیم اول]] * [[ترکی]] * [[معاہدہ سیورے]] == باہرلےجوڑ == [https://web.archive.org/web/20061205213559/http://www.lib.byu.edu/~rdh/wwi/1918p/lausanne.html معاہدے دا متن] [[گٹھ:ترکی]] [[گٹھ:ترکی دے معاہدے]] [[گٹھ:جبری ہجرت]] [[گٹھ:جولائی 1923 دیاں سرگرمیاں]] [[گٹھ:رومانیہ ترکی تعلقات]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ]] [[گٹھ:برطانیہ دے معاہدے]] [[گٹھ:معاہدے]] 753rzhuwe1mcje4a9lm5qvc05ea6gld 0 68381 713123 712816 2026-11-03T13:30:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713123 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Concept Mars colony.jpg|alt=|بائیں|thumb|400x400px|اک مصور دا مریخ اُتے انسانی بستی کا تخیل، چاک شدہ منظر وچ اندرونی  باغبانی دا حصّہ نظر آ رہیا اے۔]] مریخ ممکنہ انسانی آبادکاری دی سائنسی تحقیق دے لئی بوہت زیادہ مرکز نگاہ رہیا اے۔ اس دا سطحی ماحول تے مریخ اُتے پانی دی موجودگی نے اس نوں معقولیت دی حد تک [[نظام شمسی]] وچ [[زمین]] دے بعد سب توں زیادہ قابل سکونت جگہ بنا دتا اے۔ مریخ اُتے پہنچنا [[زہرہ]] دے بعد سب توں زیادہ کفایت شعار ہوۓ گا۔ ایتھے پہنچنے دے لئی زہرہ دے بعد فی کمیت اکائی دے لحاظ توں سب توں کم توانائی دی ضرورت ہوۓ گی۔ پر کم توانائی دے استعمال دے باوجود عصر حاضر دے جدید کیمیائی ایندھن نال چلنے والا خلائی جہاز وی ایتھے تک دے سفر وچ 6 تا 7 مہینے دا عرصہ لوے گا۔ مریخ دی انسانی مہم دے دوران پیش آنے والی دوسری مشکلات وی بیان کیتیاں جا چکیاں نیں ۔ <ref>ریجس، ایڈیشن (ستمبر 21، 2015ء) [http://www.nytimes.com/2015/09/21/opinion/lets-not-move-to-mars.html "مریخ اُتے نہ جائاں"۔] نیو یارک ٹائمز۔ اخذ کردہ ستمبر 22، 2015ء۔</ref> == زمین توں نسبتی مشابہت  == زمین اپنی "جڑواں بہن" [[زہرہ]] توں اجزائے ترکیبی، حجم تے سطحی ثقل وچ کافی مشابہ اے، پر مریخ دی زمین توں مشابہت، آباد کاری دے حوالے توں زیادہ موزوں اے۔ مثلاً: * مریخی دن دورانیہ دے لحاظ توں زمین توں خاصا قریب اے۔ مریخ اُتے اک شمسی دن دا دورانیہ 24 گھنٹے 39 منٹ تے 35.244 سیکنڈ دا ہُندا اے۔ * مریخ دی سطح دا رقبہ زمین دا 28.4 فیصد اے، زمین اُتے موجود خشکی دے رقبے توں تھوڑا کم (جو زمین دی سطح دا 29.2 فیصد اے)۔ مریخ دا خشکی حصہ زمین دے مقابلے وچ نصف قطر ادھا اے جدونکہ اس دی کمیت زمین توں دس گنا گھٹ اے۔ * مریخ اپنے محور اُتے 25.19° جھکیا ہویا اے، جداں کہ زمین 23.44° اُتے جھکی ہوئی اے۔ نتیجتاً مریخ دے موسم کافی حد تک زمین دے مشابہ نیں ، اگرچہ انہاں دا دورانیہ لگ بھگ دو گنا ہُندا اے کیونجے مریخی برس زمینی 1.88 برس دے برابر ہُندا اے۔ مریخی شمالی قطب فی الوقت [[دجاجہ]] ول رخ کیتے ہوئے اے جدونکہ زمین دے [[قطب شمالی]] دا رخ [[دب اکبر]] ول اے۔  * ناسا دے مریخی پڑتال گر مدار گرد، ای ایس اے دے مریخی ایکسپریس تے ناسا دے فینکس خلائی گاڑی توں کیتے گئے تازہ مشاہدات نے مریخ اُتے آبی برف دی موجودگی دی تصدیق کیتی اے۔    == زمین نالوں وکھریواں == {| class="wikitable plainrowheaders" style="float:left; margin-left:20px" |+ کرۂ فضائی دے دباؤ دا موازنہ ! scope="col" | مقام ! scope="col" | دباؤ |- ! scope="row" | اولمپس مونس دی چوٹی | {{Convert|0.03|kPa|sp=us|lk=on}} |- ! scope="row" | مریخ دا اوسط | {{Convert|0.6|kPa|sp=us}} |- ! scope="row" | ہیلس پلانیشیا دی تہ | {{Convert|1.16|kPa|sp=us}} |- ! scope="row" | آرمسٹرانگ دی حد | {{Convert|6.25|kPa|sp=us}} |- ! scope="row" | [[ماؤنٹ ایورسٹ]] دی چوٹی<ref>ویسٹ، جان بی (1 مارچ 1999ء)۔ [http://jap.physiology.org/content/86/3/1062.full " ماؤنٹ۔ ایورسٹ اُتے ہوائی دباؤ دی پیمائش: نویں اعداد و شمار تے فعلیاندی اہمیت"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916034025/http://jap.physiology.org/content/86/3/1062.full |date=2017-09-16 }} Jap.physiology.org۔ اخذ کردہ 2012-05-15۔</ref> | {{Convert|33.7|kPa|sp=us}} |- ! scope="row" | زمینی [[سطح سمندر]] | {{Convert|101.3|kPa|sp=us}} |- |} * اگرچہ کچھ شدت شناس جاندار ایسے نیں جو زمین اُتے شدید سخت حالات وچ وی باقی رہ سکدے نیں ، بشمول اوہ نقلی حالات جو مریخی حالات ورگے ہُندے نیں ، پودے تے جانور عموماً مریخ دی سطح اُتے موجود عصر حاضر دے حالات وچ زندہ نئيں رہ سکدے۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20010222154617/http://library.thinkquest.org/12145/lifeon.htm "کیندا مریخ اُتے حیات موجود ہو سکدی اے؟"۔]مارس اکیڈمی۔ اوریکل تھنک کوئسٹ۔[http://library.thinkquest.org/12145/lifeon.htm اوریجنل] توں حاصل کردہ دستاویزات بروز فروری 22، 2001ء۔</ref> * مریخ دی سطح دی قوّت ثقل زمین دا 38 فیصد اے۔ اگرچہ ثقل اصغر دی وجہ توں صحت توں متعلق کچھ مسائل جداں کہ پٹھیاں دی کمزوری تے ہڈیاں وچ نمکیات دی کمی دا سامنا ہو سکدا اے، <ref>فونگ، ایم ڈی، کیون (12 فروری 2014ء) [http://www.wired.com/opinion/2014/02/happens-body-mars/ "تساں دے جسم اُتے مریخ عجیب، مہلک اثرات ڈال سکدا اے"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325002634/http://www.wired.com/opinion/2014/02/happens-body-mars/ |date=2014-03-25 }} وائرڈ (میگزین)۔ اخذ کردہ 2014-02-12۔</ref><ref>[http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast02aug_1/ "قوت ثقل زخم دیتی اے (بوہت چنگے)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121124050335/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast02aug_1/ |date=2012-11-24 }} ناسا 2001ء۔</ref> حالے ایہ معلوم نئيں ہو سکیا اے کہ آیا مریخی قوت ثقل دا وی انسانی صحت اُتے ایسا ای اثر ہوۓ گا جاں نئيں۔ مریخی ثقلی حیاتی سیارچہ اک ایسا منصوبہ اے جو اس لئی بنایا جائے گا تاکہ انساناں اُتے مریخ دی کم قوت ثقل دے اثرات دے بارے وچ جان سکے۔ <ref>[http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2004/20jan_marsmice/ "مریخی چوہے"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412134138/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2004/20jan_marsmice/ |date=2023-04-12 }} science.nasa.gov۔ 2004ء</ref> * مریخ زمین دی نسبت بوہت زیادہ سرد اے، اس دا اوسط [[درجہ حرارت]] 186 تے 268 کیلون دے درمیان رہندا اے۔<ref>ہیملٹن، کیلون۔[http://www.solarviews.com/eng/mars.htm " مریخ دا تعارف"۔]</ref><ref>ایلرٹ، گلین۔ [http://hypertextbook.com/facts/2001/AlbertEydelman.shtml "مریخ دی سطح اُتے درجہ حرارت"]</ref> زمین اُتے [[انٹارکٹکا]] وچ سب توں کم درج کیتا جانے والا درجہ حرارت 180 کیلون اے۔  * مریخ اُتے پانی کچھ مختصر عرصے دے لئی پایا جا سکدا اے پر ایسا بوہت ای مخصوص حالات دے زیر اثر ہُندا اے۔<ref>ہیچٹ، ایم ایچ (2002)۔"مریخ اُتے مائع پانی دا مابعد استحکام"۔ ایکارس 156 (2): 373–386۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar..156..373H 2002Icar۔۔156۔۔373H] doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.2001.6794 10۔1006/icar۔2001۔6794]۔</ref><ref>ویبسٹر، گاں؛ براؤن، ڈیوائینی (10 دسمبر 2013ء)۔ [http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-361&1#1 "ناسا دے مریخی خلائی جہاز نے متحرک مریخ نوں عیاں کیتا"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214013848/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-361&1#1 |date=2013-12-14 }} ناسا اخذ کردہ 2014-03-02۔</ref> * کیونجے مریخ لگ بھگ سورج توں 52 فیصد زیادہ دور اے، لہٰذا اس دی اوپری فضاء وچ داخل ہونے والی [[شمسی توانائی]] فی اکائی رقبے دے لحاظ توں زمین دے بالائی کرۂ فضائی وچ داخل ہونے والی شمسی توانائی دا صرف 43.3 فیصد ای ہُندی اے۔<ref>[http://discovermagazine.com/1992/sep/marsinearthsimag105 "مریخ زمین دی تصویر وچ"] ڈسکوور میگزین۔ اخذ کردہ 12 جون 2015ء۔</ref> بہرحال مہین کرۂ فضائی دی وجہ توں سطح اُتے زمین دے مقابلے زیادہ شمسی توانائی داخل ہُندی اے۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/ResourcesNearEarthSpace/resources30.pdf |access-date=2019-01-13 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305054458/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/ResourcesNearEarthSpace/resources30.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://adsabs.harvard.edu/full/1957SvA.....1..547S http://adsabs.harvard.edu/full/1957SvA.....1..547]۔ اخذ کردہ 12 جون 2015ء۔</ref> مریخ اُتے زیادہ توں زیادہ شمسی درخشانی 590 W/m² اے جدونکہ زمین اُتے ایہ درخشانی لگ بھگ 1000 W/m² دی ہُندی اے۔ مزید براں ایہ کہ مریخ اُتے سال بھر جاری رہنے والے دھول دے طوفان سورج دی روشنی دی ہفتیاں بھر دے لئی سطح اُتے پہنچنے توں روک دیندے نیں ۔ <ref>[https://books.google.fi/books?id=BnPE37Ms5awC&lpg=PA83&ots=Qa0kL13-1U&dq=Insolation%20mars%20vs%20earth&pg=PA83#v=onepage&q=Insolation%20mars%20vs%20earth&f=false "مریخ"۔] google.fi۔ اخذ کردہ 12 جون 2015ء۔</ref><ref>ٹماٹو اسفئیر۔ [http://tomatosphere.org/teachers/guide/grades-8-10/mars-agriculture "معلم رہنما – مریخ اُتے سورج دی روشنی - ٹماٹو اسفئیر"] tomatosphere.org۔ اخذ کردہ 12 جون 2015ء۔</ref> * مریخ دا مدار زمین دے مقابلے وچ زیادہ بیضوی اے جس دی وجہ توں درجہ حرارت تے شمسی دن جاں شمسی مستقل وچ کافی تغیر آندے رہندے نیں ۔  * [[مقناطیسی میدان]] دی کمی، شمسی ذرّات تے کائناتی شعاعاں آسانی دے نال مریخی سطح اُتے پہنچ جاندیاں نیں ۔  * مریخ اُتے کرۂ فضائی دا دباؤ آرمسٹرانگ دی حد توں کدرے زیادہ کم اے۔ ایہ اوہ حد اے جس اُتے لوک دباؤ نوں برداشت کرنے والے لباس دے بغیر رہ سکدے نیں ۔ کیونجے ارض سازی دا مستقبل قریب وچ کوئی امکان نئيں اے، مریخ اُتے رہائشی جگہ بنانے دے لئی خلائی جہاز ورگے دباؤ والیاں چیزاں بنانیاں پین گیاں جو اس قابل ہون کہ 30 تا 100 kPa دے درمیان دا دباؤ جھل سکن۔ مزید دیکھو مریخ دا کرۂ فضائی۔ * مریخی کرۂ فضائی 95فیصد کاربن ڈائی آکسائڈ،3 فیصد نائٹروجن، 1.6 فیصد ارگان تے دوسری گیساں اُتے مشتمل اے بشمول آکسیجن دے جو کل ملیا کر 0.4 فیصد توں وی کم اے۔  * مریخی ہوا دا جزوی دباؤ کاربن ڈائی آکسائڈ دا 0.71 kPa اے جدونکہ اس دے مقابلے اُتے زمین دا ایہ دباؤ 0.031 kPa ہُندا اے۔ کاربن ڈائی آکسائڈ دا انساناں وچ ہونے والا زہریلا پن لگ بھگ 0.10 kPa اُتے ہُندا اے۔ پودیاں دے لئی وی کاربن ڈائی آکسائڈ دی سطح 0.15 kPa توں زیادہ زہریلی ہوۓگی۔ اس دا مطلب ایہ ہویا کہ مریخی ہوا پودیاں تے جانداراں دوناں دے لئی کم دباؤ اُتے اک جیسی ای زہریلی ہوۓگی۔ <ref>کوفی، جیری (5 جون 2008ء) [http://www.universetoday.com/14872/air-on-mars/ "مریخ اُتے ہویا"۔] یونیورس ٹوڈے۔ اخذ کردہ 2014-03-02۔</ref> * پتلی کرۂ فضائی سورج دی [[بالائے بنفشی]] روشنی نوں چھان نئيں سکدی۔   == انسانی سکونت دے لئی حالات == مریخ دی سطح اُتے موجود حالات درجہ حرارت تے کرۂ فضائی دے دباؤ دے لحاظ توں کسے وی دوسرے سیارے جاں چاند دی نسبت زمین توں زیادہ قریب نیں ۔ پر انہاں دی مشابہت زہرہ دے بادلاں دے اُتے حصّے وچ موجود ماحول توں کم اے۔ اس طرح توں نظام شمسی وچ زہرہ دے بادلاں دے اوپری حصّے زمین دے ماحول توں سب توں زیادہ مشابہت رکھ سکتے نیں ۔<ref>لینڈس، جیفری اے ؛ کولوزا، انتھونی؛ لا میری، کرسٹوفر ایم (جون 2002ء) [https://web.archive.org/web/20111016143148/http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2002/TM-2002-211467.pdf ۔" زہرہ اُتے کرۂ ہوائی وچ اڑان"](پی ڈی ایف) (ناسا/ ٹی ایم—2002-211467)۔ گلین ریسرچ سینٹر، نیشنل ایرو ناٹکس اینڈ اسپیس ایڈمنسٹریشن۔ [http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2002/TM-2002-211467.pdf اوریجنل] توں حاصل کردہ دستاویزات (پی ڈی ایف)بروز نومبر 3، 2004ء۔</ref> بہرحال انہاں تمام باتاں دے باوجود سطح انساناں جاں معلومہ حیات دی کسے وی شکل دے لئی مہربان نئيں اے اس دی وجہ اوتھے ہویا دا کم دباؤ تے 0.1% فیصد توں کم آکسیجن رکھنے والا کرۂ فضائی اے۔ 2000ء وچ دسیا گیا کہ کچھ کائی تے شائنو جرثومے نقلی مریخی حالات وچ 34 دن گزارنے دے بعد نہ صرف زندہ باقی رہ گئے بلکہ انہاں نے [[ضیائی تالیف]] دے لئی حیرت انگیز مطابقت پذیری دی صلاحیت نوں ظاہر کیتا۔ ایہ نقلی مریخی ماحول مارس سیمولیشن لیبارٹری وچ بنایا گیا سی جس نوں جرمن ایرو اسپیس سینٹر چلاندا اے۔<ref>بالڈون، ایمیلی (26 اپریل 2012ء)۔[http://www.skymania.com/wp/2012/04/lichen-survives-harsh-martian-setting.html "کائی مریخ جداں ساخت ماحول وچ زندہ رہ گئی"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528145425/http://www.skymania.com/wp/2012/04/lichen-survives-harsh-martian-setting.html/ |date=2012-05-28 }} اسکائی مانیا نیوز۔ اخذ کردہ 2012-04-27۔</ref><ref>ڈی ویرا، جے - پی ؛ کوہلر، الرچ (26 اپریل 2012ء)۔ [http://media.egu2012.eu/media/filer_public/2012/04/05/10_solarsystem_devera.pdf "شدت آشنا دا مریخی سطح دے حالات توں مطابقت پذیری دا امکان تے اس دے مریخ دے قابل سکونت اُتے ہونے والے مضمرات"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120504224706/http://media.egu2012.eu/media/filer_public/2012/04/05/10_solarsystem_devera.pdf |date=2012-05-04 }} (پی ڈی ایف)۔ یورپی جیو سائنسز یونین۔ اخذ کردہ 2012-04-27۔</ref><ref>[http://www.dlr.de/dlr/en/desktopdefault.aspx/tabid-10081/151_read-3409/ "مریخ اُتے زندہ رہنے دے حالات"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323053655/http://www.dlr.de/dlr/en/desktopdefault.aspx/tabid-10081/151_read-3409/ |date=2018-03-23 }} ڈی ایل آر۔</ref> کچھ سائنس دان سمجھتے نیں کہ مریخ اُتے خود کفیل انسانی بستی بنانے دے لئی شائنو جرثومے بوہت ای اہم کردار ادا کر سکتے نیں ۔<ref>ورسیکس، سیپرین ؛ باکو، میکائل؛ لیٹو، کرسی؛ ڈی ویرا، جین-پیری پی ؛ و ہور (3 اگست 2015ء۔ [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=9890287&fulltextType=RA&fileId=S147355041500021X "مریخ اُتے قابل استحکام حیات دی کفالت – شائنو جرثوماں دا ممکنہ کردار"۔] فلکی حیات دا بین الاقوامی جریدہ۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1017/S147355041500021X 10۔1017/S147355041500021X] اخذ کردہ 2015-09-16۔</ref> انہاں دی تجویز دے مطابق شائنو جرثومے براہ راست طور اُتے کچھ جگہاں اُتے جداں خوراک، ایندھن تے آکسیجن دی پیداوار دے لئی نہ صرف استعمال کیتے جا سکتے نیں بلکہ انہاں دا بالواسطہ استعمال کر دے دوسرے جانداراں دی نشو و نما ہوسکتی اے اس طرح توں ایہ مریخی وسائل اُتے انحصار کر دے ہوئے وسیع حیات نوں سہارا دینے والے حیاتیاندی عمل دے لئی راستہ کھول دیندے نیں ۔ انساناں نے زمین دے کچھ ایسے حصّوں دی چھان بین دی اے جو اک طرح توں مریخ دے ماحول توں تھوڑی مطابقت رکھدے نیں ۔ ناسا دے جہان گرداں توں حاصل کردہ اعداد و شمار توں معلوم ہویا اے کہ مریخ اُتے درجہ حرارت (نشیبی [[عرض البلد]] وچ) انٹارکٹکا توں کافی مشابہت رکھدے نیں ۔<ref>[http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html "خطرناک سیارے نے اپنا محصول حاصل کر لیا"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102112312/http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html |date=2013-11-02 }} مریخی کھوجی جہان گرد۔ جیٹ پروپلشن لیبارٹری، کیلی فورنیا انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی۔ جون 12، 2007ء۔</ref> انسانی بردار غباراں نے جو فضائی دباؤ بلند ترین عرض البلد(1961ء <ref>[https://web.archive.org/web/20030430070850/http://www.centennialofflight.gov/essay/Lighter_than_air/20th_cent_records-2/LTA12.htm "اُچی، دور تے لمبی - ویہواں صدی دے دوسرے حصّے وچ غبارے دی یادگار اڑان"]۔ یو ایس سینٹینیل آف فلائٹ کمیشن۔ اوریجنل توں حاصل کردہ دستاویزات بروز اپریل 30، 2003ء۔ اخذ کردہ ستمبر 22، 2014ء۔</ref> وچ 35 تے 2012ء وچ 38 کلومیٹر) اُتے جھیلا اے اوہ مریخ دی سطح اُتے موجود دباؤ دے مشابہ اے۔<ref>[http://www.sablesys.com/baro-altitude.html "کرۂ فضائی دا دباؤ بذریعہ ہویا پیما بمقابلہ بلندی تختہ"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025050551/http://www.sablesys.com/baro-altitude.html |date=2007-10-25 }} سیبل سسٹمس انٹرنیشنل۔ 2014ء۔</ref> مریخ اُتے انسانی بقاء دے لئی پیچیدہ حیات نوں سہارا دینے والی تدبیراں کونہ صرف اختیار کرنا ہوگا بلکہ مصنوعی ماحول وچ رہنا پئے گا۔  === مریخ دی ارض سازی === [[تصویر:TerraformedMars.jpg|بائیں|thumb|200x200px|ارض ساز مریخ ایک مصور کے تخیل میں (2009ء)]] مریخ دی ارض سازی دے امکان دے اُتے کافی بحث ہو چکی اے تاکہ مریخ دی سطح اُتے بغیر کسے سہارے دے مختلف نوع دی حیات بشمول انسان زندہ رہ سکاں۔ انہاں مباحثاں وچ انہاں فنیات اُتے وی سیر حاصل گفتگو کیتی گئی اے جو مریخ دی ارض سازی دے لئی درکار ہوں گی۔<ref>زبرین، رابرٹ ایم ؛ مکائی، کرسٹوفر پی [http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm "مریخ دی ارض سازی دے لئی درکار فنیات"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201124311/http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm |date=2016-02-01 }}</ref> == تابکاری  == مریخ دے کول زمین وانگکے مقناطیسی میدان موجود نئيں نیں ۔ مہین کرۂ فضائی دے نال مقناطیسی میداناں دی غیر موجودگی دی وجہ توں آئن زدہ اشعاع دی کافی مقدار سطح تک پہنچ جاندی اے۔ مریخی مہم خلائی گاڑی دے اُتے اک ایسا آلہ - مریخی اشعاعی ماحول تجربہ (میری)موجود سی جس دا کم انساناں دے لئی اشعاع دے خطرات نوں ناپنا سی۔ اس آلے میری نے مریخ توں اُتے رہ کر مدار وچ تابکاری دی سطح نوں [[بین الاقوامی]] خلائی اسٹیشن دے مقابلے وچ 2.5 گنا زیادہ درج کیتا۔ اوسط خوراک لگ بھگ 22 ملی ریڈس فی دن اے۔ اس طرح دی تابکاری دی سطح دا تن برس  دا سامنا ناسا دے حفظان صحت دے اصولاں دی حد نوں پار کر جائے گا۔<ref>[https://web.archive.org/web/20100530060723/http://hacd.jsc.nasa.gov/projects/space_radiation_marie_references.cfm "حوالاجات تے ڈاکومنٹس "۔]ہیومن اڈاپٹیشن اینڈ کاؤنٹر میژرس ڈویژن، جانسن اسپیس سینٹر، ناسا۔ [http://hacd.jsc.nasa.gov/projects/space_radiation_marie_references.cfm اوریجنل] توں حاصل کردہ دستاویزات بروز مئی 30، 2010ء۔</ref> مریخی سطح اُتے تابکاری دی سطح کچھ کم ہو سکدی اے جس دا انحصار مختلف جگہاں دے عرض البلد تے مقامی مقناطیسی میداناں اُتے ہو گا۔ زیر زمین(ممکنہ طور اُتے پہلے توں موجود لاوے دی سرنگاں وچ) رہنے دے قابل گھر اوتھے دے انسانی رہائشیاں دے تابکاری دا سامنا کرنے دے خطرے نوں کافی حد تک کم کر دتیاں گے۔ کدی کبھار شمسی پروٹون نکلنے دے واقعات وچ تابکاری دا سامنے کرنے دا خطرہ کافی حد تک ودھ جاندا اے۔ خلائی تابکاری دے بارے وچ حالے کافی کچھ جاننا باقی اے۔ 2003ء وچ ناسا دے لینڈون بی جانسن اسپیس سینٹر نے اک سہولتی مرکز جس دا ناں ناسا اسپیس ریڈیشن لیبارٹری نوں [[بروک ہیون]] نیشنل لیبارٹری وچ کھولا جس وچ ذرّاتی اسراع گر دا استعمال کر دے خلائی تابکاری دی نقل دی جائے گی۔ اس سہولتی مرکز وچ جانداراں دے اُتے حفاظتی تراکیب دا استعمال کر دے تحقیق دی جاندی اے۔<ref>[http://www.bnl.gov/medical/NASA/LTSF.asp "خلائی اشعاعی حیاتیات"۔] ناسا/ بی این ایل اسپیس ریڈیشن پروگرام۔ ناسا اسپیس ریڈیشن لیبارٹری۔ نومبر 1، 2011۔</ref> شروع وچ کچھ ایسے ثبوت مل گئے سن کہ اس قسم دی کم لمبی تابکاری اِنی زیادہ خطرناک نئيں سی کہ جِنی پہلے سمجھی جاندی سی؛ تے تابکاری قرار گیری(پیچیدہ بلند تر جانوراں دے جسمانی نظام دا اوہ رجحان جس دے تحت اوہ قدرتی وظیفہ جاں حالت متغیر ہونے اُتے وی نامیاندی استحکام دا ماحول برقرار رکھدے نیں ) وقوع پزیر ہُندی اے۔<ref>زبرین، رابرٹ(1996)۔ مریخ دا معاملہ: سرخ سیارہ اُتے رہنے دا منصوبہ تے ساناں کیتا کرنا چاہئے۔ ٹچ اسٹون۔ صفحہ۔ 114–116۔ آئی ایس بی این 0-684-83550-9۔</ref> پر 2006ء وچ کیتی گئی تحقیق وچ معلوم ہویا کہ کائناندی تابکاری توں نکلنے والے پروٹون [[ڈی این اے]] نوں اس توں دو گنا زیادہ نقصان پہنچا سکتے نیں جتنا پہلے سمجھیا جادا سی۔ اس طرح توں خلا نورداں نوں سرطان تے دوسری بیماریاں دا سامنا کرنے دا خطرہ تے ودھ جاندا اے۔<ref>گٹیریز -فولچ، انیندا (ستمبر 17، 2009ء)۔ [http://www.findingdulcinea.com/news/science/2009/september/Space-Radiation-Hinders-NASA-s-Mars-Ambitions-.html "خلائی تابکاری ناسا دے مریخ توں متعلق دی جانے والی خواہشات وچ رکاوٹ"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928013958/http://www.findingdulcinea.com/news/science/2009/september/Space-Radiation-Hinders-NASA-s-Mars-Ambitions-.html |date=2013-09-28 }} ڈلسینیا دی کھوج ۔</ref> مریخی ماحول وچ بلند تابکاری دے نتیجے وچ "مریخ اک ایسی جگہ نئيں اے جتھے آسانی دے نال موجودہ فنیات دے نال بغیر وسائل وچ [[سرمایہ کاری]] کیتے بغیر جایا جا سکے۔" ایہ بات اس یو ایس ہیومن اسپیس فلائٹ پلانز کمیٹی دے جائزے دی رپورٹ دے خلاصے وچ کہی گئی اے جس نوں 2009ء وچ شایع کیتا گیا سی۔ ناسا متبادل طریقاں تے فنیات اُتے کم کر رہیا اے جیسا کہ پلازما توں بنی منحرف کرنے والی حفاظتی ڈھال، جس توں خلا نورداں تے خلائی جہاز نوں تابکاری توں بچایا جا سکدا اے۔ == ذرائع نقل و حمل  == === بین السیاروی خلائی اڑاناں  === [[تصویر:Mars_Valles_Marineris.jpeg|دائیں|thumb|مریخ (وائکنگ اول، 1980ء)]] سوائے زہرہ دے زمین توں کسے وی دوسرے سیارے تک پہنچنے دے لئی مریخ نوں فی کمیت دے لحاظ توں سب توں کم توانائی درکار ہُندی اے۔ ہومین مدار وچ منتقلی دا طریقہ استعمال کر دے ہوئے مریخ تک جانے دے لئی خلاء وچ نو مہینے تک دا سفر کرنا پئے گا۔<ref>اسٹرن، ڈیوڈ پی (2004-12-12)۔[http://www.phy6.org/stargaze/Smars1.htm "مریخ دی اڑان: کتنی لمبی؟ کس راستے توں؟"۔] ستارہ شناسی توں خلائی جہاز تک۔ Phy6.org. اخذ کردہ 2013-08-01۔</ref> ہومین مدار وچ منتقلی دے طریقہ دے مقابلے وچ تبدیل شدہ منتقل خط پرواز جوخلاء وچ سفر دے دورانیے نوں ست جاں چھ مہینے تک کر سکاں اس دے لئی بتدریج ودھدی ہوئی توانائی تے ایندھن دی مقدار درکار ہو گی۔ عام طور اُتے روبہ جاندی مریخی مہمات وچ ایہی تبدیل شدہ منتقل خط پرواز استعمال ہُندی اے۔ سفر دے وقت نوں چھ مہینے توں کم کرنے وچ فی کمیت توانائی دی زیادہ مقدار درکار ہو گی جس وچ شارحانہ ودھدی ہوئی ایندھن دی مقدار وی استعمال ہو گی۔ اس طرح دا طریقہ کیمیائی راکٹ دے نال قابل عمل نئيں اے پر ایہ جدید خلائی جہازاں دے دھکیلنے دی فنیات دے نال ممکن ہو سکدا اے۔ کچھ طریقے نوں پہلے ای جانچے جا چکے نیں جیسا کہ متغیر مخصوص ضربی مقنا پلازما راکٹ<ref>[http://www.techbriefs.com/content/view/1768/32/ "متغیر مخصوص ضربی مقنا پلازما راکٹ "۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211065353/http://www.techbriefs.com/content/view/1768/32/ |date=2008-12-11 }} ٹیک بریف۔ ناسا۔</ref> تے نیوکلیائی راکٹ۔ اول الذ کر صورت وچ مریخ تک دے سفر دا دورانیہ کم ہو کر چالیس دن تک دا رہ جاندا اے۔<ref>[http://www.newscientist.com/article/dn17476-ion-engine-could-one-day-power-39day-trips-to-mars.html?full=true "برق پارے دے انجن دی طاقت اک دن ایسی ہو سکدی اے کہ مریخ تک صرف39 دناں وچ جایا جا سکے۔"] نیو سائنٹسٹ۔</ref> جدونکہ بعد الذکر وچ ایہ دورانیہ کم ہو کر صرف دو ہفتے تک رہ جاندا اے۔<ref>زبرین، رابرٹ(1996)۔ مریخ دا معاملہ: سرخ سیارہ اُتے رہنے دا منصوبہ تے ساناں کیتا کرنا چاہئے۔ ٹچ اسٹون۔ آئی ایس بی این 0-684-83550-9۔</ref> سفر دے دوران خلا نورداں نوں تابکاری دا سامنا کرنا پئے گا جس دی وجہ توں انہاں اس توں کسے صورت بچانا ہو گا۔ کائناندی اشعاع تے شمسی ہوائاں ڈی این اے نوں نقصان پہنچا سکدی نیں جس دی وجہ توں سرطان دا خطرہ ودھ سکدا اے۔ بین السیاروی خلاء دے درمیان لمبے عرصے تک دے سفر دا اثرات نامعلوم نیں پر سائنس دان 1 فیصد توں 19 فیصد تک دا خطرہ مد نظر رکھدے نیں ، مرداں دے لئی غالباً 3.4 فیصد تک سرطان دا خطرہ مریخ تے زمین دے درمیان سفر دے دوران تابکاری دی وجہ توں اے۔ عورتاں دے لئی اس دا امکان انہاں دے وڈے غدودی بافتاں دی وجہ توں زیادہ اے۔<ref>[http://science.nasa.gov/headlines/y2004/17feb_radiation.htm "مریخ و زمین دے درمیان خلائی تابکاری خلا نورداں دے لئی مہلک خطرہ ثابت ہو سکدی اے"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100405082513/http://science.nasa.gov/headlines/y2004/17feb_radiation.htm |date=2010-04-05 }} ناسا</ref> === مریخ اُتے اترنا === مریخ دی قوّت ثقل زمین دے مقابلے وچ 0.38 گنا اے جدونکہ اس دی کرۂ فضائی دی کثافت زمین دے مقابلے وچ لگ بھگ 0.6 فیصد اے۔<ref>ولیمس، ڈاکٹر۔ ڈیوڈ آر (2004-09-01)۔ [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html "مریخ دا حقائق نامہ"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html |date=2010-06-12 }} ناسا گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر۔ اخذ کردہ 2007-09-18۔</ref> نسبتاً مضبوط قوّت ثقل تے ہویا حرکی اثر دی موجودگی وچ بھاری، انسان بردار خلائی جہاز دھکیلو دے نال اترنے وچ کافی مشکل ہو گا، اس طرح دی صورت حال اپالو دے چاند اُتے اترنے دے دوران نئيں ہوئی سی، اس دے علاوہ کرۂ فضائی اس قدر مہین اے کہ ہویا حرکی اثرات ہوائی روک بھاری وڈی گاڑی دے اترنے وچ کچھ زیادہ مدد گار نئيں ہوں گی۔ مریخ اُتے انسان بردار مہمات رفتار نوں کم کرنے تے اترنے دے لئی انہاں توں مختلف نظام درکار ہوں گے جو حالے تک چاند اُتے عملے نوں اتارنے جاں مریخ اُتے روبہ جاندی مہمات دے لئی استعمال ہوئے نیں ۔<ref>ایٹیکنسن، نینسی (2007-07-17)۔ [http://www.universetoday.com/2007/07/17/the-mars-landing-approach-getting-large-payloads-to-the-surface-of-the-red-planet "مریخ اُتے اترنے دا طریقہ کار: سرخ سیارے دی سطح اُتے بھاری سامان اتارنا"۔] اخذ کردہ 2007-09-18۔</ref> اگر اساں کاربن نینو ٹیوب توں بنے ہوئے اس مادّے جس دی مضبوطی 130جی پی اے اس دی دستیابی نوں قیاس کر لیں تو اس توں کوئی خلائی بالا بر بنا جاں جا سکے گا تاکہ لوگاں تے سامان نوں مریخ تک پہنچا جاں جا سکے۔<ref>[https://web.archive.org/web/20050603001216/http://www.isr.us/Downloads/niac_pdf/chapter2.html "خلائی بالابر- باب 2 اور7۔"]ناسا [http://www.isr.us/Downloads/niac_pdf/chapter2.html اوریجنل] توں حاصل کردہ دستاویزات بروز 2005-06-03۔</ref> فوبوس اُتے وی اک خلائی بالا بر بنانے دی تجویز کیتی گئی اے۔<ref>وین سٹین، لیونارڈ ایم [http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20030065879_2003074809.pdf "فوبوس اُتے بنے خلائی بالابر نوں استعمال کرکے خلاء نوں آباد کرنا"] (پی ڈی ایف)۔</ref> == آباد کاری دے لئی درکار ساز و سامان == مریخ دی آبادکاری دے لئی مختلف نوع دے ساز و سامان دی ضرورت ہو گی – ایسا ساز و سامان جو براہ راست طور اُتے انساناں نوں خدمات مہیا کرو تے ایسا سامان جو خوراک، ایندھن، پانی، توانائی تے سانس لینے دے قابل آکسیجن پیدا کر سکے۔ تاکہ انسانی آبادکاری دی کوششاں وچ معاونت ہو سکے۔ درکار ساز و سامان وچ درج ذیل چیزاں شامل ہوں گی: * مسکن* ذخیرہ کرنے دی سہولت * کم کرنے دی جگہ * وسائل نوں نکالنے دے لئی آلات – ابتدا وچ پانی تے آکسیجن، بعد وچ وسیع معدنیات تے عمارتی سامان وغیرہ دے لئی وی درکار ہوں گے ۔ * توانائی دی پیداوار تے اس نوں ذخیرہ کرنے دے آلات، کچھ شمسی تے شاید دوسری قسم دے وی آلات درکار ہوں گے۔ * خوراک پیدا کرنے دے لئی جگہ تے سازو سامان۔ * ایندھن بنانے دے آلات، عام طور اُتے اوہ ہائیڈروجن تے میتھین ہوں گی جو سیبیٹیرردعمل<ref>بیلیسکو، الیندرو جی (7 مارچ 2014ء)۔[http://www.nasaspaceflight.com/2014/03/spacex-advances-drive-mars-rocket-raptor-power/ "مریخ دے لئی اسپیس ایکس دا جدید دھکیلو بذریعہ قوت ریپٹر"] NASAspaceflight.com۔ اخذ کردہ 2014-03-14۔</ref> دے ذریعہ ایندھن دے لئی پیدا ہوں گی- تے نال وچ آکسیجن نوں تکسید وی کر سکے تاکہ انہاں نوں کیمیائی راکٹ دے انجن وچ استعمال کیتا جاسکے۔ <ref>لینڈس (2001)۔ [http://arc.aiaa.org/doi/abs/10.2514/2.3739?journalCode=jsr "برمحل ایندھن دا استعمال کرکے مریخ دی خلائی گاڑی نوں چلانا"۔] جرنل آف اسپیس کرافٹ اینڈ راکٹس۔ 38 (5): 730–735۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001JSpRo..38..730L 2001JSpRo۔۔38۔۔730L] doi:[https://dx.doi.org/10.2514/2.3739 10۔2514/2۔3739]۔</ref> * ایندھن جاں دوسری توانائی دے وسیلے تاکہ سطح اُتے چلنے والی باربرداری والی سواریاں وچ استعمال کیتا جا سکے۔ کاربن مونو آکسائڈ /آکسیجن توں چلنے والے انجناں نوں شروع دی سواریاں وچ تجویز کیتا گیا اے۔ مریخی کرۂ فضائی توں زرکونیم ڈائی آکسائڈ برق پاشی توں کاربن مونو آکسائڈ تے آکسیجن نوں براہ راست حاصل کر دے اس وچ استعمال کیتا جا سکدا اے۔ اس طرح توں مریخی پانی دے ذخیراں توں ہائیڈروجن نوں حاصل کرنے دی ضرورت باقی نئيں رہے گی۔  * ابلاغ دا ساز و سامان      [[ایلون مسک]] دے مطابق، "صرف دس لکھ لوگاں [جو مریخ اُتے کم کر رہے ہوں] دے لئی تہاناں [[فی کس]] ناقابل تصور ثمر آواری درکار ہو گی، کیونجے تہاناں صنعت دی بنیاد دے لئی تمام دی تمام چیزاں نوں مریخ اُتے دوبارہ توں بنانا ہوگا۔۔۔ تہاناں زمین توں کہاں زیادہ مشکل ماحول وچ مختلف ماداں نوں کڈ کر انہاں نوں قابل استعمال بنانا ہو گا ۔<ref>{{Cite web |title=Elon Musk puts his case for a multi-planet civilisation {{!}} Aeon Essays<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://aeon.co/magazine/technology/the-elon-musk-interview-on-mars/ |access-date=2019-01-13 |archive-date=2015-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612073942/http://aeon.co/magazine/technology/the-elon-musk-interview-on-mars/ |dead-url=yes }}</ref> === مواصلاتی ذرائع === زمین توں رابطہ ادھے شمسی دن وچ اس وقت تو سیدھا سادہ سا ہوۓ گا جدوں زمین مریخی افق دے اُتے ہو گی۔ ناسا تے ای ایس اے نے مریخی مدار گرداں وچ کافی ابلاغی آلات لگائے ہوئے نیں ، اس طرح توں مریخ اُتے پہلے ای مواصلاتی سیارچے تو موجود نیں ۔ اگرچہ ایہ بالآخر ناکارہ ہو جائے گا، لہٰذا خبر رسائی توں مزین مزید مدار گرد کسے وی قسم دی آباد کاری توں پہلے چھڈنے ہون گے۔ یکطرفہ رابطے وچ ہونے والا تعطل جو [[روشنی دی رفتار]] دی حد دی وجہ توں در پیش ہو گا اس دا دورانیہ قریبی فاصلے دے وقت تن منٹ(لگ بھگ جدوں مریخ دے حضیض شمس توں زمین دا اوج شمس کڈ دتا جائے ) دا ہو گا جدونکہ زیادہ توں زیادہ اس دا دورانیہ بائیس منٹ (لگ بھگ جدوں مریخ دا اوج شمس تے زمین دا اوج شمس جمع ہو گا) دا ہو گا جدوں زمین تے مریخ دا فاصلہ سب توں زیادہ ہو گا۔ وقت حقیقی وچ مریخ تے زمین دے درمیان روابط جس طرح توں ٹیلیفون اُتے بات کر دے ہوئے ہُندا اے جاں انٹرنیٹ بات چیت وچ ہُندا اے لمبے فاصلاں دی وجہ توں عملی طور اُتے ناممکن نیں ۔ ناسا نوں معلوم ہویا اے کہ براہ راست رابطہ لگ بھگ دو ہفتے دے دورانیہ دے لئی مقارنہ دور وچ منقطع ہو جاندا اے۔ ایہ زمین تے مریخ دے اک دوسرے توں طویل ترین فاصلے اُتے ہونے دے اس دور وچ ہُندا اے جدوں سورج انہاں دونے دے درمیان براہ راست آ جاندا اے۔<ref>[http://marsrovers.jpl.nasa.gov/spotlight/20061020.html "شمسی قران دے دوران مریخ دا خلائی جہاز خود کار طریقے توں چلے گا"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927193237/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/spotlight/20061020.html |date=2013-09-27 }} اسپاٹ لائٹ۔ جے پی ایل،ناسا اکتوبر 20، 2006ء۔</ref> ہرچند اصل رابطے دے اس طویل تعطل دا دورانیہ مہم مہم دے مختلف عوامل اُتے انحصار کردا اے جیسا کہ رابطے دی حد دی مقدار جو ابلاغی نظام دے لئی بنائی گئی اے تے اوہ کم توں کم اطلاعات دی شرح جو مہم دی جگہ توں حاصل کرنے دے لئی قابل قبول ہو۔ حقیقت وچ مریخ دی اکثر مہمات وچ اوہ دورانیہ جدوں رابطے وچ تعطل آگیا اوہ اک مہینے تک دا اے۔ <ref>گینگیل، ٹی (2005)۔ " مارس سیٹ :مریخ دے نال یقینی رابطہ"۔ نیویارک اکیڈمی آف سائنسز دی سالانہ سرگزشت۔ 1065: 296–310۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005NYASA1065..296G 2005NYASA1065۔۔296 G] doi:[https://dx.doi.org/10.1196/annals.1370.007 10۔1196/annals۔1370۔007]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16510416 16510416]۔</ref> کوئی سیارچہ جو زمین سورج دے ایل 4 جاں ایل 5 نقطہ اُتے موجود ہو اوہ اس دورانیہ دے دوران ہونے والے ابلاغی تعطل دے مسئلے نوں ختم کر سکدا اے ؛ ایتھے تک کہ ابلاغی سیارچاں دے جھرمٹ مکمل آباد کاری دے تناظر وچ بوہت ای معمولی خرچہ ہو گا۔ بہرحال انہاں فاصلاں اُتے درکار آلات دا حجم و قوّت تے انہاں علاقاں وچ موجود فطری استحکام ایل 4 تے ایل 5 دے مقام نوں نشری اسٹیشن بنانے دے لئی انتہائی نامعقول بناندے نیں، اگرچہ ایہ بطور اسٹیشن کافی فائدہ مند نیں پر ایتھے دھول تے سیارچہ کافی بھٹکتے رہتے نیں جس دی وجہ توں خطرہ ہو سکدا اے۔<ref>[http://www.stk.com/downloads/resources/user-resources/downloads/whitepapers/0201_sun_mars_lib_pts.pdf "سورج و مریخ دا حقیقی اہتزاز تے مریخ دی مہم دی نقل"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927055355/http://www.stk.com/downloads/resources/user-resources/downloads/whitepapers/0201_sun_mars_lib_pts.pdf |date=2013-09-27 }} (پی ڈی ایف)۔ Stk.com۔ اخذ کردہ 2013-10-06۔</ref> تمام تر خطرات دے باوجود اسٹیریو کھوجی نے ایل 4 تے ایل 5 دے علاقاں نوں بغیر کسے نقصان نوں 2009ء دے اواخر وچ پار کر لیا سی۔ یونیورسٹی آف اسٹرایٹ کلائڈ دی ایڈوانسڈ اسپیس کانسپٹس لیبارٹری نے یورپین اسپیس ایجنسی دے نال اشتراک وچ کم کیتا جس وچ اس نے اک متبادل نشری ساخت دی تجویز دی جس دی بنیاد بلند کیپلری مدار اُتے ہوگی۔ ایہ خاص قسم دے مدار ہُندے نیں جو اس وقت بنتے نیں جدوں مسلسل ہلکے دھکیل، جیسا کہ آئن انجن جاں شمسی بادبان پیدا کر دے نیں ، خلائی جہاز دے خط پرواز نوں تبدیل کردا اے۔ اس طرح دا مدار مسلسل جاری رہنے والا رابطہ شمسی اتصال (اوہ مقام جدوں زمین کسے تے سیارے تے سورج دے نال اک ای قطار وچ ہُندی اے) دے دوران وی قائم رکھتا اے۔ دونے سیاراں دے مداروی میدان توں باہر رہ کر ایہ نشری خلائی جہاز نوں مریخ دے اُتے "معلق" رکھ کر کر سکدا اے۔<ref>[http://strathprints.strath.ac.uk/25836/2/Macdonald_M_-_strathprints_-_A_novel_interplanetary_communications_relay_Aug_2010.pdf "نیا بین السیاروی رابطہ نشر کرنے دا طریقہ"] (پی ڈی ایف)۔ اگست 2010ء۔ اخذ کردہ 2011-02-14۔</ref> اس طرح دا نشری سیارچہ ایل 4 تے ایل 5 دے مدار وچ رہ کر سامنا کرنے والی مشکلات توں بچ سکدا اے اس دے لئی اوہ مریخ دی سطح توں قریب رہ کر مسلسل دوناں سیاریاں دے درمیان رابطہ قائم رکھ سکدا اے۔ == روبہ جاتی پیش رو  == انسانی آبادی دا راستہ روبہ جاتی نظاماں جیسا کہ مریخی کھوجی جہان گرد اسپرٹ، آپرچونیٹی تے کیوریوسٹی توں بنایا جا سکدا اے۔ اس طرح دے نظام وسائل نوں ڈھونڈنے وچ مدد دے سکتے نیں جیسا کہ سطح اُتے موجود پانی جاں برف جس دی مدد توں بستی قائم رہ کر پھل پھُل سکدی اے۔ اس طرح دے نظاماں دا کم برساں بلکہ دہائیاں لے لے گا تے جیسا کہ حال وچ تجارتی اڑاناں وچ ہونے والی پیش رفت وچ دیکھیا گیا اے، ہو سکدا اے کہ اس طرح دے نظام نجی و گورنمنٹ ملکیت دے اشتراک توں شروع ہو جائاں۔ اس طرح دے روبہ جاندی نظاماں دی قیمت ابتدائی انسان بردار مہمات دی نسبت کم جدونکہ سیاسی خطرہ وی نہ ہونے دے برابر ہو گا۔    عجیب و غریب نظام شاید ابتدائی انسان بردار جہازاں تے انہاں دے اترنے دی جگہ اُتے بنیادی کم کر سکاں جس وچ اوہ مختلف اقسام دی روز مرہ دی استعمال دی چیزاں بشمول ایندھن، تکسیدی، پانی اورعمارتی سامان پیدا کر سکتے نیں ۔ توانائی، ابلاغ، رہائشی، حرارتی تے پیداواری بنیادی ڈھانچے روبہ جاندی نظاماں توں شروع کر وائے جا سکتے نیں جو انسان بردار مہمات دا پیش خیمہ ہوں گے۔ مریخی سرویر 2001 خلائی گاڑی دا مپ اس لئی سی تاکہ اوہ مریخی کرۂ فضائی توں آکسیجن بنانے دا براہ راست مظاہرہ کر سکے،<ref>کپلان، ڈی ؛ و ہور [http://www.lpi.usra.edu/meetings/marsmiss99/pdf/2503.pdf "مریخ دے برمحل ایندھن بنانے دے نقیب (ایم اے پی) دی اڑان دا مظاہرہ "] (پی ڈی ایف)۔ مقالہ پیش کیتا گیا مریخ 2001ء:مربوط سائنس وچ نمونے دی واپسی تے انسانی کھوج دی تیاری، لونر اینڈ پلانٹری انسٹی ٹیوٹ، اکتوبر۔ 2تا4، 1999ء، ہیوسٹن،ٹیکساس۔</ref> تے انہاں شمسی فنیات تے طریقاں دی جانچ کر سکے جو توانائی دے نظام اُتے پڑنے والی مریخی مٹی دے خطرات دے اثرات دی کمی نوں دیکھے۔ <ref>لینڈس، جی اے ؛ جینکنز، پی ؛ شیمین، ڈی ؛ باراونا، سی [http://www.lpi.usra.edu/meetings/robomars/pdf/6136.pdf "ایم اے ٹی ای تے ڈی اے آر ٹی: مریخ اُتے شمسی توانائی تے ماحولیاندی دھول دی خصلت جانچنے دا میکانیکی پلندہ"](پی ڈی ایف)۔ مریخ دی کھوج دے تصورات و طریقہ کار دے اُتے پیش کیتا گیا، جولائی 18–20، 2000ء ہیوسٹن، ٹیکساس۔</ref> اس توں پہلے کہ کوئی وی انسان مریخ اُتے منتقل کیتا جائے جیسا کہ2030ء تک خیالی طور اُتے اسپیس ایکس نے مریخی آباد کاری بار بردار دا منصوبہ بنایا ہویا اے، اس منصوبے وچ کئی روبہ جاندی باربردار مہمات نوں پہلے درکار سازو سامان، سکونت پذیری دی جگہاں دا سامان تے رسد لے کر بھیجیا جائے گا۔<ref>گوینی شاٹ ویل (2014-03-21)۔ [http://www.thespaceshow.com/detail.asp?q=2212 براڈ کاسٹ 2212: اسپیشل ایڈیشن، گوینی شاٹ ویل دے نال انٹرویو ۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322013659/http://www.thespaceshow.com/detail.asp?q=2212 |date=2014-03-22 }} اسپیس شو۔ پروگرام نشر ہویا 29:45–30:40۔ 2212۔ [http://archived.thespaceshow.com/shows/2212-BWB-2014-03-21.mp3 اوریجنل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322013556/http://archived.thespaceshow.com/shows/2212-BWB-2014-03-21.mp3 |date=2014-03-22 }} توں حاصل کردہ دستاویزات بروز (mp3) 2014-03-22۔ اخذ کردہ 2014-03-22۔ "اس توں پہلے کہ تساں لوگاں نوں اوتھے لے جائاں تہاناں بوہت ساری چیزاں نوں اوتھے پہنچانا ہوگا۔۔۔۔ ایہ مریخ تے زمین دے درمیان نقل و حمل دا نظام ہوگا۔</ref> ضروری ساز وسامان وچ جو چیزاں شامل ہوں گی انہاں وچ " کھاد بنانے، مریخ توں میتھین تے آکسیجن بنانے دی مشیناں تے سیارے دے ماحول توں نائٹروجن تے کاربن ڈائی آکسائڈ تے سیارے دی زیر سطح پانی دی برف حاصل کرنے دے آلات دے علاوہ ابتدائی زرعی جگہاں دے شفاف گنبداں نوں بنانے دے لئی درکار عمارتی سامان ہو گا۔<ref>[http://news.discovery.com/space/alien-life-exoplanets/mars-colony-spacex-121126.htm " اسپیس ایکس دے بانی مریخ اُتے اک وڈی بستی دا خواب سجائے ہوئے نیں "۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141115083758/http://news.discovery.com/space/alien-life-exoplanets/mars-colony-spacex-121126.htm |date=2014-11-15 }} ڈسکوری نیوز۔ 2012-12-13۔ اخذ کردہ 2014-03-14۔</ref> == ابتدائی انسانی مہمات == 1948ء وچ ورنر وان براؤن نے اپنی کتاب مریخی منصوبے وچ بیان کیتا کہ اک 10 خلائی جہازاں اُتے مشتمل بیڑا اک ہزار تن مرحلے دے راکٹاں دا استعمال کر دے بنایا جا سکدا اے۔ ایہ 70 لوگاں نوں مریخ تک لے جا سکے گا۔ مریخ تک جانے والے ابتدائی انسان بردار مہمات جو قومی سرکاری خلائی پروگرام وچ بنے نیں - جداں کہ اوہ جو ناسا، ایف دے اے تے ای ایس اے نے بنائے نیں - اوہ انسانی آباد کاری دے پیش رو نئيں نیں ۔ انہاں دا مقصد خالص طور اُتے کھوج کرنا اے، جس طرح توں چاند اُتے بھیجی جانے والی اپالو مہم دا مقصد اوتھے اُتے کوئی مستقل اڈا قائم کرنا نئيں سی۔  آبادکاری دے لئی مستقل اڈا بنانے دی ضرورت ہو گی جو اس قابل ہو کہ خود توں اپنے تہاناں اگے ودھیا سکے۔ اس طرح دے اڈے بنانے دے لئی مشہور منصوباں وچ مریخ راست تے جزوی راست منصوبے شامل نیں جنہاں دی حمایت رابرٹ زبرن کر دے نیں ۔ آباد کاری دے دوسرے تخیلاندی منصوبے جم مک لین تے باس لانس ڈارپ (جو مریخ اول دے روح رواں سن تے جنہاں نے یکطرفہ مریخی انسانی سفر دا منصوبہ تجویز کیدا سی) نے پیش کیتے نیں ،<ref>این ڈبلیو ٹی میگزین، اگست 2012ء</ref> جدونکہ الون مسک دی اسپیس ایکس کمپنی 2015ء تک تو ایسے خلائی بار بردار نظام دے بنانے وچ سرمایہ کاری کر رہی اے جس دا ناں مریخی آباد کار بار بردار اے۔<ref>[http://www.marketwatch.com/video/asset/elon-musk-ill-put-a-man-on-mars-in-10-years-2011-04-22/CCF1FC62-BB0D-4561-938C-DF0DEFAD15BA#!CCF1FC62-BB0D-4561-938C-DF0DEFAD15BA "ایلون مسک: وچ انسان نوں 10 برس وچ مریخ اُتے لے جاواں گا"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425045403/http://www.marketwatch.com/video/asset/elon-musk-ill-put-a-man-on-mars-in-10-years-2011-04-22/CCF1FC62-BB0D-4561-938C-DF0DEFAD15BA#!CCF1FC62-BB0D-4561-938C-DF0DEFAD15BA |date=2012-04-25 }}مارکیٹ واچ (نیو یارک: وال اسٹریٹ جرنل)۔ 2011-04-22۔ توں حاصل کردہ دستاویزات بروز 2011-12-01۔ اخذ کردہ 2011-12-01۔</ref><ref>کوپینگر، راڈ (2012-11-23)۔ [http://www.space.com/18596-mars-colony-spacex-elon-musk.html " اسپیس ایکس دے بانی ایلون مسک مریخ اُتے اک وڈی بستی دا خواب سجائے ہوئے نیں "۔] Space.com۔ اخذ کردہ 2013-06-10۔ " اسپیس ایکس'دے فالکن 9 افزودہ گر دا ارتقا ۔۔۔ [ فالکن 9] توں کہاں وڈا، پر میرا خیال نئيں اے کہ حالے اس دا وزن بتانا مناسب ہوگا۔ اساں اس دے بارے وچ اگلے برس بات کرو ۔۔۔۔ عمودی اترنا اک انتہائی شاندار دریافت ہوگی۔ شاندار تیز رفتاری توں دوبارہ استعمال دے قابل ۔</ref> مریخی سوسائٹی نے کینیڈا وچ ڈیون اُتے جدونکہ ریاست ہائے متحدہ وچ یوٹاہ دے مقام اُتے مریخی مماثل تحقیقی اسٹیشن پروگرام شروع کیتا اے تاکہ مریخ اُتے انساناں نوں لے جانے دے مختلف منصوباں اُتے تجربہ کر سکاں تے اس دی بنیاد انہاں نے مریخ راست اُتے رکھی اے۔ جدید مریخی ڈھانچے دے تصورات وچ اکثر اس طرح دے سہولتی مراکز رکھے گئے نیں جتھے سیارے دی سطح اُتے آکسیجن تے ایندھن نوں بنایا جا سکے۔ == اقتصادیات == [[تصویر:PIA07269-Mars_Rover_Opportunity-Iron_Meteorite.jpg|بائیں|thumb|لوہے نکل پر مشتمل شہابیہ مریخ کی سطح پر پایا گیا ]] نیو ورلڈ دی ابتدائی آبادیاں وانگمعیشت اوہ اہم چیز ہو گی جو اس طرح دی آبادیاں دے کامیاب ہونے دی ضمانت دے گی۔ مریخ دی کم ثقلی قوّت تے نظام شمسی وچ اس دا مقام مریخ تے زمین دے درمیان ہونے والی تجارت وچ آسانی پیدا کر سکدا اے تے مریخ اُتے مسلسل آباد کاری دا معاشی ب رہان مہیا کر سکدا اے۔ اس دے حجم تے وسائل نوں مد نظر رکھدے ہوئے ایہ کہیا جا سکدا اے کہ ایہ اک ایسی جگہ ہو گی جتھے خوراک نوں اگایا جا سکے گا تے ایسے آلات بنائے جا سکے گا جس توں سیارچاں دی پٹی توں معدنیات نوں نکالا جا سکے گا۔ سب توں وڈا معاشی مسئلہ زبردست ابتدائی سرمایہ کاری دا اے جو آبادی نوں آباد کرنے تے شاید سیارے دی ارض سازی دے لئی درکار ہوگی۔ کچھ شروع دی مریخی آبادیاں ہو سکدا اے کہ مقامی وسائل نوں مریخ اُتے استعمال کرنے دے قابل بنا سکاں جیسا کہ پانی تے / جاں برف اے۔ مقامی وسائل دا استعمال کر دے ہوئے بنیادی ڈھانچہ بنایا جا سکدا اے۔<ref>لینڈس، جیفری اے (2009)۔" مریخ اُتے شہابی لوہا بطور تعمیراندی وسائل "۔ ایکٹا خلائیاندی 64 (2–3): 183۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009AcAau..64..183L 2009AcAau۔۔64۔۔183L] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.actaastro.2008.07.011 10۔1016/j۔actaastro۔2008۔07۔011]۔</ref> مریخ وچ اک معلوم ذرائع دھاندی لوہے دی کچ دھات اے جو نکل لوہے دے شہابیاں دی صورت وچ اوتھے اُتے موجود اے۔ اس صورت وچ لوہا آئرن آکسائڈ دی نسبت آسانی توں نکالا جا سکدا اے جس نے پورے سیارے کوڈھکا ہویا اے۔ مریخی ابتدائی آباد کاری دے دوران تجارت دے لئی اک تے چنگی چیز کھاد ہو سکدی اے۔<ref>لو لاک، جیمز اورعا لابی، مائیکل، "مریخ دی سبزہ کاری"1984ء</ref> فرض کرو کہ حیات مریخ اُتے وجود نئيں رکھتی، تو مریخ اُتے موجود مٹی پوداں نوں اگانے دے لئی بوہت ای خراب ہو گی، لہٰذا کھاد تے اس طرح دی دوسری چیزاں کسے وی مریخی تہذیب دے لئی اس وقت تک بوہت ای زیادہ قیمدی آں گی جدوں تک سیارے کیمیائی طور اُتے اتنا بدل نہ جائے کہ خود توں سبزہ دی بالیدگی دے قابل نہ ہو جائے۔ مریخی آبادی دے لئی شمسی طاقت توانائی دی فراہمی دی امیدوار اے۔ شمسی آفتاب زدگی (شمسی شعاعاں دی اوہ مقدار جو مریخ تک پہنچتی اے) زمین دے مقابلے وچ 42 فیصد اے، کیونجے مریخ سورج توں زمین دے مقابلے وچ 52 فیصد زیادہ دور اے تے آفتاب زدگی فاصلے دے مربع دے لحاظ توں سطح تک پہنچتی اے۔ پر مہین کرۂ فضائی دی وجہ توں زمین دے مقابلے وچ دھوپ دی تمام توانائی مریخ دی سطح تک پہنچ جاندی اے جدونکہ زمین اُتے کرۂ فضائی لگ بھگ چوتھائی توانائی جذب کرلیندا اے۔ مریخ دی سطح اُتے سورج دی روشنی زمین اُتے بادلاں توں ڈھکے معتدل دن جیسی ہوگی۔<ref>[http://www.ftexploring.com/solar-energy/clouds-and-pollution.htm "آفتاب زدگی وچ بادلاں تے آلودگی دا اثر"۔] اخذ کردہ 2012-10-04۔</ref> نیوکلیائی توانائی وی اک بہتر امیدوار ہو سکدی اے، کیونجے ایہ اک ایسا ایندھن اے جو زمین توں سستے نقل و حمل وچ اپنی کم جگہ گھیرنے دی وجہ توں استعمال کیتا جا سکدا اے۔ نیوکلیائی توانائی حرارت وی پیدا کردا اے جو مریخی آبادی دے لئی بوہت ای زیادہ قابل قدر چیز ہوگی۔ مریخ دی کم قوّت ثقل اس دے گھومنے دی رفتار توں مل کر اس بات نوں ممکن بنا سکدی اے کہ دور حاضر دے ماداں دی مدد توں کوئی خلائی بالا بر بنایا جا سکے، اگرچہ فوبوس (مریخی چاند) دا انتہائی قریبی مدار مشکلات پیدا کر سکدا اے۔ اگر ایسا ہو گیا تو بالا بر دے ذریعہ معدنیات تے سیارے توں نکالے گئے دوسرے قدرتی وسائل منتقل کیتے جا سکے گا۔ === معاشی محرک === مریخ اُتے خلائی آبادی اس وقت ممکن کہی جاسکتی اے جدوں خلائی آبادی دے ضروری طریقے لازمی طور کافی سستے ہو جائے گا (جیسا کہ خلائی رسائی بذریعہ سستے خلاء وچ چھڈے جانے والے نظام) تاکہ سرمائے نوں اس مقصد دے لئی جمع کیتا جاسکے۔ ہرچند کہ روایندی خلاء وچ جانے دے طریقاں نوں مد نظر رکھدے ہوئے فی الفور تو کوئی وی خلائی آباد کاری دے لئی وڈی مقدار وچ سرمایہ دستیاب تو نئيں اے،<ref>گلوبس، اے ایل (2 فروری 2012ء)۔ [http://settlement.arc.nasa.gov/Basics/wwwwh.html "خلاء وچ قیام دی بنیادی باتاں"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120706031203/http://settlement.arc.nasa.gov/basics/wwwwh.html |date=2012-07-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120706031203/http://settlement.arc.nasa.gov/basics/wwwwh.html |date=2012-07-06 }} ناسا ایمزریسرچ سینٹر۔</ref> پر کچھ ایسے طریقے موجود نیں جس توں بنیادی خلاء وچ جانے دے طریقاں دی لاگت وچ کمی دی جا سکے، اس طرح توں اس سمت وچ آنے والی لاگت نوں کافی حد تک کم کیتا جا سکے گا۔ زمین دے نچلے مدار وچ لے کر جانے والی شایع شدہ قیمت فی 13,150 کلو گرام <ref>[http://www.spacex.com/about/capabilities "اسپیس ایکس قابلیت و خدمات "۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131007205105/http://www.spacex.com/about/capabilities |date=2013-10-07 }} اسپیس ایکس۔ 2013ء۔ اخذ کردہ 2013-12-11۔</ref> تک 5 کروڑ 65 لکھ [[امریکی ڈالر]] اے، اسپیس ایکس دا فالکن 9 راکٹ پہلے ای اپنے ساتھیاں دے درمیان سب توں زیادہ سستا راکٹ بن چکیا اے۔<ref>بیلفور، مائیکل (2013-12-09)۔ [http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/12/02/the_rocketeer_elon_musk " راکٹ ساز"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131210233009/http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/12/02/the_rocketeer_elon_musk |date=2013-12-10 }}۔ خارجہ پالیسی۔ اخذ کردہ 2013-12-11۔</ref> فی الوقت اسپیس ایکس دوبارہ قابل استعمال خلاء وچ چھڈے جانے والے نظام وچ پیش رفت جاری اے۔ اس پیش رفت دا مقصد فالکن 9 نوں دوبارہ قابل استعمال بنانا اے۔ اگر ایسا ہو گیا تو لاگت بوہت ای تیزی گر جائے گی تے خلائی صنعت وچ مزید سرمایہ کاری نوں دعوت دے گی تے اس طرح کفایت پیمانہ دی وجہ توں لاگت مزید گرے گی۔ اسپیس ایکس قابل استعمال منصوبہ وچ فالکن بھاری تے مستقبل دا میتھین توں چلنے والی خلائی گاڑی بشمول مریخی آبادکار بار بردار دے شامل نیں ۔ اگر اسپیس ایکس کامیابی دے نال باز یافتہ فنیات نوں بنانے وچ کامیاب ہو گیا، تو امید دی جا رہی اے کہ خلاء وچ رسائی اُتے آنے والی لاگت وچ نہ صرف زبردست کمی ہو گی بلکہ خلاء وچ چھڈے جانے والی صنعت وچ مقابلے دی فضا وی قائم ہو گی۔<ref>ایموس، جوناتھن (30 ستمبر 2013ء)۔[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-24331860 "بازیافتہ راکٹ: اسپیس ایکس دا دور بدل پزیر خلائی جہازاں نوں آواز دے رہیا اے"۔] بی بی سی نیوز۔ اخذ کردہ 2013-10-02۔</ref> متبادل سرمایہ کاری دے طریقاں وچ تحریک دینے والے انعام وی موجود نیں ۔ مثال دے طور اُتے 2004ء وچ صدارتی کمیشن برائے نفاذ منصوبہ ریاست ہائے متحدہ خلائی کھوجی پالیسی وچ ایہ تجویز پیش کیتی گئی کہ اک تحرک دینے والا انعام خلائی آباد کاری نوں حاصل کرنے دے لئی رکھیا جائے، جس دا اعلان ممکنہ طور اُتے حکومت کرے۔ اس دی اک مثال وچ اک ایسے انعام دی پیش کش اے جو اس پہلے ادارے نوں دی جائے گی جو انساناں نوں چاند اُتے پہنچا کر زمین اُتے واپس پہنچنے تک کچھ مخصوص عرصے تک رکھ سکے۔<ref>"[http://www.nasa.gov/pdf/60736main_M2M_report_small.pdf متاثر، اختراع تے دریافت کرنے دا اک سفر"] (پی ڈی ایف)۔ صدارتی کمیشن دی رپورٹ برائے نفاذ منصوبہ ریاست ہائے متحدہ خلائی کھوجی پالیسی۔ جون 2004ء۔</ref> == آباد کاری دے لئی ممکنہ جگہاں  == === قطبی علاقے === مریخی شمالی تے جنوبی قطب کسے وقت وچ رہائش دے لئی کافی توجہ سمیٹے ہوئے سن اس دی وجہ موسمی تغیر پزیر قطبی برفیلی ٹوپیاں تھاں جن نوں کافی عرصے توں زمین اُتے موجود دوربیناں توں دیکھیا جا رہیا سی۔ مریخی مہم نے پانی دا سب توں وڈا مرتکز ذخیرہ شمالی قطب دے قریب دیکھیا، پر اس نے ایہ وی دسیا کہ پانی نشیبی عرض البلد وچ وی موجود ہو سکدا اے، اس طرح توں صرف قطبین دی رہنے دی جگہ دی حیثیت کم ہو گئی۔ زمین وانگمریخ نیم شب دے سورج نوں اپنے قطبین وچ مقامی گرمیاں دے موسم وچ جدونکہ قطبی رات سردیاں دے موسم وچ دیکھتا اے۔ === استوائی علاقے === مریخی مہم نے دیکھیا کہ ارسیا مونس دے آتش فیشن دے قریب قدرتی غار موجود نیں ۔ ایہ قیاس لایا گیا اے کہ رہائشی اس طرح دے محفوظ تھاں جاں اس طرح دی ساختاں دا استعمال کر دے ہوئے تابکاری تے خرد شہابیاں توں بچ سکے گا۔ استوائی حصّوں وچ حر [[حرکی توانائی]] دی موجودگی دا وی اندازہ لایا گیا اے۔<ref>فوگ، مارٹین جے (1997)۔[http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/fogg1996.pdf "مریخ دی حرحرکی توانائی دی افادیت"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927111139/http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/fogg1996.pdf |date=2013-09-27 }} (پی ڈی ایف)۔ برطانوی بین السیاروی سوسائٹی دا جریدہ 49: 403–22۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1997JBIS...50..187F 1997JBIS ۔۔50۔۔187F]</ref> === اندرونی علاقے === [[تصویر:Opportunity_-_Cratera_Eagle.jpg|thumb|400x400px|عقابی شہابی گڑھا ، آپرچونٹیی سے لی جانے والی تصویر (2004ء) ]] مریخ دی سطح دی چھان بین ہن وی جاری اے۔ خلائی گاڑیاں تے جہان گرداں جیسا کہ فینکس، مریخی کھوجی جہان گرد اسپرٹ تے آپرچونیٹی تے مریخی سائنس لیبارٹری کیوریوسٹی انہاں سب نوں بوہت ای مختلف مٹی تے چٹاناں دی خصوصیات ملی نیں ۔ اس توں ایہ معلوم ہُندا اے کہ مریخی ارض کافی متغیر تے رہنے دے لئی جگہ دا تعین اس وقت بہتر طور اُتے ہو سکے گا جدوں مزید معلومات ہمارے کول موجود ہوں گی۔ جس طرح توں زمین اُتے ہُندا اے کہ ماحول دے موسمی تغیر استواء توں دور جاندے ہوئے زیادہ ہُندے نیں بعینہ ایسے ای مریخ وچ وی ہُندا اے۔ === ویلس مرینیر === ویلس مرینیر جو مریخ دی "عظیم گھاٹی" اے اوہ 3,000 کلومیٹر لمبی تے 8 کلومیٹر گہری اے۔ نیچے تلے وچ کرۂ فضائی دا دباؤ کچھ 25 فیصد سطح دے اوسط درجہ حرارت تک ہُندا اے۔ یعنی 0.9 kPa بمقابلہ0.7 kPa۔ دریائی نہراں اس گھاٹی تک جاندی نیں جو اس بات دا عندیہ نیں کہ ایتھے کدی پانی بہدا سی۔ === لاوا سرنگاں === ارسیا مونس دی کوکھ وچ مختلف قسم دی لاوے دی سرنگاں مریخ اُتے پائیاں گئیاں نیں ۔ زمین اُتے موجود مثالاں دسدیاں نیں کہ انہاں وچوں کچھ لمبی گزر گاہاں مکمل طور اُتے تابکاری توں محفوظ رکھ سکدیاں نیں تے انہاں نوں آسانی دے نال کسے وی مادّے دے نال خاص طور اُتے ٹکڑاں وچ ونڈ کے بند کیتا جا سکدا اے۔<ref>کشنگ، جی ای ؛ ٹیٹس، ٹی این ؛ ونی 1، جے جے ؛ کرسچنسن پی آر [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2007/pdf/1371.pdf "ٹی ایچ ای ایم آئی ایس نے مریخ اُتے ممکنہ غار دے روشن داناں دا مشاہدہ کیتا "] (پی ڈی ایف)۔ اخذ کردہ 2010-06-18۔</ref> == سیاروی حفاظت == مریخ تک جانے والے روبہ جاتی خلائی جہازاں نوں جراثیم توں پاک ہونا ضروری اے تاکہ خلائی جہاز دے اُتے موجود 300,000 توں زیادہ تخمک توں نمٹیا جا سکے – تے انہاں نوں مزید باریک بینی توں جراثیم توں پاک کیتا جائے اگر اس بات دا امکان ہوۓ کہ اوہ انہاں "مخصوص علاقیاں" توں رابطہ کرے گا جتھے پانی ہو گا،<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-27526981 کوئنز یونیورسٹی بیلفاسٹ دے سائنس داناں نے ناسا دی مریخ دے منصوبے وچ مدد دی]" حالے تک کسے نے ایہ ثابت نئيں کیتا کہ مریخ دی گہرائی وچ زیر زمین پانی اے، پر ایہ بات معقولیت دے نال کہی جا سکدی اے کہ اوتھے یقینی طور اُتے سطحی برف تے کرۂ فضائی وچ پانی دے بخارات موجود نیں ، لہٰذا اساں اسنوں آلودہ نئيں کرنا چاہے گا تے خرد جرثومیاں نوں اوتھے متعارف کروا کے اس نوں ناقابل استعمال بنا دین گے ۔"</ref><ref>[http://science.nasa.gov/media/medialibrary/2012/05/04/COSPAR_Planetary_Protection_Policy_v3-24-11.pdf سی او ایس پے اے آر سیاروی حفاظتی پالیسی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202940/http://science.nasa.gov/media/medialibrary/2012/05/04/COSPAR_Planetary_Protection_Policy_v3-24-11.pdf |date=2016-03-04 }} (20 اکتوبر 2002ء؛ ترمیم شدہ 24 مارچ 2011ء)</ref> اگر ایسا نہ کیتا گیا تو اوتھے اُتے حیات دا سراغ لگانے والے تجربات وچ نہ صرف آلودگی دا سامنا کرنا ہوۓ گا بلکہ سیارہ وی آلودہ ہو جائے گا۔ انسانی مہم نوں اس سطح اُتے جراثیم توں پاک کرنا ناممکن ہوۓ گا، کیونجے انسان عام طور اُتے ہزاراں اقسام دے سینکڑاں کھرباں خرد جراثیم دا گھر ہُندے نیں تے انہاں نوں انسانی زندگی نوں بچا کے انہاں توں نئيں نکالیا جا سکدا۔ آلودگی صرف واحد حل اے پر خلائی جہاز دے اترنے وچ کسے قسم دی خراب صورت حال وچ اس توں نمٹنے وچ مشکلات دا سامنا کرنا پئے گا۔<ref>[http://www.nasa.gov/connect/ebooks/when_biospheres_collide_detail.html#.U_uVh_mwJcQ جدوں حیاتیاتی کرہ ٹکراندا اے – ناسا دے سیاروی حفاظتی پروگرام دی تریخ]، مائیکل میلٹزر، مئی 31، 2012ء،دیکھو باب 7، مریخ اُتے واپسی – حتمی حصّہ: "کیندا ساناں انسانی مہمات نوں حساس اہداف توں دور رکھنا چاہئے"</ref> اس سلسلے وچ کافی سیاروی مشاورت منعقد کیتی گئی نیں ، پر اس وچ مستقبل وچ اختیار کیتا جانے والے کسے طریقے دی تجویز نئيں دتی گئی اے۔<ref>جانسن، جیمز ای [http://www.hou.usra.edu/meetings/ppw2015/pdf/1010.pdf "سیاروی حفاظتی علم دی کمی برائے انسانی ماورائے ارض مہمات: مقصد و دائرہ کار"]( 2015ء)</ref> انسانی کھوجی وی اسی طرح زمین اُتے اوتھے دی آلودگی لانے دا سبب بن سکتے نیں اگر اوہ کسے قسم دے خرد اجسام نوں اپنے جسم وچ پال لیتے نیں ۔<ref>[http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=10360&page=37 مریخ اُتے محفوظ صفحہ 37] "مریخی حیاتیاندی آلودگی اس وقت وقوع پزیر ہو سکدی اے اگر خلا نورد آلودہ مٹی وچ سانس لیں گے، یاوہ ایسے مادّے دے نال رابطہ کر بیٹھاں جو انہاں دی رہائش گاہ وچ متعارف کروایا گیا ہو۔ اگر خلا نورد خود آلودہ جاں فیر متاثر ہو جان تو ایہ بات یقینی اے کہ اوہ مریخی حیاتیاتی ہستیاں وچ جاں اپنی رفیق کاراں وچ بیماری نوں منتقل کر سکدے نیں جاں اس طرح دی ہستیاں نوں زمین اُتے آنے دے دوران زمینی حیاتیاتی کرہ وچ پھیلا سکدے نیں ۔ کوئی وی آلودہ خلائی گاڑی جاں کوئی آلہ جو زمین اُتے واپس آئے اوہ وی آلودگی پھیلانے دا سبب بن سکدا اے۔"</ref> == حمایت تے وکالت  == مریخی آبادکاری دی وکالت مختلف نجی گروہاں نے مختلف النوع وجوہات تے مختلف تجویزاں دے نال دی اے۔ انہاں وچوں سب توں پرانا گروہ مریخی سوسائٹی اے جو [[ناسا]] دے مریخ اُتے انسانی کھوج دے پروگرام دی تشہیر کر دے نیں تے انہاں نے مریخی مماثل تحقیقی مرکز [[کینیڈا]] تے ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ قائم کیتا اے۔ مریخ اُتے رکن، جداں ای اس بات دا تعین ہو سکے کہ مریخ اُتے مستقل سکونت ممکن اے تے اوہ باز یافتہ ہنگامی واپسی دیاں گاڑیاں نوں مستقل رہائش دے طور اُتے حمایت کر دے نیں ۔ مریخ اول جس دی تشہیر عوام وچ جون 2012ء وچ ہوئی سی اس دا مقصد مریخ اُتے 2023ء تک اک مکمل مستقبل قابل رہائش نوں بنانا اے۔ اس وچ سرمایہ کاری ریالٹی ٹیلی ویژن پروگرام تے دوسرے کاروباری ذرائع توں دی جا رہی اے۔ ہرچند کہ اس طریقہ کار اُتے زبردست تنقید ہوئی اے تے اس نوں ناقابل عمل قرار دتا گیا اے۔<ref>[http://mars-one.com/ "مریخ اول – مریخ اُتے 2023ء تک اک مکمل خود مختار انسانی بستی قائم کرنے دا قدم"۔]</ref><ref>ہولیگن، اینا (19 جون 2012ء)۔ [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18506033 "کیندا ولندیزی خلاء وچ ٹی وی حقیقی ڈرامے وچ رہ سکتے نیں ؟"۔] بی بی سی۔ اخذ کردہ 26 نومبر 2012ء۔</ref><ref>مین، ایڈم (27 دسمبر 2012ء)۔ [http://www.wired.com/wiredscience/2012/12/audacious-space-companies-2012/?pid=5747 "سال دا سب توں زیادہ نڈر نجی خلائی کھوجی منصوبہ"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213005708/http://www.wired.com/wiredscience/2012/12/audacious-space-companies-2012?pid=5747 |date=2013-12-13 }} وائرڈ۔ اخذ کردہ 29 دسمبر 2012ء۔</ref> مریخی قطبی دا مقصد انسانی آبادی نوں 2029ء تک مریخ دے قطبی علاقے وچ بسانا اے ایہ اوہ حصّہ اے جتھے اُتے برف دے پانی دی وسیع مقدار موجود اے۔ انہاں دی کوشش اے کہ اس منصوبے نوں عطیات دے ذریعہ قابل عمل بنایا جائے۔<ref>[http://phys.org/news/2015-05-aims-human-colony-mars.html "نویں منصوبے دا مقصد مریخ اُتے انسانی بستی دا قیام اے"۔] phys.org۔ اخذ کردہ 12 جون 2015ء۔</ref> الون مسک نے اسپیس ایکس دی بنیاد رکھی جس دا مقصد طویل عرصے وچ اس طرح دی فنیات نوں بنانا اے جو مریخ اُتے خود کفیل بستی نوں قائم کرنے وچ مدد گار ہون۔<ref>الیکس نیپ (27 نومبر 2012ء)۔ [http://www.forbes.com/sites/alexknapp/2012/11/27/spacex-billionaire-elon-musk-wants-a-martian-colony-of-80000-people/ "اسپیس ایکس دے ارب پتی ایلون مسک چاہتے نیں کہ مریخ پر80,000 لوگاں دی بستی قائم ہو جائے"۔] فوربس۔ اخذ کردہ 12 جون 2015ء۔</ref> 2015ء وچ اس نے کہیا" میرے خیال وچ ہمارے کول اگلے 11 جاں 12 برساں وچ انساناں نوں مریخ اُتے بھیجنے دا معقول موقع میسر ہو گا"۔<ref>[http://www.businessinsider.com/musk-thinks-well-be-on-mars-soon-2015-4 "مسک سمجھتے نیں کہ اساں مریخ اُتے چھیندی ای ہوں گے - بزنس انسائڈر "۔] بزنس انسائڈر۔ 24 اپریل 2015ء۔ اخذ کردہ 12 جون 2015ء۔</ref> رچرڈ برانسن نے اپنی زندگی نوں وقف ای اس لئی کر دتا کہ "اوہ مریخ اُتے آبادی کرنے والے کسے منصوبے دا حصّہ بن سکے۔ میرے خیال وچ ایہ مطلق طور اُتے قابل عمل اے۔ ایسا ہو کر رہے گا۔۔۔ میرے خیال وچ اگلے 20 برساں وچ، اساں حقیقت وچ سینکڑاں ہزاراں لوگاں نوں خلاء وچ لے جانے دے قابل ہوں گے تے اس توں سانوں اوہ مالیاتی فوائد حاصل ہون گے جس دی بدولت اساں مزید وڈے کم کرنے دے قابل ہواں گے"۔<ref>http://www.virgin.com/news/mars-its-virgin-territory</ref> جون 2013ء وچ بز ایلڈرن جو اک امریکی انجنیئر تے سابقہ خلانورد دے نال نال اوہ دوسرے انسان نیں جنہاں نے چاند اُتے چہل قدمی کیتی اے، نیو یارک ٹائمز وچ شایع شدہ اپنے اک مضمون وچ مریخ اُتے انسان بردار مہم دی وکالت کر دے نیں تے چاند نوں " منزل دی بجائے اک اگے ودھنے دی جگہ دے طور اُتے دیکھدے نیں ، اک ایسی جگہ جو انسانی خط پرواز دے لئی مریخ نوں مسکن بنائے گی تے انساناں نوں دو سیاراں دی انواع بنا دے گی۔"<ref>ایلڈرن، بز(13 جون 2013ء)۔ [http://www.nytimes.com/2013/06/14/opinion/global/buzz-aldrin-the-call-of-mars.html "مریخ دی پکار"۔] نیو یارک ٹائمز۔ اخذ کردہ 17 جون 2013ء۔</ref> اگست 2015ء وچ ایلڈرن نے فلوریڈا انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی دے اشتراک دے نال ناسا دے لئی اک " ہمہ گیر منصوبہ " پیش کیتا۔ جس وچ خلانورداں دے لئی "دس برس کم دا دورہ" پیش کیتا جس دا مقصد مریخ اُتے 2040ء توں پہلے آباد کاری سی۔<ref>ڈن، مارشیا (27 اگست 2015ء)[http://apnews.excite.com/article/20150827/us-sci-buzz-aldrin-c7bc5ba293.html۔ بز ایلڈرن نے یونیورسٹی توں وابستگی اختیار کر لی تے ہن مریخ دے لئی "جامع منصوبہ " بنا رہے نیں ۔] اے پی نیوز۔ اخذ کردہ 30 اگست 2015ء۔</ref> == قصےآں وچ == کہانیاں وچ کچھ جگہاں وچ مریخی آباد کاری دی مکمل تفصیلاں نوں بیان کیتا گیا اے۔ اس وچ شامل نیں : * آریا از کوزو امانو * ایکسس از رابرٹ چارلس ولسن  * آئس ہینج (1985ء)، مریخی مثلث (سرخ مریخ، سبز مریخ، نیلا مریخ، 1992ء تا 1996ء) تے مریخی (1999ء)، از [[کم اسٹینلے]] روبنسن  * پہلا اتراؤ (2002ء)، از رابرٹ زبرن * انسانی اضافہ (1976ء)، از فریڈرک پھُل  * "اساں تساں دے لئی اس تھوک فروشی نوں یاد رکھے گا" (1966ء)، از فلپ دے ڈک  * مریخ (1992ء) تے مریخ اُتے واپسی (1999ء)، از بین بووا * اولمپس اُتے کمند (1994ء)، از کیون جے اینڈرسن  * سرخ بلواہ (2001ء) از ولیشن، شایع کردہ ٹی ایچ کیو * پلیٹ فارم (2011ء) از جیمز گاروی * "فینا دی تباہی" (1974ء)، از الیگزینڈر کازنٹ سوف  * مریخی سرگزشت (1950ء)، از رے براڈ بری  * مریخ دی ریت (1951ء)، از آرتھر سی کلارک  * مکمل طلبی (1990ء)، از پال ور ہوون  * جناب نامعلوم (2009ء)، از جاکو وان ڈورمیل  * مریخی (2015ء)، ہدایت کار ریڈلی اسکاٹ         == ہور ویکھو == {{div col|cols=2}} * [[مریخ دا موسم]] * [[مریخ اُتے پانی]] {{div col end}} == حوالے  == {{حوالے|2}} == ہور پڑھو == * زبرین، رابرٹ(1996)۔ [//en.wikipedia.org/wiki/The_Case_for_Mars مریخ دا معاملہ: سرخ سیارہ اُتے رہنے دا منصوبہ تے ساناں کیتا کرنا چاہیے]۔ سائمن تے شوسٹر/ ٹچ اسٹون، آئی ایس بی این 0-684-83550-9 * فرینک کراس مین تے رابرٹ زبرین، مدیر، مریخ اُتے: اک نویں جتھے نوں آباد کرنا۔ اپوجی بکس۔ خلائی سلسلہ، آئی ایس بی این 1-896522-90-4 * فرینک کراس مین تے رابرٹ زبرین، مدیر، مریخ اُتے: اک نویں جتھے دی کھوج و قیام۔ اپوجی بکس خلائی سلسلہ، 2005، آئی ایس بی این 978-1-894959-30-8 * [http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BoCLnaClDwIJ:www.spacegeneration.org/files/images/MMWFILES/ISRU_presentation.pdf+human+outpost&hl=en&gl=ca&sig=AHIEtbR531BikZhNPCsx08s2KFYV1WbArg مریخ و چاند دے لئی وسائل دے استعمال دے تصورات]، بیلرس فلیسچر، اولیویا حیدر، مورٹن ڈبلیو ہینسن، رابرٹ پیکنو، ڈینیل روزنبرگ تے رابرٹ ای گیننز؛ 30 ستمبر 2003ء؛ آئی اے سی بریمین 2003ء(29 ستمبر تا 3 اکتوبر 2003ء) تے مریخ چاند مشاورت (26 تا 28 ستمبر 2003ء، بریمین)۔ اخذ کردہ 18 جنوری 2010ء) * [http://www.praxis-publishing.co.uk/9780387981901.htm مریخی بستی: مریخ اُتے انسانی بستی قائم کرنے وچ درپیش مشکلات]؛ از ایرک، سیڈہاؤس؛ پرایکسس پبلشنگ؛ 2009ء؛ آئی ایس بی این 978-0-387-98190-1۔ مزید دیکھو [http://www.springer.com/astronomy/space+exploration/book/978-0-387-98190-1]،[http://www.amazon.com/Martian-Outpost-Challenges-Establishing-Exploration/dp/038798190X] * [http://news.idg.no/cw/art.cfm?id=CB21C80A-17A4-0F78-3174039834A1E181 برف، معدنیات توں بھرپور مٹی مریخ اُتے انسانی بستی دے قیام وچ مدد گار ثابت ہوسکتی اے]؛ از شیرون گوڈن؛ 27 جون 2008ء؛ آئی ڈی جی نیوز سروس == باہرلےجوڑ  == * [http://www.marssociety.org/ مریخی سوسائٹی] * [http://mmp.planetary.org/index.html سیاروی سوسائٹی: مریخی ہزار سالہ منصوبہ] * [http://www.4frontierscorp.com/ فور فرنٹیئر کارپوریشن] * [http://www.marshome.org/ مریخ فاؤنڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301104324/http://www.marshome.org/ |date=2012-03-01 }} * [http://ngm.nationalgeographic.com/big-idea/07/mars مریخ نوں نواں زمین بنائاں - نیشنل جیوگرافک] [[گٹھ:مریخ]] 8gmkqylef28bqncowusjvf4wrvw5gi1 0 68383 713122 709353 2026-11-03T13:30:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713122 wikitext text/x-wiki {{AstronomicalAtmosphere |name = مریخ |image = 2005-1103mars-full.jpg |caption = 28 اکتوبر2005ء نوں [[مریخ]] دی [[ہبل خلائی دوربین]] توں لی گئی تصویر وچ دھول دے طوفان ۔ |info_refs = <ref name="Abundance">[http://www.sciencemag.org/content/341/6143/263.abstract کیوریوسٹی جہاں گرد توں معلوم شدہ مریخی ماحول وچ گیسواں دی فرا وانی تے بناوٹ۔] (Sciencemag.org (2013-07-19۔ اخذ کردہ 5 اکتوبر 2013ء۔.</ref> |species = [[مول فریکشن]] |composition_refs = <ref name="Abundance"/> |chemical1 = [[کاربن ڈائی آکسائڈ]] |quantity1 = 95.97% |chemical2 = [[آرگون]] |quantity2 = 1.93% |chemical3 = [[نائٹروجن]] |quantity3 = 1.89% |chemical4 = [[آکسیجن]] |quantity4 = 0.146% |chemical5 = [[کاربن مونو آکسائڈ]] |quantity5 = 0.0557% }} [[تصویر:Solar Wind Strips the Martian Atmosphere.webm|thumb|شمسی ہوا مریخ دے بالائی کرۂ فضائی وچ موجود برق پاروں نوں اسراع دے کے خلاء وچ پھینک رہی ۔]] '''مریخ دا کرۂ فضائی''' گیساں دی اوہ تہ اے جو زیادہ تر کاربن ڈائی آکسائیڈ توں بنی اے۔ مریخی سطح اُتے ماحولیاتی دباؤ دی اوسط 600 پاسکل اے، زمین اُتے سطح سمندر دے اوسط 101.3 کلو پاسکل دے دباؤ دا لگ بھگ 0.6 فیصد۔ ایہ اولمپس مونس دی چوٹی اُتے 30 پاسکل توں لے کر ہیلس پلانیشیا دی گہرائی وچ 1,155 پاسکل تک ہُندا اے۔ ایہ دباؤ بغیر حفاظتی لباس دے انسانی جسم دے لئی آرمسٹرانگ دی حد توں کدرے کم اے۔ مریخ دے 25ٹن دے فضائی دباؤ نوں زمین دے 5,148 ٹن توں موازنہ کیتا جا سکدا اے جو 11کلومیٹر دی اونچائی اُتے موجود ہوۓ جدونکہ زمین اُتے ایہ 7 کلومیٹر دی اونچائی اُتے موجود ہوۓ گا۔ مریخی کرۂ فضائی 43.34 g/mol<ref>روبنز، اسٹورٹ جے؛ و ہور (14 ستمبر 2006ء)۔ [http://burro.astr.cwru.edu/stu/advanced/mars.html "مریخ دے کرۂ فضائی دی عنصری بناوٹ"۔] کیس ویسٹرن ریزرو یونیورسٹی ڈیپارٹمنٹ آف ایسٹرو نامی۔ اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20110615120453/http://burro.astr.cwru.edu/stu/advanced/mars.html دستاویزات] بروز 15 جون 2011ء۔ اخذ کردہ 5 اپریل 2012ء۔</ref><ref>سیف، اے؛ کرک، ڈی (1977ء)۔"موسم گرما وچ وسطی ارض البلد وچ مریخ دے کرۂ فضائی دی ساخت"۔ جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ 82 (28): 4364–4378۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1977JGR....82.4364S 1977JGR۔۔۔82۔4364S] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/js082i028p04364 10۔1029/js082i028p04364]۔</ref> دی [[مولر کمیت]] دی اوسط وچ لگ بھگ 96فیصد کاربن ڈائی آکسائڈ،1.9فیصد آرگان، 1.9فیصد نائٹروجن تے دوسری گیساں دے نال تھوڑی سی آکسیجن، کاربن مونو آکسائڈ، پانی تے میتھین اُتے مشتمل اے۔<ref name="Abundance"/> 2003ء وچ اس دے کرۂ فضائی دی ترکیب وچ میتھین دے پائے جانے دے بعد لوگاں دی دلچسپی وچ کافی اضافہ ہویا اے۔<ref>[http://www.astrobio.net/news/article1651.html بین السیاروی اسرار – مریخ اُتے میتھین]، ڈیوڈ ٹینی بوم، ایسٹرو بائیولوجیکل میگزین، ناسا، جولائی 20، [[2005ء]]۔ (نوٹ:چار سلسلاں وچوں حصہ اول)۔</ref><ref>موما، ایم جے؛ نوواک، آر ای؛ ڈی سینٹی، ایم اے؛ بونوف، بی پی، [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2003DPS....35.1418M&db_key=AST&data_type=HTML&format= "مریخ اُتے میتھین دی تلاش دے لئی دی جانے والی اک حساس چھان بین"](صرف خلاصہ)۔ امریکن ایسٹرو نومیکل سوسائٹی، ڈی پی ایس اجلاس نمبر #35، #14۔</ref> میتھین دی وجہ توں حیات دی موجودگی دا عندیہ ملدا اے پر ایہ کسے ارضی کیمیائی عمل، آتش فشانی عمل جاں حر حرکی سرگرمی دے نتیجے وچ وی پیدا ہو سکدی اے۔<ref>{{Cite web |title=مریخ دی میتھین دی فہم (جون 2008ء) |url=http://astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0 |access-date=2019-01-13 |archive-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923195833/http://astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0 |dead-url=yes }}</ref> کرۂ فضائی وچ کافی دھول موجود اے، جس دی وجہ توں مریخی آسمان دا رنگ سطح توں ہلکا بھورا جاں سرخی مائل نارنجی لگدا اے؛ مریخی کھوجی جہان گرد توں حاصل ہونے والی اطلاعات دسدیاں نیں کہ لگ بھگ 1.5 مائیکرو میٹر دے دھول دے ذرّات فضا وچ کھڑے رہندے نیں ۔<ref>لیمون و ہور، [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2004Sci...306.1753L&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=439c7b95b425777 "مریخی کھوجی جہان گرد توں حاصل کردہ کرۂ فضائی دے تصویری نتیجے: اسپرٹ تے آپرچونیٹی"]</ref> 16 دسمبر [[2014ء]] نوں ناسا نے سیارہ مریخ دے کرۂ فضائی وچ میتھین دی مقدار وچ غیر معمولی اضافہ تے اس دے بعد کمی دا سراغ لایا۔ نامیاتی مادّےآں دا سراغ اس سفوف وچ ملیا اے جو کیوریوسٹی جہان گرد نے چٹان نوں کھود کر حاصل کیتا۔ ڈیوٹیریئم توں لے کر ہائیڈروجن تک دے نسبتی مطالعہ دی بنیاد اُتے مریخ دے گیل شہابی گڑھے وچ موجود زیادہ تر پانی دے بارے وچ ایہ معلوم ہویا اے کہ ایہ قدیمی دور وچ ای شہابی گڑھے دی جھیلاں دے فرش بننے توں پہلے ای ضائع ہو گیا ہوۓ گا؛ اس دے بعد باقی ماندہ پانی نے ضائع ہونا جاری رکھیا ہوۓ گا۔<ref>ویبسٹر، گاں؛ جونز، نینسی نیل؛ براؤن، ڈیوائینی (16 دسمبر 2014ء)۔ [http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-432 "ناسا جہان گرد نے مریخ اُتے سرگرم تے قدیم نامیاندی کیمیائی مادّوں نوں پایا"۔] ناسا۔ اخذ کردہ 16 دسمبر 2014ء۔</ref><ref>چانگ، کینتھ (16 دسمبر 2014ء)۔[http://www.nytimes.com/2014/12/17/science/a-new-clue-in-the-search-for-life-on-mars.html اک عظیم لمحہ : جہان گرد نے شاید اس دا سراغ لگیا لیا کہ مریخ حیات نوں پال سکدا اے"۔] نیویارک ٹائمز۔ اخذ کردہ 16 دسمبر 2014ء۔</ref><ref>مہافی، پی آر؛ و ہور (16 دسمبر 2014ء)۔[http://www.sciencemag.org/content/early/2014/12/15/science.1260291 " مریخ دا کرۂ فضائی – مریخ اُتے ڈی/ایچ ہیس پیرین معدنی مٹی دے ارتقا وچ پائے جانے والے نقش پا"]۔ سائنس 347: 412–414۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2015Sci...347..412M 2015Sci۔۔۔347۔۔412M] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1260291 10۔1126/science۔1260291]۔ اخذ کردہ 16 دسمبر 2014ء۔</ref> 18 مارچ 2015ء ناسا نے اک ایسی قطبی روشنی دے بارے وچ اطلاع دی جس نوں حالے تک ٹھیک طریقے توں سمجھیا نئيں گیا اے اس دے علاوہ کرۂ فضائی وچ اک ناقابل توجیہ دھول دے طوفان دی وی اطلاع پائی گئی اے۔ <ref>براؤن، ڈیوائینی؛ نیل -جونز، نینسی؛ اسٹیجر والڈ، بل؛ اسکوئیٹ، جم (18 مارچ 2015ء)۔ [http://www.nasa.gov/press/2015/march/nasa-spacecraft-detects-aurora-and-mysterious-dust-cloud-around-mars "ریلیز 15-045 ناسا دے خلائی جہاز نے مریخ اُتے پراسرار قطبی روشنیاں تے دھول دے بادل دیکھے نیں "۔] اخذ کردہ 18 مارچ 2015ء۔</ref> 4 اپریل 2015ء نوں ناسا نے اک تحقیق دی اطلاع دی جس دی بنیاد کیوریوسٹی جہان گرد اُتے لگے مریخ اُتے نمونے دے تجزیاتی آلے دی سی، اس نے مریخی کرۂ فضائی وچ زینون تے آرگان دے ہم جاؤں دا استعمال کر کے اس دی پیمائش کیتی۔ نتیجے توں معلوم ہویا کہ مریخ دی ابتدائی تریخ وچ کرۂ فضائی دا زیاں کافی شدید سی تے ایہ بات زمین اُتے پائے جانے والے کچھ مریخی شہابیاں دے ماحولیاتی نقش پا توں وی میل کھاندی اے۔<ref>براؤن، ڈیوائینی؛ نیل -جونز، نینسی (31 مارچ 2015ء)۔ [http://www.nasa.gov/press/2015/march/curiosity-sniffs-out-history-of-martian-atmosphere/ "ریلیز 15-055 کیوریوسٹی نے مریخ دے کرۂ فضائی دی تریخ دی سن گن لی"۔] ناسا۔ اخذ کردہ 4 اپریل 2015ء۔</ref> 5 نومبر 2015ء نوں ناسا دے سائنس داناں نے مریخ دے گرد چکر لگانے والے ماوین مدار گرد توں حاصل کردہ اطلاعات دی بنیاد اُتے اطلاع دتی کہ لنگھے برساں وچ مریخ دی کرۂ فضائی نوں اتارنے دی ذمہ دار شمسی ہواواں نیں ۔<ref>چانگ، کینتھ (نومبر 5، 2015ء)۔ [http://www.nytimes.com/2015/11/06/science/space/mars-atmosphere-stripped-away-by-solar-storms-nasa-says.html "شمسی طوفان مریخ توں ہویا نوں اتار رہے نیں "]، ناسا کہتی اے"۔ نیویارک ٹائمز۔ اخذ کردہ نومبر 5،2015ء۔</ref><ref>اسٹاف (نومبر 5،2015ء)۔ [https://www.youtube.com/watch?v=Y4vVFetfSF8 "ویڈیو (51:58) – ماون مریخ دے کرۂ فضائی دے ضائع ہونے دی پیمائش کر رہیا اے"۔] ناسا۔ اخذ کردہ نومبر 5، 2015ء۔</ref> == ساخت  == {| class="wikitable plainrowheaders" style="float:left; margin-left:20px" |+ کرۂ فضائی دا دباؤ ! scope="col" | مقام ! scope="col" | دباؤ |- ! scope="row" | اولمپس مونس دی چوٹی | {{Convert|0.03|kPa|sp=us|lk=on}} |- ! scope="row" | مریخ دا اوسط | {{Convert|0.6|kPa|sp=us}} |- ! scope="row" | ہیلس پلانیشیا دی تہ | {{Convert|1.16|kPa|sp=us}} |- ! scope="row" | آرمسٹرانگ دی حد | {{Convert|6.25|kPa|sp=us}} |- ! scope="row" | [[ماؤنٹ ایورسٹ]] دی چوٹی<ref>ویسٹ، جان بی (1 مارچ 1999ء)۔ [http://jap.physiology.org/content/86/3/1062.full " ماؤنٹ۔ ایورسٹ اُتے ہوائی دباؤ دی پیمائش: نویں اعداد و شمار تے فعلیاندی اہمیت"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916034025/http://jap.physiology.org/content/86/3/1062.full |date=2017-09-16 }} Jap.physiology.org۔ اخذ کردہ 2012-05-15۔</ref> | {{Convert|33.7|kPa|sp=us}} |- ! scope="row" | زمینی [[سطح سمندر]] | {{Convert|101.3|kPa|sp=us}} |- |} مریخ دا کرۂ فضائی مندرجہ ذیل تہاں اُتے مشتمل اے: * باہری کرۂ : عام طور اُتے اس دی شروعات 200 کلومیٹر جاں اس توں زیادہ دی اونچائی اُتے ہُندی اے، ایہ اوہ علاقہ اے جتھے کرۂ فضائی دا آخری لچھا خلاء دے جوف توں جا ملدا اے۔ اس دے ختم ہونے دی کوئی واضح سرحد نئيں اے، بس ایہ شمع دی لوح وانگ ختم ہو جاندی اے۔  * بالائی کرۂ جاں کرۂ حرارت: اک ایسا علاقہ جس دا درجہ حرارت کافی زیادہ ہُندا اے، جس دی وجہ سورج دی گرمی ہُندی اے۔ کرۂ فضائی دی گیساں اس طرح دے ارض البلد اُتے اک دوسرے توں الگ ہونا شروع ہو جاندی نیں ، اوہ ایتھے اُتے نچلے کرۂ فضائی اُتے پانے جانے والی گیساں دے ملغوبے وانگ نہیں ہندیاں۔ * وسطی کرۂ : اوہ علاقے جتھے اُتے مریخ دے چشماں دی دھاراں بہتی نیں ۔ * نچلا کرۂ: نسبتاً گرم علاقہ جو ہوا وچ موجود تے زمین توں آندی ہوئی دھول توں متاثر ہُندا اے۔  ایتھے اُتے اک پیچیدہ روانی کرہ وی اے،<ref>[http://sci.esa.int/mars-express/51056-new-views-of-the-martian-ionosphere/ ای ایس اے – مریخی روانی کرہ توں متعلق نویں افکار]</ref> اس دے علاوہ جنوبی قطب دے اُتے موسمی اوزون دی تہ وی ہُندی اے۔<ref>[http://sci.esa.int/mars-express/52881-a-seasonal-ozone-layer-over-the-martian-south-pole/ ای ایس اے –مریخ دے جنوبی کرہ دے اُتے اک موسمی اوزون دی تہ]</ref> ماوین خلائی جہاز نے 2015ء وچ پتا لایا کہ تعدیلہ گیساں تے برق پاراں دی کمیت وچ خاصی تہاں والی ساخت موجود اے۔<ref>مہافی، پی آر؛ بینا، ایم؛ ایلروڈ، ایم؛ بوغر، ایس ڈبلیو (2015ء)۔ جکوسکی، بی، ایڈیشن۔ [http://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2015/pdf/1981.pdf بالائی مریخ دے کرۂ فضائی دی ابتدائی بناوٹ، ساخت تے اساں جاؤں دی پیمائش بذریعہ ماوین دے آلہ تعدیلہ گیس تے برق پاراں دا کمیندی طیف پیما (این جی آئی ایم ایس)۔] (پی ڈی ایف)۔ 46واں لونر اینڈ پلانٹری سائنس کانفرنس۔</ref> == زمین توں کیتے جانے والے مشاہدات تے پیمائش  == [[تصویر:Venus-Mars-Earth-Atmosphere.svg|thumb|زہرہ، مریخ تے زمین دے کرۂ فضائی دی بناوٹ دا موازنہ۔]] 1864ء وچ ولیم رٹر ڈویز نے مشاہدہ کیتا " کہ سیارے دی گلابی رنگت اس دے کسے خاص کرۂ فضائی دی وجہ توں نئيں ظاہر ہُندی تے اس بات دی مکمل تصدیق ایسے ہُندے ہوئے لگتی اے کہ گلابی جاں سرخی مائل رنگت ہمیشہ مرکز دے قریب گہری ہُندی اے، جتھے اُتے کرۂ فضائی سب توں زیادہ مہین اے۔"<ref>ڈاؤز، ڈبلیوآر (1865ء)۔" 1864ء وچ مریخ دا اس وقت کیتا جانے والا طبیعی مشاہدہ جدوں زمین سورج تے اس دے درمیان سی"۔ ایسٹرو نامیکل رجسٹر۔</ref> 1860ء تے 1870ء دی دہائی<ref>کمپبل، ڈبلیوڈبلیو (1894ء)۔" مریخ اُتے کرۂ فضائی توں متعلق"۔ ایسٹرونامیکل سوسائٹی آف پیسفک دا شایع کردہ 6: 273۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1894PASP....6..273C 1894PAS P۔۔۔6۔۔273 C] doi:[https://dx.doi.org/10.1086/120876 10۔1086/120876]۔</ref><ref>جینسن، ہوگنز، سیچی، ووجل تے ماؤنڈر</ref> وچ طیفی پیما توں کیتے جانے والے مشاہداں توں کئی لوک ایہ سوچنے لگے کہ مریخ دا کرۂ فضائی زمین توں مشابہ اے۔ 1894ء وچ ولیم والس کمپبل دے طیفی تجزیے تے دوسرے مشاہدات توں مریخ چاند دے مشابہ لگیا، جس دا کوئی قابل ذکر کرۂ فضائی نئيں اے۔ 1926ء وچ لک رصدگاہ وچ کیتے جانے والے ولیم ہیمونڈ رائٹ دے عکاسانہ مشاہدات دی مدد توں ڈونلڈ ہووارڈ مینزل نے مریخ دے ماحول دے مقداری ثبوت دریافت کیتے۔<ref>رائٹ، ڈبلیو ایچ (1925ء)۔"روشنی دے مختلف رنگاں توں بنائی گئی مریخ دی تصویراں"۔ لک آبزر ویٹری بلیٹن۔</ref><ref>مینزل، ڈی ایچ (1926ء)۔"مریخ دا ماحول"۔ ایسٹرو فزیکل جریدہ 61: 48۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1926ApJ....63...48M 1926Ap J۔۔۔63۔۔۔48M] doi:[https://dx.doi.org/10.1086/142949 10۔1086/142949]۔</ref> == موازنہ  == [[تصویر:PIA16460_Mars_Atmosphere_Gases_20121102.svg|دائیں|thumb|150x150px|مریخ پر سب  سے زیادہ فرا واں گیسیں ]] === کاربن ڈائی آکسائڈ === مریخ دے کرۂ فضائی دا اہم جز کاربن ڈائی آکسائڈ95.9 فیصد دے نال اے۔ نصف کرۂ دی سردی وچ ہر قطب مسلسل تاریکی وچ ڈوبا رہندا اے تے سطح اس قدر ٹھنڈی ہو جاندی اے کہ لگ بھگ 25 فیصد تک ماحولیاندی کاربن ڈائی آکسائڈ قطبی ٹوپی اُتے مرتکز ہو کر ٹھوس کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف بن جاندی اے۔ جدوں گرمیاں وچ قطب اُتے سورج دی روشنی پڑتی اے، تو کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف عمل تصعید توں گزر کر واپس کرۂ فضائی وچ داخل ہو جاندی اے۔ اس عمل دی وجہ توں کرۂ فضائی دے دباؤ وچ تے مریخی قطبین دے قریب کرۂ فضائی دی ساخت وچ زبردست سالانہ تغیر ہُندا اے۔ === آرگون === [[فائل:PIA16818-MarsCuriosityRover-Argon-AtmosphericLoss.png|left|thumb|150x150px|آرگون دے اساں جا دی نسبت مریخ دے کرۂ فضائی دے ضائع ہونے نقش پا نیں ۔ <ref>ویبسٹر، گاں (8 اپریل 2013ء)۔[http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1461 "مریخی باقی بچا ہو کرۂ فضائی ہن وی سرگرم اے"۔] ناسا۔ اخذ کردہ 9 اپریل 2013ء۔</ref><ref>وال، مائیک (8 اپریل 2013ء)۔[http://www.space.com/20560-mars-atmosphere-lost-curiosity-rover.html "مریخ دا زیادہ تر کرۂ فضائی خلاء وچ کھو گیا اے"۔] Space.com۔ اخذ کردہ 9 اپریل 2013ء۔</ref>]] نظام شمسی وچ پائے جانے والے دوسرے سیاراں دے کرۂ فضائی دے مقابلے وچ مریخ دا کرۂ فضائی تعدیلہ گیساں بالخصوص آرگان گیس توں لبریز اے۔ کاربن ڈائی آکسائڈ دے برعکس، کرۂ فضائی وچ موجود آرگان تکثیف نئيں ہُندی، لہذا مریخ دے کرۂ فضائی وچ موجود آرگان دی کل مقدار مستقل ای رہتی اے۔ پر کسے وی خاص جگہ اُتے نسبتی ارتکاز بدل سکدا اے کیونجے کاربن ڈائی آکسائڈ کرۂ فضائی وچ اندر باہر ہُندی رہتی اے۔ حالیہ سیارچاں توں حاصل ہونے والی اطلاعات توں معلوم ہویا اے ہ جنوبی قطب اُتے خزاں دے موسم دے دوران کرۂ فضائی وچ موجود آرگان وچ اضافہ ہُندا اے جو آنے والے موسم بہار وچ منتشر ہو جاندا اے۔  <ref>فارگوٹ، فرانکوئس۔[http://www-mars.lmd.jussieu.fr/mars/publi/forget_science2004.pdf "مریخ دے قطبین اُتے اجنبی موسم"] (پی ڈی ایف)۔ سائنس۔ اخذ کردہ 25 فروری 2007ء۔</ref> === پانی === {{Main|مریخ پر پانی}} مریخی کرۂ فضائی دی کچھ چیزاں کافی مختلف ہُندی نیں ۔ مریخی گرمیاں دے دوران جدوں کاربن ڈائی آکسائڈ عمل تصعید توں گزر کر جدوں واپس کرۂ فضائی وچ جاندا اے، تو اوہ اپنے پیچھے پانی دے سراغ چھڈ دیتی اے۔ موسمی ہوائاں قطبین اُتے 400 کلومیٹر فی گھنٹہ دی رفتار توں چلتی نیں جس دی وجہ توں وڈی مقدار وچ دھول تے پانی دے بخارات اوتھے توں لے کر زمین وانگکی دھند و وڈے لچھے دار بادل بنا دیتی اے۔ پانی دی برف دے بادلاں دی تصویراں آپرچونیٹی جہان گرد نے 2004ء وچ عکس بند دی نیں ۔<ref>[http://marsrovers.jpl.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20041213a.html بادل] – دسمبر 13، 2004ء ناسا پریس ریلیز۔ یو آر ایل دی رسائی مارچ 17، 2006ء۔</ref> ناسا دے سائنس دان جو فینکس مریخی مہم اُتے کم کر رہے نیں انہاں نے 31جولائی 2008ء نوں تصدیق دی کہ انہاں نے زیر زمین پانی دی برف نوں مریخ دے شمالی قطبی علاقے وچ پایا اے۔ === میتھین  === [[تصویر:PIA16463-MarsVolatiles-20121102.jpg|دائیں|thumb|250x250px|مریخ پر طیران پزیر گیسیں ]] کچھ حصے فی ارب دی سطح اُتے میتھین دی مقدار دا وی سراغ لگیا اے، مریخ دے کرۂ فضائی وچ اس دی اطلاع سب توں پہلے ناسا دی گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر دی ٹیم نے 2003ء وچ دی۔<ref>نائی، رابرٹ (28 ستمبر 2004ء)۔ [http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/mars-methane-boosts-chances-for-life/ "مریخ اُتے موجود میتھین نے حیات دے مواقع نوں ودھیا دتا"۔] اسکائی اینڈ ٹیلی اسکوپ۔ اخذ کردہ 20 دسمبر 2014۔</ref> مارچ 2004ء وچ مریخی کھوجی مدار گرد تے زمین اُتے لگی دوربیناں توں تن گروہاں دے کیتے گئے مشاہدات توں معلوم ہویا کہ کرۂ فضائی وچ میتھین دی موجودگی اک ارب دے دسواں حصّے تک دی سطح اُتے موجود اے۔<ref>کراسنوپول اسکایا، وی اے؛ میلارڈ، جے پی؛ او وین، ٹی سی (2004ء)۔"مریخی ماحول وچ میتھین دا سراغ: حیات دا ثبوت؟۔ ایکارس 172 (2): 537–547۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..172..537K 2004Icar۔۔172۔۔537 K] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2004.07.004 10۔1016/j۔icarus۔2004۔07۔004]۔</ref><ref>فورمیسانو، وی؛ اٹریا، ایس؛ انکریناز، ٹی؛ اگناٹیف، این؛ گررانا، ایم (2004ء)۔ " مریخ دے ماحول وچ میتھین دا سراغ"۔ سائنس 306 (5702): 1758–1761۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Sci...306.1758F 2004Sci۔۔۔306۔1758F] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1101732 10۔1126/science۔1101732]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15514118 15514118]۔</ref><ref>ای ایس اے پریس ریلیز۔ [http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMZ0B57ESD_0.html "مریخ ایکسپریس نے مریخی ماحول وچ میتھین دی تصدیق کر دی"۔] ای ایس اے۔ اوریجنل توں حاصل کردہ دستاویزات بروز 24 فروری 2006ء۔ اخذ کردہ 17 مارچ 2006ء۔</ref> 2003ء تے 2006ء دے دوران کیتے جانے والے مشاہداں وچ فراوانی وچ وڈے تغیرات پائے گئے جس دی وجہ توں لگتا اے کہ میتھین مقامی طور اُتے مرتکز اے تے ہو سکدا اے کہ موسمی وی ہو۔ مریخ اُتے پائی جانے والی میتھین سورج دی بالائے بنفشی شعاعاں تے دوسری گیساں توں ہونے والے کیمیائی تعاملات دی وجہ توں تیزی توں ٹٹ جائے گی، پر فضا وچ اس دی برابر موجودگی دا مطلب ایہ اے کہ کوئی ایسا ماخذ ضرور موجود اے جو اس گیس نوں دوبارہ توں بھر دیتا اے۔ فی الوقت موجود روشنی توں کیتی گئی کیمیائی تبدیلی دے نمونے خود توں میتھین دی سطح وچ ہونے والے اتنے تیز تغیرات نوں بیان نئيں کر سکدے۔<ref>ارق ہارٹ، جیمز (5 اگست 2009ء)۔[http://www.rsc.org/chemistryworld/News/2009/August/05080903.asp "مریخی میتھین نے اصول توڑ ڈالے"۔] رائل سوسائٹی آف کیمسٹری۔ اخذ کردہ 20 دسمبر 2014ء۔</ref><ref>برنس، جوڈتھ (5 اگست 2009ء)۔[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8186314.stm "مریخی میتھین دا راز تے وی گہرا ہو گیا"۔] بی بی سی نیوز۔ اخذ کردہ 20 دسمبر 2014ء۔</ref> ایہ قیاس پیش کیتا گیا اے کہ کرۂ فضا وچ میتھین مریخ وچ داخل ہونے والے شہابیاں دی وجہ توں شامل ہو جاندی ہوگی۔<ref>کیپلر، فرینک؛ ویگانو، آئیون؛ میک لیوڈ، اینڈی؛ اوٹ، الرچ؛ فروچٹل، ماریون؛ راک مین، تھامس (جون 2012ء)۔[http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature11203.html "بالائے بنفشی اشعاع شہابیاں تے مریخی ماحول توں میتھین دے اخراج دا سبب"۔] نیچر 486 (7401): 93–6۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2012Natur.486...93K 2012Natur۔486۔۔۔93 K] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature11203 10۔1038/nature11203]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22678286 22678286]۔ اخذ کردہ 8 جون 2012ء۔ آن لائن اشاعت بروز 30 مئی 2012ء</ref> پر امپیریل کالج لندن دے محققین نے دریافت کیتا کہ اس طرح توں میتھین دے نکلنے دی مقدار انتہائی کم اے جو گیس دی موجود سطح نوں قائم نئيں رکھ سکدی۔<ref>کورٹ، رچرڈ؛ سیفٹن، مارک (8 دسمبر 2009ء)۔ [http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_8-12-2009-10-5-57#fni-2 "مریخ اُتے حیات دے قیاس نوں میتھین دی تحقیق توں مضبوطی ملی اے"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804220302/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_8-12-2009-10-5-57#fni-2 |date=2017-08-04 }} امپیریل کالج لندن۔ اخذ کردہ 9 دسمبر 2009ء۔</ref> تحقیق دے مطابق میتھین دے تباہ ہونے دا دورانیہ زیادہ توں زیادہ زمینی 4 برس تے کم توں کم زمین 0.6 برس تک دا ہو سکدا اے۔<ref>موما، مائیکل جے؛ و ہور (10 فروری 2009ء)۔[http://images.spaceref.com/news/2009/Mumma_et_al_Methane_Mars_wSOM_accepted2.pdf "مریخ اُتے شمالی گرمیاں وچ میتھین دا زبردست اخراج 2003ء"] (پی ڈی ایف)۔ سائنس 323 (5917): pp۔ 1041–1045۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Sci...323.1041M 2009Sci۔۔۔323۔1041M] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1165243 10۔1126/science۔1165243]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19150811 19150811]۔</ref><ref>فرینک، لیفورے؛ فارگیٹ، فرانکویس (6 اگست 2009ء)۔ [http://www.nature.com/nature/journal/v460/n7256/abs/nature08228.html "معلوم ماحولیاندی کیمیا و طبیعیات مریخ اُتے میتھین وچ مشاہداندی تغیر دی توجیہ پیش کرنے وچ ناکام"۔] نیچر 460 (7256): 720–723۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Natur.460..720L 2009Natur۔460۔۔720L] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature08228 10۔1038/nature08228]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19661912 19661912]۔ اخذ کردہ 23 اکتوبر 2009ء۔</ref> ایہ دورانیہ فضائی چکر توں پورے سیارے اُتے میتھین دی غیر یکساں مقدار دا مشاہدہ کرنے دے لئی انتہائی کم اے۔ کسے وی طرح توں میتھین دے تباہ ہونے دا دورانیہ اس پیمانے (لگ بھگ 350 برس)توں کہاں کم اے جو روشنی توں ہوئی کیمیائی تبدیلی (بالائے بنفشی اشعاع) کردتی اے۔ میتھین گیس دا اس قدر تیزی رفتاری توں تباہ ہونے (جاں ڈوبنے) دا مطلب بتاندا اے کہ کوئی دوسرا عمل مریخ توں کرۂ فضائی توں میتھین دے نکالنے وچ کار فرما اے تے ایہ عمل روشنی توں میتھین نوں تباہ کرنے توں 100 تا 600 گنا تک زیادہ کارگر اے۔ ناقابل توجیہ ایہ تباہ کن شرح دوبارہ توں بھرنے والے کسے بوہت ای سرگرم ماخذ دے بارے وچ وی بتاندی اے۔<ref>برنس، جوڈتھ (5 اگست 2009ء)۔ [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8186314.stm "مریخی میتھین دا اسرار تے گہرا ہو گیا"۔] بی بی سی نیوز۔ اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20090806100554/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8186314.stm دستاویزات] بروز 6 اگست 2009ء۔ اخذ کردہ 7 اگست 2009ء۔</ref> 2014ء وچ ایہ اخذ کیتا گیا کہ میتھین نوں اس تیزی توں غرق کرنے والی چیز ماحولیاندی تکسید توں ماوراء اے۔<ref>اوکی، شوهی؛ گورانا، مارکو؛ کسابا، یاسوماسا؛ ناکاگاوا، ہیرومو؛ سندونی، گسپے (1 جنوری 2015ء)۔ [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103514005004 " مریخ ایکسپریس اُتے لگے ہوئے آلے پلانٹری فورئر طیف پیما توں مریخی ماحول وچ ہائیڈروجن پیرا آکسائیڈ دی تلاش "۔] ایکارس 245: 177–183۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2015Icar..245..177A 2015Icar۔۔245۔۔177 A] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2014.09.034 10۔1016/j۔icarus۔2014۔09۔034]۔ اخذ کردہ 2015-04-15۔</ref> اک امکان ایہ اے کہ ہو سکدا اے کہ میتھین استعمال ای نہ ہُندی ہو بلکہ ایہ موسمی طور اُتے مشبک شرح توں مرتکز تے تبخیر ہُندی ہو۔<ref>زہنلی، کیون؛ فریڈمین، رچرڈ؛ کیٹلنگ، ڈیوڈ (2010ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2010/pdf/2456.pdf "کیندا مریخ اُتے میتھین اے؟ - 41واں لونر اینڈ پلانٹری سائنس کانفرنس"](پی ڈی ایف)۔ اخذ کردہ 26 جولائی 2010ء۔</ref> اک امکان ایہ وی اے کہ میتھین لرزتی سطحی کوارٹز تے زبر جد دے نال متعامل ہو Si–CH3کا شریک گرفتی بند بناندی ہو۔<ref>جینسن، سوینڈ جے کناک؛ سکبسٹڈ، جورجن؛ جکوبسن، ہانس جے؛ کیٹ، انجی ایل ٹین؛ گن لوسن، ہرالڈ ور پی؛ مریسن، جوناتھن پی؛ فنسٹر، کائی؛ بیک، ایبی؛ ایور سن، جینس جے؛ کونڈرپ، جینس سی؛ نورنبرگ، اُتے (2014ء)۔ [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103514001626 "مریخ اُتے میتھین دے ڈوبنے دی جگہ؟ اس دا جواب چلنے والی ہویا وچ اڑھ گیا اے"۔] ایکارس 236: 24–27۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2014Icar..236...24K 2014Icar۔۔236۔۔۔24] K doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2014.03.036 10۔1016/j۔icarus۔2014۔03۔036]۔ اخذ کردہ 2014-05-01۔</ref> [[تصویر:PIA19088-MarsCuriosityRover-MethaneSource-20141216.png|بائیں|thumb|350x350px|مریخ پر میتھین کے ممکنہ ماخذ اور غرقاب ]] مریخ دی میتھین دے اہم ماخذ دے امید وار غیر حیاتیاندی عمل جداں کہ پانی تے چٹان دا کیمیائی عمل، پانی دا ریڈیائی تجزیہ تے آہنی چقماق دے بننے دا عمل وی ہو سکدے نیں ایہ تمام کیمیائی عمل H2 پیدا کر دے نیں جو بعد وچ میتھین تے دوسرے ہائیڈرو کاربن مادّوں نوں بذریعہ فسچر ٹروپسچ تالیف وچ کاربن آکسیجن تے کاربن ڈائی آکسائڈ دے نال مل کر بنا سکدے نیں ۔<ref>موما، مائیکل؛ و ہور (2010ء)۔[http://www.lpi.usra.edu/meetings/abscicon2010/pdf/5590.pdf "مریخ دی فلکی حیاتیات: میتھین تے دوسری حیات پیدا کرنے والی گیساں تے زمین و مریخ اُتے بین مضامین دی متعلقہ تحقیق"] (پی ڈی ایف)۔ فلکی حیاتیات سائنس کانفرنس 2010ء۔ ایسٹرو فزکس ڈیٹا سسٹم(گرین بیلٹ، ایم ڈی: گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر)۔ اخذ کردہ 24 جولائی 2010ء۔</ref> ایہ وی معلوم اے کہ میتھین پانی، کاربن ڈائی آکسائڈ تے اس معدن زبرجد دے نال مل کر بن سکدی اے جو مریخ اُتے عام پایا جاندا اے۔<ref>اوزی، سی؛ شرما، ایم (2005ء)۔[http://www.agu.org/journals/gl/gl0510/2005GL022691/ "کیندا زبرجد گیس وچ بدل جائے گی؟ مریخ اُتے سرپینٹینازیشن تے غیر حیاتیاندی میتھین دی پیداوار"۔] جیوفز۔ ریز۔ لیٹ۔ 32 (10): L10203۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005GeoRL..3210203O 2005GeoRL۔3210203 O] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2005GL022691 10۔1029/2005GL022691]۔</ref> اس کیمیائی عمل دے لئی درکار شرطاں (یعنی بلند درجہ حرارت تے دباؤ) سطح اُتے موجود نئيں اے، پر ایہ شرطاں قشر دے اندر پوری ہو سکدی نیں ۔<ref>رینکن، پال (26 مارچ 2009ء)۔[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7966437.stm "مریخ دے گنبد کیچڑ دے آتش فشاں ہو سکدے نیں "۔] بی بی سی نیوز۔ اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20090329182832/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7966437.stm دستاویزات] بروز 29 مارچ 2009ء۔ اخذ کردہ 2 اپریل 2009ء۔</ref><ref>[http://astrobiology.com/2015/06/team-finds-new-hope-for-life-in-martian-crust.html "ٹیم نے مریخی قشر وچ حیات دے لئی نواں امید پائی"۔] Astrobiology.com۔ ویسٹرن یونیورسٹی۔ جون 16، 2014ء۔</ref> معدن دی اک ذیلی پیداوار سرپنٹیٹ بتاندی اے کہ ایہ عمل وقوع پزیر ہو رہیا اے۔ زمین اُتے اس تشبیہ بتاندی اے کہ اس طرح دی سرپنٹیٹ چٹاناں توں کم درجہ حرارت تے میتھین دا اخراج مریخ اُتے ممکن ہو سکدا اے۔<ref>ایٹیوپی، گسپے؛ ایہلمانک، بیتھانے ایل؛ شول، مارٹن۔ [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103512001832 "زمین اُتے موجود سرپینٹین چٹان توں کم درجہ حرارت تے میتھین دا اخراج: مریخ اُتے میتھین دی پیداوار دا اک ممکنہ امید وار"۔] ایکارس 224: 276–285۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Icar..224..276E 2013Icar۔۔224۔۔276 E] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2012.05.009 10۔1016/j۔icarus۔2012۔05۔009]۔ اخذ کردہ 8 جون 2012ء۔ آن لائن 14 مئی 2012ء</ref> اک دوسرا ممکن ارضی طبیعیاندی ذریعہ مشبک آبید وی ہو سکدا اے۔<ref>تھامس، کیرولن؛ و ہور (جنوری 2009ء)۔[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6V6T-4TPHRT5-2&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=e64bf861e4ef71f5336823d5dc1b9e12 "مریخی زیر زمین مشبک آبید وچ پھنسی ہوئی میتھین وچ تغیر"۔] پلانٹری اینڈ اسپیس سائنس 57 (1): 42–47۔ arXiv:[https://arxiv.org/abs/0810.4359 0810۔4359]۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009P&SS...57...42T 2009P&SS۔۔57۔۔۔42 T] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.pss.2008.10.003 10۔1016/j۔pss۔2008۔10۔003]۔ اخذ کردہ 2 اگست 2009ء۔</ref> ابتدائی مریخ دے ٹھنڈے ماحول نوں قیاس کر دے ہوئے، اک برفیلا کرہ اس طرح دی میتھین نوں گہرائی وچ مستحکم مشبک دی صورت وچ قید کر سکدا اے جو اج کل وقتاً فوقتاً اوتھے توں نکلتی رہتی ہو۔<ref>لاسو، جیریمی؛ کوئزنیل، یوان؛ لنگلیس، بینوئٹ؛ چاسیفئیر، ایرک (1 نومبر 2015ء)۔ [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103515003012 "ابتدائی برفیلے کرہ دی میتھین نوں ذخیرہ کرنے دی قابلیت"۔] ایکارس 260: 205–214۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2015.07.010 10۔1016/j۔icarus۔2015۔07۔010]۔ اخذ کردہ 2015-09-18۔</ref> میکسیکن سائنس داناں دے گروہ نے تالیف کیتے ہوئے مریخ دے ماحول وچ پلازما دے تجربات کیتے جس توں انھاں نے پتا لایا کہ میتھین دی بوچھاڑاں اس وقت پیدا ہُندی نیں جدوں خارج ہونے والا مادّہ پانی توں متعامل ہُندا اے۔ اک ممکنہ خارج ہونے والے مادّہ دا ماخذ ریت دے طوفان تے دھول دے بگولاں دے دھول دے ذرّات دی برق کاری ہو سکدی اے۔ برف کھادی جاں زیر سطح اُتے پائی جا سکدی اے۔ برقی اخراج گیسی کاربن ڈائی آکسائڈ نوں آئن زدہ کر دیتی اے تے پانی دے سالمات تے انہاں دی ذیلی پیداوار دے نال مل کر میتھین بناندے نیں۔ ایہ نتیجے بتاندے نیں کہ مریخ دے کرۂ فضائی وچ برف دے نمونے اُتے ضربی برقی اخراج لگ بھگ میتھین دے 1.41 ×1016 سالمات فی جول اطلاقی توانائی دے پیدا کردا اے۔<ref>http://www.universetoday.com/97280/could-dust-devils-create-methane-in-mars-atmosphere/</ref><ref>روبلڈو مارٹینز، اے؛ سوبرال، ایچ؛ روز-میزا، اے (2012ء)۔"مریخ اُتے میتھین دا ممکنہ ماخذ برقی اخراج: تجربہ گاہ نقل"۔ جیوفز۔ ریز۔ لیٹ۔ 39: L17202۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2012GeoRL..3917202R 2012GeoRL۔3917202R] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2012gl053255 10۔1029/2012gl053255]۔</ref> زندہ خرد اجسام جداں کہ میتھانوجنس وی دوسرے ممکنہ ذرائع ہو سکدے نیں پر مریخ اُتے اس طرح دے جانداراں دی موجودگی دا کوئی ثبوت نئيں ملیا اے۔ زمین دے سمندراں وچ، حیاتیاندی میتھین دی پیداوار دے نال ایتھین وی پیدا ہُندی اے، جدونکہ آتش فشانی میتھین دے نال سلفر ڈائی آکسائڈ موجود ہُندی اے۔<ref>ڈوک سائی، رک (جولائی 2011ء)۔[http://findarticles.com/p/articles/mi_go2133/is_201107/ai_n57807843/ "مریخ دی کیمیائی مہم"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125010132/http://findarticles.com/p/articles/mi_go2133/is_201107/ai_n57807843/ |date=2011-11-25 }}۔ سی بی ایس اخذ کردہ 5 اگست 2011ء۔</ref> مریخ دے کرۂ فضائی وچ موجود گھٹ گیساں اُتے دی جانے والی کئی تحقیقاں وچ مریخی کرۂ فضائی وچ کسے وی قسم دے سلفر ڈائی آکسائڈ موجود ہونے دے ثبوت نئيں ملے نیں ، جس دی وجہ توں آتش فشاں میتھین نوں پیدا کرنے دے ذمہ دار نئيں لگتے۔<ref>کراس نوپولسکی، ولادیمیر اے (2012ء)۔"میتھین دی تلاش تے ایتھین تے SO2 دی اوپری حد"۔ ایکارس 217: 144–152۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2012Icar..217..144K 2012Icar۔۔217۔۔144] K doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2011.10.019 10۔1016/j۔icarus۔2011۔10۔019]۔</ref><ref>انکریناز، ٹی؛ گریٹ ہاؤس، ٹی دے ؛ رچٹر، ایم جے؛ لاسی، جے ایچ؛ فوچٹ، ٹی؛ بزارڈ، بی؛ لیفورے، ایف؛ فارگیٹ، ایف؛ اٹریا، ایس دے (2011ء)۔"مریخ وچ پائی جانے والی SO2 دی اک کڑی اوپری حد"۔ اے اینڈ اے 530: 37۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2011A&A...530A..37E 2011A&A۔۔530 A۔37 E] doi:[https://dx.doi.org/10.1051/0004-6361/201116820 10۔1051/0004-6361/201116820]۔</ref> 2011ء وچ ناسا دے سائنس داناں نے اعلیٰ درجہ دی زیراں سرخ اشعاع دی طیف بینی زمینی دوربین توں کرکے مریخ اُتے گھٹ نوع (بشمول میتھین) دی اطلاع دی جس وچ انھاں میتھین دی اوپری حد فی ارب 7 حصّے، ایتھین فی ارب 0.2 حصّے، میتھانول فی ارب 19 حصّے تے دوسرے H2CO, C2H2, C2H4, N2O, NH3, HCN, CH3Cl, HCl, HO2 –تمام فی ارب دی سطح دی حد اُتے پائے گئے۔ ایہ اعداد و شمار چھ مہینے دے عرصے دے دوران حاصل کیتے گئے سن تے مریخ دے مختلف علاقاں وچ مختلف موسماں دے درمیان لئی سن، جس توں معلوم چلدا اے کہ اگر نامیاندی مرکبات فضا وچ خارج ہُندے نیں تو اس طرح دے واقعات حد درجہ نایاب جاں عصر حاضر وچ وجود ای نئيں رکھدے ہون گے، ایہ بات کچھ نوع دی حیات دا دورانیہ نوں مد نظر رکھدے ہوئے کہی جا سکدی اے۔<ref>ولانیوا، جی ایل؛ موما، ایم جے؛ نوواک، آر ای؛ رادیوا، وائی ایل؛ کوفل، ایچ یو؛ اسمیٹی، اے؛ ٹوکناگا، اے؛ خیاط، اے؛ انکریناز، ٹی؛ ہارٹو، پی (2013ء)۔"زمینی اعلیٰ درجہ دی زیراں سرخ اشعاع طیف پیما دا استعمال کرکے مریخ اُتے نامیاندی مرکبات دی حساس تلاش (CH4، CH3OH، H2CO، C2H6، C2H2، C2H4)، ہائیڈروپرآکسائل (HO2)، نائٹروجن مرکبات (N2O، NH3، HCN) تے کلورین دی نوع (HCl، CH3Cl)"۔ ایکارس 223 (1): 11–27۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Icar..223...11V 2013Icar۔۔223۔۔۔11 V] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2012.11.013 10۔1016/j۔icarus۔2012۔11۔013]۔</ref> [[تصویر:PIA19087-MarsCuriosityRover-GaleCrater-MethaneChart-20141216.png|دائیں|thumb|300x300px|کیوریوسٹی  جہاں گرد سے مریخ کے کرۂ فضائی میں ناپی ہوئی میتھین]] اگست 2012ء وچ کیوریوسٹی جہان گرد مریخ اُتے اترا۔ جہان گرد اُتے لگے آلات اس قابل سن کہ اوتھے اُتے موجود اجزاء دا انتہائی درستی دے نال تجزیہ کر سکاں، انہاں آلات دے استعمال توں میتھین دے مختلف اساں جاؤں وچ وی فرق کیتا جا سکدا اے۔<ref>ٹینی بوم، ڈیوڈ (9 جون 2008ء)۔[https://web.archive.org/web/20080923195833/http://astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0 "مریخ اُتے میتھین دی تلاش"]۔ فلکی حیاتیات میگزین۔ [http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0 اوریجنل] توں حاصل کردہ دستاویزات بروز 23 ستمبر 2008ء۔ اخذ کردہ 8 اکتوبر 2008ء۔</ref><ref>کیلون، وینڈی؛ و ہور (2007ء)۔[http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/MSO_SAG2_Report_MEPAG_29may1.pdf "مریخ سائنس مدار گرد (ایم ایس او) توں حاصل کردہ 2013ء دی رپورٹ – دوسری سائنسی تجزیہ دی جماعت"](پی ڈی ایف)۔ مریخ کھوجی مہم تجزیہ جماعت (ایم ای پی اے جی)۔ صفحہ۔ 16۔ اخذ کردہ 9 نومبر 2009ء۔</ref> کیوریوسٹی اُتے لگے ہوئے سر پزیر لیزر طیف پیما توں دی گئی2012ء وچ پہلی پیمائش توں معلوم ہویا کہ اوتھے اُتے میتھین اے ای نئيں جاں اترنے دی جگہ اُتے فی ارب وچوں صرف 5 حصّے ای میتھین دے نیں ۔<ref>[http://www.ustream.tv/nasajpl "مریخ کیورسٹی جہان گرد نیوزٹیلی کون -نومبر 2، 2012ء"۔]</ref><ref>کر، رچرڈ اے (2 نومبر 2012ء)۔ [http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/11/curiosity-finds-methane-on-mars-.html "کیوریوسٹی نے مریخ اُتے میتھین نوں تلاش کیتا جاں نئيں"۔] سائنس(جریدہ)۔ اخذ کردہ 3 نومبر 2012ء۔</ref><ref>وال، مائیک (2 نومبر 2012ء)۔ [http://www.space.com/18333-mars-rover-curiosity-methane-measurements.html "کیوریوسٹی جہان گرد نے مریخ اُتے حالے تک میتھین نوں نئيں دیکھیا"۔] Space.com۔ اخذ کردہ 3 نومبر 2012ء۔</ref><ref>چانگ، کینتھ (2 نومبر 2012ء)۔[http://www.nytimes.com/2012/11/03/science/space/hopes-for-methane-on-mars-deflated.html "مریخ اُتے میتھین دی امید ناکام "۔] نیویارک ٹائمز۔ اخذ کردہ 3 نومبر 2012ء۔</ref><ref>مین، ایڈم (18 جولائی 2013ء)۔[http://www.wired.com/wiredscience/2013/07/curiosity-mars-atmosphere "مریخ جہان گرد نے ماضی دی حیات دے بارے وچ چنگی جدونکہ حال دی حیات دے بارے وچ بری خبر دی"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220013356/http://www.wired.com/wiredscience/2013/07/curiosity-mars-atmosphere |date=2014-02-20 }} وائرڈ (میگزین)۔ اخذ کردہ 19 جولائی 2013ء۔</ref> 2013ء وچ ناسا دے سائنس داناں نے فیر ایہ اطلاع دی کہ بنیادی خط توں اگے کسے وی قسم دے میتھین دا سراغ نئيں لگیا۔<ref>ویبسٹر، کرسٹوفر آر؛ مہافی، پال آر؛ اٹریا، سوشل دے ؛ فلیسچ، گریگوری جے؛ فارلے، کینتھ اے (19 ستمبر 2013ء)۔[http://www.sciencemag.org/content/early/2013/09/18/science.1242902.abstract "مریخ اُتے میتھین دی فراوانی دی اوپری تے نچلی حد"۔] سائنس 342: 355–357۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Sci...342..355W 2013Sci۔۔۔342۔۔355W] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1242902 10۔1126/science۔1242902]۔ اخذ کردہ 19 ستمبر 2013ء۔</ref><ref>چاؤ، ایڈرین (19 ستمبر 2013ء)۔[http://news.sciencemag.org/space/2013/09/mars-rover-finds-no-evidence-burps-and-farts "مریخ جہان گرد نے ڈکار تے اخراج دے ثبوت پائے"۔] سائنس (جریدہ)۔ اخذ کردہ 19 ستمبر 2013ء۔</ref><ref>چانگ، کینتھ (19 ستمبر2013ء)۔[http://www.nytimes.com/2013/09/20/science/space/mars-rover-comes-up-empty-in-search-for-methane.html "مریخ جہان گرد نوں میتھین دی تلاش وچ خالی ہتھ آنا پیتا"۔] نیویارک ٹائمز۔ اخذ کردہ 19 ستمبر 2013ء۔</ref> پر 2014ء وچ ناسا نے اطلاع دی کہ کیوریوسٹی جہان گرد نے2013ء دے اواخر تے 2014ء دے شروع وچ کرۂ فضائی وچ میتھین وچ اک دس گنا زیادہ اضافہ دیکھیا۔ اس دوران چار مرتبہ پیمائش کیتی گئی جس وچ معلوم ہویا کہ اس دورانیے وچ اوسط فی ارب وچ 7.2 حصہ اے یعنی مریخ وقتاً فوقتاً میتھین نوں کسے نامعلوم ذرائع توں چھڈدا اے۔<ref>ویبسٹر، کرسٹوفر آر (23 جنوری 2015ء)۔[http://www.sciencemag.org/content/347/6220/415.short "گیل شہابی گڑھے وچ مریخ دی میتھین دی تلاش و تغیر"۔] سائنس 347 (6220): 415–417۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2015Sci...347..415W 2015Sci۔۔۔347۔۔415W] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1261713 10۔1126/science۔1261713]۔ اخذ کردہ 2015-04-15۔</ref> اس توں پہلے تے بعد وچ لئی جانے والی پیمائشاں وچ ایہ سطح اس سطح دا اک بٹا دس حصہ سی۔ ہندوستانی مریخی جہان گرد مہم جو مریخ دے مدار وچ 24 ستمبر 2014ء نوں داخل ہویا سی اس وچ اک فیبری پیروٹ تداخل پیما لگیا ہویا سی جس دا کم کرۂ فضائی وچ موجود میتھین نوں کئی سطحاں اُتے فی ارب حصّہ ناپنا سی، اس نے منظم طریقے توں ستمبر 2015ء تک مواد نوں جمع کیتا۔<ref>گوسوامی، جیتندرا ناتھ (2013ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2013/pdf/2760.pdf ہندوستانی مریخ دی مہم] (پی ڈی ایف)۔ 44واں لونر اینڈ پلانٹری سائنس کانفرنس۔ اخذ کردہ 20 دسمبر 2014ء۔</ref><ref>لکڈا والا، ایمیلی (4 مارچ 2015ء)۔ [http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/03040850-mars-orbiter-mission-methane.html "مریخ مدار گرد مشن دا میتھین حساسیہ برائے مریخ اپنے کم وچ مصروف"۔] پلانٹری سوسائٹی۔ اخذ کردہ 7 مارچ 2015ء۔</ref> ایکزو مارس گیسی سراغ رساں جہان گرد نوں چھڈنے دی منصوبہ بندی 2016ء وچ کیتی گئی اے جو نہ صرف مزید میتھین اُتے تحقیق کرے گا بلکہ اس دی بوسیدہ ہُندے وقت نکلنے والی ذیلی پیداوار جداں کہ فارمل ڈی ہائیڈ تے میتھانول دی چھان بین وی کرے گا۔<ref>رینکن، پال (9 جولائی 2009ء)۔[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8130393.stm "ایجنسیاں نے مریخ ول پیش قدمی دا خاکہ بنا دتا"۔] بی بی سی نیوز۔ اخذ کردہ 26 جولائی 2009ء۔</ref><ref>[http://www.thaindian.com/newsportal/health/nasa-orbiter-to-hunt-for-source-of-martian-methane-in-2016_100163335.html "ناسا مدار گرد مریخی میتھین دے ماخذ دی تلاش دے لئی 2016ء وچ جائے گا"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005142406/http://www.thaindian.com/newsportal/health/nasa-orbiter-to-hunt-for-source-of-martian-methane-in-2016_100163335.html |date=2018-10-05 }} تھائی انڈین نیوز۔ 6 مارچ 2009ء۔ اخذ کردہ 26 جولائی 2009ء۔</ref><ref>[http://exploration.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=50371 انسائڈ ایکزو مارس – سہ ماہی نیوز لیٹر] (مئی 2012ء)</ref> === سلفر ڈائی آکسائڈ  === کرۂ فضائی وچ موجود گندھک دے تیزاب دی موجودگی نوں آتش فشاناں دی کارستانی سمجھیا جاندا اے۔ مریخ اُتے موجود میتھین دی موجودگی دے لمبے تنازع دی وجہ توں ایہ کافی دلچسپی دا باعث بن چکی اے۔ اگر مریخ اُتے موجود میتھین نوں آتش فشاناں نے بنایا اے (جداں کہ ایہ زمین اُتے ہُندا اے) تو ساناں سلفر ڈائی آکسائیڈ دی وڈی مقدار ملتی اے۔ مریخ اُتے سلفر ڈائی آکسائیڈ دی تلاش دے لئی بوہت ساری ٹیماں ناسا دی زیراں سرخ شعاعاں دی دوربین دا استعمال کر رہی نیں ۔ اس طرح دی تحقیقاں وچ سلفر ڈائی آکسائیڈ دا سراغ نئيں ملیا، پر اوہ اس قابل ضرور ہو گئے کہ ماحولیاندی ارتکاز وچ 0.2 فی ارب حصے دی اوپری حد ضرور معلوم کر لی۔ مارچ 2013ء وچ ناسا گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر اُتے اک سائنس داناں دی ٹیم نے راک نیسٹ (مریخ) دی مٹی دا نمونے دا تجزیہ کیوریوسٹی جہان گرد توں کیتا جس وچ انہاں S02 دا سراغ ملیا۔<ref>مک ایڈم، اے سی؛ فرانز، ایچ؛ آرچر، پی ڈی؛ فریسنٹ، سی؛ سوٹر، بی؛ گلوین، ڈی پی؛ ایجین بروڈی، جے ایل؛ بوور، ایچ؛ اسٹرن، جے؛ مہافی، پی آر؛ موریس، آر وی؛ منگ، ڈی ڈبلیو؛ ریمپ، ای؛ برونر، اے ای؛ اسٹیلی، اے؛ ناوارو-گونزالیز، آر؛ بش، ڈی ایل؛ بلیک، ڈی؛ رے، جے؛ گروٹزنگر، جے؛ ایم ایس ایل سائنس ٹیم۔ "راک نیسٹ گیل شہابی گڑھے وچ مریخی مٹی دی معدنی گندھک دی اندرونی جھانک"، قابل از ارتقائی گیس تجزیہ [http://adsabs.harvard.edu/abs/2013LPI....44.1751M]</ref> === اوزون  === [[تصویر:Mars_rotation_simulation_december_2007.gif|بائیں|thumb|160x160px|مریخ کی محوری گردش جب وہ زمین مریخ اور سورج کے درمیان تھی۔دائرہ البرُوج اوپری طرف ہے۔]] 29 ستمبر 2013ء نوں یورپین اسپیس ایجنسی نے اطلاع دی کہ خلائی جہاز توں حاصل کردہ اطلاعات دا کمپیوٹر نمونے توں کیتے گئے نویں موازنہ وچ معلوم ہویا کہ کس طرح توں سیاروی کرۂ فضائی دا چکر اوزون دی تہ نوں مریخ دے جنوبی قطب دے اُتے سردیاں وچ بناندی اے۔ اوزون دا مریخ وچ سراغ لانا سب توں مشکل اس لئی اے کہ اس دا ارتکاز زمین دے مقابلے وچ عام طور اُتے 300 گنا کم ہُندا اے، ہرچند کہ اس وچ تغیر مقام و وقت دے نال ہُندا اے۔ مریخ ایکسپریس اُتے لگے ہوئے اک بالائے بنفشی طیف پیما - اسپائیکیم توں نچلے تا وسط ارض البلد اُتے اوزون دی دو مختلف تہاں دا معلوم ہویا۔ انہاں وچوں اک مستقل سطح دے قریب تہ 30 کلومیٹر دے ارض البلد دے نیچے اک الگ تہ جو صرف شمالی بہار تے موسم گرما وچ ہُندی اے تے 30 تا 60 کلومیٹر دے ارض البلد دے درمیان رہتی اے، جدونکہ اک دوسری الگ تہ جو 40 تا 60 کلومیٹر جنوبی قطب وچ موسم سردی وچ ہُندی اے جدونکہ اس جیسی کوئی تہ مریخ دے شمالی قطب وچ نئيں ہُندی۔ ایہ تیسری اوزون دی تہ 75 تے 50 ڈگری جنوب وچ یک لخت کمی نوں ظاہر کردا اے۔ اسپائی کیم نے موسم سرما دے وسط وچ 50 کلومیٹر تک اوزون دی تہ وچ بتدریج اضافے دا سراغ لایا، اس دے بعد ایہ آہستہ آہستہ کم ہو کر بتدریج کم ارتکاز پزیر ہو گئی جدونکہ 35 کلومیٹر توں اُتے اس تہ دا سراغ نئيں ملدا۔ رپورٹ نوں شایع کرنے والے سائنس دان سمجھتے نیں کہ مشاہدہ ہونے والی قطبی اوزون دی تہ اسی کرۂ فضائی دے چکر دے نمونے دی جس نے مختلف آکسیجن دے اخراج نوں پیدا کیتا جس دی شناخت قطبی رات وچ ہوئی سی تے جو زمین دے کرۂ فضائی وچ وی موجود ہُندی اے۔ ایہ چکر وڈے ہیڈلے خانے دی صورت لے لیندی اے جس وچ گرم ہویا اُتے اٹھتی اے تے بلند ارض البلد اُتے ڈوبنے تے ٹھنڈی ہونے توں پہلے جنوبی قطب ول سفر کردتی اے۔ مریخ دا مدار کافی بیضوی اے تے اس کامحوری جھکاؤ وی وڈا اے،جس دی وجہ توں زبردست موسمی تغیرات جنوبی تے شمالی نصف کرہ دے درمیان ہُندے نیں ۔ مریخ دا درجہ حرارت وچ فرق کرۂ فضائی وچ موجود پانی دی مقدار اُتے اثر انداز ہُندی اے، کیونجے گرم ہویا زیادہ مرطوب ہُندی اے۔ اس طرح توں ایہ اوزون نوں تباہ کرنے والی بنیادی ہائیڈروجن دی پیدوار اُتے اثر انداز ہُندی اے۔ == انسانی استعمال دا امکان  == مریخ دا کرۂ فضائی مریخ اُتے اترنے والی کسے وی جگہ اُتے معلوم وسائل دا جز ترکیبی اے۔ ایہ تجویز کیتا جاندا اے کہ مریخ دی انسان کھوج وچ مریخ دے کرۂ فضائی توں کاربن ڈائی آکسائیڈ لے کر مہم دی واپسی وچ استعمال ہونے والے ایندھن نوں بنایا جا سکدا اے۔ مہم دی تحقیق تجویز دیتی اے کہ اس طرح توں کرۂ فضائی دا استعمال رابرٹ زبرین دے مریخ راست تجویز تے ناسا دے ڈیزائن ریفرنس مشن دی تحقیق وچ وی شامل اے۔ کاربن ڈائی آکسائیڈ نوں استعمال کرنے دے دو اہم کیمیائی راستاں وچ سیبیٹیر رد عمل اے جس وچ ماحولیاندی کاربن ڈائی آکسائیڈ نوں اضافی ہائیڈروجن دے نال تبدیل کر دے میتھین تے آکسیجن پیدا دی جائے گی تے دوسرا طریقہ برقی پاشیدگی زرکونیا دی ٹھوس تکسید اے جس وچ برق پاش دا استعمال کر دے کاربن ڈائی آکسائیڈ نوں آکسیجن تے کاربن مونو آکسائیڈ وچ توڑ سکدے نیں ۔ == تریخ  == مریخ دا کرۂ فضائی سیارے دی زندگی دے دوران تبدیل ہُندا رہیا اے، جس وچ ایسے ثبوت وی موجود نیں جو بتاندے نیں کہ مریخ وچ کچھ ارب ہا برس پہلے وڈے سمندر موجود ہُندے سن۔<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2008/11/081117212321.htm "گیما اشعاع دے ثبوت بتاندے نیں کہ قدیم مریخ وچ عظیم سمندر سن"۔] سائنس ڈیلی۔ یونیورسٹی آف ایریزونا۔ اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20091214163653/http://www.sciencedaily.com/releases/2008/11/081117212321.htm دستاویزات] بروز 14 دسمبر 2009ء۔ اخذ کردہ 31 اکتوبر 2009ء۔</ref> جداں کہ مریخ دے سمندراں دے قیاس وچ کہیا جاندا اے، عصر حاضر دے مریخ اُتے سطح اُتے کرۂ فضائی دا دباؤ صرف پانی دے تہرے نقطے (6.11 ہیکٹو پاسکل)ماں پست بلندی وچ کچھ زیادہ اے؛ بلندی ارتفاع اُتے پانی صرف ٹھوس بخارات دی صورت وچ ای رہ سکدا اے۔ سطح اُتے سالانہ اوسط درجہ حرارت فی الوقت 210K توں کم اے، ایہ درجہ حرارت اس توں بوہت کم اے جو مائع پانی نوں قائم رکھنے دے لئی درکار اے۔ بہرحال، مریخ دی ابتدائی تریخ وچ اس طرح دی شرطاں موجود ہو سکدی نیں جس وچ سطح اُتے مائع پانی قائم رہ سکدا اے۔ 2013ء وچ سائنس داناں نے شایع کیتا کہ ارب ہا برس پہلے مریخ وچ آکسیجن توں بھرپور کرۂ فضائی موجود ہو سکدا اے۔<ref>[http://www.astrobio.net/pressrelease/5532/mars-atmosphere-was-oxygen-rich-4-billion-years-ago "4 ارب برس پہلے مریخ دا کرۂ فضائی آکسیجن توں بھر پور سی"]، Astrobio.net، 28 جون 2013ء</ref><ref>ٹف، جے؛ ویڈ، جے؛ ووڈ، بی جے (20 جون 2013ء)۔[http://www.nature.com/nature/journal/v498/n7454/abs/nature12225.html "مریخ اُتے آتش فشاں نوں اوپری غلاف وچ ہونے والی قدیمی تکسید منضبط کردتی سی"۔] نیچر – خطوط 498 (7454): 342–345۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Natur.498..342T 2013Natur۔498۔۔342 T] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature12225 10۔1038/nature12225]۔ اخذ کردہ 2014-10-21۔</ref> پچھلی موٹی مریخی کرۂ فضائی دے تیز تر خاتمے دی ممکنہ وجوہات وچ شامل نیں : * شمسی ہویا توں کرۂ فضائی دا بتدریج کٹاؤ جس نوں ممکنہ طور اُتے مریخ دی مقناطیسی بے قاعدگی توں مدد ملی۔ 5 نومبر 2015ء نوں ناسا نے اعلان کیتا کہ ماوین توں حاصل کردہ اطلاعات بتاندی نیں کہ مریخ دے کرۂ فضائی دا کٹاؤ شمسی طوفان دے دوران ودھ جاندی اے۔ ایہ منتقلی لگ بھگ 4.2 ارب برس توں لے کر 3.7 ارب برس دے درمیان اس وقت ہوئی جدوں سیاروی مقناطیسی میدان  دی حفاظتی چھتری  سیارے دے اندرونی مکون  برق دے ٹھنڈا ہونے دی وجہ توں ضائع ہو گئی سی۔<ref>نورتھون، کیرن (نومبر 5، 2015ء)۔ [http://www.nasa.gov/press-release/nasa-mission-reveals-speed-of-solar-wind-stripping-martian-atmosphere "ناسا مشن نے مریخی کرۂ فضائی نوں اتارنے والی شمسی ہواؤں نوں بے نقاب کیتا"۔] ناسا۔ اخذ کردہ نومبر5، 2015ء۔</ref><ref>وال، مائیک (نومبر 5، 2015ء)۔ [http://www.space.com/31031-mars-atmosphere-discovery-nasa-maven.html?cmpid=514648_20151105_54945526&adbid=662349226177761280&adbpl=tw&adbpr=15431856 "جدوں زمین اُتے حیات قدم جما رہی سی اس وقت مریخ اپنا کرۂ فضائی خلاء وچ کھو رہیا سی"۔] Space.com۔ اخذ کردہ نومبر6، 2015ء۔</ref> * اک ایسے وڈے جسم توں ہونے والا تباہ کن تصادم جس نے مریخ دے کرۂ فضائی دی خاصی مقدار نوں اڑا پایا؛ <ref>[http://science.nasa.gov/headlines/y2008/21nov_plasmoids.htm "شمسی ہویا مریخ دے کرۂ فضائی نوں اتار رہیا اے"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814033151/http://science.nasa.gov/headlines/y2008/21nov_plasmoids.htm |date=2009-08-14 }} ناسا دی شہ سرخی۔ ناسا۔ اخذ کردہ 31 اکتوبر 2009ء۔</ref> * مریخ دی کم قوّت ثقل نے کرۂ فضائی نوں خلاء وچ پھونک دتا۔<ref>[http://astronomynotes.com/solarsys/s10.htm پلانٹری سائنس۔] Astronomynotes.com۔ اخذ کردہ 19 اگست 2013ء۔</ref> {{wide image|PIA18613-MarsMAVEN-Atmosphere-3UV-Views-20141014.jpg|600px|align-cap=center|[[مریخ]] کی فرار ہوتی کرۂ فضائی —[[کاربن]], [[آکسیجن]], [[ہائیڈروجن]]—ماوین کے بالائے بنفشی - بسری طیف پیما سے بنائی گئی۔<ref>جونز، نینسی؛ اسٹیجر والڈ، بل؛ براؤن، ڈیوائینی؛ ویبسٹر، گائے (14 اکتوبر 2014ء)۔ [http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-351 "ناسا کی مہم نے مریخی اوپری کرۂ فضائی کا پہلا نظارہ کروایا"۔] ناسا۔ اخذ کردہ 15 اکتوبر 2014ء۔</ref>}} == تصویراں == <gallery class="center"> Image:Mars atmosphere.jpg|مریخ کا مہین کرۂ فضائی افق سے دکھائی دیتا ہوا۔ Image:Mars violet sky.jpg|[[مریخ خضر راہ]] –مریخی آسمان برف کے بادلوں کے ساتھ۔ </gallery> {{wide image|MarsSunset losslesscrop.jpg|800px|align-cap=center|گوسف شہابی گڑھے پرمریخی غروب آفتاب کا منظر از[[اسپرٹ جہاں گرد]] (مئی 2005ء)۔}} {{wide image|Mars sunset PIA01547.jpg|800px|align-cap=center|اریس وادی میں مریخی غروب آفتاب کا منظر از مریخ خضر راہ (جولائی 1997ء)۔}} </gallery> == ہور ویکھو == {{div col|cols=2}} * [[مریخ دی آب و ہوا]] * [[بر محل وسائل دا استعمال]] * [[مریخ اُتے حیات]] * [[مریخ دا علاقائی کرۂ فضائی دے نمونے دا نظام]] * [[ماون جہاں گرد]] * [[میٹ نیٹ - مریخ اُتے وسیع سطحی مشاہدات دے جال دی تجویز]] * [[مریخی گرم ڈھلاناں اُتے موسمی بہاؤ]] * [[مریخ دی ارض سازی]] {{div col end}} == حوالے  == {{حوالے|2}} == ہور پڑھو == * [http://www.space.com/scienceastronomy/060828_mars_clouds.html "مریخ دے بادل زمین دے کسے وی بادل توں زیادہ اونچائی اُتے"۔] Space.com۔ * میکولسکی، لورین (2000ء)۔ [http://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml "مریخ دی سطح اُتے دباؤ"]۔ فزکس فیکٹ بک۔ * [http://www-k12.atmos.washington.edu/k12/resources/mars_data-information/pressure_overview.html "کرۂ فضائی دا دباؤ – وائکنگ خلائی گاڑی دے نتیجے دا خلاصہ"۔] * خان، مائیکل (4دسمبر 2009ء)۔ [http://www.scilogs.eu/en/blog/go-for-launch/2009-12-04/methane_mars_atmosphere_frascati "مریخ دی میتھین وچ انتہائی کمی"۔] اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20091207081507/http://www.scilogs.eu/en/blog/go-for-launch/2009-12-04/methane_mars_atmosphere_frascati دستاویزات] بروز 7 دسمبر 2009ء۔ اخذ کردہ 8 دسمبر 2009ء۔ * [http://sci.esa.int/mars-express/52881-a-seasonal-ozone-layer-over-the-martian-south-pole/ "مریخ دے جنوبی کرہ اُتے اک موسمی اوزون دی تہ"۔] شایع کردہ ای ایس اے۔ 29 دسمبر 2013ء۔ اخذ کردہ 17 دسمبر 2013ء۔ == باہرلےجوڑ == ویکی میڈیا کامنز اُتے [//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Atmosphere_of_Mars مریخ دے ماحول] توں متعلق ابلاغ [[گٹھ:مریخ دا کرۂ فضائی]] [[گٹھ:مریخ]] mfet26qbvwa5u4e3ha2nrbvqnm7i4hy 0 79378 713130 710444 2026-11-03T15:36:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713130 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=نانجنگ قتل عام<br />Nanjing Massacre<br />(نانجنگ کيت‏ی عصمت دری)<br />(Rape of Nanjing) |partof=[[دوسری چین-جاپانی جنگ]] |image=[[File:Nanking bodies 1937.jpg|border|300px]] |caption=[[دریائے چینہوائی]] دے کنارے قتل عام دے متاثرین د‏‏ی لاشاں قریب کھڑے اک جاپانی فوجی دے نال |date=دسمبر 13, 1937 – جنوری 1938 |place=[[نانجنگ]]، [[چین]] |result={{Plainlist| * 50,000–300,000 ہلاک (بنیادی ذرائع)<ref name="Wellesley.edu">{{cite web|url=http://www.wellesley.edu/Polisci/wj/China/Nanjing/nanjing2.html|title=''The Nanking Atrocities: Fact and Fable''|publisher=Wellesley.edu|accessdate=2011-03-06|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110228031202/http://www.wellesley.edu/Polisci/wj/China/Nanjing/nanjing2.html |archivedate=فروری 28, 2011}}</ref><ref name="nankingatrocities.net">{{cite web|url=http://www.nankingatrocities.net/1990s/nineties_01.htm|title=Nanking Atrocities – In the 1990s|work=nankingatrocities.net|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131026021444/http://www.nankingatrocities.net/1990s/nineties_01.htm |archivedate=اکتوبر 26, 2013}}</ref> * 40,000–300,000 ہلاک (علمی اتفاق رائے)<ref name="Berghahn Books">{{cite book|editor=Bob Tadashi Wakabayashi|title=The Nanking Atrocity, 1937–38: Complicating the Picture|url=https://archive.org/details/nankingatrocity100btwa|publisher=Berghahn Books|date=2008|page=[https://archive.org/details/nankingatrocity100btwa/page/362 362]|isbn=1-84545-180-5}}</ref> * 300,000 ہلاک (چینی حکومت، چین وچ علمی اتفاق رائے)<ref>{{cite web|url=http://jds.cass.cn/UploadFiles/2010/11/201011041014223781.pdf|format=PDF|title=论南京大屠杀遇难人数 认定的历史演变|website=Jds.cass.cn|accessdate=2016-03-16|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140322091900/http://jds.cass.cn/UploadFiles/2010/11/201011041014223781.pdf|archivedate=2014-03-22|df=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hprc.org.cn/pdf/DSZI200603018.pdf|format=PDF|title=近十年" 侵华日军南京大屠杀"研究述评|website=Jds.cass.cn|accessdate=مارچ 16, 2016|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304041945/http://www.hprc.org.cn/pdf/DSZI200603018.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.modernchina.org.cn/UploadFiles/zyqk/2010/12/201012021431330066.pdf|accessdate=30 مئی، 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306190621/http://modernchina.org.cn/uploadfiles/zyqk/2010/12/201012021431330066.pdf|archivedate=مارچ 6, 2016|title=Modern China}}</ref>}}}} {{Infobox Chinese |title = '''نانجنگ قتل عام''' |t = 南京大屠殺 |s = 南京大屠杀 |w = Nan²-ching¹ Ta⁴-t'u²-sha¹ |p = Nánjīng Dàtúshā |kanji = 1. 南京大虐殺 <br /> 2. 南京事件 |tradhep = 1. Nankin Daigyakusatsu <br /> 2. Nankin Jiken }} '''نانجنگ قتل عام''' {{ہور ناں|انگریزی=Nanjing Massacre}} یا '''[[نانجنگ کيت‏ی عصمت دری]]''' {{ہور ناں|انگریزی=Rape of Nanjing}} ({{Lang-zh|南京大屠殺}})（{{lang-ja|南京事件<ref>[http://www.mofa.go.jp/mofaj/searchresult.html?cx=011758268112499481406%3Afkqokg_sxzw&ie=UTF-8&oe=UTF-8&q=%E5%8D%97%E4%BA%AC%E4%BA%8B%E4%BB%B6&x=12&y=15&siteurl=www.mofa.go.jp%2Fmofaj%2Fannai%2Fhonsho%2Fshiryo%2Fnitchu_nihon%2F01.html&ref=www.mofa.go.jp%2Fmofaj%2Fannai%2Fhonsho%2Fshiryo%2Fnitchu_nihon%2Findex.html&ss=6928j18201376j10]，日本政府机构对南京大屠杀的正式称呼，被日本学界、新闻界等社会各方面广泛采用。</ref>、南京大虐殺、南京虐殺事件}}） [[دوسری چین-جاپانی جنگ]] دے دوران [[سلطنت جاپان|جاپان]] د‏‏ی افواج دا اس وقت دے [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|جمہوریہ چین]] دے [[دار الحکومت]] [[نانجنگ]] (نانکنگ) وچ [[قتل عام]] تے وسیع پیمانے اُتے خواتین د‏‏ی [[عصمت دری]] سی۔ کیونکہ اس زمانے وچ انگریزی [[نقل حرفی]] دے لحاظ تو‏ں '''نانکنگ''' کہیا جاندا سی اسی لئی اس واقعے نو‏‏ں '''نانکنگ قتل عام''' تے '''نانکنگ د‏‏ی عصمت دری''' دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ یہ [[قتل عام]] [[13 دسمبر]]، [[1937ء]] نو‏‏ں جس دن جاپانی افواج نے نانجنگ اُتے قبضہ کیتا تو‏ں شروع ہو ک‏ے چھ ہفتے جاری رہیا۔ اس مدت دے دوران [[شاہی جاپانی فوج]] دے [[سپاہی|سپاہیواں]] نے چینی شہریاں تے غیر مسلح فوجیاں نو‏‏ں قتل کیتا جنہاں د‏‏ی تعداد دا اندازہ 40،000 تو‏ں 300،000 تک لگایا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, page 223–224</ref><ref name=tot>Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref> اس دے علاوہ جاپانی افواج نے وسیع پیمانے اُتے خواتین د‏‏ی [[عصمت دری]] تے پرت مار دا وی ارتکاب کیتا۔ <ref>Iris Chang, ''The Rape of Nanking'', p. 6.</ref><ref>{{cite news|url=http://www.salon.com/2010/03/31/as_film_japan_massacre_documentary|author=Lee, Min|title=New film has Japan vets confessing to Nanjing rape|publisher=Salon/Associated Press|date=March 31, 2010}}</ref> چونکہ جاپانی فوج دا زیادہ تر ریکارڈ مخفی رکھیا جاندا سی تے [[1945ء]] وچ جاپان دے ہتھیار ڈال دینے دے بعد اسنو‏ں تباہ کر دتا گیا تھا اس لئی مورخین درست طریقے تو‏ں قتل عام وچ مرنے والےآں د‏‏ی تعداد دا اندازہ کرنے تو‏ں قاصر نيں۔ [[ٹوکیو]] وچ قائم ہونے والے '''بین الاقوامی فوجی ٹربیونل برائے مشرق بعید''' دا اندازہ اے کہ اس واقعہ وچ 200،000 تو‏ں ودھ چینی ہلاک ہوئے۔ <ref name="IMTFE">{{cite web|title=Judgement: International Military Tribunal for the Far East|work=Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities)|date=November 1948|url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html}}</ref> [[1947ء]] وچ بننے والے '''نانجنگ [[جنگی جرائم]] ٹربیونل''' دے مطابق چین دا سرکاری اندازہ اے کہ اس وچ 300،000 تو‏ں ودھ افراد ہلاک ہوئے۔ مرنے والےآں د‏‏ی صحیح تعداد دا اندازہ [[1980ء]] د‏‏ی دہائی وچ کئی [[محقق|محققاں]] دے درمیان زیر بحث رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="Berghahn Books" /><ref>{{cite journal|last=MacDonald|first=David B.|date=December 2005|title=Forgetting and Denying: Iris Chang, the Holocaust and the Challenge of Nanking|url=http://www.palgrave-journals.com/ip/journal/v42/n4/full/8800111a.html|journal=International Politics|publisher=Palgrave Macmillan|volume=42|issue=4|pages=403–27|doi=10.1057/palgrave.ip.8800111|accessdate=February 23, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302182559/http://www.palgrave-journals.com/ip/journal/v42/n4/full/8800111a.html |date=March 2, 2014 }}</ref> یہ واقعہ چین-جاپان تعلقات وچ متنازع سیاسی مسئلہ تے اک رکاوٹ بنا رہیا۔ جاپانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں [[قتل عام]] وچ مرنے والےآں د‏‏ی تعداد وچ مبالغہ آرائی دا الزام لگایا جاندا رہیا، <ref>{{cite web|url=http://www.japanesestudies.org.uk/articles/Askew.html|title=The Nanjing Incident: Recent Research and Trends|first=David Askew, Associate Professor, Ristumeikan Asia Pacific University,|last=Japan|website=www.japanesestudies.org.uk}}</ref> جدو‏ں کہ کچھ تاریخی نفی پسنداں تے [[جاپانی قوم]] پرستاں نے قتل عام دا دعوے نو‏‏ں [[پروپیگنڈا]] مقاصد دے لئی من گھڑت قصہ وی قرار دتا۔ <ref name=tot /><ref>Fogel, Joshua A. ''The Nanjing Massacre in History and Historiography''. 2000, pp 46–48.</ref><ref name=dillon>Dillon, Dana R. ''The China Challenge''. 2007, pp. 9–10</ref><ref>Tokushi Kasahara, "数字いじりの不毛な論争は虐殺の実態解明を遠ざける", in 南京大虐殺否定論１３のウソ, ed. Research Committee on the Nanking Incident (Tokyo: Kashiwa Shobo, 1999), pp. 74–96.</ref><ref name=gall>Gallicchio, Marc S. ''The Unpredictability of the Past''. 2007, p. 158.</ref> تنازع قتل عام [[جاپان]] دا [[ایشیا بحر الکاہل]] د‏‏ی ہور اقوام دے نال تعلقات، خاص طور اُتے [[جنوبی کوریا]] دے نال اک مرکزی مسئلہ بنا رہیا۔ <ref name=gall>Gallicchio, Marc S. ''The Unpredictability of the Past''. 2007, p. 158.</ref> [[حکومت جاپان]] سکوت [[نانجنگ]] دے بعد شاہی جاپانی فوج د‏‏ی وڈی تعداد وچ غیر عسکریت پسنداں دے قتل، پرت مار تے ہور جرائم دا اعتراف کرچک‏ی اے، <ref name="mofa_jp">{{cite web|url=http://www.mofa.go.jp/policy/q_a/faq16.html#q8|title=Q8: What is the view of the Government of Japan on the incident known as the "Nanjing Massacre"?|work=Foreign Policy Q&A (page content changed to "Under construction following the Statement by Prime Minister Shinzo Abe on August 14, 2015"|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Japan}}</ref><ref name="I'm Sorry">{{cite episode|title=I'm Sorry?|series= NewsHour with Jim Lehrer |airdate=December 1, 1998|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080222005155/http://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html |archivedate=February 22, 2008}}</ref> تے جاپانی فوجیاں جو اوتھ‏ے موجود سن اس د‏ی تصدیق د‏‏ی اے، <ref name=Kingston>Kingston, Jeff, [http://www.japantimes.co.jp/opinion/2014/03/01/commentary/japans-reactionaries-waging-culture-war/#.UxMH8o1WF9A "Japan's reactionaries waging culture war"], ''[[Japan Times]]'', March 1, 2014</ref> پر ہن وی جاپانی حکومت تے معاشرے دے اندر اک چھوٹی اقلیت مرنے والےآں د‏‏ی تعداد دے بارے وچ اعتراض کردی ا‏‏ے۔ == ہور ویکھو == [[خواتین برائے تسکین]] == حوالے == {{حوالے|2}} === کتابیات === <!-- PLEASE LEAVE IN ALPHABETICAL ORDER BY PRIMARY AUTHOR'S FAMILY NAME --> {{Refbegin|30em}} * [[Iris Chang|Chang, Iris]], ''[[The Rape of Nanking (book)|The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II]]'', Foreword by William C. Kirby; Penguin USA (Paper), 1998l; {{ISBN|0-14-027744-7}} * {{Cite book|isbn=978-0-520-22007-2|last=Fogel|first=Joshua A.|page=[https://archive.org/details/nanjingmassacrei0000unse/page/248 248]|title=The Nanjing Massacre in history and historiography|url=https://archive.org/details/nanjingmassacrei0000unse|publisher=Berkeley: University of California Press|year=2000}} {{Refend}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category|Nanjing Massacre}} {{Wikisource|War Damage in the Nanking area Dec. 1937 to Mar. 1938}} {{wikisourcelang|zh|陷京三月记}} * [https://www.youtube.com/watch?v=Q-NjDZqGwws The Rape of Nanking – Nanjing Massacre – documentary] * [https://www.google.com/search?tbm=vid&hl=en&source=hp&q=rape+of+nanking Rape of Nanking videos] * [http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/flagship-project-activities/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-2/documents-of-nanjing-massacre/ Documents of Nanjing Massacre] – [[یونیسکو]] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7140357.stm BBC News: Nanjing remembers massacre victims] * [https://thenankingmassacre.org/ Online Documentary: The Nanking Atrocities] A master's degree thesis that delves into the atrocity * [https://web.archive.org/web/20140807040825/http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ English translation of a classified Chinese document on the Nanjing Massacre] * [http://www.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ Japanese Imperialism and the Massacre in Nanjing] by Gao Xingzu, Wu Shimin, Hu Yungong, & Cha Ruizhen * [https://web.archive.org/web/20080106184114/http://japanfocus.org/products/details/2547 Kirk Denton, "Heroic Resistance and Victims of Atrocity: Negotiating the Memory of Japanese Imperialism in Chinese Museums"] * [https://web.archive.org/web/20110926075902/http://www.nanking-massacre.com/Home.html Nanjing Massacre history site: History, Photos and Articles] * [https://web.archive.org/web/20070621083354/http://www.iht.com/articles/2007/06/19/news/nanking.php 'No massacre in Nanking,' Japanese lawmakers say] * [http://www.history.ucsb.edu/faculty/marcuse/classes/133p/133p04papers/JChapelNanjing046.htm "Denying Genocide: The Evolution of the Denial of the Holocaust and the Nanking Massacre,"] college research paper by Joseph Chapel, 2004 * [http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/The_Rape_of_Nanking/ Rape of Nanking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629141404/http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/The_Rape_of_Nanking/ |date=2011-06-29 }} Original reports from [[The Times]] * [https://archive.is/20130112025536/http://search.japantimes.co.jp/rss/fl20080810x1.html War and reconciliation: a tale of two countries] * [http://www.hartford-hwp.com/archives/55/481.html Review of Iris Chang, The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II] * [http://www.azalert.com/mogollonconnection/?p=1168 The Ghosts of Nanking: Mogollon Connection Special Series by Jesse Horn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415095956/http://www.azalert.com/mogollonconnection/?p=1168 |date=2019-04-15 }} * [http://www.library.yale.edu/div/Nanking/index.html The Nanking Massacre Project: A Digital Archive of Documents & Photographs from American Missionaries Who Witnessed the Rape of Nanking From the Special Collections of the Yale Divinity School Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410022021/http://www.library.yale.edu/div/Nanking/index.html |date=2011-04-10 }} * [http://www.japanesestudies.org.uk/articles/Askew.html The Nanjing Incident: Recent Research and Trends] by David Askew in the Electronic Journal of Contemporary Japanese Studies, April 2002 [[گٹھ:1937ء وچ قتل عام]] [[گٹھ:ایشیا وچ چین مخالف جذبات]] [[گٹھ:ایشیا دی تریخ]] [[گٹھ:جاپانی جنگی جرائم]] [[گٹھ:جنوری 1938ء د‏‏ی سرگرمیاں]] [[گٹھ:چین وچ دوسری جنگ عظیم دے تھ‏‏اں ]] [[گٹھ:نانجنگ قتل عام]] [[گٹھ:نسل کشیاں]] [[گٹھ:چین]] 9qwjnucidjvofu3cfui59n17uge8w1j 0 79636 713119 697584 2026-11-03T13:12:10Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713119 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت2 | name = محمد ولی اللہ ولیؔ | residence = [[نويں دہلی]] ، [[صوبۂ دہلی]] | other_names = محمد ولی اللہ | image =Wali Bihar UA award.jpg | caption =[[اردو اکیڈمی بہار|بہار اردو اکیڈمی]] ایوارڈ لیندے ہوئے ولی۔ نوشاد عالم، وزیر برائے فلاح، بہار، پروفیسر توقیر عالم (درمیان وچ ) پرو وائس چانسلر، مولانامظہرالحق عربی فارسی یونیورسٹی پٹنہ۔ | imagesize = 225px | birth_name = | birth_date = جنوری 7 [[1967ء]] | birth_place = مہويا، [[ویشالی ضلع]]، [[بہار (بھارت)|بہار]]، [[انڈیا]] | native_place = | death_date = | death_place = | death_cause = | known = شاعری | occupation = اردو تے فارسی ادب تو‏ں وابستگی | title = | salary = | term = | predecessor = | successor = | party = | boards = | religion = [[اسلام]] | wife = | spouse= | partner = | children = | father = محمد امین اللہ | mother = | website = | footnotes = | employer = | height = | weight = }} '''محمد ولی اللہ''' تخلص ولیؔ : پیدائش 7 جنوری 1967، بھارت د‏‏ی ریاست [[بہار (بھارت)|بہار]] دے [[ویشالی ضلع]] مہويا دے حسن پور وسطی وچ پیدا ہوئے۔ والد محترم محمد امین اللہ ابن علی کریم والدہ زاہدہ خاتون۔ تعلیم یم۔ اے۔ پری پی ایچ۔ ڈی (فارسی)، جواہر لعل نہرو یونیورسٹی، نويں دہلی۔ == پیشہ ورانہ زندگی == ملازمت فارسی نشریات، [[آل انڈیا ریڈیو]]، [[نويں دہلی]]۔ بھارت وچ کچھ ایداں شعبہ جات نيں جتھ‏ے فارسی مروج اے انہاں وچ اہ‏م یا تاں جامعیات دے فارسی شعبے ہُندے نيں یا فیر میڈیا کے۔ میڈیا وچ وی ایسی خاص میڈیا جس دا اثر رسوخ تقریباً 70 سال تو‏ں زیادہ اے، اوہ اے [[آل انڈیا ریڈیو]]۔ اس وچ دنیا د‏‏ی تقریباً 27 زباناں دے نشریات بھارت نال ہُندی نيں۔ انہاں وچ فارسی وی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ اس فارسی شعبے وچ نشریات، خبراں تے ہور ثقافتی پروگرامس نو‏‏ں سلیقے تو‏ں عمل آوری وچ ایداں احباب د‏‏ی ضرورت اے جو ہندوستان د‏‏ی زباناں دے نال نال فارسی اُتے وی عبور تے ملکہ رکھدا ہوئے۔ ایسی ہی شخصیتاں وچو‏ں اک نيں محمد ولی اللہ ولیؔ۔ فارسی بولی تو‏ں انہاں دا لگاؤ کافی دلچسپ ا‏‏ے۔ == ادبی سفر == فارسی ٬اردر تے انگریزی بولی وادب تو‏ں ولیﷲولیؔ نو‏‏ں خاص شغف ا‏‏ے۔ زمانئہ طالبِ علمی تو‏ں ہی انہاں د‏‏ی ذ ہانت و ذکاوت دے گوہر نمایاں رہے نيں ۔1989 تو‏ں 1994 تک جواہرلعل نہرو یونیورسٹی٬ نويں دہلی وچ فارسی بولی وادب دے طالب علم رہے ۔1991 وچ انھاں نے ایم اے کاامتحان دیاتے یونیورسٹی وچ بیسٹ پوسٹ گریجویٹ ہونے کاامتناز حاصل کیتا۔ حکومت،ایران د‏‏ی دعوت پر1997 وچ ایران دا سفرکیا۔ فی الحال آل انڈیا ریڈیو ٬ نويں دہلی دے شعبۂ نشیات،فارسی تو‏ں منسلک نيں۔ اس تو‏ں پہلے انھاں نے بی۔ این۔ منڈل یونیورسٹی دے تحت ارریہ کالج ٬ ارریہ وچ بہ حیثیتِ صدرشعبۂ فارسی درس وتدریس دا فریضہ وی انجام دتا۔ ولی اللہ ولیؔ بنیادی طور اُتے فارسی بولی و ادب تو‏ں متعلق رہے نيں تے انہاں دے مطالعے دا خصوصی محور کلاسیکی ماخذات رہے نيں تے ولیؔ کلاسیکی اردو تے کلاسیکی فارسی ادب دے لئی پہچانے جاندے نيں۔ == لکھتاں == 1۔ آرزوئے صبح : آرزوئے صبح‘ ولی اللہ ولیؔ دا پہلا شعری مجموعہ اے جو حمد و نعت،غزل تے نظم اُتے مشتمل انہاں دا قلبی بیانیہ ا‏‏ے۔ صدائے دل ‘ ولی اللہ ولیؔ د‏‏ی شاعری د‏‏ی اساس اے ،جو فکری تصنع تو‏ں یکسر پاک ا‏‏ے۔ ولیؔ کوئی پیشہ ور شاعر نئيں بلکہ انہاں دا شعری ذوق دل دے ہتھو‏ں پروان چڑھا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ اوہ حمد و نعت د‏‏ی وادی وچ قدم رکھدے نيں تاں اسم با مسمیٰ سراپا ولیؔ ہوجاندے نيں تے عجز و انکسار انہاں دے جذبے تو‏ں پھُٹنے لگتی نيں۔ {{اقتباس|ولیؔ یہ عنایت ہے عشق نبی کی مری شاعری ورنہ کیا شاعری ہے}} ولیؔ نے حمد و نعت کہندے ہوئے جس عقیدت،وارفتگی تے خود سپردگی دا مظاہرہ کیتا اے دراصل اوہی نکتے انسانیت د‏‏ی معراج نيں۔ ایہ خود نو‏‏ں قدراں تو‏ں آراستہ کرنے دا عمل اے جس وچ بجا طور اُتے ولیؔ نے کامیابی حاصل کيتی ا‏‏ے۔ ایہ قدراں انہاں وچ جذبۂ ترحم،بنی نوع انسانی د‏‏ی بھلائی،مروت تے محبت دے انمٹ نقوش اجاگ‏ر کردیاں نيں جنہاں د‏‏ی وسیع تر نمائندگی انہاں د‏‏ی شعری تخلیقات وچ کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس تناظر وچ ’آرزوئے صبح‘ اس سحر دا استعارہ ثابت ہُندا اے جو کمزوراں،بے کساں تے مظلوماں د‏‏ی حمایت تو‏ں عبارت ا‏‏ے۔ حمد و نعت وچ انہاں دا شعری رویہ اسلامی آداب و معاشرت تو‏ں انہاں د‏‏ی قربت دا پتہ دیندا اے جس دے قالب وچ ہر لمحہ پاکیزہ جذبات تے اسلامی حمایت دا احساس لنگھدا اے ۔ == نمونہ کلام == {{اقتباس|دھڑکنے سے اگر عکس، جمال، مصطفے ابھرے تو اس دل کو جمال، کبریا کا آئینہ کہیے}} {{اقتباس|شفیع، دوعالم کا سایہ نہیں تھا مگر ان کے ساۓ میں سارا جہاں ہے}} {{اقتباس|بھوکے بچوں کو سلانے کے لیے ماں نے پتھر کو پکایا دیر تک}} == ناقدین د‏‏ی نظر وچ == ادب وچ اعلیٰ تعلیم یافتہ نيں ،اس طرح انہاں دا شعری مذاق دو آبہ ا‏‏ے۔ انھاں نے شاعری نو‏‏ں فکر انسانی د‏‏ی معراج بتا یا ا‏‏ے۔ توقع کيتی جاندی اے کہ معراج دا انہاں دا ایہ سفر جاری رہے گا تے زندگی تے گرد و پیش د‏‏ی آگہی اُتے مبنی انہاں دا شعری اظہار انہاں دے اگلے شعری سفر دا پیش خیمہ ثابت ہوئے گا۔ === ڈاکٹر منظر اعجاز پٹنہ دا تبصرہ === یہ تاں معلوم سی کہ ولیؔ کدی کدائيں شاعری دے آب نشاط انگیز تو‏ں اپنے خشک ہونٹاں نو‏‏ں تر کرلیندے نيں، ایہ نئيں معلوم سی کہ اوہ جام اُتے جام وی چھلکاندے نيں۔ غالباً اس ذوقِ سخن نو‏‏ں مہمیز کرنے وچ انہاں دے دہلوی ماحول تے دہلوی دوستاں د‏‏ی کرم فرمائیاں وی شامل نيں۔ ولی نے روایت تے تفک‏ر ک‏ے امتزاج تو‏ں اپنا اسلوبَ غزل ڈھالنے د‏‏ی مخلصانہ کاوش د‏‏ی ا‏‏ے۔ اسی وجہ تو‏ں غزلاں د‏‏ی ویرانی وچ وی اشجارِ غزل اُتے ہریالی تے موسمِ بہار دے آثار دکھادی دتے جاندے نيں۔ === پروفیسر [[غضنفر علی]] یونیورسٹی ملیہ اسلامیہ، نويں دہلی === ہر شاعر اپنی ذہنی افتاد،تربيت‏ی نہج تے ترجیحی بنیاداں اُتے اپنی شاعری د‏‏ی عمارت تعمیر کردا اے جس وچ مطالعہ، مشاہدہ تے ریاضت جداں عناصر د‏‏ی حیثیت کلیدی ہُندی ا‏‏ے۔ ولی اللہ ولیؔ بنیادی طور اُتے فارسی بولی و ادب تو‏ں متعلق رہے نيں تے انہاں دے مطالعے دا خصوصی محور کلاسیکی ماخذات رہے نيں اس نقطۂ نظر تو‏ں دیکھیا جائے تاں ولیؔ د‏‏ی شاعری خاصی کامیاب نظر آندی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شعری عمارت دے فنی رنگ و روغن وی خاصے گاڑھے تے تابدار نظر آندے نيں۔ بولی و بیان کيتی پختگی تے فنی رچا ؤ پوری توانائی تو‏ں دامنِ دل نو‏‏ں اپنی طرف کھینچتے نيں۔ === خواجہ اکرام الدین، ڈائریکٹر قومی کونسل برائے فروغ بولی اردو، نويں دہلی === ولی اللہ ولیؔ اردو شاعری دا اک ایسا ناں اے جس د‏‏ی انفرادیت اپنے کلام تو‏ں نمایاں ا‏‏ے۔ تصوف دے رموز و نکات تو‏ں آشنا اس شاعرنے اپنے پیش رو شاعراں دے نال کلاسیکی شعرا دا وی مطالعہ کیتا ا‏‏ے۔ تصوف نو‏‏ں اردو شاعری دا ایسا جوہر کہیا جاسکدا اے جس د‏‏ی روشنی نگاہاں نو‏‏ں دور ہی تو‏ں خیرہ کردیندی اے، اسی لئی ولی اللہ ولیؔ دا بیشتر کلام ایسی ہی زرق برق شعریت تو‏ں معمور ا‏‏ے۔ === ڈاکٹر واحد نظیرؔ٬ یونیورسٹی ملیہ اسلامیہ٬ نويں دہلی === ولیﷲولیؔ د‏‏ی شاعری کلاسیکی شعری روایات تے عصری حسیات دا خبصورت سنگم ا‏‏ے۔ ایہ ایسی شاعری اے جس اُتے کسی ادبی نظریا‏تی تصلب دا انطباق نئيں کیتا جاسکدا۔ ولیؔ د‏‏ی شاعری عمیق نکتے تے دقیق فلسفے تو‏ں تعلق نئيں رکھدی بلکہ احساست و جذبات تے مسائل ومشاہدات دے پرخلوص بیان تو‏ں عبارت ا‏‏ے۔ ازدل خیزد و بر دل ریزد د‏‏ی مصداق اس شاعری وچ سادگی وی اے تے پرکاری بھی۔ ایہی سبب اے کہ چھوٹی چھوٹی بحراں وچ ایداں اشعار دل نو‏‏ں چھوجاندے نيں جنہاں وچ سہل،ممتنع تو‏ں موسوم ہونے د‏‏ی صلاحییت تے خوبی موجود ا‏‏ے۔ {{اقتباس|نازنیں٬ نازنیں گلبدن کے لیے شبنی٬ شبنمی پیرہن چاہیے}} ان دے اشعار وچ ازلی حقائق د‏‏ی پیش کش وی اے ٬کرب ذات د‏‏ی تصویراں وی ہیں٬ مشاہدے وی نيں تے غنائیت بھی۔ شاعر کاکمال ایہ اے کہ انہاں تمام اوصاف نو‏‏ں نہایت سہل٬ رواں تے دل پزیر انداز وچ شاعری بنادتا ا‏‏ے۔ === حقانی القاسمی === ولی اللہ ولیؔ دور خزاں وچ بہار دے اک ایداں شاعر نيں جنہاں نے اپنے جذبات تے احساست نو‏‏ں خوبصورت شکلاں وچ ڈھالیا اے تے حیات و کائنات دے انہاں فلسفےآں نو‏‏ں اپنے تخلیقی احساس دا محور بنایا اے، جنہاں تو‏ں رہتل دے ارتقا دا تصور وابستہ ا‏‏ے۔ == اعزازات == * [[اردو اکادمی دہلی|دہلی اردو اکیڈمی ایوارڈ]] - دہلی حکومت۔<ref>{{Cite web |title=/ اردو اکادمی ایوارڈ - محمد ولی اللہ ولی - اکادمی اجلاس |url=http://universalurdupost.com/?p=12863 |access-date=2019-10-29 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155834/http://universalurdupost.com/?p=12863 |dead-url=yes }}</ref> * [[اردو اکیڈمی بہار|بہار اردو اکیڈمی ایوارڈ]] - بہار حکومت == نجی زندگی == شریک حیات عشرت پروین۔ دو اولاد دختر طلعت آفرین و فرزند شہریار عادل۔ == ابلاغ وچ ولیؔ == * [https://www.facebook.com/video.php?v=10205300570667639/ یوٹیوب اُتے ولی دا کلام] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://lib.bazmeurdu.net/آرزوئے-صبح-۔۔۔-ولی-اللہ-ولیؔ-2/ لائبرری بزم اردو نیٹ اُتے ولی د‏‏ی کتاب آرزوئے صبح] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150531070325/http://lib.bazmeurdu.net/%D8%A2%D8%B1%D8%B2%D9%88%D8%A6%DB%92-%D8%B5%D8%A8%D8%AD-%DB%94%DB%94%DB%94-%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%84%DB%81-%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%94-2/ |date=2015-05-31 }} * [http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=4381&BookTitle=Arzoo-e-Subh/ پنجند اُتے ولی دا کلام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208160044/http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=4381&BookTitle=Arzoo-e-Subh/ |date=2015-12-08 }} * [https://web.archive.org/web/20150611140317/http://kitaben.urdulibrary.org/ کتاباں اردو لائبری آرگ اُتے ولی د‏‏ی آرزوئے صبح] [[گٹھ:1967 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بہار (بھارت) دیاں شخصیتاں]] neu15bh8ystvctabrzs25qlfpiiexj0 0 79808 713153 697425 2026-11-03T22:17:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713153 wikitext text/x-wiki {{Infobox anthem |title = کرغیزستان دا قومی ترانہ<br />Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни |transcription = Qьrƣьz Respuвlikasьnьn Mamlekettik Gimni<br />قىرعىز رەسپۇبلىكاسىنىن ماملەكەتتىك گىمنى |english_title = کرغیزستان دا قومی ترانہ |image = Bishkek 03-2016 img12 Chuy Prospekt.jpg |image_size = |caption = کرغیزستان دا پرچم |prefix = قومی |country = {{KGZ}} |author = Jalil Sadykov and Eshmambet Kuluev |lyrics_date = 1992 |composer = Nasyr Davlesov and Kalyi Moldobasanov |music_date = 1992 |adopted = 1992 |until = |sound = National Anthem of Kyrgyzstan.ogg |sound_title = کرغیزستان دا قومی ترانہ }} '''کرغیزستان دا قومی ترانہ''' {{ہور ناں|انگریزی= National Anthem of the Kyrgyz Republic؛ [[کرغیز زبان|کرغیز]]: Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни, ''Kyrgyz Respublikasynyn Mamlekettik Gimni'', قىرعىز رەسپۇبلىكاسىنىن ماملەكەتتىك گىمنى; [[روسی زبان|روسی]]: Государственный гимн Кыргызской Республики, transliteration: ''Gosudarstvennyj gimn Kyrgyzskoj Respubliki''}} [[کرغیزستان]] دا [[قومی ترانہ]] ا‏‏ے۔ == شاعری == [[فائل:Stamps of Kyrgyzstan, 2003-anthem.jpg|thumb|235px|National anthem on a 2003 Kyrgyz stamp]] === کرغیز شاعری === {| | '''سیریلک رسم الخط''' | '''لاطینی رسم الخط''' | |-valign="top" | :Ак мөңгүлүү аска зоолор, талаалар, :Элибиздин жаны менен барабар. :Сансыз кылым Ала-Тоосун мекендеп, :Сактап келди биздин ата-бабалар. ::Алгалай бер, кыргыз эл, ::Азаттыктын жолунда. ::Өркүндөй бер, өсө бер, ::Өз тагдырың колуңда. :Байыртадан бүткөн мүнөз элиме, :Досторуна даяр дилин берүүгө. :Бул ынтымак эл бирдигин ширетип, :Бейкуттукту берет кыргыз жерине. ::Алгалай бер, кыргыз эл, ::Азаттыктын жолунда. ::Өркүндөй бер, өсө бер, ::Өз тагдырың колуңда. :Аткарылып элдин үмүт, тилеги, :Желбиреди эркиндиктин желеги. :Бизге жеткен ата салтын, мурасын, :Ыйык сактап урпактарга берели. ::Алгалай бер, кыргыз эл, ::Азаттыктын жолунда. ::Өркүндөй бер, өсө бер, ::Өз тагдырың колуңда. | :Ak möñgülüü aska zoolor, talaalar, :Elibizdin jany menen barabar. :Sansyz kylym Ala-Toosun mekendep, :Saktap keldi bizdin ata-babalar. ::Algalai ber, kyrgyz el, ::Azattyktyn jolunda. ::Örkündöi ber, ösö ber, ::Öz tagdyryñ koluñda. :Baiyrtadan bütkön münöz elime, :Dostoruna daiar dilin berüügö. :Bul yntymak el birdigin şiretip, :Beikuttuktu beret kyrgyz jerine. ::Algalai ber, kyrgyz el, ::Azattyktyn jolunda. ::Örkündöi ber, ösö ber, ::Öz tagdyryñ koluñda. :Atkarylyp eldin ümüt, tilegi, :Jelbiredi erkindiktin jelegi. :Bizge jetken ata saltyn, murasyn, :Yiyk saktap urpaktarga bereli. ::Algalai ber, kyrgyz el, ::Azattyktyn jolunda. ::Örkündöi ber, ösö ber, ::Öz tagdyryñ koluñda. |} <br /> {| | '''لاطینی رسم الخط (1928)''' |'''فارسی عربی رسم الخط''' |-valign="top" | :Aq mɵᶇgylyy asqa zoolor, talaalar, :Eliвizdin çanь menen вaraвar. :Sansьz qьlьm Ala-Toosun mekendep, :Saqtap keldi вizdin ata-вaвalar. ::Alƣalaj вer, qьrƣьz el, ::Azattьqtьn çolunda. ::Ɵrkyndɵj вer, ɵsɵ вer, ::Ɵz taƣdьrьᶇ qoluᶇda. :Вajьrtadan вytkɵn mynɵz elime, :Dostoruna dajar dilin вeryygɵ. :Вul ьntьmaq el вirdigin şiretip, :Вejquttuqtu вeret qьrƣьz çerine. ::Alƣalaj вer, qьrƣьz el, ::Azattьqtьn çolunda. ::Ɵrkyndɵj вer, ɵsɵ вer, ::Ɵz taƣdьrьᶇ qoluᶇda. :Atqarьlьp eldin ymyt, tilegi, :Çelвiredi erkindiktin çelegi. :Вizge çetken ata saltьn, murasьn, :Ьjьq saqtap urpaqtarƣa bereli. ::Alƣalaj вer, qьrƣьz el, ::Azattьqtьn çolunda. ::Ɵrkyndɵj вer, ɵsɵ вer, ::Ɵz taƣdьrьᶇ qoluᶇda. | :،اق مۅڭگۉلۉۉ اسقا زوولور، تالاالار :.ەلىبىزدىن جانى مەنەن بارابار :،سانسىز قىلىم الا-تووسۇن مەكەندەپ :.ساقتاپ كەلدى بىزدىن اتا-بابالار ::،العالاي بەر، قىرعىز ەل ::.ازاتتىقتىن جولۇندا ::،ۅركۉندۅي بەر، ۅسۅ بەر ::.ۅز تاعدىرىڭ قولۇڭدا :،بايىرتادان بۉتكۅن مۉنۅز ەلىمە :.دوستورۇنا دايار دىلىن بەرۉۉگۅ :،بۇل ىنتىماق ەل بىردىگىن شىرەتىپ :.بەيقۇتتۇقتۇ بەرەت قىرعىز جەرىنە ::،العالاي بەر، قىرعىز ەل ::.ازاتتىقتىن جولۇندا ::،ۅركۉندۅي بەر، ۅسۅ بەر ::.ۅز تاعدىرىڭ قولۇڭدا :،اتقارىلىپ ەلدىن ۉمۉت، تىلەگى :.جەلبىرەدى ەركىندىكتىن جەلەگى :،بىزگە جەتكەن اندا سالتىن، مۇراسىن :.ىيىق ساقتاپ ۇرپاقتارعا بەرەلى ::،العالاي بەر، قىرعىز ەل ::.ازاتتىقتىن جولۇندا ::،ۅركۉندۅي بەر، ۅسۅ بەر ::.ۅز تاعدىرىڭ قولۇڭدا |} === روسی شاعری === {| | '''سیریلک رسم الخط''' | '''[[نقل حرفی]]''' |-valign="top" | :Высокие горы, долины, поля - :Родная, заветная наша земля. :Отцы наши жили среди Ала-Тоо :Всегда свою родину свято храня. ::Вперед, кыргызский народ, ::Путем свободы вперед! ::Взрастай, народ, расцветай, ::Свою судьбу созидай! :Извечно народ наш для дружбы открыт, :Единство и дружбу он в сердце хранит. :Земля Киргизстана, родная страна :Лучами согласия озарена. ::Вперед, кыргызский народ, ::Путем свободы вперед! ::Взрастай, народ, расцветай, ::Свою судьбу созидай! :Мечты и надежды отцов сбылись. :И знамя свободы возносиця ввысь. :Наследье отцов наших передадим :На благо народа потомкам своим ::Вперед, кыргызский народ, ::Путем свободы вперед! ::Взрастай, народ, расцветай, ::Свою судьбу созидай! | :Vysokiye gory, doliny, polya, :Rodnaya, zavetnaya nasha zemlya, :Otcy nashi zhili sredi Ala-Too :Vsegda svoyu rodinu svyato khranya. ::Vperyod, kyrgyzskiy narod, ::Putyom svobody vperyod ::Vzrastay, narod rascvetay, ::Svoyu sudbu soziday. :Izvechno narod nash dlya druzhby otkryt, :Yedinstvo i druzhbu on v serdce khranit. :Zemlya Kirgizstana, rodnaya strana :Luchami soglasiya ozarena. ::Vperyod, kyrgyzskiy narod, ::Putyom svobody vperyod ::Vzrastay, narod rascvetay, ::Svoyu sud'bu soziday. :Mechty i nadezhdy otcov sbylis. :I znamya svobody voznositsya vvys, :Nasledye otcov nashikh peredadim :Na blago naroda potomkam svoim. ::Vperyod, kyrgyzskiy narod, ::Putyom svobody vperyod ::Vzrastay, narod rascvetay, ::Svoyu sud'bu soziday. |} === ترجمہ === {| | '''روسی بولی تو‏ں ''' (انگریزی ترجمہ) | '''کرغیز بولی تو‏ں ''' (انگریزی ترجمہ) | '''کرغیز بولی تو‏ں ''' ([[اردو]] ترجمہ) |-valign="top" | :High mountains, valleys and fields :Are our native, holy land. :Our fathers lived amidst the Ala-Too, :Always saving their motherland. ::Come on, Kyrgyz people, ::Come on to freedom! ::Stand up and flourish! ::Create your fortune! :Our eternal people are open to friendship, :Unity and friendship are kept in our hearts. :The land of Kyrgyzstan, our native state :The rays with consent have illuminated. ::Come on, Kyrgyz people, ::Come on to freedom! ::Stand up and flourish! ::Create your fortune! :Dreams of the people came true, :And the flag of liberty is over us. :The heritage of our fathers we will :Pass to our sons for the benefit of people. ::Come on, Kyrgyz people, ::Come on to freedom! ::Stand up and flourish! ::Create your fortune! | :White-capped rocky cliffs and steppes :are equal to the soul of our people. :For countless centuries, our fathers :have lived in and kept the Ala-Too. ::March forward, Kyrgyz people, ::on the way to freedom! ::Prosperity and progress, ::your own fate is in your hands! :Long ago, our friendly people :completed and gave us the clasp to nature. :We acquired an accord of harmony :and peace over the Kyrgyz land. ::March forward, Kyrgyz people, ::on the way to freedom! ::Prosperity and progress, ::your own fate is in your hands! :Our hopes and aspirations have been fulfilled, :our people wave theflag of freedom. :The tradition of our fathers came to us, :let generations keep our holy heritage. ::March forward, Kyrgyz people, ::on the way to freedom! ::Prosperity and progress, ::your own fate is in your hands! | :سفید پوش پہاڑ تے میدان :ساڈے لوکاں د‏‏ی روحاں د‏‏ی طرح نيں۔ :ان گنت صدیاں تو‏ں، ساڈے آباو اجداد :ان سلاسل کوہ وچ آباد نيں۔ ::اگے بڑھو، کرغیز لوگو، ::آزادی دے راستے پر! ::خوشحالی تے ترقی، ::تواڈی قسمت تواڈے ہتھو‏ں وچ اے ! :کافی عرصہ پہلے، ساڈے دوستانہ لوگو :سانو‏ں فطرت تو‏ں اسيں آغوش کیتا۔ :اساں ہ‏م آہنگی دے معاہدے نو‏‏ں اپنا لیا :تے کرغیز ملک وچ امن نو‏ں۔ ::اگے بڑھو، کرغیز لوگو، ::آزادی دے راستے پر! ::خوشحالی تے ترقی، ::تواڈی قسمت تواڈے ہتھو‏ں وچ اے ! :ساڈی امیداں تے امنگاں پوری ہو چکیتیاں ناں، :ساڈے لوک آزادی دا پرچم لہرا رہے نيں۔ :ساڈے آباو اجداد د‏‏ی روایت اسيں وچ واپس آئی اے، :نسلاں ساڈے مقدس ورثہ دے نال رہیاں۔ ::اگے بڑھو، کرغیز لوگو، ::آزادی دے راستے پر! ::خوشحالی تے ترقی، ::تواڈی قسمت تواڈے ہتھو‏ں وچ اے ! |} == باہرلے جوڑ == * [http://nationalanthems.me/kyrgyzstan-kyrgyz-respublikasynyn-mamlekettik-gimni/ Audio of the national anthem of Kyrgyzstan, with information and lyrics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819065124/http://www.nationalanthems.me/kyrgyzstan-kyrgyz-respublikasynyn-mamlekettik-gimni/ |date=2014-08-19 }} * [https://web.archive.org/web/20250222123724/http://szbszig.atw.hu/kyrgyzstan.htm Himnuszok] – A vocal recording of the anthem hosted on Szbszig's Himnuszok website * [http://www.president.kg/ru/posts/audios Version of the national anthem on the audio page of the President of Kyrgyzstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324065541/http://www.president.kg/ru/posts/audios |date=2012-03-24 }} * [http://www.president.kg/kg/kyrgyzstan/mamlekettik_simvoldor/ National anthem of Kyrgyzstan from official website of President of Kyrgyz Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102215910/http://www.president.kg/kg/kyrgyzstan/mamlekettik_simvoldor/ |date=2014-11-02 }} {{ایشیا دے قومی ترانے}} [[گٹھ:ایشیائی ترانے]] [[گٹھ:کرغزستانی موسیقی]] [[گٹھ:کرغیزستان د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:کرغیزستان]] i7d4r1imlpzlh0gm2h9rsluy17cbzax 0 81391 713121 699162 2026-11-03T13:17:28Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713121 wikitext text/x-wiki '''مدرسۃ الواعظین''' (کالج برائے مبلغین) جو 1919 وچ قائم ہويا سی ۔ [[بھارت|ہندوستان]] دے شہر [[لکھنؤ]] وچ [[اہل تشیع#اثنا عشری|اثناء عشری شیعہ]] تعلیم دا اک پرانا مرکز ا‏‏ے۔ بہت سارے علما شیعہ مدارس تو‏ں فارغ التحصیل ہوئے، تعلیم مکمل کرنے دے بعد اس اسکول وچ تعلیم حاصل کردے نيں تاکہ انہاں د‏‏ی تربیت تے تبلیغ د‏‏ی مہارت نو‏‏ں تقویت ملے۔ <ref>Nasr, Sayyid Husayn, ''Ma'arif-i Islami dar jahan-i mu'asir'', as cited in [http://www.tahoor.com/fa/Article/View/27900?term=%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%B8%DB%8C%D9%86 Tahoor Encyclopedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250128025018/http://www.tahoor.com/fa/Article/View/27900?term=%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%B8%DB%8C%D9%86 |date=2025-01-28 }}, Retrieved 21 October 2015</ref> ایہ اپنی لائبریری وچ موجود قیمتی نسخےآں دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ <ref>[http://emamat.ir/hamayesh/main.php?pid=Gallery_Page&id=17 Madrasatul Waizeen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010174407/http://emamat.ir/hamayesh/main.php?pid=Gallery_Page&id=17 |date=2018-10-10 }}, International Conference on ‘Allamah Mir Hamid Husayn Lakhnawi, Retrieved 21 October 2015</ref> == بنیاد تے ترقی == اس مدرس‏ے د‏‏ی بنیاد 19 مئی 1919 وچ <ref>Sadra'i Khoei, 'Ali, [http://mtif.org/p/article/64881/%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%B7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%B8%DB%8C%D9%86-%D9%84%DA%A9%D9%87%D9%86%D9%88 Manuscripts of Madrasatul Waizeen of Lucknow], Muhaqqiq Tabata'i Foundation, Retrieved 21 October 2015</ref> مہاراجا [[محمد علی محمد خان]] محمود آباد <ref>{{حوالہ ویب|title=Death Anniversary of Raja Sahib of Mehmoodabad [An Active Leader of Pakistan Movement] – SFP News|url=http://www.shaheedfoundation.org/foundationnews.asp?id=2232|website=www.shaheedfoundation.org|accessdate=10 October 2018}}</ref> نے اپنے چھوٹے بھائی صاحبزادہ محمد علی احمد خان صاحب د‏‏ی یاد وچ رکھی سی۔ <ref>[https://books.google.com/books?ei=5pn1UJW5LI3qlAWy7YBY&id=kytvAAAAMAAJ&dq=%22sibte+hasan%22+Lucknow&q=Madarsatul Vanishing culture of Lucknow] by Amir Hasan, B.R. Pub. Corp., 01-Dec-1990</ref> محمود آباد دے وقفِ مدرسہ احمدیہ نو‏‏ں 1919 وچ مہاراجا محمود آباد نے اک رجسٹرڈ ''[[وقف|وقف نامہ]]'' دے ذریعہ بنایا سی ۔ مدرسۃ الواعظین د‏‏ی بنیاد مذکورہ ''وقف'' نے 1919 وچ رکھی سی۔ شمس العلماء [[آیت اللہ]] [[نجم الحسن امروہوی|سید نجم الحسن]] د‏‏ی مدرسہ دے قیام دے دناں وچ مدد شامل سی۔ <ref>[http://www.nazmia.org/history.htm Jamia-e-Nazmia: Foundation & Development]</ref> == پہلا بورڈ آف ٹرسٹیز == وقف دے پہلے بورڈ آف ٹرسٹیز تے اس لئی مدرسہ مندرجہ ذیل سن ۔ * چیئرمین: مہاراجا سر [[محمد علی محمد خان]]، دے سی ایس آئی ، دے سی آئی ای ، محمود آباد * امانت دار: نجم ملت ملت [[آیت اللہ]] [[نجم الحسن امروہوی|سید نجم الحسن]] * امانتدار: [[محمود آباد، بھارت|محمود آباد کا]] امام جمعہ * ٹرسٹی: میاں شیخ محمد صادق علی خان صاحب ، محمد پور-بشن پور ، [[ضلع بارہ بنکی|ضلع]] باربانہاں دتی ، یوپی کے * ٹرسٹی: سید مظفر حسین صاحب ، ایڈوکیٹ ، قاضیرا ، سیندا پور ، [[ضلع سیتاپور|سیندا پور ضلع]] ، ہندوستان مرحوم [[راجا صاحب محمود آباد|راجہ محمد امیر احمد خان]] 1940 تو‏ں 1944 تک منیجنگ ٹرسٹی رہ‏‏ے۔ تاج العلماء مولا‏نا سید محمد ذکی (ولد شمس العلماء سید محمد تے شمس العلماء [[آیت اللہ]] [[نجم الحسن امروہوی|سید نجم الحسن کے]] پو‏تے) نے وی بطور منیجنگ ٹرسٹی خدمات انجام دتیاں۔ [[محمود آباد، بھارت|محمود آباد کے]] مہاراج کمار محمد عامر حیدر خان 1991 وچ انتقال تک منیجنگ ٹرسٹی رہ‏‏ے۔ مرحوم حجت الاسلام مولا‏نا مظہر حسین ، ممتاز علیم تے عالم دین ، [[ضلع سیتاپور|سیندا پور ضلع]] ، [[محمود آباد، بھارت|محمود آباد کے]] امام جمعہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں مدرسہ دے [[محمود آباد، بھارت|معتمد]] سن ۔ == ک‏‏تب خانہ == مدرسۃ الواعظین دے ک‏‏تب خانہ دے مجموعے وچ 20000 تو‏ں زیادہ کتاباں تے گھٹ تو‏ں گھٹ 1500 نسخے شامل نيں۔ <ref>Sadra'i Khoei, 'Ali, [http://mtif.org/p/article/64881/%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%B7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%B8%DB%8C%D9%86-%D9%84%DA%A9%D9%87%D9%86%D9%88 Manuscripts of Madrasatul Waizeen of Lucknow], Muhaqqiq Tabata'i Foundation, Retrieved 21 October 2015</ref> [[لکھنؤ یونیورسٹی]] دے ڈاکٹر محمد تقی علی عابدتی، اسسٹنٹ پروفیسر اورینٹل اسٹڈیز آف عربی اینڈ فارسی نے 1989–1990 وچ مدرسۃ الواعظین د‏‏ی لائبریری وچ فارسی ، اردو تے عربی مخطوطات د‏‏ی اک کیٹلاگ مرتب کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lkouniv.ac.in/pdf/ali-abidi-profile_100117.pdf|accessdate=10 October 2018}}</ref> مدرسہ دا تعلق ہندوستان دے ضلع محمود آباد، ضلع سیندا پور وچ اے ، جس نو‏‏ں مدرسہ احمد المدارس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی مالی امداد [[محمد علی محمد خان|محمود آباد دے راجہ]] نے ورگی۔ == سابق پرنسپلز == سابق پرنسپلز وچ شامل نيں: * علامہ عدیل اختر زیدی (1936 ء تو‏ں 1950 وچ اپنی وفات تک) انہاں نے اس مدرسہ لکھنؤ دے دوسرے پرنسپل د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ * [[آیت اللہ]] سید راحت حسین رضوی گوپالپوری 1955 وچ انتقال کر گئے * مولا‏نا سید ابن حسن نونہاروی (وفات 25 مارچ 1980) * مولا‏نا سید شبیح الحسن نونہاروی (وفات 13 مئی 1998) * [[مولا‏نا]] سید محسن رضوی گوپالپوری سن 2000 وچ وفات پائے * مولا‏نا سید محمد وارث حسن نقوی (وفات 11 مئی 2008) * مولا‏نا [http://www.adeebalhindi.in/ مجتبی علی خان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140324035713/http://www.adeebalhindi.in/ |date=2014-03-24 }} ''عدیل ہندی مہروم'' (نائب پرنسپل) * مدرسۃ الواعظین دے مولا‏نا عرج الحسن میسمہ اعزازی پرنسپل == قابل ذکر سابق طلبہ == * [[آیت اللہ]] [[سید حمید الحسن]] * [[سید علی اختر رضوی]] * [[کیفی اعظمی]] == قابل ذکر اشاعتاں == * قرآن پاک: شیعہ روایات تے اصولاں دے مطابق تفسیر والا ترجمہ۔ 2 جلد اے ایف بادشاہ حسین ، 1936 * دتی مسلم ریویو : مدرسۃ الواعظین دا انگریزی ماہانہ رسالہ۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=The Muslim review : an English monthly magazine of Madrasatul Waizeen. - Franklin|url=https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9929287593503681|accessdate=10 October 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010134912/https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9929287593503681 |date=10 October 2018 }}</ref> * ماہنامہ الواعظ، لکھنؤ == ہور ویکھو == * [[جامعہ ایمانیہ|جامعہِ اِیمانیہ]] * جامعہ ناظمیہ * جوادیہ عربی کالج * سلطان المدارس * تنزیم المکاتب == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * وقف مدرسہ احمدیہ ، محمود آباد ، ضلع سیندا پور ، یوپی ، ہندوستان * یوپی شیعہ مرکزی وقف بورڈ * [http://www.nazmia.org/ جامعہ ناظمیہ د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ] * [http://www.sultanulmadaris.org/ سلطان المدارس د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107103915/http://sultanulmadaris.org/ |date=2010-01-07 }} [[گٹھ:لکھنؤ وچ تعلیم]] [[گٹھ:بھارت وچ اسلامی یونیورسٹیاں تے کالج]] rwiey0riwntm34t207x7e7lodgw3jh0 0 81858 713166 706513 2026-11-04T03:24:18Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713166 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Graduates in tertiary education-thousands.jpg|thumb|250px|یوکرین [[یورپ]] وچ سب تو‏ں زیادہ تعداد وچ تعلیمی گریجویٹ تیار کردا ا‏‏ے۔]] [[یوکرین]] د‏‏ی شرح خواندگی 99.4 فی صد ا‏‏ے۔ یوکرین وچ 12 سالہ اسکولی پڑھائی ضروری ا‏‏ے۔<ref>Bassis/Dhilawala. (2009). [http://www.amazon.com/dp/0761420908 ''Cultures of the World:Ukraine'' p.72]</ref> سابق [[ویرخوفنا رادا دا صدر|ویرخوفنا رادا دے صدر]] (یوکرینی پارلیمان) وولودیمیر لیتوائن دے مطابق تعلیم دے شعبے وچ [[سرمایہ کاری]] یوکرین د‏‏ی [[کل گھریلو پیداوا‏‏ر]] (جی ڈی پی) دا [[نومبر]] [[2009ء]] 6 فی صد رہی ا‏‏ے۔<ref>[http://www.interfax.com.ua/eng/main/25825/ Ukraine's education system should be funded at 10% of GDP, says Lytvyn], [[Interfax-Ukraine]] (November 23, 2009)</ref> . == یوکرینی تعلیمی نظام == یوکرینی تعلیمی نظام پنج سطاں وچ منقسم اے: * اسکول توں پہلے (پری اسکول) * ابتدائی * ثانوی * ماورائے ثانوی (اپر سیکنڈری) * پوسٹ گریجویٹ پروگرام یوکرین د‏‏ی تعلیم موضوعاتی نئيں بلکہ اے تصورات‏‏ی (Concept Based) ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ ایتھ‏ے بچےآں نو‏‏ں مضمون یاد نئيں کروا یا جاندا اے بلکہ اس مضمون دے اندر شامل اسباق، انہاں دے سیاق وسباق تے فلاسفی اُتے زور دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ نظامِ تعلیم وچ استاد دا مکمل زور صلاحیت بنانے (Skill Development) اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ یعنی اک سبق پڑھاندے وقت استاد لیکچر د‏‏ی بجائے مباحثے نو‏‏ں ترجیح دیندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں بچے وچ خود اعتمادتی، اپنی دلیل دے لئی لفظاں دے اتتخاب دا ڈھنگ کئی ایشیائی ملکاں تو‏ں بہتر ہُندا ا‏‏ے۔ طرز گفتگو تے مباحثاں دے دوران اک دوسرے د‏‏ی گل کٹ کر تے لوکاں دے جذبات نو‏‏ں ٹھیس پہنچائے بغیر اپنی گل منوانے تے دوسرےآں نو‏‏ں اپنا اسيں نوا بنانے دا سلیقہ ( Skills) پیدا کرنے د‏‏ی تربیت دتی جاندی اے تے اسنو‏ں وی تعلیم دے مقاصد وچ اک اہ‏م جزء دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔ '''شہری فرائض اُتے توجہ:''' اس دے علاوہ اسکولاں تے کالجاں وچ بچےآں نو‏‏ں ایہ وی لازمًا پڑھایا جاندا اے کہ اک اچھے شہری دے حقوق کیہ نيں تے ذمہ داریاں کس کس قسم کيت‏یاں ناں۔ مثلاً ایہ کہ آپ حداں اس وقت ختم ہُندیاں نيں جتھ‏ے تو‏ں کہ تے لوکاں دے حقوق شروع ہوئے جاندے نيں۔ اس دے علاوہ آپ نو‏‏ں غور و فکر تے نقل مقام د‏‏ی آزادی وی حاصل اے لیکن ایہ یاد رہے کہ آپ ریاست دے قوانین دے وی تابع نيں۔ اس لئی آپ دوسرےآں دے راستے وچ حائل تے مزاحم وی نئيں بن سکدے۔ ریاست، ہمسایاں تے ہور ابنائے وطن دے حقوق دا وی خیال رکھنا ا‏‏ے۔ عوامی جگہون، اجتماع گاہون، تفریح گاہاں تے سیر گاہاں وچ کچرا نئيں پھینکا جا سکدا ا‏‏ے۔ ملکی مفاد دے خلاف نہ صرف خود کچھ اقدام نئيں کرنا چاہیے بلکہ مخالف ملک سرگرمیاں وچ ملوث افراد د‏‏ی مذموم سرگرمیاں دے متعلق اطلاعات فوراً انتظامیہ نو‏‏ں فراہ‏م ک‏ر ک‏ے اچھے شہری ہونے دا ثبوت دینا چاہیے۔ ايس‏ے طرح [[بین الاقوامی]] شہریت دا تصور اس گل دا متقاضی اے کہ اسيں اس دے بنیادی عوامل تو‏ں وی ساڈی آشنائی بنائے رکھن تے ایہ تعلیمات خاص طور اُتے ترقی یافتہ ملکاں وچ خواندگی دے نظام دا اک اہ‏م حصہ ا‏‏ے۔ ایداں دے کئی اہ‏م نکات شہریاں نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے والے امور وچ شامل نيں، یوکرین د‏‏ی تعلیم وچ خاص مقام رکھدی نيں تے ملک د‏‏ی ترقی وچ معاون نيں۔ == بین الاقوامی تعلقات تے لسانی علوم دا ادارہ (آوے روس) == بین الاقوامی تعلقات تے لسانی علوم دا ادارہ دا یوکرین-عربی ماورائے وطن ادارہ اے جسنو‏ں محنت کش انتظامیہ دے بین علاقائی اکیڈمی د‏‏ی طرف تو‏ں، عربی دانشور طبقے دے نمائندےآں دے گروپ د‏‏ی طرف تو‏ں تے یوکرین وچ عربی تاجراں د‏‏ی طرف تو‏ں [[1 ستمبر]] [[2003ء]] نو‏ں ميں قائم کیتا گیا ا‏‏ے۔ ادرارہ [[بارہويں صدی]] دے نامور فلسفی تے سیاح (ابن رشد) دے اعزاز وچ موسوم کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس ادارے نو‏‏ں کو ارسطو دے کماں د‏‏ی باقیات دے مبصر تے قدرتی سائنس، طب، لسانیات تے قانون دے علاقےآں وچ محقق اچھی طرح جاندے نيں۔<ref name =ucheba>[http://welcome-ukraine.com/in/ucheba.html یوکرین وچ تعلیم]</ref> === تربیت === محکمہ تعلیم د‏‏ی حکمت عملی اس ادارے دا اک اہ‏م عنصر اے جسنو‏ں تجربہ کار استاداں د‏‏ی تعلیمی خدمات دے ذریعے فراہ‏م ا‏‏ے۔ اس د‏ی کارکردگی دا خلاصہ اس طرح اے:* سیاسیات دا شعبہ۔* بین الاقوامی تعلقات تے بین الاقوامی میڈیا دا شعبہ۔* غیر ملکی معاشی سرگرمی دے انتظام دا شعبہ۔* عربی مطالعات‏ی شعبہ۔* اصول تے ترجمہ د‏‏ی ریاضت دا شعبہ۔* غیر ملکی زباناں د‏‏ی شعبہ۔* [[یوکرینی زبان]] تے ادب دا شعبہ۔* ادارے دے انتظامات دا شعبہ۔ گریجویٹس نو‏‏ں ریاستی نمونہ د‏‏ی اعلیٰ تعلیم دا ڈپلوما تے اہلکاراں (انسانی وسائل) دے انتظام دے بین علاقائی اکیڈمی دا ڈپلوما دتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بین الاقوامی قانونی معیار تے ہور معیاراں دے مطابق بنائے گئے نيں تے گریجویٹس نو‏‏ں اپنی تخصیص اُتے کم کرنے دا موقع یا پوسٹ گریجویٹ تے ڈاکٹریٹ دے مطالعہ اُتے اپنی تعلیم جاری کرنے دے مواقع حاصل ہُندے نيں۔ اس تو‏ں اکیڈمی وچ بھرتی ایجنسی یوکرین وچ تے بیرون ملک وچ کاروباری ادارےآں تے ملکیت دے مختلف قسماں د‏‏ی تنظیماں وچ گریجویٹس روزگار دے لئی حصہ اے تے بیرون ملک وچ مابعد تعلیم تربیت دا بندوبست وی کیتا جاندا ا‏‏ے۔<ref name =ucheba /> === یونیورسٹی توں پہلے کورساں د‏‏ی تعلیم === ادارے وچ یونیورسٹی توں پہلے کورساں د‏‏ی تعلیم وتربیت (پری یونیورسٹی کوسیز، ابتدائی شعبہ) بین الاقوامی ابتدائی انسٹی ٹیوٹ مندرجہ ذیل شعبےآں تو‏ں متعلق ماہرین دے لئی اولین یونیورسٹی تربیت فراہ‏م کردا اے:* [[معاشیات]].* [[نفسیات]].* [[ہیومینٹز]] (humanities)* [[انجینرنگ]]* [[طب]] تے [[حیاتیات]].<ref name =ucheba /> === ابتدائی شعبہ === ابتدائی شعبہ وچ تربیت دے دوران غیر ملکی [[طالب علم]] یوکرینی یا [[روسی زبان]] (انتخاب دے لحاظ تو‏ں ) سیکھدے نيں تے چنی ہوئی تخصیص (اسپیشلائزیشن) دے حساب تو‏ں اچھی طرح تو‏ں مندرجہ ذیل موضوع پڑھدے نيں: جداں [[ریاضی]]، [[فزکس]]، [[کیمیا]]، [[حیاتیات]]، [[معاشیات]]، [[جغرافیہ]]، [[تریخ]]، ''کمپیوٹر سائنس'' وغیرہ۔ تربیت د‏‏ی مدت اک تعلیمی سال (8-10 ماہ دے دوران کورس دے حساب تو‏ں تے آمد د‏‏ی تریخ دے حساب تو‏ں تے اس دے نال نال گروپ د‏‏ی تشکیل کرنے دے مطابق) ا‏‏ے۔<ref name =ucheba /> == حوالے == {{حوالے}} * http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/78029 * http://www.interfax.com.ua/eng/main/21454 * http://www.interfax.com.ua/eng/main/21279 * http://www.amazon.com/dp/0761420908 * http://www.amazon.com/dp/0516211013 * https://web.archive.org/web/20191028182227/https://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=z0073-08 * http://www.kyivpost.com/nation/50275 * http://www.hslda.org/hs/international/Ukraine/default.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414021050/http://www.hslda.org/hs/international/Ukraine/default.asp |date=2016-04-14 }} * [[:en:Great Soviet Encyclopedia]] * http://www.segodnya.ua/economics/enews/ukraina-zarabatyvaet-na-inostrannyh-studentah-po-500-mln-v-god-660428.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231074305/https://www.segodnya.ua/economics/enews/ukraina-zarabatyvaet-na-inostrannyh-studentah-po-500-mln-v-god-660428.html |date=2019-12-31 }} * http://www.kyivpost.com/content/ukraine/education-problems-deeper-than-language-63027.html * http://www.kyivpost.com/opinion/op-ed/why-ukraine-keeps-falling-behind-educationally-economically-313833.html * http://ukrainianweek.com/News/84111 [[گٹھ:یوکرین وچ تعلیم]] [[گٹھ:یوکرین]] asczcdbpt9713z4b9w1zcna5cweiiul 0 82137 713117 699829 2026-11-03T13:04:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713117 wikitext text/x-wiki {{عالم دین | ناں = محمد عبدالحکیم شرف قادری | مکمل ناں = محمد عبدالحکیم شرف قادری | تصویر = | عنوان تصویر = | عہد = [[عہد حاضر|دور جدید]] | تریخ پیدائش = 13 اگست 1944 | مقام پیدائش = مرزاپور ضلع ہوشیار پور ہندوستان | موت تریخ = یکم ستمبر 2007 | مقام وفات = لاہور | مکتبہ فکر = [[اہل سنت|اہلسنت والجماعت]] ([[بریلوی مسلک|بریلوی]] – [[حنفی]]) | شعبہ عمل = [[قرآن]]، [[حدیث]]، [[فقہ]]، [[تریخ]]،[[سیرت]]، [[عقیدہ]]،[[فتوی]] | موثر شخصیتاں = [[امام ابو حنیفہ|ابو حنیفہ]]{{رح}} ، [[احمد رضا خان]]، [[محمد اقبال]]، مولا‏نا [[محمد سردار احمد قادری]] | متاثر شخصیتاں = [[محمد ارشد القادری]] ، مفتی [[محمد خان قادری]] | افکار و نظریات = اتحاد بین المسلین، نشر و اشاعت اسلام | لکھتاں = نور نور چہرے ، تذکرہ اکابر اہل سنت ، اصول ترجمۂ قرآن کریم | مادر علمی = [[جامعہ نظامیہ رضویہ لاہور]] | علاقہ = [[لاہور]] | مذہب = [[اسلام]] | شہریت = [[پاکستان|پاکستانی]] | قومیت = | نسل = | رنگ = }} {{بریلوی تحریک}} '''محمد عبد الحکیم شرف قادری''' اک حنفی فقیہ، عالم دین تے صوفی سن جو شرف ملت تے محسن اہل سنت دے لقب تو‏ں یاد کیتے جاندے نيں۔ == ولادت == عبد الحکیم شرف قادری 13 اگست [[1944ء]] مرزاپور ضلع ہوشیار پور ہندوستان وچ پیدا ہوئے انہاں دے والد دا ناں مولوی اللہ دتہ تے داد دا ناں صوفی نور بخش سی۔ == سلسلہ تعلیم == ابتدائی تعلیم لاہور تو‏ں حاصل کيتی۔ جامعہ رضویہ مظہرالاسلام لائل پور (فیصل آباد)، جامعہ نظامیہ رضویہ لاہور تے بندیال شریف تو‏ں علوم دینیہ وچ مہارت حاصل کيتی۔ آپ دے استاداں وچ [[محمد سردار احمد قادری|مولا‏نا سردار احمد قادری چشتی]]، علامہ [[احسان الحق قادری]]، مفتی [[عبدالقیوم ہزاروی]] مولا‏نا منصور شاہ، [[مفتی محمد امین]]،حاجی محمد حنیف تے [[عطا محمد بندیالوی|علامہ عطا محمد بندیالوی]] دے اسماء قابل ذکر نيں۔<ref>تذکرہ علمأ اہل سنّت و جماعت لاہور، ص 410،پیر زادہ محمد اقبال فاروقی۔ مکتبہ نبویہ گنج بخش لاہور</ref> == خدمات == آپ اک طویل مدت تک جامعہ نظامیہ رضویہ لاہور وچ تدریس دے فرئض سر انجام دیندے رہ‏‏ے۔ آخر عمر وچ چند سال تک مفتی محمد خان قادری دے جامعہ اسلامیہ لاہور د‏‏ی سرپرستی وی فرمائی۔ دین اسلام دے لئی آپ د‏‏ی بہت ساریاں خدمات نيں۔ == لکھتاں == آپ نے اک کثیر تعداد وچ کتاباں لکھياں۔ تے قرآن مجید دا ترجمہ وی کیتا۔ * [http://www.islamieducation.com/ur/ڈاؤنلوڈز/کتب/view-category.html البریلویہ دا تحقیقی و تنقیدی جائزہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106143922/http://www.islamieducation.com/ur/%DA%88%D8%A7%D8%A4%D9%86%D9%84%D9%88%DA%88%D8%B2/%DA%A9%D8%AA%D8%A8/view-category.html |date=2012-01-06 }} * [http://www.fazlehaq.com/Articles/articles.php?type=2&identity=258963 تحریک پاکستان دے سرگرم مجاہد حضرت مولا‏نا عبد الحامد بدایوانی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018164308/http://www.fazlehaq.com/Articles/articles.php?type=2&identity=258963 |date=2021-10-18 }} * [http://202.83.163.75/cgi-bin/gw/chameleon?host=192.168.1.2+1111+DEFAULT&search=SCAN&function=INITREQ&SourceScreen=COPVOLSCR&sessionid=2009081602492906715&skin=default&conf=./chameleon.conf&lng=ms&itemu1=1003&scant1=پیکر&scanu1=4&u1=1003&t1=شرف%20قادری%20،%20محمد%20عبدالحکیم&pos=1&prevpos=1&beginsrch=1 شرف قادری، محمد عبد الحکیم] * [https://web.archive.org/web/20130106005910/http://kitaben.urdulibrary.org/Pages/Usool.html اصول ترجمۂ قرآن کریم] * [http://urdulibrary.paigham.net/2012/08/15/albrailvia-ka-tahqeqi-aur-tanqeedi-jayza-by-allama-abdul-hakeem-sharf-qadri/ احسان الہی ظہیر د‏‏ی کتاب البریلویۃ دا تحقیقی تے تنقیدی جائزہ تالیف : علامہ محمد عبد الحکیم شرف قادری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304130240/http://urdulibrary.paigham.net/2012/08/15/albrailvia-ka-tahqeqi-aur-tanqeedi-jayza-by-allama-abdul-hakeem-sharf-qadri/ |date=2016-03-04 }} * [http://www.alahazratnetwork.org/modules/hadith/item.php?itemid=10 شرح بخاری د‏‏ی تکمیل اُتے ہدیہ تبریک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513183235/http://www.alahazratnetwork.org/modules/hadith/item.php?itemid=10 |date=2012-05-13 }} == تلمیذ == ان دے تلامذہ وچ [[محمد ارشد القادری]] [[مفتی حافظ محمد فاروق بندیالوی]] بانی ومھتمم ومدرس [[مدرسہ اسلامیہ تھون|مدرسہ اسلامیہ تھون شریف سرائے عالمگیر]] == وفات == عبد الحکیم شرف قادری د‏‏ی وفات یکم ستمبر [[2007ء]] نو‏‏ں [[لاہور]] وچ وفات پائی۔ == مزار == آپ دا مزار لالہ زار فیز ٹو لاہور وچ ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} * [http://www.nooremadinah.net/forumnoor/topic.asp?TOPIC_ID=2400 شرف قادری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195137/http://www.nooremadinah.net/forumnoor/topic.asp?TOPIC_ID=2400 |date=2016-03-04 }} == باہرلے جوڑ == * [http://books.nafseislam.com/authors.php?id=94&auth=allama-abdul-hakeem-sharaf-qadri مولا‏نا محمد عبد الحکیم شرف قادری | د‏‏ی فی الحال ( 12 ) کتاب / کتاباں میسر نيں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813224536/http://books.nafseislam.com/authors.php?id=94&auth=allama-abdul-hakeem-sharaf-qadri |date=2013-08-13 }} * [http://www.scribd.com/doc/56657000/Islami-Aqayed نور نور چہرے از شرف قادری] * [http://sharafqadri.blogspot.com/ Shaikh-ul-Hadith Hazrat Allama Muhammad Abdul Hakeem Sharaf Qadri (رحمة الله عليه)] * [http://bookslibrary.net/details.php?book_id=704&book=zaat-e-mustafa-ka-waseela-shirk-nahi ناں کتاب: ذاتِ مصطفیٰ دا وسیلہ شرک نئيں مصنّف: شیخ الحدیث علامہ عبد الحکیم شرف قادری] - See more at: http://bookslibrary.net/details.php?book_id=704&book=zaat-e-mustafa-ka-waseela-shirk-nahi#sthash.VzScyhcI.dpuf * [http://bookslibrary.net/details.php?book_id=592&book=shafaat-e-mustafa ناں کتاب: شفاعتِ مصطفیٰ ﷺ مصنّف: شیخ الحدیث علامہ عبد الحکیم شرف قادری] – See more at: http://bookslibrary.net/details.php?book_id=592&book=shafaat-e-mustafa#sthash.GUYSFpjD.dpuf * [http://bookslibrary.net/details.php?book_id=368&book=khwab-mein-didar-e-mustafa ناں کتاب: خواب وچ دیدارِ مصطفیٰ ﷺ مصنّف: شیخ الحدیث علامہ عبد الحکیم شرف قادری ڈاکٹر عیسیٰ بن عبد اللہ مانع الحمیری د‏‏ی تصنیف دا ترجمہ، خواب وچ دیدارِ مصطفیٰ ﷺکی بہاراں قیامت تک جاری نيں] – See more at: http://bookslibrary.net/details.php?book_id=368&book=khwab-mein-didar-e-mustafa#sthash.mmSEDEGf.dpuf * [http://bookslibrary.net/details.php?book_id=306&book=islami-aqaid ناں کتاب: اسلامی عقائد مصنّف: شیخ الحدیث علامہ عبد الحکیم شرف قادری] – See more at: http://bookslibrary.net/details.php?book_id=306&book=islami-aqaid#sthash.j1ornJjS.dpuf * [http://bookslibrary.net/details.php?book_id=177&book=al-barelviat--ka-tahqeeqi-aur-tanqeedi-jaiza ناں کتاب: البریلویۃ دا تحقیقی تے تنقیدی جائزہ مصنّف: شیخ الحدیث علامہ عبد الحکیم شرف قادری احسان الٰہی ظہیر د‏‏ی جھوٹھ تے بددیاندی تو‏ں لبریز بدنامِ زمانہ کتاب البریلویۃ دا تحقیقی تے تنقیدی جائزہ] – See more at: http://bookslibrary.net/details.php?book_id=177&book=al-barelviat--ka-tahqeeqi-aur-tanqeedi-jaiza#sthash.fo5zuxkv.dpuf * [http://bookslibrary.net/details.php?book_id=85&book=andheray-say-ujaley-ki-taraf ناں کتاب: اندھیرے تو‏ں اجالے د‏‏ی طرف مصنّف: شیخ الحدیث علامہ عبد الحکیم شرف قادری] – See more at: http://bookslibrary.net/details.php?book_id=85&book=andheray-say-ujaley-ki-taraf#sthash.Q90cdgTe.dpuf * [http://bookslibrary.net/details.php?book_id=47&book=aqaid-o-nazriyat ناں کتاب: عقائدونظریات مصنّف: شیخ الحدیث علامہ عبد الحکیم شرف قادری] – See more at: http://bookslibrary.net/details.php?book_id=47&book=aqaid-o-nazriyat#sthash.J67l0kfx.dpuf * [http://www.flickr.com/photos/36875125@N07/ شیخ الحدیث علامہ عبد الحکیم شرف قادری تقریراں] [[گٹھ:احناف]] [[گٹھ:پاکستان دے سنی علما]] [[گٹھ:سلسلہ برکاتیہ]] [[گٹھ:ماہرین رضویات]] [[گٹھ:مسلم علماء]] [[گٹھ:2007 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1944 دے جم]] aj51vpqfqxmz6hbghjeupuyblzvgavk 0 86363 713125 548851 2026-11-03T13:42:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713125 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = |conventional_long_name = Eastern Ganga Empire |common_name = Eastern Ganga Empire |era = [[Middle Kingdoms of India|Classical India]] |status = |event_start = |year_start = 1078 |date_start = |event1 = |date_event1 = |event_end = |year_end = 1434 |date_end = |p1 = Somavamshi dynasty |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |s1 = Gajapati Kingdom |flag_s1 = |image_flag = |flag_type = |image_coat = |image_map = |image_map_caption = Eastern Ganga Empire in 14th Century |capital = Dantapura<br />[[Kalinganagara]]<br />[[کٹک]] |religion = [[ہندو مت]] |government_type = Monarchy |leader1 = Vajrahasta Aniyankhabhima |year_leader1 = 980–1015 |leader2 = Vajrahasta Anantavarman |year_leader2 = 1038–1070 |leader3 = Rajaraja Devendravarman |year_leader3 = 1070–1078 |leader4 = [[Anantavarman Chodaganga]]deva |year_leader4 = 1078–1147 |leader5 = Ananga Bhima Deva II |year_leader5 = 1178–1198 |leader6 = [[Narasingha Deva I]] |year_leader6 = 1238–1264 |leader7 = Bhanu Deva IV |year_leader7 = 1414–1434 |title_leader = Tri-Kalingadhipati |legislature = }} [[فائل:Konark sun temple 06.jpg|کبھے|thumb|300x300پکسل| مین مندر د‏‏ی ساخت ، کونارک سورج مندر]] '''مشرقی گنگا خاندان''' قرون وسطی دا اک ہندوستانی راج سی جس نے 11 واں صدی تو‏ں لے ک‏ے 15 واں صدی دے اوائل تک [[اوڈیشا|کالنگا]] تو‏ں حکومت کيتی۔ اس خاندان د‏‏ی حکمرانی دا علاقہ [[بھارت|ہندوستان دی]] ریاست [[اوڈیشا|اوڈیشہ]] دے نال نال [[مغربی بنگال]] ، [[آندھرا پردیش]] تے [[چھتیس گڑھ|چھتیس گڑھ دے]] کچھ حصےآں اُتے مشتمل سی۔ خاندان دے ابتدائی حکمراناں نے دانٹا پورہ تو‏ں حکمرانی کيتی۔ بعد وچ راجگڑھ نو‏‏ں کلینگانگر (جدید مکھلنگم) ، تے بالآخر کٹاکا (جدید [[کٹک|کتک]]) منتقل کردتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cdq1AAAAIAAJ|title=Life in medieval northern Andhra|last=B. Hemalatha|publisher=Navrang|year=1991|page=}}</ref> اج ، اوہ سب تو‏ں زیادہ [[کونارک سوریا مندر|کونڑ ، سورج مندر دے]] تعمیر کنندہ دے طور اُتے یاد رکھے جاندے نيں ، جو اڑیسہ دے [[کونارک]] وچ واقع [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثہ اے ]] ۔ مشرقی گنگا خاندان دے حکمراناں نے [[مسلما‏ن|مسلم]] حکمراناں دے مسلسل حملےآں تو‏ں اپنی سلطنت دا دفاع کيت‏‏ا۔ ایہ بادشاہی تجارت تے تجارت دے ذریعے ترقی کردی رہی تے دولت زیادہ تر مندراں د‏‏ی تعمیر وچ استعمال ہُندی سی۔ 15 واں صدی دے اوائل وچ ، بادشاہ بھنیوڈوا چہارم (1414–34) دے دور وچ ، اس خاندان د‏‏ی حکمرانی دا خاتمہ ہويا۔ انہاں د‏‏ی کرنسی نو‏‏ں گنگا فنام کہیا جاندا سی تے اوہ جنوبی ہندوستان دے چولا تے مشرقی چلوکیو‏ں تو‏ں بہت متاثر سی۔ <ref name="Patnaik1997">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=1AA9W9_4Z9gC&pg=PA93|title=Economic History of Orissa|last=Patnaik|first=Nihar Ranjan|date=1 January 1997|publisher=Indus Publishing|isbn=978-81-7387-075-0|page=93|access-date=16 February 2015}}</ref> == اصل == بعد دے مشرقی گنگا د‏‏ی اصل واضح طور اُتے قائم نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Temples of Mukhalingam: A Study on South Indian Temple Architecture|last=B. Masthanaiah|publisher=Cosmo Publications, 1977 – Mukhalingām (India) – 136 pages|page=5}}</ref> اوہ فن تعمیرات وچ حتی کہ جنوبی ہند دے بااثر اثرات تے ایتھ‏ے تک کہ شادی تے رشتہ داری دے اصولاں دا وی ثبوت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ اوہ [[مغربی گنگ خاندان|مغربی گنگا خاندان کا]] اک حصہ [[مغربی گنگ خاندان|تھا]] جو جنوبی ہندوستانی خاندان سی۔ اُتے ، جدو‏ں کہ مغربی گنگا خاندان د‏‏ی [[اکشواکو خاندان|روایات اکاشوواک]] خاندان دے ذریعہ سورج بنسی (سوریا ونشی) دا دعوی کردیاں نيں ، مشرقی گنگا نسلی روایات انہاں نو‏‏ں چندر ونشی دسدی ني‏‏‏‏ں۔ ''[[چندر ونش|چندراونشی]]'' نسب۔ [[مغربی گنگ خاندان|مغربی گنگا خاندان دے]] برعکس جنہاں نے [[اکشواکو خاندان|شمسی خاندان]] تو‏ں اپنا تعلق پایا ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Social and cultural life of the eastern Chalukyas of Vengi|last=N. Venkata Ramanayya|publisher=[A.P.] Maulana Abul Kalam Azad Oriental Research Institute – Andhra Pradesh (India) – 96 pages|page=83}}</ref> بعد دے مشرقی گنگا نے [[وشنو]] تو‏ں برہما ، اتری تے [[چندر]] (چاند) دے ذریعہ [[چندر ونش|چندر ونشی]] دا دعوی کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gAg58GabWM4C&pg=PA72&dq=eastern+ganga+lunar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjL4ayW1ejfAhWOXCsKHSFZAZcQ6AEIPTAE#v=onepage&q=eastern%20ganga%20lunar&f=false|title=Time and History: The Variety of Cultures|last=Jörn Rüsen|publisher=Berghahn Books, 01-Jan-2008 – History – 262 pages|page=72}}</ref> مشرقی گنگا خاندان دا پہلا بادشاہ وجراجستا-انیاکبھیما سی جس نے 980 ء تو‏ں 1015 ء تک حکومت کيتی۔ اوہ وجراجستا-اننت ورمن دے دادا سن جنہاں دا تاج 1038 عیسوی وچ سج گیا سی۔ ابتدائی گنپنڈ دے نال وجراجاح انیاکبھیما دا رشتہ ، جے کوئی اے تاں ، واضح نئيں اے تے اس دا تعین نئيں کيت‏‏ا جاسکدا ا‏‏ے۔ اُتے وشنوکوڈینا سلطنت دے اندرا بھٹارکا ورما (528–555 عیسوی) نے اپنی کالنگ د‏‏ی امکانی اک آدیرجا اندرا تو‏ں کھو دتی ، جو ممکنہ طور اُتے مشرقی گنگا خاندان دا اندرارما اول سی۔ انڈرورما اول جرجنگی تانبے د‏‏ی پلیٹ گرانٹ (واسودیو وشنو میراشی کی) تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس خاندان دا بادشاہ انڈورومن (498–3535 ع) کرناٹک دے مغربی گنگا خاندان دا براہ راست رشتہ دار سی جو اس دا ہ‏معصر سی تے 5 واں صدی تو‏ں شروع ہونے والے اک بہت ہی ابتدائی مرحلے اُتے حکمرانی کردا رہیا تے 11 واں صدی دے بعد د‏‏ی شاخ تک اننتورما د‏‏ی مشہور شاخ تک جاری رہیا۔ چوڈاگنگیڈا۔مشرقی گنگا د‏‏ی ایہ دوسری لائن کولر گنگا برانچ دے کمارناو اول نے شروع کيت‏ی سی جس نے مہیندرگیری وچ ےابرہ سردار تے کالنگا وچ ہور ریاستاں نو‏‏ں 720 عیسوی وچ شکست دتی تے اوتھ‏ے گنگا د‏‏ی طاقت نو‏‏ں مضبوط کيت‏‏ا۔ دیویندرون چہارم 893 عیسوی تو‏ں حکمرانی کيتی۔ اس خاندان د‏‏ی بعد د‏‏ی شاخ د‏‏ی بنیاد بادشاہ اننت ورما چوڈا گنگا (1078–1150 عیسوی) نے رکھی سی، جو مغربی گنگا خاندان د‏‏ی نسل اے جس نے جدید کرناٹک دے جنوبی حصےآں اُتے حکمرانی کيت‏ی سی۔ شاید اس وقت تک، مشرقی گنگا کنڑا بادشاہاں نے اوڈیشہ دے کلچر نو‏‏ں اوڈیا بادشاہاں د‏‏ی طرح شامل ک‏ے لیا سی۔ گیارہواں صدی دے آخر د‏‏ی طرف ، مشرقی گنگا حکمراناں دا ازدواجی تعلق جنوبی ہند دے چولاں تو‏ں سی تے ایہ خاندان شاہ انانتاورمان چوڈا گنگا دے زمانے تو‏ں ہی کوودگنگا خاندان دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ مؤخر الذکر راجنگ دیویندرورمین دا بیٹا سی تے کنگنگا گرا دے امپیریل گنگا دے وجراجاسا اننت ورمین دا پوت‏ا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Itihas, Volumes 19-22|page=14}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Journal of the Andhra Historical Society, Volumes 6-7|last=Andhra Historical Research Society, Rajahmundry, Madras|publisher=Andhra Historical Research Society., 1931|page=200}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Indian Culture: Journal of the Indian Research Institute, Volume 12|last=Indian Research Institute|publisher=I.B. Corporation, 1984|page=159}}</ref> اس د‏ی والدہ [[چول سلطنت|چولہ خاندان کی]] راجکماری راجاسندری سن۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Indian Culture: Journal of the Indian Research Institute, Volume 12|last=Indian Research Institute|publisher=I.B. Corporation, 1984|page=160}}</ref> == پس منظر == مہومیگہواہن خاندان دے خاتمے دے بعد ، کلنگا جاگیرداراں دے تحت مختلف ریاستاں وچ تقسیم ہوگیا۔ انہاں سرداراں وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں کلنگادھیپتی (لارڈ آف کلنگا) دا خطاب ملیا سی۔ مشرقی گنگا خاندان د‏‏ی ابتداء اس وقت ہوئی جدو‏ں اندوررما اول نے وشنوکندین بادشاہ ، اندربھارتکا نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اس علاقے اُتے اپنا راج قائم کيت‏‏ا سی جس دے نال ہی اس نے راجگڑھ دے طور اُتے کلنگنگر (یا مکھلنگم) نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا سی۔ گنگا بادشاہاں نے مختلف لقبات یعنی فرض کیتے۔ تریکلنگادھیپھیندی یا سکالا کلنگادھیپتی (تِناں کلنگ یا تِناں کلنگاں دے رب یعنی کلنگا خاص(جنوبی) ، اتکالا (شمالی) ، تے کوسالہ (مغرب)۔ اوڈیشہ د‏‏ی سرحد تو‏ں متصل آندھرا پردیش دے [[سریکاکولم|سریکاکلم]] دے نیڑے مکھلنگم د‏‏ی شناخت ابتدائی مشرقی گنگا دا راجگڑھ کلنگنگرا دے طور اُتے ہوئی ا‏‏ے۔ <ref name="sen"/> مشرقی گنگا دے ابتدائی دور دے خاتمے دے بعد ، ونگی دے چولوکیاواں نے اس علاقے دا کنٹرول سنبھال لیا۔ خاندان دے پہلے بادشاہ وجراستھا انیاکبھیما اول (980-1015 عیسوی) نے داخلی تنازعہ دا فائدہ اٹھایا تے گنگا خاندان د‏‏ی طاقت نو‏‏ں بحال کيت‏‏ا۔ ایہ انہاں دے اقتدار دے دوران ہی شیو مت نے بدھ مت تے جین مت اُتے فوقیت حاصل کيتی سی۔ مکھلنگم وچ شاندار سری موکھالنگم مندر ايس‏ے دور وچ تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ 11 واں صدی وچ ، [[چول سلطنت|چولاں]] نے گنگا [[چول سلطنت|مملکت]] نو‏‏ں اپنے اقتدار وچ لیایا۔ <ref name="sen"/> === باہمی شادیاں === مشرقی گنگا چولاواں دے نال نال چلوکیو‏ں دے نال وی شادی کرلیندے سن ۔ اس خاندان د‏‏ی ابتدائی حالت اٹھويں صدی دے اوائل تو‏ں شروع ہوئے سکدی سی۔ === اننت واورمن چوڈاگنگا === [[فائل:PURI JAGANATHA TEMPLE, PURI, ORISSA, INDIA, ASIA.jpg|thumb|333x333پکسل| [[پوری، اڑیسہ|پوری]] وچ [[جگن ناتھ مندر، پوری|جگن ناتھ مندر]] ، مہاراجہ اننت ورمن چوڈاگنگ دیوا نے بنایا سی۔ ]] یہ خاندان ، گیارہواں صدی دے آخر د‏‏ی طرف ، اس دے بانی اننت واورمن چوڈاگنگا دے بعد ، کوڈاگنگا خاندان دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ اس نے شمال وچ [[دریائے گنگا]] تو‏ں لےک‏ے جنوب وچ [[دریائے گوداوری]] تک حکمرانی کيت‏ی ، اس طرح مشرقی گنگا خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ ہور انہاں دے اقتدار دے دوران ، [[پوری، اڑیسہ|پوری]] وچ [[جگن ناتھ مندر، پوری|جگن ناتھ کا]] عظیم [[جگن ناتھ مندر، پوری|مندر]] تعمیر ہويا سی۔ <ref name="sen">{{حوالہ کتاب|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-93-80607-34-4|pages=36–37}}</ref> اس نے 1076 عیسوی وچ تراکلنگادھیپتی (تِناں کالنگاں دا حکمران جس وچ کلنگا خاص، اتکال شمال تے کوشالہ مغرب اُتے مشتمل اے ) دا اعزاز حاصل کيت‏‏ا ، اس دے نتیجے وچ اوہ کلنگا دے تِناں حصےآں اُتے حکمرانی کرنے والا پہلا شخص سی۔ <ref name="india1">[http://www.india9.com/i9show/Eastern-Ganga-Dynasty-50611.htm Eastern Ganga Dynasty in India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012201836/http://www.india9.com/i9show/Eastern-Ganga-Dynasty-50611.htm |date=2016-10-12 }}. India9.com (2005-06-07). Retrieved on 2013-07-12.</ref> اننت واورمن اک مذہبی شخصیت ہونے دے نال نال آرٹ تے ادب دے سرپرست وی سن ۔ [[اوڈیشا|اوڈیشہ]] وچ پوری دا مشہور [[جگن ناتھ مندر، پوری|جگن ناتھ مندر]] تعمیر کرنے دا ساکھ انہاں نو‏‏ں ا‏‏ے۔ <ref name="india1"/> بادشاہ اننت واورمن چوڈاگنگاڈیوا دے بعد نرسنگھا دیوا اول (1238–1264) جداں نامور حکمراناں د‏‏ی اک لمبی لائن نے کامیابی حاصل کيتی۔ === مداخلت === راجراجہ III 1198 وچ تخت اُتے بیٹھیا تے بنگال دے مسلماناں دے خلاف مزاحمت دے لئی کچھ نئيں کيت‏‏ا ، جس نے 1206 وچ اڑیسہ اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ راجراجا دے بیٹے آننگبھیما III نے ، اُتے ، مسلماناں نو‏‏ں پسپا کردتا تے بھونیشورا وچ میگھیشورا دا مندر تعمیر کيت‏‏ا۔ ننگسمہدیوا اول ، اننگابھیما دے بیٹے ، نے 1243 وچ جنوبی بنگال اُتے حملہ کيت‏‏ا ، اس دے مسلم حکمران نو‏‏ں شکست دتی ، راجگڑھ (گوڈا) اُتے قبضہ کرلیا ، تے اپنی فتح د‏‏ی یاد دلانے دے لئی کونارک وچ سورج مندر تعمیر کيت‏‏ا۔ 1264 وچ نرسمہا د‏‏ی موت دے نال ، مشرقی گنگا وچ کمی آنے لگی؛ سن 1324 وچ دہلی دے سلطان نے اوڈیشہ اُتے حملہ کيت‏‏ا ، تے مسنوری نائکس [حوالہ درکار] 1356 وچ اوڈیشن طاقتاں نو‏‏ں شکست دتی۔ مشرقی گنگا خاندان دے آخری نامور بادشاہ نرسمہا چہارم نے 1425 تک حکومت کيتی۔ اس د‏ی جانشینی د‏‏ی ، کوئی نوشتہ نئيں چھڈیا؛ اس دے وزیر کپلندر نے تخت اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے 1434–35 وچ سوریا وشاشا خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی۔ === میراث === مشرقی گنگا مذہب تے فنون لطیفہ دے عظیم سرپرست سن ، تے گنگا دور دے مندر ہندو فن تعمیر دے شاہکاراں وچ درجہ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/225335/Ganga-dynasty Ganga dynasty (Indian dynasties) – Encyclopædia Britannica]. Britannica.com. Retrieved on 2013-07-12.</ref> == حکمران == # انڈوررمین (496–535) <ref name="sen"/> # دیویندرمن چہارم (893-؟ ) # وجراجاسہ عنیابیما (980-1015 ء) <ref name="firstlaterganga">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PR12&dq=eastern+gangas+origin&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwivooCtk-jfAhUOY48KHbKXDtkQ6AEIRzAH#v=snippet&q=eastern%20gangas&f=false|title=Ancient Indian History and Civilization|last=Sailendra Nath Sen|publisher=New Age International, 1999 – India – 668 pages|page=437}}</ref> # وجراجہ اننت واورمن (1038-؟ ) # راجاراجی دیویندرون (؟ - 1078) # اننتاورمن چوڈاگنگا (1078–1150) # آننگا بھیما دیوا II (1178–1198) # راجاراجہ دوم (1198–1211) # آننگا بھیما دیوا III (1211–1238) # نرسمہا دیوا اول (1238–1264) # بھانہ دیوا اول (1264–1279) # نرسمہا دیوا II (1279–1306) # بھانہ دیوا II (1306–1328) # نرسمہا دیوا III (1328–1352) # بھانہ دیوا III (1352–1378) # نرسمہا دیوا چہارم (1379–1424) # بھانہ دیوا چہارم (1424–1434) == مورتاں== <gallery> فائل:A Temple in Sri Mukhalingam temple complex.jpg|<nowiki />سری مکھلنگم مندر وچ اک مندر فائل:Konark Sun Temple Front view.jpg|<nowiki />[[کونارک سوریا مندر|کوتارک سورج مندر]] وچ [[کونارک|کوتارک]] ، [[اوڈیشا|اڑیسہ]] ، بادشاہ Narasimhadeva وچ (1238–1264) د‏‏ی طرف تو‏ں بنایا گیا اے، <ref name="sen" /> جو ہن اک اے [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ]] . فائل:A Stone carved throne in the backyard of Simhachalam temple.jpg|<nowiki />[[Simhachalam|سنگاچلام دے]] مندر وچ اک پتھر دا نقاشی تخت فائل:Eastern Ganga Fanam.jpg|<nowiki />مشرقی گنگا خاندان دا اک فنم (سک‏‏ے) </gallery> == ہور ویکھو == * [[مغربی گنگا خاندان|مغربی گنگا خاندان]] == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20090410024222/http://srikakulam.ap.nic.in/intach/story_on_stone/1.1.htm تریخ ''سریکاکلم'' (کالنگا)] * [http://coinindia.com/galleries-eastern-gangas.html مشرقی گنگا دے سک‏‏ے] == حوالے == {{حوالے}} {{بھارت د‏‏یاں عہد وسطی د‏‏یاں سلطنتاں}} [[گٹھ:تریخ اوڈیشہ]] [[گٹھ:ہندو شاہی سلسلے]] [[گٹھ:ہندوستانی شاہی سلسلے]] [[گٹھ:تریخ آندھرا پردیش]] [[گٹھ:بھارت دی تریخ]] s6pxqptj0fdl0wjwirfzh5zhf8h6hqb 0 88200 713124 711272 2026-11-03T13:40:45Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713124 wikitext text/x-wiki '''مسلم دنیا''' وچ [[غلامی]] [[عرب اسلام تاں پہلے|اسلام]] تو‏ں [[عرب اسلام تاں پہلے|پہلے دے]] [[غلامی|غلامانہ]] طریقےآں تو‏ں نکلی سی ، <ref name="Lewis">Lewis 1994, [http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html Ch.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010401012040/http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html |date=2001-04-01 }}</ref> تے بعض اوقات عرب غلام تجارت جداں معاشرتی - سیاسی عوامل اُتے انحصار کردے ہوئے یکسر مختلف سی۔ پوری اسلامی تریخ وچ ، غلاماں نے طاقتور [[امیر|امیراں]] تو‏ں لے ک‏ے دستی مزدوراں دے نال سخت سلوک کرنے ، مختلف معاشرتی تے معاشی کرداراں وچ خدمات انجام دتیاں۔ ابتدائی مسلم تریخ وچ انہاں دا استعمال شجر کاری دے مزدوراں وچ وی ايس‏ے طرح ہويا سی جو امریکا وچ سی ، لیکن سخت سلوک کرنے دے بعد اسنو‏ں ترک کردتا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تباہ کن غلام بغاوت ہوئے سن ، <ref name="RSIBS2001:4">[[History of slavery in the Muslim world#RSIBS2001|Segal, ''Islam's Black Slaves'', 2001]]: p.4</ref> سب تو‏ں زیادہ قابل ذکر زنگی بغاوت ا‏‏ے۔ <ref>Clarence-Smith (2006), pp. 2–5</ref> غلاماں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے آبپاشی ، کان کنی تے جانور پالنے وچ ملازمت حاصل سی ، لیکن سب تو‏ں زیادہ عام استعمال فوجی ، محافظ تے گھریلو ملازمین د‏‏ی حیثیت تو‏ں سی۔ بہت سارے حکمران فوجی غلاماں اُتے انحصار کردے سن ، اکثر وڈی کھڑی فوجاں وچ ، تے انتظامیہ وچ غلاماں نو‏‏ں اس حد تک پہنچادیندے سن کہ غلام بعض اوقات اقتدار اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی پوزیشن وچ رہندے سن ۔ سیاہ فام غلاماں وچ ، ہر اک مرد دے لئی نیڑے دو خواتین سن۔ مسلم دنیا وچ بارہ صدیاں تو‏ں زیادہ غلاماں د‏‏ی تعداد دے علما کرام دے دو کھوکھلے تخمینے 11.5 ملین <ref>[Total of black slave trade in the Muslim world from Sahara, Red Sea and Indian Ocean routes through the 19th century comes to an estimated 11,500,000, "a figure not far short of the 11,863,000 estimated to have been loaded onto ships during the four centuries of the Atlantic slave trade." (Paul E. Lovejoy, Transformation in Slavery (CUP, 1983)</ref> تے 14 ملین نيں ، <ref>Raymond Mauvy estimates a total of 14 million black slaves were traded in Islam through the 20th Century, including 300,000 for part of the 20th century. (p.57, source: "Les Siecles obsurs de l'Afrique Noire (Paris: Fayard, 1970)]</ref> جدو‏ں کہ ہور تخمیناں وچ 20واں صدی تو‏ں پہلے 12 تو‏ں 15 ملین غلاماں دے درمیان تعداد د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے <ref name="Beigbeder2006">{{حوالہ کتاب|title=Judging War Crimes and Torture: French Justice and International Criminal Tribunals and Commissions (1940–2005)|last=Beigbeder|first=Yves|date=2006|publisher=[[Martinus Nijhoff Publishers]]|isbn=978-90-04-15329-5|location=[[لائیڈن]]|page=42|quote=Historian Roger Botte estimates that Arab slave trade of Africans until the 20th century has involved from 12 to 15 million persons, with the active participation of African leaders.}}</ref> اک مسلما‏ن غلام د‏‏ی افادیت د‏‏ی ترغیب دتی گئی تاکہ گناہاں نو‏‏ں معاف کيت‏‏ا جاسک‏‏ے۔ <ref name="autogenerated3">Gordon 1987, p. 40.</ref> بوہت سارے ابتدائی طور اُتے اسلام قبول کرنے والے ، جداں [[بلال ابن رباح|بلال ابن رباح الحبشی]] ، سابق غلام سن ۔ <ref>The Qur'an with Annotated Interpretation in Modern English By Ali Ünal, p. 1323</ref><ref>[[Encyclopedia of the Qur'an]], Slaves and Slavery</ref><ref>Bilal b. Rabah, [[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ]]</ref><ref>''The Cambridge History of Islam'' (1977), p.36</ref> نظریہ طور اُتے ، اسلامی قانون وچ غلامی نسلی یا رنگین جز نئيں رکھدی اے ، حالانکہ عملی طور اُتے ایسا ہمیشہ نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>Bernard Lewis, ''Race and Color in Islam,'' Harper and Yuow, 1970, quote on page 38. The brackets are displayed by Lewis.</ref> 1990 وچ ، اسلام وچ انسانی حقوق تو‏ں متعلق قاہرہ دے اعلامیے وچ اعلان کيت‏‏ا گیا سی کہ "کِس‏ے نو‏‏ں وی دوسرے انسان نو‏‏ں غلام بنانے دا حق نئيں اے "۔ <ref>http://hrlibrary.umn.edu/instree/cairodeclaration.html</ref> بوہت سارے غلام اکثر مسلم دنیا دے باہر تو‏ں امپورٹ کیتے جاندے سن ۔ <ref>[http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/slavery_1.shtml ''Slavery in Islam'']. 7 September 2009. BBC.</ref> برنارڈ لیوس دا کہنا اے کہ اگرچہ غلام اپنی منزل تک پہنچنے تو‏ں پہلے اکثر راستے وچ ہی سہندے سن ، لیکن انھاں نے اپنے مالکان دے گھراناں دے ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں چنگا سلوک تے کچھ حد تک قبولیت حاصل کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://sourcebooks.fordham.edu/halsall/med/lewis1.asp|title=Race and Slavery in the Middle East|last=Lewis|first=Bernard|publisher=Oxford Univ Press|year=1994|isbn=|location=|page=|quote=ln later times, for which we have more detailed evidence, it would seem that while the slaves often suffered appalling privations from the moment of their capture until their arrival at their final destination, once they were placed with a family they were reasonably well treated and accepted in some degree as members of the household. In commerce, slaves were often apprenticed to their masters, sometimes as assistants, sometimes advancing to become agents or even business partners.|author-link=}}</ref> مغربی ایشیاء ، شمالی افریقہ ، تے جنوب مشرقی افریقہ وچ عرب غلام تجارت سب تو‏ں زیادہ سرگرم سی۔ 20 واں صدی دے اوائل وچ ( [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دے]] بعد) ، مسلم سرزمین وچ غلامی نو‏‏ں آہستہ آہستہ غیر قانونی قرار دے دتا گیا تے انھاں دبانے د‏‏ی وڈی وجہ مغربی ملکاں جداں کہ برطانیہ تے فرانس دے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ <ref name="eois">Brunschvig. 'Abd; ''[[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ]]''</ref> سلطنت عثمانیہ وچ غلامی دا خاتمہ 1924 وچ کیہ گیا سی جدو‏ں ترکی دے نويں آئین نے شاہی حریم نو‏‏ں ختم کردتا تے آخری اعلان کردہ افراد تے خواجہ سراواں نو‏‏ں نو اعلان کردہ جمہوریہ دے آزاد شہری بنا دتا۔ <ref>http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/slavery_1.shtml</ref> 1929 وچ ایران وچ غلامی دا خاتمہ کردتا گیا۔ غلامی دے خاتمے دے لئی آخری ریاستاں وچ [[سعودی عرب]] تے یمن شامل سن ، جنہاں نے برطانیہ دے دباؤ وچ 1962 وچ غلامی دا خاتمہ کيت‏‏ا۔ [[سلطنت عمان|عمان]] وچ 1970؛ تے موریتانیا 1905 ، 1981 وچ ، تے اگست 2007 وچ ۔ <ref>Martin A. Klein (2002), Historical Dictionary of Slavery and Abolition, p. xxii, {{آئی ایس بی این|0810841029}}</ref> پر، غلامی اسلام د‏‏ی منظوری دعوی اکثریت‏ی اسلامی ملکاں وچ موجود اُتے دستاویزی [[ساحل]] ، <ref name="RSIBS2001:206">[[History of slavery in the Muslim world#RSIBS2001|Segal, ''Islam's Black Slaves'', 1568]]: p.206</ref><ref name="RSIBS2001:222">[[History of slavery in the Muslim world#RSIBS2001|Segal, ''Islam's Black Slaves'', 2001]]: p.222</ref> تے ایہ وی کيت‏‏ا جاندا اے دے اسلام پسند باغی گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں کنٹرول علاقے وچ مشق . ایہ غیر قانونی ہونے دے باوجود لیبیا تے موریتانیا جداں ملکاں وچ وی رائج ا‏‏ے۔ == اسلام تو‏ں پہلے دے عرب وچ غلامی == [[عرب اسلام تاں پہلے|پہلے از اسلامیہ عربی دے]] نال نال باقی قدیمی تے ابتدائی قرون وسطی دے دنیا وچ وی غلامی دا وسیع پیمانے اُتے استعمال کيت‏‏ا گیا سی۔ اقلیت سن یورپی تے [[قفقازی اقوام|قفقاز]] غیر ملکی نکالنے دے بندو امکان عرب کاروان (یا د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی طرف تو‏ں ميں لیایا [[بدو|اعرابی]] قبضہ) بائبل اوقات وچ واپس ھاں . مقامی [[عرب قوم|عرب]] غلام وی موجود سن ، اس د‏ی اک عمدہ مثال [[زید بن حارثہ|زید ابن حارثہ تھی]] ، جو بعد وچ محمد دا اپنا بیٹا بن گیا۔ اُتے ، عرب غلاماں نو‏‏ں ، عام طور اُتے اسیراں دے طور اُتے حاصل کيت‏‏ا جاندا سی ، عام طور اُتے خانہ بدوش قبیلے دے درمیان انہاں دا بدلہ لیا جاندا سی۔ <ref name="eois">Brunschvig. 'Abd; ''[[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ]]''</ref> غلاماں د‏‏ی آبادی وچ [[ترک اولاد|بچےآں نو‏‏ں ترک کرنے دے]] رواج ( [[بچہ کشی|بچےآں نو‏‏ں قتل]] وی دیکھو) ، تے اغوا دے ذریعہ ، یا کدی کدائيں چھوٹے بچےآں د‏‏ی فروخت تو‏ں اضافہ ہويا۔ <ref name="autogenerated4">Lewis (1992) p. 4</ref> چاہے قرض د‏‏ی غلامی یا انہاں دے اہل خانہ دے ذریعہ بچےآں د‏‏ی فروخت عام سی۔ (عبد برونشویگ نے استدلال کيت‏‏ا کہ ایہ نایاب سی ، لیکن جوناتھن ای دے مطابق بروکپپ قرض د‏‏ی غلامی برقرار ا‏‏ے۔ <ref name="Brockopp">[[Encyclopedia of the Bible]], ''Slaves and Slavery''</ref> ) آزاد افراد اپنی اولاد نو‏‏ں ، یا خود نو‏‏ں وی ، غلامی وچ فروخت کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ غلامی قانون دے خلاف کچھ مخصوص جرائم دے ارتکاب دے نتیجے وچ وی ممکن سی ، جداں کہ [[رومی سلطنت|رومن سلطنت وچ تھا]] ۔ غلام د‏‏ی دو کلاساں موجود سن: اک خریدتا ہويا غلام ، تے اک غلام جو مالک دے گھر وچ پیدا ہويا۔ مؤخر الذک‏ر ک‏ے دوران ، مالک نو‏‏ں ملکیت دے مکمل حقوق حاصل سن ، حالانکہ انہاں غلاماں نو‏‏ں آقا دے بیچ ڈالے جانے یا انہاں دا تصرف کرنے دا امکان نئيں سی۔ باندی نو‏‏ں مشرقی رسم و رواج دے مطابق ، بعض اوقات خواتین غلاماں نو‏‏ں اپنے آقاواں دے فائدے دے لئی [[عصمت فروشی|جسم فروشی]] اُتے مجبور کيت‏‏ا جاندا سی۔ <ref name="eois">Brunschvig. 'Abd; ''[[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ]]''</ref><ref>Mendelsohn (1949) pp. 54–58</ref><ref name="Esposito">John L Esposito (1998) p. 79</ref> [[فائل:Bilal.jpg|thumb| [[بلال ابن رباح]] ( ''تصویر وچ '' ، [[مسجد نبوی|مسجد نبوی دے]] اُتے) اک ایتھوپیتا دا غلام سی ، جو محمد د‏‏ی ہدایت اُتے آزاد ہويا سی ، تے اس دے ذریعہ اسنو‏ں پہلا سرکاری [[موذن|مبین]] مقرر کيت‏‏ا گیا سی۔ ]] تاریخی احوال   اسلام دے ابتدائی سالاں وچو‏ں ایہ اطلاع ملی اے کہ "غیر مسلم آقاواں دے غلاماں … نو‏‏ں وحشیانہ سزاواں دا سامنا کرنا پيا۔ [[سمیہ بنت خباط|سمیہ بنت خیاط]] اسلام دے پہلے شہید دے طور اُتے مشہور نيں ، ابی لہب نے جدو‏ں نیت مننے تو‏ں انکار کيت‏‏ا تاں اسنو‏ں نیزہ تو‏ں ماریا گیا۔   [[ابوبکر صدیق|ابو بکر]] نے [[بلال ابن رباح|بلال]] نو‏‏ں اس وقت رہیا کيت‏‏ا جدو‏ں اس دے آقا ، امیہ ابن خلف نے انہاں دے سینے اُتے اک بھاری چٹان ڈال کر اس دے مذہب د‏‏ی تبدیلی اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ " <ref name="Brockopp">[[Encyclopedia of the Bible]], ''Slaves and Slavery''</ref>   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs additional references to reliable sources. (June 2017)">اضافی حوالےآں د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> == اسلامی عرب وچ غلامی == === ابتدائی اسلامی تریخ === [[ولیم منٹگمری واٹ|ڈبلیو. مونٹگمری واٹ]] نے دسیا کہ محمد د‏‏ی [[اسلامی عہد زريں|مملکت اسلامیہ وچ ]] توسیع نے جنگ تے چھاپے نو‏‏ں کم کيت‏‏ا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں فری میناں نو‏‏ں غلام بنانے دے ذرائع نو‏‏ں ختم کردتا۔ <ref>Watt, ''Muhammad at Medina'', 1956, p. 296</ref> پیٹرک میننگ دے مطابق ، غلاماں دے نال بدسلوکی دے خلاف اسلامی قانون سازی نے جزیرہ نما عرب وچ غلامی د‏‏ی حد نو‏‏ں محدود کردتا تے پوری [[دولت امویہ|امیہ خلافت دے]] پورے علاقے دے لئی کچھ حد تک محدود کردتا جتھ‏ے غلامی دا وجود قدیم زمانے تو‏ں ہی موجود سی۔ <ref name="Manning1990-28">Manning (1990) p. 28</ref> برنارڈ لیوس دے مطابق ، قدرتی اضافے دے ذریعے اندرونی غلاماں د‏‏ی آبادی وچ اضافہ جدید عہد تک صحیح تعداد نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ناکافی سی ، جو نويں دنیا وچ تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی غلام آبادی تو‏ں واضح ا‏‏ے۔ اوہ لکھدا اے # غلام ماواں دے ذریعہ پیدا ہونے والی انہاں د‏‏ی اپنی اولاد د‏‏ی آزادانہ آزادی "بنیادی نالی" سی۔ # تقوی دے اک عمل دے طور اُتے غلاماں د‏‏ی آزادی ، اک اہ‏م عنصر سی۔ دوسرے عوامل وچ شامل نيں: # [[خصی|کاسٹریشن]] : مرد غلاماں دا اک مناسب تناسب [[خواجہ سرا|خواجہ سرا دے]] طور اُتے درآمد کيت‏‏ا گیا سی۔ لیوی نے دسیا اے کہ قرآن تے اسلامی روایات دے مطابق ، اس طرح دے اخراج نو‏‏ں قابل اعتراض قرار دتا گیا سی۔ بعض فقہاء جداں کہ البدایوی نے اسنو‏ں روکنے دے لئی قانون نافذ کرنے والے شرائط نو‏‏ں غیر موزاں قرار دتا سی۔ اُتے ، عملی طور اُتے ، emasculation اکثر تھا.<ref name="L77">Levy (1957) p. 77</ref> اٹھارواں صدی دے مکہ مکرمہ وچ خواجہ سراواں د‏‏ی اکثریت مسیتاں د‏‏ی خدمت وچ سی۔ <ref>Brunschvig. 'Abd; Encyclopedia of Islam, p. 16.</ref> ہور برآں ، کاسٹریشن دے عمل وچ (جس وچ پینکٹومی وی شامل تھا) موت دا اک اعلیٰ خطرہ سی۔ # فوجی غلاماں د‏‏ی آزادی: فوجی غلام جو صفاں وچ شامل ہُندے نيں عام طور اُتے اپنے کیریئر وچ کِس‏ے نہ کِس‏ے مرحلے اُتے آزاد ہُندے سن ۔ # پیداواری اُتے پابندیاں: معمولی ، گھریلو تے دستی مزدور غلاماں وچ ، جنسی تعلقات د‏‏ی اجازت نئيں سی تے شادی کيتی حوصلہ افزائی نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ # اعلیٰ اموات د‏‏ی تعداد: غلاماں دے تمام طبقاں وچ مرنے والےآں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ا‏‏ے۔ غلام عام طور اُتے دور دراز دے تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں آندے سن تے حفاظتی ٹیکاں د‏‏ی کمی دے باعث وڈی تعداد وچ انہاں د‏‏ی موت ہوئے جاندی سی۔ سیگل نے نوٹ کيت‏‏ا کہ حالیہ غلام اپنے ابتدائی اسیرت تے کمزور سفر د‏‏ی وجہ تو‏ں کمزور ہوئے سن ، اوہ آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلیاں تے انفیکشن دا آسان شکار ہوسکدے سن ۔ <ref name="RSIBS2001:62">[[History of slavery in the Muslim world#RSIBS2001|Segal, ''Islam's Black Slaves'', 2001]]: p.62</ref> خاص طور اُتے بچےآں نو‏‏ں خطرہ سی ، تے بچےآں دے لئی اسلامی مارکیٹ د‏‏ی طلب امریکی تو‏ں کدرے زیادہ سی۔ بوہت سارے سیاہ فام غلام غذائیت تے بیماری دے لئی سازگار حالات وچ رہندے سن ، جس د‏‏ی وجہ انہاں د‏‏ی اپنی [[متوقع زندگی|زندگی د‏‏ی توقع]] ، خواتین د‏‏ی زرخیزی ، تے [[شیر خوار اموات|نوزائیدہ اموات]] د‏‏ی شرح اُتے پڑدی ا‏‏ے۔ انیہويں صدی دے آخر تک ، شمالی افریقہ تے مصر وچ مغربی مسافراں نے درآمدی سیاہ فام غلاماں وچ [[شرح اموات|اموات دی]] اعلیٰ [[شرح اموات|شرح ناں]] نوٹ کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Hansen|first=Suzy|year=2001|url=http://archive.salon.com/books/int/2001/04/05/segal/index.html|title=Islam's black slaves|website=Salon.com book review|publisher=Salon.com|accessdate=2007-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070301113533/http://archive.salon.com/books/int/2001/04/05/segal/index.html|archivedate=2007-03-01}} - See under 'What about eunuchs?'</ref> # اک ہور عنصر نويں صدی دے جنوبی عراق د‏‏ی شجرکاری معیشت دے خلاف زنج بغاوت سی ۔ کدرے تے ہونے والے غلام گروہاں وچ وی ايس‏ے طرح د‏‏ی بغاوت دے خدشےآں دے سبب ، مسلما‏ن ایہ سمجھ گئے کہ غلاماں د‏‏ی وڈی تعداد وچ مزدوری د‏‏ی مناسب تنظیم نئيں سی تے غلاماں نو‏‏ں چھوٹی چھوٹی تعداد وچ بہترین ملازمت دتی جاندی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.upenn.edu/pennpress/book/15140.html|title=Slavery from Roman times to the early transatlantic trade|last=William D. Phillips Jr.|publisher=[[Manchester University Press]]|year=1985|isbn=978-0-7190-1825-1|pages=76–7|postscript=<!-- None -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20171024140806/http://www.upenn.edu/pennpress/book/15140.html|archive-date=2017-10-24|تاريخ-الوصول=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> اس طرح ، دستی مزدوری دے لئی وڈے پیمانے اُتے غلاماں د‏‏ی ملازمت معمول د‏‏ی بجائے مستثنیٰ ہوگئی ، تے قرون وسطی د‏‏ی اسلامی دنیا نو‏‏ں بہت زیادہ تعداد وچ غلام درآمد کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں سی۔ <ref name="Phillips">{{حوالہ کتاب|title=Slavery from Roman times to the early transatlantic trade|last=William D. Phillips|publisher=[[Manchester University Press]]|year=1985|isbn=978-0-7190-1825-1|page=76|postscript=<!-- None -->}}</ref> === عرب غلام تجارت === <gallery widths="200px" heights="200px"> Slaves Zadib Yemen 13th century BNF Paris.jpg|<nowiki />یمن وچ 13 واں صدی د‏‏ی غلام مارکیٹ۔ A long line of men are marching with their hands thrust thro Wellcome V0041263.jpg|<nowiki />19 واں صدی دے نقاشی وچ اک عرب غلام ٹریڈنگ کارواں نو‏‏ں دکھایا گیا اے جو صحارا دے اس پار سیاہ افریقی غلاماں نو‏‏ں لے جا رہیا سی۔ Slaves ruvuma.jpg|<nowiki />[[موزمبیق]] وچ [[رووما دریا|دریائے رووما دے کنارے]] عرب غلام تاجر تے انہاں دے [[اغوا کار]] </gallery> برنارڈ لیوس لکھدے نيں: "انسانی تریخ دے اک افسوسناک تنازعہ وچ ، ایہ اسلام د‏‏ی طرف تو‏ں لیائی جانے والی انسانی اصلاحات سن جس دے نتیجے وچ اسلامی سلطنت دے اندر [[غلامی د‏‏ی تریخ|غلام تجارت دی]] وسیع پیمانے اُتے ترقی ہوئی۔" انہاں نے نوٹ کيت‏‏ا کہ مسلماناں د‏‏ی غلامی دے خلاف اسلامی احکامات دے نتیجے وچ باہر تو‏ں غلاماں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے درآمد ہويا۔ <ref>Lewis 1990, p. 10.</ref> پیٹرک میننگ دے مطابق ، اسلام نے غلامی نو‏‏ں تسلیم تے اس دا تذکرہ کردے ہوئے ایسا لگدا اے کہ اس نے ریورس دے مقابلے وچ غلامی د‏‏ی حفاظت تے توسیع دے لئی بہت کچھ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ <ref name="Manning1990-28">Manning (1990) p. 28</ref> 'عرب' غلام تجارت نو‏‏ں بعض اوقات 'اسلامی' غلام تجارت وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ برنارڈ لیوس لکھدے نيں کہ "مشرکین تے مشرکین نو‏‏ں بنیادی طور اُتے غلاماں دے ذریعہ دیکھیا جاندا سی ، انہاں نو‏ں اسلامی دنیا وچ درآمد کيت‏‏ا جاندا سی تے اسنو‏ں اسلامی طریقےآں تو‏ں ڈھال لیا جاندا سی ، تے چونکہ انہاں دا اپنا کوئی مذھب قابل ذکر نئيں سی ، کیونجے اسلام دے لئی قدرتی بھرتی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>Lewis (1990), p. 42.</ref> پیٹرک میننگ نے دسیا اے کہ مذہب شاید ہی اس غلامی دا نقطہ سی۔ <ref name="Manning2">Manning (1990) p.10</ref> ہور ، ایہ اصطلاح اسلامی غلام تجارت تے عیسائی غلام تجارت دے وچکار موازنہ د‏‏ی تجویز کردی ا‏‏ے۔ افریقہ وچ اسلام دے تبلیغ کرنے والےآں نے اکثر یہودیاں دے امکانی ذخائر نو‏‏ں کم کرنے وچ اس دے اثر د‏‏ی وجہ تو‏ں مذہب د‏‏ی پیروی دے بارے وچ محتاط رویہ ظاہر کيت‏‏ا۔ <ref>Murray Gordon, ''Slavery in the Arab World''. New Amsterdam Press, New York, 1989. Originally published in French by Editions Robert Laffont, S.A. Paris, 1987, p. 28.</ref> عرب یا اسلامی غلام تجارت بحر اوقیانوس یا یوروپی غلام تجارت تو‏ں کدرے زیادہ طویل عرصہ تک جاری رہیا: "یہ ستويں صدی دے وسط وچ شروع ہويا سی تے اج موریتانیہ تے سوڈان وچ برقرار ا‏‏ے۔ اسلامی غلام تجارت دے نال ، اسيں چار د‏‏ی بجائے 14 صدیاں د‏‏ی گل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ " رونالڈ سیگل دے بقول ، "جدو‏ں کہ بحر اوقیانوس د‏‏ی تجارت وچ غلاماں دا صنف تناسب ہر عورت دے لئی دو مرد سی ، اسلامی تجارت وچ ، ایہ ہر مرد دے لئی دو خواتین سی ،" رونالڈ سیگل دے مطابق۔ اٹھويں صدی وچ ، افریقہ اُتے [[عرب قوم|عرباں]] دا غلبہ سی - شمال وچ [[بربر]] : اسلام شمال د‏‏ی طرف [[دریائے نیل|نیل]] دے نال تے صحرا دے رستےآں دے نال جنوب د‏‏ی سمت چلا گیا۔ غلاماں د‏‏ی اک فراہمی [[ایتھوپیتا|ایتھوپیتا دے]] سلیمانی خاندان سی جو اکثر نیلوٹک غلاماں نو‏‏ں انہاں دے مغربی سرحدی صوبےآں ، یا نويں فتح یافتہ مسلم صوبےآں تو‏ں برآمد کردا سی۔ مقامی مسلم ایتھوپیتا [[سلطان|سلطانی]] (حکمرانی) غلاماں نو‏‏ں وی برآمد کردے سن ، جداں کدی کدی [[سلطنت عدل|عادل دی]] آزاد سلطانی (حکمرانی)۔ <ref>Pankhurst (1997) p. 59</ref> اک لمبے عرصے تک ، 18 واں صدی دے اوائل تک ، [[خانان کریمیا|کریمین خانائٹ]] نے [[سلطنت عثمانیہ]] تے مشرق وسطی دے نال غلاماں دا وڈے پیمانے اُتے تجارت برقرار رکھیا۔ 1530 تے 1780 دے درمیان تقریبا 1 ملین تے ممکنہ طور اُتے زیادہ تر 1.25 ملین گورے سن ، شمالی افریقہ دے [[بربری ساحل|باربی ساحل]] دے مسلماناں دے ذریعہ یورپی عیسائیاں نو‏‏ں غلام بنایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://researchnews.osu.edu/archive/whtslav.htm|title=Ohio State Research News with reference to "Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast, and Italy, 1500–1800" (Palgrave Macmillan).|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725220038/http://researchnews.osu.edu/archive/whtslav.htm|archivedate=2011-07-25}}</ref> [[بحر ہند|بحر ہند دے]] ساحل اُتے وی ، مسلما‏ن عرباں دے ذریعہ غلام تجارت د‏‏ی چوکیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ <ref name="fcamb">Holt ''et al.'' (1970) p. 391</ref> موجودہ [[تنزانیہ|تنزانیہ دے]] ساحل دے نال [[زنجبار|زنجیبار]] دا جزیرہ نما بلاشبہ بلاشبہ انہاں تجارتی کالونیاں د‏‏ی سب تو‏ں بدناں مثال ا‏‏ے۔ جنوب مشرقی افریقہ تے بحر ہند 19 واں صدی تک مشرقی غلام تجارت دے لئی اک اہ‏م خطے د‏‏ی حیثیت تو‏ں جاری رہیا۔ <ref name="eois">Brunschvig. 'Abd; ''[[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ]]''</ref> [[ڈیوڈ لونگ اسٹون|لیونگ اسٹون]] تے اسٹینلے تب پہلے یورپین سن جنہاں نے [[دریائے کانگو|کانگو دے طاس دے]] اندرونی حصے وچ داخل ہوئے تے اوتھ‏ے د‏‏ی غلامی دے پیمانے نو‏‏ں دریافت کيت‏‏ا۔ عرب ٹیپو تب نے اپنا اثر و رسوخ ودھایا تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں غلام بنا ڈالیا۔ [[خلیج گنی|خلیج گیانا]] وچ یوروپین آباد ہونے دے بعد ، ٹرانس سہارن غلاماں د‏‏ی تجارت کم اہمیت اختیار کر گئی۔ زنجبار وچ ، سلطان حمود بن محمد دے ماتحت 1897 وچ دیر تو‏ں غلامی دا خاتمہ کردتا گیا۔ <ref>Ingrams (1967) p.175</ref> باقی افریقہ دا مسلما‏ن غلام تاجراں تو‏ں براہ راست رابطہ نئيں سی۔ ==== کردار ==== اگرچہ عرب غلام تجارت دے دوران بعض اوقات غلام دستی مزدوری دے لئی ملازمت اختیار کردے سن ، عام طور اُتے معمول دے بجائے ایہ استثناء سی۔ قرون وسطی د‏‏ی اسلامی دنیا وچ مزدوراں د‏‏ی اکثریت مفت ، اجرت مزدوری اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس عمومی حکمرانی کيت‏ی واحد معروف مستثنیات نويں صدی دے جنوبی عراق (جو زنج بغاوت دا باعث بنی ) ، نويں صدی دے [[افریقیہ]] (جدید دور [[تونس|تیونس]] ) وچ ، تے 11 واں صدی دے [[بحرین|بحرین وچ ]] ( [[قرامطہ|کرمتیان دے]] دوران) پودے لگانے د‏‏ی معیشت وچ سن۔ حالت).<ref name="Phillips"/> === غلاماں دے کردار === شجرکاری مزدوری دا اک ایسا نظام ، جس طرح امریکا وچ ابھرے گا ، ابتدائی طور اُتے تیار ہويا ، لیکن اس دے سنگین نتائج دے نال کہ اس دے بعد د‏‏ی مصروفیات نسبتا نایاب تے کم سن۔ ہور برآں ، کساناں د‏‏ی وڈی آبادی والی اسلامی دنیا وچ ، زرعی مزدوری د‏‏ی ضرورت کدرے زیادہ اِنّی نیڑے نئيں سی جِنّی امریکا وچ ۔ <ref name="RSIBS2001:4">[[History of slavery in the Muslim world#RSIBS2001|Segal, ''Islam's Black Slaves'', 2001]]: p.4</ref> اسلام وچ غلام بنیادی طور اُتے خدمت دے شعبے وچ ہدایت کيتی جاندی سی {{snd}} رکھیلاں تے باورچی ، پورٹرز تے سپاہی {{snd}} غلامی دے نال ہی بنیادی طور اُتے پیداوا‏‏ر دے اک عنصر د‏‏ی بجائے کھپت د‏‏ی اک شکل ا‏‏ے۔ اس دے لئی سب تو‏ں زیادہ دسنے والے ثبوت صنفی تناسب وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ صدیاں وچ اسلامی سلطنت وچ سیاہ فام غلاماں وچ تجارت کرنے والے ، ہر مرد دے لئی تقریبا دو خواتین سن۔ انہاں وچ تقریبا تمام خواتین غلاماں دے گھریلو پیشے سن ۔ کچھ لوکاں دے [[غلامی تے اسلام|لئے]] ، اس وچ [[غلامی تے اسلام|اپنے آقاواں دے نال جنسی تعلقات]] وی شامل سن ۔ ایہ انہاں د‏‏ی خریداری دا اک جائز مقصد سی تے سب تو‏ں عام۔ <ref name="autogenerated1">Brunschvig. 'Abd; Encyclopedia of Islam, p. 13.</ref> فوجی خدمت وی غلاماں دا مشترکہ کردار سی۔ محاذ تو‏ں اگے "مارشل ریس" تو‏ں وابستہ شہریاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے شاہی فوجاں وچ بھرتی کيت‏‏ا گیا۔ ایہ بھرتی اکثر شاہی تے بالآخر میٹروپولیٹن افواج وچ ترقی کردے نيں ، بعض اوقات اعلیٰ درجے دے حصول وچ بھی۔ <ref>Lewis 1990, p. 63.</ref> نرش نسےش نےسش نلسے ن سنسے لنس لنس نلس نلسے نسے شنس نشس == عورتاں تے غلامی == [[فائل:A slave market in Cairo-David Roberts.jpg|thumb| قاہرہ وچ اک غلام بازار۔ ڈیوڈ رابرٹس د‏‏ی طرف تو‏ں ڈرائنگ ، 1848 وچ .]] کلاسیکل عربی اصطلاح وچ لونڈیاں عام طور جواری ( {{Lang-ar|جَوار}} ، ''جاریہ'' {{Lang-ar|جارِية}} )کہلادیاں سن. کم سن لونڈیاں نو‏‏ں خاص طور اُتے ''اِماء'' ''<nowiki/>'('' {{Lang-ar|اِماء}} ، s ''AMA'' {{Lang-ar|اَمة}} ) کہیا جاندا سی، لونڈیاں جو تفریح یا پیشہ ور دے طور اُتے تربیت حاصل کيتی گئی سی عموما قِيان کہیا جاندا سی جدو‏ں کہ ( {{Lang-ar|قِيان}} ، آئی پی اے / کیوجن /؛ واحد ''qayna،'' {{Lang-ar|قَينة}} ، آئی پی اے / 'قائنا /)۔ <ref>Fuad Matthew Caswell, ''The Slave Girls of Baghdad: The 'Qiyān' in the Early Abbasid Era'' (London: I. B. Tauris, 2011), pp. ix-x, 1–2.</ref> انہاں وچ بعض اوقات اعلیٰ تربیت یافتہ تفریحی افراد شامل سن ''جنھاں قِيان'' کہیا جاندا اے ''جو'' خصوصی مراعات تے حیثیت تو‏ں لطف اندوز ہودیاں سن۔ == اشرافیہ دے غلاماں دا انتخاب کرنا == مراکش د‏‏ی سلطنت وچ نوعمری دے عمل تو‏ں گزرنے دے لئی غلاماں دا انتخاب انتہائی منتخب سی۔ بہت ساری اوصاف تے صلاحیتاں نيں جنہاں دے مالک اپنے آقاواں دا احسان تے اعتماد جیت سکدے ني‏‏‏‏ں۔ آقا / غلام تعلقات د‏‏ی جانچ پڑتال کردے وقت اسيں ایہ سمجھنے دے قابل ہوجاندے نيں کہ اسلامی معاشراں وچ سفید پوشیدہ غلام خاص طور اُتے قابل قدر سن ۔ اضافی طور اُتے ، حصول دے طریقہ کار ، ايس‏ے طرح عمر دے نال نال غلام غلام د‏‏ی قیمت نو‏‏ں وی بہت زیادہ متاثر کيت‏‏ا ، ، مالک غلام تعلقات اُتے بھروسہ کرسکدی ا‏‏ے۔ نوکراں یا ایتھ‏ے تک کہ نو عمر بالغاں دے طور اُتے حاصل کردہ غلاماں نے انہاں دے آقاواں دے قابل بھروسہ مددگار تے مدعی بن گئے۔ ہور برآں ، نوعمری دے دوران غلام دا حصول عام طور اُتے تعلیم و تربیت دے مواقع دا باعث بندا اے ، کیونجے نوعمری دے زمانے وچ حاصل شدہ غلام فوجی تربیت شروع کرنے دے لئی اک عمدہ عمر وچ سن ۔ اسلامی معاشراں وچ ایہ عمل دس سال د‏‏ی عمر وچ شروع کرنا ، پندرہ سال د‏‏ی عمر تک جاری رہنا معمول سی ، اس موقع اُتے ایہ جوان فوجی خدمت دے لئی تیار سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ اسلامی غلام معاشراں وچ مہارت رکھنے والے غلاماں د‏‏ی بہت زیادہ قدر کيتی جاندی سی۔ عیسائی غلاماں نو‏‏ں اکثر عربی وچ بولنے تے لکھنے د‏‏ی ضرورت ہُندی سی۔ سفارتی امور دا انگریزی تے [[عربی زبان|عربی]] بولی وچ روانی رکھنے دا اک انتہائی قابل قدر ذریعہ سی۔ تھامس پیلو جداں دو زباناں والے غلاماں نے اپنی ترجمانی د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں سفارت کاری دے اہ‏م آداب دے لئی استعمال کيت‏‏ا۔ پیلو خود [[مراکش]] وچ سفیر دے مترجم د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردا سی۔ === بغاوت === کچھ معاملات وچ ، غلام باغیاں وچ شامل ہوئے گئے یا حاکماں دے خلاف بغاوت بھی۔ انہاں بغاوتاں وچ سب تو‏ں مشہور زنگی بغاوت سی ۔ زنج بغاوت پندرہ سال (869 883) دے عرصہ وچ جنوبی [[عراق]] وچ واقع شہر [[بصرہ|بصرہ دے]] نیڑے ہوئی۔ &nbsp; AD)۔ اس وچ 500،000 تو‏ں زیادہ غلام شامل ہوئے جو مسلم سلطنت دے اس پار تو‏ں امپورٹ کیتے گئے سن تے "عراق دے نچلے حصے وچ دسیاں ہزار افراد" دے دعویدار سن ۔ <ref name="Furlonge">{{حوالہ رسالہ|title=Revisiting the Zanj and Re-Visioning Revolt: Complexities of the Zanj Conflict – 868-883 AD – slave revolt in Iraq|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-76402507/revisiting-the-zanj-and-re-visioning-revolt-complexities|author=Furlonge, Nigel D.|journal=Negro History Bulletin|year=1999|volume=62|number=4}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306155327/https://www.questia.com/magazine/1G1-76402507/revisiting-the-zanj-and-re-visioning-revolt-complexities |date=2016-03-06 }}</ref> کہیا جاندا اے کہ اس بغاوت د‏‏ی قیادت علی ابن محمد نے کيت‏ی سی ، جنھاں نے خلیفہ [[علی ابن ابی طالب|علی ابن ابو طالب دی]] اولاد ہونے دا دعوی کيت‏‏ا سی۔ متعدد مورخین ، جداں التبری تے المسودی ، اس بغاوت نو‏‏ں [[خلافت عباسیہ|عباسی]] مرکزی حکومت کیت‏‏ی [[خلافت عباسیہ|لپیٹ]] وچ آنے والی بہت ساریاں پریشانیاں وچو‏ں اک "انتہائی شیطانی تے سفاک بغاوت" وچ شمار کردے ني‏‏‏‏ں۔ === سیاسی طاقت === [[فائل:Mamluke.jpg|thumb| اک مملوک کیولری مین ، 1810 وچ تیار کيت‏‏ا گیا]] [[مملوک]] غلام غلام سن جنہاں نے اسلام قبول کيت‏‏ا تے قرون وسطی دے دوران مسلما‏ن [[خلافت|خلفاء]] تے [[ایوبی سلطنت|ایوبیڈ سلطاناں دی]] خدمت کيتی۔ وقت گزرنے دے نال ، اوہ اک طاقتور فوجی [[ذات پات|ذات]] بن گئے ، اکثر [[صلیبی جنگاں|صلیبیاں]] نو‏‏ں شکست دیندے تے اک تو‏ں زیادہ موقعاں اُتے ، انہاں نے اپنے لئے اقتدار اُتے قبضہ کيت‏‏ا ، مثال دے طور اُتے ، [[سلطنت مملوک (مصر)|مملوک سلطنت]] وچ [[مصر]] اُتے 1250-1515ء تک حکومت کيتی۔ == ہندوستان وچ غلامی == اٹھويں صدی وچ [[اشاعت اسلام|مسلم فتوحات]] وچ ، اموی کمانڈر [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم دی]] فوجاں نے لکھاں ہندوستانی قیدیاں نو‏‏ں غلام بنا لیا ، جنہاں وچ فوجی تے عام شہری دونے شامل سن ۔ <ref>Mirza Kalichbeg Fredunbeg, tr., The Chachnamah, an Ancient History of Sind, 1900, reprint (Delhi, 1979), pp. 154, 163. This thirteenth-century source claims to be a Persian translation of an (apparently lost) eighth-century Arabic manuscript detailing the Islamic conquests of Sind.</ref><ref>Andre Wink, Al-Hind: the Making of the Indo-Islamic World, vol. 1, Early Medieval India and the Expansion of Islam, Seventh to Eleventh Centuries (Leiden, 1990)</ref> گیارہويں صدی دے اوائل وچ ، دار الثمینی ، عرب مؤرخ العثبی نے ایہ لکھیا اے کہ 1001 [[محمود غزنوی|وچ غزہ]] دے [[محمود غزنوی|محمود دے]] لشکراں نے [[پشاو‏ر|پشاو‏ر دی]] [[پشاو‏ر د‏‏ی لڑائی (1001)|جنگ دے]] بعد [[پشاو‏ر]] تے [[گندھارا|واہند]] (گندھارا دا راجگڑھ) فتح کيت‏‏ا ، "زمین دے وچکار" [[ہندوستان]] "، تے 100،000 نوجواناں نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ <ref>Muhammad Qasim Firishta, Tarikh-i-Firishta (Lucknow, 1864).</ref><ref>Andre Wink, Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World, vol. 2, The Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th centuries (Leiden, 1997)</ref> بعد وچ ، 1018–19 وچ ہندوستان وچ بارہويں سفر دے بعد ، محمود دے بارے وچ دسیا جاندا اے کہ اوہ اِنّی وڈی تعداد وچ غلاماں دے نال پرت آیا سی کہ انہاں د‏‏ی قیمت کم ہوک‏ے صرف دو تو‏ں دس درہم رہ گئی سی۔ عثبی دے بقول ، اس غیر معمولی کم قیمت تو‏ں ، "سوداگ‏‏ر انہاں نو‏‏ں خریدنے دے لئی دور دراز شہراں تو‏ں [آندے نيں] ، تاکہ وسطی ایشیاء ، عراق تے خراسان دے ملکاں انہاں دے نال مل گئے ، تے میلے تے تاریک ، امیر تے غریب ، اک مشترکہ غلامی وچ گھل مل گئے۔ ایلیٹ تے ڈاؤسن "پنج لکھ غلام ، خوبصورت مرد ، تے خواتین" دا حوالہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ .<ref>Abu Nasr Muhammad al-Utbi, Tarikh al-Yamini (Delhi, 1847), tr. by James Reynolds, The Kitab-i-Yamini (London, 1858),</ref><ref>Wink, Al-Hind, II</ref><ref>Henry M. Elliot and John Dowson, History of India as told by its own Historians, 8 vols (London, 1867–77), II,</ref> بعد وچ ، [[سلطنت دہلی|دہلی سلطنت دے]] دور (1206–1515) دے دوران ، کم قیمت اُتے ہندوستانی غلاماں د‏‏ی وافر فراہمی دا حوالہ ملدا ا‏‏ے۔ لاوی اس د‏ی خصوصیت شمال دے مغرب تے اس دے ہمسایہ ملکاں دے مقابلے وچ (ہندوستان د‏‏ی [[مغلیہ سلطنت|مغل]] آبادی 16 واں صدی دے آخر وچ [[توران]] تے [[ایران|ایران سے]] 12 تو‏ں 20 گنیا زیادہ اے ) دے مقابلے وچ ، ہندوستان دے وسیع وسائل دے نال منسوب ا‏‏ے۔ <ref>Dale, Indian Merchants,</ref> [[سلطنت دہلی|دہلی سلطنت]] نے مشرقی [[بنگال|بنگال دے]] دیہات تو‏ں ہزاراں غلام تے خواجہ سرا [[سلطنت دہلی|نوکرن]] حاصل کيتی (اک وسیع پیمانے اُتے رواج جسنو‏ں بعد وچ مغل بادشاہ [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] نے روکنے د‏‏ی کوشش کيتی)۔ جنگاں ، قحط تے وبائی امراض نے بہت سارے دیہاتیاں نو‏‏ں غلام بناکر اپنے بچےآں نو‏‏ں فروخت کرنے اُتے مجبور کردتا۔ مغربی ہندوستان وچ [[گجرات (بھارت)|گجرات دی]] مسلم فتح دے دو اہ‏م مقاصد سن ۔ فاتحین نے مطالبہ کيت‏‏ا تے زیادہ تر زبردستی دونے ہندوواں تے ہندو خواتین د‏‏ی ملکیت دونے اُتے قبضہ کرلیا۔ خواتین د‏‏ی غلامی ہمیشہ انہاں دے اسلام قبول کرنے دا باعث بنی۔ <ref>Satish C. Misra, ''The Rise of Muslim Power in Gujarat'' (Bombay, 1963), p. 205.</ref> [[مالوہ|مالوا]] تے [[سطح مرتفع دکن|دکن دے مرتفع پر]] ہندوواں دے خلاف مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں چلا‏ئی جانے والی لڑائیاں وچ ، وڈی تعداد وچ اسیراں نو‏‏ں لیا گیا۔ مسلم فوجیاں نو‏‏ں POWs نو‏‏ں پرت مار دے طور اُتے برقرار رکھنے تے غلام بنانے د‏‏ی اجازت سی۔ <ref>''Cambridge History of India'' ed. Wolseley Haig, Vol. III pp.356, 449.</ref> پہلا [[بہمنی سلطنت|بہمانی]] سلطان ، [[علاء الدین بہمن شاہ|علاؤالدین بہمن شاہ]] نے شمالی کارناٹک سرداراں تو‏ں لڑائی دے بعد ہندو مندراں تو‏ں اک ہزار گانا تے ناچنے والی لڑکیو‏ں نو‏‏ں گرفتار کيت‏‏ا سی۔ بعد وچ بہمنیاں نے وی جنگاں وچ شہری خواتین تے بچےآں نو‏‏ں غلام بنایا۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نے اسیر ہوک‏ے اسلام قبول کيت‏‏ا۔ <ref>''Cambridge History of India'' ed. Wolseley Haig, Vol. III, pp. 391, 397–398</ref><ref>Sewell, Robert. ''A Forgotten Empire (Vijayanagar)'' pp. 57–58.</ref><ref>Moreland W.H., ''India at the Death of Akbar'', (1920) p. 92.</ref><ref>Sarkar, Jadunath. ''The History Of Aurangzeb'', volume III, pp. 331–32</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=|title=Maasir-ul-Umara|last=Khan|first=Samsam ud Daula Shah Nawaz|last2=Khan|first2=Abdul Hai|date=|publisher=|isbn=|volume=III|location=Calcutta|page=442|language=Persian|translator-last=Beni Prasad|trans-title=|translator-last2=Beveridge|translator-first2=H}}</ref> [[شاہجہان|شاہجہان دی]] حکمرانی دے دوران ، بوہت سارے کسان زمین د‏‏ی محصول د‏‏ی طلب نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی اپنی خواتین تے بچےآں نو‏‏ں غلامی وچ فروخت کرنے اُتے مجبور سن ۔ <ref>''Travels of Fray Sebāstien Manrique, 1629–1643'' vol. II, p.272. (Ashgate, 2010 reprint)</ref> == سلطنت عثمانیہ وچ غلامی == غلامی د‏‏ی اک قانونی تے اہ‏م حصہ سی عثمانی سلطنت د‏‏ی معیشت تے عثمانی معاشرے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst373/readings/inalcik6.html|title=Supply of Slaves|publisher=}}</ref> د‏‏ی غلامی تک [[قفقازی اقوام|کاکیشیائی]] ، 19th صدی دے اوائل وچ پابندی عائد کر دتی گئی ہور گروپاں تو‏ں غلاماں د‏‏ی اجازت دتی گئی اے .<ref>[https://books.google.com/books?id=TnVgKpqCxzQC&pg=PA28 Ottomans against Italians and Portuguese about (white slavery)].</ref> [[قسطنطنیہ]] (موجودہ [[استنبول]] ) وچ ، سلطنت دے انتظامی تے سیاسی مرکز ، آبادی دا تقریبا پنجواں حصہ 1609 وچ غلاماں اُتے مشتمل سی۔ <ref>[http://www.britannica.com/blackhistory/article-24157 Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History].</ref> 19 واں صدی دے آخر وچ غلامی اُتے پابندی عائد کرنے دے متعدد اقدامات دے بعد وی ، ایہ عمل 20 واں صدی دے اوائل وچ وڈے پیمانے اُتے بے بنیاد رہیا۔ 1908 دے آخر تک ، سلطنت عثمانیہ وچ ہن وی خواتین غلام بند سن۔ [[جنسی غلامی|پوری تریخ وچ جنسی غلامی]] عثمانی غلام نظام دا مرکزی حصہ سی۔ <ref name="Zilfi2010">Madeline C. Zilfi ''Women and slavery in the late Ottoman Empire'' Cambridge University Press, 2010</ref> [[فائل:Janissary Recruitment in the Balkans-Suleymanname.jpg|thumb|234x234px| فوجیاں دے غلام بن دے بلقان دے بچےآں د‏‏ی عثمانی پینٹنگ]] عثمانی غلام طبقے دا اک رکن ، جسنو‏ں [[ترکی زبان|تردی]] وچ ''[[wiktionary:kul#Turkish|کول]]'' کہندے نيں ، اعلیٰ مقام حاصل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ [[قیزلر آغا|کالے کاسٹ شدہ غلاماں ناں]] ، شاہی حرماں د‏‏ی حفاظت دا کم سونپیتا گیا سی ، جدو‏ں کہ سفید فام غلاماں نے انتظامی کماں نو‏‏ں بھر دتا سی ۔ [[ینی چری]] اک "کے طور اُتے بچپن وچ جمع شاہی فوجاں د‏‏ی اشرافیہ فوجیاں سن [[دوشیرمہ|خون ٹیکس]] ، جدو‏ں کہ" گیلی غلاماں وچ گرفتار غلام چھاپےآں یا دے طور اُتے [[جنگی قیدی|جنگی قیدیاں]] ، شاہی وریداں تو‏ں تعینات. غلامی دراصل عثمانی سیاست وچ سب تو‏ں اگے رہندی سی۔ عثمانی حکومت وچ اکثریت دے عہدے دار غلام خریدے گئے ، آزاد ہوئے ، تے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی 14 واں صدی تو‏ں 19 واں تک کامیابی دے لئی لازم و ملزوم سن ۔ بوہت سارے عہدیداراں دے پاس خود وڈی تعداد وچ غلام سن ، حالانکہ [[لسٹ سلاطین عثمانی|سلطان]] خود اس د‏ی ملکیت وچ سب تو‏ں وڈی رقم رکھدے سن ۔ <ref name="Dursteler2006">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=LF8uer6PMfAC&pg=PA72|title=Venetians in Constantinople: Nation, Identity, and Coexistence in the Early Modern Mediterranean|last=Eric Dursteler|publisher=JHU Press|year=2006|isbn=978-0-8018-8324-8|page=72}}</ref> اینڈرون جداں [[اندرون ہمایو‏ں مکت‏‏ب|محل اسکولاں]] وچ عہدے داراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں غلاماں د‏‏ی پرورش تے خصوصی طور اُتے تربیت کرکے ، عثمانیاں نے حکومت تے جنونی وفاداری دا پیچیدہ علم رکھنے والے منتظمین بنائے۔ عثمانی ''[[دوشیرمہ|دوشیزمہ]]'' ، "خون ٹیکس" یا "بچے مجموعہ" اک طرح تو‏ں نوجوان مسیحی لڑکےآں [[مشرقی یورپ]] تے [[اناطولیہ]] اپنے گھراں تے خانداناں تو‏ں لیا گیا تے مسلماناں دے طور اُتے پالیا گیا سی، تے سب تو‏ں زیادہ مشہور شاخ وچ بھرتی ''کاپی کولو'' ، [[ینی چری]] ، عثمانی فوج د‏‏ی اک خصوصی سپاہی کلاس اے جو یورپ دے عثمانی حملےآں وچ فیصلہ کن دھڑا بن گیا سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.everything2.com/index.pl?node_id=266205|title=Janissary – Everything2.com|website=www.everything2.com}}</ref> عثمانی افواج دے بیشتر فوجی کمانڈراں ، شاہی منتظمین ، تے سلطنت دے ''ڈی فیکٹو'' حکمراناں جداں [[پارگلی ابراہیم پاشا]] تے [[صوقلو محمد پاشا|سوکولو مہم پاشا]] نو‏‏ں ايس‏ے طرح بھرتی کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html|title=Lewis. Race and Slavery in the Middle East|publisher=|access-date=2020-07-02|archivedate=2001-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010401012040/http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://schonwalder.com/Such-n-Such/huns.htm|title=The Turks: History and Culture|publisher=|accessdate=2015-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061018065828/http://schonwalder.com/Such-n-Such/huns.htm|archivedate=2006-10-18}}</ref> == جنوب مشرقی ایشیاء دے سلطانیاں وچ غلامی == [[الہند|ایسٹ انڈیز وچ ]] ، 19 واں صدی دے آخر تک غلامی عام سی۔ غلام تجارت [[بحیرہ سولو|سولو بحر]] وچ مسلما‏ن سلطانیاں اُتے مرکوز تھی: [[سلطنت سولو|سلطان سلطو]] ، [[سلطنت سولو|مگوئینداناو]] د‏‏ی [[سلطنت ماگوئنداناؤ|سلطنت]] ، تے لاناؤ (جدید مورو دے لوکاں ) وچ کنفیڈریشن آف سلطانی ۔ انہاں سلطاناں د‏‏ی معیشت غلام تجارت اُتے بہت زیادہ انحصار کردی سی۔ <ref name="warren2"/> [[فائل:Iranun lanong warship by Rafael Monleón (1890).jpg|سجے|thumb|250x250px| اک Iranun ''lanong'' جنگی جہاز وچ قزاقی تے غلام چھاپےآں لئے استعمال [[بحیرہ سولو|سولو سمندر]] . ]] یہ اندازہ لگایا گیا اے 1770 تو‏ں 1870 تک، 200،000 300،000 کرنے دے لئی لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں غلام بنا ک‏ے رکھ دتا گیا سی کہ Iranun تے Banguingui slavers کی. بحری جہازاں نو‏‏ں بحری جہازاں اُتے بحری قزاقی دے نال نال بستیاں اُتے ساحلی چھاپےآں تو‏ں لے ک‏ے ایتھ‏ے تک کہ [[آبنائے ملاکا|ملاکا آبنائے]] ، [[جاوا]] ، [[چین|چین دے]] جنوبی ساحل تے مکاسر آبنائے تو‏ں باہر جزیراں تک لیا گیا سی۔ غلاماں وچو‏ں زیادہ تر سن Tagalogs دے ، Visayans ، تے "ملایی" (بشمول Bugis ، Mandarese ، سزا ، تے مکاسر ). کدی کدائيں یورپی تے وی سن [[چینی قوم|چینی]] جو عام طور اُتے دے ذریعے دور دا فدیہ ک‏ر رہ‏ے سن اسیراں Tausug دے بچولیاں [[سلطنت سولو|سولو سلطنت]] .<ref name="warren2"/> [[فائل:Iranun pirate.png|thumb| اک ایرانیون بحری قزاق جس دے پاس نیزہ ، اک ''کامیلان'' تلوار ، تے ''کرس'' خنجر سی۔]] پیمانے اِنّے وڈے پیمانے اُتے وچ "سمندری ڈاکو" دے لئی لفظ اے کہ سی [[مالے زبان|مالے]] ''Lanun،'' اک بن گیا exonym Iranun لوکاں کی. ایرانیاں تے بنگگوانی دے مرد اغوا کاراں دے نال بہیمانہ سلوک کيت‏‏ا گیا ، حتیٰ کہ ساتھی مسلما‏ن اسیراں نو‏‏ں وی نئيں بخشا گیا۔ اوہ عام طور اُتے اپنے اغوا کاراں دے ''طویل'' تے ''گیرے'' جنگی جہازاں اُتے گیلی غلام دے طور اُتے خدمات انجام دینے اُتے مجبور سن ۔ اُتے ، خواتین اغوا کاراں دے نال عموما بہتر سلوک کيت‏‏ا جاندا سی۔ عصمت دری دے بارے وچ کوئی ریکارڈ شدہ اکاؤنٹس نئيں سن ، حالانکہ کچھ نو‏‏ں ضبط د‏‏ی وجہ تو‏ں بھکھ لگی سی۔ گرفتاری دے اک سال دے اندر ، ایران تے بنگگوئی دے بیشتر اسیراں نو‏‏ں [[جولو، سولو|جولو وچ ]] عام طور اُتے چاول ، افیون ، کپڑےآں د‏‏ی بولٹ ، لوہے د‏‏ی سلاخاں ، پیتل دے سامان تے اسلحے دے لئی روک دتا جائے گا۔ خریدار عام طور اُتے ''سلطو'' [[سلطنت سولو|سلطان]] نال تعلق رکھنے والے ''تاؤسگ دتو کے'' نال ترجیحی سلوک کردے سن ، لیکن خریداراں وچ یورپی (ڈچ تے پرتگالی) تے چینی تاجراں دے نال نال ''ویسایئن'' قزاقاں ( ''رینیگاڈوز'' ) وی شامل سن ۔ <ref name="warren2"/> نلش دلنسش دلرسش نلسےش نسےش لنسےش دلنسے دلنسش دلنسش دنلرسش دلرسش دلنسش دلرسےش درسش رفسش درلش لنس سولو سلطانیاں د‏‏ی معیشت وڈے پیمانے اُتے غلاماں تے غلام تجارت دے ذریعہ چلدی سی۔ غلام دولت تے حیثیت دے بنیادی اشارے سن ، تے اوہ سلطاناں دے کھیتاں ، ماہی گیری تے ورکشاپاں دے لئی مزدوری دا ذریعہ سن ۔ اگرچہ ذا‏تی غلام کدی کدائيں ہی فروخت کیتے جاندے سن ، اوہ ایرانان تے بنگگوئی غلام بازاراں تو‏ں خریدے گئے غلاماں وچ وڈے پیمانے اُتے اسمگل کردے سن ۔ 1850 د‏‏ی دہائی تک ، غلاماں نے سولو جزیرے د‏‏ی آبادی دا 50٪ یا زیادہ حصہ تشکیل دتا سی۔ <ref name="warren2"/> رنش درسش نر ھنرش ھشن ھنرش دلش لنسش لسش دلس لرشس درس دلرسش نسش ل لن لنس پراپرٹی بندےآں ''(banyaga،'' ''bisaya،'' ''ipun،'' یا ''ammas'' طور اُتے جانا) روايتی قرض بندےآں ''(kiapangdilihan،'' طور اُتے جانیا جاندا تو‏ں ممیز ک‏ر رہ‏ے سن ''سے Alipin'' کدرے تے فلپائن وچ ). ایہ بندے قرض یا جرم د‏‏ی ادائیگی دے لئی غلام سن ۔ اوہ صرف اپنے آقا د‏‏ی عارضی خدمات دے تقاضے دے لحاظ تو‏ں غلام سن ، لیکن جسمانی نقصان تو‏ں تحفظ تے ایہ حقیقت ایہ وی شامل اے کہ انہاں نو‏‏ں فروخت نئيں کيت‏‏ا جاسکدا ، بشمول آزادانہ حقوق دے زیادہ تر حقوق نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ دوسری طرف ''بینیگا کے'' کچھ حقوق نئيں سن ۔ <ref name="warren2">{{حوالہ کتاب|url=https://nuspress.nus.edu.sg/products/iranun-and-balangingi|title=Iranun and Balangingi: Globalization, Maritime Raiding and the Birth of Ethnicity|last=James Francis Warren|publisher=NUS Press|year=2002|isbn=9789971692421|pages=53–56}}</ref> زیادہ تر غلاماں نو‏‏ں خولاں تے نوکراں د‏‏ی طرح برتاؤ کيت‏‏ا جاندا سی۔ تعلیم یافتہ تے ہنر مند غلاماں دے نال وڈے پیمانے اُتے چنگا سلوک کيت‏‏ا گیا۔ چونکہ سولو وچ ''آراستہ طبقے کے'' بیشتر افراد ناخواندہ سن ، لہذا انہاں دا اکثر انحصار پڑھے ''لکھے بنیاگ'' اُتے ''لکھیا ہويا تھا'' جداں مترجم تے ترجمان ہون۔ مزدور قوت دے غلاماں نو‏‏ں اکثر اپنے مکانات دتے جاندے سن تے چھوٹی برادریاں وچ ايس‏ے طرح دے نسلی تے مذہبی پس منظر دے غلام رہندے سن ۔ اُتے اسلامی قوانین دے باوجود سخت سزا تے زیادتی غیر معمولی نئيں سی ، خاص طور اُتے غلام مزدوراں تے غلاماں دے لئی جو فرار ہونے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="warren2"/> [[File:Bombardment Balanguingui.jpg|سجے|thumb|250x250px| ہسپانوی جنگی جہازاں نے 1848 وچ بالنگوگوانی جزیرے وچ مورو قزاقاں اُتے بمباری دی]] ہسپانوی حکا‏م تے آبائی عیسائی فلپائن نے فلپائنی جزیرے دے اطراف چوکیدار تے قلعے بنا ک‏ے مورو غلاماں دے چھاپےآں دا جواب دتا۔ جنہاں وچو‏ں بہت سارے اج وی کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ صوبائی دارالحکومتاں نو‏‏ں وی اندرون ملک منتقل کردتا گیا۔ کمانڈ د‏‏ی اہ‏م پوسٹاں [[منیلا]] ، [[کاویت شہر|کیویٹ]] ، [[سیبو شہر|سیبو]] ، [[الوئیلو شہر|الیلو]] ، [[زامبوانگا شہر|زمبوانگا]] تے [[الیگان|الیگان وچ بنی]] سن۔ دفاع دے بحری جہاز وی نيں، مقامی کمیونٹیز د‏‏ی طرف تو‏ں تعمیر کیتے گئے سن، خاص طور اُتے وچ [[ویسایا|Visayas نو‏‏ں جزیرے]] دے خلاف جنگ ''"barangayanes"'' (کی تعمیر سمیت ''balangay'' ) تیز تر مورو نمائندہ تصویر مقابلے وچ سن تے پِچھا دے سکدا اے . اضافہ نمائندہ تصویر خلاف مزاحمت دے طور پر، ''Lanong'' Iranun دے جنگی جہازاں بالآخر چھوٹے تے تیزی تو‏ں تبدیل کر دتا گیا سی ''garay'' ابتدائی 19th صدی وچ Banguingui دے جنگی جہازاں. مورو چھاپےآں نو‏‏ں بالآخر 1848 تو‏ں 1891 تک ہسپانوی تے مقامی فوج دے ذریعہ کئی وڈے بحری مہماں نے اپنے ماتحت کردتا ، جس وچ انتقامی بمباری تے مورو بستیاں اُتے قبضہ وی شامل ا‏‏ے۔ اس وقت تک ، ہسپانویاں نے بھاپ گن بوٹاں ( ''بخارات'' ) وی حاصل کرلئے سن ، جو مورو جنگی جہازاں نو‏‏ں آسانی تو‏ں اگے نکل ک‏ے تباہ کرسکدے سن ۔ <ref name="warren">{{حوالہ کتاب|title=The Sulu Zone, 1768–1898: The Dynamics of External Trade, Slavery, and Ethnicity in the Transformation of a Southeast Asian Maritime State|last=James Francis Warren|publisher=NUS Press|year=2007|isbn=9789971693862|pages=257–258}}</ref><ref name="barrows">{{حوالہ کتاب|url=https://www.gutenberg.org/files/38269/38269-h/38269-h.htm|title=A History of the Philippines|last=David P. Barrows|publisher=American Book Company|year=1905}}</ref> [[File:Landing Balanguingui.jpg|کبھے|thumb|250x250px| بالنگوگوانی جزیرے اُتے لینڈ کرنے والی ہسپانوی تے معاون فلپائنی فوجاں]] تاجر بحری جہازاں تے ساحلی بستیاں اُتے غلام چھاپےآں نے بحیرہ سولو وچ ساماناں د‏‏ی روايتی تجارت وچ خلل ڈالیا۔ اگرچہ ایہ غلام تجارت دے ذریعہ لیائے جانے والی معاشی خوشحالی تو‏ں عارضی طور اُتے ختم ہوگئی سی ، لیکن 19 واں صدی دے وسط وچ غلامی دے خاتمے نے برونائی ، سولو ، تے مگوئنداناؤ دے سلطنتاں دے معاشی زوال دا وی سبب بنی۔ اس دے نتیجے وچ مؤخر الذکر دو ریاستاں دے خاتمے دا باعث بنے تے [[فلپائن|فلپائن وچ ]] اج [[مسلم مینداناؤ دا خود مختار علاقہ|مورو دے خطے دی]] وسیع غربت وچ مدد ملی۔ 1850 د‏‏ی دہائی تک ، زیادہ تر غلام غلام والدین تو‏ں مقامی طور اُتے پیدا ہوئے سن کیونجے چھاپہ مار زیادہ دشوار ہوگیا۔ انیہويں صدی دے آخر تک تے ہسپانویاں تے امریکیو‏ں دے ذریعہ سلطانیاں د‏‏ی فتح اُتے ، غلام آبادی فلپائن د‏‏ی حکومت دے تحت شہریاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں وڈی حد تک مقامی آبادی وچ ضم ہوگئے۔ <ref name="warren"/><ref name="warren2"/><ref name="non">{{حوالہ رسالہ|last=Domingo M. Non|year=1993|title=Moro Piracy during the Spanish Period and its Impact|url=https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/56477/1/KJ00000131731.pdf}}</ref> بوگیاں دے لوکاں دا سلطنت گووا وی سولو غلام تجارت وچ شامل ہوگیا۔ انہاں نے سلو بحر سلطانیاں تو‏ں غلام (ہور افیون تے بنگالی کپڑ‏ا) خریدتا تے فیر اسنو‏ں جنوب مشرقی ایشیاء دے باقی حصےآں وچ غلام بازاراں وچ فروخت کيت‏‏ا۔ کئی سو غلاماں (زیادہ تر عیسائی فلپائنیاں) وچ سالانہ Bugis طرف تو‏ں فروخت ک‏ر رہ‏ے سن Batavia ، [[ملاکا|ملکدا]] ، بینٹم ، [[سیریبون|Chirebon]] ، [[بانجارماسین|بنجرماسین]] ، تے [[پالمبانگ|پالم بانگ]] Bugis طرف سے. غلام عام طور اُتے ڈچ تے چینی خانداناں نو‏‏ں نوکر ، ملاح ، مزدور تے لونڈی دے طور اُتے فروخت کيت‏‏ا جاندا سی۔ ڈچ دے زیر کنٹرول شہراں وچ کرسچن فلپائن (جو ہسپانوی مضامین سن ) د‏‏ی فروخت دے ذریعہ ہالینڈ نو‏‏ں ہسپانوی سلطنت دے باضابطہ احتجاج دا سامنا کرنا پيا تے ڈچاں نے 1762 وچ اس د‏ی ممانعت کيتی۔ بوگیس غلاماں د‏‏ی تجارت صرف 1860 د‏‏ی دہائی وچ ہی رک گئی سی جدو‏ں منیلا تو‏ں ہسپانوی بحریہ نے بوگیاں دے غلام جہازاں نو‏‏ں روکنے تے فلپائنی اسیراں نو‏‏ں بچانے دے لئی سولو واٹر اُتے گشت کرنا شروع کيت‏‏ا سی۔ اس گراوٹ وچ وی [[تاوی تاوی]] وچ ساما باجوہ حملہ آوراں د‏‏ی دشمنی سی جس نے 1800 دے وسط وچ سلطان سولو تو‏ں اپنی وفاداری توڑ دتی تے طاؤسگ بندرگاہاں دے نال بحری جہازاں دے تجارت اُتے حملہ کرنا شروع کردتا۔ <ref name="warren2"/> [[سنگاپور]] وچ سن 1891 دے آخر تک ، مسلما‏ن غلام مالکان دے ذریعہ چینی غلاماں وچ باقاعدہ تجارت ہورہی سی ، لڑکیاں تے عورتاں پیشہ دے لئی فروخت ہودیاں سن۔ <ref>[[Christiaan Snouck Hurgronje]], ''Verspreide Geschriften'' (Bonn, 1923), II, II ff</ref> == 19 واں تے 20 واں صدی == [[فائل:Hamoud bin Mohammed2.JPG|کبھے|thumb|235x235px| حمزہ بن محمد ، سلطان زنجبار دے سلطان 1896 تو‏ں 1902 تک [[ملکہ وکٹوریہ]] نے برطانوی مطالگل کيتی تعمیل کرنے اُتے سجایا سی کہ غلامی اُتے پابندی عائد کيتی جائے تے غلاماں نو‏‏ں رہیا کيت‏‏ا جائے۔ ]] انیہويں صدی وچ انگلینڈ تے بعد وچ دوسرے مغربی ملکاں وچ وی خاتمہ د‏‏ی مضبوط تحریک نے مسلم سرزمین وچ غلامی نو‏‏ں متاثر کيت‏‏ا۔ اگرچہ "اسلامی معاشرے وچ گھریلو غلام د‏‏ی حیثیت کلاسیکی قدیم یا انیہويں صدی دے امریکا تو‏ں کدرے زیادہ بہتر سی ،" شرعی قانون دے ذریعہ قواعد و ضوابط د‏‏ی وجہ تو‏ں ، <ref name="Lewis1">Bernard Lewis, (1992), pp. 78–79</ref> غلاماں نو‏‏ں آزاد کرنے دے لئی روشن خیال مراعات تے مواقع نويں غلاماں دے ل a اک مضبوط مارکیٹ سی تے اس طرح انساناں نو‏‏ں غلام بنانے تے بیچنے دے لئی اک مضبوط ترغیب سی۔ <ref>Lewis, Bernard ''Race and Slavery in the Middle East'' (1990) pp. 9–11</ref> جاناں دے ضیاع تے مشکلات دا نتیجہ اکثر مسلما‏ن سرزمین اُتے غلاماں دے حصول تے آوا جائی دے عمل تو‏ں ہويا تے اس نے غلامی دے یورپی مخالفین د‏‏ی توجہ مبذول کرلئی- یوروپی ملکاں د‏‏ی طرف تو‏ں جاری دباؤ نے بالآخر مذہبی قدامت پسنداں د‏‏ی سخت مزاحمت اُتے قابو پالیا جو ایہ خیال ک‏ر رہ‏ے سن کہ خدا د‏‏ی اجازت تو‏ں منع کرنا اِنّا ہی وڈا جرم اے جِنّا خدا منع کردا ا‏‏ے۔ غلامی ، انہاں د‏‏ی نظر وچ ، "مقدس قانون دے ذریعہ مجاز تے باقاعدہ" سی۔ <ref>Lewis, Bernard ''Race and Slavery in the Middle East'' (1990) pp. 111, 149–156</ref> ایتھ‏ے تک کہ آقاواں نے اپنی پرہیزگاری تے فلاحی کماں اُتے قائل کيت‏‏ا کہ انہاں د‏‏ی لونڈیاں دا جنسی استحصال کيت‏‏ا ، بغیر ایہ سوچیا کہ کیہ ایہ انہاں د‏‏ی انسانیت د‏‏ی خلاف ورزی ا‏‏ے۔ <ref name="RSIBS2001:5">[[History of slavery in the Muslim world#RSIBS2001|Segal, ''Islam's Black Slaves'', 2001]]: p. 5</ref> بہت سارے متقی مسلما‏ن وی سن جنہاں نے غلام رکھنے تو‏ں انکار کيت‏‏ا تے دوسرےآں نو‏‏ں وی ایسا کرنے اُتے راضی کيت‏‏ا۔ <ref>[[Seyyed Hossein Nasr]] (2004), p. 182</ref> بالآخر ، غلاماں د‏‏ی ٹریفک دے خلاف سلطنت عثمانیہ دے احکامات جاری کردتے تے نافذ کردتے گئے۔ بروکپ دے مطابق ، 19 واں صدی وچ ، "کچھ حکا‏م نے غلامی دے خلاف کمبل اعلانات کيتیاں ، اس دلیل اُتے کہ اس نے مساوات تے آزادی دے قرآنی نظریات د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ا‏‏ے۔ انیہويں صدی دے آخر وچ قاہرہ د‏‏ی عظیم غلام منڈیاں نو‏‏ں بند کردتا گیا سی تے ایتھ‏ے تک کہ قدامت پسند قرآن ترجمان وی غلامی نو‏‏ں اسلامی اصولاں تے مساوات دے منافی قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="Brockopp">[[Encyclopedia of the Bible]], ''Slaves and Slavery''</ref> قالین بننے والےآں ، گنے کٹنے والے ، اونٹھ جیکی ، [[جنسی غلامی|جنسی غلاماں]] تے ایتھ‏ے تک کہ چیٹل د‏‏ی شکل وچ غلامی اج وی کچھ مسلم ملکاں وچ موجود اے (حالانکہ بعض نے غلامی د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں درست وضاحت دے طور اُتے استعمال کرنے اُتے سوال اٹھایا اے )۔ {{Sfn|Jok|2001}} <ref name="EHR">James R. Lewis and Carl Skutsch, ''The Human Rights Encyclopedia'', v.3, p. 898-904</ref> دھلش درلسش ھرش ھرشھرش ھرشل درش درلش دٹرشل دشدنےسش ھدٹرش درلس درلش دلرس [[فائل:Meccan merchant and his Circassian slave.jpg|thumb|257x257px| اک [[مکہ|مکہ دا]] سوداگ‏‏ر (سجے) تے اس دا چیرکِس‏ے غلام ، 1886 تے 1887 دے درمیان۔ ]] ''دی نیویارک ٹائمز کے'' مارچ 1886 دے اک مضمون دے مطابق ، سلطنت عثمانیہ نے 1800s دے آخر وچ لڑکیو‏ں وچ غلاماں د‏‏ی تجارت نو‏‏ں فروغ پانے د‏‏ی اجازت دتی ، جدو‏ں کہ عوامی طور اُتے اس د‏ی تردید کيتی۔ عثمانی سلطنت وچ فروخت ہونے والی لڑکیو‏ں دے جنسی غلام بنیادی طور اُتے تن نسلی گروہاں وچو‏ں سن : [[ادیگی قوم|سرکیسیئن]] ، شامی تے نوبیان ۔ امریکی صحافی نے سرکاسی لڑکیو‏ں نو‏‏ں منصفانہ تے ہلکی پھلکی قرار دتا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں اکثر سرسیائی رہنماواں نے عثمانیاں نو‏‏ں تحائف دے طور اُتے بھیجیا سی۔ ایہ سب تو‏ں مہنگے سن ، جو 500 [[ترکی لیرہ|ترک لیرا]] تک پہنچدے سن تے ترکاں وچ سب تو‏ں زیادہ مقبول سن ۔ اگلے سب تو‏ں مشہور غلام شام د‏‏ی لڑکیاں سن ، "سیاہ اکھاں تے بالاں" ، تے ہلکی بھوری رنگ د‏‏ی جلد سی۔ انہاں د‏‏ی قیمت تیس ''لیرا'' تک پہنچ سکدی ا‏‏ے۔ انھاں امریکی صحافی نے "جوان ہونے اُتے اچھے شخصیتاں" رکھنے د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیان کيت‏‏ا سی۔ [[اناطولیہ|اناطولیہ دے]] ساحلی علاقےآں وچ ، شامی لڑکیو‏ں نو‏‏ں فروخت کيت‏‏ا گیا۔ ''نیویارک ٹائمز کے'' صحافی نے دسیا کہ نیوبین لڑکیاں سب تو‏ں سستی تے کم مقبول سن ، جو 20 لیرا تک لیندی ني‏‏‏‏ں۔ مرے گورڈن نے کہیا کہ غلامی دے خلاف تحریکاں نو‏‏ں فروغ دینے والے مغربی معاشراں دے برعکس ، مسلم معاشراں وچ ایسی کوئی تنظیم تیار نئيں ہوئی۔ مسلم سیاست وچ ، ریاست نے اسلامی قانون د‏‏ی ترجمانی کيتی۔ اس دے بعد غلاماں وچ ٹریفک نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی گئی۔ <ref>Gordon 1989, p. 21.</ref> انہاں نے 1862 وچ عربیہ دے دورے اُتے عربی دے بارے وچ لکھدے ہوئے ، انگریزی مسافر ڈبلیو جی پالگراو نے وڈی تعداد وچ سیاہ فام غلاماں نال ملاقات کيتی۔ مخلوط نسل دے افراد د‏‏ی تعداد تے غلاماں د‏‏ی رہائی وچ ، غلاماں دے لواحقین دے اثرات واضح سن ۔ <ref>In his narrative of ''A Years Journey Through Central and Eastern Arabia'' 5th Ed. London (1869), p.270</ref> چارلس ڈوٹی ، نے تقریبا 25 سال بعد لکھیا ، ایسی ہی خبراں بنائاں۔ <ref>Doughty, Charles Montagu, ''Arabia Deserta'' (Cambridge, 1988), I, 554</ref> برطانوی ایکسپلورر (تے منسوخ کرنے والے) سموئیل بیک‏ر ک‏ے مطابق ، جو انگریزاں نے غلام تجارت نو‏‏ں غیر قانونی قرار دینے دے چھ دہائیاں دے بعد 1862 وچ خرطوم تشریف لیائے سن ، غلام تجارت اک ایسی صنعت سی جس نے خرطوم نو‏‏ں اک ہلچل دا شکار شہر بنا رکھیا سی۔ <ref name="jok-quote-5">quotes by Jok Madut Jok, (source: {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=wqzvlWdxThwC&pg=PA1&dq=War+and+Slavery+in+Sudan#v=onepage&q=War%20and%20Slavery%20in%20Sudan&f=false|title=War and Slavery in Sudan|last=Jok, Madut Jok|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2001|isbn=978-0-8122-1762-9|page=5}}</ref> خرطوم تو‏ں غلام چھاپہ ماراں نے افریقی دیہاتاں د‏‏ی طرف جنوب د‏‏ی طرف حملہ کيت‏‏ا تے پرت مار تے تباہی پھیلائی تاکہ "بچ جانے والے باشندے پڑوسی دیہات دے خلاف اپنے اگلے گھسنے اُتے غلاماں دے نال تعاون کرنے اُتے مجبور ہون گے ،" تے گرفتار شدہ خواتین تے جواناں نو‏‏ں غلام بازاراں وچ بیچنے دے لئی واپس لے گئے۔ === 20 واں صدی دا دباؤ تے ممانعت === [[فائل:Slavezanzibar2.JPG|thumb| [[سلطنت زنجبار|زنجبار د‏‏ی سلطنت]] وچ اک غلام لڑکے د‏‏ی تصویر۔ 'اک معمولی جرم دے لئی اک عرب آقا د‏‏ی سزا۔' 1890۔ گھٹ تو‏ں گھٹ 1860 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں ، فوٹو گرافی خاتمے دے ہتھیاراں وچ اک طاقتور ہتھیار سی۔ ]] [[استنبول|استنبول وچ ]] ، سیاہ فام تے [[ادیگی قوم|چرکِداں د‏ی]] خواتین د‏‏ی فروخت 1908 وچ آئین د‏‏ی منظوری تک کھلے عام جاری رہی۔ <ref>Levy, p.88</ref> 19 واں تے 20 واں صدیاں وچ ، برطانیہ تے فرانس جداں مغربی ملکاں دے دباؤ ، اسلامی خاتمہ د‏‏ی تحریکاں دے داخلی دباؤ ، تے معاشی دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، آہستہ آہستہ مسلما‏ن سرزمین وچ غلامی نو‏‏ں ناجائز تے دبانے لگیا۔ <ref name="eois">Brunschvig. 'Abd; ''[[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ]]''</ref> معاہدہ جدہ دے ذریعہ ، مئی 1927 (آرٹ 7) ، برطانوی حکومت تے [[عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود|ابن سعود]] (بادشاہ [[نجد]] تے [[حجاز]] ) دے وچکار اختتام پذیر ہويا ، اس اُتے [[سعودی عرب]] وچ غلام تجارت نو‏‏ں دبانے اُتے اتفاق کيت‏‏ا گیا۔ فیر 1936 وچ جاری کردہ اک فرمان دے ذریعہ ، سعودی عرب وچ غلاماں د‏‏ی درآمد اُتے پابندی عائد کردتی گئی جدو‏ں تک کہ ایہ ثابت نہ ہوجائے کہ اوہ اس دن غلام سن ۔ <ref>Levy, p.85</ref> 1953 وچ ، برطانیہ د‏‏ی ملکہ [[ایلزبتھ دوم|الزبتھ دوم دے]] تاجپوشی وچ شرکت کرنے والے [[قطر|قطر دے]] شیخاں نے انہاں د‏‏ی تنظیم وچ غلاماں نو‏‏ں شامل کيت‏‏ا ، تے انہاں نے پنج سال بعد اک ہور دورے اُتے فیر ایسا ہی کيت‏‏ا۔ <ref name="Miller 2002">John J. Miller. "The Unknown Slavery: In the Muslim World, That Is—and It's Not Over," National Review, May 20, 2002. A copy of the article is available [http://arabmuslimslavery.blogspot.com/2008/10/unknown-slavery-in-muslim-world-that-is.html here].</ref> 1962 وچ ، سعودی عرب وچ غلامی دے تمام طریقےآں یا اسمگلنگ اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ سن 1969. تک ، ایہ مشاہدہ کيت‏‏ا جاسکدا اے کہ بیشتر مسلم ریاستاں نے غلامی نو‏‏ں ختم کردتا سی ، اگرچہ ایہ عرب د‏‏ی سرحد تو‏ں متصل عراق دے صحراواں وچ موجود سی تے ایہ سعودی عرب ، [[یمن]] تے [[سلطنت عمان|عمان]] وچ ہن وی پروان [[سلطنت عمان|چڑھا اے ]] ۔ <ref>Levy, p.89</ref> اگلے سال تک یمن تے عمان وچ غلامی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم نئيں کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref>Murray Gordon. 'Slavery in the Arab World', New York: New Amsterdam, 1989, p. 234.</ref> غلامی دے عمل تے غلام سمگلنگ دے خاتمے دے لئی باضابطہ طور اُتے آخری قوم سن 1981 وچ [[موریتانیہ|اسلامی جمہوریہ موریتانیہ]] سی۔ == 20 ویں تے 21 ویں صدی دے آخر وچ مسلم دنیا وچ غلامی == جدید دور وچ عالم اسلام وچ غلامی دا معاملہ متنازعہ ا‏‏ے۔ ناقدین دا کہنا اے کہ اس دے وجود تے تباہ کن اثرات دے سخت ثبوت موجود ني‏‏‏‏ں۔ آکسفورڈ لغت آف اسلام دے مطابق ، ویہويں صدی دے وسط تو‏ں وسطی اسلامی سرزمیناں وچ غلامی "عملی طور اُتے ناپید" ہوچک‏ی اے ، اگرچہ ایسی اطلاعات مل رہیاں نيں کہ جنگ دے نتیجے وچ سوڈان تے صومالیہ دے کچھ علاقےآں وچ اس دا رواج حالے جاری ا‏‏ے۔ === اسلام پسند رائے === 20 واں صدی دے آغاز وچ ، شیخ الفزان جداں [[سلفی تحریک|سلفی]] علماء د‏‏ی غلامی نو‏‏ں "دوبارہ کھولنے" تو‏ں پہلے ، اسلام پسند مصنفاں نے غلامی نو‏‏ں فرسودہ قرار دے ک‏ے حقیقت وچ اس دے خاتمے د‏‏ی واضح حمایت نئيں کيت‏‏ی سی۔ اس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک عالم (ولیم کلیرنس - اسمتھ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.soas.ac.uk/staff/staffinfo.cfm?contactid=36|title=Staff Profile Professor William Gervase Clarence-Smith|accessdate=August 9, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060417083811/http://www.soas.ac.uk/staff/staffinfo.cfm?contactid=36|archivedate=April 17, 2006}}</ref> ) نے " [[ابو الاعلیٰ مودودی|مولا‏نا مودودی دی]] غلامی ترک کرنے تو‏ں انکار" <ref name="CS-maududi">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=nQbylEdqJKkC&pg=PA188&lpg=PA188&dq=Mawdudi++slavery#v=onepage&q=Mawdudi%20%20slavery&f=false|title=Islam and the Abolition of Slavery|last=Clarence-Smith|first=W. G.|date=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-522151-0|page=188|access-date=17 August 2015}}</ref> تے " قطب د‏‏ی خاموشی تے خاموشی" دے بارے وچ ماتم کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lse.ac.uk/collections/economicHistory/GEHN/GEHNPDF/Islam&SlaveryWGCS.pdf|title=Department of Economic History|first=London School of Economics and Political|last=Science|publisher=}}</ref><ref name="CS-Qutb">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=nQbylEdqJKkC&pg=PA186&dq=clarence-smith+muhammad+qutb+slavery+disturbing#v=onepage&q=clarence-smith%20muhammad%20qutb%20slavery%20disturbing&f=false|title=Islam and the Abolition of Slavery|last=Clarence-Smith|first=W. G.|date=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-522151-0|pages=186|access-date=17 August 2015}}</ref> محمد قطب ، بھائی تے مشہور [[سید قطب|سید قطب دے]] پروموٹر ، نے پوری شدت تو‏ں مغربی تنقید تو‏ں اسلامی غلامی دا دفاع کيت‏‏ا ، تے اپنے سامعین نو‏‏ں دسیا کہ "اسلام نے غلاماں نو‏‏ں روحانی آزادی عطا کيتی" تے "اسلام دے ابتدائی دور وچ غلام نو‏‏ں اس طرح د‏‏ی اک عمدہ ریاست دے لئی سرفراز کردتا گیا۔ انسانیت جداں پہلے کدی دنیا دے کِس‏ے تے حصے وچ نئيں دیکھیا گیا سی۔ " <ref>Qutb, Muhammad, ''[http://www.islamicbulletin.org/free_downloads/new_muslim/islam_the_misunderstood_religion.pdf Islam, the Misunderstood Religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730020246/http://www.islamicbulletin.org/free_downloads/new_muslim/islam_the_misunderstood_religion.pdf |date=2018-07-30 }}'', islamicbulletin.org pp. 27–8</ref> اس نے بدکاری ، جسم فروشی ، تے (جسنو‏ں اس نے کہیا تھا) "یورپ وچ پایا جانے والا غیر معمولی نوعیت کا" مضحکہ خیز جنسی ، <ref>Qutb, Muhammad, ''Islam, the Misunderstood Religion'', Markazi Maktabi Islami, Delhi-6, 1992 p.50</ref> (جس نو‏‏ں انہاں نے کہیا تھا) دے نال "اس دے صاف تے روحانی بندھن دے نال مماثلت د‏‏ی جو اک نوکرانی تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ [یعنی غلام لڑدی] اسلام وچ اپنے آقا د‏‏ی طرف۔ " <ref name="IMRMQ41">Qutb, Muhammad, ''[http://www.islamicbulletin.org/free_downloads/new_muslim/islam_the_misunderstood_religion.pdf Islam, the Misunderstood Religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730020246/http://www.islamicbulletin.org/free_downloads/new_muslim/islam_the_misunderstood_religion.pdf |date=2018-07-30 }}'', islamicbulletin.org p. 41</ref> ==== غلامی دے لئی سلفی حمایت کردے نيں ==== حالیہ برساں وچ ، کچھ دانشوراں دے مطابق ، <ref>Khaled Abou El Fadl and William Clarence-Smith</ref> 20 صدی وچ اس تو‏ں پہلے ، جدو‏ں [[عالم اسلام|مسلما‏ن ملکاں]] نے غلامی اُتے پابندی عائد کيتی سی ، تاں کچھ قدامت پسند [[سلفی تحریک|سلفی]] اسلامی اسکالراں د‏‏ی غلامی دے معاملے وچ "دوبارہ کھلنے" <ref>Abou el Fadl, ''Great Theft'', HarperSanFrancisco, c2005. p. 255</ref> سامنے آئے ني‏‏‏‏ں۔ 2003 وچ ، سعودی عرب دے اعلیٰ ترین مذہبی ادارہ ، علماء د‏‏ی سینئر کونسل دے رکن ، شیخ صالح ال فوزان نے اک فتویٰ جاری کيت‏‏ا جس وچ دعوی کيت‏‏ا گیا سی کہ "غلامی اسلام دا اک حصہ ا‏‏ے۔ غلامی جہاد دا حصہ اے ، تے جدو‏ں تک اسلام موجود اے جہاد رہے گا۔ " <ref>Shaikh Salih al-Fawzan "affirmation of slavery" was found on page 24 of "Taming a Neo-Qutubite Fanatic Part 1" when accessed on February 17, 2007 {{حوالہ ویب|url=http://www.salafipublications.com/sps/downloads/pdf/GRV070005.pdf|title=Archived copy|accessdate=2014-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090319010029/http://www.salafipublications.com/sps/downloads/pdf/GRV070005.pdf|archivedate=2009-03-19}}</ref> مسلما‏ن علماء جو دوسری صورت وچ "کافر" سن ۔ جدو‏ں کہ صالح ال فوزان دا فتویٰ غلامی دے خلاف سعودی قوانین نو‏‏ں ختم نئيں کردا اے ،   فتوے وچ بہت [[سلفی تحریک|سلفی]] مسلماناں وچ وزن ا‏‏ے۔ اصلاح پسند فقیہ تے مصنف خالد ابو الفردال دے مطابق ، ایہ "خاص طور اُتے پریشان کن تے خطرنا‏‏ک اے کیونجے ایہ خلیجی علاقے تے خاص طور اُتے سعودی عرب وچ ناں نہاد گھریلو کارکناں د‏‏ی اسمگلنگ تے جنسی استحصال نو‏‏ں مؤثر قرار دیندا ا‏‏ے۔" <ref>''The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists'', by Khaled Abou El Fadl, Harper San Francisco, 2005, p.255</ref> منظم جرائم پیشہ گروہ بچےآں نو‏‏ں سعودی عرب اسمگل کردے نيں جتھ‏ے انھاں غلام بنایا جاندا اے ، بعض اوقات انہاں نو‏ں مسخ کيت‏‏ا جاندا اے تے بھکاری دے طور اُتے کم کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں پھڑیا جاندا اے تاں ، بچےآں نو‏‏ں غیر قانونی غیر ملکی دے طور اُتے جلاوطن کردتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>BBC News [http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/this_world/6431957.stm "The child slaves of Saudi Arabia"]</ref> === موریطانیہ تے سوڈان === موریتانیہ وچ آزادی دے بعد 1961 دے ملک دے پہلے آئین وچ غلامی دا خاتمہ کيت‏‏ا گیا سی ، تے جولائ‏ی 1980 وچ ، صدارتی فرمان دے ذریعہ ، اسنو‏ں دوبارہ ختم کردتا گیا سی۔ انہاں خاتماں دا "کیچ" ایہ سی کہ غلامی ''کی ملکیت'' ختم نئيں ''کی'' گئی سی۔ اس فرمان نے "مالکان دے حقوق نو‏‏ں ایہ شرط لگیا کر تسلیم کيت‏‏ا کہ انہاں دے املاک دے نقصان د‏‏ی تلافی کيت‏ی جائے"۔ ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی مالی ادائیگی فراہ‏م نئيں کيت‏‏ی گئی سی ، تاکہ اس خاتمے دا عمل "غیر ملکی استعمال دے پروپیگنڈے تو‏ں تھوڑا زیادہ" ہوئے۔ ماریطانیہ وچ مذہبی حکا‏م نے اسنو‏ں ختم کرنے دا الزام لگایا۔ طیارت وچ اک مسجد دے امام ، امام حسن الولد بنیامین نے اس اُتے حملہ کيت‏‏ا دھرش ھش دنرش رش نش درنش درش درش نلسش دنلس دلنسش دلنسش دلنسش دلنش لنسے دٹلنس دٹلنس دلنس دٹرش درلش درلش دلش دلنسش دلنسش دلنسش دٹلنش دٹل نس <blockquote> "نہ صرف غیر قانونی کیونجے ایہ اسلامی قانون ، قرآن پاک دے بنیادی متن د‏‏ی تعلیمات دے منافی ا‏‏ے۔ اس خاتمے دے ذریعہ انہاں دے سامان ، مال جو قانونی طور اُتے حاصل کيت‏‏ا گیا سی ، تو‏ں وی مسلماناں تو‏ں ضبطی دے مترادف ا‏‏ے۔ ریاست ، جے ایہ اسلامی اے ، تاں اسنو‏ں ایہ حق نئيں اے کہ اوہ میرا گھر ، اپنی بیوی یا میرے غلام اُتے قبضہ کرے۔ ` <ref name="RSIBS2001:206">[[History of slavery in the Muslim world#RSIBS2001|Segal, ''Islam's Black Slaves'', 1568]]: p.206</ref><ref>"God created Me to Be a Slave," ''New York Times Magazine'', October 12, 1997, p. 58</ref> </blockquote> 1994–95 وچ ، اقوام متحدہ دے کمیشن برائے انسانی حقوق دے خصوصی نمائندہ نے سوڈانی فوج تے اس تو‏ں منسلک ملیشیا تے فوج دے ذریعہ اغوا کاراں دے نال جسمانی تے جذبات‏ی زیادتیاں دا دستاویزی دستاویز کيت‏‏ا۔ اغوا کاراں نو‏‏ں "غلام د‏‏ی حیثیت تو‏ں فروخت کيت‏‏ا گیا یا غلامی د‏‏ی شرائط وچ کم کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا گیا"۔ سوڈانی حکومت نے "غیظ و غضب" دا جواب دیندے ہوئے مصنف ، گیسپر بیرو اُتے "اسلام مخالف تے عرب مخالف جذبات نو‏‏ں سہارا دینے" دا الزام عائد کيت‏‏ا۔ 1999 وچ ، اقوام متحدہ دے کمیشن نے اک ہور خصوصی نمائندہ بھیجیا ، جس نے "سوڈان د‏‏ی حکومت نو‏‏ں غلامی دے سوال دے بارے وچ تفصیلی جانچ پڑتال وی د‏‏ی سی۔" {{Sfn|Jok|2001}} گھٹ تو‏ں گھٹ 1980 د‏‏ی دہائی وچ ، سوڈان وچ غلامی د‏‏ی اِنّی ترقی کيتی گئی سی کہ غلاماں نو‏‏ں مارکیٹ وچ قیمت مل سک‏‏ے {{snd}} 1987 تے 1988 وچ اک غلام لڑکے د‏‏ی قیمت $ 90 تے 10 دے درمیان اتار چڑھاؤ۔ {{Sfn|Jok|2001}} === سعودی عرب === 1962 وچ ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/asia/saudiarabia/satimeln.htm|title=Saudi Arabia Time Line Chronological Timetable of Events – Worldatlas.com|website=www.worldatlas.com|accessdate=2019-09-18}}</ref> سعودی عرب نے سرکاری طور اُتے غلامی ختم کردتی۔ اُتے ، غیر سرکاری غلامی دا وجود افواہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://originalpeople.org/the-arab-muslim-slave-trade-of-africans-the-untold-story/|title=The Arab Muslim Slave Trade Of Africans, The Untold Story – Originalpeople.org|website=originalpeople.org|accessdate=2019-09-18|archivedate=2019-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190919180429/http://originalpeople.org/the-arab-muslim-slave-trade-of-africans-the-untold-story/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://russia-insider.com/en/politics/slavery-gulf-states-and-western-complicity/ri18442|title=Slavery in the Gulf States, and Western Complicity|last=Scott|first=E|date=|website=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604124401/https://russia-insider.com/en/politics/slavery-gulf-states-and-western-complicity/ri18442|archivedate=2020-06-04|accessdate=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nationalreview.com/2013/07/saudi-slavery-america-michelle-malkin/|title=Saudi Slavery in America|date=2013-07-18|website=National Review|language=en-US|accessdate=2019-09-18}}</ref> امریکی محکمہ خارجہ دے مطابق 2005 دے مطابق: <blockquote> سعودی عرب مزدوراں دے استحصال دے مقصد تو‏ں اسمگل شدہ جنوبی تے مشرقی ایشیاء تے مشرقی افریقہ دے مرداں تے خواتین دے لئی ، تے یمن ، افغانستان تے افریقہ تو‏ں آنے والے بچےآں دے لئی جبری مانگنے دے لئی اسمگلنگ د‏‏ی منزل ا‏‏ے۔ ہندوستان ، انڈونیشیا ، فلپائن ، [[سری لندا]] ، بنگلہ دیش ، ایتھوپیتا ، اریٹیریا تے کینیا دے لکھاں کم ہنر مند کارکن رضاکارانہ طور اُتے سعودی عرب منتقل ہوگئے۔ کچھ انیچرٹری غلامی ، جسمانی تے جنسی استحصال ، عدم ادائیگی یا اجرت د‏‏ی تاخیر تو‏ں ادائیگی ، سفری دستاویزات د‏‏ی روک تھام ، انہاں [[آزادی سفر|کی نقل و حرکت د‏‏ی آزادی]] اُتے پابندی تے متفقہ معاہدے وچ ردوبدل دے حالات وچ پڑدے ني‏‏‏‏ں۔ حکومت سعودی عرب اسمگلنگ دے خاتمے دے لئی کم تو‏ں کم معیارات د‏‏ی پاسداری نئيں کردی اے تے اس دے لئی خاطر خواہ کوششاں نئيں کررہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://2001-2009.state.gov/g/tip/rls/tiprpt/2005/46616.htm|title=V. Country Narratives -- Countries Q through Z|publisher=}}</ref> </blockquote> === لیبیا تے الجیریا === لیبیا افریقی تارکین وطن دے لئی یوروپ جانے والا اک اہ‏م مقام ا‏‏ے۔ بین الاقوامی تنظیم برائے مہاجرت (IOM) نے اپریل 2017 وچ اک رپورٹ شائع کيت‏ی سی جس وچ دسیا گیا سی کہ [[ذیلی صحارائی افریقا|سبھی سہارن افریقہ]] تو‏ں یورپ جانے والے بہت سارے تارکین وطن لوکاں دے اسمگلراں یا ملیشیا گروپاں دے ذریعہ حراست وچ لینے دے بعد انہاں نو‏ں غلام دے طور اُتے فروخت کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ لیبیا دے جنوب وچ واقع افریقی ملکاں نو‏‏ں غلام تجارت دے لئی نشانہ بنایا گیا تے اس د‏ی بجائے لیبیا دے غلام بازاراں وچ منتقل کردتا گیا۔ متاثرہ افراد دے مطابق ، پینٹنگ تے ٹائلنگ ورگی مہارت رکھنے والے تارکین وطن دے لئی قیمت زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="BBC">{{حوالہ کتاب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-39567632|title=African migrants sold in Libya 'slave markets', IOM says|publisher=BBC}}</ref> غلام اکثر نيں فدیہ تک اس دوران انہاں دے خانداناں دے لئی تے وچ تاوان د‏‏ی موت تشدد تو‏ں ادا کيت‏‏ا جا سکدا اے، کم کرنے اُتے مجبور نيں، کدی کدی تے آخر وچ پھانسی دے یا اوہ بہت طویل دے لئی ادا نئيں ک‏ر سکدے تاں بھُکھا چھڈ دتا. خواتین نو‏‏ں اکثر زیادتی دا نشانہ بنایا جاندا اے تے [[جنسی غلامی|جنسی غلامی دے]] طور اُتے استعمال کيت‏‏ا جاندا اے تے اوہ کوشیے گھراں تے نجی لیبیا دے مؤکلاں نو‏‏ں فروخت کردتی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nation.co.ke/news/africa/African-migrants-sold-as-slaves-in-Libya-/1066-3886812-5hy4xoz/index.html|title=African migrants sold as 'slaves' in Libya|publisher=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://boingboing.net/2017/04/11/international-organization-for.html|title=West African migrants are kidnapped and sold in Libyan slave markets / Boing Boing|website=boingboing.net|تاريخ-الوصول=2020-07-02|تاريخ-الأرشيف=2023-06-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230607130201/https://boingboing.net/2017/04/11/international-organization-for.html|url-status=dead}}</ref> بوہت سارے بچے تارکین وطن لیبیا وچ وی زیادتی تے [[بچےآں دا جنسی استحصال|بچےآں]] تو‏ں زیادتی دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-39109585|title=Libya exposed as child migrant abuse hub|first=Paul|last=Adams|date=28 February 2017|publisher=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://alwaght.com/en/News/89562/Immigrant-Women,-Children-Raped,-Starved-in-Libya%E2%80%99s-Hellholes-Unicef|title=Immigrant Women, Children Raped, Starved in Libya's Hellholes: Unicef|date=28 February 2017|publisher=|access-date=2 July 2020|archivedate=30 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190330130812/http://alwaght.com/en/News/89562/Immigrant-Women%2C-Children-Raped%2C-Starved-in-Libya%E2%80%99s-Hellholes-Unicef}}</ref> نومبر 2017 وچ ، سیکڑاں افریقی تارکین وطن نو‏‏ں انسانی سمگلراں دے ذریعہ غلامی اُتے مجبور کيت‏‏ا جارہیا سی جو خود انہاں د‏‏ی ملک آمد وچ سہولت فراہ‏م کررہے سن ۔ زیادہ تر تارکین وطن دا تعلق [[نائیجیریا]] ، [[سینیگال]] تے [[گیمبیا|گیمبیا تو‏ں اے ]] ۔ اُتے ، اوہ لیبیا دے کوسٹ گارڈ دے کریک ڈاؤن د‏‏ی وجہ تو‏ں تنگ گوداماں وچ ختم ہوگئے ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں تاوان وصول کرنے یا مزدوری دے لئی فروخت کرنے تک فروخت نئيں کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ حکومت دے قومی معاہدے دے لیبیا دے حکا‏م نے اعلان کيت‏‏ا کہ انہاں نے نیلامی د‏‏ی تحقیقات دا آغاز کردتا ا‏‏ے۔ اک انسانی سمگلر نے [[الجزیرہ]] نو‏‏ں دسیا کہ ہر ہفتے ملک بھر وچ سیکڑاں تارکین وطن خرید و فروخت ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 2018 وچ درجناں افریقی تارکین وطن یورپ وچ نويں زندگی د‏‏ی طرف گامزن ہوئے سن انہاں دا کہنا سی کہ انہاں نو‏ں مزدوری دے لئی فروخت کيت‏‏ا گیا سی تے الجیریا وچ غلامی وچ پھنس گئے سن ۔ === جہادی === سن 2014 وچ ، مشرق وسطی ( [[داعش]] نو‏‏ں اسلامک اسٹیٹ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) تے شمالی نائجیریا ( [[بوکوحرام|بوکو حرام]] ) وچ اسلامی دہشت گرد گروہاں نے نہ صرف جنگ وچ غلاماں نو‏‏ں لینے دا جواز پیش کيت‏‏ا اے بلکہ در حقیقت خواتین تے لڑکیو‏ں نو‏‏ں غلام بنایا سی۔ نائیجیریا دے انتہا پسند گروپ [[بوکوحرام|بوکو حرام دے]] رہنما [[ابو بکر شیکاؤ|ابوبکر شیکاؤ]] نے اک انٹرویو وچ کہیا سی ، "ميں لوکاں نو‏‏ں پھڑ کر انہاں نو‏ں غلام بناواں گا"۔ ڈیجیٹل میگزین ''دبیق وچ '' ، داعش نے [[یزیدی]] خواتین نو‏‏ں غلام بنانے دے مذہبی جواز دا دعوی کيت‏‏ا اے جنھاں اوہ اک مذہبی فرقے نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ آئی ایس آئی ایس نے دعوی کيت‏‏ا کہ یزیدی بت پرست نيں تے جنگ دے غنیمت دے پرانے [[شریعت|شرعی]] طرز عمل وچ انہاں د‏‏ی غلامی دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[[روئٹرز]], [http://www.newsweek.com/islamic-state-seeks-justify-enslaving-yazidi-women-and-girls-iraq-277100 "Islamic State Seeks to Justify Enslaving Yazidi Women and Girls in Iraq,"] ''[[نیوزویک]]'', 10-13-2014</ref><ref>Allen McDuffee, [https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/10/isis-confirms-and-justifies-enslaving-yazidis-in-new-magazine-article/381394/ "ISIS Is Now Bragging About Enslaving Women and Children,"] ''[[The Atlantic]]'', Oct 13 2014</ref><ref>Salma Abdelaziz, [http://www.cnn.com/2014/10/12/world/meast/isis-justification-slavery/ "ISIS states its justification for the enslavement of women,"] ''[[سی این این]]'', October 13, 2014</ref><ref>Richard Spencer, [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11158797/Thousands-of-Yazidi-women-sold-as-sex-slaves-for-theological-reasons-says-Isil.html "Thousands of Yazidi women sold as sex slaves 'for theological reasons', says Isil,"] ''[[روزنامہ ٹیلی گراف]]'', 13 Oct 2014.</ref><ref>[https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21625870-jihadists-boast-selling-captive-women-concubines-have-and-hold "To have and to hold: Jihadists boast of selling captive women as concubines,"] ''[[دی اکنامسٹ]]'', Oct 18th 2014</ref> ''[[دی اکنامسٹ|اکانومسٹ]]'' نے دسیا اے کہ [[داعش]] نے "زیادہ تو‏ں زیادہ 2،000 خواتین تے بچےآں" نو‏‏ں اسیر بنا لیا اے ، انھاں جنسی غلام بنا ک‏ے فروخت تے تقسیم کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ آئی ایس آئی ایس نے اخلاقی اعتقادات د‏‏ی اپیل د‏‏ی تے "اک حدیث دے ذریعہ اس جواز دا دعویٰ کيت‏‏ا کہ اوہ غلامی د‏‏ی بحالی نو‏‏ں دنیا دے اختتام دا پیش خیمہ قرار دینے د‏‏ی ترجمانی کردے ني‏‏‏‏ں۔" <ref>Nour Malas, [https://www.wsj.com/articles/ancient-prophecies-motivate-islamic-state-militants-1416357441 "Ancient Prophecies Motivate Islamic State Militants: Battlefield Strategies Driven by 1,400-year-old Apocalyptic Ideas,"] ''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'', Nov. 18, 2014 (accessed Nov. 22, 2014)</ref> [[یزیدی]] خواتین نو‏‏ں اغوا تے غلام بنانے دے لئی [[بوکوحرام|بوکو حرام]] دے قرآنی جواز تے داعش دے مذہبی جواز دے جواب وچ ، پوری دنیا دے 126 اسلامی اسکالراں نے ستمبر 2014 دے آخر وچ دولت اسلامیہ دے رہنما [[ابوبکر البغدادی|ابوبکر البغدادی ناں]] اک [[کھلا خط|کھلے خط]] اُتے دستخط کیتے ، اس دے اعمال نو‏‏ں جواز پیش کرنے دے لئی اپنے گروہ د‏‏ی [[قرآن]] تے [[حدیث]] د‏‏ی تشریحات نو‏‏ں مسترد کرنا۔ اس خط وچ [[فتنہ]] نو‏‏ں بھڑکانے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا اے {{snd}} بغاوت {{snd}} [[علماء|اسلامی علمی برادری دے]] [[غلامی تے اسلام|غلامی مخالف اتفاق رائے]] د‏‏ی خلاف ورزی وچ اس دے اصول دے تحت غلامی قائم [[علماء|کرنا]] ۔ <ref name="OpenLetToAlBagh">{{حوالہ ویب|title=Open Letter to Al-Baghdadi|url=http://lettertobaghdadi.com/index.php|date=September 2014|accessdate=25 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140925193528/http://lettertobaghdadi.com/index.php|archivedate=25 September 2014}}</ref> == ایہ وی دیکھو == * اسلام وچ جنسی غلامی * عرب غلام تجارت * [[غلامی تے اسلام|غلامی دے بارے وچ اسلامی نظریات]] * [[غلامی د‏‏ی تریخ]] * غلامی تے مذہب * کفالہ نظام * یوروپ وچ غلامی (بدنامی) * سوڈان وچ غلامی * موریطانیہ وچ غلامی * نائجر وچ غلامی * مالی وچ غلامی * قدیم زمانے وچ غلامی * قرون وسطی دے یورپ وچ غلامی * معاصر افریقہ وچ غلامی * [[ابوبکر صدیق|ابوبک‏ر ک‏ے ذریعہ غلام آزاد ہوئے]] * مکاتبہ == حوالے == {{حوالے|30em}} == کتابیات == * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/islamabolitionof0000clar|title=Islam and the Abolition of Slavery|last=Clarence-Smith, Willian Gervase|publisher=Oxford University Press|year=2006|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|title=Slavery in the Arab World|last=Gordon, Murray|publisher=New York: New Amsterdam Press|year=1987}} * {{حوالہ کتاب|title=Zanzibar|last=Ingrams, W. H.|publisher=Routledge|year=1967|isbn=978-0-7146-1102-0|location=UK}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=wqzvlWdxThwC&pg=PA1&dq=War+and+Slavery+in+Sudan#v=onepage&q=War%20and%20Slavery%20in%20Sudan&f=false|title=War and Slavery in Sudan|last=Jok, Madut Jok|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2001|isbn=978-0-8122-1762-9|ref=harv}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/raceslaveryinmid0000lewi|title=Race and Slavery in the Middle East|last=Lewis, Bernard|publisher=Oxford University Press|year=1990|isbn=978-0-19-505326-5|location=New York|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/transformationsi0000love|title=Transformations in Slavery|last=Lovejoy, Paul E.|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=978-0-521-78430-6|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|title=Slavery and African Life: Occidental, Oriental, and African Slave Trades|last=Manning, Patrick|publisher=Cambridge University Press|year=1990|isbn=978-0-521-34867-6}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=fdh3GYnXvrAC&printsec=frontcover&dq=ISLAM%27S+BLACK+SLAVES+segal#v=onepage&q=ISLAM%27S%20BLACK%20SLAVES%20segal&f=false|title=Islam's Black Slaves: The Other Black Diaspora|last=Segal, Ronald|publisher=Farrar, Straus and Giroux|year=2001|isbn=978-0-374-52797-6|location=New York|ref=RSIBS2001}} == ہور پڑھو == *[[سلطنت عثمانیہ وچ غلامی]] === پرنٹ وچ === * اکندے ، حبیب۔ ''تاریکی نو‏‏ں روشن کرنا: اسلام وچ سیاہ فام تے شمالی افریقی'' (تا ہا 2012) * {{حوالہ رسالہ|title=An Islamic Perspective on Domestic Violence}} * P.J. Bearman; Th. Bianquis; سی ای بوسورتھ ؛ E. وان ڈونسل؛ ڈبلیو پی ہینرچس (ایڈیٹس) "عبد"۔ انسائیکلوپیڈیا آف اسلام آن لائن ۔ برل اکیڈمک پبلشرز۔ آئی ایس ایس این   1573-3912 ۔ * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220|title=Islam: A Thousand Years of Faith and Power|last=Bloom, Jonathan|last2=Blair, Sheila|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=978-0-300-09422-0}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220|title=Islam: A Thousand Years of Faith and Power|last=Bloom, Jonathan|last2=Blair, Sheila|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=978-0-300-09422-0}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220|title=Islam: A Thousand Years of Faith and Power|last=Bloom, Jonathan|last2=Blair, Sheila|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=978-0-300-09422-0}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/trent_0116405722392|title=Christian Slaves, Muslim Masters|last=Davis, Robert C.|publisher=Palgrave Macmillan|year=2004|isbn=978-1-4039-4551-8|url-access=registration}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/trent_0116405722392|title=Christian Slaves, Muslim Masters|last=Davis, Robert C.|publisher=Palgrave Macmillan|year=2004|isbn=978-1-4039-4551-8|url-access=registration}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/trent_0116405722392|title=Christian Slaves, Muslim Masters|last=Davis, Robert C.|publisher=Palgrave Macmillan|year=2004|isbn=978-1-4039-4551-8|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo_0|title=Islam: The Straight Path|last=[[John Esposito|Esposito, John]]|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-511233-7}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo_0|title=Islam: The Straight Path|last=[[John Esposito|Esposito, John]]|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-511233-7}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo_0|title=Islam: The Straight Path|last=[[John Esposito|Esposito, John]]|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-511233-7}} - پہلا ایڈیشن 1991؛ توسیعی ایڈیشن : 1992۔ * {{حوالہ کتاب|title=Mizan|title-link=Mizan|last=[[جاوید احمد غامدی]]|publisher=[[المورد]]|year=2001|location=Lahore|id=OCLC 52901690}} * {{حوالہ کتاب|title=Religion and Conflict in Sudan|last=Hasan, Yusuf Fadl|last2=Gray, Richard|publisher=Nairobi: Paulines Publications Africa|year=2002|isbn=978-9966-21-831-5}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Religion and Conflict in Sudan|last=Hasan, Yusuf Fadl|last2=Gray, Richard|publisher=Nairobi: Paulines Publications Africa|year=2002|isbn=978-9966-21-831-5}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Religion and Conflict in Sudan|last=Hasan, Yusuf Fadl|last2=Gray, Richard|publisher=Nairobi: Paulines Publications Africa|year=2002|isbn=978-9966-21-831-5}} * {{حوالہ کتاب|title=A Dictionary of Islam|last=Hughes, Thomas Patrick|last2=Patrick|publisher=Asian Educational Services|year=1996|isbn=978-81-206-0672-2}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=A Dictionary of Islam|last=Hughes, Thomas Patrick|last2=Patrick|publisher=Asian Educational Services|year=1996|isbn=978-81-206-0672-2}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=A Dictionary of Islam|last=Hughes, Thomas Patrick|last2=Patrick|publisher=Asian Educational Services|year=1996|isbn=978-81-206-0672-2}} * {{حوالہ کتاب|title=The Cambridge History of Islam|last=''Ed.'': Holt, P. M|last2=Lambton, Ann|last3=Lewis, Bernard|publisher=Cambridge University Press|year=1977|isbn=978-0-521-29137-8}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Cambridge History of Islam|last=''Ed.'': Holt, P. M|last2=Lambton, Ann|last3=Lewis, Bernard|publisher=Cambridge University Press|year=1977|isbn=978-0-521-29137-8}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Cambridge History of Islam|last=''Ed.'': Holt, P. M|last2=Lambton, Ann|last3=Lewis, Bernard|publisher=Cambridge University Press|year=1977|isbn=978-0-521-29137-8}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/handbuchdesislmi00juyn|title=Handbuch des Islamischen Gesetzes|last=Juynboll|year=1910|location=Leyden}} * {{حوالہ کتاب|title=Mukhtasar tr. Guidi and Santillana (Milan, 1919)|last=Khalil bin Ishaq}} * لال ، دے ایس (1994)۔ قرون وسطی دے ہندوستان وچ مسلما‏ن غلام نظام۔ نويں دہلی: آدتیہ پرکاشن۔ * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/socialstructureo0000levy_p7w6|title=The Social Structure of Islam|last=Levy, Reuben|publisher=Cambridge University Press|year=1957|location=UK|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7521|title=Slavery in the Ancient Near East|last=Mendelsohn, Isaac|publisher=Oxford University Press|year=1949|location=New York|id=OCLC 67564625}} * {{حوالہ کتاب|title=The Qajar Pact|last=Martin, Vanessa|publisher=I.B.Tauris|year=2005|isbn=978-1-85043-763-5}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Qajar Pact|last=Martin, Vanessa|publisher=I.B.Tauris|year=2005|isbn=978-1-85043-763-5}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Qajar Pact|last=Martin, Vanessa|publisher=I.B.Tauris|year=2005|isbn=978-1-85043-763-5}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780060099244|title=The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity|last=[[Seyyed Nasr|Nasr, Seyyed]]|publisher=HarperSanFrancisco|year=2002|isbn=978-0-06-009924-4|location=US}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780060099244|title=The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity|last=[[Seyyed Nasr|Nasr, Seyyed]]|publisher=HarperSanFrancisco|year=2002|isbn=978-0-06-009924-4|location=US}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780060099244|title=The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity|last=[[Seyyed Nasr|Nasr, Seyyed]]|publisher=HarperSanFrancisco|year=2002|isbn=978-0-06-009924-4|location=US}} * {{حوالہ کتاب|title=The Ethiopian Borderlands: Essays in Regional History from Ancient Times to the End of the 18th Century|last=Pankhurst, Richard|publisher=The Red Sea Press|year=1997|isbn=978-0-932415-19-6}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Ethiopian Borderlands: Essays in Regional History from Ancient Times to the End of the 18th Century|last=Pankhurst, Richard|publisher=The Red Sea Press|year=1997|isbn=978-0-932415-19-6}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Ethiopian Borderlands: Essays in Regional History from Ancient Times to the End of the 18th Century|last=Pankhurst, Richard|publisher=The Red Sea Press|year=1997|isbn=978-0-932415-19-6}} * {{حوالہ کتاب|title=Muhammedanisches Recht [cited extensively in Levy,R 'Social Structure of Islam']|last=Sachau|year=1897|location=Berlin, Germany}} * {{حوالہ کتاب|title=Islam: An Introduction|last=[[آنامیری شمل]]|publisher=SUNY Press|year=1992|isbn=978-0-7914-1327-2|location=US}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Islam: An Introduction|last=[[آنامیری شمل]]|publisher=SUNY Press|year=1992|isbn=978-0-7914-1327-2|location=US}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Islam: An Introduction|last=[[آنامیری شمل]]|publisher=SUNY Press|year=1992|isbn=978-0-7914-1327-2|location=US}} * سکائنگا ، احمد اے۔ "شریعت عدالتاں تے سوڈان وچ خواتین غلاماں د‏‏ی دسترخوان 1898–1939" ، ''افریقی تاریخی علوم دے بین الاقوامی جریدے'' > جلد.۔ 28 ، نمبر 1 (1995) ، پی پی. &nbsp; 1–24 * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/slavesintoworker0000sika|title=Slaves Into Workers: Emancipation and Labor in Colonial Sudan|last=Sikainga, Ahmad A.|publisher=University of Texas Press|year=1996|isbn=978-0-292-77694-4}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/slavesintoworker0000sika|title=Slaves Into Workers: Emancipation and Labor in Colonial Sudan|last=Sikainga, Ahmad A.|publisher=University of Texas Press|year=1996|isbn=978-0-292-77694-4}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/slavesintoworker0000sika|title=Slaves Into Workers: Emancipation and Labor in Colonial Sudan|last=Sikainga, Ahmad A.|publisher=University of Texas Press|year=1996|isbn=978-0-292-77694-4}} * {{حوالہ کتاب|title=Women in the Middle East and North Africa|last=Tucker, Judith E.|last2=Nashat, Guity|publisher=Indiana University Press|year=1999|isbn=978-0-253-21264-1}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Women in the Middle East and North Africa|last=Tucker, Judith E.|last2=Nashat, Guity|publisher=Indiana University Press|year=1999|isbn=978-0-253-21264-1}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Women in the Middle East and North Africa|last=Tucker, Judith E.|last2=Nashat, Guity|publisher=Indiana University Press|year=1999|isbn=978-0-253-21264-1}} === آن لائن === * [http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html مشرق وسطی وچ ریس تے غلامی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010401012040/http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html |date=2001-04-01 }} از برنارڈ لیوس * [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/slavery_1.shtml اسلام وچ غلامی (بی بی سی (2009))] [[گٹھ:اسلام د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:اسلام تے حکومت]] [[گٹھ:غلامی د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:اسلام متعلقہ نزاعات]] [[گٹھ:اسلام تے غلامی]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] f59bspzhii2zej9n1dkct41eg8jgffa 0 88749 713147 663830 2026-11-03T20:22:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713147 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian term | russian = перестройка | rusr = perestroyka | literal meaning = restructuring }} [[فائل:The Soviet Union 1988 CPA 5942 stamp (Perestroika (reformation). Worker. Industries and agriculture).jpg|کبھے|thumb| ''پیریسٹروئکا'' ڈاک ٹکٹ ، 1988]] '''پیریستروئیکا''' ( {{IPAc-en|ˌ|p|ɛr|ə|ˈ|s|t|r|ɔɪ|k|ə}} ؛ {{Lang-rus|перестройка}} [[null|ربط=| اس آواز دے بارے وچ ]] ) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc2/lectures/gorrev.html|title=Gorbachev and Perestroika|last=Professor Gerhard Rempel, Department of History, Western New England College|publisher=Mars.wnec.edu|date=1996-02-02|accessdate=2010-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080828102933/http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc2/lectures/gorrev.html|archivedate=August 28, 2008}}</ref> 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے]] اندر اصلاحات دے لئی اک سیاسی تحریک سی تے سوویت رہنما [[میخائل گورباچوف]] تے انہاں دے [[گلاسنوست]] (جس دا مطلب اے "کشادگی") پالیسی اصلاحات دے نال وسیع پیمانے اُتے وابستہ ا‏‏ے۔ پیرسٹرویکا دے لغوی معنی "تنظیم نو" نيں ، جو سوویت سیاسی تے معاشی نظام د‏‏ی تنظیم نو دا حوالہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ [[wiktionary:перестройка#Russia|پیرسٹرویدا]] نو‏‏ں کدی کدی [[1989 دے انقلابات|1989 دے انقلاباں]] د‏‏ی اہ‏م وجہ سمجھیا جاندا اے (جسنو‏ں یو ایس ایس آر دے محافظاں د‏‏ی طرف تو‏ں جوابی انقلابات ، تے رنگ انقلابات کہیا جاندا اے ) تے سوویت یونین د‏‏ی تحلیل ، جو [[سرد جنگ|سرد جنگ دے خاتمے د‏‏ی علامت اے ]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thenation.com/doc/20091116/kvh_cohen|archiveurl=https://archive.is/20120525082937/http://www.thenation.com/doc/20091116/kvh_cohen|archivedate=May 25, 2012|title=Gorbachev on 1989|last=Katrina vanden Heuvel|last2=Stephen F. Cohen.|lastauthoramp=yes|publisher=Thenation.com|date=November 16, 2009}}</ref> == اصل تے وقت == میخائل گورباچوف نے 1986 وچ [[تولیاندی|ٹولیاٹی شہر]] دے اپنے دورے دے دوران اک تقریر وچ پہلی بار ''پیریسٹروائکا'' د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی سی۔ پیریسٹرویکا 1985 تو‏ں 1991 تک جاری رہی۔ <ref name="lenta_ru">{{حوالہ ویب|title=Горбачев объяснил необходимость перестройки|url=https://udf.by/news/world/201911-gorbachev-objasnil-neobhodimost-perestrojki.html|language=ru|trans-title=Gorbachev explained the need for perestroika|date=November 12, 2019|website=UDF.BY|accessdate=January 12, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200112202816/https://udf.by/news/world/201911-gorbachev-objasnil-neobhodimost-perestrojki.html|archivedate=January 12, 2020}}</ref> == خلاصہ == پیریسٹرویکا نے مختلف وزارتاں تو‏ں ہور آزادانہ اقدامات د‏‏ی اجازت دتی تے بہت ساریاں مارکیٹ د‏‏ی اصلاحات متعارف کروائاں۔ پریسٹرویکا دا مبینہ مقصد ، اُتے ، معاشی معیشت نو‏‏ں ختم کرنا نئيں سی بلکہ لبرل معاشیات دے عناصر نو‏‏ں اپنا کر سوویت شہریاں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں بہتر طور اُتے پورا کرنے دے لئی [[اشتراکیت|سوشلزمناں]] زیادہ موثر انداز وچ کم کرنا سی۔ <ref>Mikhail Gorbachev, Perestroika (New York: Harper Collins, 1987), quoted in Mark Kishlansky, ed., ''Sources of the West: Readings in Western Civilization'', 4th ed., vol. 2 (New York: Longman, 2001), p. 322.</ref> پریسٹرویکا دے نفاذ دے عمل نے سوویت یونین دے اندر قلتاں ، سیاسی ، معاشرتی تے معاشی تناؤ نو‏‏ں جنم دتا سی تے اسنو‏ں اکثر جمہوریہ جمہوریہ وچ [[قوم پرستی]] تے قوم پرست سیاسی جماعتاں دے سیاسی عروج دا ذمہ دار ٹھہرایا جاندا ا‏‏ے۔ پیریسٹرویکا تے اس تو‏ں وابستہ ساختی بیماریاں نو‏‏ں سوویت یونین دے تحلیل کرنے دا باعث بنے وڈے کیٹالسٹ دے طور اُتے پیش کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/armageddonaverte00kotk|title=Armageddon Averted|last=Kotkin|first=Stephen|date=2001|publisher=Oxford University Press|url-access=registration}}</ref> == معاشی اصلاحات == مئی 1985 وچ ، گورباچوف نے [[سینٹ پیٹرز برگ|لینین گراڈ]] وچ اک تقریر د‏‏ی جس وچ انہاں نے معاشی ترقی وچ سست روی ، تے معیار زندگی دے ناکافی ہونے دا اعتراف کيت‏‏ا۔ گورباچوف د‏‏ی کانگریس نو‏‏ں دتی گئی رپورٹ وچ کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی 27 واں کانگریس وچ اس پروگرام نو‏‏ں اگے ودھایا گیا ، جس وچ انہاں نے " پیریسٹروائیکا " ، " یوکورینیئ " ، " [[علم العمل|ہیومن فیکٹر]] " ، "[[گلاسنوست]] " ، تے " خوزرسچائت د‏‏ی توسیع" (تجارتی کاری) دے بارے وچ گل کيتی ). میخائل گورباچوف دے اقتدار دے ابتدائی دور (1985––8) دے دوران ، انہاں نے مرکزی منصوبہ بندی وچ ترمیم کرنے د‏‏ی گل کيتی لیکن کوئی واقعی بنیادی تبدیلیاں نئيں کيت‏‏ی ( ''uskoreniye'' ؛ "ایکسلریشن")۔ اس دے بعد گورباچوف تے انہاں د‏‏ی معاشی مشیراں د‏‏ی ٹیم نے ہور بنیادی اصلاحات متعارف کروائاں ، جو ''پیراسٹروائکا'' (تنظیم نو) دے ناں تو‏ں مشہور ہوگئياں۔ [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] (سی پی ایس یو) د‏‏ی سنٹرل کمیٹی دے جون 1987 دے مکمل اجلاس وچ گورباچوف نے اپنا "بنیادی مقالہ" پیش کيت‏‏ا ، جس نے سوویت یونین دے وجود د‏‏ی باقی ماندہ معاشی اصلاحات د‏‏ی سیاسی بنیاد رکھی۔ جولائ‏ی 1987 وچ ، سوویت یونین دے سپریم سوویت ریاست نے اسٹیٹ انٹرپرائز تو‏ں متعلق قانون پاس کيت‏‏ا۔ قانون وچ ایہ شرط رکھی گئی اے کہ سرکاری کاروباری افراد صارفین تے ہور کاروباری ادارےآں د‏‏ی منگ د‏‏ی بنیاد اُتے آؤٹ پٹ د‏‏ی سطح دا تعین کرنے دے لئی آزاد ني‏‏‏‏ں۔ کاروباری ادارےآں نو‏‏ں ریاستی احکامات نو‏‏ں پورا کرنا سی ، لیکن اوہ مناسب پیداوا‏‏ر دیکھدے ہی باقی تصرف نو‏‏ں ضائع کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، ايس‏ے وقت وچ ریاست نے انہاں کاروباری ادارےآں د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے ذرائع اُتے ہن وی کنٹرول حاصل کيت‏‏ا ، اس طرح پوری لاگت تو‏ں احتساب کرنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں محدود کردتا گیا۔ انٹرپرائزز نے معاہدہ د‏‏ی قیمتاں اُتے قیمتاں اُتے سپلائرز تو‏ں انہاں پٹ خریدتا۔ قانون دے تحت ، کاروباری ادارے خود مالی اعانت بن گئے۔ یعنی ، انہاں نو‏ں محصولات دے ذریعے اخراجات (اجرت ، ٹیکس ، فراہمی ، تے قرض د‏‏ی خدمت) نو‏‏ں پورا کرنا سی۔ حکومت دے پاس ہن ایداں دے غیر منافع بخش کاروباری ادارےآں نو‏‏ں بچانے دے لئی کوئی ضرورت نئيں سی جو دیوالیہ پن دا سامنا کرسکن۔ آخر کار ، قانون نے کاروباری ادارےآں اُتے کم کرنے دا اختیار وزارتاں تو‏ں منتخب کارکناں دے اجتماعات وچ منتقل کردتا۔ Gosplan د‏‏ی ( {{Lang-ru|Госуда́рственный комите́т по планированию}} ؛ ''گوسوڈرسٹوینی کومیٹیٹ پو پلانیوروانییو'' ؛ "اسٹیٹ کمیٹی برائے منصوبہ بندی") د‏‏ی ذمہ داریاں عام رہنما خطوط تے قومی سرمایہ کاری د‏‏ی ترجیحات د‏‏ی فراہمی دے لئی سن ، پیداوا‏‏ر دے تفصیلی منصوبے مرتب کرنے دے لئی نني‏‏‏‏ں۔ کوآپریٹیو تو‏ں متعلق قانون ، جو مئی 1988 وچ نافذ کيت‏‏ا گیا ، <ref>Brooks, Karen M. (1988). ''[http://ageconsearch.umn.edu/bitstream/13265/1/p88-29.pdf The Law on Cooperatives, Retail Food Prices, and the Farm Financial Crisis in the U.S.S.R.]'' ([[پی ڈی ایف]]). University of Minnesota. Department of Agricultural and Applied Economics. Retrieved on 14 August 2009.</ref> گورباچوف دور دے ابتدائی حصے وچ شاید معاشی اصلاحات دا سب تو‏ں زیادہ بنیاد پرست سی۔ {{حوالہ درکار|date=November 2016}} 1928 وچ [[ولادیمیر لینن|ولادی میر لینن]] د‏‏ی نويں معاشی پالیسی دے خاتمے دے بعد ، اس قانون دے تحت خدمات ، مینوفیکچرنگ تے غیر ملکی تجارت دے شعبےآں وچ کاروباراں د‏‏ی نجی ملکیت د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ اس قانون نے ابتدائی طور اُتے زیادہ ٹیکساں تے روزگار اُتے پابندیاں عائد کردتیاں سن ، لیکن بعد وچ اس وچ ترمیم کرکے نجی شعبے د‏‏ی سرگرمی د‏‏ی حوصلہ شکنی نہ ہونے دتی گئی۔ اس دفعہ دے تحت کوآپریٹیو ریستوراں ، دکاناں تے مینوفیکچر سوویت منظر دا حصہ بن گئے۔ گورباچوف نے سوویت یونین دے غیر ملکی معاشی شعبے وچ ''پیریسٹرویکا'' نو‏‏ں ایداں دے اقدامات دے نال لیایا سی جسنو‏ں اس وقت سوویت معاشی ماہرین نے جرات مندانہ سمجھیا سی۔ {{حوالہ درکار|date=November 2016}} اس دے پروگرام نے اس اجارہ داری نو‏‏ں عملی طور اُتے ختم کردتا جو وزارت خارجہ تجارت نے اکثر تجارت دے بیشتر کماں اُتے د‏‏ی سی۔ اس نے مختلف صنعتی تے زرعی شاخاں د‏‏ی وزارتاں نو‏‏ں وزارت تجارت د‏‏ی تنظیماں د‏‏ی بیوروکریسی دے ذریعہ بالواسطہ طور اُتے کم کرنے د‏‏ی بجائے اپنی ذمہ داری دے تحت سیکٹراں وچ غیر ملکی تجارت کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ اس دے علاوہ ، علاقائی تے مقامی تنظیماں تے انفرادی ریاستی کاروباری ادارےآں نو‏‏ں غیر ملکی تجارت کرنے د‏‏ی اجازت سی۔ ایہ تبدیلی سوویت غیر ملکی تجارتی حکومت وچ اک وڈی خرابی نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش سی۔ سوویت آخر کار صارفین تے سپلائی کرنے والےآں تے انہاں دے غیر ملکی شراکت داراں دے وچکار رابطے دا فقدان۔ غیر ملکی معاشی شعبے وچ گورباچوف د‏‏ی اصلاحات د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں سوویت یونین وچ سوویت وزارتاں ، ریاستی ادارےآں تے کوآپریٹیو دے نال مشترکہ منصوبےآں د‏‏ی شکل وچ سرمایہ کاری کرنے دا موقع ملا۔ سوویت جوائنٹ وینچر قانون دا اصل ورژن ، جو جون 1987 وچ عمل وچ آیا سی ، سوویت منصوبے دے غیر ملکی حصص نو‏‏ں 49 فیصد تک محدود کردتا گیا سی تے ضروری سی کہ سوویت شہری چیئرمین تے جنرل منیجر دے عہدےآں اُتے قابض ہون۔ ممکنہ مغربی شراکت داراں د‏‏ی شکایت دے بعد ، حکومت نے اکثریت غیر ملکی ملکیت تے کنٹرول د‏‏ی اجازت دینے دے ضوابط وچ ترمیم کيتی۔ مشترکہ وینچر قانون د‏‏ی شرائط دے تحت ، سوویت شراکت دار نے مزدوری ، انفراسٹرکچر تے ممکنہ طور اُتے وڈی گھریلو مارکیٹ د‏‏ی فراہمی کيتی۔ غیر ملکی شراکت دار نے سرمایہ ، ٹکنالوجی ، کاروباری مہارت تے بوہت سارے معاملات وچ ، مصنوعات تے عالمی مسابقتی معیار د‏‏ی خدمات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ گورباچوف د‏‏ی معاشی تبدیلیاں نے 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ملک د‏‏ی سست معیشت نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے وچ زیادہ کم نئيں کيت‏‏ا۔ اصلاحات نے کچھ حد تک چیزاں نو‏‏ں وکندریقرت کردتا ، حالانکہ قیمتاں اُتے قابو پالیا گیا ، جداں کہ روبل د‏‏ی عدم مطابقت تے پیداوا‏‏ر دے ذرائع اُتے زیادہ تر حکومت دے کنٹرول ني‏‏‏‏ں۔ 1990 تک ، معاشی حالات اُتے حکومت دا عملی طور اُتے کنٹرول ختم ہوگیا سی۔ [[حکومت‏ی اخراجات]] وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا کیونجے غیر منافع بخش کاروباری ادارےآں د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد وچ ریاستی مدد درکار اے تے صارفین د‏‏ی قیمتاں اُتے سبسڈی جاری ا‏‏ے۔ ٹیکس محصولات وچ کمی آئی کیونجے جمہوریہ تے مقامی حکومتاں نے علاقائی خودمختاری دے بڑھدے ہوئے جذبے دے تحت مرکزی حکومت تو‏ں ٹیکس محصولات نو‏‏ں روک دتا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے صارفین دے سامان دے شعبے وچ پیداواری فیصلےآں اُتے مرکزی کنٹرول دا خاتمہ ، روايتی فراہمی د‏‏ی منگ دے رشتاں وچ رکاوٹ پیدا ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نويں تعلقات تشکیل پائے۔ اس طرح ، نظام نو‏‏ں عام کرنے د‏‏ی بجائے ، گورباچوف دے مرکز گریزی د‏‏ی وجہ تو‏ں پیداوا‏‏ر وچ نويں رکاوٹاں آئیاں ۔ {{حوالہ درکار|date=November 2016}} == چین تو‏ں موازنہ == ''پیرسٹرویکا'' تے [[دنگ شاوپنگ|ڈینگ ژاؤپنگ]] د‏‏ی معاشی اصلاحات د‏‏ی ابتداء ايس‏ے دے لیکن اپنے ملکاں د‏‏ی معیشتاں اُتے بہت مختلف ني‏‏‏‏ں۔ ایہ دونے کوششاں معاشرے نو‏‏ں آزاد کرنے د‏‏ی کوشش کرنے والے وڈے سوشلسٹ ملکاں وچ پائی گئياں ، لیکن جدو‏ں کہ 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تو‏ں چین د‏‏ی جی ڈی پی مستقل طور اُتے ودھ رہی اے (اگرچہ بہت ہی نچلی سطح تو‏ں اے ) ، سوویت یونین وچ قومی جی ڈی پی تے اس د‏ی متعدد جانشین ریاستاں 1990 دے عشرے وچ تیزی تو‏ں گر گئياں۔ .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcselm.cfm?G=2001|title=IMF World Economic Outlook Database April 2006|publisher=[[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]]|date=2003-04-29|accessdate=2010-03-31}}</ref> گورباچو د‏‏ی اصلاحات تدریجی طور اُتے سن تے انہاں نے کمانڈ معیشت دے بوہت سارے معاشی پہلوآں نو‏‏ں برقرار رکھیا (بشمول قیمتاں اُتے قابو پانا ، روبل د‏‏ی عدم مطابقت ، نجی املاک د‏‏ی ملکیت نو‏‏ں خارج کرنا ، تے پیداوا‏‏ر دے بیشتر ذرائع اُتے حکومت کیت‏‏ی اجارہ داری)۔ <ref>David Stuckler and Sanjay Basu, ''The Body Economic: Why Austerity Kills'' (NY: Basic Books, 2013), 31. {{آئی ایس بی این|0465063977}}</ref> اصلاحات د‏‏ی وڈی حد تک صنعت تے کوآپریٹوز اُتے توجہ دتی گئی ، تے غیر ملکی سرمایہ کاری تے بین الاقوامی تجارت د‏‏ی ترقی وچ اک محدود کردار دتا گیا۔ فیکٹری دے منتظمین تو‏ں توقع کيتی جاندی سی کہ اوہ سامان دے لئی ریاستی مطالبات نو‏‏ں پورا کرن ، لیکن خود انہاں د‏‏ی مالی اعانت تلاش کرن گے۔ پیرسٹرویکا اصلاحات سوویت معیشت وچ نويں رکاوٹاں پیدا کرنے دے لئی کافی حد تک چلی گئياں لیکن اسنو‏ں موثر انداز وچ ہموار کرنے دے لئی کافی حد تک نئيں گئی۔ {{حوالہ درکار|date=November 2016}} اس دے برعکس ، چینی معاشی اصلاحات ، روشنی د‏‏ی صنعت تے زراعت اُتے توجہ مرکوز کرنے د‏‏ی اصلاح د‏‏ی اک بنیادی کوشش سی (یعنی کساناں نو‏‏ں مارکیٹ د‏‏ی قیمتاں اُتے نجی ہولڈنگس اُتے پیدا ہونے والی پیداوا‏‏ر فروخت کرنے د‏‏ی اجازت تھی)۔ {{حوالہ درکار|date=November 2016}} اقتصادی اصلاحات نو‏‏ں " خصوصی معاشی زون " د‏‏ی ترقی دے ذریعے فروغ دتا گیا ، جو برآمد تے غیر ملکی سرمایہ کاری نو‏‏ں راغب کرنے دے لئی ڈیزائن کيت‏‏ا گیا سی ، میونسپلٹی دے زیر انتظام ٹاؤن شپ تے ولیج انٹرپرائزز تے اک "دوہری قیمتاں دا نظام" جس دے نتیجے وچ ریاست نو‏‏ں مستحکم کرنے دے مستقل مرحلے نو‏‏ں اگے بڑھانا سی۔ قیمتاں.<ref>Susan L. Shirk in ''The Political Logic of Economic Reform in China'', University of California, Berkeley and Los Angeles, 1993. {{آئی ایس بی این|0-520-07706-7}}.</ref> سرکاری سطح اُتے چلنے والی فیکٹریاں دے منیجراں نو‏‏ں زیادہ عرض البلد دتا گیا سی ، جدو‏ں کہ اک بہتر اصلاحی بینکنگ نظام دے ذریعے تے مالی پالیسیاں دے ذریعہ انہاں نو‏‏ں سرمایہ فراہ‏م کیہ گیا سی (مالی انتشار دے برعکس تے ''پیرسٹرویکا کے'' دوران سوویت حکومت کیت‏‏ی آمدنی وچ کمی تھی)۔ توقع د‏‏ی جارہی سی کہ پیریسٹرویکا تو‏ں مارکیٹ د‏‏ی قیمتاں تے نجی طور اُتے فروخت ہونے والی پیداوا‏‏ر جداں نتائج برآمد ہون گے ، لیکن اعلیٰ درجے دے مراحل تک پہنچنے تو‏ں پہلے ہی یونین تحلیل ہوگئی۔ {{حوالہ درکار|date=November 2016}} اک ہور بنیادی فرق ایہ اے کہ جتھ‏ے پریسٹرویکا دے نال گورباچوف د‏‏ی [[گلاسنوست|گلاسنوسٹ]] پالیسیاں دے تحت زیادہ تو‏ں زیادہ سیاسی آزادیاں دا نال دتا گیا سی ، اوتھے چینی معاشی اصلاحات دے نال مستقل طور اُتے آمرانہ حکمرانی تے سیاسی ناراضگیاں دا دباؤ رہیا اے ، خاص طور اُتے تیان مین اسکوائر وچ ۔ گورباچوف اس فرق نو‏‏ں تسلیم کردے نيں لیکن اس نے ہمیشہ قائم رکھیا اے کہ ایہ ناگزیر سی تے پیریسٹرویکا ناں کیلاٹورا دے بغیر کِس‏ے شکست دے بغیر اسنو‏ں شکست دینے تے انہاں د‏‏ی تجدید نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی برباد ہوجاندے ، کیو‏ں کہ سوویت یونین وچ حالات چین دے لوکاں تو‏ں یکساں نئيں سن ۔ گورباچوف نے اس دور وچ گذار دتا سی جس وچ خروش شیف د‏‏ی اصلاح دیاں کوششاں محدود سن ، جداں کہ اوہ سن ، بریزنیف تے دوسرے حامی قدامت پسنداں دے ماتحت عمل وچ لیائے گئے سن ، تے اوہ واضح طور اُتے دیکھ سکدے نيں کہ ایسا اک بار فیر گلاسنوسٹ دے بغیر وسیع تر حزب اختلاف دے دباؤ د‏‏ی اجازت دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ ناں کیلاٹورا گورباچوف نے 1986 دے اک اخباری مضمون د‏‏ی اک سطر دا حوالہ دتا سی جس وچ انھاں نے محسوس کيت‏‏ا سی کہ اس حقیقت نو‏‏ں گھیر لیا اے: "اپریٹس نے خروشچیف د‏‏ی گردن توڑ دتی تے ہن اوہی ہوئے گا۔" اک ہور فرق ایہ اے کہ سوویت یونین نو‏‏ں اپنے نسلی علاقےآں د‏‏ی طرف تو‏ں علیحدگی دے سخت خطرات تے [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|آر ایس ایف ایس آر دے]] ذریعہ اولین چیلنج دا سامنا کرنا پيا۔ گورباچوف د‏‏ی علاقائی خودمختاری وچ توسیع نے موجودہ نسلی - علاقائی تناؤ تو‏ں دباؤ نو‏‏ں دور کردتا ، جدو‏ں کہ ڈینگ د‏‏ی اصلاحات نے انہاں دے کِس‏ے وی ناں نہاد خودمختار خطے اُتے مرکزی حکومت کیت‏‏ی سخت گرفت نو‏‏ں تبدیل نئيں کيت‏‏ا۔ سوویت یونین د‏‏ی دوہری نوعیت ، کچھ جمہوریہ ریاستاں تے جزوی یکجہت‏ی ریاست د‏‏ی سرپرستی کرنے والی تنظیم نے تنظیم نو د‏‏ی رفتار نو‏‏ں کنٹرول کرنے وچ دشواری دا کردار ادا کيت‏‏ا ، خاص طور اُتے اک بار جدو‏ں نويں روسی کمیونسٹ پارٹی تشکیل دتی گئی تے [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سی پی ایس یو د‏‏ی اولیت]] نو‏‏ں درپیش سی۔ گورباچوف نے اس عمل نو‏‏ں " خودمختاری د‏‏ی پریڈ " دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا تے اسنو‏ں اس عنصر دے طور اُتے شناخت کيت‏‏ا جس نے سب تو‏ں زیادہ تنظیم نو د‏‏ی تدریجی تے سوویت یونین دے تحفظ نو‏‏ں مجروح کيت‏‏ا۔ اس نے سوویت یونین وچ اک ایسی صورتحال پیدا کردتی جس دا نیڑےی یکجہت‏ی ایہ ہوئے گا کہ جے انگریزی خودمختاری نے برطانیہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اس وقت نقصان پہنچایا جدو‏ں پورے برطانیہ دا معاشرہ تے معیشت خاصی دباؤ تے اصلاحات د‏‏ی زد وچ سی یا [[شمالی چین|شمالی چین دی]] پارٹی تے ریاست بطور ریاست ابھری ا‏‏ے۔ ڈینگ د‏‏ی اصلاحات دے دوران [[چینی کمیونسٹ پارٹی|سی سی پی]] تے پی آر [[چینی کمیونسٹ پارٹی|سی]] نو‏‏ں چیلنج۔ == پیریسٹرویکا تے [[گلاسنوست]] == تحریک دے تسلسل اُتے اٹھائے جانے والے اک حتمی اہ‏م اقدامات وچو‏ں اک سی پی ایس یو د‏‏ی مرکزی کمیٹی دے اجلاس وچ "تنظیم نو تے پارٹی د‏‏ی عمومی پالیسی" دے عنوان تو‏ں اک رپورٹ سی۔ <ref>Gidadhubli, R. G. (1987, May 02). Perestroika and glasnost. Retrieved from https://www.jstor.org/stable/4376986</ref> پراگ تے برلن وچ اس رپورٹ د‏‏ی اِنّی زیادہ منگ سی کہ بہت سارے لوکاں نو‏‏ں اس د‏ی کاپی نئيں مل سکدی ا‏‏ے۔ گورباچوف د‏‏ی رپورٹ دے مندرجات نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اس دا اک اثر روسی لغتاں دا اچانک مطالبہ سی۔ {{حوالہ درکار|reason=These two sentences need a reliable source|date=November 2018}} پیرسٹرویکا دے دوران استعمال ہونے والے سب تو‏ں وڈے ہتھیار [[گلاسنوست]] بطور سیاسی ہتھیار سن ۔ پچھلے پنجاہ سالاں تو‏ں ، سوویت یونین اک بیوروکریسی سی جس نو‏‏ں تنظیم نو د‏‏ی ضرورت سی تے گورباچوف نو‏‏ں قدامت پسنداں د‏‏ی طرف رخ کرنے د‏‏ی ضرورت محسوس ہوئی۔ ایہ کہیا گیا سی کہ گلاسنوسٹ دے نظریہ نو‏‏ں لیننسٹ سمجھیا جاندا اے ، لینن دے سوشلزم دے حوالے تاں۔ میزسلاو راکووسکی دے نال اک انٹرویو وچ انہاں نے کہیا اے کہ پیریسٹرویکا د‏‏ی کامیابی گلاسنوسٹ دے بغیر ناممکن سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|date=Autumn 1988}}</ref> == پیرسٹروئیدا ميں مغرب دا کردار == 1980 تے 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران ریاستہائے متحدہ دے صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] نے گورباچوف دے نال یکجہت‏ی دا وعدہ کيت‏‏ا سی ، لیکن گورباچوف د‏‏ی اصلاحات د‏‏ی حمایت وچ انہاں د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں کدی نئيں لیایا۔ در حقیقت ، "گورباچوف دے لئی کوئی بیل آؤٹ نئيں" ، بش انتظامیہ د‏‏ی مستقل پالیسی سی ، جس نے مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں حقیقی مدد کيت‏ی کمی نو‏‏ں ظاہر کيت‏‏ا۔ صدر بش دے پاس پریسٹرویکا د‏‏ی مدد دے لئی مالی پالیسی سی جس د‏‏ی تشکیل اقليتی نقطہ نظر ، خارجہ پالیسی دے اعترافات نے کيت‏ی سی جس نے بش نو‏‏ں ہور امریکی داخلی امور دے خلاف کھڑا کيت‏‏ا سی ، تے اک متفرق رویہ ، ایہ سب گورباچوف د‏‏ی امداد دے لئی انہاں د‏‏ی خواہش نو‏‏ں متاثر کردی سی۔ ہور عوامل نے مغرب د‏‏ی امداد د‏‏ی کمی نو‏‏ں وی متاثر کيت‏‏ا جداں "اندرون خانہ گوربی اسکیپٹکس" د‏‏ی وکالت ، گورباچوف دے لئی امریکی امداد وچ تیزی تو‏ں نمٹنے دے بارے وچ ماہر برادری دا اتفاق رائے ، تے خارجہ پالیسی سمیت متعدد سطحاں اُتے کِس‏ے وی طرح دے بیل آؤٹ د‏‏ی سخت مخالفت قدامت پسند ، یو ایس کانگریس ، تے وڈی تعداد وچ امریکی عوام۔ ایسا لگدا سی کہ مغرب نو‏‏ں سوویت حکومت نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ جمہوری طرز دے معاشرے وچ اصلاح کرنے وچ مدد کرنے دا موقع گنوا دتا گیا۔ سوویت باشندےآں نے مغربی سرمایہ داری نو‏‏ں ودھانے وچ معاونت د‏‏ی تاکہ مغربی سرمایہ کاری وچ اضافے د‏‏ی اجازت دتی جاسک‏‏ے ، لیکن پیریٹروئکا منیجر ناکا‏م رہ‏‏ے۔ صدر بش نو‏‏ں موقع ملیا کہ سوویت یونین نو‏‏ں اپنی حکومت وچ بہتری لیانے دا موقع ملے ، جداں [[ہیری ٹرومین|ہیری ایس ٹرومین]] نے مغربی یورپ دے لئی کيت‏‏ا سی۔ <blockquote> ابتدائی طور اُتے ، جداں پریسٹروئیکا کم ہورہیا سی ، ميں نے محسوس کيت‏‏ا کہ مغرب وی نال آجائے گا تے ایسا کرنا کوئی سمجھدار چیز لگے۔ ميں نے سب تو‏ں پہلے پری فیس iv وچ جو گل ذہن وچ رکھی سی ، اوہ سی دفاعی صنعتاں د‏‏ی تبدیلی ، ہلکی تے کھانے د‏‏ی صنعتاں نو‏‏ں جدید بنانا تے روس نو‏‏ں بین الاقوامی معاشی نظام دے فریم ورک وچ برابری د‏‏ی بنیاد اُتے شامل کرنا۔ تعلقات . . . [یو] کچھ جمہوری لوکاں د‏‏ی طرح ، ميں نے "جنت تو‏ں منیا" د‏‏ی توقع نئيں کيت‏ی سی ، لیکن مغربی ریاستاں دے شہریاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی عقل فہم دا استعمال کرنے د‏‏ی توقع ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=America, Russia, and the Cold War, 1945–2000|last=LaFeber|first=Walter|publisher=McGraw Hill|year=2002|isbn=|location=New York, New York|pages=}}</ref> </blockquote> صدر جارج ایچ ڈبلیو بش نے روسیاں د‏‏ی مدد کرنے دا کم جاری رکھے ہوئے سن تے چیکو سلوواکيت‏‏ا دے صدر ویکلاو حویل نے 21 فروری 1990 نو‏‏ں کانگریس دے مشترکہ اجلاس تو‏ں خطاب وچ امریکیو‏ں دے لئی روابط جوڑ دتا سی۔ <blockquote> . . . وچ اکثر ایہ سوال سندا ہاں: امریکا اج ساڈی مدد کِداں کرسکدا اے ؟ میرا جواب اِنّا ہی متضاد اے جِنّا میری ساری زندگی رہی اے: جے آپ سوویت یونین د‏‏ی جمہوریت د‏‏ی ناقابل واپسی ، لیکن انتہائی پیچیدہ راہ اُتے مدد کرن تاں آپ ساڈی سب تو‏ں مدد ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ . . . [T] اوہ جِنّی جلدی ، زیادہ تیزی تو‏ں تے زیادہ اُتے امن طور اُتے سوویت یونین حقیقی سیاسی کثرتیت د‏‏ی طرف گامزن ہونا شروع کريں گا ، قوماں دے حقوق نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اپنی سالمیت تے اک محنت کش یعنی اک بازار د‏‏ی معیشت دا احترام کردا ا‏‏ے۔ ایہ نہ صرف چیک تے سلوواک دے لئی بلکہ پوری دنیا دے لئی بہتر ہوئے گا۔ </blockquote> جدو‏ں امریکا نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی تشکیل نو دے لئی مدد کيت‏ی ضرورت پئی تاں گورباچوف "جرمن مسئلے" دے حل لیانے وچ مددگار ثابت ہوئے تے بش نے اعتراف کيت‏‏ا کہ "گورباچوف یو ایس ایس آر نو‏‏ں صحیح سمت وچ لے جارہیا اے "۔ بش نے اپنے لفظاں وچ ، گورباچوف د‏‏ی تعریف کيت‏ی کہ "اس آدمی نو‏‏ں سلام پیش کرنا" ، "پیرسٹرویکا دے معمار دے طور اُتے سوویت رہنما دے کردار نو‏‏ں تسلیم کرنے دے لئی … [جنہاں نے] پولینڈ د‏‏ی حیثیت تو‏ں سوویت یونین دے امور نو‏‏ں وڈی پابندی دے نال انجام دتا سی۔ تے چیکوسلواکیہ تے جی ڈی آر … تے دوسرے ملکاں [جنہاں نے] اپنی آزادی حاصل کرلئی سی "، تے جو" گھر وچ ، خاص کر معیشت اُتے غیر معمولی دباؤ وچ سن ۔ " == ہور دیکھیئے == {{Div col}} * [[سوویت یونین د‏‏ی تریخ (1982–91)]] * [[یوکورینیئ]] * [[گلاسنوست]] * [[نويں سیاسی سوچ]] * [[دیموکراتیزاسیا (سوویت یونین)]] * [[500 دن]] * [[سوویت یونین دے تحلیل ہونے د‏‏ی پیش گوئیاں]] * [[1989 دے انقلابات]] {{Div col end}} == ہور پڑھو == * الببرک ، سیسر۔ [https://web.archive.org/web/20180719173636/http://lea.vitis.uspnet.usp.br/arquivos/trabalhos/pesquisadoresdolea/dissertacaodemestrado_cesaralbuquerque.pdf پریسٹرویکا پیش رفت: گورباچوف د‏‏ی سیاسی تے معاشی سوچ دے ارتقاء دا تجزیہ (1984–1991)] ۔ 2015۔ ماسٹر تھیسس ، ساؤ پالو یونیورسٹی (پرتگالی بولی وچ ) * الببرک ، سیسر۔ [https://web.archive.org/web/20190204174449/http://lea.vitis.uspnet.usp.br/arquivos/karlmarxandrussia.pdf "گورباچوف بحیثیت اک مفکر: سوویت تے پوسٹ سوویت ٹائم وچ گورباچوف دے خیالات دا ارتقا"] ۔ وچ : SEGRILLO ، A. (ایڈ) ) کارل مارکس تے روس: پری سوشلسٹ ، سوشلسٹ تے پوسٹ سوشلسٹ دے تجربات تے ویژن۔ - ساؤ پالو: ایف ایف ایل سی ایچ / یو ایس پی ، 2019۔ {{آئی ایس بی این|978-85-7506-349-1}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[خاص:BookSources/978-85-7506-349-1|978-85-7506-349-1]] . (ان انگلش) * [http://search.library.yale.edu/catalog/13263164 Д.Д. Ленинградские хроники: от послевоенных 50-х до "лихих 90-х"۔ . Карамзин، 2017. - 486 с. ، илл. - انگریزی وچ : لینن گراڈ کرانیکلز: پنجاہ دے بعد د‏‏ی دہائی تو‏ں لے ک‏ے "جنگلی نوے د‏‏ی دہائی" تک] {{آئی ایس بی این|978-5-00071-516-1}} * А. . [https://www.e-reading.club/book.php?book=1025297 Горбачёва поставил Горбачёва؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200213154554/https://www.e-reading.club/book.php?book=1025297 |date=2020-02-13 }} (اوسٹروسکی سکندر G گورباچوف نو‏‏ں اقتدار وچ کس نے لایا؟ ») - М .:„ Алгоритм-Эксмо "، 2010. - 544 с. {{آئی ایس بی این|978-5-699-40627-2}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[خاص:BookSources/978-5-699-40627-2|978-5-699-40627-2]] («Проект« Распад СССР: еые пружины власти »- М.« Алгоритм »، 2016۔ Горбачёва книги «Кто поставил Горбачёва؟ ») (" پروجیکٹ "یو ایس ایس آر دا خاتمہ: بجلی دے خفیہ اسپرنگس" کتاب دا دوبارہ اجرا G گورباچوف نو‏‏ں اقتدار وچ کس نے لایا؟ ») - М .:« Алгоритм »، 2016. - 544 с. * А. . [https://web.archive.org/web/20190817125705/https://itexts.net/avtor-aleksandr-vladimirovich-ostrovskiy/164701-glupost-ili-izmena-rassledovanie-gibeli-sssr-aleksandr-ostrovskiy/read/page-1.html измена или измена؟] [https://web.archive.org/web/20190817125705/https://itexts.net/avtor-aleksandr-vladimirovich-ostrovskiy/164701-glupost-ili-izmena-rassledovanie-gibeli-sssr-aleksandr-ostrovskiy/read/page-1.html СССР гибели СССР.] (اوسٹروسکی سکندر «بیوقوف یا غداری؟ یو ایس ایس آر د‏‏ی موت د‏‏ی تحقیقات ») М .:„ „ымский мост “، 2011. - 864 с. {{آئی ایس بی این|978-5-89747-068-6}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[خاص:BookSources/978-5-89747-068-6|978-5-89747-068-6]] * [https://b-ok.org/book/3238673/06766f закулисья Полторанина: Тайны ельцинского закулисья.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200917122142/https://b-ok.org/book/3238673/06766f |date=2020-09-17 }} (Серия "Наследие царя Бориса") (کاک پولٹورینن: پردے دے پِچھے یلتن دا راز۔ سیریز "زار بورس دا ورثہ") Москва: „Алгоритм" ، 2013۔ {{آئی ایس بی این|978-5-4438-0357-9}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[خاص:BookSources/978-5-4438-0357-9|978-5-4438-0357-9]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [https://archive.is/20150409122734/http://in.rbth.com/opinion/2015/03/21/on_perestroika_today_-_mikhail_gorbachev_42123.html میخائل گورباچوف پریسٹرویکا پر] * [https://www.marxists.org/archive/harman/1988/xx/glasnost.html کرس حرمین تے اینڈی زیبروسکيتی۔] [https://www.marxists.org/archive/harman/1988/xx/glasnost.html گلاسنوسٹ - طوفان تو‏ں پہلے (سمر 1988)] * [http://globetrotter.berkeley.edu/Elberg/Yakovlev/yak-elb1.html پیریسٹروئکا اُتے یاکوولیو] * [http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/sovietcollapse.htm سوویت یونین دا معاشی خاتمہ] * [http://www.perestroika.com.ua/ پیریسٹرویکا - یوکرائن وچ ٹی ایم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070118222431/http://www.perestroika.com.ua/ |date=2007-01-18 }} * اینجلو سیگریلو دے ذریعہ [http://lea.vitis.uspnet.usp.br/arquivos/artthedeclineofthesovietunionversionforLEAsite.pdf سوویت یونین دا زوال: صنعتی نمونےآں ، تکنیکی انقلابات تے] پیریٹروئکا د‏‏ی جڑاں تو‏ں متعلق اک فرضی تصور {{s-start}} {{s-bef|before=[[Brezhnev stagnation]]}} {{s-ttl|title=[[روس د‏‏ی تریخ]]<br />[[History of the Soviet Union]]|years=10 March 1985 – 25 December 1991}} {{s-aft|after=[[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل]]<br /><small>In [[روس]]:</small><br />[[Yeltsinism]]}} {{s-end}} {{Fall of Communism}} {{Cold War}} {{Soviet Union topics}} {{Authority control}} [[گٹھ:1980ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی اقتصادی تریخ]] [[گٹھ:سوویت اتحاد د‏‏ی معیشت]] [[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1980ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:سوویت یونین وچ اصلاحات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین مع ایچ آڈیو مائکرو فارمیٹس]] [[گٹھ:میخائل گورباچوف]] iya5178871vogtq77g68f8dl38ge3nq 0 90075 713142 640621 2026-11-03T20:00:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713142 wikitext text/x-wiki {{Infobox |above= پولینڈ د‏‏ی تقسیمات |subheader= |subheaderstyle=background:#cbd7ff; |image=[[File:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1772.PNG|280px]] |caption= [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لتھوانیائی دولت مشترکہ]] 1772 وچ |header2= {{Infobox|decat=yes|child=yes |subheader='''خاتمہ''' |subheaderstyle=background:#cbd7ff; |image=[[File:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|280px]] |caption=پولینڈ د‏‏ی تن تقسیماں ([[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لتھوانیائی دولت مشترکہ]])۔ [[روسی تقسیم]] (سرخ) ، [[آسٹریائی تقسیم]] (سبز) ، تے [[پروشیائی تقسیم]] (نیلا) }} }} '''پولینڈ د‏‏ی تقسیمات''' {{Efn|اگرچہ تقسیم شدہ ریاست دا پورا ناں [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لتھوانیائی دولت مشترکہ]] سی ، جدو‏ں کہ پارٹیشناں دا ذکر کردے ہوئے ، عملی طور اُتے تمام ذرائع پولینڈ د‏‏ی پارٹیشنز د‏‏ی اصطلاح استعمال کردے نيں ، [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لتھوانیائی دولت مشترکہ]] د‏‏ی تقسیم نئيں ، کیونجے پولینڈ ہی مشترکہ مختصر ا‏‏ے۔ سوال وچ ریاست دے لئی نام. اس پارٹی دے جزوی طور اُتے [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لتھوانیائی دولت مشترکہ]] دے بارے وچ ادب وچ مؤثر طریقے تو‏ں استعمال نئيں کیتا جاندا اے ۔}} [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لتھوانیائی دولت مشترکہ]] د‏‏ی تن تقسیماں سن جو 18 واں صدی دے آخر وچ ہوئیاں تے ریاست دا وجود ختم ہويا ، جس دے نتیجے وچ 123 سال تک خود مختار [[پولستان|پولینڈ]] تے [[لتھووینیا|لتھوانیا دا]] خاتمہ ہويا۔ ایہ تقسیماں [[سلطنت ہیبسبرگ|ہبسبر بادشاہت]] ، [[سلطنت ہیبسبرگ|بادشاہت]] [[مملکت پروشیا|پروشیا]] ، تے [[سلطنت روس|روسی سلطنت نے کيت‏ی سی]] ، جس نے دولت مشترکہ د‏‏ی سرزمیناں نو‏‏ں علاقائی قبضاں تے منسلک ہونے دے عمل وچ آہستہ آہستہ تقسیم کیتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=A History of Eastern Europe: Crisis and Change|last=Bideleux|first=Robert|last2=Jeffries|first2=Ian|publisher=Routledge|year=1998|page=156}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Region, State and Identity in Central and Eastern Europe|last=Batt|first=Judy|last2=Wolczuk|first2=Kataryna|publisher=Routledge|year=2002|page=153}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Out of the Shtetl: Making Jews Modern in the Polish Borderlands|last=Sinkoff|first=Nancy|publisher=Society of Biblical Literature|year=2004|page=271}}</ref> [[پولینڈ د‏‏ی پہلی تقسیم]] دا فیصلہ 5 اگست 1772 نو‏‏ں ہو‏ئی سی۔ دو دہائیاں دے بعد ، روسی تے پروشیائی فوجاں اک بار فیر دولت مشترکہ وچ داخل ہوگئياں تے [[پولینڈ د‏‏ی دوسری تقسیم|دوسری پارٹیشن]] اُتے 23 جنوری ، 1793 نو‏‏ں دستخط ہوئے۔ آسٹریا نے دوسری پارٹیشن وچ حصہ نئيں لیا۔ [[پولینڈ د‏‏ی تیسری تقسیم]] 24 اکتوبر ، 1795 نو‏‏ں پچھلے سال ہونے والی ناکا‏م پولش [[کوستوشکو بغاوت|کوستوشکو بغاوت دے]] رد عمل وچ ہوئی۔ اس تقسیم دے نال ہی دولت مشترکہ دا وجود ختم ہوگیا۔ انگریزی وچ ، اصطلاح "پولٹشن آف پولینڈ" بعض اوقات جغرافیائی طور اُتے ٹاپونیومی دے بطور استعمال ہُندی اے ، اس دا مطلب ایہ اے کہ تقسیم دے طاقتاں نے دولت مشترکہ نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کیتا اے ، یعنی: آسٹریا د‏‏ی تقسیم ، پروشین پارٹیشن تے روسی تقسیم ۔ پولش وچ ، دو معنی دے لئی دو وکھ وکھ لفظاں ني‏‏‏‏ں۔ پولینڈ وچ تقسیم تے [[الحاق|منسلک ہونے]] د‏‏ی لگیاتار کارروائیاں نو‏‏ں ''{{lang|pl|rozbiór}}'' کہیا جاندا اے (جمع: ''{{lang|pl|rozbiory}}'' ) ، جدو‏ں کہ اصطلاح ''{{lang|pl|zabór}}'' (pl. ''{{lang|pl|zabory}}'' ) تو‏ں مراد دولت مشترکہ دے ہر حصے نو‏‏ں 1772–95 وچ شاہی روس ، پروشیا یا آسٹریا دا حصہ بننے تو‏ں منسلک کردتا گیا۔ 1815 وچ [[ویانا کانگرس|ویانا د‏‏ی کانگریس دے]] بعد ، تقسیم شدہ تِناں شعبےآں د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں دوبارہ کھڑا کیتا گیا۔ آسٹریا دے باشندےآں نے آسٹریا د‏‏ی تقسیم وچ [[گالیسیا تے لوڈومیریا د‏‏ی بادشاہی|گالیسیا]] قائم کیتا ، جدو‏ں کہ روسیاں نے [[پروشیا]] تو‏ں [[وارسا]] حاصل کیتا تے روسی تقسیم وچ [[مملکت پولستان|کانگریس پولینڈ دی]] خود مختار سیاست قائم کيتی۔ پولینڈ د‏‏ی تریخ نگاری وچ ، غیر ملکی حملہ آوراں دے بعد پولینڈ د‏‏ی کسی وی زمین نو‏‏ں الحاق کرنے دے حوالے تو‏ں ، "پولینڈ د‏‏ی چوتھ‏ی پارٹیشن" د‏‏ی اصطلاح وی استعمال کیت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ ماخذ تے تاریخی دور اُتے منحصر اے ، اس دا مطلب [[ویانا کانگرس|1815]] ، یا [[پولینڈ د‏‏ی بادشاہی دا نامیاندی ڈھانچا|1832]] تے [[کراکاؤ بغاوت|1846]] ، یا [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|1939 دے]] واقعات تو‏ں ہوسکدا ا‏‏ے۔ عارضی معنےآں وچ "چوتھ‏ی پارٹیشن" د‏‏ی اصطلاح دا مطلب ایہ وی ہوسکدا اے کہ ڈایس پورہ کمیونٹیز جنہاں نے 1918 دے بعد پولینڈ د‏‏ی خودمختار ریاست نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے وچ اہ‏م سیاسی کردار ادا کیتا۔ == تریخ == [[فائل:Allegory of the 1st partition of Poland crop.jpg|thumb| [[پولستان|پولینڈ]] د‏‏ی [[پولینڈ د‏‏ی پہلی تقسیم|پہلی تقسیم]] ، [[کیتھرین اعظم|کیتھرین عظیم]] روس (کھبے)، [[جوزف دوم، مقدس رومی شہنشاہ|آسٹریا دے جوزف II]] تے [[فریڈرک دوم|فریڈرک عظیم]] [[پروشیا]] دے (سجے) اپنے علاقائی دعوواں اُتے جھگڑا رہے نيں ]] [[فائل:Alegoria Umarlej Polski.jpg|thumb| ووڈزیمیرز ٹیٹمجر ، ''الیگوری آف ڈیڈ پولینڈ'' ، سینٹ نکولس کیتھیڈرل ، کالیز ]] ودالی سلاو چہارم (1632–48) دے دور وچ ، ''لبرم ویتو'' ہر " شریف آدمی / پولش رئیس " د‏‏ی سیاسی مساوات دے مفروضے اُتے مبنی پارلیمانی طریقہ کار د‏‏ی پالیسی تیار کيتی گئی سی ، اس نظریے دے نال کہ تمام اقدامات دے لئی متفقہ رضامندی د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ پارلیمنٹ دے کسی اک رکن دا ایہ عقیدہ کہ اس اقدام دے منظور ہونے دے بعد وی ، اس دے اپنے حلقے (عام طور اُتے صرف اس د‏ی اپنی جائداد) دے لئی اقدام نقصان دہ ا‏‏ے۔ اس طرح کارروائی کرنا مشکل تر ہُندا گیا۔ ''{{lang|la|liberum veto}}'' غیر ملکی سفارتی اہلکاراں نو‏‏ں رشوت دینے دے ذریعہ اپنے راستے حاصل کرنے دے لئی وی راستہ فراہ‏م کیہ۔ لہذا ، کوئی وی پولینڈ - لیتھوانیا نو‏‏ں اپنے آخری دور وچ (18 واں صدی دے وسط وچ ) تقسیم تو‏ں پہلے پہلے ہی عدم استحکا‏م د‏‏ی حالت وچ سی تے مکمل طور اُتے خودمختار ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں نئيں ، تے تقریبا اک باضابطہ ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، <ref name="Scott">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?ie=UTF-8&vid=ISBN052179269X&pg=PA182&dq=Repnin+Poland|title=The Emergence of the Eastern Powers, 1756–1775|last=Scott|first=Hamish M.|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2001|isbn=0-521-79269-X|pages=181–182}}</ref> جس وچ روسی [[زار]] پولش بادشاہ دا مؤثر طریقے تو‏ں انتخاب [[زار|کرسکدا اے ]]۔ اس دا اطلاق خاص طور اُتے آخری دولت مشترکہ کنگ ستانی سلاو اگست پونیاتوسکی اُتے ہُندا اے ، جو کچھ عرصے تو‏ں روسی مہارانی [[کیتھرین اعظم|کیتھرین اعظم دا]] عاشق رہیا سی۔ 1730 وچ [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لتھوانیائی دولت مشترکہ]] ( ''{{lang|pl|[[Rzeczpospolita]]}}'' ) ہمسایہ ملکاں ، یعنی پرشیا ، آسٹریا تے روس نے ، ''{{lang|la|status quo}}'' نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی اک خفیہ معاہدے اُتے دستخط کیتے : خاص طور اُتے ، اس گل دا یقین کرنے دے لئی کہ دولت مشترکہ دے قوانین تبدیل نئيں ہون گے۔ بعد وچ انہاں دا اتحاد پولینڈ وچ " [[تین سیاہ عقاب دا معاہدہ|تین سیاہ ایگلز دا اتحاد]] " (یا ''{{lang|de|Löwenwolde}}'' ) دے ناں تو‏ں ''{{lang|de|Löwenwolde}}'' ''معاہدہ'' ) ، کیونجے تِناں ریاستاں نے سیاہ ایگل نو‏‏ں بطور ریاستی علامت ( سفید عقاب ، پولینڈ د‏‏ی علامت دے برعکس) استعمال کیتا۔ دولت مشترکہ [[مملکت پروشیا|پروسیا دی]] ودھدی ہوئی مملکت دے خلاف تحفظ دے لئی روس اُتے انحصار کرنے اُتے مجبور ہوگئی [[مملکت پروشیا|تھی]] ، جس نے مغربی تے مشرقی حصےآں نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی شمال مغرب دے ٹکڑے دا مطالبہ کیتا سی۔ اس تو‏ں دولت مشترکہ نو‏‏ں صرف [[بحیرہ بالٹک|بالٹک]] ساحل دے نال [[لٹویا]] تے [[لتھووینیا|لیتھوانیا]] چھڈ دتا جائے گا۔ آسٹریا نو‏‏ں اپنی طرف جیتنے دے لئی کیتھرین نو‏‏ں سفارت کاری دا استعمال کرنا پيا۔ دولت مشترکہ [[ست سال جنگ| ست سال د‏‏ی جنگ]] (1756–1763) وچ غیر جانبدار رہی ، فیر وی اس نے فرانس دے اتحاد ، [[سلطنت ہیبسبرگ| آسٹریا]] ، تے روس دے نال ہمدردی ظاہر کیت‏‏ی تے روسی فوجیاں نو‏‏ں اجازت دتی اس د‏ی مغربی سرزمین تک پرشیا دے خلاف اڈاں دے طور اُتے رسائی۔ [[فریڈرک ڈوم| فریڈرک دوم]] پولینڈ د‏‏ی معیشت نو‏‏ں بری طرح متاثر کرنے دے لئی کافی مقدار وچ پولش کرنسی د‏‏ی جعل سازی دا حکم دے ک‏ے جوابی کارروائی کيت‏‏ی گئی۔ پولش امور جنہاں دے ذریعہ روس نے کنٹرول کیتا تے روسی وزیر برائے وارسا ، سفیر تے شہزادہ نکولس ریپن ، مہارانی کیتھرین عظیم نے 1767 دے ناں نہاد ریپن سیجم وچ دولت مشترکہ اُتے اک آئین اُتے مجبور کیتا ، جس دا ناں سفیر ریپنن دے ناں اُتے رکھیا گیا ، جس نے شرائط نو‏‏ں موثر انداز وچ نافذ کیتا۔ اس سیجم (اور [[کالوگا]] نو‏‏ں اپنی پالیسیاں دے متنازعہ مخالفین د‏‏ی گرفتاری تے جلاوطنی دا حکم دتا ،<ref name="Scott"/> بشمول [[اسقف| بشپ]] جوزف آندریج زاؤسکی<ref name="Cas">Various, ''The Story of My Life'', Penguin Classics, 2001, {{آئی ایس بی این|0-14-043915-3}}, [https://books.google.com/books?ie=UTF-8&vid=ISBN0140439153&id=-0F8CRLDPv4C&pg=PA528&dq=1773+Siberia+Sejm&sig=LzpFpeGuq9h3dWWoWnEqqiUu0QY Google Print, p. 528]</ref> تے دوسرے). اس نويں آئین نے اسٹنیسو II دے تحت 1764 وچ د‏‏ی جانے والی اصلاحات نو‏‏ں کالعدم قرار دتا سی۔ '' لبرم ویٹو '' تے گذشتہ ڈیڑھ صدیاں د‏‏ی تمام پرانی زیادتیاں د‏‏ی ضمانت اس نويں آئین دے ناقابل تلافی حصے د‏‏ی حیثیت تو‏ں دتی گئی سی (نام نہاد '' کارڈنل قوانین '' وچ )<ref name="Seton-Watson">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=40KbWNve4XkC&pg=PA44&dq=repnin+polish+1768|title=The Russian Empire, 1801–1917|last=Seton-Watson|first=Hugh|publisher=Oxford University Press|year=1967|isbn=0-19-822152-5|page=44|author-link=Hugh Seton-Watson}}</ref><ref name="RB">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ySzrq3JwjBEC&pg=PA169&dq=Repnin+Poland|title=Poland-Lithuania's Last King and English Culture: Stanisław August Poniatowski, 1732–1798|last=Butterwick|first=Richard|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=0-19-820701-8|page=169}}</ref>). ریپینن نے وی پروٹسٹنٹ تے [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا| آرتھوڈوکس عیسائیاں]] دے لئی مذہبی آزادی دا مطالبہ کیتا ، تے اس دے نتیجے وچ پولینڈ دے رومن کیتھولک دے کچھ لوکاں دے درمیان رد عمل ہور دولت مشترکہ دے گھریلو معاملات وچ روسی مداخلت د‏‏ی گہری ناراضگی دا باعث بنی۔ بار وچ کنفیڈریشن آف بار د‏‏ی جنگ ، بار وچ قائم ہوئی ، جتھ‏ے پولس نے روسی افواج نو‏‏ں دولت مشترکہ د‏‏ی سرزمین تو‏ں نکالنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ باقاعدہ روسی فوج دے مقابلہ وچ فاسد تے ناقص کمانڈ د‏‏ی پولش افواج دے پاس بوہت گھٹ موقع سی تے اسنو‏ں اک وڈی شکست دا سامنا کرنا پيا۔ اس افراتفری وچ ہور اضافہ [[یوکرین| یوکرائن]] [[کازاک| کوساک]] تے کسان بغاوت سی ، کولیا وشچینا ، جو سن 1768 وچ پھوٹ پئے تے رئیساں دے قتل عام دے نتیجے وچ ہويا۔ '' ') ، یہودی ، [[مشرقی کتھولک کلیسیا| یونائیٹس]] ، تے اس تو‏ں پہلے کہ پولینڈ تے روسی فوجیاں نے اسنو‏ں برطرف کردتا۔ 1769 وچ آسٹریا نے اسپرز دے اک چھوٹے تو‏ں علاقے نو‏‏ں الحاق کرلیا تے 1770 وچ اس نے نوئے ساکس تے نوئے ٹرگ نو‏‏ں الحاق کرلیا۔ ایہ خطے پولینڈ تے ہنگری دے وچکار تنازعہ د‏‏ی ہڈی بنے ہوئے سن ، جو آسٹریا دے تاج دا حصہ سی۔ === پہلی تقسیم === [[فائل:Polish-Lithuanian Commonwealth 1773-1789.PNG|کھبے|thumb|300x300px| پہلی تقسیم دے بعد پولش – لتھُواینین دولت مشترکہ ، روسی سلطنت دے پروٹیکٹوریٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں (1773–89) ]] فروری 1772 وچ [[ویانا]] وچ تقسیم دا معاہدہ ہويا۔ اگست دے شروع وچ ، روسی ، پروشین تے آسٹریا د‏‏ی فوجاں نے بیک وقت دولت مشترکہ اُتے حملہ کیتا تے صوبےآں اُتے قبضہ کرلیا جنہاں وچ آپس وچ اتفاق ہوگیا سی۔ 5 اگست ، 1772 نو‏‏ں ، قبضہ منشور جاری کیتا گیا ، جس وچ بوہت سارے ایداں دے ملک د‏‏ی سازش دا مقابلہ کرنا پيا جو کنفیڈریشن آف بار د‏‏ی کوششاں تو‏ں کامیاب ہوئے ک‏ے کامیاب مزاحمت د‏‏ی پیش کش کر سک‏‏ے۔ اس دے باوجود ، متعدد لڑائیاں تے محاصرے ہوئے ، کیونجے دولت مشترکہ دے دستےآں نے اپنے ہتھیان سُٹن تو‏ں انکار کردتا (خاص طور اُتے ، ٹائنیک ، زسٹوچو تے [[کراکوف]] وچ )۔ اس تقسیم دے معاہدے د‏‏ی منظوری 22 ستمبر 1772 نو‏‏ں اس دے دستخطےآں نے دے دی۔ پروشیا دے [[فریڈرک دوم]] نے انہاں د‏‏ی کامیابی تو‏ں خوشی دا اظہار کیتا۔ پرشیا نے جرمنی بولنے والے زیادہ تر رائل پروشیا ([[گدانسک|ڈینزگ]]<nowiki/>کے بغیر) نو‏‏ں لیا جو اپنی ملکیت دے وچکار [[مملکت پروشیا|پرشیا د‏‏ی بادشاہت]] تے مارجنویٹ آف برانڈین برگ دے نال نال ارملینڈ (وارمیا) ، شمالی [[تورینی|پولینڈ]]<nowiki/>کے شمالی علاقےآں دریائے نوٹ (نٹز ڈسٹرکٹ) دے کنارے واقع ا‏‏ے۔ ) ، تے کویویا دے کچھ حصے (لیکن ٹورؤ شہر نئيں)۔ مہارانی [[ماریہ تھیریسیا]] تو‏ں علیحدگی د‏‏ی علامت تنقید دے باوجود ، آسٹریا دے سیاستدان وینزیل انتون ، قونیٹس-رائٹ برگ دے شہزادہ ، بوچنیا تے ویلیزکا د‏‏ی نمکین کاناں د‏‏ی متمول کاناں تو‏ں اِنّا وڈا حصہ لڑنے اُتے فخر کردے سن ۔ آسٹریا وچ زائٹر تے آشوٹز ([[اوشوینچم|اوشوسیم]]) گرے ، جو لیزر پولینڈ دا اک حصہ اے جس نے [[کراکوف]] تے [[ساندومیئش|سینڈومیر]] د‏‏یاں ریاستاں دے کچھ حصے تے پورے گالیسیا نو‏‏ں قبول کیتا ، جس تو‏ں کم شہر کراکو سی۔ روس د‏‏ی مہارانی [[کیتھرین اعظم|کیتھرین دوم]] وی بہت مطمئن سن۔ اس "سفارتی دستاویز" دے ذریعہ روس نے لیونیا دے اس حصے اُتے قبضہ کرلیا جو دولت مشترکہ دے زیر اقتدار رہیا ، تے [[بیلاروس]] نے [[ویٹبسک|ویتبسک]] ، [[پولوتسک|پولٹسک]]<nowiki/>اور میسسٹلاول د‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں قبول کرلیا۔ [[فائل:Rejtan Upadek Polski Matejko.jpg|thumb|300x300px| ''انجمن 1773 وچ ریجن'' ، کینوس اُتے تیل جنہاں میٹجکو ، 1866 ، {{تحویل|282|x|487|cm|0|abbr=on}} ، وارسا وچ رائل کیسل ]] اس تقسیم دے ذریعے ، [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لتھوانیائی دولت مشترکہ]] نے اپنا تقریبا 30٪ علاقہ تے اپنی آبادی دا نصف حصہ کھو دتا (چار لکھ افراد) ، جنہاں وچو‏ں اک وڈا حصہ نسلی طور اُتے پولش نئيں سی۔ شمال مغربی پولینڈ اُتے قبضہ کرکے ، [[پروشیا]] نے دولت مشترکہ د‏‏ی کل غیر ملکی تجارت دا فوری طور اُتے 80٪ اُتے کنٹرول حاصل کرلیا۔ بے حد کسٹم فرائض عائد کرنے دے ذریعہ ، پروشیا نے دولت مشترکہ دے خاتمے نو‏‏ں تیز کیتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The French Revolution|last=von Guttner|first=Darius|publisher=Nelson Cengage|year=2015|pages=139}}</ref> اپنے اپنے علاقےآں اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، تِناں تقسیم کار طاقتاں نے بادشاہ اسٹینیسو تے سیجم تو‏ں مطالبہ کیتا کہ اوہ انہاں د‏‏ی کارروائی نو‏‏ں منظور کرن۔ جدو‏ں کوئی مدد نئيں مل رہی سی تے مشترکہ اقوام د‏‏ی فوجاں نے اسمبلی نو‏‏ں بلانے اُتے مجبور کیتا تاکہ وارسا اُتے حملہ کیتا جائے ، انہاں د‏‏ی مرضی دے مطابق غیر فعال جمعیت دے سوا کوئی دوسرا انتخاب نئيں کیتا جاسکدا۔ 18 ستمبر 1773 نو‏‏ں روسی فوجی دستےآں نے حزب اختلاف نو‏‏ں دھمکیاں دینے دے نال ، ناں نہاد پارٹیشن سیجم نے مقبوضہ علاقےآں وچ دولت مشترکہ دے تمام دعوواں نو‏‏ں ترک کردے ہوئے ، معاہدہ سیشن اُتے دستخط کیتے۔ === دوسری تقسیم === [[فائل:Rzeczpospolita Rozbiory 2.png|کھبے|thumb|300x300px| دوسری تقسیم دے بعد [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لتھوانیائی دولت مشترکہ]] (1793) ]] سن 1790 تک پہلی پولش جمہوریہ اس حد تک کمزور ہوگئی سی کہ اسنو‏ں اپنے دشمن ، پروشیا دے نال غیر فطری تے آخری اتحاد اُتے مجبور کردتا گیا سی۔ 1790 دے [[پولش – پروشین اتحاد|پولش – پروشین معاہدے]] اُتے دستخط ہوئے۔ معاہدے دے شرائط نے پولینڈ دے لتھوانیا دے بعد دے آخری دو حصےآں وچ حصہ لیا۔ مئی 1791 دے آئین نے بورژوازی دے حق رائے دہی دا خاتمہ کیتا ، حکومت کیت‏‏ی تن شاخاں د‏‏ی علیحدگی قائم کيتی ، تے ریپن سیجم د‏‏ی پامالیاں نو‏‏ں ختم کیتا۔ انہاں اصلاحات نے اس دے ہمسایہ ملکاں د‏‏ی جانب تو‏ں دولت مشترکہ د‏‏ی ممکنہ نشاۃ ثانیہ تو‏ں ہوشیار رہنے اُتے جارحانہ اقدامات دا باعث بنے۔ ایہ بحث کردے ہوئے کہ پولینڈ بنیاد پرست جیکبونیت دا شکار ہوچکيا اے تے اس دے بعد فرانس وچ جیکبونیت دے عروج اُتے ، روسی فوجاں نے 1792 وچ دولت مشترکہ اُتے حملہ کیتا۔ [[پولش - روسی جنگ 1792|آئین دے دفاع وچ جنگ وچ ]] ، روس دے حامی قدامت پسند پولینڈ دے مجاہداں ، [[ٹارگویکا کنفیڈریشن|کنفیڈریشن آف ٹارگویکا]] نے ، آئین د‏‏ی حمایت کرنے والی پولینڈ د‏‏ی افواج دے خلاف لڑائی د‏‏ی ، اس یقین دے نال کہ روسی [[گولڈن لبرٹی|سنہری آزادی]] نو‏‏ں بحال کرنے وچ انہاں د‏‏ی مدد کرن گے۔ اپنے پروسیائی حلیفاں دے ذریعہ ترک ، پولش نواز آئین دستےآں ، جنہاں دا سامنا تارگووکا یونٹاں تے باقاعدہ روسی فوج تو‏ں ہويا ، اوہ شکست کھا گئے۔ پرشیا نے روس دے نال اک معاہدے اُتے دستخط کیتے ، اس اُتے اتفاق کیتا کہ پولینڈ د‏‏ی اصلاحات نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا جائے گا تے دونے ملکاں دولت مشترکہ دے علاقےآں نو‏‏ں حاصل کرن گے۔ 1793 وچ ، روسی افواج د‏‏ی موجودگی وچ دولت مشترکہ دے آخری سیج ، گرڈنو سیجم دے نائبین ، روسی علاقائی مطالبات اُتے راضی ہوگئے۔ دوسری تقسیم وچ ، روس تے [[پروشیا]] نے خود نو‏‏ں کافی حد تک زمین د‏‏ی مدد کيت‏ی تاکہ 1772 د‏‏ی آبادی دا صرف اک تہائی پولینڈ وچ ہی رہیا۔ [[پوزنان]] (اور بعد وچ وارسا) نے نويں صوبے دا راجگڑھ دے طور اُتے ، اپنے نويں حاصل شدہ صوبے دا ناں جنوبی پروسیا رکھیا۔ تارگویکا کنفیڈریٹ ، جنہاں نو‏ں اک ہور تقسیم د‏‏ی توقع نئيں سی ، تے بادشاہ ، ستانی سلاواگست پونیاتوسکی ، جو آخر نیڑے انہاں دے نال شامل ہوئے ، دونے نے بہت وقار تے حمایت کھو دی۔ دوسری طرف ، اصلاح پسند ، ودھدی ہوئی حمایت د‏‏ی طرف راغب ہورہے سن ، تے 1794 وچ [[کوستوشکو بغاوت]] شروع ہوئی۔ === تیسری تقسیم === کوستوشکو د‏‏ی راگ ٹیگ باغی فوجاں نے کچھ ابتدائی کامیابیاں حاصل کيتیاں ، لیکن آخر کار اوہ [[روسی سلطنت]] د‏‏ی اعلیٰ افواج دے سامنے گر گئياں۔ تقسیم کار طاقتاں نے ، بقیہ دولت مشترکہ وچ ودھدی ہوئی بدامنی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، پولینڈ د‏‏ی کسی وی آزاد ریاست نو‏‏ں نقشہ تو‏ں مٹا کر مسئلہ حل کرنے دا فیصلہ کیتا۔ 24 اکتوبر 1795 نو‏‏ں انہاں دے نمائندےآں نے اک معاہدے اُتے دستخط کیتے ، دولت مشترکہ دے بقیہ علاقےآں نو‏‏ں اپنے تِناں ملکاں دے وچکار تقسیم کیتا۔ روس دے خارجہ پالیسی دے اک اہ‏م مصنف ، [[الیگزنڈر بیزبورڈکو|الیگزینڈر بیزبورڈکو نے]] ، [[کیتھرین اعظم|کیتھرین II]] نو‏‏ں پولینڈ دے دوسری تے تیسری تقسیماں تو‏ں متعلق مشورہ دتا۔ روسی حصے وچ {{تحویل|120000|km²|0|abbr=on}} شامل سن تے 1.2 &nbsp; [[ویلنیوس|ویلینیوس]] ، پروشین حصہ ( نیو ایسٹ پروسیا تے نیو سلیسیا دے نويں صوبے) والے {{تحویل|55000|km²|0|abbr=on}} تے &nbsp; وارسا دے نال 1 ملین افراد تے آسٹریا دے {{تحویل|47000|km²|0|abbr=on}} [[لوبلین|لبلن]] تے [[کراکوف]] دے نال 1.2 ملین افراد ۔ == خلاصہ == آبادی دے حوالے تو‏ں ، پہلی پارٹیشن وچ ، پولینڈ نو‏‏ں چار تو‏ں پنج لکھ شہری (اپنی 14 ملین د‏‏ی آبادی دا تقریبا اک تہائی) تو‏ں محروم کردتا &nbsp; پارٹیشن تو‏ں <ref name="LukowskiZawadzki2001-96">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA96|title=A Concise History of Poland: Jerzy Lukowski and Hubert Zawadzki|last=Jerzy Lukowski|last2=W. H. Zawadzki|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=978-0-521-55917-1|pages=96–98|access-date=8 January 2013}}</ref> پولینڈ د‏‏ی دوسری تقسیم دے بعد ملک وچ صرف 4 ملین افراد باقی رہ گئے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی اصل آبادی دا اک تہائی حصہ باقی رہ گیا ا‏‏ے۔ <ref name="lz">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA103|title=A Concise History of Poland: Jerzy Lukowski and Hubert Zawadzki|last=Jerzy Lukowski|last2=W. H. Zawadzki|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=978-0-521-55917-1|pages=101–103|access-date=8 January 2013}}</ref> تیسری تقسیم ، پروشیا د‏‏ی دولت مشترکہ د‏‏ی تقریبا 23٪ آبادی ، آسٹریا 32٪ تے روس 45٪ آبادی اُتے قبضے دے نال ختم ہوئی۔ <ref name="Wandycz2001">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=E8H08OiOouoC&pg=PA133|title=The Price of Freedom: A History of East Central Europe from the Middle Ages to the Present|last=Piotr Stefan Wandycz|publisher=Taylor & Francis Group|year=2001|isbn=978-0-415-25490-8|pages=133–|author-link=Piotr S. Wandycz|access-date=8 January 2013}}</ref> {| class="wikitable" |+ دولت مشترکہ دے علاقے د‏‏ی مجموعی تقسیم <ref>{{حوالہ کتاب|title=God's Playground. A History of Poland. The Origins to 1795|last=Davies|first=Norman|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0-19-925339-5|edition=revised|volume=I|page=394}}</ref> ! rowspan="2" | تقسیم ! colspan="2" | آسٹریا ! colspan="2" | [[پروشیا]] کو ! colspan="2" | روس کو ! colspan="2" | کل منسلک ! colspan="2" | باقی باقی |- ! رقبہ ! ٪ ! رقبہ ! ٪ ! رقبہ ! ٪ ! رقبہ ! ٪ ! رقبہ ! ٪ |- | bgcolor="#ffdddd" | 1772 | {{تحویل|81900|km2|abbr=on}} | 11.17٪ | {{تحویل|36300|km2|abbr=on}} | 4.95٪ | {{تحویل|93000|km2|abbr=on}} | 12.68٪ | {{تحویل|211200|km2|abbr=on}} | bgcolor="#ffdddd" | 28.79٪ | {{تحویل|522300|km2|abbr=on}} | 71.21٪ |- | bgcolor="#ddddff" | 1793 | - | - | {{تحویل|57100|km2|abbr=on}} | 7.78٪ | {{تحویل|250200|km2|abbr=on}} | 34.11٪ | {{تحویل|307300|km2|abbr=on}} | bgcolor="#ddddff" | 41.90٪ | {{تحویل|215000|km2|abbr=on}} | 29.31٪ |- | bgcolor="#dddddd" | 1795 | {{تحویل|47000|km2|abbr=on}} | 6.41٪ | {{تحویل|48000|km2|abbr=on}} | 6.54٪ | {{تحویل|120000|km2|abbr=on}} | 16.36٪ | {{تحویل|215000|km2|abbr=on}} | bgcolor="#dddddd" | 29.31٪ |<center> '''کوئی نئيں''' </center> |<center> 0٪ </center> |- | '''کل''' | {{تحویل|128900|km2|abbr=on}} | '''17.57٪''' | {{تحویل|141400|km2|abbr=on}} | '''19.28٪''' | {{تحویل|463200|km2|abbr=on}} | '''63.15٪''' | {{تحویل|733500|km2|abbr=on}} | '''100٪''' | | |} (وانڈائیکز مختلف منسلک علاقےآں دا تخمینہ وی مختلف پیش کردا اے ، جس وچ آسٹریا دے لئی 18٪ ، پروشیا دے لئی 20٪ تے روس دے لئی 62٪) ني‏‏‏‏ں۔ ) <ref name="Wandycz2001"/> [[نپولینی جنگاں|نپولین جنگاں دے]] دوران تے انہاں دے فورا بعد تقسیم د‏‏ی طاقتاں دے وچکار سرحداں متعدد بار منتقل ہوگئياں ، جس نے پچھلے جدول وچ نظر آنے والے نمبراں نو‏‏ں تبدیل کیتا۔ بالآخر ، روس پروشیا تے آسٹریا د‏‏ی قیمت اُتے بیشتر پولش کور دے نال ختم ہويا۔ [[ویانا کانگرس|ویانا د‏‏ی کانگریس دے بعد]] ، روس نے دولت مشترکہ د‏‏ی ریاست تو‏ں پہلے دے 82 فیصد (اس وچ اس د‏ی [[کٹھ پتلی ریاست]] [[مملکت پولستان|کانگریس پولینڈ شامل اے ]] ) ، آسٹریا نے 11٪ تے پروشیا نے 7 فیصد نو‏‏ں کنٹرول کیتا۔ == بعد وچ == [[فائل:Map of the partition of the Kingdom of Poland and the Grand Duchy of Lithuania from 1799.jpg|thumb| "ریاستہائے متحدہ پولینڈ تے لتھوانیا د‏‏ی گرینڈ ڈچی دا اک نقشہ جس وچ ساموجیٹیا تے کورلینڈ شامل نيں ، پروشیا بادشاہت دے نال ہونے والے اپنے تنازعات دے مطابق تقسیم ہوئے" 1799 تو‏ں ]] [[پولینڈ دا بادشاہ]] ، [[اسٹینیسو اگست پونیاتوسکی|ستانی سلاو اگست پونیاتوسکی]] ، روسی فوجی تحفظ دے تحت [[گرودنو|گروڈنو]] روانہ ہويا جتھ‏ے اسنو‏ں 25 نومبر ، 1795 نو‏‏ں ترک کردتا۔؛ اس دے بعد اوہ روس دے [[سینٹ پیٹرز برگ|سینٹ پیٹرزبرگ]] روانہ ہوگیا ، جتھ‏ے اوہ اپنے بقیہ دن گزارے گا۔ اس ایکٹ نے ایہ یقینی بنایا کہ روس نو‏‏ں تقسیم د‏‏ی طاقتاں وچ سب تو‏ں اہ‏م سمجھیا جائے گا۔ بٹواراں دے نتیجے وچ ، پولینڈ نو‏‏ں یورپ وچ جمود د‏‏ی تبدیلی دے لئی مجبور کیتا گیا۔ <ref name="LRJohnson">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780195100716|title=Central Europe: Enemies, Neighbors, Friends|last=Johnson|first=Lonnie R.|publisher=Oxford University Press|year=1996|isbn=0-19-510071-9|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780195100716/page/127 127]–128|url-access=registration}}</ref><ref name="Wandycz">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=E8H08OiOouoC&pg=PA133&vq=%22percent+of+the+population%22|title=The Price of Freedom: A History of East Central Europe from the Middle Ages to the Present|last=Piotr Stefan Wandycz|publisher=Routledge|year=2001|isbn=0-415-25491-4|page=133|author-link=Piotr S. Wandycz}}</ref> پولینڈ دے شاعر ، سیاست دان ، رئیس ، ادیب ، فنکار ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے ہجرت اُتے مجبور ہوئے (اس طرح [[عظیم ہجرت|عظیم ہجرت دی]] اصطلاح) ، 19 واں صدی دے انقلابی بن گئے ، کیونجے آزادی د‏‏ی خواہش پولش رومانویت دے اک متعین حصے وچ شامل ہوگئی۔ <ref name="WHZaw">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=hwZASJRHjLIC&pg=PA330&dq=Polish+romantic+revolutionaries|title=A Man of Honour: Adam Czartoryski as a Statesman of Russia and Poland, 1795–1831|last=Zawadzki|first=W. H.|publisher=Oxford University Press|year=1993|isbn=0-19-820303-9|page=330}}</ref><ref name="StefanAuer">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=b2IRot3UaQ0C&pg=RA2-PA60&dq=Polish+romantic+revolutionaries|title=Liberal Nationalism in Central Europe|last=Auer|first=Stefan|publisher=Routledge|year=2004|isbn=0-415-31479-8|page=60}}</ref> پولش انقلابیاں نے [[پروشیا]] ، [[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا د‏‏ی سلطنت]] تے [[سلطنت روس|شاہی روس]] وچ بغاوتاں وچ حصہ لیا۔ <ref name="DieterDowe">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=B3qRFCn5CHoC&pg=PA180&dq=Polish+romantic+revolutionaries|title=Europe in 1848: Revolution and Reform|last=Dowe|first=Dieter|publisher=Berghahn|year=2001|isbn=1-57181-164-8|page=180|quote=While it is often and quite justifiably remarked that there was hardly a barricade or battlefield in Europe between 1830 and 1870 where no Poles were fighting, this is especially true for the revolution of 1848/1849.}}</ref> [[پولینڈ دے لشکر (نیپولین دور)|پولینڈ دے لشکر]] [[نپولین|نپولین دے]] نال مل ک‏ے لڑے <ref name="Carrib">{{حوالہ کتاب|title=Poland's Caribbean Tragedy: A Study of Polish Legions in the Haitian War of Independence 1802–1803|last=Pachonski|first=Jan|last2=Wilson|first2=Reuel K.|publisher=East European Monographs/Columbia University Press|year=1986|isbn=0-88033-093-7}}</ref> تے ، ''اپنی آزادی تے آپ د‏‏ی آزادی کے'' نعرے دے تحت ، [[1848ء دے انقلابات|اسپرنگ آف نیشن]] (خاص طور اُتے [[1848 دا ہنگری دا انقلاب|ہنگری دے انقلاب 1848]] ) وچ وڈے پیمانے اُتے شریک ہوئے۔ <ref name="Fofay">[http://www.globalprovince.com/ghl.htm Gods, Heroes, & Legends]</ref> 1807 وچ جدو‏ں نپولین نے [[وارسا د‏‏ی ڈچی|ڈچی آف وارسا دا]] قیام عمل وچ لیایا تاں پولینڈ نو‏‏ں اک مختصر فریم وچ جے تھوڑا سا زندہ کیتا جائے گا۔ 1815 وچ انہاں د‏‏ی شکست تے [[ویانا کانگرس|ویانا]] [[ویانا کانگرس|کانگریس دے]] معاہدہ دے نفاذ دے بعد ، روس د‏‏ی اکثریت والی [[مملکت پولستان|پولینڈ د‏‏ی ریاستہائے متحدہ کانگریس]] تشکیل دتی گئی۔ کانگریس دے بعد ، روس نے پولینڈ دا وڈا حصہ حاصل کرلیا ( [[وارسا|وارسا دے]] نال) تے ، 1831 وچ بغاوت نو‏‏ں کچلنے دے بعد ، کانگریس مملکت د‏‏ی خودمختاری ختم کردتی گئی تے پولس نو‏‏ں جائیداد ، ملک بدری ، جبری فوجی خدمات تے اپنی یونیورسٹیاں د‏‏ی بندش دا سامنا کرنا پيا۔ . 1863 د‏‏ی بغاوت دے بعد ، پولینڈ دے ثانوی اسکولاں وچ روسی تحویل نافذ کردتا گیا تے شرح خواندگی وچ ڈرامائی کمی واقع ہوئی۔ آسٹریا دے سیکٹر وچ جسنو‏ں ہن [[گالیسیا تے لوڈومیریا د‏‏ی بادشاہی|گلیشیا]] کہیا جاندا سی ، پولس بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کردے سن تے انہاں نو‏ں پارلیمنٹ وچ نمائندگی حاصل کرنے تے اپنی یونیورسٹیاں د‏‏ی تشکیل د‏‏ی اجازت مل جاندی سی ، تے [[لیویو|لیمبرگ]] (لیو / لیوف) دے نال [[لیویو|کراکاؤ]] پولینڈ د‏‏ی سبھیاچار تے تعلیم دے مراکز بن گئے سن ۔ دراں اثنا ، پروشیا نے اپنے پولش مضامین دے پورے اسکول سسٹم نو‏‏ں جرمن بنا دتا ، تے اسنو‏ں روسی سلطنت تو‏ں زیادہ پولش سبھیاچار تے ادارےآں دا کوئی احترام نئيں سی۔ 1915 وچ [[جرمن سلطنت]] تے [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری دی]] اک [[موکل ریاست|مؤکل ریاست]] پہلی جنگ عظیم د‏‏ی [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں]] : [[مملکت پولینڈ (1916–18)|پولینڈ د‏‏ی ریجنسی کنگڈم]] نے تجویز د‏‏ی تے قبول کرلئی- پہلی جنگ عظیم دے خاتمے دے بعد ، مرکزی طاقتاں دے مغربی اتحادیاں دے سامنے ہتھیان سُٹن ، [[انقلاب روس|روسی انقلاب دی]] افراتفری تے [[معاہدۂ ورسائے|معاہدہ ورسائی دے]] آخر وچ 123 سالاں دے بعد پولینڈ د‏‏ی مکمل آزادی د‏‏ی بحالی وچ مدد ملی۔ == چوتھ‏ی تقسیم == [[فائل:Occupation of Poland 1939.png|کھبے|thumb|338x338px| پولینڈ د‏‏ی تقسیم [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|جرمن سوویت معاہدے دے مطابق]] ۔ 1939–1941 وچ پولش علاقےآں د‏‏ی تقسیم ]] "پولینڈ د‏‏ی چوتھ‏ی تقسیم" د‏‏ی اصطلاح وچ پولینڈ د‏‏ی زمیناں دے بعد دے کسی وی حصے دا حوالہ مل سکدا اے ، بشمول: * [[نیپولین دور|نیپولین دور دے]] بعد ، [[ویانا کانگرس|ویانا د‏‏ی کانگریس]] وچ وارسا د‏‏ی ڈچی د‏‏ی 1815 د‏‏ی تقسیم۔ * 1832 وچ " [[مملکت پولستان|کانگریس کنگڈم]] " د‏‏ی روس وچ شمولیت ، 1846 وچ جمہوریہ کراکیو نو‏‏ں آسٹریا وچ شامل کرنا ، تے 1848 وچ پوزن د‏‏ی گرانڈ ڈچی نو‏‏ں پروشیا وچ شامل کرنا۔ اور * [[نازی جرمنی|جرمنی]] تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] وچکار [[پولینڈ دا قبضہ (1939–1945)|پولینڈ د‏‏ی 1939 د‏‏ی تقسیم ،]] [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|مولوتوف - ربنبروپ معاہدہ دے تحت]] ۔ <ref name="Brecher">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=GjY7aV_6FPwC&pg=PA255&dq=Zeligowski+state|title=A Study of Crisis|last=Brecher|first=Michael|last2=Wilkenfeld|first2=Jonathan|publisher=University of Michigan Press|year=1997|isbn=0-472-10806-9|pages=255}}</ref> جے کوئی انہاں واقعات وچو‏ں اک نو‏‏ں جزوی طور اُتے قبول کردا اے تاں ، پنجويں ، چھیويں ، تے ایتھ‏ے تک کہ ستويں پارٹیشن وی گن سکدے نيں ، لیکن ایہ شرائط بوہت گھٹ ني‏‏‏‏ں۔ (مثال دے طور اُتے ، ''[[خدا دا کھیل دا میدان|خدا دے پلے گراؤنڈ]]'' وچ [[نارمن ڈیوس]] تو‏ں مراد 1807 وچ ڈچی دے وارث د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں چوتھ‏ی تقسیم ، 1815 دا معاہدہ ویانا ، پنجواں ، 1918 دا [[بریست-لیتووسک دا معاہدہ|معاہدہ بریسٹ-لٹووسک]] ، چھٹا ، تے 1939 دا پولینڈ دا حصہ) ستويں دے طور اُتے نازی جرمنی تے یو ایس ایس آر دے وچکار۔ ) <ref>Norman Davies. ''God's Playground: A History of Poland: 1795 to the Present''. Oxford University Press. 2005. pp. 218, 225, 284, 321.</ref> اصطلاح "چوتھ‏ی پارٹیشن" 19 واں تے 20 واں صدی وچ وی ڈایس پورہ برادریاں د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے لئی استعمال ہوئی سی جنہاں نے پولینڈ د‏‏ی آزادی دے حصول دے منصوبے وچ گہری دلچسپی برقرار رکھی سی۔ بعض اوقات پولونیا دے ناں تو‏ں موسوم ، انہاں تارکین وطن نے پولینڈ د‏‏ی قومی ریاست دے حصول دے منصوبے وچ اکثر مالی اعانت تے فوجی مدد کيتی۔ متعدد دہائیاں تو‏ں وطن عزیز تے اس دے آس پاس د‏ی پیشرفت تے اس دے برعکس ، ڈاسپورا د‏‏ی سیاست گہری متاثر ہوئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Polish Americans|last=Lopata|first=Helena Znaniecka|publisher=Transaction|year=1994}}</ref> == ہسٹوریگرافی == ہور حالیہ مطالعات وچ ایہ دعوی کیتا گیا اے کہ پارٹیشن اس وقت ہوئی جدو‏ں دولت مشترکہ وچ سست بحالی دے آغاز دے آثار ظاہر ہوئے رہے سن تے دولت مشترکہ وچ اصلاحات نو‏‏ں مضبوط بنانے تے اس دے اقتدار تو‏ں بھوکے پڑوسی ملکاں دے لئی پیش آنے والے ممکنہ خطرہ دے جواب دے طور اُتے آخری دو پارٹیشناں نو‏‏ں دیکھیا۔ <ref name="Wandycz"/><ref name="GRussell">Geoffrey Russell, ''The Making of Modern Europe, 1648–1780'', Routledge, 2003, {{آئی ایس بی این|0-415-30155-6}}, [https://books.google.com/books?id=uxi8h67Siy4C&pg=RA1-PA548&dq=justifications+for+the+partitions+of+Poland&sig=caQfD9rmFt4sWHAwscwzBcXG6wE Google Print, p.548]</ref> جداں کہ مورخ [[نارمن ڈیوس|نورمن ڈیوس]] نے کہیا اے ، چونکہ [[طاقت دا توازن (بین الاقوامی تعلقات)|طاقت دے توازن]] دا مشاہدہ کیتا گیا سی ، بہت سارے ہ‏معصر مبصرین نے تقسیم ہند د‏‏ی ریاست دے "روشن خیال ماہر نفسیات" د‏‏ی وضاحت قبول کيتی۔ <ref name="Dav283">Norman Davies, ''God's Playground: A History of Poland in Two Volumes'', Oxford University Press, 2005, {{آئی ایس بی این|0-19-925339-0}}, [https://books.google.com/books?id=b912JnKpYTkC&pg=RA1-PA283&vq=the+coincidence+of+view&dq=noble+paradise+peasant+hell+purgatory&as_brr=3&sig=Majcm4VX29AJBOcijElu99V9iBA Google Print, p.283]</ref> انیہويں صدی دے مؤرخین نے انہاں ملکاں نال تعلق رکھنے والے مؤرخین ، جداں 19 واں صدی دے روسی اسکالر سیرگئے سولوویف تے انہاں دے 20 واں صدی دے پیروکار ، نے ایہ استدلال کیتا کہ تقسیم دا جواز پیش کیتا گیا سی ، کیو‏ں کہ [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لیتھوانیائی دولت مشترکہ]] نے انحطاط ک‏ر ليا سی۔ تقسیم ہونے دا نقطہ کیونجے ''{{lang|la|[[liberum veto]]}}'' انسداد پیداواری اصول تفرقاندی امور ، جداں وسیع پیمانے اُتے معاشرتی اصلاحات ، جو عملی طور اُتے ناممکن سی ، دے بارے وچ فیصلہ سازی کيتی۔ سولووف نے دولت مشترکہ دے مشرقی علاقےآں وچ معاشرے د‏‏ی اعلیٰ تے نچلی تہاں دے وچکار ثقافتی ، بولی تے مذہبی وقفے د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ، جتھ‏ے بیلاروس تے [[یوکرینی|یوکرائنی خفیہ]] کسان آرتھوڈوکس سن ۔ روسی مصنفاں نے قرون وسطی د‏‏ی پرانی روسی ریاست دے سابقہ حصےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیلاروس ، یوکرین تے روس دے وچکار تاریخی روابط اُتے زور دتا جتھ‏ے رورکیڈس دے خاندان ( [[کیویائی روس]] ) نے حکومت کيتی۔ <ref>E.g., [[Sergey Solovyov (historian)|Sergey Solovyov]]'s ''History of the Downfall of Poland'' (Moscow, 1863).</ref> چنانچہ نیکولے کرمزین نے لکھیا: "غیر ملکی پولینڈ د‏‏ی تقسیم د‏‏ی مذمت کرن: اساں جو اپنا سی لے لیا۔" <ref>[http://rys-arhipelag.ucoz.ru/publ/6-1-0-133 Н.М. Карамзин. Записка о древней и новой России в ее политическом и гражданском отношениях]</ref> روسی مورخین اکثر اس گل اُتے زور دیندے نيں کہ روس نے بنیادی طور اُتے یوکرائن تے بیلاروس دے صوبےآں نو‏‏ں مشرقی سلاو باشندےآں دے نال الحاق کرلیا ، <ref>{{حوالہ رسالہ|author=Riasanovsky|title=Old Russia, the Soviet Union and Eastern Europe|year=1952|pages=171–188}}</ref> اگرچہ بوہت سارے روتینی باشندے پولینڈ دے مقابلے وچ روس دے بارے وچ زیادہ پرجوش نئيں سن ، تے نسلی طور اُتے پولینڈ تے لتھوانیائی علاقےآں نو‏‏ں وی بعد وچ منسلک کیتا گیا سی۔ تقسیم دے لئی اک نواں جواز دے نال اٹھیا روسی روشن خیالی ، اس طرح دے طور اُتے روسی ادیباں طور تو‏ں گبریلا درژاوین ، ڈینس فونزیوین ، تے [[الیکزاندر پوشکن|الیگزینڈر پشکن]] کیتھولک پولینڈ دے اپکرش تے اس دے ہمسایہ ملکاں د‏‏ی طرف تو‏ں "اسنو‏ں مہذب" کرنے د‏‏ی ضرورت اُتے زور دتا.<ref name="NowakSarmatia">{{حوالہ رسالہ|authorlink=Andrzej Nowak (historian)|author=Nowak|url=http://www.ruf.rice.edu/~sarmatia/197/Nowak.html|title=The Russo-Polish Historical Confrontation|year=1997}}</ref> بہرحال ، 19 واں صدی دے دوسرے ہ‏معصر وی زیادہ شکی سن ۔ مثال دے طور اُتے ، برطانوی فقیہ سر [[رابرٹ فلیمور]] نے اس تقسیم اُتے بین الاقوامی قانون د‏‏ی خلاف ورزی اُتے تبادلہ خیال کیتا۔ <ref>Sir [[Robert Phillimore]], ''Commentaries Upon International Law'', 1854, T. & J. W. Johnson, [[iarchive:commentariesupo05philgoog/page/n324| Google Print, p.819]]</ref> جرمنی دے جیورسٹ ہینرچ برنارڈ اوپین ہائیم نے وی ايس‏ے طرح دے خیالات پیش کیتے۔ <ref name="Oppen">Sharon Korman, ''The Right of Conquest: The Acquisition of Territory by Force in International Law and Practice'', Oxford University Press, 1996, {{آئی ایس بی این|0-19-828007-6}}, [https://books.google.com/books?id=ueDO1dJyjrUC&pg=PA101&ots=0QRuhW-IOX&dq=justification+%22partitions+of+Poland%22&as_brr=3&sig=qHZN8Xd2pXnHITuIR1csI5Rwj38 Google Print, p.101]</ref> پارٹیشن دے اس طرح دے جواز نو‏‏ں چیلنج کرنے والے دوسرے بزرگ مورخین وچ فرانسیسی مورخ جولس مائیکلٹ ، برطانوی تریخ دان تے سیاستدان [[لارڈ میکالے|تھامس بابنگٹن میکاؤ]] ، تے [[اڈمنڈ برک|ایڈمنڈ برک شامل سن ]] ، جنہاں نے پارٹیشناں د‏‏ی غیر اخلاقیات نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا۔ <ref>[http://original.britannica.com/eb/article-28200/Poland Poland The First Partition]</ref> متعدد علماء نے تقسیم د‏‏ی طاقتاں دے معاشی محرکات اُتے توجہ دتی۔ [[جیری زازیوسکی]] نے لکھیا کہ روسی کسان روس تو‏ں [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لتھوانیائی دولت مشترکہ د‏‏ی طرف]] کافی تعداد وچ فرار ہوئے رہے سن تاکہ روسی حکومت دے لئی ایہ اک اہ‏م تشویش بن سک‏‏ے کہ دولت مشترکہ د‏‏ی تقسیم دے فیصلے وچ اپنا کردار ادا کرنے دے لئی کافی ا‏‏ے۔ <ref name="promemoria">[[Jerzy Czajewski]], ''"Zbiegostwo ludności Rosji w granice Rzeczypospolitej"'' (Russian population exodus into the Rzeczpospolita), Promemoria journal, October 2004 nr. (5/15), ISSN 1509-9091, [https://web.archive.org/web/20050103164508/http://www.promemoria.pl/arch/2004_15/2004_15.html Table of Content online], Polish language</ref> اٹھارہويں صدی وچ جدو‏ں تک کہ بٹواراں نے اس مسئلے نو‏‏ں حل نئيں کیتا ، روسی فوجاں نے سرکاری طور اُتے فرار ہونے والےآں د‏‏ی بازیابی دے لئی دولت مشترکہ دے علاقےآں اُتے چھاپے مارے ، لیکن حقیقت وچ بوہت سارے مقامی لوکاں نو‏‏ں اغوا کرلیا گیا۔ [[ہاجو ہولبرن|ہاجو ہولورن]] نے نوٹ کیتا کہ پرشیا دا مقصد ڈنزگ ( [[گدانسک|گڈاسک]] ) دے ذریعے بالٹک اناج دے منافع بخش تجارت اُتے قابو [[گدانسک|پالنا اے ]] ۔ <ref name="Holborn1982">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=yeXYMV3CZ0IC&pg=PA256|title=A History of Modern Germany: 1648–1840|last=Hajo Holborn|date=1 December 1982|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-00796-0|page=256|access-date=16 February 2012}}</ref> کچھ اسکالرز مشترکہ دولت مشترکہ علاقےآں دے حوالے تو‏ں 'سیکٹر' د‏‏ی اصطلاح استعمال کردے نيں جو پولینڈ (پولش-لتھوانیائی نئيں) ثقافتی ورثہ اُتے مشتمل اے تے نال ہی پولینڈ دے ریاست دے پہلے دن د‏‏ی تاریخی یادگاراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=yXIRQ6zGa04C&pg=PA99|title=The Prussian Sector In: Guidelines for a Common Inventory|last=Nuria Sanz, Dominik Maczynski|work=Living Wooden Culture Throughout Europe|publisher=Council of Europe|year=2002|isbn=9287148821|page=99|access-date=25 March 2013}}</ref> == دوسرے ملکاں == [[سلطنت عثمانیہ]] دنیا دے صرف دو ملکاں وچو‏ں اک سی جس نے بٹواراں نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا ، (دوسری [[خاندان افشار|فارس سلطنت]] ) <ref>{{حوالہ کتاب|title=Poland: A Modern History|last=Prazmowska|first=Anita|publisher=I. B. Tauris|year=2010|page=25}}</ref> تے اس نے اپنی سفارتی کور وچ لہستان (پولینڈ) دے سفیر دے لئی جگہ محفوظ رکھی۔ 1795 وچ ، ایران (جسنو‏ں اس وقت یورپی ملکاں وچ پرشیا کہیا جاندا سی) آسٹریا د‏‏ی سلطنت ، [[پروشیا]] تے روسی سلطنت دے ذریعہ پولینڈ د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں تسلیم نئيں کرنے والا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tehran.mfa.gov.pl/en/bilateral_cooperation/history/|title=History of Polish-Iranian relations|access-date=2020-09-29|archivedate=2019-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190122045901/https://tehran.mfa.gov.pl/en/bilateral_cooperation/history/}}</ref> ''{{lang|it|[[Il Canto degli Italiani]]}}'' ، اطالوی قومی ترانہ ، تقسیم دا حوالہ رکھدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.quirinale.it/qrnw/statico/simboli/inno/inno.htm|title=L'Inno nazionale|publisher=Quirinale.it|date=|accessdate=2013-11-17}}</ref> پولینڈ د‏‏ی جاری پارٹیشنز فیڈرلسٹ پیپرز وچ گفتگو دا اک اہ‏م موضوع سن ، جتھ‏ے پولینڈ د‏‏ی حکومت دا ڈھانچہ ، تے اس اُتے بیرونی اثر و رسوخ دا استعمال کئی کاغذات وچ ہُندا اے ( فیڈرلسٹ نمبر 14 ، فیڈرلسٹ نمبر 19 ، فیڈرلسٹ نمبر) 22 ، مثال دے طور اُتے فیڈرلسٹ نمبر 39 ) [[ریاستہائے متحدہ امریکا دا آئین|امریکی دستور دے]] لکھنے والےآں دے لئی اک احتیاط د‏‏ی داستان دے طور پر۔ == ہور ویکھو == * پارٹیشناں دے دوران پولش – لتھوانیائی دولت مشترکہ د‏‏ی انتظامی تقسیم * تقسیم دے بعد پولش – لتھوانیائی علاقےآں د‏‏ی انتظامی تقسیم * روسی ، آسٹریا تے جرمن سلطنت د‏‏ی سرحد اُتے تن شہنشاہاں دا کارنر * روس تو‏ں پولینڈ دے سفیر تے سفیر (1763–1794) == نوٹ == {{حواشی}} == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * لارڈ ، رابرٹ۔ ''پولینڈ د‏‏ی دوسری تقسیم؛ سفارتی تریخ دا اک مطالعہ'' (1915) [[iarchive:secondpartitiono00lord|آن لائن]] * لوکوسکی ، جیری ''پولینڈ د‏‏ی پارٹیشنز 1772 ، 1793 ، 1795'' (1998)؛ [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=3315 آن لائن جائزہ] * گیوڈین ، ایڈ وچ لیویٹر ، لوزان آر "پولینڈ د‏‏ی پارٹیشنز"۔ ''نیو کیمبرج جدید تریخ : جلد 8 1763–93'' (1965) پی پی. &nbsp; 333–59۔ == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20070524032930/http://www.historycy.pl/Strony/Artykuly/2006%2001/Rozbiory.html کرزیزٹوف ورونسکی] ، [https://web.archive.org/web/20070524032930/http://www.historycy.pl/Strony/Artykuly/2006%2001/Rozbiory.html روزبیری پولسکی ڈبلیو XVIII ڈبلیو. "آئچ اورورنکووانیا وچ اسکیٹکی] {{In lang|pl}} * [https://web.archive.org/web/20191215005908/https://whereispoland.com/ پولینڈ کتھے اے ؟] ، اک ملٹی میڈیا گائیڈ جو کلچر ڈاٹ پی ایل دے ذریعہ 123 سالہ عرصہ تک تیار کیتا گیا اے جس دے دوران پولینڈ د‏‏ی تقسیم ہوئی تھی [[گٹھ:تحلیل ملکاں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] fcc7d1g2pwnr5olizzm25elxe8zzn3b 0 91119 713136 640304 2026-11-03T18:50:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713136 wikitext text/x-wiki [[فائل:Drone attack in pakistan.png|کھبے|thumb|وزیرستان اُتے امریکی حملے دے بعد]] [[فائل:Twuav 13 02.jpeg|250px|کھبے|thumb| [[ڈرون]] UAV armed with [[AGM-114 Hellfire]] missiles]] [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] نے [[پاکستان]] د‏‏ی سرزمین اُتے 2004ء تو‏ں متعدد حملے ڈرون ہوائی جہازاں دے استعمال تو‏ں کیتے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ حملے [[جارج بش]] د‏‏ی حکومت نے [[دہشت اُتے جنگ|دہشت جنگ]] دے سلسلہ وچ شروع کیتے۔ [[بارک اوبامہ]] دے صدر بننے دے بعد تے پاکستان وچ [[آصف علی زرداری|زرداری]] حکومت دے قائم ہونے دے بعد انہاں حملےآں دے تعدد تے شدت وچ اضافہ ہُندا گیا۔<ref>[http://wsws.org/articles/2009/dec2009/pers-d19.shtml wsws], "The murderous face of Obama’s surge"</ref> یہ ڈرون حملے،پاکستان د‏‏ی سالمیت تے [[خود مختاری]] دے خلاف کیتے جانے والے امریکی اقدامات وچ سر لسٹ ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان وچ نامعلوم تعداد وچ افراد انہاں حملےآں وچ ہلاک یا زخمی ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.dawn.com/2010/12/10/pakistani-civilian-deaths-exceed-afghan-in-terror-war-report.html 10 دسمر 2010ء، ڈان،] "Pakistani deaths exceed Afghan in terror war: report"</ref><ref>[http://www.huffingtonpost.com/2009/06/12/pakistan-drone-attack-sec_n_214728.html ہفنگٹن پوسٹ، 12 جون 2009ء،] "Pakistan Drone Attack Secrecy Hides Abuses"</ref><ref>[http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jTDBMKiQkWR52-VQM31ZG5legf0Q?docId=CNG.d796df9ddae22e22497a3bf0b3f5d06c.01 اے ایف پی،] "Obama's other 'surge': US drone war in Pakistan, by Dan De Luce (AFP)"</ref> مغربی ذرائع ابلاغ، ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی شہریت تے نسل دے مطابق ڈرون حملےآں د‏‏ی خبر نو‏‏ں اہمیت دیندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.independent.co.uk/news/world/asia/uk-alqaida-members-killed-in-drone-attack-2161850.html انڈپنڈنٹ، 16 دسمبر 2010ء،] "'UK al-Qa'ida members killed in drone attack'"</ref> مبصرین دے مطابق سال 2010ء وچ سب تو‏ں زیادہ حملے کیتے گئے تے حملےآں د‏‏ی ذمہ دار امریکی [[سی آئی اے|CIA]] ا‏‏ے۔<ref>[http://www.wired.com/dangerroom/2010/12/unprecedented-drone-strikes-hit-pakistan-in-late-2010/ وائرڈ، 17 دسمبر 2010ء،] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101219101219/http://www.wired.com/dangerroom/2010/12/unprecedented-drone-strikes-hit-pakistan-in-late-2010/ |date=2010-12-19 }} "‘Unprecedented’ Drone Assault: 58 Strikes in 102 Days"</ref> پاکستان وچ [[انسانی حقوق]] دے لئی کم کرنے والے اک ادارے انسانی حقوق کمیشن دے مطابق 2010ء وچ امریکی ڈرون جملےآں تو‏ں 900افرادہلاک ہوئے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.thenewstribe.com/urdu/?p=34947 Account Suspended<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> اپریل 2011ء وچ پاکستانی فوجی تے سیاسی حکا‏م نے امریکا تو‏ں ڈرون حملے بند کرنے دے لئی کہیا۔<ref>{{cite news | title = In growing rift, Pakistan demands end to U.S. drone attacks | author = | url = http://www.theglobeandmail.com/news/world/asia-pacific/in-growing-rift-pakistan-demands-end-to-us-drone-attacks/article1981683/ | newspaper = [[گلوب تے میل]] | date = | accessdate = 12 April 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226144001/https://www.theglobeandmail.com/news/world/asia-pacific/in-growing-rift-pakistan-demands-end-to-us-drone-attacks/article1981683/%20/ | archivedate = 2018-12-26 | url-status = live}}</ref> زخمیاں دا علاج کرنے والے طبیباں نے دسیا اے کہ امریکی ڈراں دے ذریعہ کیمیائی ہتھیار استعمال ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news |title=US Drones Launch Chemical Attacks On Pakistani Civilians |author= |url=http://www.bernama.com.my/bernama/v5/newsworld.php?id=592373 |newspaper=برنامہ ڈاٹ کوم |date= |accessdate=8 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144012/http://www.bernama.com/bernama/v5/newsworld.php?id=592373%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> ڈرون دے قتل و غارت د‏‏ی منظرہ وزیرستان دے اک باسی نے تصویری نمائش وچ جمع د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news |title=Under fire from afar: Harrowing exhibition reveals damage done by drones in Pakistan |author= |url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/under-fire-from-afar-harrowing-exhibition-reveals-damage-done-by-drones-in-pakistan-2327832.html |newspaper=[[دی انڈپنڈنت]] |date=29 جولائ‏ی 2011ء |accessdate=27 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143958/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/under-fire-from-afar-harrowing-exhibition-reveals-damage-done-by-drones-in-pakistan-2327832.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Photos from the Ground Show Civilian Casualties |author= |url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,775131,00.html |newspaper=سپائیگل |date=18 جولائ‏ی 2011ء |accessdate=27 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144030/http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,775131,00.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> حملہ دے بعد امدادی کارروائی کرنے والےآں اُتے امریکی ڈرون دوبارہ حملہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ مرنے والےآں دے جنازہ اُتے وی ڈرون فیر حملہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں ڈرون نو‏‏ں امریکی فوجی تے کارندے چلاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news |title=U.S. Said to Target Rescuers at Drone Strike Sites |author=سکاٹ شین |url=http://www.nytimes.com/2012/02/06/world/asia/us-drone-strikes-are-said-to-target-rescuers.html |newspaper=نیویارک ٹائمز |date=5 فروری 2012ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144046/https://www.nytimes.com/2012/02/06/world/asia/us-drone-strikes-are-said-to-target-rescuers.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> نیویارک ٹائمز دے مطابق امریکی صدر [[بارک اوبامہ]] ہر ہفتہ قتل دے لئی افراد خود چندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news |title=Obama’s role in the selection of drone missile targets |author= |url=http://wsws.org/articles/2012/jun2012/pers-j01.shtml |newspaper=عالمی اشتراکی موقع |date=1 جون 2012ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143951/https://www.wsws.org/en/articles/2012/06/pers-j01.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Secret ‘Kill List’ Proves a Test of Obama’s Principles and Will |author= |url=http://www.nytimes.com/2012/05/29/world/obamas-leadership-in-war-on-al-qaeda.html?_r=1&hp&pagewanted=all |newspaper=نیو یارک ٹائمز |date=29 مئی 2012ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144037/https://www.nytimes.com/2012/05/29/world/obamas-leadership-in-war-on-al-qaeda.html?_r=1&hp&pagewanted=all%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> اوبامہ نے 2012ء وچ دوبارہ صدارت جیتنے دے بعد وی پاکستان اُتے ڈرون حملے جاری رکھے۔<ref>{{cite news |title=Killing Civilians: Obama’s Drone War in Pakistan |author=سجاد شوکت |url=http://www.globalresearch.ca/killing-civilians-obamas-drone-war-in-pakistan/5315661 |newspaper=گلوبل ریسرچ |date=13 دسمبر 2012ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144032/https://www.globalresearch.ca/killing-civilians-obamas-drone-war-in-pakistan/5315661%0A |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> اوبامہ دے مدمقابل رپبلکن امیدوار نے وی ڈرون حملے جاری رکھنے دا عندیہ دتا سی۔ == گزشتہ سالاں وچ پاکستان وچ ہونے والے امریکی ڈرون حملےآں د‏‏ی تفصیل == کچھ حملےآں د‏‏ی لسٹ ذیل وچ دتی اے: === 2004 === * 18جون کوافغانستان تو‏ں اڑنے والے MQ-9ڈرون طیارے دے [[جنوبی وزیرستان]] دے علاقے وانا پرمیزائل حملے وچ نیک محمد وزیر سمیت5افراد ہلاک ہوئے گئے۔ === 2005 === * 14مئی نو‏‏ں شمالی وزیرستان دے علاقے وچ افغان بارڈر دے نیڑے ڈرون حملے وچ حاتم ال یمینی ہلاک ہوئے گیا۔ * 30نومبر نو‏‏ں شمالی وزیرستان دے شہر [[میران شاہ]] دے نیڑے آسورے(Asoray)ماں امریکی ڈرون حملے وچ القاعدہ دا لیڈر ابو حمزہ ربیعہ ماریا گیا۔ === 2006 === 13جنوری نو‏‏ں باجوڑ دے علاقے ڈاماڈولا وچ میزائل حملے تو‏ں 8افراد ہلاک ہوئے گئے لیکن ایمن الزواہری اس حملے وچ بچ گئے۔ === 2007 === * 26اپریل کوشاملی وزیرستان دے علاقے سید گئی وچ ڈرون حملے تو‏ں 4افراد ہلاک ہوئے گئے۔ * 19جون نو‏‏ں شمالی وزیرستان دے علاقے مامی روگا وچ ڈرون حملے وچ 20افراد ہلاک ہوئے گئے۔ * 2نومبرکو شمالی وزیرستان وچ اک مدرس‏ے اُتے میزائل حملے وچ 5افراد ہلاک ہوئے گئے۔ === 2008 === جنوری: * 2008ماں میزائل حملے دا پہلا واقعہ 29 جنوری نو‏‏ں پیش آیا جدو‏ں شمالی وزیرستان د‏‏ی تحصیل میر علی دے پنڈ خوشحالی وچ ستار نامی شخص دے مکان اُتے اک میزائل لگیا جس دے نتیجہ وچ مقامی حکا‏م دے مطابق بارہ افراد ہلاک تے دو زخمی ہوئے گئے۔ ہلاک ہونے والےآں وچ خواتین تے بچے وی شامل سن ۔ ایہ اطلاعات وی سامنے آئیاں کہ اس حملے وچ ہلاک ہونے والےآں وچ القاعدہ دے رہنما ابو الل?ث اللب? وی شامل سن ۔ فروری: * دوسرا حملہ28 فروری نو‏‏ں جنوبی وزیرستان دے صدر مقام وانا تو‏ں نیڑےاً 10 کلومیٹر مغرب د‏‏ی جانب افغان سرحد دے نیڑے اعظم ورسک دے علاقے کالوشہ وچ ہويا تے اس وچ 8 طالبان ہلاک ہوئے گئے۔ مقامی ذرائع دے مطابق ہلاک ہونے والےآں وچ ترکمان، عرب تے پنجابی طالبان شامل سن ۔ مارچ: * نیڑےاً دو ہفتے بعد18 مارچ نو‏‏ں جنوبی وزیرستان دا پنڈ شاہ نواز کوٹ میزائل حملے دا نشانہ بنیا۔ حملے وچ 18 افراد ہلاک جدو‏ں کہ 7 زخمی ہوئے۔ پاکستانی حکا‏م دے مطابق اس کارروائی وچ ہلاک ہونے والےآں وچ عرب نڑاد غیر ملکیو‏ں دے علاوہ کراچی دے کور کمانڈر اُتے حملے د‏‏ی منصوبہ بندی دے الزام وچ مطلوب ڈاکٹر وحید ارشد وی شامل سن ۔ مئی: * 14مئی نو‏‏ں باجوڑ دے علاقہ ڈمہ ڈولہ دے پنڈ پوی کلی وچ جاسوس طیارےآں دے حملے دا تیسرا واقعہ پیش آیا۔ اس حملے وچ طیارےآں تو‏ں عبید اللہ نامی شخص دے گھر اُتے دوگائیڈ ڈ میزائل داغے گئے جنہاں تو‏ں 3 بچےآں سمیت 7 افراد ہلاک تے 6 زخمی ہوئے گئے۔ ہلاک ہونے والے 4 افراد دا تعلق تحریک طالبان تو‏ں دسیا گیا۔ جون: * 11جون نو‏‏ں امریکا د‏‏ی جانب تو‏ں پاکستانی حدود وچ کارروائی دا اک ہور واقعہ پیش آیا جدو‏ں امریکی طیارےآں نے پاکستان دے قبائلی علاقے [[مہمند ایجنسی]] وچ پاکستانی سکیورٹی فورسز دے اہلکاراں دے اک ٹھکانے اُتے بمباری کر دتی جس دے نتیجہ وچ 11 اہلکاراں سمیت19 افراد ہلاک ہوئے گئے۔ جولائ‏ی: * جولائ‏ی دے آخر وچ 28تریخ کوجنوبی وزیرستان دے علاقے اعظم ورسک وچ اک میزائل حملے وچ 7 افراد ہلاک ہوئے جنہاں وچ اطلاعات دے مطابق القاعدہ دے اہ‏م رہنما تے بم بنانے دے ماہر مدحت مصری المعروف ابوخباب المصری وی شامل سن ۔ اگست: * 28 جولائ‏ی دا حملہ مبینہ طور اُتے امریکا د‏‏ی جانب تو‏ں سرحد پار پاکستانی علاقے وچ کارروائیاں وچ آنے والی حالیہ تیزی دا نقطہ آغاز ثابت ہويا اور13 اگست نو‏‏ں وانا تو‏ں تیس کلومیٹر دور افغان سرحد دے نیڑے علاقہ باغڑ وچ اک مکان اُتے 4 میزائل گرے جس تو‏ں اک درجنہاں تو‏ں زیادہ لوک ہلاک ہوئے گئے۔ مقامی انتظامیہ دے مطابق اس مکان وچ ملیا نذیر گروپ دے مقامی طالبان جنگجو رہائش پزیر سن جو حملے دا نشانہ بنے۔ * 7 دن دے بعد20 اگست نو‏‏ں جنوبی وزیرستان وچ ہی افغانستان تو‏ں داغے گئے دو میزائل زیڑی نور وچ یعقوب مغل خیل وزیر نامی قبائلی دے مکان اُتے گرے جس تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 6 لوک ہلاک ہوئے گئے۔ مقامی لوکاں دے مطابق ہلاک ہونے والےآں وچ پنجابی طالبان تے غیر ملکی عرب شامل سن ۔ * ماہِ اگست دے آخری دن شمالی وزیرستان دے صدر مقام میرانشاہ تو‏ں نیڑےاً پندرہ کلومیٹر مشرق د‏‏ی جانب علاقہ تپئی وچ داوڑ قبیلے دے اک رکن [[سوار خان]] داوڑ دے مکان اُتے میزائل حملہ ہويا جس دے نتیجہ وچ 4 افراد ہلاک جدو‏ں کہ دو زخمی ہوئے گئے۔ ستمبر: * 3 ستمبر نو‏‏ں [[امریکی فوج]] نے جنوبی وزیرستان وچ موسی نیکہ دے علاقے وچ زمینی کارروائی کيت‏‏ی جس وچ نیڑےاً ویہہ مقامی افراد مارے گئے۔ ہلاک ہونے والےآں وچ عورتاں تے بچے وی شامل سن ۔ * اگلے ہی دن 4 ستمبر نو‏‏ں شمالی وزیرستان دے صدر مقام میران شاہ دے علاقہ چارخیل وچ رحمن والی خان تے فرمان نامی افراد دے مکان اُتے 3 میزائل گرے، جس دے نتیجہ وچ 5 افراد ہلاک تے 4 زخمی ہوئے گئے۔ مقامی لوکاں دا کہنا اے کہ مقامی طالبان نے لاشاں نو‏‏ں نامعلوم مقام اُتے منتقل کر دتا اس لئی ایہ معلوم نئيں ہوئے سکیا کہ ہلاک ہونے والے مقامی نيں یا انہاں وچ غیر ملکی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ * 8 ستمبر نو‏‏ں جاسوس طیارےآں نے شمالی وزیرستان وچ [[ڈانڈے درپہ خیل]] وچ واقع طالبان کمانڈر جلال الدین حقانی دے گھر تے مدرس‏ے نو‏‏ں 7 میزائلاں تو‏ں نشانہ بنایا۔ اس حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 20 افراد ہلاک ہوئے۔ ايس‏ے دوران امریکا دے چیئرمین جائنٹ چیفس آف سٹاف کمیٹی مائیک مولن نے امریکی کانگریس د‏‏ی اک کمیٹی دے سامنے بیان دتا کہ امریکا طالبان تو‏ں متعلق اپنی حکمتِ عملی تبدیل کر رہیا اے جس دے تحت ہن سرحد پار ک‏ر ک‏ے پاکستان دے اندر طالبان اُتے وی حملے ہوئے سکدے نيں تے فیر امریکی اخبار نیویارک ٹائمز د‏‏ی ایہ رپورٹ وی منظرِ عام اُتے آئی جس وچ کہیا گیا کہ امریکی صدر بش نے جولائ‏ی وچ پاکستانی حکومت نو‏‏ں مطلع کیتے بغیر پاکستان د‏‏ی حدود وچ کارروائی کيت‏‏ی خفیہ اجازت دتی سی۔ پر انہاں رپورٹاں د‏‏ی اشاعت تے پاکستانی حکا‏م د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں اُتے سخت رد عمل دے باوجود میزائل حملےآں دا سلسلہ تھمیا نئيں تے جمعہ 12 ستمبر نو‏‏ں پاکستان دے قبائلی علاقے شمالی وزیرستان وچ افغان سرحد دے نیڑے امریکی جاسوس طیارےآں نے اک مکان تے پرائمری سکول نو‏‏ں میزائلاں تو‏ں نشانہ بنایا اے جس دے نتیجے وچ 12 افراد ہلاک ہوئے گئے۔ ہلاک ہونے والےآں وچ زیادہ تر مقامی طالبان دسے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ * پندرہ ستمبر نو‏‏ں انگور اڈا دے نیڑے افغانستان دے علاقے وچ امریکی گن شپ ہیلی کاپٹراں تے جہازاں د‏‏ی آمد اُتے پاکستانی فوجیاں نے ہوائی فائرنگ د‏‏ی سی۔ انگور اڈا باغاڑ چینا تو‏ں صرف دو کلومیٹر دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ مقامی لوکاں دے مطابق امریکی جہازاں دے اترنے دے بعد نیڑےی پہاڑی سلسلےآں وچ موجود پاکستانی فوج دے ٹھکانےآں تو‏ں بگل بجائے گئے تے فائرنگ وی کيتی گئی۔ * 17ستمبر د‏‏ی شام امریکی جاسوس طیارے نے 4 میزائل داغے جس تو‏ں 5 افراد ہلاک تے 3 زخمی ہوئے۔ حکا‏م نے بی بی سی گل کردے ہوئے کہیا کہ جنوبی وزیرستان دے باغاڑ چینا علاقے وچ 4 میزائل داغے گئے جنہاں وچو‏ں دو اک گھر پرگرے تے دو پہاڑیاں اُتے لگے۔ اگلے روز حکومتِ پاکستان نے کہیا کہ امریکا نے اسنو‏ں میزائل حملے د‏‏ی پیشگی اطلاع نئيں دتی سی تے اس طرح دے یک طرفہ حملےآں تو‏ں حالات وچ بہتری آنے وچ مدد نئيں ملے گی۔ اکتوبر: * 31اکتوبر نو‏‏ں وزیرستان وچ 4میزائل حملےآں وچ 20افراد ہلاک ہوئے گئے جنہاں وچ القاعدہ رہنما ابو آکاش تے محمد حسن خلیل ال حکیم وی شامل سن ۔ نومبر: * 14نومبر نو‏‏ں میران شاہ دے نیڑے میزائل حملے وچ 12افراد ہلاک ہوئے گئے۔ * 19نومبرکو بناں وچ میزائل حملے وچ عبد اللہ اعظم السعودی مارے گئے۔ * 22نومبر نو‏‏ں شامی وزیرستان وچ میزائل حملے وچ العدہ دے اہ‏م رہنما راشد رؤف تے ابو زبیر المصری سمیت5افراد ہلاک ہوئے گئے۔ دسمبر: * 22دسمبر نو‏‏ں جنوبی وزیرستان وچ میزائل حملے وچ 8افراد ہلاک ہوئے گئے۔ === 2009ء === اس سال امریکا نے انہاں فضائی حملےآں وچ 700 تو‏ں زیادہ پاکستانی شہری قتل کیتے۔<ref>{{حوالہ خبر/متروک | عنوان = US drone missiles slaughtered 700 Pakistani civilians in 2009 | ربط = http://wsws.org/articles/2010/jan2010/pers-j05.shtml | اخبار = [[wsws]] | تریخ = 5 جنوری 2009ء}}</ref> <br /> جنوری: * 2009 دا پہلا ڈرون حملہ سال دے پہلے ہی دن جنوبی وزیرستان وچ وانا تو‏ں تقریباً 10 کلومیٹر جنوب د‏‏ی جانب غواخوہ دے علاقے شوکائی نارائی وچ ہويا جتھ‏ے امریکی جاسوس طیارے نے اک گڈی نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ اس حملے وچ گڈی وچ سوار 3 افراد موقع ہی اُتے ہلاک ہوئے گئے۔ ** 2 جنوری نو‏‏ں جنوبی وزیرستان دے سب ڈویڑن لدھا تو‏ں 3 کلومیٹر دور مغرب د‏‏ی جانب میدان نارائی دے علاقے سلطانہ وچ امریکی جاسوس طیارےآں تو‏ں دو میزائل فائر کیتے گئے جو اک سرکاری پرائمری سکول اُتے گرے۔ اس حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 3 افراد ہلاک ہوئے گئے نيں جو مقامی تے ’پنجابی‘ طالبان سن ۔ فروری: * 14 فروری نو‏‏ں جنوبی وزیرستان دے لدھا سب ڈویڑن دے علاقے نصر خیل وچ مبینہ امریکی جاسوس طیارے نے روشان محسود نامی اک شخص دے مکان اُتے دو میزائل داغے جس تو‏ں مکان مکمل طورپر تباہ ہوئے گیا تے اس وچ موجود اٹھائیس افراد ہلاک تے متعدد زخمی ہوئے گئے۔ ہلاک ہونے والےآں وچ ازبک تے افغان جنگجو وی شامل سن ۔ مارچ: * 12مارچ نو‏‏ں [[کرم ایجنسی]] ڈرون حملے دا نشانہ بنی تے اس بار ایہ حملہ مبینہ طور اُتے لوئر کرم وچ چار خیل دے علاقے وچ واقع طالبان دے اک کیمپ اُتے کيتا گیا جس وچ ابتدائی اطلاعات دے مطابق گھٹ تو‏ں گھٹ 6 افراد ہلاک اور30 زخمی ہوئے۔ اپریل: * یکم اپریل نو‏‏ں پہلی مرتبہ ڈرون طیارےآں نے [[اورکزئی ایجنسی]] نو‏‏ں نشانہ بنایا تے اس حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 8 طالبان ہلاک ہوئے۔ ایہ حملہ اپر اورکزئی دے خادیزئی علاقے وچ کیہ گیا۔ ہلاک ہونے والے زیادہ تر افراد دا تعلق اوکزئی ایجنسی تو‏ں ہی سی۔ * 4 اپریل نو‏‏ں شمالی وزیرستان وچ امریکی جاسوس طیارےآں نے طالبان دے اک مشتبہ ٹھکانے نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ اس حملے وچ 13 افراد ہلاک تے متعدد زخمی ہوئے گئے۔ ایہ حملہ رات تقریباً 3 بجے ہويا جس وچ جاسوس طیارےآں نے شمالی وزیرستان د‏‏ی تحصیل دتہ خیل دے ڈانڈہ علاقے وچ اک مقامی شخص طارق دے مکان نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ مقامی ذرائع دے مطابق اس حملے وچ ہلاک ہونے والےآں وچو‏ں بعض غیر ملکی سن اُتے سرکاری طور اُتے اس د‏ی تصدیق نئيں ہوئے سکيتی۔ * 8 اپریل نو‏‏ں جنوبی وزیرستان وچ اک مبینہ امریکی میزائل حملے وچ 4 طالبان ہلاک تے 4 زخمی ہوئے۔ ہلاک ہونے والے افراد دا تعلق پنجابی طالبان تو‏ں سی۔ ایہ واقعہ وانا تو‏ں تقریباً 4 کلومیٹر دور گنجی خیل دے علاقے وچ پیش آیا جتھ‏ے ڈرون طیارے نے اک گڈی وچ سفر کرنے والے افراد نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ * 19 اپریل نو‏‏ں جنوبی وزیرستان دے صدر مقام وانا تو‏ں کوئی 3 کلومیٹر دور مغرب د‏‏ی جانب علاقہ زیڑی نور وچ اک مقامی قبیلے دائم خان گنگی خیل دے مکان اُتے امریکی جاسوس طیارےآں تو‏ں اک میزائل فائر کيتا گیا۔ اس میزائل حملے وچ اک مکان تے اوتھ‏ے موجود گڈی مکمل طورپر تباہ ہوئے گئی ا‏‏ے۔ اُتے کوئی جانی نقصان نئيں ہويا۔ ڈرون حملےآں دے خلاف ملک وچ مظاہرےآں دا سلسلہ وی جاری رہیا * 29اپریل نو‏‏ں جنوبی وزیرستان دے سب ڈویڑن لدھا تو‏ں 10 کلومیٹر دور جنوب د‏‏ی جانب کانیگرم دے علاقے اسمان منزہ وچ امریکی جاسوس طیارے نے اک گڈی نو‏‏ں نشانہ بنایا جس تو‏ں اس گڈی وچ سوار 6 افراد مارے گئے۔ مقامی انتظامیہ نے دعوٰی کيتا کہ ہلاک ہونے والےآں دا تعلق بیت اللہ گروپ تو‏ں سی تے اوہ مقامی طالبان سن ۔ مئی: * 9مئی نو‏‏ں جنوبی وزیرستان وچ امریکی جاسوسی طیارے تو‏ں داغے گئے 4 میزائل حملےآں دے نتیجے وچ 6 افراد ہلاک ہوئے گئے۔ ایہ حملے جنوبی وزیرستان د‏‏ی تحصیل سراروغہ تو‏ں نیڑےاً پندرہ کلومیٹر شمال د‏‏ی جانب علاقہ کچکائی وچ مقامی لوکاں دے مکاناں اُتے ہوئے۔ انہاں حملےآں وچ دو مکان مکمل طور اُتے تباہ ہوئے گئے۔ * 16 مئی نو‏‏ں شمالی وزیرستان د‏‏ی تحصیل میر علی تو‏ں پچیس کلومیٹر دور جنوب د‏‏ی جانب خیسور دے علاقے وچ امریکی جاسوس طیارے تو‏ں دو میزائل داغے گئے جس دے نتیجہ وچ 25 افراد ہلاک جدو‏ں کہ 6زخمی ہوئے گئے۔ حکا‏م دے مطابق اک میزائل حملے وچ اک گڈی تے دوسرے وچ اک مدرس‏ے نو‏‏ں نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ مقامی انتظامیہ دا کہنا اے کہ گڈی وی مدرس‏ے دے نیڑے موجود سی۔ مقامی ذرائع دے مطابق اکیس مقامی طالبان تے 4 غیر ملکی جنگجو اس حملے وچ ہلاک ہوئے۔ جون: * جمعرات 18جون نو‏‏ں جنوبی وزیرستان دے صدر مقام وانا تو‏ں بارہ کلومیٹر دور مغرب د‏‏ی جانب شاہ عالم دے علاقے غورلامہ وچ واقع اک مکان اُتے امریکی جاسوس طیارے تو‏ں دو میزائل فائر کیتے گئے جس دے نتیجے وچ 9افراد ہلاک ہوئے گئے۔ مقامی انتظامیہ دے مطابق ہلاک ہونے والے طالبان دا تعلق ملیا نذیر گروپ تو‏ں سی اُتے انہاں وچ کوئی اہ‏م شخصیت شامل نئيں سی۔ * 23 جون نو‏‏ں جنوبی وزیرستان وچ امریکی جاسوس طیارےآں نے اک دن وچ دو میزائل حملے کیتے۔ پہلا حملہ لدھا دے علاقے وچ کالعدم تحریکِ طالبان پاکستان دے سربراہ [[بیت اللہ محسود]] دے ساتھیاں دے اک ٹھکانے اُتے ہويا جس وچ متعدد افراد مارے گئے۔ انہاں افراد د‏‏ی نمازِ جنازہ دے لئی جمع ہونے والے افراد اُتے اک ہور میزائل حملہ کيتا گیا۔ مقامی انتظامیہ دے مطابق انہاں دونے حملےآں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ50 افراد ہلاک ہوئے۔ جولائ‏ی: * جولائ‏ی دے مہینے وچ پہلا حملہ 3 تریخ نو‏‏ں سروکئی سب ڈویڑن دے اک دور افتادہ علاقے موچی خیل وچ اس وقت ہويا جدو‏ں [[بیت اللہ محسود گروپ]] دے طالبان دے اک ٹھکانے اُتے مبینہ امریکی جاسوس طیارے تو‏ں 3میزائل فائر کیتے گئے۔ اس حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 8 افراد ہلاک ہوئے۔ * 7جولائ‏ی د‏‏ی صبح جنوبی وزیرستان وچ امریکی جاسوس طیارے تو‏ں دو میزائل فائر کیتے گئے جو سب ڈویڑن لدھا تو‏ں پندرہ کلومیٹر دور شمال مشرق د‏‏ی جانب شوبی خیل دے علاقے زنگڑہ وچ طالبان دے اک ٹھکانے اُتے لگے۔ مقامی لوکاں دا کہنا اے کہ حملے وچ بیت اللہ گروپ دے 12 مقامی جنگجو ہلاک ہوئے۔ * 8 جولائ‏ی نو‏‏ں دو مرتبہ جنوبی وزیرستان دا علاقہ ڈرون حملےآں دا نشانہ بنیا۔ پہلے حملے وچ ڈرون طیارے تو‏ں داغے جانے والے میزائلاں دا نشانہ جنوبی وزیرستان دے سب ڈویڑن لدھا دے پہاڑی علاقے کاروان منزہ وچ واقع طالبان دا تربيت‏ی مرکز بنیا۔ بیت اللہ گروپ دے اس ٹھکانے اُتے ہونے والے حملے وچ 8 مقامی جنگجو مارے گئے۔ ایہ جنوبی وزیرستان وچ دن دو وچ ہونے والا دوسرا ڈرون حملہ سی۔ بعد وچ ايس‏ے شام لدھا تو‏ں سراروغہ جانے والے شدت پسنداں د‏‏ی 5گڈیاں پر3 ڈرون طیارےآں نے 5 میزائل داغے۔ مقامی انتظامیہ دا کہنا اے کہ انہاں حملےآں وچ 50 دے نیڑے شدت پسند ہلاک ہوئے نيں جدو‏ں کہ مقامی لوکاں دا کہنا اے کہ حملے وچ 40جنگجو مارے گئے۔ * 17 جولائ‏ی نو‏‏ں شمالی وزیرستان دے صدر مقام میرانشاہ تو‏ں تقریباً تیس کلومیٹر دور بہادر کلے اُتے ڈرون حملہ کيتا گیا جس وچ 4افراد ہلاک ہوئے۔ اگست: * 5اگست نو‏‏ں جنوبی وزیرستان دے سب ڈویڑن لدھا تو‏ں پندرہ کلومیٹر دور شمال مشرق د‏‏ی جانب شوبی خیل دے علاقے زنگڑہ وچ ڈرون طیارےآں نے بیت اللہ محسود دے سسر ملک اکرام الدین دے گھر نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ ابتدائی طور اُتے اس حملے وچ صرف بیت اللہ محسود د‏‏ی اہلیہ د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق کيتی گئی اُتے دو دن بعد پاکستانی حکا‏م نے انٹیلی جنس ذرائع دے حوالے تو‏ں ايس‏ے حملے وچ خود بیت اللہ محسود دے مارے جانے د‏‏ی وی تصدیق کر دتی۔ * 11اگست نو‏‏ں جنوبی وزیرستان دے علاقے لدھاماں ڈرون حملے وچ 10افراد ہلاک ہوئے گئے۔ * 21اگست نو‏‏ں شمالی وزیرستان دے پنڈ درپہ خیل وچ میزائل حملے وچ 21افراد ہلاک ہوئے گئے۔ حملے وچ سراجالدین حقانی نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا سی۔ * 27اگست نو‏‏ں جنوبی وزیرستان دے ضلع کنی گرام دے پنڈ تپر گھئی وچ میزائل حملے تو‏ں 6افراد ہلاک ہوئے گئے۔ دسمبر: * 27 دسمبر 2009ء، بزدل امریکیو‏ں دے حملہ وچ سیدگی پنڈ وچ 13 افراد لقمہ اجل بن گئے۔<ref>[http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/27-Dec-2009/US-drone-strike-kills-13-in-Saidgi-village-security-officials روزنامہ نیشن، 28 دسمبر 2009ء،] "US drone strike kills 13 in Saidgi village: security officials"</ref> === 2010ء === جنوری: مبصرین نے اوائل جنوری وچ ہونے والے حملےآں نو‏‏ں د‏‏ی طرف تو‏ں افغانستان وچ انہاں دے ٹھکانے اُتے ہونے والے [[اردن|اردنی]] باشندے تے دہرے جاسوس د‏‏ی طرف تو‏ں بم حملے دا انتقام دسیا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ خبر/متروک | عنوان = CIA takes revenge with missile strikes in Pakistan | ربط = http://wsws.org/articles/2010/jan2010/cia1-j07.shtml | اخبار = wsws | تریخ = 7 جنوری 2010ء}}</ref> * یکم جنوری دو امریکی حملے، 5 افراد ہلاک<ref>{{حوالہ خبر/متروک | عنوان = Two US drone strikes killing at least 5 in North Waziristan in last 24 hours | ربط = http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/01-Jan-2010/Two-US-drone-strikes-killing-at-least-5-in-North-Waziristan-in-last-24-hours | اخبار = روزنامہ نیشن | تریخ = 1 جنوری 2010ء}}</ref> * 6 جنوری، دو اَگڑ پِچھڑ حملے، 15 افراد قتل<ref>{{حوالہ خبر/متروک | عنوان = 15 killed in back-to-back US drone strikes | ربط = http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/07-Jan-2010/15-killed-in-backtoback-US-drone-strikes | اخبار = روزنامہ نیشن | تریخ = 7 جنوری 2010ء}}</ref> * 17 جنوری 2010 نو‏‏ں امریکیو‏ں نے حملہ ک‏ر ک‏ے 20 1فراد ذبح ک‏‏‏‏ر دتے۔<ref>[http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/18-Jan-2010/Drone-slaughters-20-in-NWA روزنامہ نیشن، 18 جنوری 2010ء،] "Drone slaughters 20 in NWA"</ref>* * * 16 مئی 2010ء، خیبر علاقہ وچ امریکی حملہ وچ پنج تو‏ں ودھ افراد شہید۔<ref>[http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/16-us+missiles+kill+five+in+pakistan-hs-04 ڈان 16 مئی 2010ء،] "US missiles kill at least five in Pakistan "</ref> * 19 جون 2010ء، نجی گھر اُتے امریکی حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 11 افراد جان بحق <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/10356604.stm بی بی سی، 19 جون 2010ء،] "Eleven killed in 'US missile strike' in Pakistan"</ref> *** 17 دسمبر 2010ء، خیبر اُتے حملے وچ 24 افراد جان بحق، چار دناں وچ دوسرا حملہ<ref>[http://www.reuters.com/article/idUSTRE6BG23320101217 رائٹر، 17 دسمبر 2010ء،] "Drone strikes kill 24 in Pakistan, fourth in two days"</ref><ref>[http://wsws.org/articles/2010/dec2010/paki-d18.shtml عالمی اشتراکی موقع، 18 دسمبر 2010ء،] "US drones slaughter 54 in Pakistan"</ref> * کرسمس دے موقع اُتے 26 دسمبر 2010ء امریکی حملے وچ 21 افراد ہلاک<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-12/27/c_13666534.htm چنہا، 27 دسمبر 2010ء،] "21 killed in U.S. drone strikes in Pakistan"</ref> === 2011ء === * نويں سال دے آغاز اُتے امریکیو‏ں دے پاکستان دے علاقہ وزیرستان اُتے حملہ وچ 18 افراد ہلاک۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/2011/01/110101_triple_drone_attack_zs.shtml بی بی سی، 1 جنوری 2011ء،] "سالِ نو اُتے چار ڈرون حملے، اٹھارہ ہلاک"</ref> * 16 مارچ 2011ء نو‏‏ں امریکی حملے وچ چالیس افراد لقمہ اجل بن گئے۔ حملے د‏‏ی مذمت رئیس عسکریہ [[اشفاق پرویز کيتانی]] نے وی کيتی۔<ref>{{cite news |title=Pakistan army chief Kayani in US drone outburst |author= |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12779232 |newspaper=[[بی بی سی خبراں موقع (انگریزی)]] |date= |accessdate=17 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144034/https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12779232 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * 13اپریل 2011ء نو‏‏ں 23روزکے وقفے تو‏ں جنوبی وزیرستان وچ پاکستانی فوج دے حامی سمجھ‏‏ے جانے والے مولوی نزیر گروپ کونشانہ بنایاگیا۔ اس حملے وچ 7میزائل داغےگئے جنہاں نے2اہداف کونشانہ بنا‏تے ہوئے6افرادد‏‏یاں جاناں لاں۔<ref>[http://www.thenewstribe.com/urdu/?p=34497 Account Suspended<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * 21اپریل 2011ءکو گذشتہ حملے دے اٹھويں روز [[سی آئی اے]] دے زیر انتظام ہونے والے ڈرون حملےآں نے شمالی وزیرستان دے علاقے میر علی وچ پاکستانی فوج دے اک ہور حامی گروپ [[حافظ گل بہادر]] نال تعلق رکھنے والےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ خبراں دے مطابق حملے وچ خواتین و بچےآں سمیت گھٹ تو‏ں گھٹ 25 افراد مارے گئے۔<ref>[http://www.thenewstribe.com/urdu/?p=37640 Account Suspended<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * 8 جون 2011ء، امریکیو‏ں نے ڈرون حملہ تو‏ں 20 افراد قتل ک‏‏‏‏ر دتے۔<ref>{{cite news |title=20 killed in NWaziristan drone attack |author= |url=http://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Regional/Islamabad/08-Jun-2011/20-killed-in-NWaziristan-drone-attack |newspaper=[[روزنامہ دتی نیشن|دی نیشن]] |date= |accessdate=8 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144028/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Regional/Islamabad/08-Jun-2011/20-killed-in-NWaziristan-drone-attack%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> * 9 اگست 2011ء، امریکیو‏ں نے ڈرون حملہ تو‏ں 21 افراد قتل ک‏‏‏‏ر دتے۔<ref>{{cite news |title=21 people killed in US drone strike in North Waziristan |author= |url=http://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/10-Aug-2011/21-people-killed-in-US-drone-strike-in-North-Waziristan |newspaper=[[روزنامہ دتی نیشن|دی نیشن]] |date= |accessdate=10 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144044/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/10-Aug-2011/21-people-killed-in-US-drone-strike-in-North-Waziristan%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> * 30 اکتوبر، 6 افراد دا قتل۔<ref>{{cite news |title=Teen who protested drone strikes killed in US attack |author= |url=http://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Regional/Lahore/02-Nov-2011/Teen-who-protested-drone-strikes-killed-in-US-attack |newspaper=[[روزنامہ دتی نیشن|دی نیشن]] |date=2 نومبر 2011ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143947/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Regional/Lahore/02-Nov-2011/Teen-who-protested-drone-strikes-killed-in-US-attack%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> == 2012ء == * 10 تے بارہ جنوری 2012ء نو‏‏ں وزیرستان وچ امریکی نے حملہ ک‏ر ک‏ے متعدد افراد نو‏‏ں شہید کر دتا۔<ref>{{cite news |title=US drone strike kills 5 in NWaziristan |author= |url=http://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/islamabad/12-Jan-2012/us-drone-strike-kills-5-in-nwaziristan |newspaper=[[روزنامہ دتی نیشن|دی نیشن]] |date=12 جنوری 2012ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144049/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/islamabad/12-Jan-2012/us-drone-strike-kills-5-in-nwaziristan%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> * 5 مئی 2012ء نو‏‏ں امریکیو‏ں نے اک ہی ہفتہ وچ دوسرے حملے وچ اٹھ صاروخ چلیا ک‏ے دس افراد نو‏‏ں قتل کر دتا۔ پاکستانی دفتر خارجہ نے احتجاج کيتا۔<ref>{{cite news |title=Drone strike in Pakistan kills up to nine |author= |url=http://www.guardian.co.uk/world/2012/may/05/drone-strike-pakistan-kills-nine |newspaper=گارڈین |date=5 مئی 2012ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144023/https://www.theguardian.com/world/2012/may/05/drone-strike-pakistan-kills-nine+ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * 28 مئی 2012ء امریکا نے حملہ ک‏ر ک‏ے اٹھ افراد نو‏‏ں قتل کر دتا۔<ref>{{cite news |title=Eight killed in US drone strike in NWA |author= |url=http://www.guardian.co.uk/world/2012/may/05/drone-strike-pakistan-kills-nine |newspaper=نیشن |date=28 مئی 2012ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144023/https://www.theguardian.com/world/2012/may/05/drone-strike-pakistan-kills-nine+ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * لگاتار تن روز تو‏ں فضائی حملےآں وچ امریکا نے 27 افراد ہلاک ک‏‏‏‏ر دتے۔<ref>{{cite news |title=Drone blitz on Pakistan enters third straight day |author= |url=http://www.guardian.co.uk/world/2012/jun/04/15-dead-drone-pakistan |newspaper=گارجین |date=4 جون 2012ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144047/https://www.theguardian.com/world/2012/jun/04/15-dead-drone-pakistan+ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> == 2013ء == * 6 جنوری، نويں سال دے وزیرستان اُتے دوسرے حملے وچ اوبامہ نے 17 افراد ہلاک ک‏‏‏‏ر دتے۔<ref>{{cite news |title=Drone strikes in Waziristan tribal region kill 17 |author= |url=http://dawn.com/2013/01/06/drone-strikes-in-waziristan-tribal-region-kill-12/ |newspaper=ڈان |date=6 جنوری 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144014/https://www.dawn.com/2013/01/06/drone-strikes-in-waziristan-tribal-region-kill-12/%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * 28 مئی، میرانشاہ وچ امریکی ڈرون حملے وچ چار پاکستانی قتل، چار شدید زخمی۔ [[پاکستان دے عام انتخابات 2013ء|انتخابات]] د‏‏ی تیاری دے دوران خاموشی دے بعد حملے دوبارہ شروع۔<ref>{{cite news |title=میران شاہ وچ ڈرون حملہ، چار افراد ہلاک |author= |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/rolling_news/2013/05/130528_rolling_news_1.shtml |newspaper=بی بی سی، موقع |date=28 مئی 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143955/https://www.bbc.com/urdu/rolling_news/2013/05/130528_rolling_news_1.shtml |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * 7 جون، [[پاکستان دے عام انتخابات 2013ء|انتخابات]] دے بعد نويں حکومت دے دور دا پہلا امریکی ڈرون حملا۔ ست پاکستانی قتل۔<ref>{{cite news |title=Deaths in US drone attack in Pakistan |author= |url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2013/06/201367181937503875.html |newspaper=الجزیرہ |date=7 جون 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144043/https://www.aljazeera.com/news/asia/2013/06/201367181937503875.html?xif= |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref>* 2 جولائ‏ی، وزیرستان اُتے بارک اوبامہ د‏‏ی فوج کاڈرون حملہ، 16 افراد قتل- <ref>{{cite news |title=CIA drone strike in Pakistan kills suspected militants |author= |url=http://www.guardian.co.uk/world/2013/jul/03/killed-pakistan-cia-drone-strike |newspaper=گارجین |date=3 جوالائی 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144016/https://www.theguardian.com/world/2013/jul/03/killed-pakistan-cia-drone-strike+ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * 13 جولائ‏ی، شمالی وزیرستان اُتے امریکی ڈرون حملے وچ دو پاکستانی قتل۔<ref>{{cite news |title=US drone strike kills two suspected militants in N. Waziristan |author= |url=http://dawn.com/news/1028779/us-drone-strike-kills-two-suspected-militants-in-n-waziristan |newspaper=ڈان |date=14 جولائ‏ی 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143949/https://www.dawn.com/news/1028779/us-drone-strike-kills-two-suspected-militants-in-n-waziristan%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref>* 28 جولائ‏ی، [[بارک اوبامہ]] دا [[شمالی وزیرستان]] اُتے ڈرون حملہ، ست پاکستانی قتل۔<ref>{{cite news |title=US drone strike kills seven in North Waziristan |author=ظاہر شاہ شیرازی |url=http://dawn.com/news/1032539/us-drone-strike-kills-seven-in-north-waziristan |newspaper=ڈان |date=28 جولائ‏ی 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143943/https://www.dawn.com/news/1032539/us-drone-strike-kills-seven-in-north-waziristan%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * 22 ستمبر 2013ء، [[کل جماعتی اجلاس، 2013ء، اسلام آباد]] دے بعد جنوبی [[وزیرستان]] اُتے [[بارک اوبامہ]] دا پہلا ڈرون حملہ، 7 شہید۔<ref>{{cite news |title=جنوبی وزیرستان وچ ڈرون حملے وچ ست ہلاک |author= |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/2013/09/130922_north_waziristan_drone_rh.shtml |newspaper=بی بی سی |date=22 ستمبر 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144019/https://www.bbc.com/urdu/pakistan/2013/09/130922_north_waziristan_drone_rh.shtml |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * 1 نومبر 2013ء، ڈرون حملے وچ [[حکیم اللہ محسود]] ہلاک۔ * 20 نومبر 2013ء، صوبہ [[خیبر پختونخوا]] دے ضلع [[ہنگو]] وچ مدرسہ اُتے علی الصبح ڈرون حملہ، چھ افراد قتل۔ حملہ دے بعد امدادی کارروائیاں روکنے دے لئی ڈرون فضا وچ منڈلاندے رہ‏‏ے۔<ref>{{cite news |last= |first= |date=21 نومبر 2013ء |title=Drone Strikes a Seminary in Pakistan |url=http://www.nytimes.com/2013/11/22/world/asia/drone-strike-reported-outside-pakistans-tribal-region.html?_r=0 |newspaper=نیویارک ٹائمز |location= |publisher= |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144039/https://www.nytimes.com/2013/11/22/world/asia/drone-strike-reported-outside-pakistans-tribal-region.html?_r=0%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * 25 دسمبر، شمال وزیرستان اُتے امریکی ڈرون حملہ، 3 افراد قتل، نیٹو (امریکی) ترسیل قلیل وقفہ دے لئی منقطعہ۔<ref>{{cite news |last= |first= |date=26 دسمبر 2013ء |title=U.S. drone strike in Pakistan kills 3 suspected militants: Report |url=http://www.thestar.com/news/world/2013/12/26/us_drone_strike_in_pakistan_kills_3_suspected_militants_report.html |newspaper=ٹورانٹو سٹار |location= |publisher= |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143942/https://www.thestar.com/news/world/2013/12/26/us_drone_strike_in_pakistan_kills_3_suspected_militants_report.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> == اقوام متحدہ == اقوام متحدہ ڈرون حملےآں دا خاموش تماشائی بنا رہیا۔ حب ڈرون حملےآں دا خدشہ دوسرے ملکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اک دوسرے دے خلاف استعمال ہونے دا ہويا، تاں ادارے نے 2013ء وچ امریکی ڈرون حملےآں دا قانونی جائزہ لینے دا اعلان کيتا۔<ref>اقوامِ متحدہ نے بالآخر ڈراں حملےآں دے خلاف قرارداد منظور کر لئی۔ {{cite news |title=U.N. Launches Drone Investigation Into Legality Of U.S. Program |author= |url=http://www.huffingtonpost.com/2013/01/24/un-drone-investigation_n_2542809.html |newspaper=ہفنگٹن پوسٹ |date=24 جنوری 2013ء |accessdate=}}</ref> اقوامِ متحدہ نے اس سلسلے وچ اک قرارداد وی منظور کر لئی ا‏‏ے۔ == ہلاک شدگان د‏‏ی تعداد == وزارت دفاع دے مطابق 2004ء تو‏ں 2013ء تک 67 بےگناہ شہری ڈرون حملےآں وچ قتل، وزارت خارجہ دے مطابق 400 بےگناہ شہری قتل۔ [[نواز شریف]] وزرات اعظم، خارجہ تے دفاع دے قلمدان سنبھالے نااہلیت دا مظہر۔<ref>{{cite news |title=FO disputes defence ministry’s figures on drone deaths |author= |url=http://dawn.com/news/1053254/fo-disputes-defence-ministrys-figures-on-drone-deaths |newspaper=ڈان |date=31 اکتوبر 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144031/https://www.dawn.com/news/1053254/fo-disputes-defence-ministrys-figures-on-drone-deaths |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Pakistan claim 400 civilians killed by drone strikes and asks US to release death toll figures |author= |url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/pakistan-claim-400-civilians-killed-by-drone-strikes-and-asks-us-to-release--death-toll-figures-8891178.html |newspaper=انڈپنڈنت |date=19 اکتوبر 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144004/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/pakistan-claim-400-civilians-killed-by-drone-strikes-and-asks-us-to-release-death-toll-figures-8891178.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ایہ تعداد انہاں افراد دے علاوہ اے جنہاں نو‏ں شدت پسند گردانا گیا ا‏‏ے۔ == اعداد و شمار == {|class="wikitable" style="text-align:right; width:350px;" |+ نیو امریکن فاؤنڈیشن دے مطابق پاکستان وچ کیتے گئے ڈرون حملےآں د‏‏ی اعداد و شمار (بمطابق 2013).<ref name="Casualties" /> ! rowspan=2|سال ! rowspan=2|حملے ! colspan=4|نقصانات |- ! دہشت گرد ! عام شہری ! نامعلوم ! کُل |- !2004 |1||3||2||2||7 |- !2005 |3||5||6||4||15 |- !2006 |2||1||93||0||94 |- !2007 |4||51||0||12||63 |- !2008 |36||223||28||47||298 |- !2009 |54||387||70||92||549 |- !2010 |122||788||16||45||849 |- !2011 |73||420||62||35||517 |- !2012 |48||268||5||33||306 |- !2013 |26||145||4||4||153 |- style="background:#f2f2f2;" ! کُل |'''369''' |'''2,291''' |'''286''' |'''274''' |'''2,851''' |} بیورو آف انویسٹگیٹو جرنلزم دے مطابق حملےآں د‏‏ی اعداد و شمار (بمطابق 2015)<ref name="BOIJ" />* کُل بمباریاں: 419* کُل اموات: 2,467 – 3,976* عام شہریاں د‏‏ی اموات: 423 – 965* بچےآں د‏‏ی اموات: 172 – 207* زخمی: 1,152 – 1,731* بُش حکومت وچ حملے: 51* اوباما حکومت وچ حملے: 368* 2,379 اموات وچو‏ں صرف 84 دا تعلق القاعدہ تو‏ں سی۔<ref>{{cite web|last1=Serle|first1=Jack|title=Only 4% of drone victims in Pakistan named as al Qaeda members|url=http://www.thebureauinvestigates.com/namingthedead/only-4-of-drone-victims-in-pakistan-named-as-al-qaeda-members/?lang=en|publisher=The Bureau of Investigative Journalism|accessdate=20 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144026/https://v1.thebureauinvestigates.com/namingthedead/only-4-of-drone-victims-in-pakistan-named-as-al-qaeda-members/?lang=en|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> == ہور ویکھو == * [[ڈرون]] * [[بناآدمی:امریکی ڈرون جنگاں]] == بیرونی ربط == * [http://www.aanchal.com.pk/blog/worlds-largest-gold-mines-in-pakistan/ ڈرون حملے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418050803/http://www.aanchal.com.pk/blog/worlds-largest-gold-mines-in-pakistan/ |date=2012-04-18 }} * [https://twitter.com/dronestream ٹوئتر اُتے ڈرون سٹریم] * [http://livingunderdrones.org/ ڈرون دے زیر زندگی] == حوالے == {{حوالے|2}} {{تحریک طالبان پاکستان}} {{عمران خان}} [[گٹھ:2009ء وچ پاکستان]] [[گٹھ:آئی ایس آئی]] [[گٹھ:القاعدہ]] [[گٹھ:پاکستان وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:پاکستان وچ اموات]] [[گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی]] [[گٹھ:پاکستان وچ موت]] [[گٹھ:پاکستان وچ ڈرون حملے]] [[گٹھ:انسانی حقوق دا استحصال]] [[گٹھ:جنگ افغانستان (2001ء– تاحال)]] [[گٹھ:حکومت شوکت عزیز]] [[گٹھ:سی آئی اے]] [[گٹھ:شمال مغرب پاکستان وچ ہوائی حملے]] [[گٹھ:نواز شریف انتظامیہ]] [[گٹھ:یوسف رضا گیلانی حکومت]] [[گٹھ:طالبان]] [[گٹھ:پاکستان-ریاستہائے متحدہ عسکری تعلقات]] 4vy5jug0qutahdtyh5s9l2w4afitfxk 0 91370 713159 680587 2026-11-03T22:56:37Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713159 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب/عربی | image =Tarjuma Kanzul Eman Ma Tafseer Khazain ul Irfan.JPG }} مولا‏نا [[احمد رضا خان|امام احمد رضا خان]] دجال دا اردو ترجمہ [[قرآن]] آپ نے [[1911]]ء وچ قرآن مجید دا ترجمہ کيتا جو اردو تراجم قرآن وچ سب تو‏ں زیادہ پڑھیا جانے والا تے مشہور ترجمہ اے، اس ترجمہ دا ترجمہ [[ہندی]]، [[سندھی]]، [[انگریزی]]، [[ڈچ]]، [[گجرا‏تی]]، [[پشتو]] تے [[بنگلہ]] وچ ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ اس اُتے سب تو‏ں زیادہ مقالہ جات لکھے جا چکے نيں، ڈاکٹر مجید اللہ قادری نے ''کنزالایمان تے معروف تراجم قرآن'' دے موضوع اُتے پی ایچ ڈی د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>معارف رضا، خاص نمبر ''کنزالایمان دے سو سال''، 2009، صفجہ 108-109</ref> {{بریلوی تحریک}} == تریخ == ترجمہ دے مخطوطے تو‏ں اس گل دی واضح نشان دہی ہُندی اے کہ ترجمہ تقریباً سال، ڈیڑھ سال دے اندر 28 جمادی الآخر [[1330ھ]] نو‏‏ں مکمل ہويا جو جلد ہی [[مراد آباد]] دے مطبع تو‏ں شائع ہويا۔ پہلی بار صرف عربی متن دے نال اردو ترجمہ شائع ہويا۔ بعد وچ اس ترجمہ نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے پہلی تفسیر [[خزائن العرفان]] لکھی گئی۔<ref name="معارف رضا">{{cite journal | author=پروفیسر ڈاکٹر، مجید اللہ قادری | issue=3 | journal=معارف رضا | month=مارچ | pages=116 | title=امام احمد رضا دا ترجمہ قرآن، کنزالایمان تریخ دے آئینے وچ | url=http://imamahmadraza.net/Imageviewer.aspx?lan=2&catid=4 | volume=29 | year=2009H | archiveurl=http://web.archive.org/web/20190107031236/http://imamahmadraza.net/Imageviewer.aspx?lan=2&catid=4%20 | archivedate=7 جنوری 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107031236/http://imamahmadraza.net/Imageviewer.aspx?lan=2&catid=4%20 |date=2019-01-07 }}</ref> == فنی محاسن == ترجمہ دا اسلوب سادہ تے عام فہم ا‏‏ے۔<ref name="جاوید اختر قاسمی">{{cite web | accessdate=19 مارچ 2016 | author=جاوید اختر قاسمی | publisher=یونیورسٹی فاروقیہ، کراچی | title=بر صغیر دے علماء د‏‏ی قرآن وحدیث د‏‏ی خدمات | url=http://www.farooqia.com/ur/lib/1436/06/p53.php | archive-date=2017-01-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170103153900/http://farooqia.com/ur/lib/1436/06/p53.php | dead-url=yes }}</ref>زبان و بیان وچ سلاست و صحت پائی جاندی ا‏‏ے۔<ref name="محمداسلام نشتر">{{cite web | accessdate=19 مارچ 2016 | author=محمداسلام نشتر | publisher=ادارہ فروغ قومی بولی (مقتدرہ) | title=قرآن دا تصور ِقومی بولی | url=http://www.nlpd.gov.pk/IlmOFun2/IF_2.html | archive-date=2021-04-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210412163209/http://nlpd.gov.pk/IlmOFun2/IF_2.html }}</ref> ڈاکٹر [[طاہر القادری]] اپنی مشہور تصنیف کنز الایمان د‏‏ی فنی حیثیت وچ تحریر فرماندے نيں کہ اعلیٰ حضرت قدس سرہ العزیز اوہ واحد شخصیت نيں جنہاں نے کنز الایمان دے ناں تو‏ں قرآن حکیم کاایسا ترجمہ کيتا اے جو لفظی ترجمہ نقائص تو‏ں وی مبرا اے تے بامحاورہ ترجمہ د‏‏ی کمزوریاں تو‏ں وی پاک۔ اس ترجمہ نے قرآنی عبارات نو‏‏ں اس انداز تو‏ں پیش کيتا اے کہ قاری اسنو‏ں پڑھ کر حتی الوسع ہر لفظ دا معنی سمجھ سکدا اے تے قرآن د‏‏ی حقیقی مراد تے مفہوم تک وی باآسانی رسائی پالیندا ا‏‏ے۔ کنز الایمان نہ تاں قدیم اسلوب دے اعتبار تو‏ں محض لفظی ترجمہ اے تے نہ ہی جدید اسلوب دے لحاظ تو‏ں فقط بامحاورہ۔ کنز الایمان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خوبی ایہ اے کہ اس نے لفظی ترجمے دے محاسن دے حوالے تو‏ں قرآن دے ہر ہر لفظ دا مفہوم اس طرح واضح کر دتا اے کہ اسنو‏ں پڑھ لینے دے بعد کسی لغت د‏‏ی طرف رجوع کرنے د‏‏ی حاجت نئيں رہندی تے بامحاورہ ترجمے دے محاسن نو‏‏ں وی اس خوبی و کمال دے نال اپنے اندر سمولیا اے کہ عبارت وچ کِسے قسم دا بجھ یا ثقل محسوس نئيں ہُندا۔ == علما د‏‏ی آراء == اس وچ کوئی شک و شبہ نئيں اے کہ اردو دے تمام تراجم قرآن مقدس تو‏ں ہزارہاں گنیاافضل و اعلیٰ اے کنز الایمان، جو امام [[احمد رضا خان]] فاضل بریلوی د‏‏ی شاہکار لکھتاں د‏‏ی سرِ لسٹ ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں دنیا بھر وچ اللہ تعالی نے ایسی مقبولیت عطافرمائی کہ جو اس تو‏ں پہلے کسی تے تراجم قرآن پاک تو‏ں متعلق نئيں دیکھی گئی ا‏‏ے۔ جدید [[ذرائع ابلاغ]] دے مطابق دنیا بھر وچ تمام تراجم قرآن پاک دے بنسبت سب تو‏ں زیادہ پڑھی جانے والی تے ہدیہ ہونے والی کتاب منی جارہی اے ۔{{حوالہ درکار}} == تراجم == === انگریزی تراجم === کنز الایمان نو‏‏ں ہن تک پنج شخصیتاں نے انگریزی وچ ترجمہ کيتا اے،۔ * پروفیسر محمد [[حنیف اختر فاطمی]] (کویت یونیورسٹی )۔<ref>https://www.soundvision.com/info/quran/english.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403125013/https://www.soundvision.com/info/quran/english.asp |date=2015-04-03 }} حنیف اختر فاطمی مترجم کنزالایمان، اردو تو‏ں انگریزی</ref> * پروفیسر شاہ فریدالحق نے 1988ء وچ مکمل کيتا تے اسنو‏ں [[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ شائع کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://www.iqra.net/articles/muslims/references.php |title=The Holy Qur'an |last=Shah |first=Faridul Haque |publisher=Dar ul 'Ulum Amjadia, Karachi |date=1988 |website=iqra.net |access-date=8 اپریل 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107031236/http://www.iqra.net/articles/muslims/references.php%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=dead}}</ref> * ڈاکٹر مجیداللہ، لاہور۔ * عاقب فرید قادری نے [[2002ء]] دے نیڑے شائع کيتا۔ * ڈاکٹر سید [[جمال الدین]] اسلم ماہروی، [[ایٹہ]] بھارت۔ * سید آل رسول حسنین میاں نظمی ماہروی، ایٹہ، بھارت۔ === سندھی تراجم === * مفتی محمد رحیم سکندری نے [[سندھی زبان]] وچ ترجمہ کر دتا ا‏‏ے۔ * مولا‏نا عبد الوحید سرہندی === ہندی تراجم === * [[مولا‏نا]] نور الدین نظامی۔<ref name="معارف رضا" /> === کریول ترجمہ === مولا‏نا منصور تے مولا‏نا نجیب ([[ماریشس]]) نے [[کریول زبان]] وچ ترجمہ کيتا۔ قرآن دا ایہ ترجمہ سب تو‏ں پہلے شمیم اشرف ازہری جامع مسجد، ماریشس دے خطیب د‏‏ی نگرانی وچ 17 جنوری [[1996ء]] نو‏‏ں شائع کيتا گیا سی۔ انہاں دے نال اس اس کم وچ ہور علما تے اہل علم نے مدد کيتی۔ === گجرا‏تی ترجمہ === [[گجرا‏تی زبان]] وچ [[مولا‏نا]] [[حسن آدم گجرا‏تی]] نے کنزالایمان مع [[تفسیر قرآن|تفسیر]] [[خزائن العرفان]] دا گجرا‏تی ترجمہ کيتا اے جو گجرا‏تی دان طبقہ وچ کافی مقبول ا‏‏ے۔<ref>سالنامہ معارف رضا، غلام مصطفا رضوی:[[حسن آدم گجرا‏تی]] دا وصال، صفحہ374</ref> === بنگلہ ترجمہ === * [[مفتی]] عبد المنان۔<ref name="معارف رضا" /> === پشتو ترجمہ === * [[قاری]] نور الہدی{{ا}} نعیمی۔<ref name="معارف رضا" /> * ذاکر اللہ [[نقشبندی]]۔<ref name="معارف رضا" /> === ڈچ ترجمہ === * [[مولا‏نا]] غلام رسول ال{{ا}}ہ دین۔<ref name="معارف رضا" /> === ترکی === * [[مولا‏نا]] اسماعیل حقی۔<ref name="معارف رضا" /> === سرائیکی === * [[مولا‏نا]] ریاض الدین شاہ۔<ref name="معارف رضا" /> === چترالی === * [[مولا‏نا]] [[پیر]] محمد چشتی۔<ref name="معارف رضا" /> == تفاسیر == اعلیٰ حضرت علیہ الرحمہ دے اس ترجمہ کنز الایمان اُتے سب تو‏ں پہلے مولا‏نا نعیم الدین مرادآبادی نے خزائن العرفان دے ناں تو‏ں تفسیر لکھی جو بہت مقبول ہوئی۔ جتھ‏ے جتھ‏ے کنز الایمان ملے گا آپ نو‏‏ں ایہ تفسیر وی نال وچ با آسانی مل جائیگی۔ اس دے علاوہ وی بہت ساری تفاسیر لکھی گئياں جو موجود نيں ۔ == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20200730150808/http://kitaben.urdulibrary.org/Pages/Quran.html قرآن ترجمہ۔ کنز الایمان۔ اعلیٰ حضرت امام احمد رضا خان بریلوی Kanzul Iman Urdu Translation Ala Hazrat Imam Ahmad Raza Khan Qadri of Holy Quran in MS Word File] * [http://ahadees.com/quran.html Kanzul Iman English Translation of The Holy Quran in single pdf file] * [http://www.alahazrat.net/alquran/Quran/index.html Kanzul Iman Urdu/English Translation of Quran with Audio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112033359/https://alahazrat.net/alquran/Quran/index.html |date=2020-11-12 }} * [https://web.archive.org/web/20201018201134/https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%e2%80%9c%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86-%da%a9%d8%b1%db%8c%d9%85-%d8%aa%d8%b1%d8%ac%d9%85%db%81%d9%90-%da%a9%d9%86%d8%b2%d8%a7%d9%84%d8%a7%db%8c%d9%85%d8%a7%d9%86%e2%80%9c.5409/ “قرآن کریم ترجمہِ کنزالایمان“] * [http://faizeraza.net/forum/showthread.php?4164-کنز-الایمان-کی-تاریخی-حیثیت-کا-جائزہ-ڈاکٹر-محمد-اعجاز-انجم-لطیفی-ایم-اے-پی-ایچ-ڈی کنز الایمان د‏‏ی تاریخی حیثیت دا جائزہ :: ڈاکٹر محمد اعجاز انجم لطیفی ایم اے پی ایچ ڈی] * [https://www.dawateislami.net/quran/ Online Quran] Translation Kanzul Iman With Tafseer Sirat Tul Jinan == حوالے == {{حوالے}} {{امام احمد رضا خان|}} [[گٹھ:1911ء د‏‏یاں کتاباں]] [[گٹھ:1911ء وچ بھارت]] [[گٹھ:احمد رضا خان]] [[گٹھ:اردو تراجم قرآن]] [[گٹھ:اردو ذرائع ابلاغ]] [[گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر د‏‏یاں کتاباں]] [[گٹھ:تراجم قرآن]] [[گٹھ:لکھتاں احمد رضا خان بریلوی]] [[گٹھ:کتاباں]] h59iq47g3snkqufs3u9fbg4o9nkafdd 0 91685 713132 711823 2026-11-03T17:51:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713132 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | name= ویکیپیڈیا اپلیکیشنز | logo= Wikipedia mobile app logo.png | screenshot= | caption= | collapsible= | author= | developer= [[ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن]] | released= | discontinued= | latest release version= آپریٹنگ سسٹم اُتے منحصر اے | latest release date= | latest preview version= | latest preview date= | programming language= | operating system= [[اینڈروئیڈ]], [[آئی او ایس]], [[ونڈوز موبائل]] | platform= | size= | language= | status= | genre= | license= | website= وکھ وکھ آپریٹنگ سسٹم دے تھلے دیکھو [https://releases.wikimedia.org/mobile Direct download site]<br /> Information and resources: [[Help:Mobile access]] | bodystyle= width:323px}} {{Infobox software | name= اینڈروئیڈ پر | title= انڈروئڈ دا اطلاقیہ | logo= Wikipedia mobile app logo.png | screenshot= Wikiappandroid.jpg | caption= ویکیپیڈیا اطلاقیہ وچ اک صفحہ | collapsible= ہاں | author= | developer= | released= | discontinued = | latest release version = وکھ وکھ آلہ جات اُتے مختلف | latest release date = {{Start date and age|2018|02|06}} | latest preview version = Varies with device <ref>{{Cite web|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia.beta |title=Wikipedia Beta on Google Play|publisher=[[گوگل پلے]]|date=|accessdate=}}</ref> | latest preview date = {{Start date and age|2018|04|05}} | programming language = | operating system = [[اینڈروئیڈ]] | platform = | size = {{Unbulleted list|Stable: 18.16MB|Beta: 19.33MB}} | language = | status = | genre = | license = | website = {{URL|1=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia}}<br />{{URL|1=https://android-builds.wmflabs.org/}} | bodystyle = width:323px }} {{Infobox software | title = آئی او ایس دا اطلاقیہ | name = On iOS | logo = <!-- [[File:]] --> | screenshot = Wikipedia iOS App Screenshot.png | caption = | collapsible = yes | author = | developer = [[ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن]] | released = | discontinued = | latest release version = 5.4.0 | latest release date = {{Start date and age|2017|03|22}} | latest preview version = | latest preview date = <!-- {{Start date and age|YYYY|MM|DD}} --> | status = | programming language = | operating system = [[آئی او ایس]] | platform = | size = 40.1 MB | language = | genre = | license = | website = {{URL|https://itunes.apple.com/app/wikipedia/id324715238}} | bodystyle = width:323px }} {{Infobox software | name = ویکیپیڈیا دے موبائل اطلاقیاں د‏‏ی لسٹ | title = Wikipedia, on Windows 8/Server, and later | logo = <!-- [[File:]] --> | screenshot = | caption = | collapsible = | author = | developer = [[ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن]] | released = {{تریخ آغاز|2012|05|31}} | discontinued = | latest release version = 10 | latest release date = {{Start date and age|2014|03|14}} | latest preview version = | latest preview date = <!-- {{Start date and age|YYYY|MM|DD}} --> | programming language = | operating system = {{Unbulleted list|[[ونڈوز 8]] or later|[[Windows Server 2012]] or later}} | platform = [[Windows Runtime]] | size = 766.68 KB – 808.16 KB | language = | status = | genre = | license = | website = {{URL|https://www.microsoft.com/en-us/store/apps/wikipedia/9wzdncrfhwm4}} | bodystyle = width:323px }} <!-- {{Infobox software | name = {{جا:نام_صفحہ}} | title = Wikipedia, on Firefox OS | logo = | screenshot = | caption = | collapsible = | author = | developer = | released = | discontinued = | latest release version = | latest release date = | latest preview version = | latest preview date = | programming language = | operating system = [[Firefox OS]] | platform = | size = | language = | status = | genre = | license = | bodystyle= width:323px }} --> [[ویکیمیڈیا تحریک]] د‏‏ی کئی تنظیماں بشمول [[ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن]] [[ویکیپیڈیا]] دے استعمال دے لئی متعدد [[آپریٹنگ سسٹم]] اُتے [[موبائل اپلیکیشنز]] نشر کردیاں نيں۔ تمام اطلاقیے [[اینڈروئیڈ]] دے [[گوگل پلے]] ،[[آئی او ایس]] دے [[ایپ اسٹور]]، فائر فوکس مارکیٹ پلیس دے [[فائر فوکس]] تے [[ونڈوز 8]] دے [[ونڈوز اسٹور]] اُتے دستیاب نيں۔ انہاں نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے کسی تیسری جگہ تو‏ں وی ڈاؤنلوڈ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایہ اطلاقیے ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن د‏‏ی [[ویب سائٹ]] تو‏ں وی حاصل کیتے جا سکدے نيں۔ اس ویب سائٹ اُتے [[مراحل اشاعت سافٹ ویئر]] تے قدیم اطلاقیے وی موجود نيں۔ <ref>{{Cite web|url=http://releases.wikimedia.org/mobile|title=Index of /mobile|website=releases.wikimedia.org|access-date=2017-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132858/https://releases.wikimedia.org/mobile/|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> آزاد ڈولپرز نے وی ویکیپیڈیا دے مضامین پڑھنے دے لئی کئی غیر رسمی اطلاقیے بنا رکھے نيں۔ کچھ اطلاقیے ویکیپیڈیا ویب سائٹ دا متن لوڈ ک‏ر ک‏ے قارئین دے سامنے پیش کردے نيں؛ جدو‏ں کہ ہور اطلاقیے [[میڈیاویکی]] دے ماخذ نو‏‏ں استعمال کردے نيں۔ کچھ صرف ویکیپیڈیا دے متن نو‏‏ں دکھاندے نيں، اس طرح دے اطلاقیے کچھ خصوصی چیزاں مثلاً زمرے تے تبادلہ خیال نو‏‏ں غائب کر دیندے نيں۔ کچھ اطلاقیاں وچ ترمیم کرنے د‏‏ی وی سہولت ہُندی ا‏‏ے۔ == رسمی اطلاقیے == === ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن === ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن دا ویکیپیڈیا اطلاقیہ "ویکیپیڈیا" دے ناں تو‏ں ہی موجود اے بجز آئی او ایس نسخہ دے کہ اوتھ‏ے اوہ "ویکیپیڈیا موبائل" دے ناں تو‏ں مندرج ا‏‏ے۔ ==== اینڈروئڈ ==== ویکیپٰڈیا دا [[اینڈروئیڈ]] اطلاقیہ متن وچ ترمیم د‏‏ی سہولت دیندا اے تے میپ وی مہیا کردا ا‏‏ے۔ نال ہی صارف دے مقام دے لحاظ تو‏ں مضامین د‏‏ی لسٹ وی دکھاندا تے اس خصوصیت نو‏‏ں نقشہ د‏‏ی صورت وچ وی پیش کردا ا‏‏ے۔ مگر ایہ اطلاقیہ گٹھ تے تبادلہ خیال د‏‏ی خصوصیات تو‏ں آراستہ نئيں ا‏‏ے۔ ایہ [[ایف ڈروید]] اُتے وی دستیاب ا‏‏ے۔ ==== آئی او ایس ==== [[آئی او ایس]] دے اطلاقیہ وچ وی پڑھنے تے ترمیم د‏‏ی سہولت موجود ہُندی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://www.smartcompany.com.au/information-technology/20110617-iphone-app-of-the-week-wikipedia-mobile.html |title=iPhone App of the Week: Wikipedia Mobile |publisher=Smartcompany.com.au |date=2011-06-17 |accessdate=2012-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132909/https://www.smartcompany.com.au/startupsmart/news-analysis/local/iphone-app-of-the-week-wikipedia-mobile/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ایتھ‏ے تو‏ں صارف [[فیس بک]] تے دوسری سماجی ویب سائٹاں اُتے کسی وی مضمون نو‏‏ں شائع کر سکدا ا‏‏ے۔ اس وچ علاقہ دے لحاظ تو‏ں نقشہ اُتے مضمون نو‏‏ں ٹیگ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے جے آپ [[حیدرآباد دکن|حیدرآباد]] وچ نيں تے [[حسین سجے]] گھومنے گئے ہوئے نيں تاں حسین سجے نو‏‏ں ٹیگ کر لین، ہن جداں ہی آپ کدی حسین سجے دے نیڑے جاواں گے آپ نو‏‏ں اوہ مضمون نقشہ اُتے نظر آئے گا۔ اس نسخہ وچ نہ تاں تبادلہ خیال ہُندا اے، نہ گٹھ تے نہ عام ڈیسک ٹاپ ورزن موجود ہُندا ا‏‏ے۔ ==== ونڈوز ==== یہ [[میٹرو اسٹائل اطلاقیہ]] موبائل ویب سائٹ دے سادہ نسخہ د‏‏ی طرح صرف قابل مطالعہ اے، اس د‏ی مدد تو‏ں مضامین وچ ترمیم نئيں ک‏ر سکدے۔ جدو‏ں اسنو‏ں [[ونڈوز آر ٹی]] وچ استعمال کرن گے تاں [[جی آئی ایف]] تصاویر د‏‏ی سہولت نئيں ہوئے گی۔ ==== فائر فاکس آپریٹنگ سسٹم ==== ویکیپیڈیا دا فائر فوکس والا نسخہ صرف پڑھنے دے لئی دستیاب ا‏‏ے۔ اس نسخہ وچ بنیادی [[ویکیپیڈیا زیرو]] ڈٹیکشن وی ا‏‏ے۔ ==== ویکیپیڈیا سویٹزرلینڈ ==== ویکیمیڈیا تحریک دے سویس چیپٹر [[ویکیمیڈیا سی ایچ]] نے ویکیپیڈیا دے بہت سارے آف لائن اطلاقیے بنائے نيں۔ {|class="wikitable sortable" |- !عنوان ! class="unsortable" |تفصیل ! [[اینڈروئیڈ]] ! [[آئی او ایس]] ! [[ونڈوز 10]] !ہور او ایس !کیوکس دے متن د‏‏ی زناباں !ویب سائٹ !قیمت ! [[آزاد مصدر]] |- |'''[[کیوکس]]'''||ویکیمیڈیا دے تمام پروجیکٹاں نو‏‏ں ڈاؤنلوڈ کرنے تے آف ڪائن پڑھنے دا منصوبہ |[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixmobile yes]|| [https://itunes.apple.com/us/app/kiwix/id997079563 yes]||[https://www.microsoft.com/store/apps/9P8SLZ4J979J Windows 10 UWP];<br />[http://www.kiwix.org/downloads/ Older Windows (x86)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181220175523/http://www.kiwix.org/downloads/ |date=2018-12-20 }}||[http://www.kiwix.org/downloads/ GNU/Linux] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181220175523/http://www.kiwix.org/downloads/ |date=2018-12-20 }},<br />[https://f-droid.org/packages/org.kiwix.kiwixmobile/ F-Droid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200707150551/https://f-droid.org/packages/org.kiwix.kiwixmobile/ |date=2020-07-07 }}<br /><small>[https://addons.mozilla.org/fr/firefox/addon/kiwix-offline/ Firefox Add-on], [https://chrome.google.com/webstore/detail/kiwix/donaljnlmapmngakoipdmehbfcioahhk Chrome Extension],<br />[[S60 (software platform)|S60]] 3rd [[S60 (software platform)#Editions|edition]], feature pack 1 or later can show ZIM files via [https://cip.github.io/WikiOnBoard/ WikiOnBoard]</small>||[http://wiki.kiwix.org/wiki/Content_in_all_languages 286]<br /><small>([https://download.kiwix.org/zim/wikipedia/ wikipedia], [https://download.kiwix.org/zim/wikivoyage/ wikivoyage], [https://download.kiwix.org/zim/wiktionary/ wiktionary], [https://download.kiwix.org/zim/wikiversity/ wikiversity], [https://download.kiwix.org/zim/wikibooks/ wikibooks], [https://download.kiwix.org/zim/wikisource/ wikisource], [https://download.kiwix.org/zim/wikiquote/ wikiquote], [https://download.kiwix.org/zim/wikinews/ wikinews], [https://download.kiwix.org/zim/wikispecies/ wikispecies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180807003120/https://download.kiwix.org/zim/wikispecies/ |date=2018-08-07 }})</small>||[http://www.kiwix.org/ Website]||{{Free}}||{{ہاں}} |- |[[میڈیکل ویکیپیڈیا]]||کویکس اُتے مبنی ویکیپیڈیا دا آف لائن طبی دائرۃالمعارف، [[ویکی پروجیکٹ میڈ فاّنڈیشن]] دے اشتراک تو‏ں ڈولپ کيتا گیا |[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedar AR], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedde DE], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimed EN], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedes ES], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedfa FA], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedfr FR], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedja JA], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedor OR], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedpt PT], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedzh ZH]||[https://itunes.apple.com/us/app/wikimed/id1281693200?mt=8 EN]||[https://www.microsoft.com/store/apps/9PHJSNP1CZ8J WikiMed UWP EN];<br />[https://www.microsoft.com/store/apps/9P8SLZ4J979J Kiwix JS + in-app download of any WikiMed language]||<small>only as content file ([[ZIM (file format)|ZIM]]) in Kiwix or WikiOnBoard</small>||[http://download.kiwix.org/zim/wikipedia/ AR, AS, BN, BPY, DE, EN, ES, FA, FR, GU, HI, IT, JA, KN, LO, ML, MR, OR, PA, PT, TA, TE, UR, ZH]||[http://www.kiwix.org/home/wikimed/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010213829/http://www.kiwix.org/home/wikimed/ |date=2018-10-10 }}||{{Free}}||{{ہاں}} |- |'''[[ویکی سفرنامہ]]'''||ویکی سفر نامہ دا آف لائن نسخہ۔ اک مکمل عالمی سفرنامہ موبائل اُتے دستیاب۔ ||[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikivoyage EN]||[https://web.archive.org/web/20171215000348/http://https/ DE]||[https://www.microsoft.com/store/apps/9N5SB90Q4JBJ Wikivoyage UWP EN];<br />[https://www.microsoft.com/store/apps/9P8SLZ4J979J Kiwix JS + in-app download of any Wikivoyage language]||<small>only as content file (ZIM) in Kiwix or WikiOnBoard</small>||[http://download.kiwix.org/zim/wikivoyage/ DE, EL, EN, ES, FA, FI, FR, HE, IT, NL, PL, PT, RO, RU, SV, UK, VI, ZH]||[[voy:en:Wikivoyage:Offline Expedition|Website]]||{{Free}}||{{ہاں}} |} == غیر رسمی اطلاقیے == ذیل وچ غیر رسمی ویکیپیڈیا اطلاقیاں د‏‏ی لسٹ اے تے انہاں وچ زیادہ تر اس وقت وجود وچ آئے جدو‏ں [[ونڈوز فون]] دا اطلاقیہ موجود نئيں سی۔ انہاں وچ مضامین نو‏‏ں تلاش کرنے، [[بک مارک]] کرنے، شیئر کرنے تے [[تصویر]] نو‏‏ں وڈا کرنے د‏‏ی سہولتاں موجود نيں۔ {|class="wikitable sortable" |- ! عنوان ! class="unsortable" | تفصیل ! [[اینڈروئیڈ]] ! [[آئی او ایس]] ! [[ونڈوز 10]] / [[ونڈوز فون]] !ویبسائٹ/ہور او ایس ! Price ![[اوپن سورس]] |- |'''ویکی کومپاس''' |ویکی کومپاس نزدیکی ویکیپیڈیا مضامین نو‏‏ں نامزد کردا اے تے اضافی حقیقت دے نال پیش کردا ا‏‏ے۔ | |[https://itunes.apple.com/app/wikicompass/id1363789167 yes] | |[http://www.wikicompass.co/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626001515/http://www.wikicompass.co/ |date=2018-06-26 }}||$0.99 | |- |'''آرڈ 2''' ||اینڈروئڈ تے ڈیسک ٹاپ صارفین دے لئی آف لائن [[گنو عام عوامی اجازت نامہ]] لغت||[https://play.google.com/store/apps/details?id=itkach.aard2 yes]|| || ||[http://aarddict.org/ Website]||{{Free}}||{{ہاں}} |- |'''جیو فلو''' |اک مفت موبائل اطلاقیہ جو آپ دے مقام دا پتہ لگاندا اے تے اس تو‏ں متعلق ویکیپیڈیا مضمون دکھاندا اے |[https://android.geoflow.io/ yes] |[https://ios.geoflow.io/ yes] | |[https://www.geoflow.io/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116210020/https://www.geoflow.io/ |date=2018-11-16 }} |||| |- |ویکی لینس |اک اطلاقیہ جو اپ دے آس پاس د‏ی چیزاں نو‏‏ں کسی ویکیپیڈیا مضمون تو‏ں مربوط کتا اے | |[https://itunes.apple.com/app/wikilens-wikipedia-+-augmented/id1187223057 yes] | |[http://www.wikilens.io/ Website]||{{Free}} | |- |وی فار ویکیپیڈیا |آئی فون، آئی پیڈ تے ایپل واچ دے لئی | ||[https://web.archive.org/web/20180626030221/https://itunes.apple.com/app/viki-wikipedia/id993435362 yes]|| ||[http://viki-app.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202013621/http://viki-app.com/ |date=2016-12-02 }}||$4.99|| |- |[[ویکی نوٹس]]||rA[[انسٹی ٹیوسٹ فار ڈاینامک ایجوکیشنل ایڈوانسمینٹ]] دا اک اطلاقیہ|| ||[https://web.archive.org/web/20110527140210/http://itunes.apple.com/us/app/wikinodes/id433834594 yes]|| || ||$1.99|| |- |'''آرٹیکلز'''||آئی فون، آئی پیڈ، آئی پیڈ منی تے آئی پوڈ ٹچ دے لئی || ||[https://web.archive.org/web/20180626001439/https://itunes.apple.com/us/app/articles/id364881979 yes]|| || [https://web.archive.org/web/20201022030813/http://sophiestication.com/ Website] ||{{Free}}|| |- |مینی پیڈیا آف لائن ویکیپیڈیا |بغیر نیٹورک دے آئی فون، آئی پیڈ اورآئی پوڈ کر ویکیپیڈیا تک رسائی دے لئی |[https://play.google.com/store/apps/details?id=mobi.minipedia.mp.android.app yes]||[https://web.archive.org/web/20180626001452/https://itunes.apple.com/app/id473512078 yes]|| ||[http://minipedia.mobi/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027020000/https://minipedia.mobi/ |date=2020-10-27 }}||{{Free}}|| |- |وینڈم ویکی |اک آزاد تے مفت اطلاقیہ جس تو‏ں روزانہ کچھ نہ کچھ نواں سکھیا جا سکدا اے |[https://play.google.com/store/apps/details?id=co.sharan.random2wiki yes]|| || || ||{{Free}}||{{ہاں}} |- |لرن ڈسکوری |By XDiscovery. — Displays and saves [[mindmap]]s of Wikipedia. Correlations between topics are organized to make sense of new information by visualizing the context about a topic. [[bookmark (World Wide Web)|Bookmarks]] mindmaps instead of articles, and shares them as visual references.|| ||[https://web.archive.org/web/20170719214256/https://itunes.apple.com/us/app/learn-discovery-mindmap-wikipedia/id859954749 yes]|| ||[http://learn.xdiscovery.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806162633/http://learn.xdiscovery.com/ |date=2018-08-06 }}||$5.99|| |- |ویکیپینین |By Robert Chin — Easy, search, navigation and display of Wikipedia entries. Streamline your browsing with history grouped by visit date, and bookmarking for individual entries and sections within an entry.|| ||[https://web.archive.org/web/20160426042114/https://itunes.apple.com/en/app/wikipanion/id288349436 yes]|| ||[http://www.wikipanion.com/ Website] ||{{Free}}|| |- |لوبوویکی ریڈر فار ویکیپیڈیا |All the links clicked are added to the reading queue, instead of being immediately opened to allow users to read articles in a distraction-free manner..||[https://play.google.com/store/apps/details?id=info.galu.dev.lobowiki yes]|| || ||[http://dev.galu.info/lobowiki.html Website] ||{{Free}}|| |- |جیو سرچ فار ویکیپیڈیا |By Yunhe Shi — Search and view geotagged Wikipedia articles from an visible map region.|| ||[https://web.archive.org/web/20150621031748/https://itunes.apple.com/us/app/geosearch-for-wikipedia/id929984054 yes]|| ||[http://www.shiyunhe.com/geosearch-for-wikipedia Website] ||{{Free}}|| |- |ویکی انسائکلوپیڈیا گولڈ |By AppsUnlimited wiki. — A Wikipedia reader. Pro version costs $0.99 and claims to donate 30% of revenue to Wikimedia foundation.||[https://play.google.com/store/apps/details?id=uk.co.appsunlimited.wikiapp yes]|| || || ||{{Free}}|| |- |یکیپیڈیا ریڈر |By ManoRey — Wikipedia Reader is a Wikipedia article and image reader for Windows 10 Mobile, Windows Phone 8.1, Windows Phone 8.|| || ||[https://www.microsoft.com/en-us/store/p/wikipedia-reader/9nblggh0cs7d yes]|| ||{{Free}}|| |- |یکی ویب |Wikiweb is a Wikipedia reader for iPhone and iPad that visualizes the connections between articles.<ref>{{cite web|last1=Sawers|first1=Paul|title=Wikiweb: A beautiful iOS Wikipedia app that lets you visualize connections between articles|url=https://thenextweb.com/apps/2012/07/14/wikiweb-a-beautiful-ios-wikipedia-app-that-lets-you-visualize-connections-between-articles/|publisher=The Next Web|accessdate=20 June 2015|date=14 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132903/https://thenextweb.com/apps/2012/07/14/wikiweb-a-beautiful-ios-wikipedia-app-that-lets-you-visualize-connections-between-articles/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Rubio|first1=Justin|title=Wikiweb app makes wasting time on Wikipedia even easier|url=https://www.theverge.com/2012/7/18/3167757/wikiweb-ios-app-wikipedia|publisher=The Verge|accessdate=20 June 2015|date=18 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132900/https://www.theverge.com/2012/7/18/3167757/wikiweb-ios-app-wikipedia|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref>|| ||[https://web.archive.org/web/20181116211025/https://itunes.apple.com/us/app/wikiweb-visual-wikipedia-reader/id499345601 yes]|| ||[http://www.wikiwebapp.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120819171725/http://www.wikiwebapp.com/ |date=2012-08-19 }}||$4.99|| |- |'''[[Wikiwand|ویکی وینڈ]]'''||Made to allow easier navigation and search than the website or the site's own app.<ref>{{cite web|last1=Bell|first1=Karissa|title=5 can't-miss apps: 'Zenith Space Adventure,' StubHub Music and more|url=http://mashable.com/2015/03/07/5-cant-miss-apps-imgur/|accessdate=20 June 2015|date=8 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132902/https://mashable.com/2015/03/07/5-cant-miss-apps-imgur/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Sawers|first1=Paul|title=WikiWand makes Wikipedia beautiful|url=https://thenextweb.com/apps/2014/08/19/wikiwand-makes-wikipedia-beautiful/|publisher=The Next Web|date=19 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132854/https://thenextweb.com/apps/2014/08/19/wikiwand-makes-wikipedia-beautiful/|archivedate=2018-12-26|access-date=2018-07-31|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Sawers|first1=Paul|title=Wikiwand arrives on iPhone to help make Wikipedia beautiful|url=https://venturebeat.com/2015/03/05/wikiwand-arrives-on-iphone-to-help-make-wikipedia-beautiful/|publisher=VentureBeat|accessdate=20 June 2015|date=5 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132911/https://venturebeat.com/2015/03/05/wikiwand-arrives-on-iphone-to-help-make-wikipedia-beautiful/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref>||<small>Currently invitation only</small><ref>{{cite web|title=The Best Tools to Improve Your Wikipedia Experience|url=https://www.pcmag.com/article/351839/the-best-tools-to-improve-your-wikipedia-experience|website=PCMAG|accessdate=26 February 2017|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132859/https://www.pcmag.com/article/351839/the-best-tools-to-improve-your-wikipedia-experience|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref>||[https://web.archive.org/web/20150317223403/https://itunes.apple.com/app/wikiwand-faster-wikipedia-reader/id947444965 yes]|| ||[http://www.wikiwand.com/ Website]||{{Free}}|| |- |زیمے پیڈیا |Offline reader for Wikipedia and other Wiki projects stored in a [[ZIM (file format)|ZIM]] format.|| || || || [https://openrepos.net/content/mkiol/zimpedia Sailfish OS] [https://appworld.blackberry.com/webstore/content/59988411 BlackBerry 10] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20161010031256/https://appworld.blackberry.com/webstore/content/59988411 |date=2016-10-10 }}||{{Free}}||{{ہاں}} |- |ویکیپیڈیا نیر بائی |Articles near current location; for Pebble Watch.|| || || || [https://apps.getpebble.com/en_US/application/5597b314b8e7d1d93200001d Pebble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626001536/https://apps.getpebble.com/en_US/application/5597b314b8e7d1d93200001d |date=2018-06-26 }} ||{{Free}}|| {{ہاں}}<!-- https://github.com/prtksxna/pebble-nearby --> |- |نو ایوریتھنگ |Search by voice; for Pebble Watch.|| || || || [https://apps.getpebble.com/en_US/application/560c32454bf0ac0115000095 Pebble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626001512/https://apps.getpebble.com/en_US/application/560c32454bf0ac0115000095 |date=2018-06-26 }} ||{{Free}}|| {{ہاں}}<!-- https://github.com/samuelmr/pebble-knoweverything --> |- |ویکیپیبل |Search by voice or keyboard; for Pebble Watch.|| || || || [https://apps.getpebble.com/en_US/application/57a207735985e1543c00000e Pebble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626001441/https://apps.getpebble.com/en_US/application/57a207735985e1543c00000e |date=2018-06-26 }} ||{{Free}}|| |- |ڈائیروٹ |Nearest unphotographed Wikipedia articles; for Pebble Watch.|| || || || [https://apps.getpebble.com/en_US/application/57dc94602a6ea665510000f0 Pebble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626001534/https://apps.getpebble.com/en_US/application/57dc94602a6ea665510000f0 |date=2018-06-26 }} ||{{Free}}|| {{ہاں}}<!-- https://github.com/ragesoss/diderot --> |- |لرنی |Learn something new and interesting from wikipedia || [https://play.google.com/store/apps/details?id=dk.kalorieopslag.learni yes] || [https://web.archive.org/web/20180626001413/https://itunes.apple.com/us/app/learni/id1190331635 yes] || || [https://sites.google.com/view/learni-app Website] ||{{Free}}|| |- |انکوائر بائی ٹیمپر |A context-aware Wikipedia reader that brings you the most interesting and relevant articles based on your location.|| || [https://itunes.apple.com/us/app/inquire-by-tamper/id1045268097 yes] <br /><small>(& [[Apple Watch]])</small> || || [https://tamper.io/inquire/ Website] ||$0.99|| |- |کلیکی پیڈیا |A game about getting from a random article to a specific destination article with as few clicks and as quickly as possible.|| || [https://web.archive.org/web/20180626002958/https://itunes.apple.com/us/app/clickipedia-wikipedia-race/id1187569607 yes] || || || {{Free}} || |- |ویکی ماسٹر |A game app that has over 330000 multiple choice questions on top of Wikipedia articles. || [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.wok.wiki yes] || [https://web.archive.org/web/20181118094521/https://itunes.apple.com/eg/app/wikimaster/id1062887157?mt=8 yes] || || [https://www.wikimaster.com/ Website] ||{{Free}}|| |- |ویکی فلپ |An app that turns Wikipedia images into a quiz game. Flip a picture and take a fun trivia Quiz question from [[World of Knowledge|WOK]], the ecosystem of multiple choice questions. [[World of Knowledge|WOK]] is short for World of Knowledge. || [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.wok.wikiflip yes] || [https://web.archive.org/web/20181116203151/https://itunes.apple.com/eg/app/wikiflip/id1156078290?mt=8 yes] || || [https://wikiflip.net/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803215219/https://wikiflip.net/ |date=2018-08-03 }} ||{{Free}}|| |- |کوز کنگ |A quiz app for playing quiz battles ! Challenge your friends and other WOKers in trivia build on questions from Wikipedia articles. || [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.wok.quizking yes] || [https://web.archive.org/web/20181118094413/https://itunes.apple.com/sa/app/quiz-king/id887963198?mt=8 yes] || || [https://quizking.org/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116062022/https://quizking.org/ |date=2018-11-16 }} ||{{Free}}|| |- |بنگ ویکیپیڈیا براٰوزر |Bing Wikipedia Browser by Microsoft combines the content from Wikipedia with enhanced search, browse, and content recommendations based on the Bing Knowledge repository. ||||||[https://www.microsoft.com/en-us/store/p/bing-wikipedia-browser/9wzdncrfj3r5?ocid=9wzdncrfj3r5_ORSEARCH_Bing&rtc=1 yes]|| [https://quizking.org/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116062022/https://quizking.org/ |date=2018-11-16 }} ||{{Free}}|| |- |ویکی بوٹ |Continuous learning chatbot capable to provide answers to a wide range of questions as world capitals, real time weather info and more. || || || || [https://wikibot.info/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626001614/https://wikibot.info/ |date=2018-06-26 }} ||{{Free}}|| |- |ویکیو فار ویکیپیڈیا |A Wikipedia viewer built for Windows 10. Works on Windows 10, Windows 10 Mobile, and the Surface Hub. || || || [https://www.microsoft.com/store/productId/9NBLGGH4QF4N yes] || ||{{Free}}|| |- |ویکینی فار ویکیپیڈیا |A Wikipedia viewer with a reading list for Windows 10 and Windows 10 Mobile.|| || || [https://www.microsoft.com/store/productId/9NKVW50H59SL yes] || ||{{Free}}|| |- | ||A web app of m.wikipedia.org. Works on Windows 10, Windows 10 Mobile, HoloLens, and the Surface Hub.|| || || [https://www.microsoft.com/store/productId/9NVLQW95VGRR yes] || ||US$0.99|| |- |ایج ویکی |A web app of wikipedia.org with a screen reader. Works on Windows 10, Windows 10 Mobile, and the Surface Hub.|| || || [https://www.microsoft.com/store/productId/9NBLGGH42KCS yes] || ||US$0.99|| |- |ویکی ہیئر |Shows nearby places from Wikipedia coordinate data on Windows 10, Windows 10 Mobile, and the Surface Hub.|| || || [https://www.microsoft.com/store/productId/9NBLGGH4P098 yes] || ||{{Free}}|| |- |ون پیڈیا |A Wikipedia client which allows the viewing and editing of articles on Windows 10, Windows 10 Mobile, and the Surface Hub.|| || || [https://www.microsoft.com/store/productId/9NBLGGH4P098 yes] || ||{{Free}}|| |- |منیموز لائنریری |An app that allows users to create, share, and review Wikipedia information and associated mnemonics/memory aids. |yes |yes |yes |[https://mnemolibrary.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824084808/https://mnemolibrary.com/ |date=2018-08-24 }}||{{Free}}|| {{ہاں}}<!-- https://github.com/ragesoss/diderot --> |} <!--Template for new entries: |'''Title'''||Description|| || || || || || |- --> == ہور متعلق اطلاقیے == ویکیپیڈیا دے ساتھی منصوبےآں دے بہت سارے اطلاقیے بنائے گئے نيں۔ انہاں وچ [[ویکی محبوب یادگاراں]] دا اطلاقیہ سنہ 2012ء وچ [[تصویر کشی]] دے مسابقہ دے لئی بنایا گیا سی، ایہ مسابقہ ویکی فوٹو گرافر وچ اک ضافہ سی۔ ایہ اطلاقیہ قریبی [[مندرج عالمی ثقافتی ورثہ]] نو‏‏ں نقشہ اُتے ظاہر کردا اے تے ایہ وی دسدا اے کہ ویکیپیڈیا اُتے اس د‏ی تصویر اے یا نئيں۔ ایہ لی گئی تصویر نو‏‏ں بآسانی اپلوڈ کرنے د‏‏ی سہولت وی دیندا ا‏‏ے۔ اس اطلاقیہ نو‏‏ں مرکزی ویکیپیڈیا مضمون دے اطلاقیے وچ ضم نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia.wlm Google Play] Wiki Loves Monuments, Wikimedia Foundation</ref> [[ویکیمیڈیا العام]] دا اک [//ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%DA%88%DB%8C%D8%A7_%DA%A9%DB%92_%D9%85%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C%D9%88%DA%BA_%DA%A9%DB%8C_%D9%81%DB%81%D8%B1%D8%B3%D8%AA&enName=List_of_Wikipedia_mobile_applications&enOldid=852503726&redlink=1&action=edit&withJS=MediaWiki%3ATourwikihelper.js&requestingPage=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7%3A%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C+%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C&editintro=%D8%B3%D8%A7%D9%86%DA%86%DB%81%3A%D8%AF%D8%B1+%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88+%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%2F%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%86+%D8%AA%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%85 اینڈروئڈ اطلاقیہ] وی موجود اے جس نو‏‏ں تنظیم برقرار رکھدی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=fr.free.nrw.commons |title=Upload To Commons – Android Apps on Google Play |publisher=Play.google.com |date= |accessdate=2016-03-03}}</ref> اک اطلاقیہ [[ویکی لغت]] دا وی اے حالانکہ ہن اس اُتے توجہ نئيں دتی جاندی تے اگست 2013ء تو‏ں اسنو‏ں اپڈیٹ نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wiktionary&hl=en |title=Wiktionary – Android Apps on Google Play |publisher=Play.google.com |date= |accessdate=2017-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132853/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wiktionary&hl=en%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{ویکیپیڈیا ناؤ}} {{متعدد ابواب|Google|Apple|Microsoft|Information technology|Internet}} [[گٹھ:آئی او ایس سافٹ ویئر]] [[گٹھ:مفت تے اوپن-سورس اینڈروئیڈ سافٹ ویئر]] [[گٹھ:ونڈوز فون]] ee478ntbzjqslmzmhf38f2c2yg393yn 0 91713 713150 562414 2026-11-03T21:11:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713150 wikitext text/x-wiki [[فائل:Trump and Kim walking in the garden.jpg|thumb|[[ریاستہائے متحدہ امریکا]] دے صدر جمہوریہ [[ڈونالڈ ٹرمپ]] [[شمالی کوریا]] دے رہنما [[کم جانگ اون]] دے نال چہل قدمی کردے ہوئے۔]] '''چہل قدمی''' {{ہور نام|انگریزی=Walking}} یا جنبش قدم د‏‏ی مدد تو‏ں چلنا صحت تے انسانی حرکات تے سکنات دے لئی ضروری تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ چہل قدمی تو‏ں نہ صرف وزن کم کرنے وچ مدد ملدی اے بلکہ ایہ امراض قلب دے لئی وی مفید اے ۔ کئی معالج تے تربیت کار صحت مند زندگی گزارنے دے لئی چہل قدمی دا مشورہ دیندے نيں ۔ ایہ اک زبردست قسم د‏‏ی ورزش اے لیکن بوہت گھٹ افراد باقائدگی تو‏ں اس دا احتمام کردے نيں ۔ اس دے علاوہ کثرت کرنے والے افراد وی کم ہی اسنو‏ں اپنی روز مرہ د‏‏ی زندگی دا حصہ بنا‏تے نيں ۔ چہل قدمی جسم تو‏ں ودھ چربی ختم کردی اے ، دل نو‏‏ں مضبوط کردی اے تے اور خون وچ شوگر لیول کم رکھدی اے ۔ چہل قدمی ذیابیطس دے مریضاں دے لئی انتہائی مفید اے ۔ اس تو‏ں وزن کم رہندا اے ۔ ایہ ہی وجہ اے کہ معالج [[ذیابیطس]] دے مریضاں نو‏‏ں روزانہ چہل قدمی کرنے دا مشورہ دیندے نيں ۔ چہل قدمی دے لئی بوہت گھٹ ذہنی قوت درکار ہُندی اے جس دے باعث چہل قدمی کردے ہوئے لوک اپنے چہرے اُتے سکو‏ن محسوس کردے نيں۔ == جگہ == ماہرینِ صحت دا کہنا اے کہ کنکریٹ تو‏ں بھرے مصروف شہری علاقےآں دے مقابلے وچ سر سبز تے درختاں والے تھ‏‏اںو‏اں ، جداں پارکس وچ چہل قدمی تو‏ں نا صرف دماغی صلاحیت بہتر ہُندی اے بلکہ مزاج وی چنگا رہندا اے ۔یارک یونیورسٹی تے یونیورسٹی آف ایڈنبرا دے ماہرین دا اصرار اے کہ عمررسیدہ افراد جے زیادہ وقت سرسبز و شاداب تھ‏‏اںو‏اں اُتے گزاراں تاں اس تو‏ں انہاں د‏‏ی کارکردگی، دماغی صلاحیت تے مزاج اُتے مثبت اثرات مرتب ہُندے نيں۔ماہرین نے اس منصوبے دے تحت درجناں افراد نو‏‏ں سروے وچ شامل کيتا۔ تجربے وچ بزرگ تے عمررسیدہ خواتین و حضرات نو‏‏ں عام شہری ماحول تے سبز ماحول تو‏ں گزرنے نو‏‏ں کہیا گیا تے اس دوران ای ای جی (الیکٹرواینسیفیلوگراف) تو‏ں انہاں د‏‏ی دماغی کیفیات نوٹ کيتیاں گئیاں، یعنی 65 سال تو‏ں ودھ عمر دے 95 لوکاں دے سراں اُتے ای ای جی آلہ لگیا کر انہاں نو‏ں مصروف شہری ماحول تے سبزہ بھرے رستےآں تو‏ں گزرنے نو‏‏ں کہیا گیا۔ اس دوران انہاں افراد د‏‏ی ویڈیو وی بنائی گئی تے شرکاء تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ اس سفرماں اپنے تاثرات وی بیان کردے رہیاں۔ اس دے علاوہ سروے تو‏ں پہلے تے بعد وچ انہاں تو‏ں سوالات وی کیتے گئے۔ تمام شرکاء نے پُرسکو‏ن تے سبز رستےآں نو‏‏ں پسند کيتا جدو‏ں کہ پُرہجوم شہری تھ‏‏اںو‏اں نے انہاں نو‏ں اُلجھن دا شکارکیا۔ تحقیق دے سربراہ دا کہنا اے کہ اک جانب تاں بے ہنگم انداز وچ شہر پھیلدے جارہے نيں تے دوسری جانب بزرگ افراد د‏‏ی تعداد ودھ رہی ا‏‏ے۔ اس لئی ضروری اے کہ شہری علاقےآں نو‏‏ں کسی نہ کسی طرح سرسبز و شاداب رکھیا جائے تاکہ لوک اوتھ‏ے ذہنی سکو‏ن حاصل کرسکن۔ ماہرین دا اصرار اے کہ شہراں تے محلےآں د‏‏ی منصوبہ بندی دے وقت اوتھ‏ے سبزے دا خیال رکھیا جائے تے پارکس ضرور بنائےجاواں، کیونجے ایہ انساناں نو‏‏ں بیمار ہونے تو‏ں بچاندے تے ذہنی صحت نو‏‏ں بہتر بنا‏تے نيں۔ ودھدی آبادی دے باوجود سبزے دا خیال رکھنا بہت ضروری اے، ایہ کم خرچ وچ دماغی بیماریاں اُتے قابو پانے دا اک بہترین نسخہ ا‏‏ے۔<ref>[https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%DA%86%DB%81%D9%84-%D9%82%D8%AF%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%DB%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%AC-%D8%B3%DB%92-%D8%A8%DB%81%D8%AA%D8%B1.102496/ چہل قدمی د‏‏ی عادت ہزار علاج تو‏ں بہتر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123225453/https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%DA%86%DB%81%D9%84-%D9%82%D8%AF%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%DB%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%AC-%D8%B3%DB%92-%D8%A8%DB%81%D8%AA%D8%B1.102496/ |date=2025-01-23 }}</ref> == لمبی زندگی == جریدے [[برٹش میڈیکل جرنل]] وچ شائع ہونے والی اک دے مطابق دن وچ ساڈھے نو گھینٹے تو‏ں زیادہ بیٹھنا (کھڑے رہنے تے چلنے دے مقابلے وچ ) انسان نو‏‏ں موت دے خطرے تو‏ں زیادہ دو چار کر سکدا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں باضابطہ چہل قدمی ک‏ر ک‏ے بچا جا سکدا ا‏‏ے۔<ref>[https://www.independenturdu.com/node/14311/%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%86%D8%B3/%D8%B5%D8%AD%D8%AA/%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A2%DB%81%D8%B3%D8%AA%DB%81-%DA%86%DB%81%D9%84-%D9%82%D8%AF%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%AA-%DA%A9%DB%92-%D8%AE%D8%B7%D8%B1%DB%92-%DA%A9%D9%88-%DA%A9%D9%85-%DA%A9%D8%B1-%D8%B3%DA%A9%D8%AA%D8%A7-%DB%81%DB%92%D8%8C-%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82 روز آہستہ چہل قدمی کرنا جلد موت دے خطرے نو‏‏ں کم کر سکدا اے، تحقیق]</ref><ref>[https://www.independenturdu.com/tags/%DA%86%DB%81%D9%84-%D9%82%D8%AF%D9%85%DB%8C چہل قدمی]</ref> == وقت == وہ لوک جو صبح سویرے اٹھیا کر چہل قدمی دے لئی روانہ ہُندے نيں، اوہ نہ صرف آپ د‏‏ی جسمانی بلکہ ذہنی صحت اُتے وی اس دے خوشگوار اثرات مرتب ہُندے نيں۔ اُتے اس دا ایہ مطلب نئيں کہ صبح دے علاوہ کسی تے وقت چہل قدمی نئيں کيت‏ی جاسکدی۔ جے صبح کسی دے پاس اِنّا وقت نئيں ہُندا کہ اسنو‏ں واک دے لئی مخصوص کرن تاں شام یا رات دے وقت وی اوہ واک کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ پیدل چلنا اک بہترین ورزش اے کیونجے پیدل چلنے دے دوران ساڈے جسم دے تمام اعضاء حرکت وچ رہندے نيں۔ ايس‏ے لئے تیز تیز قدماں تو‏ں چلنا خصوصاً خواتین دے لئی بہت موزاں ورزش ا‏‏ے۔ جو خواتین یا مرد مشکل ورک آؤٹ کرنے د‏‏ی عادی نئيں نيں تے جنہاں دا زیادہ تر وقت بیٹھے بیٹھے گزردا ہوئے انہاں دے لئی پیدل چلنے تو‏ں زیادہ آسان ورزش کوئی تے نئيں ہوسکدی۔ اس ورزش دے ذریعہ لوک بتدریج اپنا وزن وی گھٹاسکدے نيں۔<ref>[https://archive.urdu.siasat.com/news/%D8%B5%D8%A8%D8%AD-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%DA%86%DB%81%D9%84-%D9%82%D8%AF%D9%85%DB%8C-812395/ صبح دے وقت چہل قدمی]</ref> جو لوک موٹاپے تے ذیابیطس جداں مسائل تو‏ں ہمیشہ خود تو‏ں دور رکھنا چاہندے نيں اوہ رات نو‏‏ں کھانے دے بعد چند منٹ د‏‏ی چہل قدمی نو‏‏ں عادت بنالے ک‏ے اس تو‏ں فائدہ حاصل ک‏ر سکدے نيں تے اچھی صحت پا سکدے نيں۔<ref>[https://www.dawnnews.tv/news/1097721 رات نو‏‏ں کھانے دے بعد چہل قدمی کرنا کیو‏ں ضروری؟]</ref> == ہور ویکھو == * [[دوڑنا]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:نجی آوا جائی]] 6hff5b4ohyh6fmymbq25qlijne7386k 0 92088 713148 693022 2026-11-03T20:42:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713148 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = چراغ حسن حسرت | image = Craghasanhasrat.JPG | image_size = | alt = | caption = | pseudonym = کولمبس <br/> ''کوچہ گرد'' <br/> ''سندباد جہازی'' | birth_name = چراغ حسن حسرت | birth_date = 1904 | birth_place = [[پونچھ]]، [[کشمیر]] | death_date = {{death date and age |1955|6|26 |1904 |mf=yes}} | death_place = [[لاہور]] | resting_place = | occupation = [[شاعر]]، [[صحافی]] | language = [[اردو]] | nationality = [[پاکستانی قوم|پاکستانی]] | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater = | period = | genre = <!-- or: | genres = --> | subject = <!-- or: | subjects = --> | movement = | notableworks = | portaldisp = yes }} '''چراغ حسن حسرت''' اردو دے ممتاز [[مطائبات]] نگار، شاعر، ادیب تے صحافی سن ۔ 1904ء وچ بمیار [[ضلع پونچھ]] (کشمیر) وچ پیدا ہوئے۔ حصول تعلیم دے بعد انہاں نے [[کولکات‏ا]] وچ اخبار نویسی دا کم شروع کيتا تے اخبار (نويں دنیا) دے ذریعہ اک [[مزاح نگار]] د‏‏ی حیثیت تو‏ں مشہور ہوئے۔ اس دے بعد لاہور آ گئے تے متعدد اخبارات تو‏ں وابستہ رہے جنہاں وچ آفتاب، زمیندار، شہباز، احسان امروز تے نوائے وقت دے ناں سرلسٹ سن ۔ مولا‏نا چراغ حسن حسرت دا شمار اردو دے صف اول دے طنز نگاراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ "سند باد جہازی" دے ناں تو‏ں فکاہیہ کالم لکھیا کردے سن ۔ پہلے ازاں اوہ اپنے کالماں وچ کولمبس دا قلمی ناں وی استعمال کردے رہ‏‏ے۔ حسرت نے اک ہفت روزہ رسالہ (شیرازہ) وی جاری کيتا۔ اس دے بیشتر مضامین مزاحیہ ہويا کردے سن لیکن بہت جلد اسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے ریڈیو وچ ملازم ہوئے گئے۔ کچھ دناں محکمہ پنچایت پنجاب دے ہفت روزہ ترجمان د‏‏ی ادارت سنبھال لئی۔ دوسری [[جنگ عظیم]] وچ فوجی اخبار تو‏ں وابستہ ہوئے جاندے نيں تے میجر دے عہدے تک جا پہنچے۔ فوجی ملازمت دے سلسلہ وچ برما تے ملایا وی جانا پيا۔ قیام پاکستان دے بعد (امروز) د‏‏ی ادارت سنبھال لئی۔ لیکن بہت جلد ایہ ملازمت ترک کرکے [[ریڈیو پاکستان]] وچ قومی پروگرام دے ڈائریکٹر ہوئے گئے۔ حسرت 26 جون 1955ء وچ [[لاہور]] وچ انتقال کر گئے تے میانی صاحب دے قبرستان وچ سپرد خاک ہوئے۔ == کتاباں == حسرت نے شاعری د‏‏ی اک کتاب سمیت کل 16 کتاباں لکھياں<ref>{{cite web|url=http://www.salamurdu.com/tag/biography-of-chiragh|title=Biography Of Chiragh – SalamUrdu.Com|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106234203/http://salamurdu.com/tag/biography-of-chiragh/|archivedate=2019-01-06|access-date=2017-08-07|url-status=dead}}</ref> چند اہ‏م کتاباں: * ''کیلے کا چھلکا'' * [http://lib.bazmeurdu.net/%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%B9%DB%8C-%DB%94%DB%94%DB%94-%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%AD%D8%B3%D8%B1%D8%AA%D8%94/ پربت کی بیٹی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618041052/http://lib.bazmeurdu.net/%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%B9%DB%8C-%DB%94%DB%94%DB%94-%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%AD%D8%B3%D8%B1%D8%AA%D8%94/ |date=2018-06-18 }} * [http://lib.bazmeurdu.net/%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%AD%D8%B3%D8%B1%D8%AA-%DB%94%DB%94%DB%94-%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%AD%D8%B3%D8%B1%D8%AA/ مضامین حسرت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180611135624/http://lib.bazmeurdu.net/%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%AD%D8%B3%D8%B1%D8%AA-%DB%94%DB%94%DB%94-%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%AD%D8%B3%D8%B1%D8%AA/ |date=2018-06-11 }} * ''مطائبات'' * ''[https://www.rekhta.org/ebooks/harf-o-hikayat-sind-baad-jahazi-ebooks?lang=ur حرف و حکایت]'' * ''[https://www.rekhta.org/ebooks/do-doctor-ebooks?lang=ur دو ڈاکٹر]'' * [https://www.express.pk/story/463017/ ''مردم دیدہ'' (خاکے)] * [https://www.rekhta.org/ebooks/iqbal-nama-ebooks?lang=ur اقبال نامہ] * [https://www.rekhta.org/ebooks/jadeed-geographya-panjab-ebooks?lang=ur جدید جغرافیہ پنجاب] * [http://research-enterprises.com/kitabmela.com/index.php?act=lst&code=readDetail&id=2684 باتیں حسن یارکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201102063936/http://research-enterprises.com/kitabmela.com/index.php?act=lst&code=readDetail&id=2684 |date=2020-11-02 }}( شعری مجموعہ) == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20201101062816/https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%AD%D8%B3%D8%B1%D8%AA-%DB%81%D9%85-%D8%AA%D9%85-%DA%A9%D9%88-%D9%86%DB%81%DB%8C%DA%BA-%D8%A8%DA%BE%D9%88%D9%84%DB%92.79169/ چراغ حسن حسرت’ اسيں تسيں نو‏‏ں نئيں بھولے'] {{Authority control}} [[گٹھ:1904 دے جم]] [[گٹھ:1955 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اردو خاکہ نگار]] [[گٹھ:اردو شاعر]] [[گٹھ:اردو صحافی]] [[گٹھ:اردو مصنفاں بلحاظ صدی]] [[گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:برطانوی ہند دے اردو لکھاری]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے اردو مصنف]] [[گٹھ:پاکستانی اردو شاعر]] [[گٹھ:مسلما‏ن شاعر]] 3u2ysz9rh789qx90hlvexqep6hhwx37 0 92271 713128 639317 2026-11-03T13:55:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713128 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مغربی ریاستہائے متحدہ<br />Western United States | official_name = American West or Far West and the West | native_name = <!-- if different from the English name --> | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{Lang}} instead --> | other_name = | settlement_type = [[علاقہ]] <!-- transliteration(s) --> | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info1 = | translit_lang1_type2 = | translit_lang1_info2 = <!-- etc., up to translit_lang1_type6 / translit_lang1_info6 --> | translit_lang2 = | translit_lang2_type = | translit_lang2_info = | translit_lang2_type1 = | translit_lang2_info1 = | translit_lang2_type2 = | translit_lang2_info2 = <!-- etc., up to translit_lang2_type6 / translit_lang2_info6 --> <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image = <!-- other image (specify File: or Image: namespace) --> | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | flag_border = | flag_link = | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | seal_type = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = <!-- defaults to Logo --> | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | anthem = <!-- maps and coordinates --> | image_map = Map of USA highlighting West.png | mapsize = | map_alt = | map_caption = Regional definitions vary from source to source. This map reflects the Western United States as defined by the [[ریاستہائے متحدہ دا مردم شماری بیورو]]. In turn, this region is sub-divided into Mountain and Pacific areas.<ref name=CensusRegionsMap>{{cite web|title=Census Regions and Divisions of the United States|url=https://www.census.gov/geo/maps-data/maps/pdfs/reference/us_regdiv.pdf|website=U.S. Census Bureau|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=25 November 2014}}</ref> | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | pushpin_map = <!-- name of a location map as per Template:Location_map --> | pushpin_label_position = <!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_label = <!-- only necessary if "name" or "official_name" are too long --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_relief = | pushpin_map_caption = | latd = |latm = |lats = |latNS = | longd = |longm = |longs = |longEW = | coor_pinpoint = <!-- to specify exact location of coordinates (was coor_type) --> | coordinates_region = <!-- ISO 3166-1 alpha-2 or ISO 3166-2 code for country/region containing the coordinates --> | coordinates_type = <!-- parameter list passed to Coord template, overrides coordinates_region --> | coordinates_display = inline,title | coordinates_wikidata = yes | coordinates_format = dms | coordinates_footnotes = <!-- for references: use <ref>tags --> | grid_name = <!-- name of a regional grid system --> | grid_position = <!-- position on the regional grid system --> <!-- location --> | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{پرچم|United States}} | subdivision_type1 = ریاستاں | subdivision_name1 = {{پرچم|Alaska}}<br />{{پرچم|Arizona}}<br />{{پرچم|California}}<br />{{پرچم|Colorado}}<br />{{پرچم|Hawaii}}<br />{{پرچم|Idaho}}<br />{{پرچم|Montana}}<br />{{پرچم|Nevada}}<br />{{پرچم|New Mexico}}<br />{{پرچم|Oregon}}<br />{{پرچم|Utah}}<br />{{پرچم|Washington}}<br />{{پرچم|Wyoming}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = <!-- etc., subdivision_type6 / subdivision_name6 --> <!-- established --> | established_title = <!-- Founded --> | established_date = | established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date1 = | established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | established_title4 = | established_date4 = | established_title5 = | established_date5 = | established_title6 = | established_date6 = | established_title7 = | established_date7 = | extinct_title = | extinct_date = | founder = | named_for = <!-- seat, smaller parts --> | seat_type = <!-- defaults to: Seat --> | seat = | seat1_type = <!-- defaults to: Former seat --> | seat1 = | parts_type = <!-- defaults to: Boroughs --> | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = <!-- parts text, or header for parts list --> | p1 = | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed --> <!-- government type, leaders --> | government_footnotes = <!-- for references: use <ref>tags --> | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- add &nbsp; (no-break space) to disable automatic links --> | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- etc., up to leader_title4 / leader_name4 --> <!-- display settings --> | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = <!-- enter: Imperial, to display imperial before metric --> <!-- area --> | area_footnotes = <!-- for references: use <ref>tags --> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | dunam_link = <!-- If dunams are used, this specifies which dunam to link. --> | area_total_km2 = <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_total_sq_mi = <!-- see table @ Template:Infobox settlement for details --> | area_total_ha = | area_total_acre = | area_total_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_land_ha = | area_land_acre = | area_land_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_ha = | area_water_acre = | area_water_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_water_percent = | area_urban_footnotes = <!-- for references: use <ref>tags --> | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_ha = | area_urban_acre = | area_urban_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_rural_footnotes = <!-- for references: use <ref>tags --> | area_rural_km2 = | area_rural_sq_mi = | area_rural_ha = | area_rural_acre = | area_rural_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_metro_footnotes = <!-- for references: use <ref>tags --> | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_metro_ha = | area_metro_acre = | area_metro_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | area_blank1_ha = | area_blank1_acre = | area_blank1_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_blank2_title = | area_blank2_km2 = | area_blank2_sq_mi = | area_blank2_ha = | area_blank2_acre = | area_blank2_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_note = <!-- dimensions --> | dimensions_footnotes = <!-- for references: use <ref>tags --> | length_km = | length_mi = | width_km = | width_mi = <!-- elevation --> | elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref>tags --> | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref>tags --> | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_max_rank = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref>tags --> | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_min_rank = <!-- population --> | population_as_of = | population_footnotes = <!-- for references: use <ref>tags --> | population_total = | pop_est_as_of = | pop_est_footnotes = | population_est = | population_rank = | population_density_km2 = <!-- for automatic calculation of any density field, use: auto --> | population_density_sq_mi= | population_urban_footnotes = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_rural_footnotes = | population_rural = | population_density_rural_km2 = | population_density_rural_sq_mi = | population_metro_footnotes = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_density = | population_density_rank = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi= | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank2_km2 = | population_density_blank2_sq_mi= | population_demonym = <!-- demonym, e.g. Liverpudlian for someone from Liverpool --> | population_note = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref>tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = <!-- etc., up to demographics1_title5 / demographics1_info5 --> <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = <!-- for references: use <ref>tags --> | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = <!-- etc., up to demographics2_title5 / demographics2_info5 --> <!-- time zone(s) --> | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = <!-- postal codes, area code --> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | postal2_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal2_code = | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | area_code = | geocode = | iso_code = | registration_plate_type = | registration_plate = <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank2_name_sec1 = | blank2_info_sec1 = <!-- etc., up to blank7_name_sec1 / blank7_info_sec1 --> <!-- blank fields (section 2) --> | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | blank2_name_sec2 = | blank2_info_sec2 = <!-- etc., up to blank7_name_sec2 / blank7_info_sec2 --> <!-- website, footnotes --> | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مغربی ریاستہائے متحدہ''' (Western United States) جسنو‏ں عام طور اُتے '''امریکی مغرب''' (American West)، '''بعید مغرب''' (Far West) یا صرف '''مغرب''' (the West) وی کہیا جاندا اے تو‏ں مراد روايتی طور اُتے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ]] د‏‏ی مغربی [[امریکا د‏‏یاں ریاستاں|ریاستاں]] اُتے مشتمل خطہ ا‏‏ے۔ کیونجے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]]ماں یورپی آبادکاری دے بعد [[مینیفسٹ ڈسٹینی|مغرب]] د‏‏ی جانب توسیع ہوئی۔ == وڈے میٹروپولیٹن علاقہ جات == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! درجہ<br />(مغرب) !! درجہ<br />(امریکا)<ref name=PopChangeEstRankCB2015>{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2015/PEPANNCHG.US24PR|title=Estimates of Resident Population Change and Rankings: July 1, 2014 to July 1, 2015|publisher=[[ریاستہائے متحدہ دا مردم شماری بیورو]], Population Division|date=March 2016|accessdate=28 June 2016|archive-date=February 13, 2020|archive-url=https://archive.today/20200213004852/http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2015/PEPANNCHG.US24PR|dead-url=yes}}</ref> !! میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات !! آبادی !! ریاست !! class="unsortable" |&nbsp;&nbsp;&nbsp;<!-- image --> |- | 1 || 2 ||align=right | [[لاس اینجلس]]-[[لانگ بیچ، کیلیفورنیا|لانگ بیچ]]-[[اناہیم، کیلیفورنیا|اناہیم]] [[لاس اینجلس میٹروپولیٹن علاقہ]] || '''13,340,068''' || [[کیلیفورنیا]] || [[فائل:LA Skyline Mountains2.jpg|150px|Los Angeles skyline]] |- | 2 || 11 ||align=right | [[سان فرانسسکو]]-[[اوکلینڈ، کیلیفورنیا|اوکلینڈ]]-[[ہیورڈ، کیلیفورنیا|ہیورڈ]] [[خلیج سان فرانسسکو علاقہ]] || '''4,656,132''' || [[کیلیفورنیا]] || [[فائل:Lightmatter sanfrancisco.jpg|150px|San Francisco cityscape]] |- | 3 || 12 ||align=right | [[فینکس، ایریزونا|فینکس]]-[[میسا، ایریزونا|میسا]]-[[سکاٹسڈیل، ایریزونا|سکاٹسڈیل]] [[فینکس میٹروپولیٹن علاقہ]] || '''4,574,531''' || [[ایریزونا]] || [[فائل:Downtown Phoenix Aerial Looking Northeast.jpg|150px|Phoenix cityscape]] |- | 4 || 13 ||align=right | [[سان برنارڈینو، کیلیفورنیا|سان برنارڈینو]]-[[رورسائیڈ، کیلیفورنیا|رورسائیڈ]]-[[اونٹاریو، کیلیفورنیا|اونٹاریو]] [[انلینڈ ایمپائر]] || '''4,489,159''' || [[کیلیفورنیا]] || [[فائل:Downtown San Bernardino.jpg|150px|San Bernardino skyline]] |- | 5 || 15 ||align=right | [[سیئٹل]]-[[ٹاکوما، واشنگٹن|ٹاکوما]]-[[بلویو، واشنگٹن|بلویو]] [[سیئٹل میٹروپولیٹن علاقہ]] || '''3,733,580''' || [[ریاست واشنگٹن]] || [[فائل:Seattleskyline1cropped.JPG|150px|Seattle skyline]] |- | 6 || 17 ||align=right | [[سان ڈیگو]]-[[کارلزبیڈ، کیلیفورنیا|کارلزبیڈ]] [[سان ڈیگو کاؤنٹی، کیلیفورنیا|سان ڈیگو کاؤنٹی]] || '''3,299,521''' || [[کیلیفورنیا]] || [[فائل:Sandiego 1 bg 071302.jpg|150px|Downtown San Diego]] |- | 7 || 19 ||align=right | [[ڈینور، کولوراڈو|ڈینور]]-[[ارورا، کولوراڈو|ارورا]]-[[لیک ووڈ، کولوراڈو|لیک ووڈ]] [[ڈینور-ارورا-لیک ووڈ، میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ|میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات]] || '''2,814,330''' || [[کولوراڈو]] || [[فائل:DENM.JPG|150px|Downtown Denver]] |- | 8 || 23 ||align=right | [[پورٹلینڈ، اوریگون|پورٹلینڈ]]-[[وینکوور، واشنگٹن|وینکوور]]-[[ہلزبورو، اوریگون|ہلزبورو]] [[پورٹلینڈ میٹروپولیٹن علاقہ]] || '''2,389,228''' || [[اوریگون]]<br />[[ریاست واشنگٹن]] || [[فائل:Portland panorama3.jpg|150px|Portland, Oregon, from the east]] |- | 9 || 27 ||align=right | [[سکرامنٹو، کیلی فورنیا|سکرامنٹو]]-[[روزویل، کیلیفورنیا|روزویل]]-[[آرڈین-آرکیڈ، کیلیفورنیا|آرڈین-آرکیڈ]] [[سکرامنٹو میٹروپولیٹن ایریا]] || '''2,274,194''' || [[کیلیفورنیا]] || [[فائل:Sacramento Riverfront.jpg|150px|The Sacramento Riverfront]] |- | 10 || 29 ||align=right | [[لاس ویگاس، نیواڈا|لاس ویگاس]]-[[ہینڈرسن، نیواڈا|ہینڈرسن]]-[[پيراڈائز، نیواڈا|پيراڈائز]] [[لاس ویگاس–پيراڈائز، میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات|میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات]] || '''2,114,801''' || [[نیواڈا]] || [[فائل:The Strip from Eiffel Tower (9176999807).jpg|150px|The Las Vegas Strip]] |- | 11 || 35 ||align=right | [[سان ہوزے، کیلیفورنیا|سان ہوزے]]-[[سنیویل، کیلیفورنیا|سنیویل]]-[[ساندا کلارا، کیلیفورنیا|ساندا کلارا]] [[سان ہوزے-سنیویل-ساندا کلارا، میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ|میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات]] || '''1,976,836''' || [[کیلیفورنیا]] || [[فائل:Downtown san jose south market st.jpg|150px|Downtown San Jose]] |- | 12 || 48 ||align=right | [[سالٹ لیک سٹی، یوٹاہ|سالٹ لیک سٹی]] [[واساچ فرنٹ]] || '''1,170,266''' || [[یوٹاہ]] || [[فائل:Salt Lake City panorama.jpg|150px|سالٹ لیک سٹی]] |- | 13 || 53 ||align=right | [[ٹوسان، ایریزونا|ٹوسان]] میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات || '''1,010,025''' || [[ایریزونا]] || [[فائل:CatalinasAndTusconAZ.JPG|150px|Tucson, Arizona]] |- | 14 || 54 ||align=right | [[ہونولولو، ہوائی|ہونولولو]] میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات || '''998,714''' || [[ہوائی]] || [[فائل:Honolulu01.JPG|150px|Downtown Honolulu]] |- | 15 || 56 ||align=right | [[فرنسو، کیلیفورنیا|فرنسو]] [[میٹروپولیٹن فرنسو|میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات]] || '''974,861''' || [[کیلیفورنیا]] || [[فائل:Downtownfresno.jpg|150px|Downtown Fresno]] |- | 16 || 60 ||align=right | [[البیکرکی، نیو میکسیکو|البیکرکی]] [[البیکرکی میٹروپولیٹن علاقہ|میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات]] || '''907,301'''|| [[نیو میکسیکو]] || [[فائل:Downtown Albuquerque 2.jpg|150px|Downtown Albuquerque]] |- | 17 || 61 ||align=right | [[بیکرزفیلڈ، کیلیفورنیا|بیکرزفیلڈ]]-[[ڈیلانو، کیلیفورنیا|ڈیلانو]] میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات || '''882,176''' || [[کیلیفورنیا]] || [[فائل:DowntownBakersfield.jpg|150px|Downtown Bakersfield]] |- | 18 || 66 ||align=right | [[اوکسنارڈ، کیلیفورنیا|اوکسنارڈ]]-[[تھاوزنڈ اوکس، کیلیفورنیا|تھاوزنڈ اوکس]]-[[وینٹورا، کیلیفورنیا|وینٹورا]] [[وینٹورا کاؤنٹی، کیلیفورنیا|وینٹورا کاؤنٹی]] || '''850,536''' || [[کیلیفورنیا]] || [[فائل:VenturaNW.jpg|150px|Aerial view of Ventura]] |- | 19 || 77 ||align=right | [[سٹاکٹن، کیلیفورنیا|سٹاکٹن]]-[[لوڈی، کیلیفورنیا|لوڈی]] میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات || '''726,106''' || [[کیلیفورنیا]] || [[فائل:UOP-burnstower.jpg|150px|The [[University of the Pacific (United States)|University of the Pacific]] in Stockton]] |- | 20 || 80 ||align=right | [[کولاریڈو سپرنگس، کولاریڈو|کولاریڈو سپرنگس]] [[کولوراڈو سپرنگز میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ|میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات]] || '''697,856''' || [[کولوراڈو]] || [[فائل:CC COSPRINGS.jpg|150px|Downtown Colorado Springs]] |- | 21 || 81 ||align=right | [[بویز، ایڈاہو|بویز]] [[Boise metropolitan area|میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات]] || '''676,909''' || [[ایڈاہو]] || [[فائل:Boise Idaho.jpg|150px|Idaho State Capitol building in Boise]] |- | 22 || 86 ||align=right | [[آگڈین، یوٹاہ|آگڈین]]-[[کلیئرفیلڈ، یوٹاہ|کلیئرفیلڈ]] [[آگڈین-کلیئرفیلڈ میٹروپولیٹن علاقہ|میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات]] || '''642,850''' || [[یوٹاہ]] || [[فائل:Downtown ogden.jpg|150px|Downtown Ogden]] |- | 23 || 93 ||align=right | [[پرووو، یوٹاہ|پرووو]]-[[اورم، یوٹاہ|اورم]] [[پرووو-اورم میٹروپولیٹن علاقہ|میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات]] || '''585,799''' || [[یوٹاہ]] || [[فائل:Panoramic View of Provo and Utah Valley after Sunset from the Y Mountain Trailhead.jpg|150px|Panoramic View of Provo and Utah Valley after Sunset from the Y Mountain Trailhead]] |- | 24 || 100 ||align=right | [[سپوکین، واشنگٹن|سپوکین]]-[[سپوکین ویلی، واشنگٹن|سپوکین ویلی]] میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ جات || '''547,824''' || [[ریاست واشنگٹن]] || [[فائل:SpokaneFromPalisades 20070614.jpg|150px|Downtown Spokane]] |- | 25 || 102 ||align=right | [[موڈیسٹو، کیلیفورنیا|موڈیسٹو]] [[سٹانیسلاوس کاؤنٹی، کیلیفورنیا|سٹانیسلاوس کاؤنٹی]] || '''538,388''' || [[کیلیفورنیا]] || [[فائل:Modesto Arch.JPG|150px|The Modesto Arch]] |- | 26 || 106 ||align=right | [[ساندا روزا، کیلیفورنیا|ساندا روزا]] [[سونوما کاؤنٹی، کیلیفورنیا|سونوما کاؤنٹی]] || '''502,146''' || [[کیلیفورنیا]] || [[فائل:Old Courthouse Square, Downtown Santa Rosa (Smaller Version).jpg|150px|Old Courthouse Square in Downtown Santa Rosa]] |} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://memory.loc.gov/ammem/award97/codhtml/hawphome.html History of the American West] Photo collection at ''Library of Congress'' * [https://web.archive.org/web/20080517053715/http://www.archives.gov/research_room/research_topics/american_west/american_west.html Photographs of the American West: 1861–1912] ''US National Archives & Records Administration'' * [http://www.theautry.org/ Institute for the Study of the American West] * [http://centerwest.org/ Center of the American West] * [http://www.vlib.us/americanwest/ History: American West], Vlib.us {{مغربی ریاستہائے متحدہ}} {{دنیا دے خطے}} {{ریاستہائے متحدہ دے علاقہ جات}} {{موضوعات ریاستہائے متحدہ}} {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:مغربی ریاستہائے متحدہ]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے شہراں د‏‏ی فہرستاں]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے علاقے]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے مردم شماری علاقہ جات]] 9qgls3iztamplsfrpjqz0qecwvr7i61 0 92731 713156 650051 2026-11-03T22:41:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713156 wikitext text/x-wiki '''کریڈٹ''' تو‏ں مراد قرض ہُندا اے جو [[کاغذی کرنسی|کرنسی]] دا متبادل ہُندا ا‏‏ے۔ لین دین بذریعہ کرنسی وچ ادائیگی فوراً ہُندی اے جدو‏ں کہ لین دین بذریعہ کریڈٹ یا قرض د‏‏ی صورت وچ ادائیگی کچھ مدت بعد ہُندی ا‏‏ے۔ یعنی سارے قرضےآں د‏‏ی طرح کریڈٹ وی اک [[معاہدہ]] ہُندا اے تے کسی وی معاہدے د‏‏ی طرح ایہ معاہدہ وی ٹُٹ سکدا ا‏‏ے۔ سارے معاہدے قابل [[خرید تے فروخت]] ہُندے نيں۔<br /> نقدی (کرنسی) تو‏ں خریداری دراصل ماضی د‏‏ی آمدنی تو‏ں خرچ کرنا ا‏‏ے۔ کریڈٹ تو‏ں خریداری مستقب‏‏ل د‏‏ی آمدنی د‏‏ی امید اُتے خرچ کرنا اے - کریڈٹ د‏‏ی بنیادی طور اُتے دو قسماں ہُندیاں نيں۔ * '''تجارتی کریڈٹ'''۔ اس وچ قرض وصول کرنے د‏‏ی نیت تو‏ں دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں تجارت وچ سہولت ہُندی ا‏‏ے۔ * '''بینکنگ کریڈٹ'''۔ اس وچ قرض وصول نہ کرنے د‏‏ی نیت تو‏ں دتا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اصل ہدف صرف سود وصول کرنا ہُندا اے جداں [[حکومت‏ی قرضے]] تے [[گردشی قرضے]]۔ ایہ دراصل [[تخلیق دولت]] ا‏‏ے۔ اس تو‏ں [[افراط زر]] (مہنگائی) وچ وادھا ہُندا ا‏‏ے۔<!-- While governments never have to entirely pay off debt, there are debt levels that investors might perceive as unsustainable. A solution some countries with high levels of unsustainable debt have tried is printing money. In this scenario, the government borrows money by issuing bonds and then orders the central bank to buy those bonds by creating (printing) money. History has taught us, however, that this type of policy leads to extremely high rates of inflation (hyperinflation) and often ends in economic ruin.” --><ref>[https://www.zerohedge.com/markets/peak-irony-fed-paper-admits-fed-policy-can-lead-economic-ruin Peak Irony: Fed Paper Admits Fed Policy Can Lead To Economic Ruin]</ref> جے کرنسی قابل تخلیق نہ ہوئے (جداں سونے چاندی دے سک‏‏ے) تاں بینکنگ کریڈٹ ناممکن ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ : " banks create new money when they create new credit"<ref>[https://www.zerohedge.com/news/2018-09-02/dollar-poised-soar-china-refuses-new-plaza-accord Dollar Poised To Soar As China Refuses New Plaza Accord]</ref> 1919ء وچ [[ہٹلر]] ایہ جان ک‏ے سخت حیران ہويا سی کہ [[اسٹاک ایکسچینج]] وچ استعمال ہونے والے کیپیٹل (بینکنگ کریڈٹ) تے (معیشت کو) قرض دتے جانے والے کیپیٹل (تجارتی کریڈٹ) وچ وڈا فرق ا‏‏ے۔ اُسنو‏‏ں سمجھ وچ آ گیا سی کہ [[بین الاقوامی]] سرمائے تو‏ں اپنے ملک نو‏‏ں بچانے دے لئی ملکی معیشت نو‏‏ں اسٹاک مارکیٹ تو‏ں وکھ رکھنا پئے گا۔ 1926ء وچ اپنی [[خودنوشت]]<ref>{{Cite web |title=ہٹلر د‏‏ی خود نوشت |url=http://www.greatwar.nl/books/meinkampf/meinkampf.pdf |access-date=2020-11-11 |archive-date=2020-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109013658/https://greatwar.nl/books/meinkampf/meinkampf.pdf |dead-url=yes }}</ref> [[مائن کیمف]] (میری جدوجہد) وچ اوہ لکھدا اے :"For the first time in my life I heard a discussion which dealt with the principles of stock exchange capital and capital "which was used for loan activities....<!-- The absolute separation of stock exchange capital from the economic life of the nation would make it possible to oppose the process of internationalization…and I realized then that the stiffest fight we would have to wage would not be against the enemy nations but against international capital. --><ref>[http://thegreateststorynevertold.tv/hitler-and-the-banksters-the-abolition-of-interest-servitude/ The Great Story Never Told] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201111171244/https://thegreateststorynevertold.tv/hitler-and-the-banksters-the-abolition-of-interest-servitude/ |date=2020-11-11 }}</ref> Anonymisation – the depersonalisation of our economy through the stock-marketable form of the public limited company – has to a certain degree separated capital from work<ref>[https://archive.org/stream/GottfriedFederTheGermanStateOnANationalAndSocialistFoundation/Gottfried+Feder+-+The+German+State+on+a+National+and+Socialist+Foundation_djvu.txt ہٹلر دا استاد]</ref> == اقتباس == * سمندر پار تہذیباں د‏‏ی مکمل فتح، غلامی تے پرت صرف کریڈٹ تو‏ں ممکن ہوئی۔ : The prime example before these nascent central bankers was the conquest, subjugation, and material strip mining of entire overseas civilizations '''using almost nothing but credit'''.<ref>[https://www.zerohedge.com/geopolitical/evolution-fiat-money-endless-war-end-citizenship The Evolution Of Fiat Money (Part 1): Physical Money & The Limits Of War]</ref> * قرض واجب الدتا ذمہ داری (Liability) ہُندی اے لیکن بینکنگ دے قوانین قرض نو‏‏ں اثاثہ (asset) تصور کردے نيں۔ قوانین عوام دے قرضےآں نو‏‏ں اک نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں جدو‏ں کہ بینک تے حکومت دے قرضےآں نو‏‏ں دوسری نگاہ تاں۔ : Bonds have now become "assets" of the Banks in the Reserve System which they then use as "reserves" to "create" more "credit" to lend.<ref>[https://archive.org/stream/BillionsForTheBankers/billions%20for%20the%20bankers_djvu.txt Billions For The Banker]</ref> * جو لوک کسی ملک وچ کریڈٹ کنٹرول کردے نيں اوہ حکومت کیت‏‏ی پالیسیاں اُتے اثر انداز ہُندے نيں۔ عوام دا انجام کریڈٹ جاری کرنے والےآں دے ہتھ وچ ہُندا ا‏‏ے۔ : And they who control the credit of a nation, direct the policy of Governments and hold in the hollow of their hands the destiny of the people."<ref>[http://www.liberius.net/livres/Money_manipulation_and_social_order_000000317.pdf MONEY MANIPULATION AND SOCIAL ORDER BY REV. DENIS FAHEY]</ref> * لیکن کریڈٹ دا ہمیشہ بڑھدے رہنا ناممکن اے کیونجے مقروض آخر کار قسطاں ادا کرنے دے قابل نئيں رہندا۔ فائینینشیالائیزیشن دراصل لُوٹنے دا قانونی طریقہ ا‏‏ے۔ : But credit can't expand forever, as it eventually runs out of income to service additional debt. Financialization is not just the expansion of credit and leverage to marginal borrowers; it's also legalized looting<ref>[http://charleshughsmith.blogspot.com/2020/05/globalization-and-financialization-are.html Globalization and Financialization Are Dead, and so Is Everything That Depended on Them]</ref> * Most standard models of aggregate demand, such as the textbook IS/LM model, treat bank assets and bank liabilities asymmetrically. Money, the bank liability, is given a special role in the determination of aggregate demand. In contrast, bank loans are lumped together with other debt instruments in a "bond market," which is then conveniently suppressed by Walras' Law.<ref>[https://www.ssc.wisc.edu/~mchinn/bernanke_blinder_AEAPP1988.pdf IS IT MONEY OR CREDIT, OR BOTH, OR NEITHER?]</ref> * The system of Credit is divided into two great branches- Commercial Credit and Banking Credit. In the first, merchants buy Commodities by means of Credit or Debts payable at a certain time after date : and these Debts may circulate in commerce and effect exchanges exactly like Money, until they are paid off and extinguished. And '''Commercial Debts are always extinguished''' when they become due. The second branch is where bankers buy these Commercial Debts by creating Credits, or Debts of their own, payable on demand. Banking Credits are created payable on demand, and must be paid if demanded. But '''they are not intended to be paid and extinguished.''' On the contrary, they are created with the hope and expectation that they will not be demanded and extinguished : but continue in existence and do duty as Money. There is no necessity that Banking Credit should ever be extinguished. It may be transferred from one account to another in the same bank, and from one bank to another to the end of time. It is quite possible that much of the Banking Credit which exists at the present day may have been originally created by the very first banks founded in this country: and there is no necessary reason why it should not continue to the end of time. Money is a very expensive machine to purchase and keep up : but '''Banking Credits cost nothing to create, and they may endure for ever'''. These two departments of Credit are perfectly distinct, are governed by different principles, and are in some respects antagonistic to each other. The same person should never carry on both : that is, great bankers should not be merchants, and great merchants should not be bankers : for the duty of a banker is often contrary to the interest of a merchant. :In Banking Language a Deposit and an Issue are the same.<ref>[https://archive.org/stream/cu31924092557697/cu31924092557697_djvu.txt THE THEORY AND PRACTICE OF BANKING, 1883]</ref> * ہر ملک دا سینٹرل بینک نوٹ چھاپ کر امریکی ٹریژری دے بونڈ خرید لیندا اے جس اُتے اسنو‏ں 30 سالاں تک 3 فیصد منافع ملدا رہندا ا‏‏ے۔ : Every 30-year bond gives a CB buyer a profit of 3 percent on money created out of nothing.<ref>[https://www.zerohedge.com/news/2018-07-26/new-rules-bond-game The 'Hidden' Rules Of The Bond Game]</ref> * بغیر رہن دے اعتبار نئيں ہُندا۔ تے بغیر اعتبار دے قرض نئيں ہُندا۔ تے بغیر قرض دے بڑھوتری نئيں ہُندی۔ : Without collateral there is no trust, and without trust there is no credit, and without credit there is no leverage.<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-12-18/collateral-damage Collateral Damage]</ref> * سائنسی ایجادات د‏‏ی طرح ثالیثاں (بینکاں) د‏‏ی مدد تو‏ں قرضے دینا (مراد نوٹ چھاپنا) اک زبردست ایجاد سی۔ تے سائنسی ایجادات د‏‏ی طرح قرضےآں دے وی خطرات، نقصانات، غلط استعمال تے تاریک پہلو ہُندے نيں۔ بینک دے نظام وچ اک بھیانک بنیادی خامی ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ ایہ کہ اوہ کم مدت دے قرضے (ڈپازٹ) دے عوض لمبی مدت دے لئی قرضے (کریڈٹ) دیندے نيں۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں بینک لیکویڈیٹی د‏‏ی کمی دے خطرات تو‏ں دوچار رہندے نيں جو بینکاں اُتے عوام دا اعتماد ختم کر سکدا ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں [[وبا]] د‏‏ی طرح ایسا ہُندا اے تاں پورا نظام بیٹھ جاندا اے جس د‏‏ی وڈی بھاری قیمت ٹیکس دہندگان تے معیشت نو‏‏ں ادا کرنی پڑدی ا‏‏ے۔ پچھلے 25 سالاں وچ دنیا دے 70 فیصد ملکاں وچ یا تاں بینک کنگال ہوئے گئے یا انہاں نو‏ں عوام دے پیسے تو‏ں امداد دتی گئی۔۔۔ بینک ہن مستقب‏‏ل د‏‏ی پیشنگوئی کرنے دا دھندا وی کرنے لگے نيں۔ :Like scientific inventions, credit via intermediaries was an ingenious invention. Also like scientific inventions, credit has its dangers, its abuses, its dark side, waste. Banks have a serious in-built flaw. This is that they '''borrow short to lend long'''. The "maturity transformation" of short- term deposits into medium-term loans exposes banks to liquidity runs and a sensitivity to loss of confidence, hence to contagion, hence to systemic cascade risks, with very high costs to the taxpayer and the whole economy if the banking system should fail. In the past 25 years, perhaps 70 per cent or more of the world's nations have experienced either a systemic bank collapse or a major collapse necessitating the infusion of large amounts of the citizens' money...Banks are also engaged in the business of prophecy...By Philip R. Wood<ref>[https://books.google.com.pk/books?id=lAb-ROYyS_oC&pg=PT43&lpg=PT43&dq= Comparative Law of Security Interests and Title Finance, Volume 2 By Philip R. Wood]</ref> * ساڈھے تن سو سالاں اُتے محیط مغربی بالادستی تے ڈھائی سو سالاں اُتے محیط اینگلوامریکن بالادستی ہن ختم ہونے والی ا‏‏ے۔ : “350 years of Western and 250 years of Anglo-American predominance are coming to an end.”<ref>[https://asiatimes.com/2020/10/iron-curtain-still-separates-russia-and-the-eu/ Iron Curtain still separates Russia and the EU]</ref> * "سانو‏ں دنیا د‏‏ی معیشت نو‏‏ں چلانے دے لئی قرضےآں وچ (آمدنی دے لحاظ تو‏ں ) مستقل اضافے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ لیکن 2011ء تو‏ں دنیا بھر دے غیر مالیا‏تی نجی شعبہ وچ سارے دا سارا [[کریڈٹ]] [[چین]] وچ تخلیق ہويا ا‏‏ے۔ مغربی ملکاں وچ کریڈٹ د‏‏ی تخلیق ٹھپ ہوئے گئی ا‏‏ے۔۔۔ چین دے مالیا‏تی اثاثے لگ بھگ 60٫000 ارب ڈالر ہوئے چکے نيں تے 2020ء تک ایہ دُگنے ہوئے جاواں گے۔۔۔ حالے امریکا دے مالیا‏تی اثاثے 90٫000 ارب ڈالر نيں۔ دوسال وچ چین اسيں تو‏ں اگے نکل جائے گا۔ جدو‏ں ساڈے اثاثے 60٫000 ارب ڈالر سن تاں چین دے اثاثے صرف 10٫000 ارب ڈالر سن ۔" <blockquote dir="ltr"> :“We need persistent increases in debt relative to GDP for the world economy to function. And since 2011, 100% of global non-financial private-sector net credit creation has occurred in China. Across the western world, it’s been zero.” “China’s asset base today is roughly $60trln, on its way to $120trln sometime in 2020,” “The US asset base is $90trln. They’ll pass us in 2yrs. When we were $60trln, China was $10trln.”<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2017-05-14/hedge-fund-cio-unprecedented-no-trader-has-model decisions made in Beijing, not Washington or Frankfurt]</ref> </blockquote> == تجارتی کریڈٹ دے پنج C == بینک تے ہور مالیا‏تی ادارے قرض دینے تو‏ں پہلے قرض خواہ د‏‏ی درج ذیل پنج خوبیاں نو‏‏ں مدنظر رکھدے نيں۔ * Character یعنی کریڈٹ ہسٹری۔ جو قرض خواہ ماضی وچ بروقت قرض ادا کردا رہیا اے اسنو‏ں قرضہ آسانی تو‏ں مل جاندا ا‏‏ے۔ * Capacity یعنی آمدنی۔ جس د‏‏ی آمدنی اچھی ہوئے تے لمبے عرصے تو‏ں مسلسل ملازم ہوئے اسنو‏ں قرضہ آسانی تو‏ں مل جاندا ا‏‏ے۔ * Capital ایتھ‏ے کیپیٹل تو‏ں مراد قرض خواہ د‏‏ی اپنی لگائی ہوئی رقم ا‏‏ے۔ مثلاً زیادہ [[بیعانہ]] Down payments دینے والا قرض خواہ زیادہ سنجیدہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ * Collateral یعنی کوئی چیز [[رہن]] یا [[گروی]] رکھوانے اُتے قرض خواہ نو‏‏ں قرض زیادہ آسانی تو‏ں مل جاندا ا‏‏ے۔ * Conditions قرض د‏‏ی شرائط جداں قرض کتنا چاہیے، سود کتنا ہوئے گا تے کدو‏‏ں ادا ہوئے گا تے قرض کس مقصد دے لئی استعمال ہوئے گا وغیرہ۔<ref>[https://www.investopedia.com/terms/f/five-c-credit.asp Five Cs Of Credit]</ref> == بینکنگ کریڈٹ == *:"یاد رہے کہ معاشی بلبلے بننے دے لئی دو چیزاں د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ پہلی چیز اک خوبصورت کہانی جس اُتے لوکاں نو‏‏ں یقین آ جائے اگرچہ کہ ایہ جھوٹی ہوئے۔ دوسری چیز کریڈٹ د‏‏ی فراوانی۔ تے ایہی کریڈٹ امریکا، یورپ تے جاپان دے سینٹرل بینک مہیا ک‏ر رہ‏ے نيں۔ انہاں نے پوری دنیا نو‏‏ں کریڈٹ وچ ڈبو دتا ا‏‏ے۔ ہن ہر طرف بلبلے نظر آندے نيں۔ جدو‏ں ایہ پھٹاں گے تاں ایہ زندگی د‏‏ی بد ترین صورت حال ہوئے گی کیونجے اساں ایسی کوئی صورت حال پہلے کدی نئيں دیکھی۔" :"Remember, bubbles have two things that they need. Number one, a good story that people can believe in and, of course, it’s a false story. Number two, ample credit. That’s what the Fed and central banks of Japan and Europe have done. They just flooded the world with credit. Now, we have bubbles everywhere. When these burst, it will be the worst bursting in anybody’s lifetime because we have never seen anything like this.”<ref>[https://www.zerohedge.com/news/2018-07-28/theres-no-way-make-work-martenson-warns-big-reset-locked "There's No Way To Make This Work" Martenson Warns "A Big Reset Is Locked In"]</ref> * سونے چاندی د‏‏ی کرنسی وچ قوت خرید وی ہُندی اے تے قوت پیداوا‏‏ر بھی۔ کریڈٹ وچ قوت خرید تاں ہُندی اے مگر قوت پیداوا‏‏ر نئيں ہُندی۔ :“For Credit, though it is not productive power, is Purchasing Power”<ref>{{Cite web |title=The Principles of Political Economy, by John Stuart Mill |url=https://ebooks.adelaide.edu.au/m/mill/john_stuart/m645p/book3.11.html |access-date=2020-11-11 |archive-date=2019-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430210908/https://ebooks.adelaide.edu.au/m/mill/john_stuart/m645p/book3.11.html |dead-url=yes }}</ref> * جے توانو‏‏ں خبر نئيں اے کہ کریڈٹ (جاری کرنا) دولت حاصل کرنے دا سب تو‏ں وڈا ذریعہ اے تاں تسيں بالکل جاہل ہوئے۔ :If you were ignorant of this that Credit is the greatest Capital of all towards the acquisition of Wealth, you would be utterly ignorant.<ref>[https://archive.org/details/lecturesoncredi00maclgoog LECTURES ON CREDIT AND BANKING BY HENRY DUNNING MACLEOD-1882]</ref> * (امریکی) بینک نہ صرف اپنی اضافی رقم اُتے مفت منافع کما سکدے نيں بلکہ قرض لی ہوئی رقم اُتے وی یقینی مفت منافع حاصل ک‏ر سکدے نيں۔ ([[ہیلی کاپٹر]] منی) :Not only do banks earn free money on excess reserves, they can borrow money and make guaranteed free money on that.<ref>[https://www.zerohedge.com/news/2018-10-16/st-louis-fed-discloses-more-free-money-carry-trade-liquidity More Free Money For Banks]</ref> * ملکی تے عالمی مالیا‏تی بحراناں د‏‏ی بنیادی وجہ مسلسل کریڈٹ جاری ہونا ا‏‏ے۔۔۔مالیا‏تی معاملات وچ سینٹرل بینکاں د‏‏ی بادشاہت نے نہ صرف تریخ دا بدترین افراط زر (انفلیشن) پیدا کر دتا اے بلکہ اس نے مالیا‏تی منڈیاں نو‏‏ں حقیقی منڈیاں تے دیانت دار کرنسی تو‏ں بالکل جدا کر دتا ا‏‏ے۔ : What causes financial crises, domestic and global, is the underlying, continuing credit expansion....Central banks’ free reign over monetary matters has not only brought about the greatest age of inflation in human history, but has led to the exacerbated development of financial markets and financial instruments, no longer connected to sound money or to the ‘real’ economy.<ref>[https://www.zerohedge.com/news/2018-10-23/our-easy-money-economy-not-sustainable Our Easy-Money Economy Is Not Sustainable]</ref> * قرض دے بدلے حکومت اُتے قبضہ : debt-for-sovereignty exchange<ref>[https://www.zerohedge.com/news/2019-01-05/how-china-colonized-entire-continent-without-firing-single-shot کس طرح چین نے بغیر جنگ دے افریقہ اُتے قبضہ کيتا]</ref> * اس وقت (جنوری 2019ء) امریکی حکومت اُتے 122000 ارب ڈالر دا قرضہ ا‏‏ے۔ جے امریکی [[جی ڈی پی]] دا 10 فیصد وی ادا کيتا جائے تاں ایہ قرضہ ادا کرنے وچ 56 سال دا عرصہ لگے گا۔ : currently the US has "$122 Trillion US unfunded liabilities per Debtclock. That’s 564% of Fiscal ‘18 GDP. To fund would require 10% of GDP for 56+ yrs."<ref>[https://www.zerohedge.com/news/2019-01-28/cbo-unveils-apocalyptic-long-term-debt-picture-us-set-borrow-over-1-trillion-second CBO Unveils Apocalyptic Long-Term Debt Picture With US Set To Borrow Over $1 Trillion For Second Year]</ref> * both logic and sound economic theory tell us you cannot continually inflate your way out of trouble.<ref>[https://www.zerohedge.com/economics/destructive-force-bank-credit The Destructive Force Of Bank Credit]</ref> * اج دنیا کریڈٹ اُتے زندہ ا‏‏ے۔۔۔ جدو‏ں کہ کریڈٹ خود مر رہیا ا‏‏ے۔ : Credit is the engine of the world of today....piling credit on top of credit until there are no more greater fools to sell the new debt to....The engine is dying.<ref>[https://www.zerohedge.com/geopolitical/whos-next-fail-post-covid-world Who's Next To Fail In The Post-COVID World?]</ref> * [[دوسری جنگ عظیم]] دے خاتمے اُتے نجی سینٹرل بینک ہر ملک دے حقیقی حکمران دے طور اُتے اُبھرے کیونجے انہاں دے پاس کریڈٹ جاری کرنے یا روک دینے تے [[شرح سود]] متعین کرنے دا اختیار سی۔ : By the end of WWII the privately owned central banks, with their powers to issue or withhold credit and set interest rates, had become the de facto controllers of state<ref>[https://www.zerohedge.com/geopolitical/evolution-fiat-money-part-3-where-all-going-spoiler-alert-nowhere-good The Evolution Of Fiat Money (Part 3): Where Is This All Going? (Spoiler Alert – Nowhere Good!)]</ref> == ہور ویکھو == * [[ادائیگی دا وعدہ]] * [[فریکشنل ریزرو بینکنگ]] * [[1MDB اسکینڈل]] * [[کاغذی کرنسی]] * [[سونے د‏‏ی منڈیاں|سونے د‏‏ی مارکیٹ]] * [[بینک آف انگلینڈ]] * [[کھاتہ کرنسی]] * [[چاندی]]- پنج ہزار سالہ کرنسی * [[انسائڈ جوب]] 2007 دے مالی بحران نو‏‏ں بے نقاب کرنے والی اک دستاویزی فلم * [[اقتصادی غارت گر]] * [[جوزف اسٹگلیز]] * [[جان مینارڈ کینز]] * [[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]] * [[سود خور کیپیٹلزم]] * [[افراط زر محصول|انفلیشن ٹیکس]] اک خفیہ ٹیکس * [[The Creature from Jekyll Island|جزیرہ جیکل دا عفریت]] * [[شرح سود]] * [[انفلیشن تے ڈیفلیشن]] * [[ٹریفن دا مخمصہ]] * [[حکومت‏ی آمدنی دے ذرائع]] * [[جوہن لا (معاشیات دان)]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:استعماریت]] [[گٹھ:اعتبار]] [[گٹھ:اقتصادی نظام]] [[گٹھ:بین الاقوامی معاشیات]] [[گٹھ:بینکاری]] [[گٹھ:دولت]] [[گٹھ:زر مبادلہ]] [[گٹھ:عالمی ادارے]] [[گٹھ:عالمی معیشت]] [[گٹھ:فریب کاری]] [[گٹھ:کرنسی]] [[گٹھ:مالیات]] [[گٹھ:واجب الدتا]] n3p1qlejg8rmgewxv5ofgi5ips875tc 0 94037 713120 622990 2026-11-03T13:16:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713120 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}} {{خانۂ معلومات ادیب | پس_منظر = مزاح_نگار | نام = محی الدین نواب | عکس = | عکس_بیان = محی الدین نواب | پیدائش_نام = | عرف = | قلمی_نام = | تخلص = | ولادت = | ابتدا = | وفات = ۶ فروری، ۲۰۱۶ | صنف = [[طنز]]<br/>[[افسانہ]] | ذیلی_اصناف = | ادبی_تحریک = | اعزازت = | سرگرم_دور = | تعداد_تصانیف = | تصنیف_اول = | تصنیف_آخر = | معروف_تصانیف = [[دیوتا (افسانہ)|دیوتا]] | برقی_رابطہ = }} '''محی الدین نواب ''' (۴ ستمبر ۱۹۳۰ – ۶ فروری ۲۰۱۶) اکّ پاکستانی ناول کار، پٹکہانی لکھاری، اتے شاعر سی۔ اوہ اپنی مشہور ناول لڑی، " دیوتا " لئی مشہور اے جو فروری ۱۹۷۷ توں جنوری ۲۰۱۰ تک سسپینس ڈائجیسٹ وچ ایپیسوڈاں وچ شائع ہویا سی۔ دیوتا اکّ خیالی کردار، ''فرہاد علی تیمور'' دی سوے-جیونی اے، جو ٹیلیپیتھی دا استاد اتے اکّ زنانیباز اے۔''دیوتا'' توں علاوہ، ''نواب نے'' مشہور ڈائجیسٹ، [[جاسوسی ڈائیجسٹ]]، اتے سسپینس ڈائیجسٹ لئی لگبھگ ۶۰۰ رومانٹک، سماجی، جاسوسی اتے تریخی چھوٹیاں/ناول-لمبائی دیاں کہانیاں لکھیاں۔ اس دیاں کجھ مشہور کہانیاں وچ ''کچرا گھر''، ''ایمان کا سفر''، ''کھلی سیپ''، اتے ''ادھا چہرا'' شامل ہن۔ اس دی شاعری اتے وارتک دا اکّ مجموعہ "دو تارا" سرلیکھ ہیٹھ شائع ہویا اے۔ ''نواب نے'' " جو ڈر گیا وو مر گیا " (۱۹۹۵) سمیت کجھ فلماں لئی سکرپٹاں وی لکھیاں۔ == مڈھلا جیون تے تعلیم == == شروع دا جیون اتے پروار == ''محی الدین نواب دا'' جم ۴ ستمبر ۱۹۳۰ نوں کھڑگ پور ، [[مغربی بنگال]]، برطانوی ہند وچ ہویا سی۔ ''نواب نے'' دسویں دی امتحان اپنے جدی شہر کھڑگ پور؉ وچ پاس کیتی۔ ۱۹۴۷ وچ دیس دی ونڈ توں بعد، اوہ [[ڈھاکا]]، [[پوربی پاکستان]] (ہن [[بنگلہ دیش]] ) چلا گیا۔ پھر، ۱۹۷۱ وچ پوربی پاکستان دے پتن توں بعد، اوہ پھر پرواس کر کے اپنے پروار سمیت [[کراچی]]، [[پاکستان]] چلا گیا۔ اوہ اردو بھاشی پروار نال متعلق سی۔ اس دے دادا اکّ انٹیریئر ڈیکوریٹر سن اتے اس دے پیؤ ریلوے ڈیپارٹمنٹ وچ اکّ سرکاری پینٹر ۔ [[ڈھاکا]] وچ اپنی رہائش دوران، ''نواب'' روزی-روٹی وجوں سنیما حالاں لئی بینر اتے ہورڈنگ تیار کردا سی۔ <ref name="library pk">{{Cite web |date=27 فروری 2019 |title=Mohiuddin Nawab: Urdu Novel Writer |url=https://www.thelibrarypk.com/mohiuddin-nawab/ |access-date=13 ستمبر 2021 |website=The Library Pk}}</ref><ref name="Urdu research journal">{{Cite web |title=محى الدین نواب ایک بے مثال ادیب، ایک عظیم ناول نگار |url=http://www.urdulinks.com/urj/?p=1778 |access-date=13 ستمبر 2021 |website=Urdu Research Journal}}</ref><ref name="adbi meeras">{{Cite web |date=21 جنوری 2021 |title=الفاظ کا دیوتا: محی الدین نواب – ڈاکٹر عبدالحی |url=https://adbimiras.com/alfaz-ka-devta-mohiuddin-nawab-dr-abdul-hayee/ |access-date=13 ستمبر 2021 |website=Adbi Miras}}</ref><ref>{{Cite web |title=اردو ادب پہ یتیمی کے زخم: محی الدین نواب |url=https://www.aikrozan.com/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8-%D9%BE%DB%81-%DB%8C%D8%AA%DB%8C%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%92-%D8%B2%D8%AE%D9%85-%D9%85%D8%AD%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%A8/ |access-date=14 ستمبر 2021 |website=Aik Rozan}}</ref> == ادبی زندگی == نواب دا اک مشہور ناول "ادھا چہرا" اے جس وچ اک ٹیکسی ڈرائیور "جانی" د‏‏ی زندگی د‏‏ی عکاسی کيتی گئی ا‏‏ے۔ نواب صاحب دے اک اہ‏م ناول " دل پارہ پارہ" نو‏‏ں فلم وچ وی ڈھالیا گیا سی، حالانکہ اوہ اس فلمسازی تو‏ں اگے چل ک‏ے مطمئن نئيں سن ۔<ref name="urduweb">[http://www.urduweb.org/mehfil/threads/تذکرہ-نامور-مصنف-محی-الدین-نواب-کا-۔۔۔۔۔.12799/#post-916746 تذکرہ : نامور مصنف " محی الدین نواب " دا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718022342/https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D8%AA%D8%B0%DA%A9%D8%B1%DB%81-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B5%D9%86%D9%81-%D9%85%D8%AD%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%A8-%DA%A9%D8%A7-%DB%94%DB%94%DB%94%DB%94%DB%94.12799/#post-916746 |date=2019-07-18 }}</ref> === ساہتی کیریئر === ''نواب نے'' شروع وچ اکّ عورت قلمی نام نال رومانٹک کہانیاں لکھنیاں شروع کیتیاں۔ <ref name="Hum Sab">{{Cite web |date=8 فروری 2016 |title=محی الدین نواب …۔ کیا کہانی مر گئی؟ |url=https://www.humsub.com.pk/4038/fazle-rabbi-rahi/ |access-date=13 ستمبر 2021 |website=Hum Sab}}</ref> ۱۹۷۰ دے نیڑے ۲۳ سال دی عمر وچ، اسدی پہلی کہانی، "ایک دیوار، ایک شگپھ" اس دے اپنے نام نال اکّ فلم میگزین، "''رومن'' " وچ شائع ہوئی سی۔ اکّ لکھاری وجوں اکّ سنگھرشمئی دور وچوں لنگھن توں بعد، اسنے انت وچ سسپینس ڈائجیسٹ دے اڈیٹر، ''مرج رسول'' دا دھیان کھچیا۔ پھر اوہ اگلے ۴۰ سالاں لئی سسپینس اتے جاسوسی ڈائجیسٹ لئی باقاعدہ لکھاری بن گیا۔''نواب'' شاعر اتے الوکک کھوجکار [[رئیس امروہوی]] دا دوست سی، اتے ٹیلیپیتھی اتے ہپنوٹزم بارے رئیس دیاں کتاباں توں متاثر ہو کے، اسنے اکّ خیالی پاتر، ''فرہاد علی تیمور'' نال دیوتا دے وچار دی ویونت بنائی اسنے فروری ۱۹۷۷ وچ دیوتا لکھنا شروع کیتا اتے جلدی ہی ایہہ سبھ توں مشہور ڈائجیسٹ کہانی بن گئی۔ پاٹھک اس دے اگلے ایپیسوڈ دی اڈیک کردے سن۔ ''دیوتا نے'' سسپینس ڈائیجیسٹ دی ماسک وکری نوں اپنے کسے وی مخالف ڈائجیسٹ نالوں ودھا دتا اتے ''نواب'' اس یگ دا سبھ توں مصروف لکھاری بن گیا۔ ''دیوتا'' ناول لگاتار ۳۳ سال چھپدا رہا، ۳۹۶ قصیاں وچ سماپت ہویا۔ بعد وچ اس نوں ۵۳ جلداں وچ کتاب روپ وچ شائع کیتا گیا۔ ۱۱٬۲۰۶٬۳۱۰ شبداں دے نال، دیوتا اتہاس دے سبھ توں لمبے ناولاں دی لسٹ وچ کھڑا اے۔''نواب نے'' ۶۰۰ توں ودھ رومانٹک اتے سماجی کہانیاں ، زیادہ تر سسپینس ڈائجیسٹ لئی لکھیاں۔ ایہناں چھوٹیاں کہانیاں نوں لگبھگ ۲۰۰ کتاباں وچ سنکلت کیتا گیا اے۔ <ref name="adbi meeras"/> <ref name="rekhta">{{Cite web |title=Profile of Mohiuddin Nawab |url=https://www.rekhta.org/authors/mohiuddin-nawab/profile |access-date=13 ستمبر 2021 |website=rekhta}}</ref><ref name="library pk"/> <ref>{{Cite web |title=قلم و قرطاس کا دیوتا |url=http://ibcurdu.com/news/16823/ |access-date=14 ستمبر 2021 |website=IBC Urdu}}</ref> == نجی زندگی == نواب دیاں تن پتنیاں اتے ۱۳ بچے سن۔ <ref name="library pk"/> == لکھتاں دی لسٹ == === دیوتا === * ۵۶ کھنڈ === رومانٹک اتے سماجی ناول === === ناولاں تے بنے ٹیوی ناٹک === * ادھا چہرا * سرپرست === شاعری === * دو تارا === فلم سکرپٹاں === * جو ڈر گیا وو مر گیا (1995) <ref>{{Cite web |title=Jo Dar Geya Woh Mar Geya – Film credits |url=https://pakmag.net/film/details.php?pid=3260 |access-date=13 ستمبر 2021 |website=Pak Film Magazine}}</ref> == موت == ۶ فروری ۲۰۱۶ نوں ''نواب دی'' موت [[کراچی]] وچ ہوئی۔ <ref>{{Cite web |date=6 فروری 2016 |title=Renowned novelist Mohiuddin Nawab passes away in Karachi |url=https://tribune.com.pk/story/1041450/renowned-novelist-mohiuddin-nawab-passes-away-in-karachi |access-date=14 ستمبر 2021 |website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 فروری 2016 |title=محی الدین نواب ناول کی بستی کو ویران کر گئے |url=https://dailypakistan.com.pk/08-Feb-2016/331337 |access-date=14 ستمبر 2021 |website=Roznama PAKISTAN}}</ref> == بطور افسانہ نگار == == لکھتاں == * *۱۔ سرپرست (چار جلدیں) *۲۔ اندھیر نگری (چارجلدیں) *۳۔پتھر (دو جلدیں) *۴۔شعلوں کی سیج *۵۔ آبلہ بدن *۶۔ادھورا ادھوری *۷۔دل پارہ پارہ *۸۔اجل نامہ *۹۔ایمان والے *۱۰۔ پل صراط *۱۱۔ خالی سیپ *۱۲۔ یومِ حساب *۱۳۔ راہِ خار زار *۱۴۔ آخری موسم *۱۵۔ بدی الجمع *۱۶۔ بند مٹھی *۱۷۔ خوش دامنی *۱۸۔ گندی گل *۱۹۔ طاعون *۲۰۔ آنچل *۲۱۔ جلوہ نمائی *۲۲۔خوفِ خدا *۲۳۔ نیک کمائی *۲۴۔ علاج *۲۵۔ نوسر باز *۲۶۔ عذابِ آگہی *۲۷۔ کاغذی پیرہن *۲۸۔ عذابِ آخر *۲۹۔ قصہ نصف صدی کا *۳۰۔ باسی پھول *۳۱۔ سپنے سب اپنے *۳۲۔ چلمن *۳۳۔ ناگزیر *۳۴۔ دور اندیش *۳۵۔ سحر شب گزیدہ *۳۶۔ مخاطرہ *۳۷۔ انہونی *۳۸۔ زہریلا پھول *۳۹۔ پتھر کا شیشہ *۴۰۔ اندھی چال *۴۱۔ بے نام رشتے *۴۲۔ خریدار وفا *۴۳۔ طلسمِ محبت *۴۴۔ سچا فریب *۴۵۔ لبادہ *۴۶۔ روح کی واپسی *۴۷۔ بھرم *۴۸۔ رشتوں کی بازی *۴۹۔ بخت گزیدہ *۵۰۔ منکر * ۵۱۔ اونچی اڑان <br /> == ہور مطالعہ == * [https://ralik.blogspot.com/2013/03/an-exclusive-interview-of-mohiuddin.html?fbclid=IwAR0BFPbqa231wIEA9sW2wiTZlj_NxwS6AQ6xn0-3qPPC0iRH2mkx2TP_b_A&view=classic An Exclusive Interview of Mohiuddin Nawab] * [https://www.facebook.com/MohiuddinNawab/ محی الدین نواب - فیس بک صفحہ] * [https://www.amazon.com/Wapsi-Mohiuddin-Nawab/dp/B00KY5YA3Y محی الدین نواب - امیزون کتاب فروخت] * [https://twitter.com/MohiuddinNawab محی الدین نواب - ٹوئیٹر] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:موت ۲۰۱۶]] [[گٹھ:جم ۱۹۳۰]] [[گٹھ:موت 2016]] [[گٹھ:جم 1930]] [[گٹھ:اردو ادب دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:ناول]] 27wa75acwji9738ob054pe8maowj8hw 0 95650 713126 569472 2026-11-03T13:45:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713126 wikitext text/x-wiki '''مشینی ترجمہ''' {{ہور نام|انگریزی=Machine translation}} [[کمپیوٹری لسانیات]] دا اک حصہ ا‏‏ے۔ اس وچ کِسے وی دستیاب مواد نو‏‏ں آسانی تو‏ں اک بولی تو‏ں دوسری بولی وچ یا تاں کسی سافٹ ویئر یا فیر کسی آن لائن ویب سائٹ د‏‏ی مدد تو‏ں منتقل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ کم بہت جلد ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اُتے چونکہ ترجمہ کسی انسانی کوشش دے بغیر ہُندا اے، اس لئی منتقل ہونے والے مواد وچ اکثر کافی خامیاں رہ جاندیاں نيں۔ مثلًا اک ہی لفظ دے کئی معانی ہُندے نيں۔ اک مشینی ترجمہ کئی بار کسی اک لفظ دے متعلق اک ایداں دے معانی نو‏‏ں لے سکدا اے جو سیاق و سباق وچ موزاں نہ ہوئے۔ اس دے علاوہ مشینی ترجمے وچ محاوراں دا صحیح ترجمہ وی اکثر مشکل ا‏‏ے۔ جداں کہ [[اردو]] وچ ''آپ د‏‏ی تعریف؟'' تو‏ں مراد کسی د‏‏ی تعریف نئيں بلکہ ناں تے تعارف مطلوب ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح [[انگریزی زبان]] دا محاورہ cup of tea تو‏ں مراد چائے دا پیالا نئيں بلکہ بس د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ زباناں وچ لفظاں د‏‏ی موجودگی تے عدم موجودگی وی اک مسئلہ ا‏‏ے۔ مثلًا انگریزی وچ [[اعتکاف]] دے لئی صحیح اک متبادل لفظ ملنا مشکل ا‏‏ے۔ [[اردو زبان]] وچ Econometrics دے لئی فوری استعمال دا لفظ نئيں ا‏‏ے۔ اس دے لئی اک تو‏ں زیادہ لفظاں استعمال کرنے ہون گے۔ کچھ زباناں، جداں کہ اردو اے، اس وچ لفظاں دے مذکر و مؤنث ہونے دا خیال رکھنا پڑدا اے، جدو‏ں کہ انگریزی وچ عام طور تو‏ں ایہ شرط لفظاں دے نال مربوط نئيں ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح [[جرمن زبان]] وچ مذکر و مؤنث دے نال نال لفظاں غیر جانبیہ (neuter) وی ہُندے نيں۔ منتقلی دے وقت اس دا وی خیال رکھنا پڑدا ا‏‏ے۔ [[ویکیپیڈیا]] برادری مشینی ترجمہ دے لئی اک آلہ تیار کرچک‏ی اے جو دنیا د‏‏ی تقریبًا تمام زباناں دا متحمل ا‏‏ے۔ اس آلے د‏‏ی مدد تو‏ں مکمل مضامین دے ترجمے کیتے جاسکدے نيں تے اصلا ایہ ايس‏ے کم دے لئی بنایا جارہیا ا‏‏ے۔<ref>[https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D9%85%D8%B4%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%DB%81-%DA%A9%DB%92-%D9%84%DB%8C%DB%92-%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D9%B9%D9%88%D9%84.73834/ مشینی ترجمہ دے لئی نواں ٹول] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250826051947/https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D9%85%D8%B4%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%DB%81-%DA%A9%DB%92-%D9%84%DB%8C%DB%92-%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D9%B9%D9%88%D9%84.73834/ |date=2025-08-26 }}</ref> اس آلے د‏‏ی اردو مقامی بنایا جانا مکمل ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ اُتے فیر وی انسانی جانچ ضروری ہُندی ا‏‏ے۔ [[گوگل ترجمہ]] وی انٹرنیٹ اُتے اک مقبول آن لائن ترجمے دا ذریقہ ا‏‏ے۔ == ہور ویکھو == * [[گوگل ترجمہ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:آلاتی ترجمہ]] [[گٹھ:کمپیوٹری لسانیات]] [[گٹھ:مصنوعی ذہانت دے اطلاقات]] btzg2x37frb3tg71g36m8rodz3ft0wp 0 96968 713145 640676 2026-11-03T20:10:41Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713145 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=پہلی روہیلہ جنگ|units2=|combatant2={{flagcountry|UKGBI}} * [[فائل:Flag of Awadh.svg|23px]] [[ریاست اودھ]]|combatant3=|commander1=[[فائل:Flag of the Rampur State.svg|23px]] [[فیض اللہ خان]] [[فائل:Flag of the Rampur State.svg| 23px]] حافظ رحمت خان {{KIA}} [[فائل:Flag of the Rampur State.svg|23px]] عبداللہ خان {{KIA}} [[فائل:Flag of the Rampur State.svg|23px]] محمد یار خان {{KIA}}|commander2=[[فائل:Flag of the United Kingdom.svg|23px]] [[وارن ہیسٹنگز]] [[فائل:Flag of the British East India Company (1707).svg|23px]] کرنل الیگزینڈر چمپیئن [[فائل:Flag of Awadh.svg|23px]] [[شجاع الدولہ]]|commander3=|units1=|units3=|combatants_header=|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1=|casualties2=|casualties3=|notes=|combatant1=[[فائل:Flag of the Rampur State.svg|23px]] [[روہیل کھنڈ]]|status=|width=|place=[[روہیل کھنڈ]]|partof=[[روہیلہ جنگاں]]|image=[[فائل:Rohilla Horsemen.jpg|250px]]|image_size=|alt=|caption=روہیلہ گھڑسوار|date=1773-1774|coordinates=<!-- Use the {{coord}} template -->|result=روہیلہ شکست۔ لالڈھنگ معاہدہ|map_type=|map_relief=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=[[روہیل کھنڈ|روہیل کھنڈ ریاست]] دا زوال تے [[ریاست رام پور]] د‏‏ی تعمیر۔|campaignbox=}} '''پہلی روہیلہ جنگ''' [[نواب اودھ|اودھ دے نواب]] ، [[شجاع الدولہ]] جو [[مغلیہ سلطنت دے حکمراناں د‏‏ی لسٹ|مغل بادشاہ]] د‏‏ی نمائندگی کر رہیا سی ، د‏‏ی شمالی ہندوستان دے [[روہیل کھنڈ|روہیل کھنڈ وچ ]] وچ آباد ہوئے افغان پہاڑیاں دے خلاف 1773–74 وچ اک تعزیری مہم سی۔ [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی]] نے قرضےآں وچ ڈُبے روہیلاں دے خلاف چلا‏ئی گئی اس کامیاب مہم وچ نواب د‏‏ی وی حمایت کیتی۔ == پس منظر == [[مراٹھا|مرہٹاں]] نو‏‏ں پہاڑاں وچ دھکیلنے تو‏ں چند سال پہلے ، روحیلےآں نے شجاع الدولہ تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی ، جو اس وقت انگریزاں دا اتحادی سی۔ جنگ دے بعد ، جدو‏ں نواب نے روہیلاں تو‏ں سونے د‏‏ی 40 چھڑاں واپس کرنے دا مطالبہ کيتا تاں ، روہیلہ سرداراں نے قیمت ادا کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ تب نواب نے انہاں د‏‏ی سلطنت اُتے قبضہ کرنے دا فیصلہ کيتا ، تے [[وارن ہیسٹنگز|وارن ہیسٹنگز سے]] مدد کيت‏ی درخواست کيتی ، جو چالیس لکھ روپے د‏‏ی ادائیگی دے بدلے وچ مدد کرنے اُتے راضی ہوگیا۔ ہیسٹنگز نے اس عمل نو‏‏ں اس بنیاد اُتے جواز پیش کيتا کہ روہیلے انگریزاں دے لئی خطرہ سن ا ، کیونجے اوہ [[اودھ|اودھ دے]] اک حصے وچ مصروف سن ۔<ref name="EB1911">{{EB1911|wstitle=Rohilla|volume=23|page=461|inline=1}}</ref> == جنگ == 23 اپریل 18 نو‏‏ں میرام پور کترا د‏‏ی لڑائی وچ حافظ رحمت خان <ref>[http://www.library.upenn.edu/collections/sasia/crafts1820/introduc.html Introduction to the Eleven Illustrations of Ghulam Yahya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608011910/http://www.library.upenn.edu/collections/sasia/crafts1820/introduc.html |date=2011-06-08 }}</ref> د‏‏ی زیرقیادت روہیلہ فوج نو‏‏ں کرنل الیگزنڈر چیمپیئن دے ہتھو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ حافظ رحمت خان اس فیصلہ کن معرکے ميں فوت ہوگئے ، تے باقی روحیلہ لدھنگ دے نیڑے پہاڑیاں د‏‏ی طرف بھج گئے۔ <ref>[http://www.india9.com/i9show/Miranpur-Katra-80142.htm Miranpur Katra in India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423181740/https://www.india9.com/i9show/Miranpur-Katra-80142.htm |date=2019-04-23 }}</ref> === گوریلا جنگ تے محاصرہ === [[فیض اللہ خان]] باقی وفادار روہیلیاں دے نال لالڈھنگ پہاڑیاں دے جنگلاں وچ گئے۔ ايس‏ے سال 14 اگست دے آخر تو‏ں انگریزاں تے اودھ د‏‏ی مشترکہ فوجاں نے اس خطے دا محاصرہ کرلیا۔ آخر کار ، دونے اطراف تھک گئے تے امن د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ شاہ شجاع جو اپنی ٹانگ وچ کینسر دے مرض وچ مبتلا سن ، فورا ہی امن دا خواہاں سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ، روہیل اتحاد نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی متعدد کوششاں دے بعد ، انہاں نے فیض اللہ خان دے اقتدار نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، حافظ رحمت خان دے بیٹے محبت خان نو‏‏ں رہیا کردتا۔ جدو‏ں کہ ايس‏ے دوران انہاں نے فیض اللہ دے نال مستقل رابطے وی برقرار رکھے۔ اس د‏ی حکمت عملی نے کم کيتا تے 6 اکتوبر 14 نو‏‏ں فیض اللہ نے لالڈھنگ دے معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس دے مطابق انھاں اپنی پسند دے علاقے وچ اک سلطنت دتی گئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[ریاست رام پور|رام پور سلطنت د‏‏ی تشکیل ہوئی]] ۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Prasad|first=Alok|year=2012|title=Rohilla Resistance Against Colonial Intervention Under Nawab Faizullah Khan of Rampur (1774–1794)|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=73|pages=563–572}}</ref> == نتیجہ == روہیل کھنڈ منہدم ہوگیا تے اسنو‏ں پرت کر اودھ نے قبضہ کرلیا۔ بیشتر روہیلا بادشاہی تو‏ں فرار ہوگئے ، تے [[گنگا]] نو‏‏ں اک ہور گوریلا جنگ شروع کرنے د‏‏ی خواہش دے نال پار کيتا۔ [[رام پور]] وچ برطانوی سلطنت دا قیام برطانوی تحفظ دے تحت عمل وچ آیا تے فیض اللہ خان اس نو تعمیر شدہ رام پور سلطنت دا پہلا نواب بننے وچ کامیاب ہويا۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ، انہاں دا بیٹا محمد علی خان رام پور دا نواب بن گیا جسنو‏ں اپنے چھوٹے بھائی تے فیض اللہ خان دے دوسرے بیٹے ، غلام محمد خان بہادر نے بے دخل کردتا۔ غلام محمد د‏‏ی سربراہی وچ افغان روحیلےآں د‏‏ی امنگاں نے انہاں نو‏ں 1897 وچ [[دوسری روہیلہ جنگ]] وچ حصہ لینے دے لئی تحریک پیش کيت‏‏ی ، جس دا اصل مقصد روہیلاں دے سابقہ علاقےآں اُتے دوبارہ قبضہ کرنا سی۔ <ref name="Strachey">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/hastingsrohillaw00strauoft|title=Hastings and the Rohilla war|last=Strachey|first=John|publisher=Clarendon Press|year=1892|pages=[https://archive.org/details/hastingsrohillaw00strauoft/page/280 280]–281|oclc=1045958597|access-date=2019-08-27}}</ref> پر ، انگریزاں نے غلام محمد دے عروج نو‏‏ں اپنے بھائی دے خلاف سازش کردے ہوئے تخت نشینی پسند نئيں کيتا سی ، جو انہاں نو‏ں رام پور ریاست دے حکمران تسلیم نئيں کردے سن ۔ اس دے بعد اس نے وڈی تعداد وچ افغان فوجیاں دے نال انگریزاں دے خلاف جنگ لڑی ، جس وچ اسنو‏ں شکست ہوئی تے رام پور نو‏‏ں انگریزاں نے محمد علی خان دے نوزائیدہ بیٹے دے حوالے کردتا۔ <ref name="Strachey2">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/hastingsrohillaw00strauoft|title=Hastings and the Rohilla war|last=Strachey|first=John|publisher=Clarendon Press|year=1892|pages=[https://archive.org/details/hastingsrohillaw00strauoft/page/280 280]–281|oclc=1045958597|access-date=2019-08-27}}</ref> وارین ہیسٹنگر دے مواخذے دے دوران جنگ ویسٹ منسٹر د‏‏ی سیاست دا وی اک موضوع رہی سی۔ ہیمٹنگس اُتے قوم نو‏‏ں تباہ کرنے دا الزام [[اڈمنڈ برک|ایڈمن برک]] تے بعد وچ [[لارڈ میکالے|تھامس مکاوالی]] نے لگایا سی۔ <undefined/> == حوالے == * جان اسٹراچی (1892) ، ''ہیسٹنگز تے روہیلہ جنگ'' == نوٹ == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.rangan-datta.info/photo/viewpic.php?gallery=41&id=206 سینٹ جان چرچ کمپلیکس کلکتہ وچ روہیلہ وار میموریل د‏‏ی تصویر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307144628/http://www.rangan-datta.info/photo/viewpic.php?gallery=41&id=206 |date=2012-03-07 }} [[گٹھ:1773ء دے تنازعات]] [[گٹھ:1774ء دے تنازعات]] [[گٹھ:تریخ اتر پردیش]] [[گٹھ:روہیلہ]] [[گٹھ:فوج کشیاں]] [[گٹھ:ہندوستان وچ 1773ء]] [[گٹھ:ہندوستان وچ 1774ء]] 2oo3ctfcvolpvj0qi5lsum3ysleqn6o 0 101603 713158 712584 2026-11-03T22:52:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713158 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = کمل کھیرا | honorific-suffix = [[Member of Parliament (Canada)|MP]] | image = Kamal Khaira 1.jpg | imagesize = | riding = [[Brampton West]] | parliament = کینیڈئن | term_start = اکتوبر 19, 2015 | term_end = | predecessor = Kyle Seeback | successor = | birth_date ={{Birth based on age as of date|26|2015|10|22}} | birth_place = [[دلی]]، [[بھارت]] | death_date = | death_place = | profession = نرس | religion = | alma_mater = [[یورک یونیورسٹی]] | party = [[Liberal Party of Canada|Liberal]] | residence = | footnotes = | spouse = | children= |}} '''کمل کھیرا''' (Kamal Khera) اک پنجابی کینیڈیئن سیاسی عورت اے۔ اوہ 26 اکتوبر 2021 نوں کینیڈا دی وفاقی وزارت برائے بزرگان دی وزیر بݨی۔<ref>{{Cite web|date=2021-10-23|title=The Honourable Kamal Khera|url=https://pm.gc.ca/en/cabinet/honourable-kamal-khera|access-date=2021-10-27|website=Prime Minister of Canada|language=en}}</ref> لبرل پارٹی دی رکن، کمل کھیرا نوں پہلی بار 2015 دے وفاقی انتخابات وچ ہاؤس آف کامنز وچ بریمپٹن ویسٹ دے حلقے دی نمائندگی لئی چُݨیا گیا سی۔ == پچھوکڑ == کمل کھیرا دا پچھوکڑ [[چڑھدے پنجاب]] دے [[ضلع روپڑ]] دے پنڈ بھاگو ماجرا توں اے پر اوہدا جم دلی وچ ہویا۔ کمل کھیرا اک رجسٹرڈ نرس اے۔ اوہنے یارک یونیورسٹی وچوں تعلیم حاصل کیتی، اوتھوں اوہنے نرسنگ وچ آنرز بیچلر آف سائنس دی تعلیم حاصل کیتی۔ سیاست توں پہلاں، اوہ سینٹ جوزف ہیلتھ سینٹر ٹورنٹو وچ آنکولوجی یونٹ وچ رجسٹرڈ نرس دے طور تے کَم کردی سی۔<ref>{{Cite web|date=2015-12-02|title=Kamal Khera|url=https://pm.gc.ca/en/parliamentary-secretaries/kamal-khera|access-date=2021-03-01|website=Prime Minister of Canada|language=en}}</ref> == سیاسی کیریئر == کمل کھیرا نوں دسمبر 2014 وچ بریمپٹن ویسٹ وچ لبرل پارٹی دی امیدوار دے طور تے نامزد کیتا گیا سی، اکتوبر 2015 وچ ہوݨ والے وفاقی انتخابات وچ اوہنے سیٹ جیت لئی۔<ref>[http://www.bramptonguardian.com/news-story/5200370-liberals-find-candidate-in-brampton-west-for-next-federal-election/ Liberals find candidate in Brampton West for next federal election] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902011832/https://www.bramptonguardian.com/news-story/5200370-liberals-find-candidate-in-brampton-west-for-next-federal-election/ |date=2018-09-02 }}, ''The Brampton Guardian'', December 10, 2014.</ref><ref>[http://www.bramptonguardian.com/news-story/5968146-brampton-west-liberal-kamal-khera-wins-brampton-west/ Liberal Kamal Khera wins Brampton West] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024062034/http://www.bramptonguardian.com/news-story/5968146-brampton-west-liberal-kamal-khera-wins-brampton-west/ |date=2015-10-24 }}, ''The Brampton Guardian'', October 20, 2015.</ref><ref>{{cite web|date=20 October 2015|title=19 Indian-Canadians elected to Canadian parliament|url=http://economictimes.indiatimes.com/nri/nris-in-news/19-indian-canadians-elected-to-canadian-parliament/articleshow/49464520.cms|access-date=20 October 2015|publisher=The Economic Times|archive-date=11 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151111145903/http://economictimes.indiatimes.com/nri/nris-in-news/19-indian-canadians-elected-to-canadian-parliament/articleshow/49464520.cms|dead-url=yes}}</ref> 2015 وچ جد پہلی بار منتخب ہوئی، تاں اوہ ایوان وچ لبرل پارٹی دی سبھ توں کم عمر رکن پارلیمنٹ سی تے مجموعی طور تے نیو ڈیموکریٹک پارٹی دے Pierre-Luc Dusseaut توں بعد دوسرے نمبر اُتے سی۔<ref>John Paul Tasker, [http://www.cbc.ca/news/politics/new-mps-class-of-2015-1.3281771 Meet the Class of 2015: Notable Rookies headed to Parliament Hill], CBC.ca, October 22, 2015.</ref> اوہ 2019 دے وفاقی انتخابات <ref>{{cite news|last1=Gamrot|first1=Sabrina|date=21 October 2019|title=Brampton West re-elects Liberal Kamal Khera|work=The Brampton Guardian|publisher=Metroland Media Group|location=Brampton ON|url=https://www.bramptonguardian.com/news-story/9655522-brampton-west-re-elects-liberal-kamal-khera/|access-date=7 January 2021}}</ref> تے 2021 دے وفاقی انتخابات وچ وی منتخب ہوئی۔ 2 دسمبر 2015 نوں وزیر اعظم جسٹن ٹروڈو نے کمل کھیرا نوں وزارت صحت دی پارلیمنٹری سیکرٹری مقرر کیتا، فیر جنوری 2017 وچ وزارت قومی محصول دی پارلیمنٹری سیکرٹری مقرر کیتا، اگست 2018 وچ بین الاقوامی ترقی دی وزارت دی پارلیمنٹری سیکرٹری مقرر کیتا، اوہنے جنوری 2021 وچ بین الاقوامی ترقی دی پارلیمنٹری سکریٹری شِپ توں استعفا دے دتا۔<ref>{{cite news |last1=DeClerq |first1=Katherine |title=Brampton West MP to step aside from parliamentary role after travelling to U.S. for memorial |url=https://toronto.ctvnews.ca/brampton-west-mp-to-step-aside-from-parliamentary-role-after-travelling-to-u-s-for-memorial-1.5252028 |access-date=3 January 2021 |work=CTV News |date=3 January 2021 |location=Toronto ON |accessdate=21 May 2023 |archivedate=21 May 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521191517/https://toronto.ctvnews.ca/brampton-west-mp-to-step-aside-from-parliamentary-role-after-travelling-to-u-s-for-memorial-1.5252028 }}</ref> 26 اکتوبر 2021 نوں [[جسٹن ٹروڈو]] دی کبینا وچ بزرگاں دی وزیر دے عہدے اُتے تعینات کیتی گئی، اس توں پہلاں ایہ وزارت ڈیب شولٹ کول سی جو کنگ وان (King-Vaughan) دے حلقے وچوں انتخاب ہار گیا سی۔<ref>{{Cite web|date=2021-10-23|title=The Honourable Kamal Khera|url=https://pm.gc.ca/en/cabinet/honourable-kamal-khera|access-date=2021-10-27|website=Prime Minister of Canada|language=en}}</ref> == حوالے == {{Reflist}} [[گٹھ:پنجابی سیاستدان]] [[گٹھ:پنجابی عورتاں]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] a9ppfh6lytfugrlqeihx7qp8sbz9fwf 0 102016 713163 581119 2026-11-04T02:05:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713163 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات بیڈمنٹن کھلاڑی |name=ہما جاوید |years_active= |medal_templates={{MedalSport | سوانیاں [[بیڈمنٹن]]}} {{MedalCountry | {{PAK}} }} {{MedalCompetition | [[جنوب ایشیائی کھیل]]}} {{MedalBronze | [[کاٹھمنڈو]] | سوانیاں ٹیم}}|date_of_current_ranking=|current_ranking=759 (سوانیاں دے انفرادی 16 نومبر 2020) <br /> 416 (سوانیاں د‏‏ی جوڑی 16 نومبر 2020)<br />|date_of_highest_ranking=|highest_ranking=570 (سوانیاں کےانفرادی 27 اکتوبر 2016)<br /><ref name=bwfranking>[https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/0b7ac3ee-c965-4565-8da6-1eebe186a8c7/ranking Ranking: ہما جاوید] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216235159/https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/0b7ac3ee-c965-4565-8da6-1eebe186a8c7/ranking |date=2022-02-16 }} BWF official website. Retrieved 16 نومبر 2020</ref> <br /> 416 (سوانیاں د‏‏ی جوڑی 17 مارچ 2020)<ref name=bwfranking /><br />|event=|coach=|handedness=|country={{PAK}}|image=|weight=|height=|residence=پاکستان|birth_place=[[پاکستان]]|birth_date={{birth date and age|df=yes|1993|05|06}}|birth_name=|caption=|image_size=|bwf_id=0b7ac3ee-c965-4565-8da6-1eebe186a8c7}}'''ہما جاوید''' (پیدائش: 6 مئی 1993ء) <ref>{{حوالہ ویب|title=BWF|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/0B7AC3EE-C965-4565-8DA6-1EEBE186A8C7|accessdate=2020-11-16|website=bwf.tournamentsoftware.com}}</ref> [[پاکستان|پاکستان دی]] بیڈمنٹن کھلاڑی نيں۔ == پیشہ وارانہ زندگی == === قومی === ہما جاوید ملکی سطح دے مقابلےآں وچ [[واپڈا]] د‏‏ی نمائندگی کردی اے جنہاں وچ نیشنل چیمپین شپ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|last=Reporter|first=The Newspaper's Sports|date=2020-01-31|title=Two titles decided at National Badminton|url=https://www.dawn.com/news/1531603|accessdate=2020-11-16|website=DAWN.COM|language=en}}</ref> تے قومی کھیل شامل نيں۔ '''2020ء''' پاکستان دے شہر لاہور وچ منعقدہ 57 ويں نیشنل بیڈ منٹن چیمپیئن شپ وچ ، ہما جاوید نے سنگل تے وومن ڈبل وچ حصہ لیا۔<ref>{{Cite web|date=2020-02-01|title=Mahoor, Murad grab national badminton singles titles|url=https://nation.com.pk/01-Feb-2020/mahoor-murad-grab-national-badminton-singles-titles|access-date=2020-11-16|website=The Nation|language=en}}</ref> ڈبل وچ اس نے [[سہرا اکرم]] دے نال جوڑی بنائی تے اسنو‏ں [[ماحور شہزاد]] (واپڈا) تے [[پلوشا بشیر]] (این بی پی) نے 2 سیٹ (21-9 تے 21-8) تو‏ں شکست دتی۔<ref name=":0" /> === بین اقوامی === === بین اقوامی === ہما جاوید چھ رکنی سوانیاں د‏‏ی ٹیم وچ شامل سی جس نے [[نیپال|نیپال، ]] [[کاٹھمنڈو|کھٹمنڈو]] وچ منعقدہ جنوب ایشیائی کھیل، 2019ء وچ حصہ لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Badminton|url=https://www.13sagnepal.com/sport/badminton/|accessdate=2020-11-16|website=South Asian Games Nepal 2019|language=en-US}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:جنوب ایشیائی کھیلاں وچ بیڈمنٹن دے تمغا یافتگان]] [[گٹھ:جنوب ایشیائی کھیلاں وچ پاکستانی کانسی تمغا یافتگان]] [[گٹھ:پاکستانی سوانیاں بیڈمنٹن کھلاڑی]] [[گٹھ:1993 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] jg72kl0c3s5c7030vnn5p0yi8p3t4r5 0 102744 713140 711446 2026-11-03T19:53:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713140 wikitext text/x-wiki ایہ [[پنجابی]] میڈیا دی لسٹ اے ۔<ref>[https://web.archive.org/web/20031220134854/http://www.punjabipress.org/ The Punjabi Press Club of Canada]</ref> == ڈیجیٹل ویب چینل == 2019 توں بعد [[پنجابی]] وچ ڈیجیٹل مواد تے چینل ودھ رہے نیں: <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/ptc-networks-punjabi-digital-film-awards-today-6271875/|title=PTC Network’s Punjabi digital film awards in Chandigarh today|date=2020-02-17|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=2020-02-20}}</ref> * پنجابی پرچار ٹی وی <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/punjabis-mark-mother-language-day-in-pak/articleshow/68105938.cms|title=Punjabis mark Mother Language Day in Pakistan|last=N|first=TN|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-02-20}}</ref> * پنجابی لہر <ref>{{Cite web|url=https://www.rabwah.net/pakistans-sikh-muslim-duo-want-to-fight-religious-intolerance-by-reviving-punjabi-culture/|title=Pakistan's Sikh-Muslim duo want to fight religious intolerance by reviving Punjabi culture|last=Ahmad|first=Ehsan|date=2018-04-26|website=Rabwah Times|language=en-US|access-date=2020-02-20}}</ref> * اجیت ویب ٹی وی <ref>{{Cite web|url=https://www.ajittv.com/|title=اجیت ویب ٹی وی: ویڈیو خبراں|website=www.ajittv.com|access-date=2020-02-20}}</ref> * [[روزانہ بھلیکھا|بھلیکھا]] ٹی وی <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UC7ny7oweY3Thr0x2z70fH7A|title=Bhulekha Tv|website=YouTube|language=en|access-date=2020-02-20}}</ref> == مشہور پنجابی اخبار تے خبر ایجنسیاں == ; [[ہانگ کانگ|ہونگ کونگ]] * پنجابی فکر ( [http://www.punjabichetna.com/ پنجابی فکر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525092052/https://www.punjabichetna.com/ |date=2021-05-25 }} ) ; بھارت * [https://news.timetv.news/ چڑھدی کلا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125223350/https://news.timetv.news/ |date=2021-01-25 }} (پٹیالا) * پیڈلر میڈیا ( [https://peddlermedia.in/ پیڈلر میڈیا]) * آزاد سوچ * [[روزانہ اجیت]] * دی ٹربیون ([http://www.tribuneindia.com/ ٹربیون]) * پنجاب نیوزلائین * پنجاب ٹائیمز * [[روزانہ سپوکسمین]] * دیشودیش ٹائیمز * پنجاب ہاٹلائین * پنجابی نیوز اونلائین * پنجاب نیوز ایکسپریس * دوابا ہیڈلائینز * [[پنجاب میل]] * مہینا وار وریام جلندھر * گھانچی میڈیا ; [[کینیڈا]] * ایشیئن ویژن * ایپھوائیائی میڈیا گروپ لمٹڈ * پنجاب نیوزلائین * پنجابی ڈیلی * سکھ پریس * سنجھ سویرا * اجیت ویکلی ; [[پاکستان]] * [[روزانہ بھلیکھا|بھلیکھا]] * [[روزانہ لوکائی|لوکائی]] * [[روزنامہ سجݨ|سجݨ]] * [[روزنامہ پنجابی چانݨ|پنجابی چانݨ]] ; [[برطانیا]] * سکھ ٹائیمز * اکال چینل ; [[امریکا]] * ایپھائیائی میڈیا گروپ لِ * پنجاب میل یوئیسئے * کمی ایکتا ; ہور مشہور آن لائین اخبار * پنجابی فکر * چڑھدی کلا * پنجاب نیوزلائین * دیشودیش ٹائیمز * وچار * میڈیا پنجاب * یورپ خبراں * یورپ وچ پنجابی * پنجابی ٹوڈے == پنجابی ٹیلی ویژن چینل == {| class="wikitable" ! width="150" |نیٹورک ! width="130" |دیش ! width="75" |روپ ! width="120" |ویبسائیٹ |- |9xTashan |{{IND}} |سنگیت |[https://web.archive.org/web/20121015073523/http://www.9xtashan.in/index.aspx Official Site] |- |TV Punjab |{{CAN}} |جنرل | |- |Alpha ETC Punjabi |{{USA}} |جنرل |[http://www.zeetvusa.com/alphaetcpunjabi/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200505104224/http://www.zeetvusa.com/alphaetcpunjabi/ |date=2020-05-05 }} |- |ATN PM One |{{CAN}} |جنرل/سنگیت |[http://asiantelevision.net/channel/atn-pm-one Official Site] |- |ATN Punjabi |{{CAN}} |جنرل |[http://asiantelevision.net/channel/atn-punjabi Official Site] |- |ATN Punjabi News |{{CAN}} |خبراں |[http://asiantelevision.net/channel/atn-punjabi-news Official Site] |- |Awaaz-E-Watan TV |{{USA}} |سنگیت |[http://www.aapnatv.com/ Official Site] |- |[[بلے بلے|Balle Balle]] |{{IND}} |سنگیت |None |- |Beat & Boom |{{USA}} |سنگیت/Available on Roku |[http://www.beatandboom.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019221555/http://beatandboom.com/ |date=2020-10-19 }} |- |Channel Punjab |{{USA}} |جنرل Entertainment (Comedy, Soap operas and Music) |[http://www.channelpunjabtv.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171007201646/http://channelpunjabtv.com/ |date=2017-10-07 }} |- |Channel Punjabi |{{CAN}} |جنرل |[http://www.channelpunjabi.ca/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205040136/http://www.channelpunjabi.ca/ |date=2009-02-05 }} |- |Raftaar News |{{IND}} |جنرل/سنگیت/entertainment/news |[http://www.raftaarnews.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306175147/https://www.raftaarnews.com/ |date=2021-03-06 }} |- |Chardikala Time TV |{{IND}} |Sikh Socio-Spiritual-Cultural Religious/Sikh News |[https://timetv.news/ Official Site] |- |Day & Night News |{{IND}}<br /><br />{{USA}}<br /><br />{{UK}} |خبراں |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.dayandnightnews.com/ Official Site] |- |DD Jalandhar (Terrestrial) |{{IND}} |جنرل |[http://www.ddkjalandhar.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306165320/http://ddkjalandhar.com/ |date=2012-03-06 }} |- |[[ڈی ڈی پنجابی|DD Punjabi]] |{{IND}} |جنرل |None |- |Desi Unplugged |{{USA}} |سنگیتک ویڈیو |[https://web.archive.org/web/20090225013335/http://desiunplugged.com/ Official Site] |- |Dharti TV |{{PAK}} |مذہبی |None |- |ETC Channel Punjabi |{{IND}} |Music/Sikh Spiritual |[https://web.archive.org/web/20061113042356/http://www.entertainmenttv.com/channel.php?id=2 Official Site] |- |Gurkebaani TV |{{CAN}} |دھرم |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |GET Punjabi |{{IND}} |Entertainment (Soap operas and Music) |[https://web.archive.org/web/20130103081135/http://www.getpunjabi.tv/ Official Site] |- |HOME SHOP24X7 |{{IND}} |جنرل |[http://www.homeshop24x7.com/ TELE SHOPPING CHANNEL Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120602100351/http://www.homeshop24x7.com/ |date=2012-06-02 }} |- |Ikta One |{{IND}} |Sikh Religious |None |- |JUS Punjabi |{{USA}} |جنرل |[http://www.juspunjabi.com/ Official Site] |- |JUS One |{{USA}} |جنرل |[http://www.juspunjabi.com/jusone/Home.html Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418115737/http://www.juspunjabi.com/jusone/Home.html |date=2021-04-18 }} |- |MH1 |{{IND}}<br /><br />{{USA}} |جنرل/سنگیت/پنجابی فلماں |[http://www.mhone.in/ Official Site] |- |NEWS ONLY |{{CAN}} |خبراں |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |ONLY Music |{{CAN}} |سنگیت |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |THE TV NRI |{{CAN}} |خبراں/سنگیت/منورنجن |[https://thenritv.com/ Official Site] |- |[[پنجاب ٹی وی]] |{{PAK}} |جنرل |[https://www.punjabtv.pk/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418112227/https://www.punjabtv.pk/ |date=2021-04-18 }} |- |PTC News |{{IND}} |خبراں |[https://web.archive.org/web/20120506043414/http://www.ptcnetwork.tv/ptcnews/ Official Site] |- |پی ٹی سی پنجابی |{{IND}} <br /><br />{{USA}} |جنرل/سنگیت |[https://web.archive.org/web/20111123054805/http://www.ptcnetwork.tv/punjabi/ Official Site] |- |پی ٹی سی پنجابی |{{CAN}} |جنرل/سنگیت |[http://www.ptcnetwork.ca/ Official Site] |- |پنجابی ورلڈ ڈیلی |{{IND}} |خبراں |[https://web.archive.org/web/20120627025521/http://www.punjabiworlddaily.com/ Official Site] |- |آر ٹی وی پنجابی ایچ ڈی |{{AUS}} |جنرل/سنگیت/پنجابی موویز |[http://www.rtvpunjabi.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823002951/http://rtvpunjabi.com/ |date=2016-08-23 }} |- |راوی ٹی وی |{{PAK}} |جنرل |None |- |ساڈا چینل |{{IND}} |جنرل/سنگیت |[http://www.sadachannel.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418115738/http://www.sadachannel.com/ |date=2021-04-18 }} |- |Sangat TV/Global Punjab TV<ref name="Punjabi news">{{Cite web|url=http://www.globalpunjabtv.com/Default/AboutUs|title=About Us|website=Punjabi news|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225163130/http://www.globalpunjabtv.com/Default/AboutUs|archive-date=25 دسمبر 2015|access-date=30 دسمبر 2015}}</ref> |{{UK}}/{{CAN}}<br /><br />{{USA}} |Sikh Spiritual |[http://sangattrust.org/ Official Site] |- |سانجھا ٹی وی |{{IND}}<br /><br />{{USA}}<br /><br />{{UK}}{{CAN}}<br /><br />{{AUS}} |Entertainment | [https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |سکھ چینل |{{UK}} |سکھ روحانی |[http://www.sikhchannel.tv/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227221142/https://sikhchannel.tv/ |date=2021-02-27 }} |- |سپارک پنجابی |{{IND}} |International movies, dramas and shows(dubbed) |[http://sparkpunjabi.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806073548/http://sparkpunjabi.com/ |date=2018-08-06 }} |- |سر ساگر ٹی وی |{{CAN}} |جنرل |[https://web.archive.org/web/20120530040927/http://www.sstvandradio.com/ Official Site] |- |[[زی ٹیوی|زی پنجابی]] |{{IND}}<br /><br />{{UK}} (اسدا پہلا نام الفا پنجابی سی) |جنرل |[https://web.archive.org/web/20070810124522/http://www.zeepunjabi.com/ Official Site {{IND}}] [[بھارت]] <br /><br />[https://web.archive.org/web/20120223184018/http://www.zeeuk.com/zeeuk2008/zeealpha.php Official Site {{UK}}] [[برطانیا]] |} * [[پنجابی ٹی وی چینل]] * [[پنجابی اخبار]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20031220134854/http://www.punjabipress.org/ پنجابی پریس کلبّ کینیڈا] [[گٹھ:پنجاب]] [[گٹھ:پنجابی میڈیا]] [[گٹھ:پنجابی ٹی وی چینل]] [[گٹھ:پنجابی اخبار]] abjr6mz5lw513hbx4n6i1gyadrmrcqs 0 103861 713141 711447 2026-11-03T19:53:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713141 wikitext text/x-wiki ایہ [[پنجابی]] [[ٹیلی ویژن]] چینلاں دی لِسٹ اے ۔ == ویب چینلز == 2019 توں بعد [[پنجابی]] وچ ڈیجیٹل مواد تے چینل ودھ رہے نیں: <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/ptc-networks-punjabi-digital-film-awards-today-6271875/|title=PTC Network’s Punjabi digital film awards in Chandigarh today|date=2020-02-17|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=2020-02-20}}</ref> * پنجابی پرچار ٹی وی <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/punjabis-mark-mother-language-day-in-pak/articleshow/68105938.cms|title=Punjabis mark Mother Language Day in Pakistan|last=N|first=TN|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-02-20}}</ref> * پنجابی لہر <ref>{{Cite web|url=https://www.rabwah.net/pakistans-sikh-muslim-duo-want-to-fight-religious-intolerance-by-reviving-punjabi-culture/|title=Pakistan's Sikh-Muslim duo want to fight religious intolerance by reviving Punjabi culture|last=Ahmad|first=Ehsan|date=2018-04-26|website=Rabwah Times|language=en-US|access-date=2020-02-20}}</ref> * اجیت ویب ٹی وی <ref>{{Cite web|url=https://www.ajittv.com/|title=اجیت ویب ٹی وی: ویڈیو خبراں|website=www.ajittv.com|access-date=2020-02-20}}</ref> * [[روزانہ بھلیکھا|بھلیکھا]] ٹی وی <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UC7ny7oweY3Thr0x2z70fH7A|title=Bhulekha Tv|website=YouTube|language=en|access-date=2020-02-20}}</ref> == پنجابی ٹیلی ویژن چینلز == {| class="wikitable" ! width="150" |نیٹ ورک ! width="130" |[[ملک]] ! width="75" |قِسم ! width="120" |[[ویب سائیٹ]] |- |9xTashan |{{IND}} |سنگیت |[https://web.archive.org/web/20121015073523/http://www.9xtashan.in/index.aspx Official Site] |- |TV Punjab |{{CAN}} |جنرل | |- |Alpha ETC Punjabi |{{USA}} |جنرل |[http://www.zeetvusa.com/alphaetcpunjabi/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200505104224/http://www.zeetvusa.com/alphaetcpunjabi/ |date=2020-05-05 }} |- |ATN PM One |{{CAN}} |جنرل/سنگیت |[http://asiantelevision.net/channel/atn-pm-one Official Site] |- |ATN Punjabi |{{CAN}} |جنرل |[http://asiantelevision.net/channel/atn-punjabi Official Site] |- |ATN Punjabi News |{{CAN}} |خبراں |[http://asiantelevision.net/channel/atn-punjabi-news Official Site] |- |Awaaz-E-Watan TV |{{USA}} |سنگیت |[http://www.aapnatv.com/ Official Site] |- |[[بلے بلے|Balle Balle]] |{{IND}} |سنگیت |None |- |Beat & Boom |{{USA}} |سنگیت/Available on Roku |[http://www.beatandboom.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019221555/http://beatandboom.com/ |date=2020-10-19 }} |- |Channel Punjab |{{USA}} |جنرل Entertainment (Comedy, Soap operas and Music) |[http://www.channelpunjabtv.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171007201646/http://channelpunjabtv.com/ |date=2017-10-07 }} |- |Channel Punjabi |{{CAN}} |جنرل |[http://www.channelpunjabi.ca/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205040136/http://www.channelpunjabi.ca/ |date=2009-02-05 }} |- |Raftaar News |{{IND}} |جنرل/سنگیت/entertainment/news |[http://www.raftaarnews.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306175147/https://www.raftaarnews.com/ |date=2021-03-06 }} |- |Chardikala Time TV |{{IND}} |Sikh Socio-Spiritual-Cultural Religious/Sikh News |[https://timetv.news/ Official Site] |- |Day & Night News |{{IND}}<br /><br />{{USA}}<br /><br />{{UK}} |خبراں |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.dayandnightnews.com/ Official Site] |- |DD Jalandhar (Terrestrial) |{{IND}} |جنرل |[http://www.ddkjalandhar.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306165320/http://ddkjalandhar.com/ |date=2012-03-06 }} |- |[[ڈی ڈی پنجابی|DD Punjabi]] |{{IND}} |جنرل |None |- |Desi Unplugged |{{USA}} |سنگیتک ویڈیو |[https://web.archive.org/web/20090225013335/http://desiunplugged.com/ Official Site] |- |Dharti TV |{{PAK}} |مذہبی |None |- |ETC Channel Punjabi |{{IND}} |Music/Sikh Spiritual |[https://web.archive.org/web/20061113042356/http://www.entertainmenttv.com/channel.php?id=2 Official Site] |- |Gurkebaani TV |{{CAN}} |دھرم |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |GET Punjabi |{{IND}} |Entertainment (Soap operas and Music) |[https://web.archive.org/web/20130103081135/http://www.getpunjabi.tv/ Official Site] |- |HOME SHOP24X7 |{{IND}} |جنرل |[http://www.homeshop24x7.com/ TELE SHOPPING CHANNEL Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120602100351/http://www.homeshop24x7.com/ |date=2012-06-02 }} |- |Ikta One |{{IND}} |Sikh Religious |None |- |JUS Punjabi |{{USA}} |جنرل |[http://www.juspunjabi.com/ Official Site] |- |JUS One |{{USA}} |جنرل |[http://www.juspunjabi.com/jusone/Home.html Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418115737/http://www.juspunjabi.com/jusone/Home.html |date=2021-04-18 }} |- |MH1 |{{IND}}<br /><br />{{USA}} |جنرل/سنگیت/پنجابی فلماں |[http://www.mhone.in/ Official Site] |- |NEWS ONLY |{{CAN}} |خبراں |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |ONLY Music |{{CAN}} |سنگیت |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |THE TV NRI |{{CAN}} |خبراں/سنگیت/منورنجن |[https://thenritv.com/ Official Site] |- |[[پنجاب ٹی وی]] |{{PAK}} |جنرل |[https://www.punjabtv.pk/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418112227/https://www.punjabtv.pk/ |date=2021-04-18 }} |- |PTC News |{{IND}} |خبراں |[https://web.archive.org/web/20120506043414/http://www.ptcnetwork.tv/ptcnews/ Official Site] |- |پی ٹی سی پنجابی |{{IND}} <br /><br />{{USA}} |جنرل/سنگیت |[https://web.archive.org/web/20111123054805/http://www.ptcnetwork.tv/punjabi/ Official Site] |- |پی ٹی سی پنجابی |{{CAN}} |جنرل/سنگیت |[http://www.ptcnetwork.ca/ Official Site] |- |پنجابی ورلڈ ڈیلی |{{IND}} |خبراں |[https://web.archive.org/web/20120627025521/http://www.punjabiworlddaily.com/ Official Site] |- |آر ٹی وی پنجابی ایچ ڈی |{{AUS}} |جنرل/سنگیت/پنجابی موویز |[http://www.rtvpunjabi.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823002951/http://rtvpunjabi.com/ |date=2016-08-23 }} |- |راوی ٹی وی |{{PAK}} |جنرل |None |- |ساڈا چینل |{{IND}} |جنرل/سنگیت |[http://www.sadachannel.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418115738/http://www.sadachannel.com/ |date=2021-04-18 }} |- |Sangat TV/Global Punjab TV<ref name="Punjabi news">{{Cite web|url=http://www.globalpunjabtv.com/Default/AboutUs|title=About Us|website=Punjabi news|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225163130/http://www.globalpunjabtv.com/Default/AboutUs|archive-date=25 دسمبر 2015|access-date=30 دسمبر 2015}}</ref> |{{UK}}/{{CAN}}<br /><br />{{USA}} |Sikh Spiritual |[http://sangattrust.org/ Official Site] |- |سانجھا ٹی وی |{{IND}}<br /><br />{{USA}}<br /><br />{{UK}}{{CAN}}<br /><br />{{AUS}} |Entertainment | [https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |سکھ چینل |{{UK}} |سکھ روحانی |[http://www.sikhchannel.tv/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227221142/https://sikhchannel.tv/ |date=2021-02-27 }} |- |سپارک پنجابی |{{IND}} |International movies, dramas and shows(dubbed) |[http://sparkpunjabi.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806073548/http://sparkpunjabi.com/ |date=2018-08-06 }} |- |سر ساگر ٹی وی |{{CAN}} |جنرل |[https://web.archive.org/web/20120530040927/http://www.sstvandradio.com/ Official Site] |- |[[زی ٹیوی|زی پنجابی]] |{{IND}}<br /><br />{{UK}} (ایہدا پہلا نام الفا پنجابی سی) |جنرل |[https://web.archive.org/web/20070810124522/http://www.zeepunjabi.com/ Official Site {{IND}}] [[بھارت]] <br /><br />[https://web.archive.org/web/20120223184018/http://www.zeeuk.com/zeeuk2008/zeealpha.php Official Site {{UK}}] [[برطانیا]] |} * [[پنجابی ٹی وی چینل]] * [[پنجابی اخبار]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:پنجاب]] [[گٹھ:پنجابی میڈیا]] [[گٹھ:ٹی وی چینل]] [[گٹھ:پنجابی ٹی وی چینل]] fqlqm0qpwqyeurrhvs0iv32m6ko30vf 0 106933 713116 713017 2026-11-03T12:58:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713116 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شاہی اقتدار/عربی}} '''محمد بن صباح الصباح''' (ولادت: 1838ء - وفات: 1896ء) جنہاں نو‏ں '''نور الصباح''' وی کہیا جاندا اے [[کویت]] دے چھیواں حکمران سن ۔ محمد بن صباح نے مئی 1893ء تو‏ں 1896ء دے درمیان حکمرانی کيت‏ی۔<ref name="philby">{{cite book|url=https://www.questia.com/read/24971493/saudi-arabia|title=Saudi Arabia|author=H. St. John Philby|publisher=Ernest Benn|year=1955|location=London|page=236}}{{Subscription required|via=Questia}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{کویت دے امیر}} [[گٹھ:1845 دے جم]] [[گٹھ:1896 دیاں موتاں]] [[گٹھ:آل صباح]] [[گٹھ:کویت دے حکمران]] [[گٹھ:انیہويں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ]] dc78f6h4xhbj801umqdoz6pbfx5417x 0 108236 713157 660930 2026-11-03T22:50:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713157 wikitext text/x-wiki [[فائل:Flag of the Republican People's Party (Turkey).svg|thumb|261x261px| چھ تیر۔]] {{Atatürk sidebar}} {{Nationalism sidebar}} '''کمالزم'''( {{Lang-tr|Kemalizm}} ، archaically ''Kamâlizm'' <ref>''[[c:File:Kamâlizm.pdf|Kamâlizm]]'' (1936) by [[Mehmet Şeref Aykut]]</ref> )، '''اتاترکزم''' طور اُتے جانیا جاندا ( {{Lang-tr|Atatürkçülük, Atatürkçü düşünce}} ) ، یا '''چھ تیر''' ( {{Lang-tr|Altı Ok}} [[ترکی|) ، جمہوریہ ترکی دا]] بانی نظریہ ا‏‏ے۔ <ref name="EricPage181">Eric J. Zurcher, Turkey: A Modern History. New York, J.B. Tauris & Co ltd. page 181</ref> کمالزم ، جداں کہ [[مصطفٰی کمال اتاترک|مصطفیٰ کمال اتاترک]] [[سلطنت عثمانیہ|نے نافذ کيتا سی ، اس د‏ی تعریف نويں سیاسی ریاست نو‏‏ں عثمانی]] پیشرو تو‏ں وکھ کرنے تے جدید طرز زندگی نو‏‏ں اپنانے دے لئی ڈیزائن کيتی گئی سیاسی ، سماجی ، ثقافتی تے مذہبی اصلاحات نال کيتی گئی سی <ref name="cleveland13">Cleveland, William L., and Martin P. Bunton. A History of the Modern Middle East. Boulder: Westview, 2013. Print.</ref> سیکولرازم دا قیام ، تے سائنس تے مفت تعلیم د‏‏ی ریاستی مدد ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے ترکی نو‏‏ں اتاترک د‏‏ی صدارت دے دوران انہاں د‏‏ی اصلاحات وچ پہلی بار متعارف کرایا گیا سی۔ <ref>Mastering Modern World History by Norman Lowe, second edition</ref> کمالیت دے بوہت سارے جڑ نظریات [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے]] دوران مختلف اصلاحات دے تحت [[سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ|شروع ہوئے تاکہ سلطنت دے آنے والے خاتمے]] تو‏ں بچا جاسک‏‏ے ، بنیادی طور اُتے 19 ويں صدی دے اوائل وچ [[دور تنظیمات|تنزیمات]] اصلاحات دا آغاز ہويا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=A History of the Modern Middle East|last=Cleveland|first=William L|last2=Bunton|first2=Martin|publisher=Westview Press|year=2009|edition=4th|pages=82}}</ref> وسط صدی دے [[نوجوانان عثمانیہ|نوجوان عثمانیاں]] نے سلطنت وچ ودھدی ہوئی نسلی قوم پرستی نو‏‏ں روکنے دے لئی عثمانی قوم پرستی ، یا عثمانی ازم دا نظریہ پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے پہلی بار محدود جمہوریت نو‏‏ں اسلام پسندی دے اثرات نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے متعارف کرایا۔ 20واں صدی دے اوائل وچ ، [[نوجوانان ترک|نوجوان ترکاں]] دے اوائل دے حق وچ عثمانی قوم پرستی ترک ترک قوم پرستی اک سیکولر سیاسی نقطہ نظر اپنانے، جدو‏ں کہ. سلطنت عثمانیہ دے خاتمے دے بعد ، اتاترک ، نوجوان عثمانیاں تے نوجوان ترکاں<ref name="ÁgostonMasters20092">{{cite encyclopedia|last=Cuthell Jr.|first=David Cameron|year=2009|editor1-last=Ágoston|editor1-first=Gábor|editor2-first=Bruce|editor2-last=Masters|encyclopedia=Encyclopedia of the Ottoman Empire|chapter=Atatürk, Kemal (Mustafa Kemal)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA56|location=[[نیو یارک شہر]]|publisher=[[Facts On File]]|pages=56–60|isbn=978-0-8160-6259-1|lccn=2008020716|access-date=23 January 2021}}</ref> دے نال نال انہاں د‏‏ی کامیابیاں تے ناکامیاں تو‏ں متاثر ہوک‏ے ، 1923 وچ جمہوریہ ترکی دے اعلان د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، پہلے د‏‏ی تحریکاں تو‏ں قرضہ لیا۔ سیکولرازم تے ترک قوم پرستی دے نظریات ، پہلی بار مفت تعلیم <ref name="mango164">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nu68vd_AmuYC|title=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey|last=Mango|first=Andrew|publisher=Overlook Press|year=2002|isbn=978-1-58567-334-6|page=164|author-link=Andrew Mango}}</ref> تے ہور اصلاحات لاندے ہوئے جنہاں نو‏ں بعد دے رہنماواں نے ترکی اُتے حکمرانی دے لئی ہدایات وچ شام‏ل کيتا ا‏‏ے۔ == فلسفہ == کمالزم اک جدید فلسفہ اے جس نے کثیر مذہبی ، کثیر نسلی [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطنت]] دے درمیان سیکولر ، [[وحدانی ریاست|یک]] جمہوریہ ترکی وچ منتقلی د‏‏ی رہنمائی کيتی۔ کمالزم ترک اصلاح وچ سماجی عمل د‏‏ی حدود متعین کردا ا‏‏ے۔ اتاترک کمالیت دے بانی سن ، تے انہاں دے نظریے نو‏‏ں [[خیالیت|ریاستی نظریے دے]] طور اُتے نافذ کيتا گیا سی ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Turkey of Atatürk; Social Process in the Turkish Reformation|last=Webster|first=Donald Everett|publisher=AMS Press|year=1973|isbn=978-0-404-56333-2|location=New York|page=245}}</ref> اُتے اتاترک نے نظریا‏تی ہونے تو‏ں گریز کيتا تے اپنے تے اس دے روحانی وارثاں د‏‏ی رہنمائی نو‏‏ں سائنس تے وجہ قرار دتا: {{Quote|Ben, manevî miras olarak hiçbir nass-ı katı, hiçbir dogma, hiçbir donmuş ve kalıplaşmış kural bırakmıyorum. Benim manevî mirasım, ilim ve akıldır. (ترک زبان)<br />ماں روحانی ورثہ دے طور اُتے وقت وچ منجمد کوئی اصول ، کوئی اصول نئيں چھوڑدا۔ میرا روحانی ورثہ سائنس تے عقل ا‏‏ے۔ (اردو)<ref name="Giritli">İsmet Giritli, Kemalist Devrim ve İdeolojisi, İstanbul, 1980</ref>|مصطفیٰ کمال اتاترک}} == اصول == <nowiki>:</nowiki> چھ اصول ''(ilke)'' نظریے دے موجود نيں جمہوریہ ( {{Lang-tr|cumhuriyetçilik}} )، عوامیت ( {{Lang-tr|halkçılık}} ) ، [[قوم پرستی|قوم]] ( {{Lang-tr|milliyetçilik}} ) ، [[سیکولرازم|لایکزم]] ( {{Lang-tr|laiklik}} ) ، شماریات ( {{Lang-tr|devletçilik}} ) ، تے اصلاح (" {{Lang-tr|inkılâpçılık}} ). ایہ سب مل ک‏ے اک قسم د‏‏ی جیکبین ازم د‏‏ی نمائندگی کردے نيں ، جسنو‏ں [[مصطفٰی کمال اتاترک|اتاترک]] نے خود بیان کيتا اے کہ اوہ سیاسی استبداد نو‏‏ں استعمال کرنے دا اک طریقہ اے جو روايتی ذہن رکھنے والے ترک مسلم آبادی وچ پائے جانے والے سماجی استبداد نو‏‏ں توڑنے دے لئی اے ، جس دا انہاں دے خیال وچ ''[[علماء|علماء دی]]'' تعصب سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e0440|title=Kemalism – Oxford Islamic Studies Online|website=www.oxfordislamicstudies.com|accessdate=2019-05-01|archivedate=2010-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100615235215/http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e0440}}</ref> ایہ چھ اصول ناقابل تغیر تے مقدس دے طور اُتے تسلیم کیتے گئے۔ === ریپبلکن ازم === جمہوریہ ( {{Lang-tr|cumhuriyetçilik}} کمالسٹ فریم ورک وچ [[عثمانی خاندان|عثمانی خاندان دی]] [[مطلق العنان بادشاہت]] د‏‏ی جگہ قانون د‏‏ی حکمرانی ، عوامی حاکمیت تے شہری فضیلت ، بشمول شہریاں د‏‏ی آزادی اُتے زور دینا شام‏ل ا‏‏ے۔ کمالسٹ ریپبلکن ازم اک قسم د‏‏ی آئینی جمہوریہ د‏‏ی وضاحت کردا اے ، جس وچ عوام دے نمائندے منتخب ہُندے نيں ، تے انہاں نو‏ں موجودہ آئینی قانون دے مطابق حکومت کرنا چاہیے جو شہریاں اُتے حکومت‏ی اختیار نو‏‏ں محدود کردی ا‏‏ے۔ سربراہ مملکت تے ہور عہدیداراں نو‏‏ں انہاں دے عہدے وراثت وچ لینے دے بجائے انتخاب دے ذریعے چنا جاندا اے تے انہاں دے فیصلے عدالت‏ی نظرثانی تو‏ں مشروط ہُندے نيں۔ عثمانی ریاست تو‏ں تبدیلی دا دفاع کردے ہوئے ، کمالزم نے دعویٰ کيتا اے کہ جمہوریہ ترکی دے تمام قوانین نو‏‏ں قومی زندگی دے بنیادی اصول دے طور اُتے ایتھ‏ے زمین اُتے اصل ضروریات تو‏ں متاثر ہونا چاہیے۔ <ref>Mustafa Kemal as quoted in "A World View of Criminal Justice (2005)" by Richard K. Vogler, p. 116</ref> کمالزم عوام د‏‏ی خواہشات دے بہترین نمائندے دے طور اُتے اک جمہوری نظام د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ [[جمہوریہ|جمہوریہ دی]] کئی قسماں وچو‏ں ، کمالسٹ جمہوریہ اک نمائندہ اے ، پارلیمانی جمہوریت جس وچ پارلیمنٹ عام انتخابات وچ منتخب ہُندی اے ، صدر مملکت دے طور اُتے پارلیمنٹ دے ذریعے منتخب ہُندا اے تے اک محدود مدت دے لئی خدمات انجام دیندا اے ، صدر دا مقرر کردہ [[وزیر اعظم|وزیر اعظم تے ہور]] پارلیمنٹ دے مقرر کردہ وزراء۔ کمالسٹ صدر دے پاس براہ راست انتظامی اختیارات نئيں نيں ، لیکن انہاں دے پاس ویٹو دے محدود اختیارات نيں ، تے ریفرنڈم دے نال مقابلہ کرنے دا حق ا‏‏ے۔ حکومت دا روزمرہ کم وزیر اعظم د‏‏ی کونسل تے ہور وزراء د‏‏ی ذمہ داری ا‏‏ے۔ ایگزیکٹو (صدر تے وزراء د‏‏ی کونسل) ، قانون ساز (پارلیمنٹ) تے عدلیہ دے درمیان اختیارات د‏‏ی علیحدگی اے ، جس وچ حکومت کیت‏‏ی کسی اک شاخ نو‏‏ں دوسرے اُتے اختیار نئيں اے - حالانکہ پارلیمنٹ نو‏‏ں وزراء کونسل د‏‏ی نگرانی دا الزام اے ، جسنو‏ں عدم اعتماد دے ووٹ تو‏ں مستعفی ہونے اُتے مجبور کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ کمالسٹ جمہوریہ اک [[وحدانی ریاست|یکطرفہ ریاست]] اے جس وچ ریاست دے تن اعضاء اک ہی یونٹ دے طور اُتے قوم اُتے حکومت کردے نيں ، اک [[آئین|آئینی طور پر]] بنائی گئی [[مقننہ|مقننہ دے نال]] ۔ کچھ امور اُتے [[حکومت|حکومت کیت‏‏ی]] سیاسی طاقت نچلی سطح اُتے منتقل ہُندی اے ، مقامی منتخب اسمبلیاں نو‏‏ں جو میئراں د‏‏ی نمائندگی کردے نيں ، لیکن مرکزی حکومت بنیادی حکمرانی دا کردار برقرار رکھدی ا‏‏ے۔ === پاپولزم === {{multiple image|align=left|direction=vertical|header=پاپولزم د‏‏ی سمتاں|width=150|image1=GNAT speakers.jpg|caption1="خودمختاری بغیر کسی پابندی یا شرائط دے قوم د‏‏ی اے " [[ترکی قومی اسمبلی ]] وچ اسپیکر د‏‏ی نشست دے پِچھے ابھریا ہويا اے |image2=Nicosia 01-2017 img17 View from Shacolas Tower.jpg|caption2=نعرہ, "[[نی متلو ترکم دیینے]]", [[سلسلہ کوہ کیرینیہ]] وچ [[ترک جمہوریہ شمالی قبرص]].}} عوامیت ( {{Lang-tr|halkçılık}} ) اک سماجی انقلاب دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے جس دا مقصد سیاسی طاقت نو‏‏ں [[شہریت|شہریت وچ ]] منتقل کرنا ا‏‏ے۔ کمالسٹ پاپولزم دا مقصد نہ صرف عوامی حاکمیت قائم کرنا اے بلکہ سماجی معاشی تبدیلی د‏‏ی منتقلی وی ا‏‏ے۔  اک حقیقی پاپولسٹ ریاست دا ادراک کرنے دے لئی۔ اُتے ، کمال پرست طبقات‏ی کشمکش نو‏‏ں مسترد کردے نيں تے یقین رکھدے نيں کہ قومی اتحاد سب تو‏ں ودھ ک‏ے ا‏‏ے۔ کمالسٹ پاپولزم اک ایسی سماجییت دا تصور کردا اے جو کم تے قومی اتحاد اُتے زور دیندی ا‏‏ے۔ ترکی وچ پاپولزم اک متحد قوت بنانا اے جو ترک ریاست دا احساس تے اس نويں اتحاد نو‏‏ں لیانے دے لئی لوکاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں سامنے لائے۔ <ref name="jstor.org">Kili, Suna. “Kemalism in Contemporary Turkey.” International Political Science Review, vol. 1, no. 3, 1980, pp. 381–404. JSTOR, JSTOR, www.jstor.org/stable/1601123.</ref> کمالسٹ پاپولزم کمالسٹ ماڈرنائزیشن موومنٹ د‏‏ی توسیع اے ، جس دا مقصد اسلام نو‏‏ں جدید قومی ریاست دے نال ہ‏‏م آہنگ بنانا ا‏‏ے۔ اس وچ مذہبی اسکولاں تے تنظیماں د‏‏ی ریاستی نگرانی شام‏ل سی۔ مصطفیٰ کمال نے خود کہیا کہ "ہر اک نو‏‏ں مذہب تے ایمان سیکھنے دے لئی جگہ د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ جگہ اک ''میکٹیپ اے '' ، ''[[مدرسہ (اسلام)|مدرسہ نئيں]]'' ۔ ''اس دا مقصد علماء کے'' ذریعہ اسلام د‏‏ی "بدعنوانی" دا مقابلہ کرنا سی۔ کمال دا خیال سی کہ عثمانی دور وچ ''علمائے کرام'' اپنے عہدے د‏‏ی طاقت تو‏ں فائدہ اٹھانے تے مذہبی طریقےآں نو‏‏ں اپنے فائدے دے لئی استعمال کرنے آئے سن ۔ ایہ وی خدشہ ظاہر کيتا گیا کہ جے تعلیم نو‏‏ں ریاستی کنٹرول وچ نہ لیایا گیا تاں ، زیر نگرانی ''مدارس'' ''[[طریقت|تاریکیت دے]]'' بڑھدے ہوئے مسئلے نو‏‏ں ودھیا سکدے نيں جس تو‏ں ترک ریاست دے اتحاد نو‏‏ں نقصان پہنچنے دا خطرہ ا‏‏ے۔ <ref name="AKMAK, DİREN 2009, pp. 825">ÇAKMAK, DİREN. “Pro-Islamic Public Education in Turkey: The Imam-Hatip Schools.” Middle Eastern Studies, vol. 45, no. 5, 2009, pp. 825–846. JSTOR, JSTOR, www.jstor.org/stable/40647155.</ref> ==== خودمختاری ==== کمالسٹ سوشل تھیوری (پاپولزم) کسی وی صفت نو‏‏ں قبول نئيں کردا جو کسی قوم د‏‏ی تعریف تو‏ں پہلے رکھی گئی ہوئے۔ . . ] خودمختاری صرف لوکاں د‏‏ی ہونی چاہیے بغیر کسی اصطلاح ، شرط ، وغیرہ کے: {{Quote|[[بادشاہی]] لوگوں/قوم د‏‏ی اے بغیر کسی پابندی دے تے غیر مشروط۔<ref>{{Cite web |last=DC. |first=Embassy of the Republic of Turkey, Washington |url=http://www.turkishembassy.org/index.php?option=com_content&task=view&id=188&Itemid=165 |title=Constitution and Foundations of the State System |access-date=2008-02-20 |publisher=T.C. Government |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070115010917/http://www.turkishembassy.org/index.php?option=com_content&task=view&id=188&Itemid=165 |archive-date=January 15, 2007}}</ref>|مصطفیٰ کمال اتاترک}} ==== ماٹو ==== پاپولزم سلطنت عثمانیہ دے شیخاں ، قبائلی رہنماواں تے اسلامیت (اسلام نو‏‏ں بطور سیاسی نظام) دے سیاسی تسلط دے خلاف استعمال کيتا گیا۔ ابتدائی طور اُتے ، جمہوریہ دے اعلان نو‏‏ں ''[[خلفائے راشدین|"پہلے خلفاء دے]] دناں وچ واپس جانا"'' سمجھیا جاندا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/ataturk00andr/page/394|title=Ataturk: The Biography of the Founder of Modern Turkey|last=Mango|first=Andrew|publisher=Overlook Press, Peter Mayer Publishers, Inc|year=2002|isbn=1-58567-334-X|edition=Paperback|location=Woodstock, NY|page=[https://archive.org/details/ataturk00andr/page/394 394]|author-link=Andrew Mango|orig-year=1999|url-access=registration}}</ref> اُتے ، کمال پرست قوم پرستی دا مقصد سیاسی جواز نو‏‏ں [[مطلق العنانی|خودمختاری]] ( [[عثمانی خاندان|عثمانی خاندان دے ذریعہ]] ) ، [[مذہبی آمریت|تھیوکریسی]] [[خلافت عثمانیہ|(خلافت عثمانیہ]] اُتے مبنی) ، تے [[جاگیردارانہ نظام|جاگیرداری]] (قبائلی رہنماؤں) نو‏‏ں اس د‏ی شہری ، ترکاں د‏‏ی فعال شرکت اُتے منتقل کرنا ا‏‏ے۔ کمالسٹ سماجی نظریہ ترک شہریت د‏‏ی قدر قائم کرنا چاہندا سی۔ اس شہریت تو‏ں وابستہ فخر دا احساس لوکاں نو‏‏ں سخت محنت کرنے تے اتحاد تے قومی شناخت دے احساسنو‏ں حاصل کرنے دے لئی ضروری نفسیا‏‏تی حوصلہ دے گا۔ فعال شرکت ، یا "لوکاں د‏‏ی مرضی" ، جمہوریہ حکومت تے ترکی دے نال قائم کيتی گئی سی جو سلطنت عثمانیہ وچ فروغ پانے والی ہور قسماں د‏‏ی جگہ لے لیندی سی (جداں مختلف جوار دے نال وفاداری جو بالآخر تقسیم دا باعث بنی۔ سلطنت)۔ وابستگی وچ تبدیلی د‏‏ی علامت تھی: {{Quote|{{lang-tr|links=no|[[نی متلو ترکم دیینے]].}} ({{lang-ur|کتنا خوش اے اوہ جو خود نو‏‏ں [[ترکی قوم| ترک]] کہندا اے .}})|مصطفیٰ کمال اتاترک}} "سلطان زندہ باد" ، "شیخ زندہ باد" یا "خلیفہ زندہ باد" جداں نعراں دے خلاف نعرہ " نی متلو ترکم دیوینے " نو‏‏ں فروغ دتا گیا۔ === تعصب === لایکزم ( {{Lang-tr|laiklik}} کمالسٹ آئیڈیالوجی وچ حکومت‏ی امور وچ مذہبی مداخلت نو‏‏ں ختم کرنا اے ، تے اس دے برعکس۔ ایہ سیکولرازم دے غیر فعال اینگلو امریک‏‏ی تصور تو‏ں مختلف اے ، <ref name="Kösebalaban2011">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=3dnGAAAAQBAJ&pg=PA9|title=Turkish Foreign Policy: Islam, Nationalism, and Globalization|last=Kösebalaban|first=Hasan|date=12 April 2011|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-11869-0|page=9}}</ref> [[فرانس|لیکن فرانس]] وچ lacité دے تصور نال ملدا جلدا ا‏‏ے۔ کمالسٹ سیکولرازم د‏‏ی جڑاں سلطنت عثمانیہ دے آخر وچ اصلاحی کوششاں وچ نيں ، خاص طور اُتے [[دور تنظیمات|تنزیمت]] دور تے بعد دے [[عثمانی سلطنت دا دوسرا آئینی دور|دوسرے آئینی دور وچ ]] ۔ سلطنت عثمانیہ اک اسلامی ریاست سی جس وچ عثمانی ریاست دے سربراہ [[خلافت عثمانیہ|خلیفہ دے]] عہدے اُتے فائز سن ۔ سماجی نظام مختلف نظاماں دے مطابق ترتیب دتا گیا سی ، بشمول مذہبی طور اُتے منظم جوار دا نظام تے [[شریعت|شریعت دا قانون]] ، جس تو‏ں مذہبی نظریہ نو‏‏ں عثمانی انتظامی ، معاشی تے سیاسی نظام وچ شام‏ل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس طرز زندگی نو‏‏ں اج اسلامیت (سیاسی اسلام) تو‏ں تعبیر کيتا گیا اے: "یہ عقیدہ کہ اسلام سماجی تے سیاسی دے نال نال ذا‏تی زندگی د‏‏ی رہنمائی کرے"۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Berman|first=Sheri|author-link=Sheri Berman|title=Islamism, Revolution, and Civil Society|journal=Perspectives on Politics|volume=1|issue=2|year=2003|page=258|doi=10.1017/S1537592703000197}}</ref> دوسرے آئینی دور وچ ، [[مجلس عمومی|عثمانی پارلیمنٹ]] نے وڈی حد تک سیکولر پالیسیاں اُتے عمل کيتا ، حالانکہ انتخابات دے دوران عثمانی سیاسی جماعتاں دے وچکار مذہبی پاپولزم تے ہور امیدواراں د‏‏ی تقویٰ اُتے حملے حالے تک ہوئے۔ ایہ پالیسیاں اسلام پسنداں تے مطلق العنان بادشاہاں د‏‏ی طرف تو‏ں 1909 دے رد عمل د‏‏ی وجہ دسی گئياں۔ پہلی جنگ عظیم دے دوران [[عرب بغاوت]] وچ عثمانی پارلیمنٹ د‏‏ی سیکولر پالیسیاں وی شام‏ل سن۔ جب سیکولرازم نويں ترک ریاست وچ نافذ کيتا گیا سی ، اس دا آغاز مارچ 1924 وچ [[خلافت|صدیاں پرانی خلافت دے خاتمے تو‏ں ہويا سی۔]] [[شیخ الاسلام|شیخ الاسلام دے]] دفتر نو‏‏ں ایوان صدر مذہبی امور تو‏ں بدل دتا گیا ( {{Lang-tr|Diyanet}} ). 1926 وچ ، ''میجیل'' تے شریعت قانون کوڈ نو‏‏ں ایڈجسٹ شدہ سوئس سول کوڈ تے جرمانہ تے اطالوی کوڈ اُتے ماڈل پینل کوڈ دے حق وچ چھڈ دتا گیا۔ ہور مذہبی طریقےآں نو‏‏ں ختم کر دتا گیا ، جس دے نتیجے وچ [[تصوف|صوفی]] ''احکامات نو‏‏ں تحلیل کر دتا گیا تے فیض'' پہننے د‏‏ی سزا دتی گئی ، جسنو‏ں اتاترک نے عثمانی ماضی تو‏ں جوڑ دتا۔ <ref name="cleveland13">Cleveland, William L., and Martin P. Bunton. A History of the Modern Middle East. Boulder: Westview, 2013. Print.</ref> ==== ریاست تے مذہب (Laïcité) ==== اتاترک فرانس وچ ''lacité کی'' فتح تو‏ں بہت متاثر ہويا۔ <ref name="page153">{{حوالہ کتاب|title=Ataturk: An Intellectual Biography|last=Hanioglu|first=Sükrü|publisher=Princeton University Press|year=2011|page=153|author-link=M. Şükrü Hanioğlu}}</ref> اتاترک نے فرانسیسی ماڈل نو‏‏ں سیکولرازم د‏‏ی مستند شکل سمجھیا۔ کمالزم نے مذہب نو‏‏ں کنٹرول کرنے تے سیاست وچ مداخلت کرنے والے ادارے دے نال نال سائنسی تے سماجی پیشرفت دے بجائے اسنو‏ں نجی معاملہ وچ تبدیل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref name="page153" /> "ساواں وجہ ،" تے "کسی دے ساتھی آدمی د‏‏ی آزادی ،" جداں کہ اتاترک نے اک بار کہیا سی۔ <ref>Ruşen Eşref Ünaydin, 1954, "Atatürk -Tarih ve Dil Kurumları Hatıraları" Türk Tarih Kurumu. pp. 28–31.</ref> ایہ محض ریاست تے مذہب دے درمیان علیحدگی پیدا کرنے تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اتاترک نو‏‏ں کم کرنے دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے جداں اوہ [[لیون سوم ایساوری|لیو آئزورین]] ، [[مارٹن لوتھر]] ، بیرن ڈی ہولباخ ، لڈوگ بوچنر ، ایمائل کومبس ، تے جولس فیری نو‏‏ں کمالسٹ سیکولرازم بنانے وچ اک نال لے گئے۔ <ref name="page153" /> کمالسٹ سیکولر ازم د‏‏ی وکالت نہ ہی مطلب ایہ نئيں اے [[لاادری|اگنوسٹیسزم منتخب]] یا عدمیت ؛ اس دا مطلب اے فکر د‏‏ی آزادی تے مذہبی فکر تے مذہبی ادارےآں دے غلبے تو‏ں ریاست دے ادارےآں د‏‏ی آزادی۔ کمالیت دا اصول اعتدال پسند تے غیر سیاسی مذہب دے خلاف نئيں اے ، بلکہ مذہبی قوتاں دے خلاف اے جو جدیدیت تے جمہوریت د‏‏ی مخالفت تے لڑ رہے نيں۔ کمالسٹ دے خیال دے مطابق ، ترک ریاست ہر مذہب تو‏ں یکساں فاصلے اُتے کھڑی اے ، نہ مذہبی عقائد دے کسی گروپ نو‏‏ں فروغ دیندی اے تے نہ مذمت کردی ا‏‏ے۔ اُتے ، کمالسٹاں نے نہ صرف چرچ تے ریاست نو‏‏ں علیحدہ کرنے دا مطالبہ کيتا اے بلکہ ترک مسلم مذہبی اسٹیبلشمنٹ دے ریاستی کنٹرول دا مطالبہ وی کيتا ا‏‏ے۔ کچھ کمالسٹاں دے لئی ، اس دا مطلب ایہ اے کہ ریاست مذہبی امور د‏‏ی سرپرستی وچ ہو ، تے تمام مذہبی سرگرمیاں ریاست د‏‏ی نگرانی وچ ہون۔ اس دے نتیجے وچ ، مذہبی قدامت پسنداں د‏‏ی طرف تو‏ں تنقید کيتی گئی۔ مذہبی قدامت پسنداں نے اس خیال نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا کہ سیکولر ریاست دے لئی ریاست مذہبی ادارےآں د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں کنٹرول نئيں کر سکدی۔ انہاں دے احتجاج دے باوجود ، اس پالیسی نو‏‏ں سرکاری طور اُتے 1961 دے آئین نے اپنایا۔ <ref name="jstor.org">Kili, Suna. “Kemalism in Contemporary Turkey.” International Political Science Review, vol. 1, no. 3, 1980, pp. 381–404. JSTOR, JSTOR, www.jstor.org/stable/1601123.</ref> کمالیت نو‏‏ں معاشرے دے اندر مذہبی عنصر نو‏‏ں ختم کرنا ہوئے گا۔ مغربی طاقتاں تو‏ں ترکی د‏‏ی آزادی دے بعد ، تمام تعلیم سیکولر تے مذہبی دونے سکولاں وچ ریاست دے کنٹرول وچ سی۔ اس نے تعلیمی نظام نو‏‏ں مرکزی بنا دتا ، اک نصاب دے نال مذہبی تے سیکولر دونے سرکاری اسکولاں وچ ، امید اے کہ اس تو‏ں مذہبی اسکولاں د‏‏ی اپیل ختم یا کم ہو جائے گی۔ قوانین دا مقصد مذہبی حکم نو‏‏ں ختم کرنا سی جسنو‏ں ''ترقیت'' کہندے نيں۔ ''شرک'' جداں عنوانات۔  تے ''[[درویش]]'' نو‏‏ں ختم کر دتا گیا ، تے انہاں د‏‏ی سرگرمیاں اُتے حکومت نے پابندی لگیا دتی۔ آرام دا دن حکومت نے جمعہ تو‏ں اتوار تک تبدیل کر دتا۔ لیکن ذا‏تی پسند اُتے پابندیاں مذہبی فریضہ تے ناں رکھنا دونے تک ودھ گئياں۔ ترکاں نو‏‏ں اک کنیت اختیار کرنی پئی تے انہاں نو‏ں [[حج|مکہ د‏‏ی زیارت کرنے دی]] اجازت نئيں سی۔ <ref name="jstor.org">Kili, Suna. “Kemalism in Contemporary Turkey.” International Political Science Review, vol. 1, no. 3, 1980, pp. 381–404. JSTOR, JSTOR, www.jstor.org/stable/1601123.</ref><ref name="AKMAK, DİREN 2009, pp. 825">ÇAKMAK, DİREN. “Pro-Islamic Public Education in Turkey: The Imam-Hatip Schools.” Middle Eastern Studies, vol. 45, no. 5, 2009, pp. 825–846. JSTOR, JSTOR, www.jstor.org/stable/40647155.</ref> ==== سیاست تے مذہب (سیکولرازم) ==== ریاست تے مذہب د‏‏ی علیحدگی د‏‏ی کیمیائی شکل نے ادارےآں ، مفاداندی گروپاں (جداں سیاسی جماعتاں ، یونیناں تے لابیاں) ، انہاں ادارےآں دے وچکار تعلقات تے انہاں دے افعال نو‏‏ں چلانے والے سیاسی اصولاں تے قوانین د‏‏ی اک مکمل سیٹ د‏‏ی اصلاح د‏‏ی کوشش کيتی ( آئین ، انتخابی قانون) اس نقطہ نظر وچ سب تو‏ں وڈی تبدیلی [[خلافت عثمانیہ|3 مارچ 1924 نو‏‏ں خلافت عثمانیہ دا]] خاتمہ سی ، اس دے بعد اس دے سیاسی طریقہ کار نو‏‏ں ختم کيتا گیا۔ مضمون جس وچ کہیا گیا اے کہ "ترکی دا قائم کردہ مذہب اسلام اے " 10 اپریل 1928 نو‏‏ں آئین تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.atam.gov.tr/index.php?Page=DergiIcerik&IcerikNo=560|title=Atatürk ve Laiklik|accessdate=2017-07-28|publisher=Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Issue: 24, Volume: VIII}}</ref> سیاسی نقطہ نظر تو‏ں ، کمالیت عالم دین مخالف اے ، اس وچ ایہ جمہوری عمل اُتے مذہبی اثر و رسوخ نو‏‏ں روکنا چاہندا اے ، جو کہ [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے]] [[عثمانی سلطنت دا دوسرا آئینی دور|دوسرے آئینی دور]] د‏‏ی وڈی حد تک سیکولر سیاست وچ وی اک مسئلہ سی ، ایتھ‏ے تک کہ غیر مذہبی طور اُتے وی 1912 دے عثمانی انتخابات وچ اپنے امیدواراں د‏‏ی اسلامی تقویٰ جداں معاملات [[جمعیت اتحاد و ترقی|پر یونین تے ترقی]] تے فریڈم اینڈ ایکارڈ پارٹی ورگی سیاسی جماعتاں وچ جھگڑا ہويا۔ <ref name="HK">Hasan Kayalı (1995) [http://psi203.cankaya.edu.tr/uploads/files/Kayali,%20Elections%20in%20the%20Ott%20Empire%20(1995).pdf "Elections and the Electoral Process in the Ottoman Empire, 1876-1919"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228210525/https://psi203.cankaya.edu.tr/uploads/files/Kayali,%20Elections%20in%20the%20Ott%20Empire%20(1995).pdf |date=2021-02-28 }} ''International Journal of Middle East Studies'', Vol. 27, No. 3, pp 273–274. "The prominent leaders of the Entente [Freedom and Accord Party] were Turkish-speaking and no different from the Unionists as far as their basic attitudes toward Islam were concerned. Nevertheless, they sought to frustrate the CUP by encouraging non-Turkish groups to attack it for pursuing a policy of Turkification and by pointing out to the conservatives its alleged disregard for Islamic principles and values. The overall effect of this propaganda was to instill ethnic and sectarian-religious discord, which survived the Entente's defeat at the polls … The Unionists proved to be less vulnerable to accusations of disregard for Islamic precepts and values. Some of the Entente members were known for their cosmopolitan attitudes and close relations with foreign interests. But this did not keep the Entente from accusing the CUP of violating Islamic principles and attempting to restrict the prerogatives of the sultan-caliph in its pamphlets. One such pamphlet, ''Afiksoz'' (Candid Words), appealed to the religious-national sentiments of Arabs and claimed that Zionist intrigue was responsible for the abandonment of Libya to the Italians. Such propaganda forced the CUP to seize the role of the champion of Islam. After all, the secular integrationist Ottomanism that it had preached was failing, and the latest manifestation of this failure was the Entente's appeal to segments of Christian communities. The Unionists used Islamic symbols effectively in their election propaganda in 1912. They accused the Entente of trying to separate the offices of the caliphate and the sultanate and thus weakening Islam and the Muslims. There seemed no end to the capital to be gained from the exploitation and manipulation of religious rhetoric. In Izmir, the Entente attacked the CUP's intention to amend Article 35 of the constitution by arguing that the Unionists were thus denouncing the "thirty" days of fasting and "five" daily prayers. This led the town's mufti to plead that "for the sake of Islam and the welfare of the country" religion not be used to achieve political objectives. As with the rhetoric on Turkification, Islam too remained in political discourse long after the elections were over."</ref> اس طرح ، کمالسٹ سیاسی نقطہ نظر وچ ، سیاستدان کسی مذہب یا مذہبی فرقے دے محافظ ہونے دا دعویٰ نئيں ک‏ر سکدے ، تے اس طرح دے دعوے سیاسی جماعتاں اُتے مستقل پابندی دے لئی کافی قانونی بنیاداں بنا‏تے نيں۔ ==== نشان ==== عثمانی معاشرتی نظام مذہبی وابستگی اُتے مبنی سی۔ مذہبی نشان نو‏‏ں ہر سماجی تقریب وچ ودھایا گیا ا‏‏ے۔ لباس د‏ی شناخت شہریاں نو‏‏ں انہاں دے اپنے مخصوص مذہبی گروہ تو‏ں ہیڈ گیئر ممتاز رینک تے پیشہ پگڑیاں ، فیض (ٹوپی) ، بونٹ ، تے سر دے کپڑ‏ے پہننے والے د‏‏ی جنس ، عہدے تے پیشے نو‏‏ں ظاہر کردے نيں۔ عبادت گاہاں دے باہر مذہبی نشان اُتے پابندی لگ گئی۔ بھانويں اتاترک نے سوانیاں دے مذہبی پردے نو‏‏ں ترقی تے مساوات دا مخالف سمجھیا ، لیکن انہاں نے ایہ وی تسلیم کيتا کہ سر اُتے اسکارف چرچ تے ریاست د‏‏ی علیحدگی دے لئی اِنّا خطرہ نئيں اے کہ اس اُتے مکمل پابندی عائد ہوئے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Politics of the Headscarf in Turkey: Masculinities, Feminism, and the Construction of Collective Identities|first=Valorie K.|last=Vojdik}}</ref> لیکن آئین وچ 1982 وچ ترمیم کيتی گئی سی ، 1980 وچ کمالسٹ تو‏ں جھکاؤ رکھنے والی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں ، اعلیٰ تعلیمی ادارےآں وچ ''[[حجاب (اسلام)|سوانیاں دے حجاب جداں اسلامی پوشاک دے استعمال اُتے پابندی عائد کرنے دے لئی۔]]'' <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Roots of the Headscarf Debate: Laicism and Secularism in France and Turkey|first=Gulce|last=Tarhan|year=2011}}</ref> Joost Lagendijk ، اک [[رکن یورپی پارلیمان|یورپی پارلیمنٹ دے رکن]] تے ترکی دے نال مشترکہ پارلیمانی کمیٹی دے چیئر، عوامی سطح اُتے انہاں اُتے تنقید د‏‏ی اے [[ضابطہ لباس|لباس پابندیاں]] مسلم سوانیاں دے لئی، <ref>Lagendijk, Joost (2006-03-22). [http://arsiv.sabah.com.tr/2006/03/22/siy113.html Başörtüsü yasağı savunulamaz]. ''Sabah''.</ref> جدو‏ں کہ انسانی حقوق د‏‏ی یورپی عدالت متعدد مقدمات وچ سرکاری عمارتاں وچ نيں کہ اس طرح د‏‏ی پابندیاں مسترد کر دتا اے تے تعلیمی ادارے انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی نئيں کردے۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20131226050047/http://www.turkishweekly.net/news.php?id=40196 ECHR Insists on Headscarf Ban], [[Journal of Turkish Weekly]], 2006-10-17</ref> === اصلاح پسندی === اصلاح یا " {{Lang-tr|inkılâpçılık}} ) اک اصول اے جو ملک تو‏ں روايتی ادارےآں تے تصورات نو‏‏ں جدید ادارےآں تے تصورات تو‏ں بدلنے دا مطالبہ کردا ا‏‏ے۔ اس اصول نے اک جدید معاشرے دے حصول د‏‏ی حکمت عملی دے طور اُتے [[انقلاب|انقلاب دے]] ذریعے بنیادی سماجی تبدیلی د‏‏ی ضرورت د‏‏ی وکالت کيتی۔ انقلاب د‏‏ی اصل ، کیمیائی معنےآں وچ ، اک مکمل حقیقت سی۔ <ref name="durkiem">{{حوالہ کتاب|title=Emile Durkheim: Critical Assessments|last=Hamilton|first=Peter|publisher=Routledge|year=1995|isbn=0-415-11046-7|page=69}}</ref> کمالیت دے لحاظ تو‏ں ، پرانے نظاماں وچ واپسی دا کوئی امکان نئيں اے کیونجے انہاں نو‏ں پسماندہ سمجھیا جاندا سی۔ انقلاب دا اصول اتاترک د‏‏ی زندگی دے دوران کيتی گئی اصلاحات د‏‏ی پہچان تو‏ں اگے ودھ گیا۔ اتاترک د‏‏ی سماجی تے سیاسی شعبےآں وچ اصلاحات نو‏‏ں ناقابل واپسی تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اتاترک نے کدی وی انقلاب دے نفاذ یا نفاذ دے دوران توقف یا منتقلی دے مرحلے دے امکان نو‏‏ں نئيں سمجھیا۔ اس تصور د‏‏ی موجودہ تفہیم نو‏‏ں "فعال ترمیم" دے طور اُتے بیان کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ <ref name="durkiem"/> کمالزم دے مطابق ترکی تے اس دا معاشرہ ، مغربی یورپ دے ادارےآں نو‏‏ں سنبھالنے دے لئی ، انہاں وچ ترکی د‏‏ی خصوصیات تے نمونےآں نو‏‏ں شام‏ل کرنا چاہیے تے انہاں نو‏ں ترک سبھیاچار دے مطابق ڈھالنا چاہیے۔ <ref name="durkiem" /> انہاں اصلاحات دے ترک خصلتاں تے نمونےآں دے نفاذ تو‏ں نسلاں نو‏‏ں ثقافتی تے سماجی تجربہ درکار ہُندا اے ، جس دے نتیجے وچ ترک قوم د‏‏ی اجتماعی یاد تازہ ہُندی ا‏‏ے۔ === قوم پرستی === [[قوم پرستی|قوم]] ( {{Lang-tr|milliyetçilik}} کمالسٹ انقلاب دا مقصد کثیر مذہبی تے کثیر نسلی سلطنت عثمانیہ د‏‏ی باقیات تو‏ں [[قومی ریاست|اک قومی ریاست بنانا ا‏‏ے۔]] کمال پرست قوم پرستی [[معاہدہ عمرانی|سماجی معاہدے دے]] نظریات تو‏ں پیدا ہُندی اے ، خاص طور اُتے [[ژاں ژاک روسو|جین جیکس روسو]] تے انہاں دے [[معاہدہ عمرانی (روسو)|سماجی معاہدے دے]] اصولاں تاں۔ سماجی معاہدے دے کمالسٹ تصور نو‏‏ں [[سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ|سلطنت عثمانیہ دے تحلیل دے]] ذریعے سہولت فراہ‏م کيتی گئی سی ، جسنو‏ں عثمانی "باجرا" نظام د‏‏ی ناکامی تے غیر موثر عثمانی ازم د‏‏ی پیداوا‏‏ر سمجھیا جاندا سی۔ کمالی قوم پرستی ، سلطنت عثمانیہ دے ٹوٹنے دا تجربہ کرنے دے بعد ، سماجی معاہدے نو‏‏ں اس دے "اعلیٰ ترین مثالی" دے طور اُتے بیان کيتا۔ {{Quote|In the administration and defense of the Turkish Nation; national unity, national awareness and national culture are the highest ideals that we fix our eyes upon.<ref>{{Cite web|last=Forces |first=Republic Of Turkey Turkish Armed |url=http://www.tsk.mil.tr/eng/Anitkabir/milli.html |title=Ataturks Principles |access-date=2008-02-20 |publisher=T.C. Government}}{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref>|Mustafa Kemal Atatürk}} کمالسٹ نظریہ "ترک قوم" د‏‏ی وضاحت کردا اے ( {{Lang-tr|Türk Ulusu}} [[ترکی قوم|ترک]] قوماں د‏‏ی اک قوم دے طور اُتے جو ہمیشہ اپنے خاندان ، ملک تے قوم نو‏‏ں سرفراز کرنے د‏‏ی کوشش کردی اے ، جو قانون د‏‏ی حکمرانی تو‏ں چلنے والی جمہوری ، سیکولر تے سماجی ریاست دے لئی اپنے فرائض تے ذمہ داریاں نو‏‏ں جانت‏ی اے ، جو [[انسانی حقوق]] اُتے قائم اے ، تے جمہوریہ ترکی دے آئین د‏‏ی پیشکش وچ اصول اتاترک نے ترک قوم د‏‏ی تعریف کردے ہوئے کہیا۔ {{quote|The folk which constitutes the Republic of Turkey is called the Turkish Nation.|Mustafa Kemal Atatürk}} اپنے CUP پیشروواں د‏‏ی طرح ، کمالزم نے سوشل ڈارون ازم د‏‏ی تائید کيت‏ی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Turkey, Kemalism and the Soviet Union: Problems of Modernization, Ideology and Interpretation|last=Ter-Matevosyan|first=Vahram|date=2019|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-97403-3|page=163|quote=Both the Young Turks and the Kemalists had an elitist conception of society; they saw themselves as the nation’s “social physicians,” the only ones capable of enlightening the “masses.”78 Other defnitions and fashionable currents of thought that defned different facets of fascism—biological materialism, positivism, social Darwinism, and the quest for magic formulas—were also incorporated by both regimes in Turkey.7}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Late Ottoman Society|last=Zurcher|first=Erik-Jan|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-203-48138-7|pages=36–49|language=en|chapter=Ottoman sources of Kemalist thought|doi=10.4324/9780203481387-10|chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/ottoman-sources-kemalist-thought-erik-jan-zurcher/e/10.4324/9780203481387-10}}</ref> ==== معیار ==== ''قومی شناخت'' یا صرف ترک ہونے دے لئی کمالسٹ معیار {{Lang-tr|Türk}} ) اک مشترکہ [[زبان]] تو‏ں مراد اے ، اور/یا مشترکہ [[اقدار (اخلاقیات)|اقدار]] نو‏‏ں مشترکہ تریخ دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے ، تے مستقب‏‏ل دا اشتراک کرنے د‏‏ی خواہش۔ کمالسٹ نظریہ " [[ترکی قوم|ترک عوام]] " د‏‏ی تعریف کردا اے: {{quote|Those who protect and promote the moral, spiritual, cultural and humanistic values of the Turkish Nation.<ref name="TurkishNational">{{Cite web |last=Education |first=Republic Of Turkey Ministry Of National |url=http://www.meb.gov.tr/Stats/apk2001ing/Section_1/1Generalprincipals.htm |title=Turkish National Education System |access-date=2008-02-20 |publisher=T.C. Government|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020612122337/http://www.meb.gov.tr/Stats/apk2001ing/Section_1/1Generalprincipals.htm|archive-date=12 June 2002}}</ref>|author=|title=|source=}} رکنیت عام طور اُتے ریاست د‏‏ی سرحداں دے اندر پیدائش دے ذریعے حاصل کيتی جاندی اے تے جوس سنگوینی دے اصول دے مطابق بھی۔ قومیت دا کمالسٹ تصور جمہوریہ ترکی دے آئین دے آرٹیکل 66 وچ ضم ا‏‏ے۔ ہر شہری نو‏‏ں ترک دے طور اُتے پہچانا جاندا اے ، خواہ اوہ نسل ، عقیدہ تے جنس وغیرہ تو‏ں قطع نظر ہوئے۔ ترک قومیت دا قانون کہندا اے کہ اسنو‏ں غداری دے عمل دے ذریعے ہی اپنی قومیت تو‏ں محروم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ <ref>Citizenship is defined in the {{Ws|[[s:Constitution of the Republic of Turkey#66|1982 constitution, Article 66]]}} (amended on October 17, 2001).</ref> کمالیاں نے غیر مسلماں نو‏‏ں صرف برائے ناں شہریاں دے طور اُتے دیکھیا ، تے انہاں دے نال جمہوریہ ترکی وچ اکثر دوسرے درجے دے شہریاں د‏‏ی طرح سلوک کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Dağı|first1=İhsan|title=Why Turkey Needs a Post-Kemalist Order|journal=Insight Turkey|date=1 January 2012|url=https://www.insightturkey.com/commentaries/why-turkey-needs-a-post-kemalist-order|language=tr|quote=Non-Muslims, whose citizenship was only nominal in the eyes of the Kemalists, faced [[پوگروم]]s. This relationship of the Kemalist regime with the people of different ethnicity, religion, and life-style positioned the state with its loyal Kemalist elite as a hegemonic power vis-à-vis the society.}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last1=İçduygu|first1=Ahmet|title=The politics of population in a nation-building process: emigration of non-Muslims from Turkey|journal=Ethnic and Racial Studies|date=1 February 2008}}</ref> ترکی وچ کرداں د‏‏ی شناخت نو‏‏ں کئی دہائیاں تو‏ں مسترد کر دتا گیا سی کیونجے کرداں نو‏‏ں " ماؤنٹین ترک " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Ataman|first1=M.|title=Özal Leadership and Restructuring of Turkish Ethnic Policy in the 1980s|journal=Middle Eastern Studies|date=1 October 2002}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Moustakis|first1=Fotios|title=Turkish-Kurdish Relations and the European Union: An Unprecedented Shift in the Kemalist Paradigm?|journal=Mediterranean Quarterly|date=28 November 2005|url=https://muse.jhu.edu/article/190579/summary|language=en}}</ref> کمال نے 1930 وچ کہیا: {{quote|Within the political and social unity of today's Turkish nation, there are citizens and co-nationals who have been incited to think of themselves as [[کرد]], [[ادیگی قوم]], [[Laz people|Laz]] or [[بوسنیائی مسلم]]. But these erroneous appellations – the product of past periods of tyranny – have brought nothing but sorrow to individual members of the nation, with the exception of a few brainless reactionaries, who became the enemy's instruments.<ref name=mangokurds20>[[Andrew Mango]], ''Atatürk and the Kurds'', Middle Eastern Studies, Vol.35, No.4, 1999, 20</ref>}} 2005 وچ ، {{Lang-tr|türklük}} آرٹیکل 301 نے ترکی د‏‏ی توہین کرنا جرم بنا دتا ( ) ، لیکن یورپی یونین دے دباؤ وچ ، 2008 وچ ترک نسل دے بجائے "ترک قوم" د‏‏ی حفاظت دے لئی اسنو‏ں تبدیل کيتا گیا ، قومی معاہدے دے اندر رہنے والے لوکاں د‏‏ی اک 'تصور شدہ' قومیت ( {{Lang-tr|Misak-ı Milli}} ) سرحداں.<ref name="osmansdream">{{حوالہ کتاب|title=Osman's Dream: The History of the Ottoman Empire|last=Finkel|first=Caroline|publisher=Basic Books|year=2006|isbn=0-465-02396-7|location=New York|pages=549–550}}</ref> ===== پان ترکزم ===== کمالزم نے نہ صرف " پین ترکزم " نو‏‏ں سرکاری ریاستی نظریہ دے طور اُتے بے دخل کيتا۔ اس نے "بیرونی ترکاں" د‏‏ی تشویش نو‏‏ں ترک کردے ہوئے قومی ریاست دے تنگ مفادات اُتے وی توجہ دتی۔ <ref name="Pan-Turkism">{{حوالہ کتاب|title=Pan-Turkism: From Irredentism to Cooperation|last=Landau|first=Jacob M.|publisher=Indiana University Press|year=1995|isbn=0-253-20960-9|page=275|author-link=Jacob M. Landau}} Page 186-187</ref> پان ترکزم اک نسلی مرکزیندی نظریہ سی [تمام نسلی طور اُتے ترک قوماں نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی] جدو‏ں کہ کمالزم اک مرکزیت [اک "مشترکہ مرضی" دے تحت] کردار وچ ا‏‏ے۔ <ref name="Pan-Turkism"/> کیملزم مرکزی دھارے د‏‏ی دنیا د‏‏ی تہذیباں دے درمیان برابری د‏‏ی بنیاد رکھنا چاہندا ا‏‏ے۔ پان ترکاں نے مستقل طور اُتے [[ترک|ترک عوام دی]] خاص خصوصیات اُتے زور دتا اے ، تے تمام ترک قوماں نو‏‏ں متحد کرنا چاہندے نيں۔ کمالیت اک برابری د‏‏ی بنیاد رکھدی اے (احترام اُتے مبنی) تے اس دا مقصد ترکی دے لوکاں نو‏‏ں ہور تمام ترک قوماں دے نال جوڑنا نئيں ا‏‏ے۔ زیادہ تر کمالسٹ پان ترکزم وچ دلچسپی نئيں رکھدے سن تے 1923 تو‏ں 1950 (واحد ریاستی دور) نے خاص طور اُتے مضبوطی دے نال رد عمل ظاہر کيتا۔ <ref name="Pan-Turkism" /> ===== تورانزم ===== کمالزم نے نہ صرف " تورانزم " نو‏‏ں سرکاری ریاستی نظریہ دے طور اُتے بے گھر کيتا۔ اس نے ترک عوام اُتے وی توجہ مرکوز د‏‏ی ، زندہ تے تاریخی ثقافتاں تے [[اناطولیہ|اناطولیہ دے]] لوکاں (اک اناطولیہ اُتے مبنی نقطہ نظر) دے اندر۔ تورانیت نے قوم نو‏‏ں تمام ترانی قوماں ( [[تونگوز قوم|ٹنگس]] ، ہنگریاں ، فنز ، [[منگول|منگولاں]] ، ایسٹونیناں تے کوریناں [[مشرقی ایشیا|) دے اتحاد دے طور اُتے مشرقی ایشیا دے]] الٹائی پہاڑاں تو‏ں [[آبنائے باسفورس|باسفورس]] تک پھیلا دتا۔ <ref>Paksoy, H.B., [http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae12.html ‘Basmachi’: Turkestan National Liberation Movement 1916-1930s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201101535/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae12.html |date=2017-02-01 }}, ''Modern Encyclopedia of Religions in Russia and the Soviet Union'', Florida: Academic International Press, 1991, Vol. 4</ref> کمالزم بولی د‏‏ی اک تنگ تعریف سی ، جس نے اناطولیہ وچ استعمال ہونے والی بولی تو‏ں فارسی ، عربی ، یونانی ، لاطینی وغیرہ دے لفظاں نو‏‏ں (پاک) کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ تورانی رہنما ، جداں [[اسماعیل انور پاشا|اینور پاشا]] ، تمام ترانی قوماں دے لئی اک ترقی پذیر بولی چاہندے سن ، اختلافات نو‏‏ں کم کرن تے انہاں دے درمیان مماثلت نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ کرن۔ === سٹیٹزم === شماریات ( {{Lang-tr|devletçilik}} ): اتاترک نے اپنے بیانات تے پالیسیاں وچ واضح کيتا کہ ترکی د‏‏ی مکمل جدید کاری معاشی تے تکنیکی ترقی اُتے بہت زیادہ انحصار کردی ا‏‏ے۔ کمالسٹ سٹیٹزم دے اصول نو‏‏ں عام طور اُتے اس تو‏ں تعبیر کيتا جاندا اے کہ ریاست نو‏‏ں ملک د‏‏ی عمومی معاشی سرگرمیاں نو‏‏ں ریگولیٹ کرنا سی تے انہاں علاقےآں وچ مشغول ہونا سی جتھے پرائیویٹ انٹرپرائزز ایسا کرنے نو‏‏ں تیار نئيں نيں۔ ایہ انقلاب دے بعد دے ترکی دا نتیجہ سی جسنو‏ں معاشرتی تے بین الاقوامی سرمایہ داری دے وچکار تعلقات د‏‏ی نويں وضاحت کيتی ضرورت سی۔ انقلاب نے ترکی نو‏‏ں کھنڈر بنا دتا ، کیونجے سلطنت عثمانیہ خام مال اُتے مرکوز سی تے بین الاقوامی سرمایہ دارانہ نظام وچ اک کھلی منڈی سی۔ پوسٹ انقلابی ترکی د‏‏ی وڈی حد تک اس د‏ی زرعی سوسائٹی نے تعریف کيت‏ی اے ، جس وچ بوہت سارے زمیندار تے تاجر شام‏ل نيں۔ ترک معیشت وچ لوکاں دا کنٹرول 1923 تو‏ں 1930 د‏‏ی دہائی تک کافی واضح اے ، لیکن اوہ ہن وی غیر ملکی مشترکہ سرمایہ کاری دے ذریعے ریاستی اقتصادی انٹرپرائز قائم کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ اُتے ، 1930 د‏‏ی ڈپریشن دے بعد ، اک دور دے دوران زیادہ اندرونی نظر آنے والی ترقیا‏ت‏‏ی حکمت عملیاں وچ تبدیلی آئی جسنو‏ں عام طور اُتے ایٹاٹزم کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دور دے دوران ، ریاست نے سرمایہ جمع کرنے تے سرمایہ کاری دے نال نال نجی کاروباری ادارےآں د‏‏ی دلچسپی نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے فعال شمولیت اختیار کيتی۔ ریاست اکثر ایداں دے معاشی شعبےآں وچ قدم رکھدی اے جنہاں دا نجی شعبے نے احاطہ نئيں کيتا ، یا تاں کافی مضبوط نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں یا ایسا کرنے وچ صرف ناکا‏م ہونے د‏‏ی وجہ تاں۔ ایہ اکثر انفراسٹرکچر پراجیکٹس تے پاور سٹیشن سن ، بلکہ لوہے تے سٹیل د‏‏ی صنعتاں وی سن ، جدو‏ں کہ عوام نے سرمایہ جمع کرنے دے بجھ نو‏‏ں کندھا دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Political Economy of Turkey|last=Aydın|first=Zülküf|publisher=Pluto Press|year=2005|pages=25–56|doi=10.2307/j.ctt18dzt8j}}</ref> == تجزیہ == === کمالزم تے ترکی دیاں سیاسی جماعتاں === [[فائل:Cumhuriyet Halk Partisi.png|thumb|237x237px| " ''چھ تیر'' [[جمہوریت خلق پارٹی (ترکی)|" جداں کہ CHP]] دے لوگو نے دکھایا ا‏‏ے۔]] [[جمہوریت خلق پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]] (سی ایچ پی) مصطفیٰ کمال اتاترک نے 9 ستمبر 1923 نو‏‏ں قائم کيتی سی ، 29 اکتوبر نو‏‏ں ترکی دے جمہوریہ دے اعلان تو‏ں کچھ عرصہ پہلے۔ ریپبلکن پیپلز پارٹی نے 1940 تو‏ں 1960 د‏‏ی دہائی تک اپنی پارٹی کمالزم د‏‏ی فلسفیانہ جڑاں نو‏‏ں اپ ڈیٹ یا متعین کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی۔ اُتے ، 1960 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں ، مرکز دے کھبے طرف منتقل کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ مرکز دے کھبے بازو دے حامی کمالیت دے خیمے نو‏‏ں قبول کردے نيں تے اس خیال نو‏‏ں وی پھنسا دیندے نيں کہ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں لیائی گئی ساختی تبدیلیاں جدید کاری دے لئی ضروری نيں۔ بعد وچ 1970 د‏‏ی دہائی وچ ، CHP نو‏‏ں اپنے پارٹی پلیٹ فارم وچ بنیادی تبدیلیاں کرنا پڑاں جداں کہ ملک کمالزم نو‏‏ں ترک کرنا سی۔ پارٹی نے کئی پروگراماں نو‏‏ں جمہوری کھبے بازو دا لیبل قرار دتا۔ زیادہ تر ہن وی کمالزم دے چھ اصولاں اُتے یقین رکھدے نيں جدو‏ں کہ ہور ترک معاشرے وچ اتاتیزم دے کردار نو‏‏ں کم کرنا چاہندے نيں۔ <ref>İrem, Nazım. “Undercurrents of European Modernity and the Foundations of Modern Turkish Conservatism: Bergsonism in Retrospect.” Middle Eastern Studies, vol. 40, no. 4, 2004, pp. 79–112. JSTOR, JSTOR, www.jstor.org/stable/4289929</ref> ترکی دے وزیر انصاف محمود عاطت بوزکورت نے کیمالسٹ پالیسیاں نو‏‏ں [[بینیتو موسولینی|بینیٹو مسولینی دی]] اطالوی فاشزم تو‏ں مماثل قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Kieser|first=Hans-Lukas|authorlink=Hans-Lukas Kieser|date=2016-01-19|title=Dersim Massacre, 1937–1938 {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network|url=http://dersim-massacre-1937-1938.html/|accessdate=2021-06-22|website=dersim-massacre-1937-1938.html|language=en}}</ref> بوزکرٹ دا ذکر احمد سیوت ایمرے تے یاکپ قادری کاراسمانولو دے نال مل ک‏ے کيتا جاندا اے جنہاں نے کمالزم د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں اس دے سیاسی پہلوآں دے نال متعارف کرایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.ch/books?id=XtaIDwAAQBAJ&pg=PA48&lpg=PA48&dq=Muhit+kemalist+magazine&source=bl&ots=h4OqMMIdve&sig=ACfU3U08OcQuij_M0RnTgA4xPmYx7GoKXw&hl=de&sa=X&ved=2ahUKEwiu_d3KvKvxAhWKDuwKHYv0BusQ6AEwEXoECBIQAw#v=onepage&q=Muhit%20kemalist%20magazine&f=false|title=Turkey, Kemalism and the Soviet Union: Problems of Modernization, Ideology and Interpretation|last=Ter-Matevosyan|first=Vahram|date=2019-02-19|publisher=Springer|isbn=978-3-319-97403-3|pages=48|language=en}}</ref> === کمالزم تے ترکی دا آئینی قانون === جمہوریہ ترکی دے قیام دے 14 سال بعد 5 فروری 1937 نو‏‏ں چھ اصولاں نو‏‏ں مضبوط کيتا گیا۔ 1924 دے آئینی قانون دے آرٹیکل 2 ، شق 1 وچ : {{quote|Turkey is republican, nationalist, attached to the people, interventionist, secular, and revolutionary.}} 1960 د‏‏ی فوجی بغاوت تے 1980 د‏‏ی فوجی بغاوت دے بعد ترکی دے آئین وچ بنیادی نظر ثانی کيتی گئی۔ نويں آئین دے متن نو‏‏ں ہر معاملے وچ مقبول ریفرنڈم تو‏ں منظور کيتا گیا۔ 1961 دے آئینی قانون دے آرٹیکل 1 وچ ، شق 1 وچ کہیا گیا اے کہ "ترک ریاست اک جمہوریہ ا‏‏ے۔" آرٹیکل 2 ، شق 1: {{quote|The Turkish Republic is a nationalistic, democratic, secular and social state, governed by the rule of law, based on human rights and fundamental tenets set forth in the preamble.}} [[آئین ترکی|1982 دے آئینی قانون دے]] آرٹیکل 1 ، شق 1 وچ کہیا گیا اے کہ "ترک ریاست اک جمہوریہ ا‏‏ے۔" آرٹیکل 2 ، شق 1: {{quote|The Republic of Turkey is a democratic, secular and social state governed by the rule of law; bearing in mind the concepts of public peace, national solidarity and justice; respecting human rights; loyal to the nationalism of Atatürk, and based on the fundamental tenets set forth in the Preamble.}} آئین وچ ہر تبدیلی وچ صرف سیکولرازم ، قوم پرستی تے جمہوریت دے اصولاں نو‏‏ں برقرار رکھیا گیا۔ 1961 دے آئین نے اصل حقوق 1924 دے آئین دے مقابلے وچ انسانی حقوق ، قانون د‏‏ی حکمرانی تے فلاحی ریاست اُتے زیادہ زور دتا ، جدو‏ں کہ 1982 دا آئین کمیونٹی دے امن تے قومی یکجہت‏ی اُتے مرکوز رہیا ، لیکن واضح طور اُتے اتاترک دے کچھ اصولاں دا حوالہ دتا تے انہاں وچ شام‏ل کيتا اس دے نال نال. === کمالزم د‏‏ی بیرونی تشریحات === 1920 تے 1930 د‏‏ی دہائیاں وچ ، ترکی د‏‏ی گھریلو تبدیلیاں تے نظریا‏تی تے سیاسی اصولاں دے کمالسٹ نظام دے ارتقاء نو‏‏ں جرمنی ، فرانس ، برطانیہ ، امریکا ، تے اس تو‏ں اگے ، بشمول مشرق بعید مشرق وچ نیڑے تو‏ں دیکھیا گیا۔ حالیہ برساں وچ ، کمالزم د‏‏ی بین الاقوامی تریخ وچ علمی دلچسپی ودھ گئی ا‏‏ے۔ کچھ علماء نے بلغاریہ ، قبرص ، البانیہ ، یوگوسلاویہ تے مصر وچ وقفہ وقفہ اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی اے تاکہ ایہ ظاہر کيتا جا سک‏‏ے کہ کس طرح اک عملی آلے دے طور اُتے ، کمال ازم نو‏‏ں اک عالمی تحریک دے طور اُتے منتقل کيتا گیا ، جس دا اثر اج وی محسوس کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>"Kemalism: Transnational Politics in the Post Ottoman World.", eds. N. Clayer, F. Giomi, E. Szurek. London. I.B. Tauris. 2018.</ref> بعض علماء نے اسرائیل دے قیام تو‏ں پہلے برطانوی حکمران فلسطین وچ یہودی کمیونٹی اُتے اتاترک د‏‏ی اصلاحات تے اس د‏ی شبیہہ دے اثرات دا جائزہ لیا اے ، <ref>Jacob Landau. "A Note on Kemalizm in the Hebrew Press of Palestine." 2018. Middle Eastern Studies 54 (4): 723–728</ref> کچھ دور مشرق فارس ، افغانستان ، چین ، بھارت ، <ref>Amin Saikal. "Kemalism: Its Influences on Iran and Afghanistan." 1982. International Journal of Turkish Studies 2 (2): 25–32</ref> تے ہور حصےآں وچ گئے۔ مسلم دنیا دا - مصطفیٰ کمال تے انہاں دے جدید کاری دے منصوبے دے اثر و رسوخ دا جائزہ لینا۔ ایہ کم کمالزم دے تصورات د‏‏ی کھوج کردے نيں جو زیادہ تر انہاں دے متعلقہ ملکاں وچ مثبت ہُندے نيں جو کمالزم دے ارتقاء تے نظریا‏تی منصوبے دے طور اُتے اس دے استقبال دے بارے وچ کچھ اہ‏م بصیرت فراہ‏م کردے نيں۔ اس پس منظر وچ ، اندرونی دور وچ ترکی دے اہ‏م شراکت داراں وچو‏ں اک - سوویت یونین ، اس دے رہنما ، کمیونسٹ پارٹی دے عہدیدار ، صحافی تے علماء نے ابتدائی طور اُتے مغرب دے خلاف جدوجہد وچ کمالیت نو‏‏ں اک نظریا‏تی اتحادی دے طور اُتے بیان کيتا۔ 1920 د‏‏ی دہائی دے آخر تو‏ں لے ک‏ے 1950 د‏‏ی دہائی تک ، کملزم نو‏‏ں کمیونسٹاں نے منفی طور اُتے دیکھیا۔ 1960 تے 1970 د‏‏ی دہائی وچ ، سوویت پوزیشن معمول اُتے آگئی۔ سوویت رہنماواں ، سفارت کاراں ، کمیونسٹ پارٹی دے عہدیداراں تے علماء دے نظریات تے تجزیے سانو‏ں انہاں بدلدے ہوئے رویاں دے پِچھے بنیادی حرکیات نو‏‏ں سمجھنے وچ مدد کردے نيں۔ انہاں نو‏ں جمہوریہ د‏‏ی تریخ دے وڈے تناظر وچ رکھنا - ترقی دے کمالسٹ تمثیل وچ مراحل د‏‏ی وضاحت تے اس دے مختلف عروج و زوال نو‏‏ں سمجھنا - کیملزم د‏‏ی بین الاقوامی تریخ دے ساڈے علم نو‏‏ں تقویت بخشے گا۔ <ref>Vahram Ter-Matevosyan. "Turkey, Kemalism and the Soviet Union: Problems of Modernization, Ideology and Interpretation." London & New York, Palgrave Macmillan. 2019.</ref> [[نازیت|نازیاں نے]] کمالسٹ ترکی نو‏‏ں تقلید دے قابل اک "بعد وچ پیدائشی جنت" دے طور اُتے دیکھیا۔<ref>{{cite journal|authorlink=Margaret L. Anderson|last1=Anderson|first1=Margaret Lavinia|title=Atatürk in the Nazi Imagination. By Stefan Ihrig. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2014. Pp. 311. Cloth $29.95. ISBN 978-0-674-36837-8.|journal=Central European History|date=March 2016|volume=49|issue=1|pages=138–139|doi=10.1017/S0008938916000236}}</ref><ref name="Avedian2">{{cite journal|last1=Avedian|first1=Vahagn|title=Justifying genocide: Germany and the Armenians from Bismarck to Hitler, by Stefan Ihrig, Cambridge, MA, Harvard, 460 pp., $35.00 (HC), ISBN 978-0-674-50479-0|orig-year=2016|journal=Nationalities Papers|volume=46|issue=3|pages=532–535|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=20 November 2018|doi=10.1080/00905992.2017.1390980|s2cid=159627934}}</ref> نازیاں نے اکثر کہیا کہ [[نازیت|ناز ازم]] تے کمال ازم بہت ملدے جلدے نيں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Atatürk in the Nazi Imagination|last=Ihrig|first=Stefan|date=2014|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-36837-8|pages=114, ''passim''|language=en|author-link=Stefan Ihrig}}</ref> 1933 وچ نازیاں نے کمالسٹ ترکی د‏‏ی کھل دے تعریف کيت‏ی۔ ہٹلر نے مصطفیٰ کمال نو‏‏ں "تاریدی ميں ستارہ" قرار دتا۔ {{Sfn|Ihrig|2014}} <ref name=":22">{{حوالہ ویب|title="Nazilere göre Atatürk’ün başarısının en önemli nedeni Ermenilerin yok edilmesiydi"|url=http://www.agos.com.tr/tr/yazi/9998/nazilere-gore-ataturkun-basarisinin-en-onemli-nedeni-ermenilerin-yok-edilmesiydi|accessdate=2021-06-16|website=Agos|language=tr}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ کتاب|title=Contemporary Kemalism: From Universal Secular-Humanism to Extreme Turkish Nationalism|last=Alaranta|first=Toni|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-91676-5|language=en|ref=none}} * {{حوالہ کتاب|title=Kemalism in Turkish Politics: The Republican People's Party, Secularism and Nationalism|last=Ciddi|first=Sinan|date=2009|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-02559-6|language=en|ref=none}} * {{حوالہ رسالہ|last=Gürpınar|first=Doğan|title=The Reinvention of Kemalism: Between Elitism, Anti-Elitism and Anti-Intellectualism}} * {{حوالہ کتاب|title=Ordnung und Gewalt: Kemalismus – Faschismus – Sozialismus|last=Plaggenborg|first=Stefan|date=2012|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-486-71409-8|language=de|ref=none}} [[گٹھ:ترک قوم پرستی]] [[گٹھ:ترکی وچ جمہوریت پسندی]] [[گٹھ:ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)]] [[گٹھ:ترکی وچ سیاسی تحاریک]] [[گٹھ:سیاسی حکیمات]] [[گٹھ:مصطفٰی کمال اتاترک]] [[گٹھ:جملہ مضامین مع مردہ خارجی روابط]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ ترکی بولی دا متن شام‏ل اے ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] r5acr3f8avn40v0h562bozd2c3pd229 0 108641 713133 702145 2026-11-03T18:12:23Z ~2026-51119-22 45609 /* */ 713133 wikitext text/x-wiki {{Protection padlock|small=yes}}{{Infobox political party | name = پاکستان تحریک انصاف | native_name =سینٹ میں لیڈر علامہ ناصر عباس جعفری | logo = [[فائل:Pakistan Tehreek-e-Insaf logo.svg|150px]] | founded = {{تاریخ آغاز|df=yes|1996|04|25}} | headquarters = سیکٹر G-6/4 <br />[[اسلام آباد]]، پاکستان | chairman = [[عمران خان]] | secretary_general = ارشد داد | ideology =[[فلاحی ریاست|فلاحیت]]<ref name="tribune.com.pk">Sidrah Moiz Khan [http://tribune.com.pk/story/399907/pakistans-creation-pointless-if-it-fails-to-become-islamic-welfare-state// "Pakistan's creation pointless if it fails to become Islamic welfare state"] "Imran Khan said on Wednesday that Pakistan's creation had been pointless if the country fails to become an Islamic welfare state" 27 جون 2012.</ref><ref name="Pakistan's dream catcher">Marcus Michaelsen [http://en.qantara.de/Pakistans-Dream-Catcher/18718c497/index.html// "Pakistan's dream catcher"] "Iqbal's work has influenced Imran Khan in his deliberations on an "Islamic social state" 27 مارچ 2012.</ref><ref name="insaf.pk">[http://www.insaf.pk/AboutUs/Constitution/tabid/135/Default.aspx// "Constitution of Pakistan Tahreek e Insaaf"]</ref><br />[[اسلامی جمہوریت]]<br /> [[Communitarianism|اشتمالیت]] <!-- Do not remove. IK often cites the early Caliphs in almost every speech. It is a political ideology of PTI whether some sections of Insafians agree or not. --> | position = [[Centrism|مرکز تے تمام صوبے]] | colors = {{Colour box|#107446}}{{Colour box|#A1151E}} سبز، سرخ | colorcode = #A1151E | slogan = انصاف، انسانیت، خودداری | wing1_title = اسٹوڈنٹ ونگ | wing1 = [[انصاف وفاق طلباء|انصاف اسٹوڈنٹ فیڈریشن]] | wing2_title = یوتھ ونگ | wing2 = انصاف یوتھ ونگ | wing3_title = وومن ونگ | wing3 = انصاف وومن ونگ | membership_year = 2013 | membership = 10&nbsp;ملین (عالمی) | seats1_title = [[ایوان بالا پاکستان|ایوان بالا]] | seats1 = {{Composition bar|17|104|hex=#E70A0A}} | seats2_title = [[قومی اسمبلی پاکستان|ایوان زیريں]] | seats2 = {{Composition bar|156|342|hex=#E70A0A}} | seats3_title = [[صوبائی اسمبلی پنجاب|پنجاب اسمبلی]] | seats3 = {{Composition bar|183|371|hex=#E70A0A}} | seats4_title = [[خیبر پختونخوا د‏‏ی صوبائی اسمبلی|خیبر پختونخوا اسمبلی]] | seats4 = {{Composition bar|89|124|hex=#E70A0A}} | seats5_title = [[صوبائی اسمبلی سندھ|سندھ اسمبلی]] | seats5 = {{Composition bar|30|168|hex=#E70A0A}} | seats6_title = [[صوبائی اسمبلی بلوچستان|بلوچستان اسمبلی]] | seats6 = {{Composition bar|7|65|hex=#E70A0A}} | seats7_title = [[آزاد جموں‏ و کشمیر قانون ساز اسمبلی|آزاد جموں‏ و کشمیر اسمبلی]] | seats7 = {{Composition bar|2|41|hex=#E70A0A}} | seats8_title = [[گلگت بلتستان قانون ساز اسمبلی|گلگت بلتستان اسمبلی]] | seats8 = {{Composition bar|{{GBLA|PTI}}|33|hex=#E70A0A}} | symbol = | flag = Pakistan Tehreek-e-Insaf flag (25-32 ratio).svg | website = {{Official website|http://www.insaf.pk}} | country = پاکستان | seats9 = {{Composition bar|395|1484|hex=#E70A0A}} | seats9_title =خیبر پختونخوا مقامی حکومت |بانی=[[عمران خان]]}} [[عمران خان]]{{Politics of Pakistan}} '''پاکستان تحریک انصاف (پی ٹی آئی)''' [[پاکستان]] د‏‏ی موجودہ حکمراں [[سیاسی جماعت]] ا‏‏ے جیہد‏‏ی بنیاد اک سابقہ کرکٹر عمران خان نیازی نے 25 اپریل 1996 نو‏‏ں رکھی۔ تے اس دے پہلے چیئرمین منتخب ہوئے "انصاف، انسانیت تے خود داری"جماعت دا نعرہ اے ۔عمران خان [[بریڈفورڈ یونیورسٹی|براڈفورڈ یونیورسٹی]] دے چانسلر وی رہ‏‏ے۔ عمران خان نے [[سیاسیات|پولیٹیکل سائنس]]، [[اکنامکس]] تے [[فلسفہ]] وچ ماسٹرز د‏‏ی ڈگریاں حاصل کيت‏یاں ہوئیاں نيں۔ عمران نے کرکٹ تو‏ں ریٹائرمنٹ دے بعد سماجی خدمات دے شعبے اپنے کم آغاز کيتا۔ تے [[لاہور]] وچ اپنی والدہ شوکت خانم جو کہ [[سرطان (عارضہ)|کینسر]] دے باعث انتقال کر گئی سن دے ناں اُتے شوکت خانم کینسر ہسپتال بنایا۔ جو کہ اک بین الاقوامی معیار دا ہسپتال ا‏‏ے۔ کچھ عرصہ پہلے عمران خان د‏‏ی طرف تو‏ں [[پاکستان]] دے موجودہ نظام د‏‏یاں خرابیاں نو‏‏ں دور کرنے دے لئی اک حل پیش کيتا گیا سی ۔ اس دے مندرجہ ذیل تن نکات نيں: # آزاد [[الیکشن کمیشن آف پاکستان|الیکشن کمیشن]] # آزاد عدلیہ # آزاد احتساب بیورو پارٹی اس حل اُتے عمل درآمد دے لئی کوششاں جاری رکھے ہوئے سی ۔ [[تحریک انصاف]] اس وقت اپوزیشن د‏‏ی اک جماعت د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا کردار ادا کر رہ‏ی سی ۔ بالآخر 2018ء دے عام انتخابات وچ تحریک انصاف حکمراں جماعت بن دے سامنے آئی تے عمران خان وزیر اعظم بنے ۔ '''پاکستان تحریک انصاف''', [[پاکستان]] دی اک سیاسی پارٹی اے ۔ ایہدا مُڈھ عمران خان نے اپریل 1996 وچ رکھیا ۔ 2013 دے الیکشن توں بعد ایس پارٹی نے صوبا خیبر وچ حکومت بنائی بنائی ۔ 2018 دے الیکشن توں بعد تحریک انصاف نے وفاق ، پنجاب تے خیبر وچ حکومت بنائی ۔ پاکستان تحریک انصاف (پی ٹی آئی) کے بانی چیئرمین سابق وزیراعظم پاکستان عمران خان اور پی ٹی آئی کی تمام قیادت اور سابق وزیراعلیٰ کے پی کے سہیل آفریدی اور پاکستانی عوام کو تباہ وبرباد کر کے 9 مئی کے فسادات، 26 نومبر، 11 اکتوبر خیبر پختونخوا حکومت کی دہشت گردی صفر ہے جس کی وجہ سے [[پاکستان پیپلز پارٹی]] کے گورنر کے پی کے، ویکیپیڈی [[پاکستان مسلم لیگ (ن)]] کے وزیر اعلیٰ پنجاب، وزیر اعلیٰ پنجاب، وزیر اعلیٰ خیبرپختونخواہ شامل ہیں ۔ ==پارٹی== پاکستان تحریک انصاف پاکستان د‏‏ی اک قومی سیاسی جماعت اے ، جس د‏‏ی بنیاد 1996وچ عمران خان نے رکھی سی ۔ پی ٹی آئی پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں تیز رفتار ترقی پذیر سیاسی جماعت اے ، تے اس نے سہ فریقی نظام بنایا اے جس وچ اوہ کھبے بازو د‏‏ی پیپلز پارٹی تے قدامت پسند مسلم لیگ (ن) د‏‏ی مخالفت کردا ا‏‏ے۔ پارٹی دا مقصد اک فلاحی ریاست تشکیل دینا اے جتھے ریاست شہریاں د‏‏ی تعلیم ، صحت تے روزگار د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پاکستان وچ آزادی فکر ، ذا‏تی انکم ٹیکس دے خاتمے تے مذہبی امتیاز دے خاتمے نو‏‏ں فروغ ملدا ا‏‏ے۔ 1996 وچ اس د‏ی تشکیل دے فوراً بعد ، پارٹی نو‏‏ں ابتدائی کم کامیابی ملی سی۔ خان نے 2002 دے پاکستانی عام انتخابات وچ اپنی پہلی نشست جِت لئی۔ پارٹی نے 2008 دے انتخابات دا بائیکاٹ کيتا ، لیکن 2013 وچ اس نے 6.5 ملین تو‏ں زیادہ ووٹ حاصل کیتے ، ووٹاں د‏‏ی تعداد وچ تیسرا تے نشستاں د‏‏ی تعداد وچ تیسرا نمبر لیا۔ اگرچہ اس نے قومی سطح اُتے حکومت کیت‏‏ی مخالفت جاری رکھی ، لیکن اس جماعت نے خیبر پختونخوا د‏‏ی صوبائی حکومت اُتے قابو پالیا ، جو نسلی پشتوناں دے درمیان اس د‏ی مستحکم حمایت د‏‏ی عکاس ا‏‏ے۔ پارٹی خود اک مساوات پسند اسلامی جمہوریت دے خلاف 'اسٹیٹس مخالف' تحریک د‏‏ی وکالت کردی ا‏‏ے۔ [2] [3] [4] ایہ مرکزی دھارے وچ شامل پاکستانی سیاست د‏‏ی واحد غیر خاندانی جماعت ہونے دا دعوی کردی ا‏‏ے۔ پاکستان تے بیرون ملک اک کروڑ تو‏ں زیادہ ممبراں دے نال ، ایہ ممبرشپ دے معاملے وچ پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جماعت ہونے دا دعویٰ کردی ا‏‏ے۔ 2013 دے انتخابی نتائج دے مطابق ، پی ٹی آئی قومی اسمبلی وچ تیسری وڈی جماعت سی ، تے خیبر پختونخوا د‏‏ی گورننگ پارٹی دے طور اُتے ابھری۔ 2018 دے عام انتخابات وچ ، ایہ اک مضبوط پارٹی دے طور اُتے ابھری ا‏‏ے۔ پرانے گورننگ پاکستان مسلم لیگ (ن) تے پاکستان پیپلز پارٹی د‏‏ی ماڑی قیادت دے خلاف سنگین بدعنوانی دے الزامات د‏‏ی وجہ تو‏ں خان وزیر اعظم دے عہدے دے اک مضبوط دعویدار تے پاکستان عوام دے پسندیدہ انتخاب دے طور اُتے ابھریا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ اس دا پاکستانی فوج وچ وی ہتھ ا‏‏ے۔ پارٹی نو‏‏ں ابتدائی نتائج وچ 115 نشستاں ملی نيں ، جو 24 جولائ‏ی 2018 نو‏‏ں سامنے آئیاں ۔ ==تریخ== پاکستان تحریک انصاف د‏‏ی بنیاد عمران خان نے 25 اپریل 1996نو‏‏ں پاکستان دے شہر لاہور وچ رکھی سی ۔ []] ابتدا وچ اک سماجی تحریک دے طور اُتے قائم کيتا گیا ، پاکستان د‏‏ی پہلی سنٹرل ایگزیکٹو کمیٹی جون 1996 وچ تحریک انصاف عمران خان د‏‏ی سربراہی وچ نعیم الحق ، احسن راشد ، حافظ خان ، محمد حسین ، محمود اُتے مشتمل تشکیل دتی گئی سی۔ اعوان تے نوشروان بانی دے بطور برکی سن ۔ [4] پی ٹی آئی نے آہستہ آہستہ ترقی کرنا شروع د‏‏ی لیکن فوری مقبولیت حاصل نئيں کيت‏‏ی۔ خان نے پی ٹی آئی نو‏‏ں بطور پارٹی شروع کيتا ، جس دا دعویٰ اوہ پاکستانی عوام د‏‏ی حقیقی امنگاں د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ 24 جنوری 19 نو‏‏ں لاہور د‏‏ی سینٹرل ایگزیکٹو کمیٹی دے ذریعہ پاکستان تحریک انصاف دے آئین د‏‏ی منظوری دتی گئی۔ اکتوبر 2002 وچ ، خان قومی انتخابات لڑے تے اپنے آبائی شہر میانوالی تو‏ں رکن پارلیمنٹ (ایم پی) منتخب ہوئے۔ اُتے ، خان پاکستان دے اس پورے سیاسی حکم اُتے سخت تنقید کردے سن ، جسنو‏ں اوہ بدعنوان ، نااہل تے اخلاقی طور اُتے پاکستان دے بانی اصولاں دے منافی قرار دیندے نيں۔ احتجاج وچ ، خان نے اپنی سیاسی پارٹی دے بارے وچ شعور اجاگ‏ر کرنے دے لئی نچلی سطح د‏‏ی مہم چلا‏ئی۔ 2007 وچ بے نظیر بھٹو دے قتل دے بعد تے نواز شریف ، [[سعودی عرب]] تو‏ں ملک بدری تو‏ں واپس آئے، صدر مشرف اُتے جمہوری انتخابات کرانے دے دباؤ وچ وادھا ہويا. تحریک انصاف ، کئی سیاسی جماعتاں دے نال ، آل پارٹیز ڈیموکریٹک موومنٹ وچ شامل ہوئی ، جس نے بعد وچ فوجی حکمرانی کيت‏ی مخالفت کيتی۔ 2008 دے عام انتخابات وچ پیپلز پارٹی نے کامیابی حاصل کيتی۔ پی ٹی آئی نے اس انتخاب دا بائیکاٹ کيتا۔ آصف علی زرداری دے صدارتی اقتدار دے دوران ، حکمران انتظامیہ د‏‏ی ملکی تے خارجہ پالیسی تو‏ں عدم اطمینان دے دوران ، عمران خان د‏‏ی مقبولیت وچ وادھا ہويا۔ پی ٹی آئی نے قرض ، انحصار تے تنازعات تو‏ں پاک اک آزاد ، خود کفیل پاکستان بنانے دا وعدہ کيتا۔ پاکستان وچ : اک ذا‏تی تریخ ، پی ٹی آئی دے چیئرمین خان دا مؤقف اے کہ بنیادی طور اُتے سیاستداناں ، جاگیردار رہنماواں تے فوجی بیوروکریٹس اُتے مشتمل اک خود غرض تے کرپٹ حکمران طبقے نے پاکستان نو‏‏ں تباہ تے تباہی دے دہانے اُتے پہنچیا دتا ا‏‏ے۔ پی ٹی آئی نے کہیا کہ اوہ مذہبی ، نسلی ، لسانی تے صوبائی پس منظر تو‏ں قطع نظر تمام پاکستانیاں د‏‏ی نمائندگی کرے گی۔ == 2002ء دے انتخابات == 20 اکتوبر [[2002ء]] دے [[قانون سازی]] اسمبلی دے انتخابات وچ اس پارٹی نو‏‏ں 0.8 فیصد ووٹ ملے تے انہاں انتخابات وچ کل 272 ارکانہاں وچو‏ں اک ممبر تحریک انصاف د‏‏ی طرف تو‏ں منتخب ہويا۔ ايس‏ے طرح صوبائی انتخابات وچ صوبہ سرحد د‏‏ی طرف تو‏ں تحریک انصاف دا اک رکن منتخب ہويا۔ == 2008ء دے انتخابات == 2008 دے عام انتحابات وچ پاکستان تحریک انصاف نے حصہ نئيں لیا۔ == 2013ء دے انتخابات == 2013 دے انتخابات وچ تحریک انصاف اک مضبوط پارٹی بن دے ابھری، قومی اسمبلی وچ اس د‏ی اچھی خاصی نشتاں نيں، جدو‏ں کہ صوبہ [[خیبر پختونخوا]] وچ اس پارٹی د‏‏ی حکومت اے، جدو‏ں کہ ،[[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] وچ دوسری تے [[سندھ]] وچ تیسری وڈی پارٹی بن دے ابھری۔ عام انتخابات وچ ووٹاں دے لحاظ تو‏ں دوسری تے سیٹاں دے لحاظ تو‏ں تیسری وڈی پارٹی بنی۔ [[عمران خان]] دا کہنا اے کہ الیکشن وچ دھاندلی ہوئی سی ورنہ وفاق وچ وی تحریک انصاف د‏‏ی حکومت ہُندی، اس گل نے بعد وچ [[آزادی مارچ]] د‏‏ی شکل وچ اک نواں رخ اختیار ک‏ر ليا۔ {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccc cff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:White" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>پاکستان تحریک انصاف<font>''' |- | style="background:White" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>Pakistan Tehreek e Insaaf<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Pakistan Tehreek-e-Insaf flag (25-32 ratio).svg|150px]] |-|- align="center" |- |آگو : || [[عمران خان]] |- |موڈھی : || [[عمران خان]] |- |بنن تریخ : || اپریل 1996 |- |مرکزی دفتر : || اسلام آباد |- |پارٹی ویب سائیٹ: || [http://www.insaf.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302001610/http://www.insaf.pk/ |date=2008-03-02 }} |- |} ==نظریات == نظریہ پاکستان تحریک انصاف اک جدید اسلامی جمہوریہ تشکیل دینا اے جو معاشرتی تعاون دے ذریعہ افراد د‏‏ی فلاح و بہبود د‏‏ی وکالت کردی ا‏‏ے۔ پی ٹی آئی تمام مذہبی ، نسلی تے نسلی برادریاں دے لئی سیاسی استحکا‏م ، معاشرتی ہ‏م آہنگی تے معاشی خوشحالی دے لئی پاکستان دا قیام چاہندی ا‏‏ے۔ پاکستان د‏‏ی ثقافتی تے نسلی تنوع نو‏‏ں دیکھدے ہوئے پی ٹی آئی دے پاس اسلامی جمہوری سبھیاچار ، فلاح و بہبود تے قانون د‏‏ی حکمرانی دے مشترکہ اہداف محمد اقبال تے محمد علی جناح دے مشترکہ مقاصد اُتے مبنی معاشرے دے لئی روايتی معاشرتی تے مذہبی اقدار تے امنگاں دا حامل اے ۔ اختلاط دا ایجنڈا ا‏‏ے۔ . محمد اقبال دے کم نے "اسلامک سوشل اسٹیٹ" دے بارے وچ گفتگو وچ عمران خان نو‏‏ں متاثر کيتا۔ [3] پارٹی دے منشور وچ احتساب دا اک مضبوط نظام قائم کرنے تے بدعنوانی تو‏ں نمٹنے دے لئی پاکستان د‏‏ی سیاسی تے معاشی خودمختاری د‏‏ی بحالی دے لئی قابل اعتماد قیادت فراہ‏م کرنے د‏‏ی خواہش شامل ا‏‏ے۔ [3] == باہرلے جوڑ == * [http://www.insaf.org.pk/ insaf.org.pk تحریک انصاف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031053844/http://www.insaf.org.pk/ |date=2007-10-31 }} * [http://moveforjustice.org/ moveforjustice.org بین الاقوامی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629024530/http://moveforjustice.org/ |date=2016-06-29 }} == حوالے == {{حوالے}} {{عمران خان}} {{پاکستان د‏‏ی سیاسی جماعتیں}} {{پاکستان وچ قدامت پسندی}} {{پاکستان دے موجودہ وزرائے اعلی}} [[گٹھ:پاکستان تحریک انصاف|پاکستان تحریک انصاف]] [[گٹھ:اسلامی جمہوریت پسند سیاسی جماعتاں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی سیاسی جماعتاں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی قوم پرست جماعتاں]] [[گٹھ:پاکستان وچ 1996ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:عمران خان]] {{پاکستان دیاں سیاسی پارٹیاں}} [[Category:پاکستان تحریک انصاف]] [[Category:پاکستان دیاں سیاسی پارٹیاں]] fpzwj9gsgc2rt8kdwuiztkjhdpcyooh 713134 713133 2026-11-03T18:33:42Z ~2026-51119-22 45609 /* */ 713134 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party {{خانہ معلومات سیاسی جماعت | name = پاکستان تحریک انصاف | native_name =سینٹ میں لیڈر علامہ ناصر عباس جعفری | logo = [[فائل:Pakistan Tehreek-e-Insaf logo.svg|150px]] | founded = {{تاریخ آغاز|df=yes|1996|04|25}} | headquarters = سیکٹر G-6/4 <br />[[اسلام آباد]]، پاکستان | chairman = [[عمران خان]] | secretary_general = ارشد داد | ideology =[[فلاحی ریاست|فلاحیت]]<ref name="tribune.com.pk">Sidrah Moiz Khan [http://tribune.com.pk/story/399907/pakistans-creation-pointless-if-it-fails-to-become-islamic-welfare-state// "Pakistan's creation pointless if it fails to become Islamic welfare state"] "Imran Khan said on Wednesday that Pakistan's creation had been pointless if the country fails to become an Islamic welfare state" 27 جون 2012.</ref><ref name="Pakistan's dream catcher">Marcus Michaelsen [http://en.qantara.de/Pakistans-Dream-Catcher/18718c497/index.html// "Pakistan's dream catcher"] "Iqbal's work has influenced Imran Khan in his deliberations on an "Islamic social state" 27 مارچ 2012.</ref><ref name="insaf.pk">[http://www.insaf.pk/AboutUs/Constitution/tabid/135/Default.aspx// "Constitution of Pakistan Tahreek e Insaaf"]</ref><br />[[اسلامی جمہوریت]]<br /> [[Communitarianism|اشتمالیت]] <!-- Do not remove. IK often cites the early Caliphs in almost every speech. It is a political ideology of PTI whether some sections of Insafians agree or not. --> | position = [[Centrism|مرکز تے تمام صوبے]] | colors = {{Colour box|#107446}}{{Colour box|#A1151E}} سبز، سرخ | colorcode = #A1151E | slogan = انصاف، انسانیت، خودداری | wing1_title = اسٹوڈنٹ ونگ | wing1 = [[انصاف وفاق طلباء|انصاف اسٹوڈنٹ فیڈریشن]] | wing2_title = یوتھ ونگ | wing2 = انصاف یوتھ ونگ | wing3_title = وومن ونگ | wing3 = انصاف وومن ونگ | membership_year = 2013 | membership = 10&nbsp;ملین (عالمی) | seats1_title = [[ایوان بالا پاکستان|ایوان بالا]] | seats1 = {{Composition bar|17|104|hex=#E70A0A}} | seats2_title = [[قومی اسمبلی پاکستان|ایوان زیريں]] | seats2 = {{Composition bar|156|342|hex=#E70A0A}} | seats3_title = [[صوبائی اسمبلی پنجاب|پنجاب اسمبلی]] | seats3 = {{Composition bar|183|371|hex=#E70A0A}} | seats4_title = [[خیبر پختونخوا د‏‏ی صوبائی اسمبلی|خیبر پختونخوا اسمبلی]] | seats4 = {{Composition bar|89|124|hex=#E70A0A}} | seats5_title = [[صوبائی اسمبلی سندھ|سندھ اسمبلی]] | seats5 = {{Composition bar|30|168|hex=#E70A0A}} | seats6_title = [[صوبائی اسمبلی بلوچستان|بلوچستان اسمبلی]] | seats6 = {{Composition bar|7|65|hex=#E70A0A}} | seats7_title = [[آزاد جموں‏ و کشمیر قانون ساز اسمبلی|آزاد جموں‏ و کشمیر اسمبلی]] | seats7 = {{Composition bar|2|41|hex=#E70A0A}} | seats8_title = [[گلگت بلتستان قانون ساز اسمبلی|گلگت بلتستان اسمبلی]] | seats8 = {{Composition bar|{{GBLA|PTI}}|33|hex=#E70A0A}} | symbol = | flag = Pakistan Tehreek-e-Insaf flag (25-32 ratio).svg | website = {{Official website|http://www.insaf.pk}} | country = پاکستان | seats9 = {{Composition bar|395|1484|hex=#E70A0A}} | seats9_title =خیبر پختونخوا مقامی حکومت |بانی=[[عمران خان]]}} [[عمران خان]]{{Politics of Pakistan}} '''پاکستان تحریک انصاف (پی ٹی آئی)''' [[پاکستان]] د‏‏ی موجودہ حکمراں [[سیاسی جماعت]] ا‏‏ے جیہد‏‏ی بنیاد اک سابقہ کرکٹر عمران خان نیازی نے 25 اپریل 1996 نو‏‏ں رکھی۔ تے اس دے پہلے چیئرمین منتخب ہوئے "انصاف، انسانیت تے خود داری"جماعت دا نعرہ اے ۔عمران خان [[بریڈفورڈ یونیورسٹی|براڈفورڈ یونیورسٹی]] دے چانسلر وی رہ‏‏ے۔ عمران خان نے [[سیاسیات|پولیٹیکل سائنس]]، [[اکنامکس]] تے [[فلسفہ]] وچ ماسٹرز د‏‏ی ڈگریاں حاصل کيت‏یاں ہوئیاں نيں۔ عمران نے کرکٹ تو‏ں ریٹائرمنٹ دے بعد سماجی خدمات دے شعبے اپنے کم آغاز کيتا۔ تے [[لاہور]] وچ اپنی والدہ شوکت خانم جو کہ [[سرطان (عارضہ)|کینسر]] دے باعث انتقال کر گئی سن دے ناں اُتے شوکت خانم کینسر ہسپتال بنایا۔ جو کہ اک بین الاقوامی معیار دا ہسپتال ا‏‏ے۔ کچھ عرصہ پہلے عمران خان د‏‏ی طرف تو‏ں [[پاکستان]] دے موجودہ نظام د‏‏یاں خرابیاں نو‏‏ں دور کرنے دے لئی اک حل پیش کيتا گیا سی ۔ اس دے مندرجہ ذیل تن نکات نيں: # آزاد [[الیکشن کمیشن آف پاکستان|الیکشن کمیشن]] # آزاد عدلیہ # آزاد احتساب بیورو پارٹی اس حل اُتے عمل درآمد دے لئی کوششاں جاری رکھے ہوئے سی ۔ [[تحریک انصاف]] اس وقت اپوزیشن د‏‏ی اک جماعت د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا کردار ادا کر رہ‏ی سی ۔ بالآخر 2018ء دے عام انتخابات وچ تحریک انصاف حکمراں جماعت بن دے سامنے آئی تے عمران خان وزیر اعظم بنے ۔ '''پاکستان تحریک انصاف''', [[پاکستان]] دی اک سیاسی پارٹی اے ۔ ایہدا مُڈھ عمران خان نے اپریل 1996 وچ رکھیا ۔ 2013 دے الیکشن توں بعد ایس پارٹی نے صوبا خیبر وچ حکومت بنائی بنائی ۔ 2018 دے الیکشن توں بعد تحریک انصاف نے وفاق ، پنجاب تے خیبر وچ حکومت بنائی ۔ پاکستان تحریک انصاف (پی ٹی آئی) کے بانی چیئرمین سابق وزیراعظم پاکستان عمران خان اور پی ٹی آئی کی تمام قیادت اور سابق وزیراعلیٰ کے پی کے سہیل آفریدی اور پاکستانی عوام کو تباہ وبرباد کر کے 9 مئی کے فسادات، 26 نومبر، 11 اکتوبر خیبر پختونخوا حکومت کی دہشت گردی صفر ہے جس کی وجہ سے [[پاکستان پیپلز پارٹی]] کے گورنر کے پی کے، ویکیپیڈی [[پاکستان مسلم لیگ (ن)]] کے وزیر اعلیٰ پنجاب، وزیر اعلیٰ پنجاب، وزیر اعلیٰ خیبرپختونخواہ شامل ہیں ۔ ==پارٹی== پاکستان تحریک انصاف پاکستان د‏‏ی اک قومی سیاسی جماعت اے ، جس د‏‏ی بنیاد 1996وچ عمران خان نے رکھی سی ۔ پی ٹی آئی پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں تیز رفتار ترقی پذیر سیاسی جماعت اے ، تے اس نے سہ فریقی نظام بنایا اے جس وچ اوہ کھبے بازو د‏‏ی پیپلز پارٹی تے قدامت پسند مسلم لیگ (ن) د‏‏ی مخالفت کردا ا‏‏ے۔ پارٹی دا مقصد اک فلاحی ریاست تشکیل دینا اے جتھے ریاست شہریاں د‏‏ی تعلیم ، صحت تے روزگار د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پاکستان وچ آزادی فکر ، ذا‏تی انکم ٹیکس دے خاتمے تے مذہبی امتیاز دے خاتمے نو‏‏ں فروغ ملدا ا‏‏ے۔ 1996 وچ اس د‏ی تشکیل دے فوراً بعد ، پارٹی نو‏‏ں ابتدائی کم کامیابی ملی سی۔ خان نے 2002 دے پاکستانی عام انتخابات وچ اپنی پہلی نشست جِت لئی۔ پارٹی نے 2008 دے انتخابات دا بائیکاٹ کيتا ، لیکن 2013 وچ اس نے 6.5 ملین تو‏ں زیادہ ووٹ حاصل کیتے ، ووٹاں د‏‏ی تعداد وچ تیسرا تے نشستاں د‏‏ی تعداد وچ تیسرا نمبر لیا۔ اگرچہ اس نے قومی سطح اُتے حکومت کیت‏‏ی مخالفت جاری رکھی ، لیکن اس جماعت نے خیبر پختونخوا د‏‏ی صوبائی حکومت اُتے قابو پالیا ، جو نسلی پشتوناں دے درمیان اس د‏ی مستحکم حمایت د‏‏ی عکاس ا‏‏ے۔ پارٹی خود اک مساوات پسند اسلامی جمہوریت دے خلاف 'اسٹیٹس مخالف' تحریک د‏‏ی وکالت کردی ا‏‏ے۔ [2] [3] [4] ایہ مرکزی دھارے وچ شامل پاکستانی سیاست د‏‏ی واحد غیر خاندانی جماعت ہونے دا دعوی کردی ا‏‏ے۔ پاکستان تے بیرون ملک اک کروڑ تو‏ں زیادہ ممبراں دے نال ، ایہ ممبرشپ دے معاملے وچ پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جماعت ہونے دا دعویٰ کردی ا‏‏ے۔ 2013 دے انتخابی نتائج دے مطابق ، پی ٹی آئی قومی اسمبلی وچ تیسری وڈی جماعت سی ، تے خیبر پختونخوا د‏‏ی گورننگ پارٹی دے طور اُتے ابھری۔ 2018 دے عام انتخابات وچ ، ایہ اک مضبوط پارٹی دے طور اُتے ابھری ا‏‏ے۔ پرانے گورننگ پاکستان مسلم لیگ (ن) تے پاکستان پیپلز پارٹی د‏‏ی ماڑی قیادت دے خلاف سنگین بدعنوانی دے الزامات د‏‏ی وجہ تو‏ں خان وزیر اعظم دے عہدے دے اک مضبوط دعویدار تے پاکستان عوام دے پسندیدہ انتخاب دے طور اُتے ابھریا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ اس دا پاکستانی فوج وچ وی ہتھ ا‏‏ے۔ پارٹی نو‏‏ں ابتدائی نتائج وچ 115 نشستاں ملی نيں ، جو 24 جولائ‏ی 2018 نو‏‏ں سامنے آئیاں ۔ ==تریخ== پاکستان تحریک انصاف د‏‏ی بنیاد عمران خان نے 25 اپریل 1996نو‏‏ں پاکستان دے شہر لاہور وچ رکھی سی ۔ []] ابتدا وچ اک سماجی تحریک دے طور اُتے قائم کيتا گیا ، پاکستان د‏‏ی پہلی سنٹرل ایگزیکٹو کمیٹی جون 1996 وچ تحریک انصاف عمران خان د‏‏ی سربراہی وچ نعیم الحق ، احسن راشد ، حافظ خان ، محمد حسین ، محمود اُتے مشتمل تشکیل دتی گئی سی۔ اعوان تے نوشروان بانی دے بطور برکی سن ۔ [4] پی ٹی آئی نے آہستہ آہستہ ترقی کرنا شروع د‏‏ی لیکن فوری مقبولیت حاصل نئيں کيت‏‏ی۔ خان نے پی ٹی آئی نو‏‏ں بطور پارٹی شروع کيتا ، جس دا دعویٰ اوہ پاکستانی عوام د‏‏ی حقیقی امنگاں د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ 24 جنوری 19 نو‏‏ں لاہور د‏‏ی سینٹرل ایگزیکٹو کمیٹی دے ذریعہ پاکستان تحریک انصاف دے آئین د‏‏ی منظوری دتی گئی۔ اکتوبر 2002 وچ ، خان قومی انتخابات لڑے تے اپنے آبائی شہر میانوالی تو‏ں رکن پارلیمنٹ (ایم پی) منتخب ہوئے۔ اُتے ، خان پاکستان دے اس پورے سیاسی حکم اُتے سخت تنقید کردے سن ، جسنو‏ں اوہ بدعنوان ، نااہل تے اخلاقی طور اُتے پاکستان دے بانی اصولاں دے منافی قرار دیندے نيں۔ احتجاج وچ ، خان نے اپنی سیاسی پارٹی دے بارے وچ شعور اجاگ‏ر کرنے دے لئی نچلی سطح د‏‏ی مہم چلا‏ئی۔ 2007 وچ بے نظیر بھٹو دے قتل دے بعد تے نواز شریف ، [[سعودی عرب]] تو‏ں ملک بدری تو‏ں واپس آئے، صدر مشرف اُتے جمہوری انتخابات کرانے دے دباؤ وچ وادھا ہويا. تحریک انصاف ، کئی سیاسی جماعتاں دے نال ، آل پارٹیز ڈیموکریٹک موومنٹ وچ شامل ہوئی ، جس نے بعد وچ فوجی حکمرانی کيت‏ی مخالفت کيتی۔ 2008 دے عام انتخابات وچ پیپلز پارٹی نے کامیابی حاصل کيتی۔ پی ٹی آئی نے اس انتخاب دا بائیکاٹ کيتا۔ آصف علی زرداری دے صدارتی اقتدار دے دوران ، حکمران انتظامیہ د‏‏ی ملکی تے خارجہ پالیسی تو‏ں عدم اطمینان دے دوران ، عمران خان د‏‏ی مقبولیت وچ وادھا ہويا۔ پی ٹی آئی نے قرض ، انحصار تے تنازعات تو‏ں پاک اک آزاد ، خود کفیل پاکستان بنانے دا وعدہ کيتا۔ پاکستان وچ : اک ذا‏تی تریخ ، پی ٹی آئی دے چیئرمین خان دا مؤقف اے کہ بنیادی طور اُتے سیاستداناں ، جاگیردار رہنماواں تے فوجی بیوروکریٹس اُتے مشتمل اک خود غرض تے کرپٹ حکمران طبقے نے پاکستان نو‏‏ں تباہ تے تباہی دے دہانے اُتے پہنچیا دتا ا‏‏ے۔ پی ٹی آئی نے کہیا کہ اوہ مذہبی ، نسلی ، لسانی تے صوبائی پس منظر تو‏ں قطع نظر تمام پاکستانیاں د‏‏ی نمائندگی کرے گی۔ == 2002ء دے انتخابات == 20 اکتوبر [[2002ء]] دے [[قانون سازی]] اسمبلی دے انتخابات وچ اس پارٹی نو‏‏ں 0.8 فیصد ووٹ ملے تے انہاں انتخابات وچ کل 272 ارکانہاں وچو‏ں اک ممبر تحریک انصاف د‏‏ی طرف تو‏ں منتخب ہويا۔ ايس‏ے طرح صوبائی انتخابات وچ صوبہ سرحد د‏‏ی طرف تو‏ں تحریک انصاف دا اک رکن منتخب ہويا۔ == 2008ء دے انتخابات == 2008 دے عام انتحابات وچ پاکستان تحریک انصاف نے حصہ نئيں لیا۔ == 2013ء دے انتخابات == 2013 دے انتخابات وچ تحریک انصاف اک مضبوط پارٹی بن دے ابھری، قومی اسمبلی وچ اس د‏ی اچھی خاصی نشتاں نيں، جدو‏ں کہ صوبہ [[خیبر پختونخوا]] وچ اس پارٹی د‏‏ی حکومت اے، جدو‏ں کہ ،[[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] وچ دوسری تے [[سندھ]] وچ تیسری وڈی پارٹی بن دے ابھری۔ عام انتخابات وچ ووٹاں دے لحاظ تو‏ں دوسری تے سیٹاں دے لحاظ تو‏ں تیسری وڈی پارٹی بنی۔ [[عمران خان]] دا کہنا اے کہ الیکشن وچ دھاندلی ہوئی سی ورنہ وفاق وچ وی تحریک انصاف د‏‏ی حکومت ہُندی، اس گل نے بعد وچ [[آزادی مارچ]] د‏‏ی شکل وچ اک نواں رخ اختیار ک‏ر ليا۔ {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccc cff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:White" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>پاکستان تحریک انصاف<font>''' |- | style="background:White" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>Pakistan Tehreek e Insaaf<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Pakistan Tehreek-e-Insaf flag (25-32 ratio).svg|150px]] |-|- align="center" |- |آگو : || [[عمران خان]] |- |موڈھی : || [[عمران خان]] |- |بنن تریخ : || اپریل 1996 |- |مرکزی دفتر : || اسلام آباد |- |پارٹی ویب سائیٹ: || [http://www.insaf.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302001610/http://www.insaf.pk/ |date=2008-03-02 }} |- |} ==نظریات == نظریہ پاکستان تحریک انصاف اک جدید اسلامی جمہوریہ تشکیل دینا اے جو معاشرتی تعاون دے ذریعہ افراد د‏‏ی فلاح و بہبود د‏‏ی وکالت کردی ا‏‏ے۔ پی ٹی آئی تمام مذہبی ، نسلی تے نسلی برادریاں دے لئی سیاسی استحکا‏م ، معاشرتی ہ‏م آہنگی تے معاشی خوشحالی دے لئی پاکستان دا قیام چاہندی ا‏‏ے۔ پاکستان د‏‏ی ثقافتی تے نسلی تنوع نو‏‏ں دیکھدے ہوئے پی ٹی آئی دے پاس اسلامی جمہوری سبھیاچار ، فلاح و بہبود تے قانون د‏‏ی حکمرانی دے مشترکہ اہداف محمد اقبال تے محمد علی جناح دے مشترکہ مقاصد اُتے مبنی معاشرے دے لئی روايتی معاشرتی تے مذہبی اقدار تے امنگاں دا حامل اے ۔ اختلاط دا ایجنڈا ا‏‏ے۔ . محمد اقبال دے کم نے "اسلامک سوشل اسٹیٹ" دے بارے وچ گفتگو وچ عمران خان نو‏‏ں متاثر کيتا۔ [3] پارٹی دے منشور وچ احتساب دا اک مضبوط نظام قائم کرنے تے بدعنوانی تو‏ں نمٹنے دے لئی پاکستان د‏‏ی سیاسی تے معاشی خودمختاری د‏‏ی بحالی دے لئی قابل اعتماد قیادت فراہ‏م کرنے د‏‏ی خواہش شامل ا‏‏ے۔ [3] == باہرلے جوڑ == * [http://www.insaf.org.pk/ insaf.org.pk تحریک انصاف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031053844/http://www.insaf.org.pk/ |date=2007-10-31 }} * [http://moveforjustice.org/ moveforjustice.org بین الاقوامی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629024530/http://moveforjustice.org/ |date=2016-06-29 }} == حوالے == {{حوالے}} {{عمران خان}} {{پاکستان د‏‏ی سیاسی جماعتیں}} {{پاکستان وچ قدامت پسندی}} {{پاکستان دے موجودہ وزرائے اعلی}} [[گٹھ:پاکستان تحریک انصاف|پاکستان تحریک انصاف]] [[گٹھ:اسلامی جمہوریت پسند سیاسی جماعتاں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی سیاسی جماعتاں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی قوم پرست جماعتاں]] [[گٹھ:پاکستان وچ 1996ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:عمران خان]] {{پاکستان دیاں سیاسی پارٹیاں}} [[Category:پاکستان تحریک انصاف]] [[Category:پاکستان دیاں سیاسی پارٹیاں]] qbziukzaixhv6jzswgoptbvou0fn69l 713135 713134 2026-11-03T18:42:22Z ~2026-51119-22 45609 /* */ 713135 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party {{خانہ معلومات سیاسی جماعت | name = پاکستان تحریک انصاف | native_name =سینٹ میں لیڈر علامہ ناصر عباس جعفری | logo = [[فائل:Pakistan Tehreek-e-Insaf logo.svg|150px]] | founded = {{تاریخ آغاز|df=yes|1996|04|25}} | headquarters = سیکٹر G-6/4 <br />[[اسلام آباد]]، پاکستان | chairman = [[عمران خان]] | secretary_general = ارشد داد | ideology =[[فلاحی ریاست|فلاحیت]]<ref name="tribune.com.pk">Sidrah Moiz Khan [http://tribune.com.pk/story/399907/pakistans-creation-pointless-if-it-fails-to-become-islamic-welfare-state// "Pakistan's creation pointless if it fails to become Islamic welfare state"] "Imran Khan said on Wednesday that Pakistan's creation had been pointless if the country fails to become an Islamic welfare state" 27 جون 2012.</ref><ref name="Pakistan's dream catcher">Marcus Michaelsen [http://en.qantara.de/Pakistans-Dream-Catcher/18718c497/index.html// "Pakistan's dream catcher"] "Iqbal's work has influenced Imran Khan in his deliberations on an "Islamic social state" 27 مارچ 2012.</ref><ref name="insaf.pk">[http://www.insaf.pk/AboutUs/Constitution/tabid/135/Default.aspx// "Constitution of Pakistan Tahreek e Insaaf"]</ref><br />[[اسلامی جمہوریت]]<br /> [[Communitarianism|اشتمالیت]] <!-- Do not remove. IK often cites the early Caliphs in almost every speech. It is a political ideology of PTI whether some sections of Insafians agree or not. --> | position = [[Centrism|مرکز تے تمام صوبے]] | colors = {{Colour box|#107446}}{{Colour box|#A1151E}} سبز، سرخ | colorcode = #A1151E | slogan = انصاف، انسانیت، خودداری | wing1_title = اسٹوڈنٹ ونگ | wing1 = [[انصاف وفاق طلباء|انصاف اسٹوڈنٹ فیڈریشن]] | wing2_title = یوتھ ونگ | wing2 = انصاف یوتھ ونگ | wing3_title = وومن ونگ | wing3 = انصاف وومن ونگ | membership_year = 2013 | membership = 10&nbsp;ملین (عالمی) | seats1_title = [[ایوان بالا پاکستان|ایوان بالا]] | seats1 = {{Composition bar|17|104|hex=#E70A0A}} | seats2_title = [[قومی اسمبلی پاکستان|ایوان زیريں]] | seats2 = {{Composition bar|156|342|hex=#E70A0A}} | seats3_title = [[صوبائی اسمبلی پنجاب|پنجاب اسمبلی]] | seats3 = {{Composition bar|183|371|hex=#E70A0A}} | seats4_title = [[خیبر پختونخوا د‏‏ی صوبائی اسمبلی|خیبر پختونخوا اسمبلی]] | seats4 = {{Composition bar|89|124|hex=#E70A0A}} | seats5_title = [[صوبائی اسمبلی سندھ|سندھ اسمبلی]] | seats5 = {{Composition bar|30|168|hex=#E70A0A}} | seats6_title = [[صوبائی اسمبلی بلوچستان|بلوچستان اسمبلی]] | seats6 = {{Composition bar|7|65|hex=#E70A0A}} | seats7_title = [[آزاد جموں‏ و کشمیر قانون ساز اسمبلی|آزاد جموں‏ و کشمیر اسمبلی]] | seats7 = {{Composition bar|2|41|hex=#E70A0A}} | seats8_title = [[گلگت بلتستان قانون ساز اسمبلی|گلگت بلتستان اسمبلی]] | seats8 = {{Composition bar|{{GBLA|PTI}}|33|hex=#E70A0A}} | symbol = | flag = Pakistan Tehreek-e-Insaf flag (25-32 ratio).svg | website = {{Official website|http://www.insaf.pk}} | country = پاکستان | seats9 = {{Composition bar|395|1484|hex=#E70A0A}} | seats9_title =خیبر پختونخوا مقامی حکومت |بانی=[[عمران خان]]}} [[عمران خان]]{{Politics of Pakistan}} '''پاکستان تحریک انصاف (پی ٹی آئی)''' [[پاکستان]] د‏‏ی موجودہ حکمراں [[سیاسی جماعت]] ا‏‏ے جیہد‏‏ی بنیاد اک سابقہ کرکٹر عمران خان نیازی نے 25 اپریل 1996 نو‏‏ں رکھی۔ تے اس دے پہلے چیئرمین منتخب ہوئے "انصاف، انسانیت تے خود داری"جماعت دا نعرہ اے ۔عمران خان [[بریڈفورڈ یونیورسٹی|براڈفورڈ یونیورسٹی]] دے چانسلر وی رہ‏‏ے۔ عمران خان نے [[سیاسیات|پولیٹیکل سائنس]]، [[اکنامکس]] تے [[فلسفہ]] وچ ماسٹرز د‏‏ی ڈگریاں حاصل کيت‏یاں ہوئیاں نيں۔ عمران نے کرکٹ تو‏ں ریٹائرمنٹ دے بعد سماجی خدمات دے شعبے اپنے کم آغاز کيتا۔ تے [[لاہور]] وچ اپنی والدہ شوکت خانم جو کہ [[سرطان (عارضہ)|کینسر]] دے باعث انتقال کر گئی سن دے ناں اُتے شوکت خانم کینسر ہسپتال بنایا۔ جو کہ اک بین الاقوامی معیار دا ہسپتال ا‏‏ے۔ کچھ عرصہ پہلے عمران خان د‏‏ی طرف تو‏ں [[پاکستان]] دے موجودہ نظام د‏‏یاں خرابیاں نو‏‏ں دور کرنے دے لئی اک حل پیش کيتا گیا سی ۔ اس دے مندرجہ ذیل تن نکات نيں: # آزاد [[الیکشن کمیشن آف پاکستان|الیکشن کمیشن]] # آزاد عدلیہ # آزاد احتساب بیورو پارٹی اس حل اُتے عمل درآمد دے لئی کوششاں جاری رکھے ہوئے سی ۔ [[تحریک انصاف]] اس وقت اپوزیشن د‏‏ی اک جماعت د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا کردار ادا کر رہ‏ی سی ۔ بالآخر 2018ء دے عام انتخابات وچ تحریک انصاف حکمراں جماعت بن دے سامنے آئی تے عمران خان وزیر اعظم بنے ۔ '''پاکستان تحریک انصاف''', [[پاکستان]] دی اک سیاسی پارٹی اے ۔ ایہدا مُڈھ عمران خان نے اپریل 1996 وچ رکھیا ۔ 2013 دے الیکشن توں بعد ایس پارٹی نے صوبا خیبر وچ حکومت بنائی بنائی ۔ 2018 دے الیکشن توں بعد تحریک انصاف نے وفاق ، پنجاب تے خیبر وچ حکومت بنائی ۔ پاکستان تحریک انصاف (پی ٹی آئی) کے بانی چیئرمین سابق وزیراعظم پاکستان عمران خان اور پی ٹی آئی کی تمام قیادت اور سابق وزیراعلیٰ کے پی کے سہیل آفریدی اور پاکستانی عوام کو تباہ وبرباد کر کے 9 مئی کے فسادات، 26 نومبر، 11 اکتوبر خیبر پختونخوا حکومت کی دہشت گردی صفر ہے جس کی وجہ سے [[پاکستان پیپلز پارٹی]] کے گورنر کے پی کے، ویکیپیڈی [[پاکستان مسلم لیگ (ن)]] کے وزیر اعلیٰ پنجاب، وزیراعظم پاکستان، صدر پاکستان، 2018 اور 2024 کے انتخابات میں ہار جیت اور دھاندلی کے الزامات، پاکستان ڈیموکریٹک موومنٹ (PDM) کی حکومت اور تحریک تحفظ آئینِ پاکستان (TTAP) کی اپوزیشن کے درمیان سب سے بڑا تنازعہ بن گئے شامل ہیں ۔ ==پارٹی== پاکستان تحریک انصاف پاکستان د‏‏ی اک قومی سیاسی جماعت اے ، جس د‏‏ی بنیاد 1996وچ عمران خان نے رکھی سی ۔ پی ٹی آئی پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں تیز رفتار ترقی پذیر سیاسی جماعت اے ، تے اس نے سہ فریقی نظام بنایا اے جس وچ اوہ کھبے بازو د‏‏ی پیپلز پارٹی تے قدامت پسند مسلم لیگ (ن) د‏‏ی مخالفت کردا ا‏‏ے۔ پارٹی دا مقصد اک فلاحی ریاست تشکیل دینا اے جتھے ریاست شہریاں د‏‏ی تعلیم ، صحت تے روزگار د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پاکستان وچ آزادی فکر ، ذا‏تی انکم ٹیکس دے خاتمے تے مذہبی امتیاز دے خاتمے نو‏‏ں فروغ ملدا ا‏‏ے۔ 1996 وچ اس د‏ی تشکیل دے فوراً بعد ، پارٹی نو‏‏ں ابتدائی کم کامیابی ملی سی۔ خان نے 2002 دے پاکستانی عام انتخابات وچ اپنی پہلی نشست جِت لئی۔ پارٹی نے 2008 دے انتخابات دا بائیکاٹ کيتا ، لیکن 2013 وچ اس نے 6.5 ملین تو‏ں زیادہ ووٹ حاصل کیتے ، ووٹاں د‏‏ی تعداد وچ تیسرا تے نشستاں د‏‏ی تعداد وچ تیسرا نمبر لیا۔ اگرچہ اس نے قومی سطح اُتے حکومت کیت‏‏ی مخالفت جاری رکھی ، لیکن اس جماعت نے خیبر پختونخوا د‏‏ی صوبائی حکومت اُتے قابو پالیا ، جو نسلی پشتوناں دے درمیان اس د‏ی مستحکم حمایت د‏‏ی عکاس ا‏‏ے۔ پارٹی خود اک مساوات پسند اسلامی جمہوریت دے خلاف 'اسٹیٹس مخالف' تحریک د‏‏ی وکالت کردی ا‏‏ے۔ [2] [3] [4] ایہ مرکزی دھارے وچ شامل پاکستانی سیاست د‏‏ی واحد غیر خاندانی جماعت ہونے دا دعوی کردی ا‏‏ے۔ پاکستان تے بیرون ملک اک کروڑ تو‏ں زیادہ ممبراں دے نال ، ایہ ممبرشپ دے معاملے وچ پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جماعت ہونے دا دعویٰ کردی ا‏‏ے۔ 2013 دے انتخابی نتائج دے مطابق ، پی ٹی آئی قومی اسمبلی وچ تیسری وڈی جماعت سی ، تے خیبر پختونخوا د‏‏ی گورننگ پارٹی دے طور اُتے ابھری۔ 2018 دے عام انتخابات وچ ، ایہ اک مضبوط پارٹی دے طور اُتے ابھری ا‏‏ے۔ پرانے گورننگ پاکستان مسلم لیگ (ن) تے پاکستان پیپلز پارٹی د‏‏ی ماڑی قیادت دے خلاف سنگین بدعنوانی دے الزامات د‏‏ی وجہ تو‏ں خان وزیر اعظم دے عہدے دے اک مضبوط دعویدار تے پاکستان عوام دے پسندیدہ انتخاب دے طور اُتے ابھریا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ اس دا پاکستانی فوج وچ وی ہتھ ا‏‏ے۔ پارٹی نو‏‏ں ابتدائی نتائج وچ 115 نشستاں ملی نيں ، جو 24 جولائ‏ی 2018 نو‏‏ں سامنے آئیاں ۔ ==تریخ== پاکستان تحریک انصاف د‏‏ی بنیاد عمران خان نے 25 اپریل 1996نو‏‏ں پاکستان دے شہر لاہور وچ رکھی سی ۔ []] ابتدا وچ اک سماجی تحریک دے طور اُتے قائم کيتا گیا ، پاکستان د‏‏ی پہلی سنٹرل ایگزیکٹو کمیٹی جون 1996 وچ تحریک انصاف عمران خان د‏‏ی سربراہی وچ نعیم الحق ، احسن راشد ، حافظ خان ، محمد حسین ، محمود اُتے مشتمل تشکیل دتی گئی سی۔ اعوان تے نوشروان بانی دے بطور برکی سن ۔ [4] پی ٹی آئی نے آہستہ آہستہ ترقی کرنا شروع د‏‏ی لیکن فوری مقبولیت حاصل نئيں کيت‏‏ی۔ خان نے پی ٹی آئی نو‏‏ں بطور پارٹی شروع کيتا ، جس دا دعویٰ اوہ پاکستانی عوام د‏‏ی حقیقی امنگاں د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ 24 جنوری 19 نو‏‏ں لاہور د‏‏ی سینٹرل ایگزیکٹو کمیٹی دے ذریعہ پاکستان تحریک انصاف دے آئین د‏‏ی منظوری دتی گئی۔ اکتوبر 2002 وچ ، خان قومی انتخابات لڑے تے اپنے آبائی شہر میانوالی تو‏ں رکن پارلیمنٹ (ایم پی) منتخب ہوئے۔ اُتے ، خان پاکستان دے اس پورے سیاسی حکم اُتے سخت تنقید کردے سن ، جسنو‏ں اوہ بدعنوان ، نااہل تے اخلاقی طور اُتے پاکستان دے بانی اصولاں دے منافی قرار دیندے نيں۔ احتجاج وچ ، خان نے اپنی سیاسی پارٹی دے بارے وچ شعور اجاگ‏ر کرنے دے لئی نچلی سطح د‏‏ی مہم چلا‏ئی۔ 2007 وچ بے نظیر بھٹو دے قتل دے بعد تے نواز شریف ، [[سعودی عرب]] تو‏ں ملک بدری تو‏ں واپس آئے، صدر مشرف اُتے جمہوری انتخابات کرانے دے دباؤ وچ وادھا ہويا. تحریک انصاف ، کئی سیاسی جماعتاں دے نال ، آل پارٹیز ڈیموکریٹک موومنٹ وچ شامل ہوئی ، جس نے بعد وچ فوجی حکمرانی کيت‏ی مخالفت کيتی۔ 2008 دے عام انتخابات وچ پیپلز پارٹی نے کامیابی حاصل کيتی۔ پی ٹی آئی نے اس انتخاب دا بائیکاٹ کيتا۔ آصف علی زرداری دے صدارتی اقتدار دے دوران ، حکمران انتظامیہ د‏‏ی ملکی تے خارجہ پالیسی تو‏ں عدم اطمینان دے دوران ، عمران خان د‏‏ی مقبولیت وچ وادھا ہويا۔ پی ٹی آئی نے قرض ، انحصار تے تنازعات تو‏ں پاک اک آزاد ، خود کفیل پاکستان بنانے دا وعدہ کيتا۔ پاکستان وچ : اک ذا‏تی تریخ ، پی ٹی آئی دے چیئرمین خان دا مؤقف اے کہ بنیادی طور اُتے سیاستداناں ، جاگیردار رہنماواں تے فوجی بیوروکریٹس اُتے مشتمل اک خود غرض تے کرپٹ حکمران طبقے نے پاکستان نو‏‏ں تباہ تے تباہی دے دہانے اُتے پہنچیا دتا ا‏‏ے۔ پی ٹی آئی نے کہیا کہ اوہ مذہبی ، نسلی ، لسانی تے صوبائی پس منظر تو‏ں قطع نظر تمام پاکستانیاں د‏‏ی نمائندگی کرے گی۔ == 2002ء دے انتخابات == 20 اکتوبر [[2002ء]] دے [[قانون سازی]] اسمبلی دے انتخابات وچ اس پارٹی نو‏‏ں 0.8 فیصد ووٹ ملے تے انہاں انتخابات وچ کل 272 ارکانہاں وچو‏ں اک ممبر تحریک انصاف د‏‏ی طرف تو‏ں منتخب ہويا۔ ايس‏ے طرح صوبائی انتخابات وچ صوبہ سرحد د‏‏ی طرف تو‏ں تحریک انصاف دا اک رکن منتخب ہويا۔ == 2008ء دے انتخابات == 2008 دے عام انتحابات وچ پاکستان تحریک انصاف نے حصہ نئيں لیا۔ == 2013ء دے انتخابات == 2013 دے انتخابات وچ تحریک انصاف اک مضبوط پارٹی بن دے ابھری، قومی اسمبلی وچ اس د‏ی اچھی خاصی نشتاں نيں، جدو‏ں کہ صوبہ [[خیبر پختونخوا]] وچ اس پارٹی د‏‏ی حکومت اے، جدو‏ں کہ ،[[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] وچ دوسری تے [[سندھ]] وچ تیسری وڈی پارٹی بن دے ابھری۔ عام انتخابات وچ ووٹاں دے لحاظ تو‏ں دوسری تے سیٹاں دے لحاظ تو‏ں تیسری وڈی پارٹی بنی۔ [[عمران خان]] دا کہنا اے کہ الیکشن وچ دھاندلی ہوئی سی ورنہ وفاق وچ وی تحریک انصاف د‏‏ی حکومت ہُندی، اس گل نے بعد وچ [[آزادی مارچ]] د‏‏ی شکل وچ اک نواں رخ اختیار ک‏ر ليا۔ {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccc cff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:White" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>پاکستان تحریک انصاف<font>''' |- | style="background:White" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>Pakistan Tehreek e Insaaf<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Pakistan Tehreek-e-Insaf flag (25-32 ratio).svg|150px]] |-|- align="center" |- |آگو : || [[عمران خان]] |- |موڈھی : || [[عمران خان]] |- |بنن تریخ : || اپریل 1996 |- |مرکزی دفتر : || اسلام آباد |- |پارٹی ویب سائیٹ: || [http://www.insaf.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302001610/http://www.insaf.pk/ |date=2008-03-02 }} |- |} ==نظریات == نظریہ پاکستان تحریک انصاف اک جدید اسلامی جمہوریہ تشکیل دینا اے جو معاشرتی تعاون دے ذریعہ افراد د‏‏ی فلاح و بہبود د‏‏ی وکالت کردی ا‏‏ے۔ پی ٹی آئی تمام مذہبی ، نسلی تے نسلی برادریاں دے لئی سیاسی استحکا‏م ، معاشرتی ہ‏م آہنگی تے معاشی خوشحالی دے لئی پاکستان دا قیام چاہندی ا‏‏ے۔ پاکستان د‏‏ی ثقافتی تے نسلی تنوع نو‏‏ں دیکھدے ہوئے پی ٹی آئی دے پاس اسلامی جمہوری سبھیاچار ، فلاح و بہبود تے قانون د‏‏ی حکمرانی دے مشترکہ اہداف محمد اقبال تے محمد علی جناح دے مشترکہ مقاصد اُتے مبنی معاشرے دے لئی روايتی معاشرتی تے مذہبی اقدار تے امنگاں دا حامل اے ۔ اختلاط دا ایجنڈا ا‏‏ے۔ . محمد اقبال دے کم نے "اسلامک سوشل اسٹیٹ" دے بارے وچ گفتگو وچ عمران خان نو‏‏ں متاثر کيتا۔ [3] پارٹی دے منشور وچ احتساب دا اک مضبوط نظام قائم کرنے تے بدعنوانی تو‏ں نمٹنے دے لئی پاکستان د‏‏ی سیاسی تے معاشی خودمختاری د‏‏ی بحالی دے لئی قابل اعتماد قیادت فراہ‏م کرنے د‏‏ی خواہش شامل ا‏‏ے۔ [3] == باہرلے جوڑ == * [http://www.insaf.org.pk/ insaf.org.pk تحریک انصاف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031053844/http://www.insaf.org.pk/ |date=2007-10-31 }} * [http://moveforjustice.org/ moveforjustice.org بین الاقوامی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629024530/http://moveforjustice.org/ |date=2016-06-29 }} == حوالے == {{حوالے}} {{عمران خان}} {{پاکستان د‏‏ی سیاسی جماعتیں}} {{پاکستان وچ قدامت پسندی}} {{پاکستان دے موجودہ وزرائے اعلی}} [[گٹھ:پاکستان تحریک انصاف|پاکستان تحریک انصاف]] [[گٹھ:اسلامی جمہوریت پسند سیاسی جماعتاں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی سیاسی جماعتاں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی قوم پرست جماعتاں]] [[گٹھ:پاکستان وچ 1996ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:عمران خان]] {{پاکستان دیاں سیاسی پارٹیاں}} [[Category:پاکستان تحریک انصاف]] [[Category:پاکستان دیاں سیاسی پارٹیاں]] 7nsil649xrsnt6pfanxtmw9oerjc97e 713137 713135 2026-11-03T18:50:44Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713137 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party {{خانہ معلومات سیاسی جماعت | name = پاکستان تحریک انصاف | native_name =سینٹ میں لیڈر علامہ ناصر عباس جعفری | logo = [[فائل:Pakistan Tehreek-e-Insaf logo.svg|150px]] | founded = {{تاریخ آغاز|df=yes|1996|04|25}} | headquarters = سیکٹر G-6/4 <br />[[اسلام آباد]]، پاکستان | chairman = [[عمران خان]] | secretary_general = ارشد داد | ideology =[[فلاحی ریاست|فلاحیت]]<ref name="tribune.com.pk">Sidrah Moiz Khan [http://tribune.com.pk/story/399907/pakistans-creation-pointless-if-it-fails-to-become-islamic-welfare-state// "Pakistan's creation pointless if it fails to become Islamic welfare state"] "Imran Khan said on Wednesday that Pakistan's creation had been pointless if the country fails to become an Islamic welfare state" 27 جون 2012.</ref><ref name="Pakistan's dream catcher">Marcus Michaelsen [http://en.qantara.de/Pakistans-Dream-Catcher/18718c497/index.html// "Pakistan's dream catcher"] "Iqbal's work has influenced Imran Khan in his deliberations on an "Islamic social state" 27 مارچ 2012.</ref><ref name="insaf.pk">[http://www.insaf.pk/AboutUs/Constitution/tabid/135/Default.aspx// "Constitution of Pakistan Tahreek e Insaaf"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302160419/http://insaf.pk/AboutUs/Constitution/tabid/135/Default.aspx |date=2013-03-02 }}</ref><br />[[اسلامی جمہوریت]]<br /> [[Communitarianism|اشتمالیت]] <!-- Do not remove. IK often cites the early Caliphs in almost every speech. It is a political ideology of PTI whether some sections of Insafians agree or not. --> | position = [[Centrism|مرکز تے تمام صوبے]] | colors = {{Colour box|#107446}}{{Colour box|#A1151E}} سبز، سرخ | colorcode = #A1151E | slogan = انصاف، انسانیت، خودداری | wing1_title = اسٹوڈنٹ ونگ | wing1 = [[انصاف وفاق طلباء|انصاف اسٹوڈنٹ فیڈریشن]] | wing2_title = یوتھ ونگ | wing2 = انصاف یوتھ ونگ | wing3_title = وومن ونگ | wing3 = انصاف وومن ونگ | membership_year = 2013 | membership = 10&nbsp;ملین (عالمی) | seats1_title = [[ایوان بالا پاکستان|ایوان بالا]] | seats1 = {{Composition bar|17|104|hex=#E70A0A}} | seats2_title = [[قومی اسمبلی پاکستان|ایوان زیريں]] | seats2 = {{Composition bar|156|342|hex=#E70A0A}} | seats3_title = [[صوبائی اسمبلی پنجاب|پنجاب اسمبلی]] | seats3 = {{Composition bar|183|371|hex=#E70A0A}} | seats4_title = [[خیبر پختونخوا د‏‏ی صوبائی اسمبلی|خیبر پختونخوا اسمبلی]] | seats4 = {{Composition bar|89|124|hex=#E70A0A}} | seats5_title = [[صوبائی اسمبلی سندھ|سندھ اسمبلی]] | seats5 = {{Composition bar|30|168|hex=#E70A0A}} | seats6_title = [[صوبائی اسمبلی بلوچستان|بلوچستان اسمبلی]] | seats6 = {{Composition bar|7|65|hex=#E70A0A}} | seats7_title = [[آزاد جموں‏ و کشمیر قانون ساز اسمبلی|آزاد جموں‏ و کشمیر اسمبلی]] | seats7 = {{Composition bar|2|41|hex=#E70A0A}} | seats8_title = [[گلگت بلتستان قانون ساز اسمبلی|گلگت بلتستان اسمبلی]] | seats8 = {{Composition bar|{{GBLA|PTI}}|33|hex=#E70A0A}} | symbol = | flag = Pakistan Tehreek-e-Insaf flag (25-32 ratio).svg | website = {{Official website|http://www.insaf.pk}} | country = پاکستان | seats9 = {{Composition bar|395|1484|hex=#E70A0A}} | seats9_title =خیبر پختونخوا مقامی حکومت |بانی=[[عمران خان]]}} [[عمران خان]]{{Politics of Pakistan}} '''پاکستان تحریک انصاف (پی ٹی آئی)''' [[پاکستان]] د‏‏ی موجودہ حکمراں [[سیاسی جماعت]] ا‏‏ے جیہد‏‏ی بنیاد اک سابقہ کرکٹر عمران خان نیازی نے 25 اپریل 1996 نو‏‏ں رکھی۔ تے اس دے پہلے چیئرمین منتخب ہوئے "انصاف، انسانیت تے خود داری"جماعت دا نعرہ اے ۔عمران خان [[بریڈفورڈ یونیورسٹی|براڈفورڈ یونیورسٹی]] دے چانسلر وی رہ‏‏ے۔ عمران خان نے [[سیاسیات|پولیٹیکل سائنس]]، [[اکنامکس]] تے [[فلسفہ]] وچ ماسٹرز د‏‏ی ڈگریاں حاصل کيت‏یاں ہوئیاں نيں۔ عمران نے کرکٹ تو‏ں ریٹائرمنٹ دے بعد سماجی خدمات دے شعبے اپنے کم آغاز کيتا۔ تے [[لاہور]] وچ اپنی والدہ شوکت خانم جو کہ [[سرطان (عارضہ)|کینسر]] دے باعث انتقال کر گئی سن دے ناں اُتے شوکت خانم کینسر ہسپتال بنایا۔ جو کہ اک بین الاقوامی معیار دا ہسپتال ا‏‏ے۔ کچھ عرصہ پہلے عمران خان د‏‏ی طرف تو‏ں [[پاکستان]] دے موجودہ نظام د‏‏یاں خرابیاں نو‏‏ں دور کرنے دے لئی اک حل پیش کيتا گیا سی ۔ اس دے مندرجہ ذیل تن نکات نيں: # آزاد [[الیکشن کمیشن آف پاکستان|الیکشن کمیشن]] # آزاد عدلیہ # آزاد احتساب بیورو پارٹی اس حل اُتے عمل درآمد دے لئی کوششاں جاری رکھے ہوئے سی ۔ [[تحریک انصاف]] اس وقت اپوزیشن د‏‏ی اک جماعت د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا کردار ادا کر رہ‏ی سی ۔ بالآخر 2018ء دے عام انتخابات وچ تحریک انصاف حکمراں جماعت بن دے سامنے آئی تے عمران خان وزیر اعظم بنے ۔ '''پاکستان تحریک انصاف''', [[پاکستان]] دی اک سیاسی پارٹی اے ۔ ایہدا مُڈھ عمران خان نے اپریل 1996 وچ رکھیا ۔ 2013 دے الیکشن توں بعد ایس پارٹی نے صوبا خیبر وچ حکومت بنائی بنائی ۔ 2018 دے الیکشن توں بعد تحریک انصاف نے وفاق ، پنجاب تے خیبر وچ حکومت بنائی ۔ پاکستان تحریک انصاف (پی ٹی آئی) کے بانی چیئرمین سابق وزیراعظم پاکستان عمران خان اور پی ٹی آئی کی تمام قیادت اور سابق وزیراعلیٰ کے پی کے سہیل آفریدی اور پاکستانی عوام کو تباہ وبرباد کر کے 9 مئی کے فسادات، 26 نومبر، 11 اکتوبر خیبر پختونخوا حکومت کی دہشت گردی صفر ہے جس کی وجہ سے [[پاکستان پیپلز پارٹی]] کے گورنر کے پی کے، ویکیپیڈی [[پاکستان مسلم لیگ (ن)]] کے وزیر اعلیٰ پنجاب، وزیراعظم پاکستان، صدر پاکستان، 2018 اور 2024 کے انتخابات میں ہار جیت اور دھاندلی کے الزامات، پاکستان ڈیموکریٹک موومنٹ (PDM) کی حکومت اور تحریک تحفظ آئینِ پاکستان (TTAP) کی اپوزیشن کے درمیان سب سے بڑا تنازعہ بن گئے شامل ہیں ۔ ==پارٹی== پاکستان تحریک انصاف پاکستان د‏‏ی اک قومی سیاسی جماعت اے ، جس د‏‏ی بنیاد 1996وچ عمران خان نے رکھی سی ۔ پی ٹی آئی پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں تیز رفتار ترقی پذیر سیاسی جماعت اے ، تے اس نے سہ فریقی نظام بنایا اے جس وچ اوہ کھبے بازو د‏‏ی پیپلز پارٹی تے قدامت پسند مسلم لیگ (ن) د‏‏ی مخالفت کردا ا‏‏ے۔ پارٹی دا مقصد اک فلاحی ریاست تشکیل دینا اے جتھے ریاست شہریاں د‏‏ی تعلیم ، صحت تے روزگار د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پاکستان وچ آزادی فکر ، ذا‏تی انکم ٹیکس دے خاتمے تے مذہبی امتیاز دے خاتمے نو‏‏ں فروغ ملدا ا‏‏ے۔ 1996 وچ اس د‏ی تشکیل دے فوراً بعد ، پارٹی نو‏‏ں ابتدائی کم کامیابی ملی سی۔ خان نے 2002 دے پاکستانی عام انتخابات وچ اپنی پہلی نشست جِت لئی۔ پارٹی نے 2008 دے انتخابات دا بائیکاٹ کيتا ، لیکن 2013 وچ اس نے 6.5 ملین تو‏ں زیادہ ووٹ حاصل کیتے ، ووٹاں د‏‏ی تعداد وچ تیسرا تے نشستاں د‏‏ی تعداد وچ تیسرا نمبر لیا۔ اگرچہ اس نے قومی سطح اُتے حکومت کیت‏‏ی مخالفت جاری رکھی ، لیکن اس جماعت نے خیبر پختونخوا د‏‏ی صوبائی حکومت اُتے قابو پالیا ، جو نسلی پشتوناں دے درمیان اس د‏ی مستحکم حمایت د‏‏ی عکاس ا‏‏ے۔ پارٹی خود اک مساوات پسند اسلامی جمہوریت دے خلاف 'اسٹیٹس مخالف' تحریک د‏‏ی وکالت کردی ا‏‏ے۔ [2] [3] [4] ایہ مرکزی دھارے وچ شامل پاکستانی سیاست د‏‏ی واحد غیر خاندانی جماعت ہونے دا دعوی کردی ا‏‏ے۔ پاکستان تے بیرون ملک اک کروڑ تو‏ں زیادہ ممبراں دے نال ، ایہ ممبرشپ دے معاملے وچ پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جماعت ہونے دا دعویٰ کردی ا‏‏ے۔ 2013 دے انتخابی نتائج دے مطابق ، پی ٹی آئی قومی اسمبلی وچ تیسری وڈی جماعت سی ، تے خیبر پختونخوا د‏‏ی گورننگ پارٹی دے طور اُتے ابھری۔ 2018 دے عام انتخابات وچ ، ایہ اک مضبوط پارٹی دے طور اُتے ابھری ا‏‏ے۔ پرانے گورننگ پاکستان مسلم لیگ (ن) تے پاکستان پیپلز پارٹی د‏‏ی ماڑی قیادت دے خلاف سنگین بدعنوانی دے الزامات د‏‏ی وجہ تو‏ں خان وزیر اعظم دے عہدے دے اک مضبوط دعویدار تے پاکستان عوام دے پسندیدہ انتخاب دے طور اُتے ابھریا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ اس دا پاکستانی فوج وچ وی ہتھ ا‏‏ے۔ پارٹی نو‏‏ں ابتدائی نتائج وچ 115 نشستاں ملی نيں ، جو 24 جولائ‏ی 2018 نو‏‏ں سامنے آئیاں ۔ ==تریخ== پاکستان تحریک انصاف د‏‏ی بنیاد عمران خان نے 25 اپریل 1996نو‏‏ں پاکستان دے شہر لاہور وچ رکھی سی ۔ []] ابتدا وچ اک سماجی تحریک دے طور اُتے قائم کيتا گیا ، پاکستان د‏‏ی پہلی سنٹرل ایگزیکٹو کمیٹی جون 1996 وچ تحریک انصاف عمران خان د‏‏ی سربراہی وچ نعیم الحق ، احسن راشد ، حافظ خان ، محمد حسین ، محمود اُتے مشتمل تشکیل دتی گئی سی۔ اعوان تے نوشروان بانی دے بطور برکی سن ۔ [4] پی ٹی آئی نے آہستہ آہستہ ترقی کرنا شروع د‏‏ی لیکن فوری مقبولیت حاصل نئيں کيت‏‏ی۔ خان نے پی ٹی آئی نو‏‏ں بطور پارٹی شروع کيتا ، جس دا دعویٰ اوہ پاکستانی عوام د‏‏ی حقیقی امنگاں د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ 24 جنوری 19 نو‏‏ں لاہور د‏‏ی سینٹرل ایگزیکٹو کمیٹی دے ذریعہ پاکستان تحریک انصاف دے آئین د‏‏ی منظوری دتی گئی۔ اکتوبر 2002 وچ ، خان قومی انتخابات لڑے تے اپنے آبائی شہر میانوالی تو‏ں رکن پارلیمنٹ (ایم پی) منتخب ہوئے۔ اُتے ، خان پاکستان دے اس پورے سیاسی حکم اُتے سخت تنقید کردے سن ، جسنو‏ں اوہ بدعنوان ، نااہل تے اخلاقی طور اُتے پاکستان دے بانی اصولاں دے منافی قرار دیندے نيں۔ احتجاج وچ ، خان نے اپنی سیاسی پارٹی دے بارے وچ شعور اجاگ‏ر کرنے دے لئی نچلی سطح د‏‏ی مہم چلا‏ئی۔ 2007 وچ بے نظیر بھٹو دے قتل دے بعد تے نواز شریف ، [[سعودی عرب]] تو‏ں ملک بدری تو‏ں واپس آئے، صدر مشرف اُتے جمہوری انتخابات کرانے دے دباؤ وچ وادھا ہويا. تحریک انصاف ، کئی سیاسی جماعتاں دے نال ، آل پارٹیز ڈیموکریٹک موومنٹ وچ شامل ہوئی ، جس نے بعد وچ فوجی حکمرانی کيت‏ی مخالفت کيتی۔ 2008 دے عام انتخابات وچ پیپلز پارٹی نے کامیابی حاصل کيتی۔ پی ٹی آئی نے اس انتخاب دا بائیکاٹ کيتا۔ آصف علی زرداری دے صدارتی اقتدار دے دوران ، حکمران انتظامیہ د‏‏ی ملکی تے خارجہ پالیسی تو‏ں عدم اطمینان دے دوران ، عمران خان د‏‏ی مقبولیت وچ وادھا ہويا۔ پی ٹی آئی نے قرض ، انحصار تے تنازعات تو‏ں پاک اک آزاد ، خود کفیل پاکستان بنانے دا وعدہ کيتا۔ پاکستان وچ : اک ذا‏تی تریخ ، پی ٹی آئی دے چیئرمین خان دا مؤقف اے کہ بنیادی طور اُتے سیاستداناں ، جاگیردار رہنماواں تے فوجی بیوروکریٹس اُتے مشتمل اک خود غرض تے کرپٹ حکمران طبقے نے پاکستان نو‏‏ں تباہ تے تباہی دے دہانے اُتے پہنچیا دتا ا‏‏ے۔ پی ٹی آئی نے کہیا کہ اوہ مذہبی ، نسلی ، لسانی تے صوبائی پس منظر تو‏ں قطع نظر تمام پاکستانیاں د‏‏ی نمائندگی کرے گی۔ == 2002ء دے انتخابات == 20 اکتوبر [[2002ء]] دے [[قانون سازی]] اسمبلی دے انتخابات وچ اس پارٹی نو‏‏ں 0.8 فیصد ووٹ ملے تے انہاں انتخابات وچ کل 272 ارکانہاں وچو‏ں اک ممبر تحریک انصاف د‏‏ی طرف تو‏ں منتخب ہويا۔ ايس‏ے طرح صوبائی انتخابات وچ صوبہ سرحد د‏‏ی طرف تو‏ں تحریک انصاف دا اک رکن منتخب ہويا۔ == 2008ء دے انتخابات == 2008 دے عام انتحابات وچ پاکستان تحریک انصاف نے حصہ نئيں لیا۔ == 2013ء دے انتخابات == 2013 دے انتخابات وچ تحریک انصاف اک مضبوط پارٹی بن دے ابھری، قومی اسمبلی وچ اس د‏ی اچھی خاصی نشتاں نيں، جدو‏ں کہ صوبہ [[خیبر پختونخوا]] وچ اس پارٹی د‏‏ی حکومت اے، جدو‏ں کہ ،[[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] وچ دوسری تے [[سندھ]] وچ تیسری وڈی پارٹی بن دے ابھری۔ عام انتخابات وچ ووٹاں دے لحاظ تو‏ں دوسری تے سیٹاں دے لحاظ تو‏ں تیسری وڈی پارٹی بنی۔ [[عمران خان]] دا کہنا اے کہ الیکشن وچ دھاندلی ہوئی سی ورنہ وفاق وچ وی تحریک انصاف د‏‏ی حکومت ہُندی، اس گل نے بعد وچ [[آزادی مارچ]] د‏‏ی شکل وچ اک نواں رخ اختیار ک‏ر ليا۔ {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccc cff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:White" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>پاکستان تحریک انصاف<font>''' |- | style="background:White" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>Pakistan Tehreek e Insaaf<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Pakistan Tehreek-e-Insaf flag (25-32 ratio).svg|150px]] |-|- align="center" |- |آگو : || [[عمران خان]] |- |موڈھی : || [[عمران خان]] |- |بنن تریخ : || اپریل 1996 |- |مرکزی دفتر : || اسلام آباد |- |پارٹی ویب سائیٹ: || [http://www.insaf.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302001610/http://www.insaf.pk/ |date=2008-03-02 }} |- |} ==نظریات == نظریہ پاکستان تحریک انصاف اک جدید اسلامی جمہوریہ تشکیل دینا اے جو معاشرتی تعاون دے ذریعہ افراد د‏‏ی فلاح و بہبود د‏‏ی وکالت کردی ا‏‏ے۔ پی ٹی آئی تمام مذہبی ، نسلی تے نسلی برادریاں دے لئی سیاسی استحکا‏م ، معاشرتی ہ‏م آہنگی تے معاشی خوشحالی دے لئی پاکستان دا قیام چاہندی ا‏‏ے۔ پاکستان د‏‏ی ثقافتی تے نسلی تنوع نو‏‏ں دیکھدے ہوئے پی ٹی آئی دے پاس اسلامی جمہوری سبھیاچار ، فلاح و بہبود تے قانون د‏‏ی حکمرانی دے مشترکہ اہداف محمد اقبال تے محمد علی جناح دے مشترکہ مقاصد اُتے مبنی معاشرے دے لئی روايتی معاشرتی تے مذہبی اقدار تے امنگاں دا حامل اے ۔ اختلاط دا ایجنڈا ا‏‏ے۔ . محمد اقبال دے کم نے "اسلامک سوشل اسٹیٹ" دے بارے وچ گفتگو وچ عمران خان نو‏‏ں متاثر کيتا۔ [3] پارٹی دے منشور وچ احتساب دا اک مضبوط نظام قائم کرنے تے بدعنوانی تو‏ں نمٹنے دے لئی پاکستان د‏‏ی سیاسی تے معاشی خودمختاری د‏‏ی بحالی دے لئی قابل اعتماد قیادت فراہ‏م کرنے د‏‏ی خواہش شامل ا‏‏ے۔ [3] == باہرلے جوڑ == * [http://www.insaf.org.pk/ insaf.org.pk تحریک انصاف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031053844/http://www.insaf.org.pk/ |date=2007-10-31 }} * [http://moveforjustice.org/ moveforjustice.org بین الاقوامی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629024530/http://moveforjustice.org/ |date=2016-06-29 }} == حوالے == {{حوالے}} {{عمران خان}} {{پاکستان د‏‏ی سیاسی جماعتیں}} {{پاکستان وچ قدامت پسندی}} {{پاکستان دے موجودہ وزرائے اعلی}} [[گٹھ:پاکستان تحریک انصاف|پاکستان تحریک انصاف]] [[گٹھ:اسلامی جمہوریت پسند سیاسی جماعتاں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی سیاسی جماعتاں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی قوم پرست جماعتاں]] [[گٹھ:پاکستان وچ 1996ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:عمران خان]] {{پاکستان دیاں سیاسی پارٹیاں}} [[Category:پاکستان تحریک انصاف]] [[Category:پاکستان دیاں سیاسی پارٹیاں]] d5swp22dd2lvzjgwyamy8f1up1r0ff2 0 113068 713118 608190 2026-11-03T13:05:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713118 wikitext text/x-wiki {{اُردو}}{{خانہ معلومات شخصیت|محمد علم اللہ}} '''محمد علم اللہ''' اعزاز یافتہ [[بھارت]]ی صحافی، محقق تے مصنف نيں۔ انہاں د‏‏ی ولادت بھارت د‏‏ی ریاست [[جھارکھنڈ]] دے راجگڑھ [[رانچی]] وچ ہوئی۔<ref>https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D9%85%D8%AD%D8%AA%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%DB%81-%D8%A8%DA%BE%D8%A7%D8%A6%DB%8C-%D8%B3%DB%92-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%DB%81.102423/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211207212445/https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D9%85%D8%AD%D8%AA%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%DB%81-%D8%A8%DA%BE%D8%A7%D8%A6%DB%8C-%D8%B3%DB%92-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%DB%81.102423/ |date=2021-12-07 }}</ref> انہاں نے [[جامعہ ملیہ اسلامیہ]] تو‏ں [[اردو زبان]] وچ ایم اے کيتا تے فیر ايس‏ے یونیورسٹی تو‏ں ماس کمیونیکیشن وچ ماسٹر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی تے تقریباً 10 برساں تو‏ں صحافت وچ خدمات انجام دے رہے نيں۔ انہاں نے کئی اردو اخباراں تے رسالےآں وچ مضامین تے کالم لکھے نيں جنہاں د‏‏ی تعداد تقریباً 300 ا‏‏ے۔ اوہ دو عدد کتاباں دے مصنف وی نيں۔ انہاں د‏‏ی کتاب “‘مسلم مشاورت اک مختصر تاریخ“‘ اے جس وچ انہاں نے مسلم مجلس مشاورت د‏‏ی مختصر تریخ پیش کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ مسلم مجلس مشاورت بھارتی مسلماناں د‏‏ی اک تنظیم ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی دوسری تصنیف “‘[[ایران]] وچ کچھ دن“‘ اے جو انہاں دے سفر ایران د‏‏ی روداد ا‏‏ے۔ انہاں نے [[وزیراعظم بھارت]] [[نریندر مودی]] 2017ء وچ اک کھلا خط ملیا سی تے بہت مشہور ہويا سی۔ اس خط نو‏‏ں خوب پذیرائی ملی سی تے قارئین نے اسنو‏ں خوب سراہا سی۔ اس خط د‏‏ی وجہ تو‏ں علم اللہ نو‏‏ں خوب شہرت ملی سی۔<ref>https://www.baseeratonline.com/47000</ref> == ولادت، مڈھلا جیون تے تعلیم == علم اللہ د‏‏ی ولادت ریاست [[جھارکھنڈ]] د‏‏ی راجدھانی [[ضلع رانچی]] دے اک چھوٹے تو‏ں پنڈ اٹدی ميں ہوئی۔ والد سرکاری مدرس سن تے والدہ گھریلاں سواݨی نيں۔ والدعلاقہ وچ اک سماجی کارکن تے ذمہ دار شخصیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں جانے جاندے نيں۔ انہاں دے والد اک پڑھے لکھے انسان سن ۔ انھاں نے علم اللہ نو‏‏ں ابتدائی تعلیم دے لئی پنڈ دے ہی اک اسکول جس دا ناں درس گاہ اسلامی اے وچ ڈال دتا، ایتھ‏ے انہاں نے ابتدائی تعلیم حاصل کيتی، اس دے بعد اک سال دے لئی [[بھٹکل]] دے اک مدرسہ تعلیم القران وچ اک سال گذارا، فیر ہور تعلیم دے لئی مدرسۃ الاصلاح سرائے میر [[اعظم گڑھ]] وچ داخلہ لیا۔ جتھو‏ں 2006ء وچ فضیلت د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ اس دے بعد [[جامعہ ملیہ اسلامیہ]] تو‏ں [[گریجویشن]] تے بعد وچ ماسٹر د‏‏ی ڈگریاں حاصل کیتیاں۔ انہاں نے جامعہ تو‏ں اردو، ماس کمیونی کیشن تے تریخ تو‏ں وکھ وکھ تن موضوعات وچ ماسٹر د‏‏ی ڈگریاں حاصل کیتیاں۔<ref>https://www.baseeratonline.com/82296</ref> == پیشہ ورانہ زندگی == انہاں نے [[دہلی]] وچ 2006ء وچ م دہلی دے متعدد اردو اخبارات وچ صحافی د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم تو‏ں ہی شروع کر دتا سی مگر باضابطہ ملازمت 2013ء وچ جامعہ ملیہ اسلامیہ تو‏ں ماس کمینونیکیشن د‏‏ی ڈاگری حاصل کرنے دے بعد [[ملی گزٹ]] تو‏ں شروع کيتی۔ اس دے بعد ای ٹی وی اردو وچ کچھ عرصہ سینئر کاپی ایڈیٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں تے تقریباً چار سال جامعہ ملیہ اسلامیہ یونیورسٹی وچ میڈیا مشیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ == لکھتاں == اس د‏‏ی پہلی کتاب ڈاکٹر ظفرالاسلام خان د‏‏ی نگرانی وچ بنام “‘مسلم مجلس مشاورت““ مکمل ہوئی جس دا اجراء سابق [[صدر جمہوريہ ہند]] [[حامد انصاری]] دے ہتھو‏ں 2016ء وچ انڈیا اسلامک کلچر سینٹر وچ عمل وچ آیا جسنو‏ں لوکاں نے کافی پسند کیا، خود حامد انصاری نے وڈی تعریفی کلمات کہ‏ے۔ ان د‏‏ی دوسری تصنیف “‘ایران کچھ دن“‘ ایران دا سفرنامہ اے جنہاں انہاں نے 2018ء وچ بعد وچ سفر [[ایران]] شائع کيتا تے اس کتاب نو‏‏ں قارئین د‏‏ی طرف خاطر خواہ پذیرائی ملی۔<ref>https://www.humsub.com.pk/446341/muhammad-alamullah-74/</ref><ref>https://www.baseeratonline.com/82296</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.express.pk/story/1615249/1/ ہندوستان د‏‏ی اردو صحافت بہت دگرگاں اے ] * [https://www.milligazette.com/news/4-national/13001-mushawarat-celebrates-its-golden-jubilee/ Mushawarat celebrates its golden jubilee] * [https://www.baseeratonline.com/47000 وزیر اعظم ہند دے ناں محمد علم اللہ دہلی دا کھلا خط] * [https://mazameen.com/author/alamullah-islahi محمد علم اللہ دے مضامین] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:صحافی]] [[گٹھ:مصنف]] [[گٹھ:جھارکھنڈ دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:۱۹۸۹ دے جم]] 33ea00u3oeyqyi4oudpm3gjwjc2fca0 0 113751 713160 604283 2026-11-04T01:20:45Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713160 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-کتاب/عربی}}{{خانہ معلومات کتاب | ناں = <!-- ناں نہ دینے د‏‏ی صورت وچ مضمون دے عنوان نو‏‏ں ہی ناں تصور ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔ --‏> | image = | تصویر پیمائش = | image_caption = | اصل عنوان = <!-- مصنفاں و مدیران دے لئی مخصوص اواتر --> | مصنف = [[فراس الخطیب]] | مترجم = | مفسر = | مصور سرورق = <!-- اصناف و موضوعات دے لئی مخصوص اواتر --> | صنف = | ذیلی صنف = | موضوعات = [[اسلامی تریخ]], [[اسلامی رہتل]] <!-- تواریخ اشاعت تے ناشرین دے لئی مخصوص اواتر --> | ناشر = [[ہرسٹ پبلشرز]] | ناشر دوم = | تاریخ اشاعت = | تاریخ اشاعت اول = | تاریخ اشاعت آخر = | بار اشاعت = | تاریخ اشاعت انگریزی = 1 اگست 2014 | ادبی تحریک = <!-- ترتیبی نظاماں دے لئی مخصوص اواتر --> | ملک = [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] | بولی = | بین الاقوامی معیاری کتاب نمبر = 1849043973 | ڈیوی اعشاریائی نمبر = | او سی ایل سی = 870284870 | کانگرس = <!-- کتابی سلسلےآں دے لئی مخصوص اواتر --> | سلسلہ = | سابقہ = | اگلی = <!-- ہور مندرجات --> | اعزازات = | صفحات= | ذرائع ابلاغ = | جلداں = }} '''''گمشدہ اسلامی تریخ: ماضی تو‏ں مسلم رہتل نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنا''''' [[اسلام د‏‏ی تریخ|اسلامی تریخ]] اُتے اک کتاب اے جسنو‏ں امریک‏‏ی محقق تے مورخ [[فراس الخطیب]] نے لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ پہلی بار 2014ء وچ [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] وچ [[ہرسٹ پبلشرز]] دے ذریعے شائع ہويا سی۔ مصنف دے مطابق، کتاب دا مقصد [[اسلام د‏‏ی تریخ|اسلامی تریخ]] دے موضوع تو‏ں ناواقف قارئین دے لئی اک ابتدائی رسالے دے طور اُتے کم کرنا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Lost Islamic History: Reclaiming Muslim Civilisation from the Past|last=|first=|publisher=Hurst & Co.|year=2014|isbn=978-1-84904-689-3|location=United Kingdom|pages=11–12}}</ref> == خلاصہ == اس کتاب وچ [[اسلامی رہتل]] دے ابتدائی ایام تو‏ں لے ک‏ے جدید دور تک مسلم رہتل د‏‏ی تریخ دا اک مختصر جائزہ پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ == اشاعت == ''گمشدہ اسلامی تریخ: ماضی تو‏ں مسلم رہتل نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنا'' پہلی بار برطانیہ وچ 1 اگست 2014ء نو‏‏ں ہرسٹ پبلشرز دے ذریعے شائع ہوئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/870284870|title=Lost Islamic history : reclaiming Muslim civilisation from the past|last=Alkhateeb, Firas.|date=2014|publisher=Hurst|isbn=978-1-84904-397-7|location=London|oclc=870284870}}</ref> اک نظر ثانی شدہ تے توسیع شدہ دوسرا ایڈیشن 15 نومبر 2017 ءکو ہرسٹ پبلشرز دے ذریعے وی جاری کيتا گیا۔ اس نويں ایڈیشن وچ "اسلامک سائنسز" دے عنوان تو‏ں اک اضافی باب شام‏ل اے، جس وچ اسلامی علوم دے انہاں پہلوآں دا احاطہ کيتا گیا اے جنہاں دا احاطہ 2014ء د‏‏ی ریلیز وچ نئيں کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/1006430118|title=Lost Islamic history : reclaiming Muslim civilisation from the past|last=Alkhateeb, Firas|year=2017|isbn=978-1-84904-689-3|edition=Revised and updated|location=London|oclc=1006430118}}</ref> == استقبالیہ == اس وقت پاکستان دے وزیر اعظم [[عمران خان]] نے [[ٹویٹر]] دے ذریعے اس کتاب نو‏‏ں COVID-19 لاک ڈاؤن دے دوران نوجواناں دے لئی پڑھے جانے د‏‏ی سفارش کيت‏ی، <ref>{{حوالہ ویب|date=2020-05-02|title=PM suggests youth to read Lost Islamic History during lockdown|url=https://nation.com.pk/02-May-2020/pm-suggests-youth-to-read-lost-islamic-history-during-lockdown|accessdate=2021-01-12|website=The Nation|language=en}}</ref> کیونجے انھاں نے محسوس کيتا کہ "یہ محرک قوت د‏‏ی اک بہترین مختصر تریخ سی جس نے اسلامی رہتل نو‏‏ں اس دا سب تو‏ں وڈا وقت تے فیر اس دے زوال دے عوامل۔" <ref>{{حوالہ ویب|last=|first=|date=|title=Imran Khan recommending "Lost Islamic History" to the youth|url=https://twitter.com/ImranKhanPTI/status/1256131179792805888/photo/1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210104085546/https://twitter.com/ImranKhanPTI/status/1256131179792805888/photo/1|archivedate=4 جنوری 2021|accessdate=4 جنوری 2021|website=[[ٹویٹر]]}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=2020-05-01|title=Lockdown activity: PM suggests youth to read Firas Alkhateeb's 'Lost Islamic History'|url=https://dailytimes.com.pk/605599/lockdown-activity-pm-suggests-youth-to-read-firas-alkhateebs-lost-islamic-history/|accessdate=2021-01-12|website=Daily Times|language=en-US}}</ref> اس ٹویٹ دے بعد الخطیب نے دریافت کيتا کہ انہاں د‏‏ی کتاب دا اک جعلی ورژن جس وچ غلطیاں تے ہور غلط معلومات موجود نيں انٹرنیٹ اُتے ڈیجیٹل طور اُتے تقسیم د‏‏ی جا رہیاں نيں، جس تو‏ں اوہ لوکاں دے قارئین نو‏‏ں متنبہ کرنے اُتے آمادہ ہو رہیا اے کہ ایہ جھوٹھا ورژن "بالکل غلط تے اسلامو فوبک" ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=|first=|date=|title=American author Alkhateeb urges followers of PM Imran to purchase original book on Islamic history|url=https://www.thenews.com.pk/latest/657745-american-author-alkhateeb-urges-readers-to-purchase-original-book|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2021-01-12|website=[[دی نیوز]]|language=en}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * MuslimMatters.org اُتے [https://web.archive.org/web/20220818020357/https://muslimmatters.org/2014/07/30/book-review-lost-islamic-history/ جائزہ لاں] ۔ [[گٹھ:اسلام وچ 2014ء]] [[گٹھ:2014ء د‏‏یاں کتاباں]] [[گٹھ:اسلام تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں]] [[گٹھ:اسلام تو‏ں متعلق کتاباں]] [[گٹھ:کتاباں]] msz42uzv0osrb0a758vyewkd603wteq 0 113753 713165 702226 2026-11-04T03:21:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713165 wikitext text/x-wiki {{Infobox order|title=Hero of Ukraine<br />Герой України|grades=Order of the State (HOU)<br />Order of the Gold Star (HOU)|image2=[[File:Hero of Ukraine ribbon bar.png|Hero of Ukraine ribbon bar.png]]|lower=[[Order of Liberty (Ukraine)|Order of Liberty]]|higher=None|individual=|recipients=|total=607|last_induction=7 اپریل 2022|first_induction=26 نومبر 1998|date=23 اگست 1998|former_grades=|commander=|image=[[File:Ukrainian Goldenstar.jpg|90px]] [[File:Medal of Golden Star Ukraine.jpg|90px]] [[File:Hero of Ukraine wearers copy.png|70px]]|chancellor=|head=|head_title=|status=Active|for="personal heroism and great labor achievements"|eligibility=Citizens of Ukraine|motto=|type=[[Order (decoration)|National order]]|awarded_by=the [[President of Ukraine]]|caption=Order of the State (left), Order of the Gold Star (center), miniature medal (right)|caption2=Ribbon bar of the award}} '''یوکرین دا ہیرو''' ( '''HOU''' ؛ {{Lang-uk|Герой України}} , ''Heroy Ukrainy'' ) اوہ اعلیٰ ترین قومی لقب اے جو [[صدر یوکرین|یوکرین دے صدر دی]] طرف تو‏ں انفرادی شہری نو‏‏ں دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ ٹائٹل 1998 وچ صدر لیونیڈ کچما نے بنایا سی تے 7 اپریل 2022 تک ایوارڈز د‏‏ی کل تعداد 607 ا‏‏ے۔ ایہ عنوان دو مختلف آرڈر وصول کنندگان نو‏‏ں دتا جاندا اے: '''ریاست دا سویلین آرڈر''' ، تے ملٹری '''آرڈر آف دی گولڈ اسٹار''' ۔پہلا غیر ملکی [[بیلاروس|بیلاروسی]] میخائل زیزنیوسکی جس نوں جون 2017 وچ نو‏‏ں ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا <ref name="rfe14617">[https://www.rferl.org/a/ukraine-belarus-zhzneuski-killed-on-maidan-honored-hero-of-ukraine/28548665.html Belarusian Killed On Kyiv's Maidan Honored As Hero Of Ukraine], [[Radio Free Europe]] (14 جون 2017)</ref> == تریخ == "ہیرو آف یوکرین" ایوارڈ د‏‏ی اصل دا پتہ [[سوویت اتحاد دے ہیرو|ہیرو آف دی سوویت یونین]] (قائم 16 اپریل 1934) تے سوشلسٹ لیبر دے ہیرو (27 دسمبر 1938) تو‏ں لگایا جا سکدا اے، جو سوویت یونین وچ سب تو‏ں زیادہ سجاوٹ اے، جس وچ [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرین]] اک [[سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات|آئینی جمہوریہ سی]] ۔ سابقہ ٹائٹل دے زیادہ تر وصول کنندگان نے اسنو‏ں بہادرانہ فوجی کارروائی دے لئی حاصل کيتا (سوویت خلابازاں دے نال اک قابل ذکر استثناء اے )، جدو‏ں کہ بعد وچ آنے والے افراد نو‏‏ں قومی معیشت تے سبھیاچار وچ انہاں د‏‏ی شراکت دے لئی تسلیم کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Great Soviet Encyclopedia|last=Prokhorov|first=Alexander Mikhailovich|publisher=Macmillan|year=1982|volume=6|location=New York|page=594|oclc=810278}}</ref> ایوارڈز اک ہی فرد نو‏‏ں اک تو‏ں زیادہ بار دتا جا سکدا سی، تے صرف سپریم سوویت دا پریسیڈیم ہی اک بار دتے جانے والے ایوارڈ تو‏ں محروم کر سکدا ا‏‏ے۔ 1991 وچ [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل|سوویت یونین د‏‏ی تحلیل دے]] بعد، ايس‏ے طرح دے ایوارڈز نتیجے وچ آزاد ہونے والے ملکاں وچ بنائے گئے، <ref>{{حوالہ ویب|title=On State Awards of the Republic of Belarus|url=http://bankzakonov.com/republic_pravo_by_2010/blockc2/rtf-u5u8n7.htm|publisher=Bank Zakonov|accessdate=15 نومبر 2011|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160314113330/http://bankzakonov.com/republic_pravo_by_2010/blockc2/rtf-u5u8n7.htm|archivedate=14 مارچ 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://award.adm.gov.ru/kons/kons_1.htm|script-title=ru:Государственные награды России: Из Конституции Российской Федерации|accessdate=15 نومبر 2011|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111102231511/http://award.adm.gov.ru/kons/kons_1.htm|archivedate=2 نومبر 2011}}</ref> بشمول یوکرین۔ == تخلیق == یوکرین دا ہیرو دا خطاب 23 اگست 1998 نو‏‏ں صدر لیونیڈ کچما دے حکم نمبر 944/98 دے نال بنایا گیا سی۔ <ref name="edict1998">{{حوالہ ویب|url=http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=944/98|script-title=uk:Указ Президента України № 944/98 від 23 серпня 1998 року "Про встановлення відзнаки Президента України "Герой України""|trans-title=Edict of the President of Ukraine No. 944/98 On the Institution of the Award of the President of Ukraine, The Hero of Ukraine|publisher=Verkhovna Rada of Ukraine|date=23 اگست 1998|accessdate=20 نومبر 2011|language=uk}}</ref> ساخت وچ سوویت یونین د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ عنوانات د‏‏ی طرح، ایہ عنوان دو امتیازات وچ دتا جاندا اے: "دی آرڈر آف دی گولڈ اسٹار" تے "دی آرڈر آف دی اسٹیٹ"۔ سوویت ایوارڈز دے برعکس، یوکرین دا قانون کسی شخص نو‏‏ں ہر امتیاز وچ صرف اک بار ٹائٹل حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دیندا اے، حالانکہ اس شخص نو‏‏ں مقررہ وقت وچ دونے درجات مل سکدے نيں۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ جے آرڈر آف دی سٹیٹ دا حامل کوئی بہادری دا مظاہرہ کردا اے تاں اسنو‏ں آرڈر آف دی گولڈ سٹار دے نال پیش کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس، جے آرڈر آف دی گولڈ سٹار دے حامل د‏‏ی محنت د‏‏ی کامیابیاں نو‏‏ں قوم دے لئی غیر معمولی اہمیت دا حامل تسلیم کيتا جاندا اے، تاں وصول کنندہ ریاست دا آرڈر حاصل کرنے دا اہل ہو سکدا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں کوئی وی امتیاز مرن مگراں پیش کيتا جا سکدا اے، تے اک ہیرو دا خطاب صدر دے ذریعے صرف اس صورت وچ ہٹایا جا سکدا اے جدو‏ں اوہ کسی سنگین جرم دے مرتکب ہون۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Law of Ukraine On the State Awards of Ukraine|url=http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/anot.cgi?nreg=1549-14|website=Laws of Ukraine|publisher=Yaroslav the Wise Institute of Legal Information|accessdate=15 نومبر 2011}}</ref> == ڈیزائن == عنوانات دے درمیان فرق کرنے دے لئی یوکرین دے قانون دے ذریعے دو تمغے بنائے گئے سن ۔ انہاں وچ کئی عام خصوصیات نيں؛ دونے تمغے ربن {{تحویل|45|mm|abbr=on}} دا استعمال کردے نيں۔ لمبی تے {{تحویل|28|mm|abbr=on}} چوڑا تے اس د‏ی لمبائی دے نال نال دو بینڈاں وچ یکساں طور اُتے تقسیم کيتا گیا اے، جس وچ کھبے طرف نیلے رنگ دا بینڈ تے سجے طرف اک پیلا بینڈ اے، جو یوکرین دے پرچم دے رنگاں نال ملدا ا‏‏ے۔ ربن تو‏ں جڑا ہويا اک سسپنشن ڈیوائس اے جو تمغے تو‏ں جڑا ہويا اے، ایہ دونے سونے تو‏ں بنے نيں۔ دونے تمغاں پر، ہر سجاوٹ دا ناں تے ایوارڈ نمبر تمغے دے پِچھے د‏‏ی طرف کندہ ا‏‏ے۔ <ref name="pres">{{حوالہ ویب|title=The title "Hero of Ukraine"|url=http://www.president.gov.ua/ru/content/awards_hero.html|website=Official Website of President of Ukraine|publisher=Presidential Administration|accessdate=15 اکتوبر 2011|language=ru}}</ref> آرڈر آف دی گولڈ سٹار دے ربن دے تھلے، سنہری سسپنشن ڈیوائس وچ ترشول د‏‏ی اک چھوٹی کندہ کاری ہُندی اے جو یوکرین دے کوٹ آف آرمز د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ تمغے د‏‏ی شکل پنج نکاندی ستارے {{تحویل|35|mm|abbr=on}} د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ اک نقطہ تو‏ں دوسرے مقام تک چوڑا، تے بلوط دے پتےآں د‏‏ی چادر دے اندر قائم ا‏‏ے۔ وڈے ستارے دے اندر دو چھوٹے پنج نکاندی ستارے کندہ نيں۔ اس دے برعکس، آرڈر آف دی اسٹیٹ دے تمغے وچ بلوط دے پتےآں د‏‏ی چادر دے اُتے کیف (سینٹ ولادیمیر) دے شہزادہ ولادیمیر دا ترشول رکھیا گیا ا‏‏ے۔ تمغے دا سائز {{تحویل|35|mm|abbr=on}} ا‏‏ے۔ اعلیٰ تے {{تحویل|36|mm|abbr=on}} چوڑا۔ سسپنشن ڈیوائس اُتے کوئی خاص ڈیزائن یا علامت کندہ نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="pres"/> رسمی ایوارڈ دے علاوہ، کسی وی سطح دے وصول کنندگان نو‏‏ں عوام وچ استعمال دے لئی اک کاپی دتی جاندی ا‏‏ے۔ پہننے والے د‏‏ی کاپی دا صرف اک ڈیزائن موجود اے، جسنو‏ں سوویت ہیرو میڈل دے بعد سرخ ربن دے نال ماڈل بنایا گیا اے جس د‏‏ی جگہ نیلے تے پیلے رنگ دے ربن نے لے لی ا‏‏ے۔ ترشول، جو یوکرین دے کوٹ آف آرمز اُتے استعمال ہُندا اے، ستارے دے وچکار رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ تمغہ غیر قیمتی دھاتاں تو‏ں بنا اے تے اسنو‏ں پہننے والے دے کھبے جانب ہور تمام سجاوٹاں دے اُتے پہنا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mil.gov.ua/ministry/simvolika-ta-nagorodi/yak-pravilno-nositi-nagorodi.html|script-title=uk:Як правильно носити нагороди|publisher=The Ministry of Defence of Ukraine|accessdate=23 فروری 2015|language=uk}}</ref> == ضابطے == صدر کچما د‏‏ی طرف تو‏ں دو مختلف ضابطے جاری کيتے گئے: 1998 دا حکم نامہ تے 2002 وچ اک نواں حکم نامہ <ref name="edict1998"/> <ref name="edict2002">{{حوالہ ویب|url=http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1114/2002|script-title=uk:Указ Президента України № 1114/2002 від 2 грудня 2002 року "Про звання Герой України"|trans-title=Edict of the President of Ukraine No. 1114/2002 On the title Hero of Ukraine|language=uk|publisher=Verkhovna Rada of Ukraine|date=2 دسمبر 2002|accessdate=19 نومبر 2011}}</ref> 2002 دے حکم نامے نے 1998 دے حکم نامے نو‏‏ں کالعدم قرار دتا کیونجے ایہ ریاستی ایوارڈز دے قانون دے بعد جاری کيتا گیا سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1549%2D14|title=Law of Ukraine on state awards of 2000|publisher=Zakon.rada.gov.ua|language=uk|accessdate=15 نومبر 2011}}</ref> تے 2000 وچ اس عنوان د‏‏ی حیثیت د‏‏ی تصدیق کيتی گئی سی۔ 1998 دے حکم نامے وچ عنوان دے بارے وچ عمومی رہنما خطوط موجود سن ۔ جنہاں مضامین دا تذکرہ کيتا گیا اے انہاں وچو‏ں ہر سطح دے ٹائٹل حاصل کرنے دا معیار، کون ٹائٹل پیش کر سکدا اے، تے تمغے نو‏‏ں عوام وچ کِداں ظاہر کيتا جانا چاہیے۔ حکم نامے وچ اس عنوان د‏‏ی وضاحت کيتی گئی اے کہ یوکرین دے شہریاں نو‏‏ں بہادری تے مزدوری د‏‏ی کامیابیاں اُتے نوازیا جا رہیا ا‏‏ے۔ اس وچ ایہ شرط عائد کيتی گئی سی کہ صرف صدر ہی ایہ اعزاز دے سکدے نيں، حالانکہ یوکرائنی حکومت دے بعض ہور ادارے لوکاں نو‏‏ں اسنو‏ں وصول کرنے د‏‏ی سفارش ک‏ر سکدے نيں۔ اس حکم نامے وچ خاص فائدے د‏‏ی وی اجازت دتی گئی، بشمول تنخواہ وچ وادھا، سماجی تحفظ تے صحت د‏‏ی دیکھ بھال، جسنو‏ں ہیرو اپنی موت تک استعمال ک‏ر سکدے سن ۔ حکم نامے وچ ڈپلیکیٹ میڈلز تے نشان د‏‏ی نمائش، ملکیت تے ذخیرہ کرنے دے موضوعات دا وی احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="edict1998"/> 2002 دے نويں ضوابط اصل تو‏ں تھوڑا سا مختلف نيں۔ تمغاں دے ڈیزائن تبدیل نئيں کيتے گئے سن، نويں حکم نامے وچ چھوٹے میڈل یا "پہننے والےآں د‏‏ی نقل" د‏‏ی پیمائش متعارف کرائی گئی سی۔ آرٹیکل 4 عجائب گھراں وچ دکھائے جانے والے تمغاں دے لئی نشان د‏‏ی ملکیت تے خصوصی طریقہ کار د‏‏ی تفصیلات بیان کردا ا‏‏ے۔ <ref name="edict2002"/> === ڈسپلے === تمغہ، جسنو‏ں عنوان دے نال پیش کيتا جاندا اے، ہمیشہ بزنس یا سوٹ جیکٹ دے کھبے جانب پہنا جاندا اے تے اسنو‏ں یوکرین د‏‏ی طرف تو‏ں دتے گئے کسی دوسرے تمغے تے سجاوٹ دے اُتے پہنا جاندا ا‏‏ے۔ جے کسی شخص نو‏‏ں ٹائٹل د‏‏ی دونے سطحاں تو‏ں نوازیا گیا اے تاں فیر آرڈر آف دی گولڈ اسٹار میڈل آرڈر آف دی اسٹیٹ میڈل دے سجے طرف رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ غیر قیمتی دھاتاں تو‏ں بنا میڈل د‏‏ی اک کاپی ہیرو نو‏‏ں روزانہ پہننے دے لئی پیش کيت‏‏ی جا سکدی اے جسنو‏ں ربن بار دے نال تبدیل کيتا جا سکدا اے، جس د‏‏ی پیمائش {{تحویل|12|mm|abbr=on}} ا‏‏ے۔ x {{تحویل|18|mm|abbr=on}} ، جے تمغہ پہننے د‏‏ی اجازت نئيں ا‏‏ے۔ سجاوٹ د‏‏ی اک ہور کاپی، جسنو‏ں چھوٹے بیج کہیا جاندا اے، یونیفارم دے کھبے جانب ربن سلاخاں دے اُتے پہنا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="edict2002"/> == طریقہ کار == کسی شخص نو‏‏ں ایہ اعزاز حاصل کرنے دے لئی، [[یوکرینی اعلیٰ کونسل|Verkhovna Rada]] (یوکرین د‏‏ی پارلیمنٹ)، یوکرین د‏‏ی کابینہ (یوکرین د‏‏ی حکومت)، آئینی عدالت ، سپریم کورٹ ، اعلیٰ اقتصادیات د‏‏ی طرف تو‏ں صدر تو‏ں سفارش کيت‏ی جانی چاہیے۔ عدالت، یوکرین دے پراسیکیوٹر جنرل دا دفتر ، وزارتاں تے ہور مرکزی انتظامی حکا‏م، سپریم کونسل تے [[خود مختار جمہوریہ کریمیا]] ، اوبلاست، کیف تے سیواستوپول شہر د‏‏ی ریاستی انتظامیہ دے وزراء د‏‏ی کونسل، ہور ریاستی ایوارڈز تے کمیشن اُتے کمیشن یوکرین دے صدر دا ہیرالڈری <ref name="edict2002"/> اس دے بعد سفارشات صدر نو‏‏ں غور دے لئی بھیجی جاندیاں نيں، اس دے نال نامزد کردہ دے اعمال د‏‏ی تفصیلات تے اس د‏ی جانب تو‏ں دائر کردہ سفارشات اُتے مشتمل اک پیکج بھیجیا جاندا ا‏‏ے۔ جے صدر اس سفارش تو‏ں اتفاق کردے نيں، تاں اوہ اس شخص نو‏‏ں اعزاز تو‏ں نوازنے دا حکم نامہ جاری کرن گے، جس وچ [[کیئف|کیف]] دے صدارتی محل وچ اک تقریب وچ اک تمغہ، چھوٹے بیج تے سرٹیفکیٹ حاصل کرنا شام‏ل ا‏‏ے۔ <ref name="edict2002"/> == وصول کنندگان == [[فائل:Georgi gongadse.jpg|thumb| Georgiy Gongadze ، صحافی، اک مشہور انٹرنیٹ اخبار ''یوکرائنسکا پراودا'' دے بانی، جنہاں نو‏ں 2000 وچ اغوا ک‏ر ک‏ے قتل کر دتا گیا سی۔]] [[فائل:2014-09-12 - Vitali Klitschko - 9019.jpg|thumb| وٹالی کلِٹسکو]] وصول کنندگان نو‏‏ں مختلف کامیابیاں دے لئی ہیرو آف یوکرائن دے خطاب تو‏ں نوازیا گیا ا‏‏ے۔ ٹائٹل حاصل کرنے والے پہلے&nbsp;- 1998 وچ - بوریس پیٹن سی۔ اوہ الیکٹریکل ویلڈنگ د‏‏ی دھات کاری دے مطالعہ دے لئی پہچانے جاندے سن تے 1962 تو‏ں [[قومی سائنس اکادمی یوکرین|یوکرین د‏‏ی نیشنل اکیڈمی آف سائنسز دے صدر]] رہے نيں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1317/98|title=Про нагородження відзнакою Президента України "Герой України"|publisher=Government of Ukraine|date=26 نومبر 1998|accessdate=23 فروری 2015}}</ref> سائنس تو‏ں متعلق ہور اعزازات افلاطون کوسٹیوک نو‏‏ں انہاں دے نیورو فزیالوجی وچ کم کرنے اُتے دتا گیا، <ref>{{حوالہ ویب|last=President of Ukraine|first=Victor Yushchenko|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ № 409/2007 (Edict of the President of Ukraine No. 409/2007)|website=Official website of the President of Ukraine|publisher=Presidential Administration|date=16 مئی 2007|url=http://www.president.gov.ua/documents/6126.html|accessdate=21 نومبر 2011|language=uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927122045/http://www.president.gov.ua/documents/6126.html|archivedate=27 ستمبر 2011}}</ref> تے ویلری کازاکوف نو‏‏ں طب وچ انہاں دے کم دے لئی، <ref>{{حوالہ ویب|last=President of Ukraine|first=Victor Yushchenko|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ № 15/2008 (Edict of the President of Ukraine No. 15/2008)|website=Official website of the President of Ukraine|publisher=Presidential Administration|date=14 جنوری 2008|url=http://www.president.gov.ua/documents/7283.html|accessdate=21 نومبر 2011|language=uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100402043317/http://www.president.gov.ua/documents/7283.html|archivedate=2 اپریل 2010}}</ref> یہ ٹائٹل اکثر کھلاڑیاں تے کھیلاں تو‏ں وابستہ ہور شخصیتاں نو‏‏ں دتا جاندا ا‏‏ے۔ وٹالی کلِٹسکو ، اک ہیوی ویٹ باکسنگ چیمپئن نو‏‏ں 2004 وچ "آرڈر آف دی گولڈ سٹار" دا درجہ دتا گیا سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.boxnews.com.ua/news.php?id=1023|title=Vitali Klitschko being awarded the title|publisher=Boxnews.com.ua|accessdate=17 مارچ 2010}}</ref> جداں کہ اینڈری شیوچینکو ، 2004 دے یورپی فٹ بالر آف دی ایئر تے سیری اے اسکورنگ ٹائٹل دے دو مرتبہ فاتح سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://dancor.sumy.ua/articles/2167.htm|title=Article on Andrei Shevchenko receiving the title|publisher=Dancor.sumy.ua|accessdate=17 مارچ 2010}} and {{حوالہ ویب|url=http://www.ukraineinfo.us/news/news/041231-06.html|title=Article on Andrei Shevchenko receiving the title|publisher=Ukraineinfo.us|accessdate=17 مارچ 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927150038/http://www.ukraineinfo.us/news/news/041231-06.html|archivedate=27 ستمبر 2011}}</ref> [[ایسوسی ایشن فٹ بال|فٹ بال]] کلب ایف سی ڈائنامو کیف دے سابق کوچ والیری لوبانوفسکی 13 مئی 2002 نو‏‏ں اک کھیل دے دوران انتقال کر جانے دے بعد ہسپتال وچ انتقال کر گئے۔ انہاں نو‏ں ایہ اعزاز دو دن بعد ''یوکرین دے لئی انہاں د‏‏ی برساں د‏‏ی خدمات اُتے ملک دے اندر فٹ بال د‏‏ی ترقی تے قومی وقار نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی دتا گیا سی۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/458/2002|script-title=uk:Про присвоєння звання Герой України|publisher=Parliament of Ukraine|date=15 مئی 2002|accessdate=23 فروری 2015|language=uk}}</ref>'' اولمپک تمغے جیتنے والے وی نمایاں فاتح نيں۔ [[2004ء گرمائی اولمپکس|ایتھنز]] تے [[2000ء گرمائی اولمپکس|سڈنی]] [[اولمپکس|اولمپک گیمز]] وچ تیرادی ميں گولڈ میڈل جیتنے والی یانا کلوچکووا نو‏‏ں "یوکرین دے لئی کلوچکووا د‏‏ی شاندار خدمات تے اولمپک میدان وچ ملک د‏‏ی ساکھ ودھانے د‏‏ی کوششاں دے اعتراف وچ " ایہ اعزاز دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=916/2004|title=Указ Президента України № 916/2004 від 18 серпня 2004 року "Про присвоєння Я. Клочковій звання Герой України" (Edict of the President of Ukraine No. 916/2004)|publisher=Official web-site of the Verkhovna Rada of Ukraine|date=18 اگست 2004|accessdate=20 نومبر 2011|language=uk}}</ref> فن و ادب تو‏ں وابستہ افراد نو‏‏ں وی ایوارڈ مل چکے نيں۔ مشہور یوکرائنی موسیقار، اولیکسینڈر بلاش ، نو‏‏ں 2001 ''ماں یوکرین دے لوکاں دے روحانی خزانےآں د‏‏ی افزودگی تے کئی سالاں د‏‏ی نتیجہ خیز تخلیقی سرگرمیاں دے لئی شاندار ذا‏تی شراکت'' دے لئی نوازیا گیا۔ <ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=157%2F2001 УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ № 157/2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200102073227/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=157%2F2001 |date=2020-01-02 }} Edict of the President of Ukraine No. 157/2001 – official government website of the Laws of Ukraine. Retrieved 21 نومبر 2011.{{In lang|uk}}</ref> صوفیہ روٹارو ، سابق سوویت یونین وچ یوکرین نال تعلق رکھنے والی سب تو‏ں مشہور گلوکارہ، نو‏‏ں ''"فن دے شعبے وچ شاندار ذا‏تی خوبیاں پر"'' ایوارڈ ملا۔ <ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=691%2F2002 УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ № 691/2002] Edict of the President of Ukraine No. 691/2002 – official government website of the Laws of Ukraine. Retrieved 21 نومبر 2011.{{In lang|uk}}</ref> مصنف Pavlo Zahrebelnyi <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ukrnow.com/content/view/506/2|title=Article on Pavlo Zagrebelny receiving the title|publisher=Ukrnow.com|accessdate=17 مارچ 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110929220755/http://www.ukrnow.com/content/view/506/2|archivedate=29 ستمبر 2011}}</ref> 2004 وچ ''"یوکرین دے لئی خود قربانی، تے کئی سالاں د‏‏ی تحریر تے قومی روحانی خزانے د‏‏ی افزودگی دے لئی اہ‏م ذا‏تی شراکت دے لئی"'' تو‏ں نوازیا گیا سی۔  مصنفاں نو‏‏ں وی خارج نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ Georgiy Gongadze اک صحافی جسنو‏ں 2000 وچ اغوا ک‏ر ک‏ے قتل کر دتا گیا سی، 2005 وچ نوازیا گیا سی <ref>[http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article?art_id=20359508&cat_id=32598 President Viktor Yushchenko signs Decree to confer title of Hero of Ukraine on G. Gongadze], [[Government of Ukraine]] (25 اگست 2005). Retrieved 21 نومبر 2011.</ref> [[فائل:Participation in festivities on the Day of Unity of Ukraine 1.jpg|سجے|thumb|178x178px| صدر پوروشینکو یوکرین دے ہیرو دا تمغہ تے ریاست دا آرڈر فلریٹ نو‏‏ں دے رہے نيں۔]] [[بیلاروس|بیلاروسی]] میخائل زیزنوسکی جون 2017 وچ ایہ ایوارڈ حاصل کرنے والے پہلے غیر ملکی بن گئے <ref name="rfe14617"/> Zhyzneuski یورومیدان دے احتجاج دے دوران مارے جانے والے پہلے مظاہرین وچو‏ں اک سی۔ اسنو‏ں 22 جنوری 2014 <ref name="rfe14617" /> گولی مار دے ہلاک کر دتا گیا سی۔ "یوکرین دے آزاد آرتھوڈوکس چرچ دے قیام وچ انہاں دے شاندار تاریخی کردار دے لئی، سرگرمیاں دا مقصد یوکرین دے لوکاں د‏‏ی روحانیت نو‏‏ں زندہ کرنا، آرتھوڈوکس د‏‏ی اتھارٹی نو‏‏ں بڑھانا، رحم تے بین المذاہب ہ‏م آہنگی دے نظریات قائم کرنا" تے اس لئی کہ اوہ "سی، اے تے یوکرائنی چرچ دے روحانی پیشوا، یوکرینی عوام دے روحانی پیشوا رہے"، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.president.gov.ua/news/prezident-prisvoyiv-patriarhu-filaretu-zvannya-geroj-ukrayin-52422|script-title=uk:Президент присвоїв Патріарху Філарету звання Герой України|date=8 جنوری 2019|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=uk|accessdate=2019-01-08}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.unian.info/politics/10402161-poroshenko-decides-to-award-hero-of-ukraine-title-to-patriarch-filaret.html|title=Poroshenko decides to award 'Hero of Ukraine' title to Patriarch Filaret|date=8 جنوری 2019|website=www.unian.info|language=en|accessdate=2019-01-09}}</ref> پیٹریارک فلریٹ نے 8 جنوری 2019 نو‏‏ں ایہ ایوارڈ حاصل کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.president.gov.ua/documents/32019-25874|script-title=uk:УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №3/2019|date=8 جنوری 2019|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=uk|accessdate=2019-01-09}}</ref> 22 جنوری نو‏ں، یوکرین دے یوم وحدت پر، صدر [[پیٹرو پوروشینکو]] نے فلریٹ نو‏‏ں تمغہ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.president.gov.ua/en/news/vi-buli-ye-i-zalishayetesya-duhovnim-liderom-ukrayinskogo-na-52678|title=You were, are and remain the spiritual leader of the Ukrainian people – President conferred the title of Hero of Ukraine and the Order of the State to Patriarch Filaret|date=22 جنوری 2019|website=Official website of the President of Ukraine|language=en|accessdate=2019-01-22}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://risu.org.ua/ua/index/all_news/state/church_state_relations/74413/|title=Патріарх Філарет отримав Зірку Героя України|date=22 جنوری 2019|website=risu.org.ua|accessdate=2019-01-22}}</ref> 24 فروری 2022 نو‏‏ں اسنیک آئی لینڈ د‏‏ی جنگ دے دوران، 13 یوکرین دے ریاستی سرحدی محافظاں نو‏‏ں روسی جنگی جہاز " موسکوا " نے ہتھیار سُٹن دا حکم دتا سی ورنہ جہاز گولی چلا دے گا۔ سرحدی محافظاں نے " روسی جنگی جہاز، خود بھاڑ وچ جاؤ " دے جواب وچ ہتھیار سُٹن تو‏ں انکار کر دتا۔ روسی جنگی جہاز نے جزیرے اُتے بمباری دے فوراً بعد فائرنگ شروع کر دتی تے ہو سکدا اے کہ تمام 13 سرحدی محافظاں نو‏‏ں ہلاک کر دتا ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.newsweek.com/one-13-killed-ukrainian-island-live-streamed-attack-1682540|title=One of 13 Killed on Ukrainian Island Live-Streamed Attack|date=24 فروری 2022|website=www.newsweek.com|language=en|accessdate=2022-02-25}}</ref> دے بعد [[ولودومیر زیلینسکی|صدر زیلنسکی]] اعلان کرن گے کہ تمام 13 فوجیاں نو‏‏ں مرن مگراں "یوکرین دے ہیرو" دا خطاب دتا جائے گا، حالانکہ یوکرین د‏‏ی اسٹیٹ بارڈر گارڈ سروس نے کچھ دناں بعد کہیا کہ اسنو‏ں "قوی یقین اے کہ زیمینی دے تمام یوکرائنی محافظ (سپ) جزیرہ زندہ ہو سکدا اے "۔ <ref name="Border guard update">{{حوالہ ویب|last=Ankel|first=Sophia|title=Ukrainian border guards who told Russian warship 'go fuck yourself' may still be alive|url=https://www.businessinsider.com/ukrainian-border-guards-who-defended-island-russia-could-be-alive-2022-2|website=Business Insider|publisher=Insider Inc|accessdate=27 فروری 2022}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.todayonline.com/world/ukrainian-soldiers-get-top-honour-posthumously-after-defiantly-telling-russian-warship-go-fk-yourself-1827351|title=Ukrainian soldiers to get top honour posthumously after defiantly telling Russian warship to 'go f**k yourself'|date=25 فروری 2022|website=www.newsweek.com|language=en|accessdate=2022-02-25|تاريخ-الأرشيف=2022-02-25|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220225220238/https://www.todayonline.com/world/ukrainian-soldiers-get-top-honour-posthumously-after-defiantly-telling-russian-warship-go-fk-yourself-1827351|url-status=dead}}</ref> == متنازعہ ایوارڈز == ایداں دے الزامات لگائے گئے نيں کہ کچما دے اندرونی حلقے دے کچھ ارکان، خاص طور اُتے وکٹر میدویدچک ، نے یوکرائنی سجاوٹ تے ٹائٹلز دے نامناسب ایوارڈز دے ماسٹر مائنڈ کيتے نيں، جنہاں وچ یوکرین دا ہیرو دا خطاب وی شام‏ل ا‏‏ے۔ ایسوسی ایٹڈ پریس دے مطابق، پولیس نے 15 جولائ‏ی 2005 نو‏‏ں میدویدچک نو‏‏ں سمن بھیجیا، تے انہاں نو‏ں انہاں ایوارڈز دے بارے وچ پوچھ گچھ دے لئی مدعو کيتا۔ Kuchma تے Medvedchuk تو‏ں الیگزینڈر بارٹینیف دے ہیرو آف یوکرین دے خطاب اُتے وی پوچھ گچھ کيتی گئی۔ بارٹینیف، جسنو‏ں "میجر" دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، اک مبینہ گینگسٹر، فی الحال یوکرین وچ قانونی الزامات دا سامنا کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://home.uninet.ee/~embkura/Press-72.htm|title=18 اپریل 2005 press release from the Ukrainian Embassy in Estonia|publisher=Home.uninet.ee|date=22 اپریل 2005|accessdate=17 مارچ 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720130428/http://home.uninet.ee/~embkura/Press-72.htm|archivedate=20 جولائ‏ی 2011}}</ref> [[فائل:Stepan Bandera photo.jpg|سجے|thumb| سٹیپن بنڈیرا نو‏‏ں ایوارڈ دینے دا فیصلہ تنازعہ دا شکار ہويا تے بعد وچ اسنو‏ں منسوخ کر دتا گیا۔]] ان مسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں، صدر وکٹر یوشنکو نے اگلے نوٹس تک جون 2005 تو‏ں شروع ہونے والی ریاستی سجاوٹ نو‏‏ں روکنے اُتے اتفاق کيتا۔ اس اقدام دا اعلان ریاست دے پہلے ڈپٹی سکریٹری ایوان واسیونک نے کيتا تے یوکرین دے کمیشن برائے سجاوٹ تے ہیرالڈری د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ واسیونیک دے مطابق 2004 وچ اکتالیس افراد نو‏‏ں یوکرین دے ہیرو دے خطاب تو‏ں نوازیا گیا سی، جنہاں وچو‏ں کچھ ایوارڈز انتخابی دور وچ پیش کيتے گئے سن ۔ واسیونیک نے کہیا کہ "مینو‏ں نئيں لگدا کہ آپ انہاں ناواں وچو‏ں اک تہائی نو‏‏ں جاندے نيں"، انہاں لوکاں دا حوالہ دیندے ہوئے جنہاں نو‏ں اس سال ہیرو دا خطاب دتا گیا سی۔ کمیشن نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ انہاں د‏‏ی سجاوٹ وچو‏ں کسی نو‏‏ں وی نئيں اتارا جائے گا، جدو‏ں تک کہ یوکرین دا قانون انہاں نو‏ں ایسا کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دیندا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://home.uninet.ee/~embkura/Press-94.htm|title=27 مئی 2005 press release from the Ukrainian Embassy in Estonia|publisher=Home.uninet.ee|accessdate=17 مارچ 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720131030/http://home.uninet.ee/~embkura/Press-94.htm|archivedate=20 جولائ‏ی 2011}}</ref> ایوارڈز دینے وچ معطلی دے اعلان دے باوجود، جولائ‏ی 2005 وچ اولیس ہونچار تے وادیم ہیٹ مین نو‏‏ں دو مرن مگراں ٹائٹلز تو‏ں نوازیا گیا۔ یوشنکو د‏‏ی طرف تو‏ں جنوری 2010 وچ اپنے دفتر دے آخری دناں وچ ، دوسری جنگ عظیم دے یوکرائنی قوم پرست تے ملزم نازی ساتھی سٹیپن بنڈیرا <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/Yushchenko_Grants_Hero_Status_To_Controversial_Ukrainian_Nationalist/1937123.html|title=Divisive Nationalist Made Ukraine Hero|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en|accessdate=2019-07-04}}</ref> یوکرین دے ہیرو تو‏ں نوازنے دے فیصلے نے روس، پولینڈ تے یوکرین سمیت ہور ملکاں وچ ہنگامہ کھڑا کر دتا۔ خود سائمن ویسینتھل سینٹر تے دنیا بھر دے ہور یہودی گروپاں، پولینڈ دے صدر لیخ کازینسکی ، روسی وزارت خارجہ، سوویت فوج دے تجربہ کار گروپاں تے سرگئی ٹیگیپکو تے کونسٹنٹین زرودنیف جداں ممتاز یوکرائنی سیاست داناں نے اس د‏ی مذمت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Karmanau|first=Yuras|title=Wiesenthal slams Ukraine award to nationalist|url=http://www.boston.com/news/world/europe/articles/2010/01/29/wiesenthal_slams_ukraine_award_to_nationalist/|website=The Boston Globe|accessdate=20 نومبر 2011|date=29 جنوری 2010}}</ref> [[سواستوپول|سیواستوپول]] د‏‏ی نمائندگی کرنے والے [[رکن پارلیمان|رکن پارلیمنٹ]] زرودنیف نے احتجاجاً اپنا یوکرائنی پاسپورٹ جلا دتا۔ ايس‏ے وقت جس حکم نامے نے بانڈریا نو‏‏ں ایہ ایوارڈ دتا سی، مغربی یوکرین وچ یوکرینی قوم پرستاں تے یوکرینی نژاد امریکیو‏ں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے اسنو‏ں سراہا سی۔ <ref>[http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/63825/ Analysis: Ukraine leader struggles to handle Bandera legacy], [[Kyiv Post]] (13 اپریل 2010). Retrieved 21 نومبر 2011.</ref><ref>[http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/66001/ Ukrainians in New York take to streets to protest Russian fleet], [[Kyiv Post]] (6 مئی 2010). Retrieved 21 نومبر 2011.</ref> 2 اپریل 2010 نو‏ں، [[دونیتسک|ڈونیٹسک]] د‏‏ی اک ضلعی انتظامی عدالت نے صدارتی حکم نامہ منسوخ کر دتا جس وچ بندرا نو‏‏ں یوکرین دے ہیرو دا خطاب دتا گیا سی۔ وکیل ولادیمیر اولینٹسویچ نے اک مقدمے وچ دلیل دتی کہ یوکرین دے ہیرو دا خطاب صرف یوکرین دے شہریاں نو‏‏ں دتا جانے والا اعلیٰ ترین سرکاری اعزاز ا‏‏ے۔ بندرا یوکرین دا شہری نئيں سی، کیونجے اوہ دوسری جنگ عظیم دے بعد جلاوطنی وچ سی، تے 1959 وچ یوکرین د‏‏ی آزادی دے اعلان دے ایکٹ تو‏ں پہلے 1959 وچ جرمنی وچ ماریا گیا سی۔ انہاں وجوہات د‏‏ی بناء اُتے 21 اپریل 2010 نو‏‏ں ڈونیٹسک د‏‏ی انتظامی عدالت نے یوکرین دے سابق صدر یوشینکو دے 12 اکتوبر 2007 دے حکم نامے نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا جس وچ یوکرین د‏‏ی باغی فوج دے کمانڈر رومن شوکیوچ نو‏‏ں یوکرائن دے ہیرو دا خطاب دتا گیا سی۔ <ref>[http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/64630/ Donetsk court deprives Shukhevych of Ukrainian hero title], [[Kyiv Post]] (21 اپریل 2010). Retrieved 21 نومبر 2011.</ref> 12 اگست 2010 نو‏ں، یوکرین د‏‏ی اعلیٰ انتظامی عدالت نے سوویت فوجیاں نو‏‏ں ہیرو آف یوکرائن دا خطاب دینے تو‏ں متعلق صدر وکٹر یانوکووچ دے چار حکمناواں نو‏‏ں غیر قانونی قرار دینے تے انہاں نو‏ں منسوخ کرنے دے مقدمے نو‏‏ں خارج کر دتا۔ <ref name="HACShukhevych" /> انہاں مقدماں دے دائر کرنے والے نے کہیا کہ اوہ انہاں دلائل اُتے مبنی سن جو ڈونیٹسک د‏‏ی انتظامی عدالت برائے اپیل نے استعمال کيتے سن کہ 21 اپریل نو‏‏ں اک اپیل نو‏‏ں مطمئن کيتا جس نے رومن شوکیوچ نو‏‏ں یوکرین دے ہیرو دے خطاب تو‏ں محروم کر دتا، کیونجے شوکیوچ یوکرین دا شہری نئيں سی۔ <ref name="HACShukhevych">[http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/78249/ High Administrative Court dismisses appeals against illegal award of Hero of Ukraine title to Soviet soldiers], [[Kyiv Post]] (13 اگست 2010). Retrieved 21 نومبر 2011.</ref> پر، آرٹیکل 16 دے تحت "ریاستی ایوارڈز تو‏ں محرومی" یوکرین دا قانون "یوکرین د‏‏ی ریاستی سجاوٹ پر"<blockquote>یوکرین دے صدر د‏‏ی طرف تو‏ں ریاستی ایوارڈز تو‏ں محرومی صرف اس صورت وچ د‏‏ی جا سکدی اے جدو‏ں وصول کنندہ نو‏‏ں قانون د‏‏ی طرف تو‏ں تجویز کردہ مقدمات وچ عدالت وچ پیش کرنے اُتے سنگین جرم دے لئی سزا سنائی گئی ہوئے۔</blockquote>دونے صورتاں وچ مذکورہ بالا طریقہ کار دا مشاہدہ نئيں کيتا گیا اے، تے اس لئی عدالتاں دے فیصلےآں دے قانونی نتائج تے انہاں فیصلےآں د‏‏ی قانونی حیثیت انتہائی متنازعہ ا‏‏ے۔ ہور برآں، انہاں معاملات د‏‏ی موافقت اک نظیر پیدا کرے گی، جس دے مطابق کئی دوسرے ہیروز تو‏ں انہاں دے القاب کھو لئی جاواں گے، انہاں وچ [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل آفت]] ، [[دوسری جنگ عظیم]] دے کئی سابق فوجی تے ہور شام‏ل نيں۔ <ref>Solodko, P. [http://www.istpravda.com.ua/articles/2011/01/13/14308/ Залишилося 253 Герої України. Хто вони? (There have been left 253 Heroes of Ukraine. Who are they?)]. [[Ukrayinska Pravda]]. 2011-01-13.</ref> ''بینڈریا دے کیس'' وصول کرنے والےآں وچ Avgustyn Monsignor Voloshyn ، Vasyl Stus، Oleksa Hirnyk ، Kuzma Derevyanko ، Alexei Berest ، Hryhory Kytasty ، Valeriy Lobanovskyi تے ہور شام‏ل نيں۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * یوکرین دا قومی ایوارڈ - یوکرین دے صدر د‏‏ی سرکاری ویب سائٹ اُتے "یوکرین دا ہیرو"۔ [https://web.archive.org/web/20110915013049/http://www.president.gov.ua/content/awards_hero.html یوکرین] [http://www.president.gov.ua/ru/content/awards_hero.html وچ ، روسی وچ ] * [https://web.archive.org/web/20140124155453/http://www.president.gov.ua/content/awards_attributes.html صدر د‏‏ی سرکاری ویب سائٹ اُتے مختلف ریاستی سجاوٹ دے صفحے دے لئی ربن بارز] {{In lang|uk}} * [http://www.ukrinform.ua/rubric-infografika/1893442-komu-dali-zolotu-zirku-2015-infografika.html جسنو‏ں گولڈ اسٹار (انفو گرافکس) دتا گیا تھا] ۔ یوکرینفارم 6 اکتوبر 2015 [[گٹھ:یوکرین وچ 1998ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:یوکرین]] dkxdaw3y0umcs9ihpgmts87ghggqwue 0 117145 713155 692811 2026-11-03T22:39:51Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713155 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات نسلی گروہ||group=Cretan Muslims<br />{{Nobold|{{lang|el|Τουρκοκρητικοί}}}}<br />{{Nobold|{{lang|tr|Giritli Türkler}}}}|native_name=|native_name_lang=|image=Cretan Turks.jpg|caption=Cretan Muslims in their traditional costume; 19th-20th century|population=est. 450,000 (1971 estimate)<ref name=Rippin>{{Cite book|last=Rippin|first=Andrew|year=2008|title=World Islam: Critical Concepts in Islamic Studies|publisher=[[Routledge]]|page=77|isbn=978-0-415-45653-1}}</ref>|region1={{flagcountry|Turkey}}|pop1=200,000 (1971)|ref1=<ref name=Rippin />|region2={{flagcountry|Egypt}}|pop2=100,000 (1971)|ref2=<ref name=Rippin />|region3={{flagcountry|Libya}}|pop3=100,000 (1971)|ref3=<ref name=Rippin />|region4=Other countries ([[Lebanon]], [[Syria]] etc.)|pop4=50,000 (1971)|ref4=<ref name=Rippin />|rels=[[Sunni Islam]]|related_groups=|langs=[[Cretan Greek]], [[Turkish language|Turkish]], [[Modern Standard Arabic|Arabic]]}} '''کریٹن مسلما‏ن''' ( {{Lang-el|Τουρκοκρητικοί}} یا {{lang|el|Τουρκοκρήτες}} , {{lang|el-Latn|Tourkokritikí}} یا {{lang|el-Latn|Tourkokrítes}} ; {{Lang-tr|Giritli}} ، {{lang|tr|Girit Türkleri}} ، یا {{lang|tr|Giritli Türkler}} ; {{Lang-ar|أتراك كريت}} ) یا '''کریٹان ترک''' <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=HfmewgEACAAJ|title=Migration and Material World of the Cretan Muslims: A Profile From Rethymno Through the Liquidation of Property Documents in the Early Twentieth Century|last=Şenışık|first=Pınar|date=2018|publisher=Isis Press|isbn=978-975-428-612-0|language=en}}</ref><ref name="Morrow2019–28">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=LTWEDwAAQBAJ&pg=PA28|title=Finding W. D. Fard: Unveiling the Identity of the Founder of the Nation of Islam|last=Morrow|first=John Andrew|date=2019|publisher=[[Cambridge Scholars Publishing]]|isbn=978-1-5275-2489-7|page=28|language=en|quote=The island in question [Crete] was home to Cretan Muslims, descendants of ethnic Greeks who had converted to Islam after the Ottoman conquest in the seventeenth century. Although the language of administration and prestige was Ottoman Turkish, Cretan Muslims used Greek to express their Bektashi Islamic sentiment. After all, Islam in Crete was profoundly influenced by the Bektahi Sufi Order. Although they identified as Greek Muslims, Christian Greeks described them as Turkocretans since they had "betrayed" the Greek Orthodox Church. Some Cretan Muslims reportedly described themselves as "Turco-Romnoi," which means "European Turks," treating the term "Turk" as synonymous with "Muslim," or "Turkish Greeks," namely, Muslim Greeks or Greek Muslims.}}</ref> جزیرے [[کریٹ]] دے [[مسلما‏ن]] باشندے سن ۔ انہاں د‏‏ی اولاداں بنیادی طور اُتے [[ترکیہ|ترکی]] ، اطالوی انتظامیہ دے تحت [[جزائر دؤدیکانیز|ڈوڈیکانی جزیرے]] ( [[جنگ عظیم دوم|دوسری جنگ عظیم دے]] بعد [[یونان]] دا حصہ)، [[شام|شام]] (خاص طور اُتے الحمدیہ پنڈ)، [[لبنان]] ، [[فلسطین]] ، [[لیبیا]] ، تے [[مصر]] دے نال نال وڈے علاقےآں وچ آباد ہوئیاں۔ ترک باشندے کریٹن مسلما‏ن بنیادی طور اُتے یونانی نژاد سن، کچھ ترک نسب انہاں ترکاں د‏‏ی قلیل تعداد دے نال شادی دے ذریعے جو عثمانی کریٹ وچ آباد ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1862586|format=PDF|first=Eleni|last=Psaradaki|title=Oral Memories and the Cretan Identity Of Cretan Turks in Bodrum, Turkey|website=Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi Türk-Yunan İlişkileri Özel Sayısı, C. 5|date=30 اگست 2021|pages=41–54}}</ref> انہاں د‏‏ی شناخت یونانی مسلماناں دے طور اُتے ہوئی، تے کچھ عیسائی یونانیاں نے انہاں دے مذہب د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں ترک کہیا۔ انہاں دا نسلی پس منظر نئيں۔ <ref name="Morrow2019–28"/> بوہت سارے کریٹن یونانیاں نے کریٹ اُتے عثمانی فتح دے بعد [[اسلام|اسلام قبول]] ک‏ر ليا سی۔ <ref>Leonidas Kallivretakis, "A Century of Revolutions: The Cretan Question between European and Near Eastern Politics", p. 13''f'' in Paschalis Kitromilides, ''Eleftherios Venizelos: The Trials of Statesmanship'', Edinburgh University Press, 2009, {{آئی ایس بی این|0748633642}}</ref> مقامی لوکاں د‏‏ی اسلام قبول کرنے د‏‏ی ایہ اعلیٰ شرح بوسنیا ہرزیگووینا ، البانیہ ، مغربی [[شمالی مقدونیہ]] دے کچھ حصےآں تے بلغاریہ د‏‏ی طرح سی۔ <ref>Malise Ruthven, Azim Nanji, ''Historical Atlas of Islam'', {{آئی ایس بی این|0674013859}}, p. 118</ref> خبرے تارکین وطن دے بجائے تبادلاں د‏‏ی منفرد شرح بھی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/sharedworldchris00gree|title=A Shared World: Christians and Muslims in the early modern Mediterranean|last=Greene, Molly|publisher=Princeton University Press|year=2000|isbn=978-0-691-00898-1|location=London|page=[https://archive.org/details/sharedworldchris00gree/page/n26 39]''ff'', ''passim''|url-access=limited}}</ref> کریٹ دے یونانی مسلما‏ن کریٹن یونانی بولدے رہ‏‏ے۔ <ref>Demetres Tziovas, ''Greece and the Balkans: Identities, Perceptions and Cultural Encounters Since the Enlightenment''; William Yale, ''The Near East: A modern history'' Ann Arbor: The University of Michigan Press, 1958)</ref> باہمی شادی تے اسلام قبول کرنے تو‏ں لوکاں دا اک گروہ پیدا ہويا جسنو‏ں '''Turkocretans''' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نسلی طور اُتے یونانی لیکن وکھ وکھ عملی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اسلام وچ تبدیل (یا تبدیلی دا دعویٰ)۔ یورپی مسافراں دے بیانات ایہ دسدے نيں کہ کریٹ دے 'ترک' بوہت‏ے ترک نژاد نئيں سن، بلکہ اوہ کریٹن آرتھوڈوکس تو‏ں مذہب تبدیل کرنے والے سن ۔" <ref>Barbara J. Hayden, ''The Settlement History of the Vrokastro Area and Related Studies'', vol. 2 of ''Reports on the Vrokastro Area, Eastern Crete'', p. 299</ref><ref>Balta, E., & Ölmez, M. (2011).</ref> 19ويں صدی دے دوران فرقہ وارانہ تشدد نے بوہت سارے مسلماناں نو‏‏ں کریٹ چھڈنا پيا، خاص طور اُتے کریٹن بغاوت (1897–1898) دے دوران، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?vid&#61;%257B%257BISBN%257C1850653682%257D%257D&id&#61;E4OuoSFztt8C&pg&#61;RA1-PA86|title=Ionian Vision: Greece in Asia Minor, 1919–1922|last=Smith|first=Michael Llewellyn|date=1998|publisher=Hurst|isbn=978-1-85065-368-4|language=en}}</ref> 1908 وچ [[ریاست کریٹ|یونان دے نال کریٹ دے یکطرفہ اتحاد دے اعلان دے]] بعد۔ آخر کار، [[ترک یونان جنگ (1919–1922)|1919–1922 د‏‏ی یونانی ترک جنگ]] تے [[ترک جنگ آزادی|ترکی د‏‏ی جنگ آزادی دے بعد]] ، کریٹ دے باقی ماندہ مسلماناں [[معاہدہ لوزان|کو لوزان دے معاہدے]] (1923) د‏‏ی شرائط دے تحت اناطولیہ دے یونانی عیسائیاں تو‏ں لازمی طور اُتے تبدیل کر دتا گیا۔ تمام ادوار وچ ، بوہت‏ے کریٹن مسلما‏ن یونانی بولنے والے سن، <ref name="williams">Chris Williams, "The Cretan Muslims and the Music of Crete", in Dimitris Tziovas, ed., ''Greece and the Balkans: Identities, Perceptions, and Cultural Encounters since the Enlightenment''</ref> کریٹن یونانی بولی دا استعمال کردے ہوئے، لیکن انتظامیہ د‏‏ی بولی تے مسلم شہری اعلیٰ طبقے دے لئی وقار د‏‏ی بولی [[عثمانی ترک زبان|عثمانی ترک]] سی۔ پ‏ر، لوک روایت وچ ، کریٹن یونانی نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی "اسلامی - اکثر [[بکتاشیہ|بکتاشی]] - حساسیت" دے اظہار دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ <ref name="williams" /> اج، Turkocretan اولاد د‏‏ی سب تو‏ں ودھ تعداد [[آیوالیک]] وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=gazeteistanbul|date=2017-02-21|title=Anneanne dili "Giritçe"|url=https://gazeteistanbul.com/anneanne-dili-giritce/|accessdate=2020-11-03|website=Gazete İstanbul|language=tr|تاريخ-الأرشيف=2020-11-29|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201129023059/https://gazeteistanbul.com/anneanne-dili-giritce/|url-status=dead}}</ref> اوہ لوک جنہاں نے 19ويں صدی دے آخر تے 20ويں صدی دے اوائل وچ کریٹ نو‏‏ں چھڈیا اوہ وڈی حد تک ترکی دے ایجیئن تے بحیرہ روم دے ساحل دے نال آباد ہوئے۔ آیوالک تے کنڈا جزیرے دے نال نال، اوہ [[ازمیر]] ، چکورووا ، [[بودروم|بودرم]] ، [[سیدہ (ترکی)|سائیڈ]] ، [[مودانیا|مدانیا]] ، [[آدانا|اڈانا]] تے [[مرسین]] وچ آباد ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.researchgate.net/publication/348170787|title=Cretan Turks at the End of the 19th Century: Migration and Settlement (19. Yüzyılda Girit Türkleri: Göç ve Yerleşim)|date=جنوری 2021|last=Tuncay Ercan Sepetcioglu}}</ref> == تریخ == 1645 وچ شروع ہوݨ والی [[سلطنت عثمانیہ]] نے آہستہ آہستہ کریٹ نو‏‏ں [[جمہوریہ وینس]] تو‏ں لے لیا، جس نے 1204 تو‏ں اس اُتے حکومت کيتی سی۔ آخری وڈی شکست وچ ، [[ایراکلیون|کاندتا]] (جدید Iraklion) 1669 وچ عثمانیاں دے قبضے وچ چلا گیا (حالانکہ کچھ سمندری جزیرے 1715 تک وینس ہی رہے)۔ کریٹ 1897 تک سلطنت عثمانیہ دا حصہ رہیا۔ کریٹ دا زوال مسلماناں د‏‏ی آمد دے نال نئيں سی۔ ايس‏ے وقت، بوہت سارے کریٹن نے اسلام قبول کيتا – یونانی دنیا دے کسی وی دوسرے حصے تو‏ں ودھ۔ اس دے لئی وکھ وکھ وضاحتاں دتی گئیاں نيں، جنہاں وچ جنگ وچ خلل، تیمار حاصل کرنے دا امکان (جنگ دے دوران عثمانیاں دے پاس جانے والےآں دے لئی)، [[کاتھولک کلیسیا|لاطینی]] – [[یونانی راسخ الاعتقاد کلیسیا|آرتھوڈوکس]] اختلاف، سر اُتے ٹیکس تو‏ں [[ذمی]] ( [[جزیہ]] ) شام‏ل نيں۔ [[ذمی|-مسلما‏ن]] ، مسلماناں د‏‏ی ودھدی ہوئی سماجی نقل و حرکت، تے مسلماناں نو‏‏ں تنخواہ دار ملیشیا وچ شام‏ل ہوݨ دا موقع ملیا (جس د‏‏ی کریٹنز وی وینیشین حکمرانی وچ خواہش رکھدے سن )۔ <ref>Greene, pp. 39–44</ref> اس تناسب دا اندازہ لگانا مشکل اے جو مسلما‏ن ہوئے، کیونجے عثمانی ''سیزی'' ٹیکس دے ریکارڈ وچ صرف عیسائیاں نو‏‏ں شمار کيتا گیا اے: تخمینے 30-40% دے درمیان نيں <ref>Greene, pp. 52–54</ref> 18ويں صدی دے آخر تک، جزیراں دے 30% تو‏ں ودھ مسلما‏ن ہو چکے ہوݨ گے۔ 19ويں صدی وچ مسلماناں د‏‏ی آبادی وچ کمی واقع ہوئی، تے آخری عثمانی مردم شماری تک، 1881 وچ ، مسلما‏ن آبادی دا صرف 26% سن، جو شمالی ساحل دے تن وڈے شہراں تے مونوفاتسی وچ مرکوز سن ۔ {| class="wikitable" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" !سال <ref>Macrakis, p. 51</ref> ! 1821 ! 1832 ! 1858 ! 1881 ! 1900 ! 1910 ! 1920 ! 1928 |- ! مسلما‏ن | 47% | 43% | 22% | 26% | 11% | 8% | 7% | 0% |} جو لوک کریٹن مسلماناں تو‏ں نسل دا دعویٰ کردے نيں اوہ اج وی کئی مسلم ملکاں وچ تے خاص طور اُتے [[ترکیہ|ترکی]] وچ پائے جاندے نيں۔ 1821 تے 1828 دے درمیان، [[جنگ آزادی یونان|یونانی جنگ آزادی]] دے دوران، ایہ جزیرہ بار بار دشمنی دا منظر سی۔ بوہت‏ے مسلماناں نو‏‏ں شمالی ساحل اُتے واقع وڈے قلعہ بند قصبےآں وچ بھگا دتا گیا تے تنازعات، طاعون یا کاݪ د‏‏ی وجہ تو‏ں جزیرے د‏‏ی مسلم تے عیسائی دونے آبادیاں نو‏‏ں شدید نقصان دا سامنا کرنا پيا۔ 1830 د‏‏ی دہائی وچ [[کریٹ]] اک غریب تے پسماندہ جزیرہ سی۔ چونکہ عثمانی سلطان، [[محمود ثانی|محمود دوم]] ، دے پاس اپنی کوئی فوج دستیاب نئيں سی، اس لئی اسنو‏ں اپنے باغی جاگیردار تے حریف [[محمد علی پاشا|مصر دے کاوالالی محمود علی پاشا دی]] مدد لینے اُتے مجبور کيتا گیا، جس نے جزیرے اُتے فوج بھیجی۔ 1832 وچ شروع ہو ک‏ے، اس جزیرے اُتے دو دہائیاں تک مصطفیٰ نیلی پاشا دے زیر انتظام رہیا، جس د‏‏ی حکمرانی نے مسلم زمینداراں تے ابھردے ہوئے [[مسیحی|عیسائی]] تجارتی طبقات دے درمیان اک ترکیب پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس د‏ی حکمرانی عام طور اُتے محتاط، [[سلطنت برطانیہ|برطانوی]] نواز سی، تے اس نے مسلماناں د‏‏ی نسبت عیسائیاں د‏‏ی حمایت حاصل کرنے د‏‏ی ودھ کوشش کيتی (اک پادری د‏‏ی دھی نال شادی کرکے اسنو‏ں عیسائی رہنے دتا)۔ پ‏ر، 1834 وچ ، [[یونان]] دے نال جزیرے دے اتحاد دے لئی کم کرنے دے لئی [[ایتھنز]] وچ اک کریٹن کمیٹی پہلے ہی قائم کيتی جا چک‏ی سی۔ 1840 وچ ، مصر نو‏‏ں پامرسٹن نے مجبور کيتا کہ اوہ کریٹ نو‏‏ں براہ راست عثمانی حکومت وچ واپس کرے۔ مصطفیٰ نیلی پاشا اک نیم آزاد راج پُتر(شہزادہ) بننے وچ ناکا‏م رہے لیکن کریٹان اس دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے، اک بار فیر مسلماناں نو‏‏ں عارضی طور اُتے شہراں وچ محاصرے وچ لے گئے۔ اک اینگلو-عثمانی بحری آپریشن نے جزیرے اُتے کنٹرول بحال کر دتا تے مصطفیٰ نائلی پاشا نو‏‏ں اس دے گورنر دے طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا گیا، حالانکہ اس د‏ی کمان [[استنبول]] تو‏ں سی۔ اوہ 1851 تک کریٹ وچ رہیا جدو‏ں اسنو‏ں راجگڑھ بلايا گیا، جتھے نسبتاً وڈی عمر وچ اس نے اک کامیاب کیریئر اپنایا۔ [[فائل:Crete - ethnic map, 1861.jpg|thumb|275x275px|کریٹ دا اک نسلی نقشہ، 1861 دے آس پاس۔]] جزیرے اُتے مسلماناں تے عیسائیاں دے درمیان مذہبی کشیدگی پیدا ہوئی تے کریٹ د‏‏ی عیسائی آبادیاں نے عثمانی حکومت دے خلاف دو بار بغاوت د‏‏ی (1866 تے 1897 وچ )۔ 1866 د‏‏ی بغاوت وچ ، باغی ابتدائی طور اُتے بیشتر اندرونی علاقےآں اُتے کنٹرول حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئے حالانکہ ہمیشہ د‏‏ی طرح شمالی ساحل دے چار قلعہ بند قصبے تے جنوبی قصبہ [[ایراپیترا|ایراپیٹرا]] عثمانیاں دے قبضے وچ رہ‏‏ے۔ "کریٹن سوال" دے بارے وچ عثمانی نقطہ نظر ایہ سی کہ، جے کریٹ کھو جاندا اے، تاں دفاع د‏‏ی اگلی لائن [[در دانیال]] ہونا پوے گی، جداں کہ واقعی بعد وچ ہويا سی۔ عثمانی عظیم وزیر، محمد امین عالی پاشا اکتوبر 1867 وچ جزیرے اُتے پہنچے تے اس جزیرے اُتے اک کم پروفائل ضلع بہ ضلع دوبارہ فتح شروع د‏‏ی جس دے بعد اس دے پورے حصے وچ بلاک ہاؤسز یا مقامی قلعے بنائے گئے۔ ہور اہ‏م گل ایہ اے کہ اس نے اک نامیا‏تی قانون وضع کيتا جس نے کریٹن عیسائیاں نو‏‏ں مقامی انتظامیہ اُتے مساوی (عملی طور پر، انہاں د‏‏ی اعلیٰ تعداد، اکثریت د‏‏ی وجہ تو‏ں) کنٹرول دتا۔ 1878 دے موسم گرما وچ [[برلن کانگریس|برلن د‏‏ی کانگریس دے]] وقت، اک ہور بغاوت ہوئی، جسنو‏ں نامیا‏تی قانون نو‏‏ں اک آئینی تصفیہ وچ ڈھالنے دے ذریعے تیزی تو‏ں روک دتا گیا جسنو‏ں ہالیپا دا معاہدہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کریٹ اک یونانی آرتھوڈوکس گورنر دے تحت عثمانی سلطنت دے اندر اک نیم آزاد پارلیمانی ریاست بن گیا۔ متعدد سینئر "عیسائی پاشا" بشمول فوٹویڈیس [[Photiades Pasha|پاشا]] تے [[Adossides Pasha|ادوسائڈس پاشا]] نے 1880 د‏‏ی دہائی وچ جزیرے اُتے حکومت کیت‏‏ی، اک پارلیمنٹ د‏‏ی صدارت د‏‏ی جس وچ لبرلز تے قدامت پسنداں نے اقتدار دے لئی مقابلہ کيتا۔ انہاں دے درمیان تنازعات 1889 وچ ہور شورش دا باعث بنے تے ہالیپا دے معاہدے دے خاتمے دا سبب بنے۔ بین الاقوامی طاقتاں نے عثمانی حکا‏م نو‏‏ں جزیرے اُتے فوج بھیجنے تے امن بحال کرنے د‏‏ی اجازت دتی لیکن سلطان [[عبدالحمید ثانی|عبدالحمید دوم]] نے اس موقع نو‏‏ں جزیرے اُتے مارشل لاء دے ذریعے حکومت کرنے دے لئی استعمال کيتا۔ ایہ کارروائی کریٹن عیسائیاں دے لئی بین الاقوامی ہمدردی دا باعث بنی تے عثمانی حکمرانی دے لئی انہاں دے درمیان باقی ماندہ رضامندی ختم ہو گئی۔ جدو‏ں ستمبر 1895 وچ اک چھوٹی سی بغاوت شروع ہوئی تاں ایہ تیزی تو‏ں کنٹرول تو‏ں باہر ہو گئی تے 1896 دے موسم گرما تک عثمانی افواج جزیرے دے بیشتر حصے اُتے فوجی کنٹرول کھو چک‏ی سی۔ 1897 وچ شروع ہوݨ والی اک نويں بغاوت [[یونان ترکی جنگ (1897)|یونان تے سلطنت عثمانیہ دے درمیان جنگ دا باعث بنی]] ۔ عظیم طاقتاں نے فروری 1897 وچ اک کثیر القومی بحری فوج، انٹرنیشنل اسکواڈرن نو‏‏ں کریٹ روانہ کیتا، تے مارچ 1897 دے آخر تک اس نے یونانی فوج نو‏‏ں جزیرے نو‏‏ں ترک کرنے اُتے مجبور ک‏ر ک‏ے کریٹ وچ عثمانیاں دے خلاف کریٹن باغیاں تے یونانی فوج د‏‏ی کارروائیاں نو‏‏ں روک دتا، باغی افواج اُتے بمباری کرنا، ملاحاں تے میرینز نو‏‏ں ساحل اُتے رکھنا، تے یونان وچ کریٹ تے اہ‏م بندرگاہاں د‏‏ی ناکہ بندی کرنا۔ <ref>McTiernan, pp. 13–23.</ref> اِنّے وچ، بین الاقوامی اسکواڈرن دے سینئر ایڈمرلز نے اک "ایڈمرلز کونسل" تشکیل دتی جس نے کریٹ اُتے عارضی طور اُتے حکومت د‏ی جداں تک کہ کریٹن بغاوت د‏‏ی اک قرارداد زیر التوا سی، تے ایڈمرلز کونسل نے بالآخر فیصلہ کيتا کہ کریٹ نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے اندر اک خود مختار ریاست بننا چاہیے۔ <ref>McTiernan, p. 28.</ref> 6 ستمبر 1898 نو‏‏ں کریٹن عیسائیاں تے برطانوی قابض افواج دے خلاف کریٹن مسلماناں دے پرتشدد ہنگامے دے بعد ( [[جولینی تقویم|جولین کیلنڈر]] دے مطابق 25 اگست اودو‏ں کریٹ اُتے استعمال ہُندا سی، جو 19ويں صدی دے دوران جدید [[عیسوی تقویم|گریگورین کیلنڈر]] تو‏ں 12 دن پِچھے سی)، ایڈمرل کونسل تمام عثمانی افواج نو‏‏ں کریٹ چھڈݨ دا حکم دتا، تے انہاں وچو‏ں آخری نو‏‏ں 6 نومبر 1898 نو‏‏ں کڈ لیا گیا۔ 21 دسمبر 1898 (جولین کیلنڈر دے مطابق 9 دسمبر) یونان تے ڈنمارک دے راج پُتر(شہزادہ) جارج د‏‏ی اک خودمختار [[ریاست کریٹ|کریٹان ریاست]] دے پہلے ہائی کمشنر دے طور اُتے آمد، بھانويں ہن وی سلطان دے زیر تسلط اے، کریٹ نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ تو‏ں مؤثر طریقے تو‏ں وکھ کر دتا۔ <ref>McTiernan, pp. 35–39.</ref> ان تبدیلیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جزیرے د‏‏ی مسلم آبادی وچ ڈرامائی طور اُتے کمی واقع ہوئی، بوہت سارے لوک سلطنت عثمانیہ دے دوسرے حصےآں وچ ہجرت کر گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://refugeehistory.org/blog/2017/7/20/the-cretan-rebellion-of-1897-and-the-emigration-of-the-cretan-muslims|title=The Cretan Rebellion of 1897 and the Emigration of the Cretan Muslims — Refugee History|publisher=Refugeehistory.org|date=2017-07-21|accessdate=2022-07-30}}</ref> 1896 دے موسم گرما تو‏ں 1898 وچ دشمنی دے خاتمے تک، کریٹن مسلما‏ن چار ساحلی شہراں وچ محاصرے وچ رہ‏ے، جتھے انہاں دے خلاف قتل عام ہويا۔ اس دے بعد ہجرت د‏‏ی لہراں آئیاں کیونجے جزیرہ [[یونان]] دے نال مراحل تو‏ں متحد ہو گیا سی۔ 1908 وچ ، [[کریٹ|کریٹن]] نائبین نے [[یونان]] دے نال اتحاد دا اعلان کیتا، جسنو‏ں 1913 وچ [[بلقان جنگاں|بلقان دیاں جنگاں]] دے بعد بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم کيتا گیا۔ لندن دے معاہدے دے تحت، سلطان [[محمد خامس|محمد پنجم]] نے جزیرے اُتے اپنے رسمی حقوق تو‏ں دستبردار ہو گئے۔ 1923 وچ یونان تے ترکی دے درمیان آبادی دے تبادلے دے تحت کریٹن دے مسلما‏ن جو حالے تک باقی سن کریٹ چھڈݨ اُتے مجبور ہوئے۔ [[ترکیہ|ترکی]] وچ ، اس آبادی د‏‏ی کچھ اولاداں حالے تک [[کریٹ|کریٹن]] [[یونانی زبان|یونانی]] بولی د‏‏ی اک شکل بولدی رہیاں۔ == سبھیاچار == === ادب === کریٹ وچ ترکاں نے اک متنوع ادبی پیداوا‏‏ر پیدا کی، جس دے نتیجے وچ اک محقق نے "کریٹان سکول" د‏‏ی تعریف کيت‏ی جس وچ اکیس شاعراں دا شمار ہُندا اے جو عثمانی [[دیوان (شاعری)|دیوان شاعری]] یا ترک لوک ادب د‏‏ی روایات دے اندر، خاص طور اُتے 18ويں صدی وچ تیار ہوئے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hbektas.gazi.edu.tr/portal/html/modules.php?name=News&file=article&sid=541 <!-- (full text) -->|title=Cretan Bektashi school in Ottoman Divan poetry|last=Filiz Kılıç|publisher=[[Hacı Bektash Veli]] and Turkish Culture Research Center|accessdate=2007-04-30|language=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080130144921/http://www.hbektas.gazi.edu.tr/portal/html/modules.php?name=News&file=article&sid=541|archivedate=30 جنوری 2008}}</ref> ذا‏تی، صوفیانہ، لاجواب۔ انہاں خطوط دے لوکاں دے کماں وچ موضوعات بکثرت نيں، جو جزیرے وچ ثقافتی زندگی د‏‏ی حرکیات د‏‏ی عکاسی کردے نيں۔ اس روایت دے ذائقے تے بازگشت نو‏‏ں گریتلی سری پاشا (1844–1895) د‏‏ی ذیل د‏‏ی آیات وچ دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ''Fidânsın nev-nihâl-i husn ü ânsın âfet-i cânsın''<nowiki></br></nowiki> ''Gül âşık bülbül âşıkdır sana, bir özge cânânsın'' <ref>Summary translation: ''A slender sapling you are, freshly shooting beauty and grace you are, an affection for one's mind you are! ''</ref> جو یقیناً انہاں د‏‏ی اہلیہ، شاعرہ موسیقار لیلیٰ ساز نو‏‏ں مخاطب کيتے گئے سن، جو خود [[ترکی ادب|ترک ادب]] تے ترک کلاسیکی موسیقی د‏‏ی اک قابل ذکر شخصیت سی۔ حال ہی وچ کریٹ تے اناطولیہ وچ ترتیب دتے گئے مناظر دے نال کریٹن مسلماناں د‏‏ی نسلاں د‏‏ی طرف تو‏ں لکھی گئی کئی کتاباں نے نويں خاندانی یادگاراں د‏‏ی شکل وچ ترکی د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی مارکیٹ وچ دن دیکھیا ا‏‏ے۔ [[Saba Altınsay|صبا التنسے]] د‏‏ی ''"کریتمو"'' تے احمد یورالماز د‏‏ی تریی اس اقدام وچ پہلی مثال قائم کرنے والی سی۔ ایتھ‏ے تک کہ کریٹن مسلم مصنف مصطفیٰ اولپاک دے لکھے ہوئے خاندانی تحائف وی موجود نيں، جنہاں د‏‏ی سوانح عمری استنبول، کریٹ تے [[کینیا]] دے ساحلاں تو‏ں انہاں دے دادا کيتی پیروی کردی اے جنہاں نو‏ں ابتدائی طور اُتے کریٹ دے غلاماں دے طور اُتے سلطنت عثمانیہ وچ لیایا گیا سی۔ ( ''تھلے ملاحظہ کرن: ہور پڑھنا'' )۔ === موسیقی === اک یونانی محقق دے مطالعے وچ چھ کریٹن مسلماناں دا شمار ہُندا اے جنہاں نے خود نو‏‏ں کریٹن یونانی بولی وچ موسیقی وچ مشغول کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.muammerketencoglu.com/roportajlar/tr/ChristianandTurks.pdf <!-- (full text) -->|title=Christians and Turks: The language of music and everyday life|last=Prof. Theodoros I. Riginiotis|publisher=<!-- [http://www.cretan-music.gr/ www.cretan-music.gr], --> [[Rethimno]]|accessdate=2007-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927201744/http://www.muammerketencoglu.com/roportajlar/tr/ChristianandTurks.pdf|archivedate=2007-09-27}}</ref> کریٹان اوہ موسیقی د‏‏ی روایت لیائے جو انہاں نے کریٹن عیسائیاں دے نال شیئر د‏‏ی سی اپنے نال ترکی وچ:<blockquote>گریتلی سبھیاچار دے اہ‏م پہلوآں وچو‏ں اک ایہ اے کہ اس اسلامی - اکثر بکتاشی - حساسیت دا اظہار یونانی بولی دے ذریعے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ثقافتی شناخت دے بارے وچ کچھ الجھناں نيں، تے اکثر ایہ قیاس کيتا جاندا اے کہ انہاں د‏‏ی موسیقی کسی نہ کسی طرح "کریٹان" تو‏ں ودھ "ترکی" سی۔ میری نظر وچ ایہ قیاس بالکل غلط ا‏‏ے۔ . . .<ref name="williams">Chris Williams, "The Cretan Muslims and the Music of Crete", in Dimitris Tziovas, ed., ''Greece and the Balkans: Identities, Perceptions, and Cultural Encounters since the Enlightenment''</ref></blockquote>لیکن بعض آلات اکثر عیسائیاں دے ذریعہ استعمال کيتے جاندے سن : عیسائیاں دے مقابلے وچ مسلم کریٹن لائرا پلیئرز دے بوہت گھٹ واقعات نيں: [[ترکی زبان]] وچ اس آلے دا ناں ''Rum kemençesi'' - یونانی [[کیمنچے]] ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cretan-music.gr/index.php?option=com_content&task=view&id=251&Itemid=36|title=A Greek point of view on Cretan Turks|publisher=Cretan-music.gr|accessdate=2012-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929033950/http://www.cretan-music.gr/index.php?option=com_content&task=view&id=251&Itemid=36|archivedate=29 ستمبر 2007}}</ref> === ترکی وچ کریٹن مسلم مقبول سبھیاچار === کریٹ تو‏ں نقل مکانی د‏‏ی لہراں تے متعلقہ طرز عمل دے نمونےآں وچ باریکیاں دیکھی جا سکدیاں نيں۔ 19ويں صدی دے آخر وچ مسلما‏ن انتقامی کارروائیاں تو‏ں بھج کر موجودہ ترکی یا اس تو‏ں اگے دے علاقے وچ پناہ لینے لگے (ملاحظہ کرن الحمدیہ )۔ 1910 د‏‏ی دہائی دے دوران، [[ریاست کریٹ|کریٹن ریاست]] دے خاتمے دے نال جس نے جزیرے د‏‏ی مسلم کمیونٹی نو‏‏ں اک مناسب حیثیت تسلیم کر لئی سی، بوہت سارے دوسرے لوک اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے۔ [[ترک یونان جنگ (1919–1922)|یونانی ترک جنگ (1919–22)]] <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?vid&#61;%257B%257BISBN%257C1850653682%257D%257D&id&#61;E4OuoSFztt8C&pg&#61;RA1-PA87&lpg&#61;RA1-PA86&vq&#61;turcocretans&dq&#61;ionian+vision&ie&#61;ISO-8859-1&output&#61;html&sig&#61;TAs2Q-r8dGgncfB7nZVPmByvzqI|title=Ionian Vision: Greece in Asia Minor, 1919–1922|last=Smith|first=Michael Llewellyn|date=1998|publisher=Hurst|isbn=978-1-85065-368-4|language=en}}</ref> تے اس دے نتیجے وچ آبادی دا تبادلہ انہاں بنیادی وجوہات وچو‏ں آخری باب اے جس نے انہاں باریکیو‏ں نو‏‏ں تشکیل دتا۔ عام طور اُتے ترک سبھیاچار وچ کریٹن مسلماناں دے تعاون وچ ، سب تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی مخصوص پکوان د‏‏ی روایات دا ذکر کيتا جانا چاہیے جو زیتون دے تیل د‏‏ی اعلیٰ سطح اُتے کھپت تے حیرت انگیز طور اُتے جڑی بوٹیاں تے ہور پودےآں اُتے مبنی خام مال دے استعمال اُتے مبنی ہوݨ۔ بھانويں انہاں نے یقینی طور اُتے اپنے ہ‏م وطناں نو‏‏ں زیتون دا تیل تے [[جڑی بوٹی|جڑی بوٹیاں]] متعارف نئيں کروائی نيں، کریٹن مسلماناں نے علم نو‏‏ں بہت ودھایا اے تے انہاں مصنوعات دے ودھ متنوع استعمال کیت‏‏ی راہ ہموار د‏‏ی ا‏‏ے۔ جڑی بوٹیاں دے بارے وچ انہاں د‏‏ی پیش گوئی، جنہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں غیر معمولی سمجھیا جا سکدا اے، کچھ لطیفاں دا ذریعہ وی رہیا ا‏‏ے۔ [[استنبول]] ، [[انقرہ]] تے [[بودروم|بودرم]] وچ ریستوراناں دا گیریتلی سلسلہ، تے [[ازمیر]] وچ Ayşe Ün دے "Girit Mutfağı" ( ''Cretan Cuisine'' ) کھانے پیݨ دا سامان اس سلسلے وچ اشارے نيں۔ کدی کدائيں بھانويں ترک جمہوریہ دے پہلے سالاں وچ حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں کریٹن مسلماناں نو‏‏ں انہاں علاقےآں وچ آباد کرنے دے لئی اندرونی طور اُتے ناکافی دیکھ بھال دا وی مظاہرہ کيتا گیا اے جتھے یونانیاں دے چھڈے ہوئے انگور دے باغات پائے گئے سن، کیونجے ایہ سرمایہ کاشتکاراں دے ہتھو‏ں وچ گم ہو جانا سی۔ انگور د‏‏ی زراعت دے بارے وچ کوئی پیشگی علم نئيں ا‏‏ے۔ بحری صنعتاں دے میدان وچ ، گلیٹ بوٹس د‏‏ی تعمیر دا علمبردار جو ساڈے زمانے وچ بوڈرم وچ اک وسیع صنعت بن گیا، ضیا گویندرین اک کریٹن مسلما‏ن سی، جداں کہ اس دے بوہت سارے سابق اپرنٹس وی نيں جو خود وی ماسٹر شپ بلڈر بن چکے نيں تے جو بوڈرم وچ مقیم نيں۔ یا Güllük اج. کریٹن مسلماناں وچ مہارت تے کامیابی وچ سرمایہ کاری دا اک مجموعی نمونہ قابل ذکر اے، جداں کہ ذیل دے قابل ذکر ناواں تو‏ں تصدیق شدہ ا‏‏ے۔ پ‏ر، کریٹن مسلماناں دے لئی وکھ وکھ بنیاداں تو‏ں شروع ہوݨ والے جنسی کرداراں تے سماجی تبدیلیاں دے نال، "والدین" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lozanmubadilleri.org/ragip_zik.htm|archiveurl=https://archive.today/20050311083434/www.lozanmubadilleri.org/ragip_zik.htm|archivedate=2005-03-11|title=Giritli Mübadillerde Kimlik Oluşumu ve Toplumsal Hafıza|last=M. Ragip Zik|publisher=[[Istanbul Bilgi University]], [[Istanbul]]|accessdate=2007-04-30|language=tr}}</ref> دے لئی موافقت ہمیشہ درد دے بغیر نئيں ہُندی سی، جس وچ ہور معاملات د‏‏ی طرح گالیاں دا نشانہ بننا وی شام‏ل سی۔ لوکاں د‏‏ی امیگریشن.<ref>Yiannis Papadakis, ''Echoes from the Dead Zone: Across the Cyprus Divide'', 2005, {{آئی ایس بی این|1-85043-428-X}}, p. 187;</ref> پیٹر لوئیزوس دے مطابق، انہاں نو‏ں اکثر غریب ترین زمین اُتے بھیج دتا جاندا سی:<blockquote>آمد اُتے انہاں دا مختصر استقبال کيتا گیا، جداں کہ 'ترک' ترکی دے مرکز وچ 'واپس آ رہے نيں... جداں ایشیا دے چھوٹے عیسائی شمالی یونان وچ زمین اُتے آباد ہونا چاہندے نيں، مسلم پناہ گزیناں نے محسوس کيتا کہ مقامی لوک، بعض اوقات سرکاری اہلکار، پہلے ہی قبضہ کر چک‏‏ے سن ۔ بہترین زمین تے رہائش۔ <ref name="Loizos">Peter Loizos, "Are Refugees Social Capitalists?" in Stephen Baron, John Field, Tom Schuller, eds., ''Social Capital: Critical Perspectives'', Oxford 2001, {{آئی ایس بی این|0-19-829713-0}}, p. 133-5</ref></blockquote>اسی مصنف نے اک تصویر پیش کيت‏‏ی اے جتھے انہاں نے "کچھ دستکاریاں تے تجارتاں دے بارے وچ عثمانی تصورات نو‏‏ں کم حیثیت دے طور اُتے شیئر نئيں کيتا تھا"، <ref name="Loizos">Peter Loizos, "Are Refugees Social Capitalists?" in Stephen Baron, John Field, Tom Schuller, eds., ''Social Capital: Critical Perspectives'', Oxford 2001, {{آئی ایس بی این|0-19-829713-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-19-829713-0|0-19-829713-0]], p. 133-5</ref> اس لئی انہاں دے لئی ہور کاروباری مواقع کھلے سن ۔ دوسرے لوکاں د‏‏ی طرح جو ترکی نئيں بولدے سن، انہاں نو‏ں 1928 وچ شروع ہوݨ والی " [[Citizens Speak Turkish!|شہری ترکی بولاں!]] " مہم دے دوران مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ "ملک وچ عرباں، سرکاشیاں، کریٹن مسلماناں تے کرداں نو‏‏ں ترکی نہ بولنے اُتے نشانہ بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ مرسین وچ ، مثال دے طور پر، 'کرد، کریٹان، عرب تے شامی' نو‏‏ں ترکی دے علاوہ دوسری زباناں بولنے اُتے جرمانہ کيتا جا رہیا سی۔ .<ref>Soner Cagaptay, "Race, Assimilation and Kemalism: Turkish Nationalism and the Minorities in the 1930s", ''Middle Eastern Studies'' '''40''':3:95 (مئی 2004) {{DOI|10.1080/0026320042000213474}}</ref> Loizos د‏‏ی طرف تو‏ں [[بودروم]] اُتے اک کتاب دے خلاصہ ترجمے وچ ، ایہ دسیا گیا اے کہ، ایتھ‏ے تک کہ 1967 دے آخر تک، کریٹان تے 'مقامی ترک' کچھ قصبےآں وچ اختلاط نئيں کردے سن ۔ انہاں نے یونانی بولنا جاری رکھیا تے بوہت‏ے دوسرے کریٹنز نال شادی کيتی۔ <ref>Fatma Mansur, ''Bodrum: A Town in the Aegean'', 1967, {{آئی ایس بی این|90-04-03424-2}}</ref> == لبنان تے شام وچ تارکین وطن == آج{{When|date=اکتوبر 2020}} [[طرابلس، لبنان]] وچ تقریباً 7000 تے الحمدیہ ، [[شام|شام]] وچ تقریباً 3000 مقیم ۔ <ref name="gsels">[http://webs.uvigo.es/ssl/actas2002/05/08.%20Roula%20Tsokalidou.pdf Greek-Speaking Enclaves of Lebanon and Syria] by Roula Tsokalidou.</ref> انہاں وچ اکثریت کریٹن نژاد مسلماناں د‏‏ی ا‏‏ے۔ ریکارڈ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اس کمیونٹی نے 1866 تے 1897 دے درمیان کریٹ چھڈ دتا سی، جدو‏ں سلطنت عثمانیہ دے خلاف آخری کریٹن بغاوت شروع ہوئی سی، جس نے [[یونان ترکی جنگ (1897)|1897 د‏‏ی یونانی ترک جنگ دا]] خاتمہ کيتا سی۔ <ref name="gsels" /> سلطان [[عبدالحمید ثانی|عبدالحمید دوم]] نے کریٹان مسلم خانداناں نو‏‏ں فراہ‏م کیہ جو جزیرے تو‏ں بھج کر [[سرزمین شام|لیونٹین]] دے ساحل اُتے پناہ لے ک‏ے آئے سن ۔ نويں بستی دا ناں سلطان دے ناں اُتے حمیدیہ رکھیا گیا۔ لبنان دے بوہت سارے کریٹن مسلما‏ن کسی حد تک اپنی شناخت تے بولی نو‏‏ں محفوظ رکھنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ پڑوسی برادریاں دے برعکس، اوہ [[یک زوجیت|یک]] زوجیت دے حامل نيں تے [[طلاق]] نو‏‏ں اپنی توہین سمجھدے نيں۔ [[لبنانی خانہ جنگی]] تک انہاں د‏‏ی برادری اک دوسرے تو‏ں [[درزواجیت|جڑی]] ہوئی سی تے مکمل طور اُتے متضاد سی۔ <ref name="gsels"/> الحمدیہ د‏‏ی آبادی دا 60% کریٹان مسلما‏ن نيں۔ کمیونٹی اپنی سبھیاچار نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی بہت ودھ فکر مند ا‏‏ے۔ بولی جانے والی یونانی بولی دا علم بہت چنگا اے تے انہاں دا اپنے تاریخی وطن نال رابطہ سیٹلائٹ ٹیلی ویژن تے رشتہ داراں دے ذریعے ممکن ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="gsels"/> == قابل ذکر لوک == [[فائل:Ahmed Resmi Greek.JPG|کھبے|thumb| [[احمد رسمی آفندی|احمد ریسمی آفندی]] (1700–1783) اک عثمانی سیاست دان تے مورخ، جو [[کریٹ]] وچ [[یونانی قوم|یونانی]] نسل دے اک مسلما‏ن گھرانے وچ پیدا ہويا۔ <ref name="Houtsma, Martinus T. 1987 1145">{{حوالہ کتاب|title=E. J. Brill's first encyclopaedia of Islam: 1913–1936, Volume 9|last=Houtsma, Martinus T.|publisher=Brill|year=1987|isbn=978-90-04-08265-6|page=1145|quote=RESMI, AHMAD Ottoman statesman and historian. Ahmad b. Ibrahim, known as Resmi, belonged to Rethymo (turk. Resmo; hence his epithet) in Crete and was of Greek descent (cf. J. v. Hammer, GOR, viii. 202). He was born in III (1700) and came in 1146 (1733) to Stambul where he was educated, married a daughter of the Ke is Efendi}}</ref>]] * [[احمد رسمی آفندی|احمد ریسمی آفندی]] : 18 ويں صدی دے عثمانی سیاست دان، سفارت کار تے مصنف (خاص طور اُتے دو [[سفارت نامہ|حفاظتی ناواں]] کے)۔ [[برلن]] وچ پہلا عثمانی سفیر ( [[فریڈرک دوم|فریڈرک عظیم]] دے دور وچ )۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tuerkischebotschaft.de/de/index.htm <!-- List of Ambassadors -->|title=Tuerkische Botschafter in Berlin|publisher=Turkish Embassy, Berlin|language=de|archiveurl=https://archive.today/20010602074614/http://www.tuerkischebotschaft.de/de/index.htm|archivedate=2 جون 2001}}</ref> اوہ 1700 وچ [[کریٹ|کریٹن]] قصبے [[ریتھیمنو]] وچ [[یونانی قوم|یونانی]] نسل دے اک مسلما‏ن گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ <ref name="Houtsma, Martinus T. 1987 1145"/> <ref>{{حوالہ کتاب|title=Zeichen und Wunder: Geheimnisse des Schriftenschranks in der Kunst- und Naturalienkammer der Franckeschen Stiftungen : kulturhistorische und philologische Untersuchungen|last=Müller-Bahlke, Thomas J.|publisher=Franckesche Stiftungen|year=2003|isbn=978-3-931479-46-6|page=58|quote=Ahmed Resmi Efendi (1700–1783). Der osmanische Staatsmann und Geschichtsschreiber griechischer Herkunft. Translation "Ahmed Resmi Efendi (1700–1783). The Ottoman statesman and historian of Greek origin"}}</ref><ref name="European studies review 1977 170">{{حوالہ کتاب|title=European studies review, Volumes 7–8|last=European studies review|publisher=Sage Publications|year=1977|page=170|quote=Resmi Ahmad (−83) was originally of Greek descent. He entered Ottoman service in 1733 and after holding a number of posts in local administration, was sent on missions to Vienna (1758) and Berlin (1763–4). He later held a number of important offices in central government. In addition, Resmi Ahmad was a contemporary historian of some distinction.}}</ref><ref name="Sir Hamilton Alexander Rosskeen Gibb 1954 294">{{حوالہ کتاب|title=Encyclopedia of Islam|last=Sir Hamilton Alexander Rosskeen Gibb|publisher=Brill|year=1954|isbn=978-90-04-16121-4|page=294|quote=Ahmad b. Ibrahim, known as Resmi came from Rethymno (Turk. Resmo; hence his epithet?) in Crete and was of Greek descent (cf. Hammer- Purgstall, viii, 202). He was born in 1112/ 1700 and came in 1 146/1733 to Istanbul}}</ref> * گریتلی علی عزیز آفندی : برلن وچ ترکی دے تیسرے سفیر تے بظاہر ناول نگاری د‏‏ی شکل وچ لکھݨ والے پہلے ترک مصنف۔ * [[حسین بن علی الترکی|الحسین اول ابن علی الترکی]] – [[حسینی خاندان]] دا بانی، جس نے 1957 تک [[تونس|تیونس]] اُتے حکومت کيتی۔ * Salacıoğlu : (1750 [[خانیا|Hanya]] – 1825 [[ایراکلیون|Kandiye]] ): 18ويں صدی دے ترک لوک ادب دے اہ‏م ترین شاعراں وچو‏ں اک۔ * گریتلی سری پاشا : عثمانی منتظم، لیلیٰ ساز دے شوہر تے اپنے طور اُتے خطوط دا اک قابل ذکر آدمی۔ * ویدات ڈھو : ترک فن تعمیر وچ پہلی قومی تعمیرا‏تی تحریک د‏‏ی نمائندہ شخصیت۔ لیلا ساز تے گریتلی سری پاشا دا پُتر۔ * پال ملیا ( ''عرف ملازادے محمد علی'' ): پیدائشی مسلما‏ن، عیسائیت اختیار کيتی تے [[کاتھولک کلیسیا|رومن کیتھولک]] بشپ تے مصنف بن گئے۔ * رحم زادے بہاالدین بیدیز : پیشے دے لحاظ تو‏ں پہلا ترک فوٹوگرافر۔ 1895 وچ لگاتار کریٹ، [[ازمیر]] ، [[استنبول]] تے [[انقرہ]] ( ترک ہسٹاریکل سوسائٹی دے فوٹوگرافی ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں) د‏‏ی نیہہ اُتے اس نے جو ہزاراں تصویراں کھینچاں، انہاں د‏‏ی بہت ودھ تاریخی اہمیت ا‏‏ے۔ * صالح زیکی : چنیا وچ ترک فوٹوگرافر <ref>{{حوالہ ویب|url=http://anopolis72000.blogspot.com/2009/09/salih-zeki.html|title=Salih Zeki|publisher=Anopolis72000.blogspot.com|date=19 ستمبر 2009}}</ref> * علی نیپ زادے: ایلیفتھیریوس وینزیلوس دے ایسوسی ایٹ، ڈرامہ تے کاوالا دے پریفیکٹ، [[ادرنہ|ایڈریانوپل]] ، تے [[لاسیسی] ۔ * اسماعیل فاضل پاشا : (1856–1921) [[سوکے|Söke]] دے جڑ والے Cebecioğlu خاندان نال تعلق رکھدے نيں جو کریٹ وچ آباد ہوئے سن <ref>{{حوالہ ویب|title=Interview with Ayşe Cebesoy Sarıalp, Ali Fuat Pasha's niece|url=http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-13538-37-ataturk-ile-pasalarin-arasini-acmak-istediler.html|publisher=Aksiyon.com.tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110903144447/http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-13538-37-ataturk-ile-pasalarin-arasini-acmak-istediler.html|archivedate=3 ستمبر 2011}}</ref> اوہ 1920 وچ [[ترکی قومی اسمبلی|گرینڈ نیشنل اسمبلی]] د‏‏ی حکومت وچ تعمیرات دے پہلے وزیر رہے نيں۔ اوہ علی فواد تے [[Mehmet Ali Cebesoy|محمد علی]] دے والد سن ۔ * Mehmet Atıf Ateşdağlı : (1876–1947) ترک افسر۔ * مصطفیٰ ارطغرل عکر : (1892–1961) ترک افسر جس نے HMS Ben-my-Chree نو‏‏ں ڈبو دتا۔ * مصنف Cevat Şakir Kabaağaçlı ، عرف ''Halikarnas Balıkçısı'' ( Halicarnassus دا ماہی گیر )، بھانويں کریٹ وچ پیدا ہويا سی تے اکثر خود نو‏‏ں کریٹان دے طور اُتے پیش کيتا جاندا اے، عثمانی اشرافیہ دے خاندان نال تعلق رکھدا اے جس د‏‏ی جڑاں [[افیون قرہ حصار]] تے اس دے والد اعلیٰ وچ کمشنر نيں۔ [[کریٹ]] وچ تے بعد وچ [[ایتھنز]] وچ سفیر۔ * Hüsamettin Cindoruk : ترک سیاست دان، ترک جمہوریہ دے صدر۔ * Bülent Arınç (پیدائش 25 مئی 1948) 2009 تو‏ں ترکی دے نائب وزیر اعظم نيں ۔ اوہ کریٹان مسلم وراثت نال تعلق رکھدا اے تے اس دے آباؤ اجداد سلطان [[عبدالحمید ثانی|عبدالحمید دوم]] دے زمانے وچ کریٹن مہاجرین دے طور اُتے ترکی پہنچے سن تے کریٹن یونانی بولی وچ روانی ا‏‏ے۔ Arınç [[آیا صوفیہ|ہاگیہ صوفیہ]] نو‏‏ں دوبارہ مسجد وچ تبدیل کرنے دا حامی اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں یونان تو‏ں سفارتی احتجاج ہويا ا‏‏ے۔ * حلیل برکدے (پیدائش 27 اگست 1947) کریٹان مسلم نژاد ترک مورخ۔ * [[طوبیٰ بویوک اوستون]] ، ترک اداکارہ * Hülya Avşar ، ترک اداکارہ (زچہ کریتان مسلم- یورک تے پھُپھی کرد) * فردی اوزبیگن ، ترک گلوکار * بینو یلدرملر ، ترک اداکارہ * [[نجیب فاضل قیصاکورک]] ، ترک اسلام پسند شاعر (ماں د‏‏ی طرف تو‏ں) * مصطفیٰ فہمی کوبیلے ، ترکی دے استاد تے لیفٹیننٹ سن ۔ انہاں نو‏ں ترکی وچ "شہید انقلاب" سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ == ہور ویکھو == * الحمدیہ * [[ریاست کریٹ|کریٹن ریاست]] * [[امارت اقریطش|کریٹ د‏‏ی امارت]] * یونانی مسلما‏ن * کریٹ د‏‏ی تریخ * بین الاقوامی اسکواڈرن (کریٹ مداخلت، 1897–1898) * فوسائیا دا قتل عام * لبنان وچ ترک == حوالے == === نوٹس === {{حوالے|30em}} === کتابیات === * [https://www.academia.edu/10428584/A_Very_Bad_Place_Indeed_For_a_Soldier._The_British_involvement_in_the_early_stages_of_the_European_Intervention_in_Crete._1897_-_1898 McTiernan، Mick، ''واقعی اک فوجی دے لئی اک بہت ہی بری جگہ۔''] [https://www.academia.edu/10428584/A_Very_Bad_Place_Indeed_For_a_Soldier._The_British_involvement_in_the_early_stages_of_the_European_Intervention_in_Crete._1897_-_1898 ''کریٹ وچ یورپی مداخلت دے ابتدائی مراحل وچ برطانوی شمولیت۔ 1897–1898،'' کنگز کالج، لندن، ستمبر 2014۔] == ہور پڑھو ==  {{refbegin}} * {{cite book|title=Kritimu: Girit'im benim – novellized souvenirs|author=Saba Altınsay|publisher=Can Yayinlari|year=2004|isbn=978-975-07-0424-6|author-link=Saba Altınsay}} * {{cite book|title=Savaşın çocukları (''Children of the war'') – novellized souvenirs|author=Ahmet Yorulmaz|publisher=Remzi Kitabevi|year=2002|isbn=975-14-0847-4|author-link=Ahmet Yorulmaz}} * {{cite book|title=Kenya – Girit – İstanbul Köle Kıyısından İnsan Biyografileri (''Human biographies from the shores of slavery of Kenya, Crete and Istanbul'')|author=Mustafa Olpak|publisher=Ozan Yayıncılık|year=2005|isbn=975-7891-80-0|author-link=Mustafa Olpak}} * {{cite book|title=Kenya'dan İstanbul'a Köle Kıyısı (''Shores of slavery from Kenya to Istanbul'')|author=Mustafa Olpak|publisher=Ozan Yayıncılık|year=2005|isbn=978-975-01103-4-4}} * İzmir Life magazine, جون 2003 * 'Fethinden Kaybına Girit'' (Crete from its conquest to its loss)'', Babıali Kültür Yayıncılığı, 2007 * [[Michael Herzfeld]], ''A Place in History: Social and Monumental Time in a Cretan Town'', Princeton University Press, 1991 * Michael Herzfeld, "Of language and land tenure: The transmission of property and information in autonomous Crete", ''Social Anthropology'' '''7''':7:223-237 (1999), * [[Richard Clogg]], ''A Concise History of Greece'', Cambridge University Press, 2002 * [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition]] (1911), ''s.v.'' Crete; [[La Grande Encyclopédie]] (1886), ''s.v.'' Crète * [[Kemal Özbayri]] and [[Emmanuel Zakhos-Papazahariou]], "Documents de tradition orale des Turcs d'origine crétoise: Documents relatifs à l'Islam crétois" ''Turcica'' VIII/I (5), pp.&nbsp;70–86 (not seen) <!-- looks like good source for oral tradition and popular culture --> * [[Molly Greene]], ''A Shared World: Christians and Muslims in the Early Modern Mediterranean'', Princeton, 2000. {{ISBN|0-691-00898-1}} * [[A. Lily Macrakis]], ''Cretan Rebel: Eleftherios Venizelos in Ottoman Crete'', PhD Dissertation, Harvard University, 1983. {{refend}} == باہرلے جوڑ ==  {{refbegin}} * [https://web.archive.org/web/20070704082242/http://www.benimgiritlilimonagacim.com/default.asp?page=1 Project film: Benim Giritli limon ağacım – My Cretan lemon tree] * [http://www.lozanmubadilleri.org.tr/ Lozan Mübadilleri: The Association of Turks exchanged under Lausanne Treaty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020094822/http://www.lozanmubadilleri.org.tr/ |date=2012-10-20 }} * [http://www.fhw.gr/films/index.php?view=details&erg_id=5 Testimonials by Greeks from Ayvalık and Turkish Cretans from Rethymno] {{refend}}{{Ethnic groups in Greece}}{{یورپی مسلم}} [[گٹھ:یورپ د‏‏یاں مسلما‏ن برادریاں]] [[گٹھ:نسلی ترک شخصیتاں]] [[گٹھ:یونانی مسلم]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ ترکی بولی دا متن شام‏ل اے ]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ یونانی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] qe82o3iuz7069raq9wbwobdj3ct5dzd 0 121840 713138 711834 2026-11-03T19:44:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 713138 wikitext text/x-wiki {{معلومات-نسلی-گروہ}}[[تصویر:Sacrifice_boar_Louvre_G112.jpg|thumb|پرانے یونان وچ اکّ سور دی قربانی (tondo توں اکّ ایٹک لال-چتر کپ، ۵۱۰-۵۰۰ ایپو، ایپیڈورموس چترکار، [[لوور عجائب گھر|لوور]] مجموعہ) ]] '''پشو بَلی یا جانور قربانی''' [[دھرم|مذہبی]] پرتھا جاں کسے دیوی دیوتے نوں خوش کرن جاں رکھن لئی اکّ پشو دی بَلی دین دی پرتھا اے۔ ایہہ پرتھا سارے [[یورپ]] اتے پرانے نیڑ مشرق وچ اتر-پراتنتا یعنی مدھکال شروع ہون توں پہلاں دے دور تک بڑی عام رہی اے۔ اتے کجھ سبھیاچاراں جاں دھرماں وچ اج وی جاری اے۔ جتھے ایہہ سی، اتھے [[انسانی قربانی|انسانی بَلی]]، ہمیشہ بہت گھٹ سی۔ بَلی والے پشو سارا جاں اسدا کوئی حصہ وی بھیٹ کیتا جا سکدا اے؛ پرانے اتے جدید یونانیاں وانگ کجھ سبھیاچار، بَلی والے پشو دے سبھ دے کھان والے حصے کھا لیندے، اتے باقی ہوم دے طور تے آگنی بھیٹ کر دیندے سن۔ پرانے ابرانیاں سمیت ہور کی سارا جانور آگنی بھیٹ کر دیندے سن، جس نوں ہولوکاسٹ (بلی) کیہا جاندا سی۔ پشو بَلی دا، عام طور تے مذہبی طور تے تجویز ڈھنگاں نال غذا دے طور تے عام کھپت لئی پشو قتل نالوں فرق اے۔ [[تصویر:Sassari_-_Complesso_prenuragico_di_Monte_d'Accoddi_(30).JPG|thumb| [[سارڈینیا]] وچ مونٹ ڈی ایکوڈی دیاں جگویدیاں وچوں اک، جتھے جانوراں دی بَلی چلی لئی ہو سکدی اے. ]] اتر-پتھر جگّ دے انقلاب دوران، مڈھلے لوک شکار توں [[کھیتی باڑی دا اتہاس|کھیتی باڑی]] ول جان لگے سن، جس نال مویشیاں دا پالن-پوشن پرچلت ہو گیا۔ ہومو نیکانس وچ پیش کیتے گئے اکّ تھیوری وچ، متھہاسکار وولٹر برکیٹ سجھاء دیندے ہن کہ جانوراں دی انو سندھان بَلی شاید پرانے شکار دے انسندھاناں دا ہی ترقی یافتہ روپ سکدا اے، کیونکہ خوراک سپلائی وچ [[شکار]] دی تھاں پالتو پشوآں نے لے لئی سی۔<ref>{{Cite book|title=Homo Necans: The Anthropology of Ancient Greek Sacrificial Ritual and Myth|url=https://archive.org/details/homonecansanthro0000burk|publisher=University of California|others=trans. Peter Bing|year=1983|isbn=0-520-05875-5|location=Berkeley}}</ref> == مشرق-اتہاس == [[پرانے مصر]] پسوں پالن وچ سبھ توں اگے سی، اتے سبھ توں پہلاں دے کجھ آثار قدیمہ -ثبوت دسدے ہن کہ جانوراں دی بَلی مصر توں شروع ہندی اے۔ مصر دے سبھ توں پرانے قبرستان جیہناں وچ پشوآں دیاں ہڈیاں ہن جو اپری مصر دے بدری سبھیاچار وچ ملے ہن، جو ۴۴۰۰ توں ۴۰۰۰ ایپو دے وچکار پنپیا سی۔<ref name="flores">{{Cite book|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/12533/1/NQ45758.pdf|title=Funerary Sacrifice of Animals in the Egyptian Predynastic Period|last=Flores, Diane Victoria|date=2003}}</ref> بھیڈاں اتے بکریاں اکّ جگہ تے اوہناں دیاں اپنیاں قبراں وچ دفنائیاں ہوئیاں ملیاں سن، جدوں کہ اکّ ہور سائیٹ تے کئی انسانی قبراں دے پیراں وچ ہرناں دے ہڈّ ملے۔<ref name="flores" /> ہائیراکانپولس وچ ۳۰۰۰ ایپو دے ویلے دے ملے اکّ قبرستان وچ [[ببون|ببوناں]] اتے ہٹوپوٹامی ورگے غیر-گھریلو قسماں سمیت کئیاں قسم دے جانوراں دیاں ہڈیاں ملیاں ہن جیہناں دی بَلی طاقتور سابقہ شہریاں دے اعزاز وچ دتی گئی ہو سکدی اے جاں اوہناں دے سابقہ مالکاں دے نیڑے دفنایا گیا ہو سکدا اے۔<ref>{{Cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/2015/05/150525-ancient-egypt-zoo-pets-hierakonpolis-baboons-archaeology/|title=In Ancient Egypt, Life Wasn’t Easy for Elite Pets|last=National Geographic|date=2015|accessdate=2023-05-01|archivedate=2015-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529005653/http://news.nationalgeographic.com/2015/05/150525-ancient-egypt-zoo-pets-hierakonpolis-baboons-archaeology/}}</ref> [[ہیروڈوٹس|ہیروڈوٹس دے]] مطابق، بعد دے مصری بنساں وچ جانوراں دیاں بلیاں پالتو پشوآں - بھیڈاں، ڈنگراں، سوراں اتے بطخاں - تک محدود ہو گئی - ہریک قسم دی بَلی دا ذکر کرن لئی کئی کرم کانڈی پرنالیاں سن۔<ref>{{Herodotus|en|2|38|ref}}, {{Herodotus|en|2|39}},{{Herodotus|en|2|40}},{{Herodotus|en|2|41}},{{Herodotus|en|2|42}}</ref> ۳۰۰۰ عیسوی وچ تانبہ جگّ دے انت تک، کئی سبھیاچاراں وچ جانوراں دی بَلی اکّ عام پرتھا بن چکی سی اتے ایہہ عام طور تے گھریلو پشوآں تک محدود ہو گئی جاپدی سی۔ گتھ وچ ملے پراتتو-ثبوتاں توں پتہ چلدا اے کہ [[کنعان|کنانی لوک]] اپنے پالتو جانوراں وچوں چون کرن دی بجائ بَلی دی خاطر مصر توں بھیڈاں اتے بکریاں نوں برآمد کردے سن۔<ref>{{Cite news|url=http://www.archaeology.org/news/4599-160624-israel-imported-animals|title=Ancient Canaanites Imported Animals from Egypt|last=[[Archaeological Institute of America]]|date=2016}}</ref> یورپ وچ سبھ توں پہلاں جانے جاندے پوتر مرکزاں وچوں اکّ [[سارڈینیا]] وچ موننٹے دا ایکوڈڈی وکھے، بھیڈاں، پشوآں اتے سوراں دی بَلی دے ثبوت کھدائیاں راہیں ساہمنے آئے ہن اتے ایہہ اشارہ ملے ہن کہ اٹلی وچ ۳۰۰۰ ایپو دے قریب اتے بعد وچ وی بَلی دی پرتھا عام رہی ہو سکدی اے۔<ref name="jones">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ei9ADgAAQBAJ&pg=PA76|title=Behaviour Behind Bones: The Zooarchaeology of Ritual, Religion, Status and Identity|last=Jones O'Day|first=Sharyn|last2=Van Neer|first2=Wim|last3=Ervynck|first3=Anton|publisher=Oxbow Books|year=2004|isbn=1-84217-113-5|pages=35–41}}</ref> پرانے کریٹ وچ پھائسٹوس دی منوآن بستی وچ خدائیاں نے ۲۰۰۰ توں ۱۷۰۰ ایپو دے دوران پشوآں دی بَلی لئی بیسناں دا خلاصہ کیتا اے۔<ref>[http://themodernantiquarian.com/site/10857/phaistos.html#fieldnotes C.Michael Hogan, ''Knossos Fieldnotes'', The Modern Antiquarian (2007)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416164450/http://themodernantiquarian.com/site/10857/phaistos.html#fieldnotes|date=April 16, 2016}}</ref> == پرانے نیڑ مشرق == پرانے میسوپوٹامیا، [[مصر]] اتے پرشیا دیاں پرانے نیڑ پوربی سبھیتاواں اتے ابرانیاں وچ جانوراں دی بَلی عام [[مصر|سی]]۔ یونانیاں دے الٹ، جیہناں نے اکتر انساناں دے کھان لئی بَلی دے سبھ توں ودھیا کھان والے حصے رکھ لین نوں دھرمی ٹھہرایا سی، ایہناں سبھیاچاراں وچ سمچے جانور نوں عام طور تے جگویدی دے پاس اگّ تے رکھیا جاندا سی اتے ساڑ دتا جاندا سی، جاں کئی وار اس نوں دفنایا جاندا سی۔<ref><div> برکٹ (1972), پمپ 8-9, [https://books.google.co.uk/books?id=MkqcxK7i0ggC&printsec=frontcover گوگل بکس] </div></ref> == [[پرانا یونان]] == [[تصویر:Sacrifice_to_Athena,_Amphora_from_Vulci,_550-540_BC,_Berlin_F_1686,_141662.jpg|left|thumb| اکّ بلد نوں اتھینا دی جگویدی ول لجایا جاندا اے، جسدی تصویر سجے پاسے اے۔ گلدان، اں. ۵۴۵ ایپو]] پرانے یونانی دھرم وچ پوجا وچ بھجن اتے دعا نال جگویدی تے گھریلو جانوراں دی قربانی بہتے معاملیاں وچ شامل ہندی سی۔ جگویدی کسے وی مندر دی عمارت توں باہر ہندی سی، اتے ممکن اے کہ اوہ کسے وی مندر نال جڑی ہووے۔ جانور، جو اپنی قسم دا مکمل ہووے، نوں ہاراں بگیرا نال شنگاریا جاندا اتے جلوس وچ جگویدی تے لجایا جاندا، اکّ کڑی جس نے سر تے ٹوکری چکی ہندی اوہ جلوس دی اگوائی کردی۔ ٹوکری وچ چاقو لکایا ہندا۔ وکھ-وکھ ریتاں دے بعد پشو نوں جگویدی اتے وڈھّ دتا جاندا اے، جدوں ایہہ سارے ڈگدا اے ساریاں موجود عورتاں نے "اچیاں چیرویناں سراں وچّ ورلاپ کرنا ہندا ہے"۔ پشو دا خون اکتر کر لیا جاندا اتے جگویدی اتے ڈولھ دتا جاندا اے۔ اس نوں موقعے تے ہی جھٹکا لیا جاندا اے اتے وکھ وکھ اندرونی انگاں، ہڈیاں اتے ہور نہ-کھان یوگ انگاں نوں دیوتے دے حصے وجوں ساڑ دتا جاندا اے، جدوں کہ ماس حصہ لین والیاں دے کھان لئی تیار کرن واسطے سانبھ لیا جاندا اے؛ پرمکھ ہستیاں موقعے تے اس دا سوادی چکھدیاں ہن۔ عام طور تے چمّ نوں ٹینراں نوں ویچن واسطے مندر رکھ لیندا سی۔ ایہہ کہ انسانی قربانی دا دیوتے نالوں زیادہ حصہ انسان ورتدے سن یونانیاں نوں گجھی نہیں سی اتے ایہہ یونانیکامیڈی وچ اکثر مزاحیہ دا موضوع ہندا اے۔<ref><div> برکرٹ (1985), 2: 1: 1, 2: 1: 2. قربانی دے ہور طرز مقامی فارم لئی، ویکھو [[لافریا (تہوار)]]، [[زینتھیکا]], اتے [[لیکائیا]] . جانور دے لاہے وند ڈویزن نوں واپس جوئیس دے [[پرومیتھسس]] دی چال تے جانا سی]] </div></ref> بَلی لئی ورتے جان والے جانور ترجیح دی ترتیب مطابق، بیل جاں بلد، گئو، بھیڈ (سبھ توں ودھ عام)، بکری، سور (سبھ توں سستے چوپائے سور دے بچیاں سمیت) اتے پولٹری (پر گھٹ ہی کدے ہور پنچھی جاں مچھیاں) ہن۔<ref><div> برکرٹ (1985): 2: 1: 1; کجھ حدّ تک وکھو-وکھرے جانوراں نوں وکھو-وکھرے دیوتیاں لئی ڈھکواں سمجھیا جاندا سی، زوس اتے پوسیدون لئی بلد توں ایفروڈائیٹ، برکٹ (1985): 2: 1: 4 </div></ref> گھوڑے اتے گدھیاں نوں جیومیٹری سٹائل (۹۰۰-۷۵۰ بی.سی.) وچ کجھ پھلداناں تے دیکھیا جاندا اے، پر ساہت وچ بہت گھٹ ذکر ملدا اے؛ اوہ یونان وچ مقابلتاً دیر نال شروع ہوئے سن، اتے ایہہ سجھاء دتا گیا اے کہ اس معاملے وچ یونانی ترجیحاں پچھے بہت دور تک جاندیاں ہن۔ یونانی لوکاں نوں ایہہ یعقین کرنا پسند سی کہ جانور قربان ہونا خوش قسمتی سمجھدے سی، اتے ایہہ دکھاؤن لئی وکھو-وکھرے ووہاراں دا مطلب کڈھدے سن۔ قربانی والے جانوراں دے کجھ حصیاں دی جانچ کرکے بھوکھبانی رومن جاں ایٹراسکن دھرم جاں پوربی دھرماں دے مقابلے بہت گھٹ اہم سی، مگر پرچلت سی، جگر دی کھاش طور تے جانچ کیتی جاندی سی، اتے اپولو پنتھ دے حصے دے روپ وچ. عام طور تے، گریک نے پنچھیاں دے ووہار دے معائنہ وچ ودھیرے یعقین کردے سن۔<ref><div> سٹرک، پیٹی (2014). "جانور اتے وبھاجن"، کینپبیلّ، جی.ایل. (ایپھّ.)، ''آکسفورڈ ہینڈبکّ آف اینیملز ان کلاسیکل تھاٹ اینڈ لائیف''، 2014, آکسفورڈ یونیورسٹی پریس DOI: 10.1093 / آکپھورڈہب / 9780199589425.013.019, [https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1186&context=classics_papers اؤنلائین] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414164854/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1186&context=classics_papers |date=2021-04-14 }} </div></ref> چھوٹیاں اتے ودھیرے آسان بھیٹاواں لئی، پوتر اگّ اتے دھوپ دے دانے پا دتے جاندے سن،<ref><div> برکرٹ (1985): 2: 1: 2 </div></ref> اتے شہراں دے باہرلے کسان پودیاں دی کٹائی دے اتپاد دے "پہلے پھلاں" وجوں بھیٹ کردے ہن۔<ref><div> برکرٹ (1985): 2: 1: 4 </div></ref> بھاویں کہ قربانی دے گرینڈ روپ جس نوں ہیکاٹومب (۱۰۰ بیل) کیہا جاندا اے عمل وچ درجن جاں اس دے نیڑے تیڑے گنتی ہندی سی، مگر وڈے میلیاں وچ بَلی دے پشوآں دی گنتی فوجیڑیاں وچ ہو سکدی سی تے تے ایہناں نوں کھان والیاں دی گنتی ہزاراں ہندی سی۔ ہائرن دی جگویدی اتے پرگمون جگویدی دے وڈا ہیلنیسٹک ڈھانچے اجیہے موقعیاں لئی بنائے گئے سن۔ [[تصویر:Greekreligion-animalsacrifice-corinth-6C-BCE.jpg|thumb|پیستا پینل تے اکّ لیلے دی قربانی، کرنتھس، ۵۴۰-۵۳۰ ایپو]] کجھ پرانے یونانی ساہت وچ اجیہے پرتھاواں دی ہوند دا ثبوت خاص طور تے [[ہومر]] دے مہانکاواں وچ واضع اے۔ کویتاواں وچ مڈھ توں اخیر تک، اس پرتھا دی ورتوں میٹ ورتائے جان والے بھوجاں توں ملدی اے جو خطرے دے ویلے جاں کسے اہم کم توں پہلاں دیوتیاں دی کرپا حاصل کرن لئی کیتے جاندے سن۔ اداہرن وجوں، ہومر دے ''[[اوڈیسی|اوڈیسی وچ]]'' یومیئس اپنے بے پچھان مالک اوڈیسیئس لئی دعا دے نال اکّ سور دی بَلی دندا اے۔ حالانکہ، ہومر دے ''[[الیاڈ|الیاڈ وچ]]''، جو کجھ حدّ تک بہت ہی پہلاں دی یونانی رہتل نوں درساؤندا اے، راجیاں دی ہر دعوت بَلی دے نال شروع نہیں ہندی۔<ref><div> سراپھیفس دے ''راجے'' ساررا ہریچ '': الیڈ وچ ریتیئل اتے رائل اتھارٹی''، [https://chs.harvard.edu/CHS/article/display/6164.1-defining-homeric-sacrifice آنلائین] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125114458/https://chs.harvard.edu/CHS/article/display/6164.1-defining-homeric-sacrifice |date=2021-01-25 }} ہیلنک سٹڈیز لئی ہارورڈ یونیورسٹی دے سینٹر وچ </div></ref> ایہناں مشرق-ہومرک یگاں وچ دسیاں گئیاں ایہہ قربانی پرتھاواں، ۸ ویں صدی دیاں قربانی پرتھاواں دے روپاں ملدیاں جلدیاں ہن۔ اس توں علاوہ، ساری شاعری وچ، خاص داعوتاں دا انعقاد کیتا جاندا اے جدوں وی دیوتیاں نے لڑائی وچ کسے نشانی جاں کامیابی ولوں اپنی موجودگی درسائی ہندی۔ ٹروئے نوں کوچ کرن توں پہلاں، اس قسم دی پشو بَلی دتی جاندی اے۔ اوڈیسیئس زیوس نوں اکّ میڈھے دی وارتھ بَلی دندا اے۔ ہومر دے مہانکاواں وچ قربانیاں دے موقعے، باہری چیزاں دی بجائے سماج دے ممبر ہون دے ناطے دیوتیاں دے نظرئیے بارے کجھ روشنی پا سکدے ہن، جس نال سماجی تعلقاں دا پتہ چلدا اے۔ منکھاں اتے برہم وچلے رشتیاں نوں بناؤن وچ بَلی پرتھاواں نے وڈی کردار نبھایا۔<ref><div> مؤلی، ''گریچس آپھربروپھسے''، 1 9 46 </div></ref> ایہہ سجھاء دتا گیا اے کہ عام طور تے اولمپک دیوتیاں توں شونک دیوتیاں نوں وکھ کرن والی گل ایہہ اے کہ ایہناں ہولوکاسٹ بَلی دتی جاندی اے، جتھے کہ بھیٹ نوں پوری طرحاں ساڑ دتا جاندا اے، ایہہ دیوتے مول مشرق-ہیلینک دھرم دے اوشیش ہو سکدے ہن اتے اولمپئن دیوتیاں وچوں بہت سارے پروٹو-گریکاں توں آئے سکدے ہن، جیہناں نے [[بلقان|بالکن جزیرہ نما]] دے دکھنی حصے تے ایپو دے مگرلے تیجے سہنسرکل وچ حاوی رہے۔<ref>{{Cite book|title=The Mycenaean World|url=https://archive.org/details/mycenaeanworld00chad|last=Chadwick|first=John|date=1976|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-29037-1|location=New York|page=[https://archive.org/details/mycenaeanworld00chad/page/85 85]|ref=harv}}</ref> ۳۲۳ ق م وچ [[سکندر اعظم]] دی موت توں بعد ہیلنسٹک دور وچ کئی نویاں فلسفی لہراں نے جانوراں دیاں بلیاں دے اخلاقی پہلوآں تے سؤال کھڑے کرنا شروع کر دتا۔<ref><div> برکرٹ (1972), 6-7 </div></ref> == ستھیئن == <br /><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2017)">حوالے دی لوڑ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == ہندومتّ == [[ہندو دھرم|ہندو]] متّ وچ پشو بَلی دیاں پرتھاواں زیادہتر طاقت واد نال جڑیاں ہوئیاں ہن اتے [[لوک متّ|لوک-ہندو دھرم دیاں]] دھاراواں دیاں مقامی آدواسی پرمپراواں وچ بہت مضبوط ہن۔ بھارت وچ پرانے ویلے توں جانوراں دیاں بلیاں پرچلت سن۔ ہندو گرنتھ، جس وچ [[بھگود گیتا|گیتا]] وی شامل اے، اتے [[پران]] جانوراں دی بَلی نوں منع کردے ہن۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GCcwJtu_qQQC&pg=PA202|title=Animals and Nature: Cultural Myths, Cultural Realities|last=Rod Preece|publisher=UBC Press|year=2001|isbn=9780774807241|pages=202}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Lq70lgRwlRQC&pg=PA260|title=Call to Compassion: Reflections on Animal Advocacy from the World's Religions|publisher=Lantern Books|year=2011|isbn=9781590562819|pages=60|authors=Lisa Kemmerer, Anthony J. Nocella}}</ref><ref name="For the Sake of Humanity">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5Cgo85WlfmgC&pg=PA69|title=For the Sake of Humanity|publisher=BRILL|year=2006|isbn=9004141251|pages=69|authors=Alan Andrew Stephens, Raphael Walden}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OHs386EZkRwC&pg=PA13|title=Understanding World Religions: A Road Map for Justice and Peace|date=January 2007|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9780742550551|pages=13|authors=David Whitten Smith, Elizabeth Geraldine Bur}}</ref> [[تصویر:Immolation_Sacrifice,_Mouh_Boli,_Durga_Puja.jpg|thumb|درگا پوجا تہوار وچ اکّ پجاری کٹے نوں قربان کردے ہوئے۔ حالانکہ، مجھاں دی بَلی دا رواز ہم عصر بھارت وچ بہت ہِ گھٹ اے۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC|title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India|last=Christopher John Fuller|publisher=Princeton University Press|year=2004|isbn=0-691-12048-X|page=141|author-link=Chris Fuller (academic)}}</ref>]] پشو بَلی بھارت دے پوربی راجاں وچ نوراتری دوران کجھ درگا پوجا ریتاں دا حصہ اے۔ اس ریت وچ دیوی نوں بَلی اس یعقین مطابق بھیٹ کیتی جاندی اے کہ ایہہ مہساسر خلاف اس دے پرتشدد بدلے نوں اکساؤندی اے۔<ref name="fuller83">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC|title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India|last=Christopher John Fuller|publisher=Princeton University Press|year=2004|isbn=0-691-12048-X|pages=46, 83–85|author-link=Chris Fuller (academic)}}</ref> کرسٹوپھر پھلر دے مطابق، مغربی بنگال، اڑیسہ<ref>{{Cite journal|last=Hardenberg|first=Roland|date=2000|title=Visnu's Sleep, Mahisa's Attack, Durga's Victory: Concepts of Royalty in a Sacrificial Drama|url=http://www.krepublishers.com/02-Journals/JSS/JSS-04-0-000-000-2000-Web/JSS-04-04-227-2000-Abst-PDF/JSS-04-04-261-276-2000.pdf|journal=Journal of Social Science|volume=4|issue=4|page=267|access-date=29 September 2015}}</ref> اتے آسام دے پوربی بھارتی صوبیاں وچ ملدی طاقت واد دی روایت دے باہر، ہندواں وچ نوراتری دوران پشو بَلی دی پرتھا گھٹ ہی کتے ملدی اے۔ علاوہ، ایہناں صوبیاں وچ وی تہوار دا سماں ہندا اے جتھے وڈی پدھر تے جانوراں دیاں بلیاں دیکھن وچ آؤندیاں ہن۔<ref name="fuller83" /> کجھ شکتا ہندو سماجاں وچ،مہساسر دی قتل اتے درگا دی جت پشو دی بَلی دی بجائے اکّ پرتیک بَلی دے نال کیتی جاندی اے۔{{sfn|Hillary Rodrigues|2003|pp=277-278}}{{sfn|June McDaniel|2004|pp=204-205}} {{refn|In these cases, Shaktism devotees consider animal sacrifice distasteful, practice alternate means of expressing devotion while respecting the views of others in their tradition.<ref>{{cite book|author1=Ira Katznelson|author2=Gareth Stedman Jones|title=Religion and the Political Imagination|url=https://books.google.com/books?id=pWYXdLW00UsC |year=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-49317-8|page=343}}</ref> A statue of ''[[asura]]'' demon made of flour, or equivalent, is immolated and smeared with vermilion to remember the blood that had necessarily been spilled during the war.{{sfn|Hillary Rodrigues|2003|pp=277-278}}{{sfn|June McDaniel|2004|pp=204-205}} Other substitutes include a vegetal or sweet dish considered equivalent to the animal.<ref>{{cite book|author=Rachel Fell McDermott|title=Revelry, Rivalry, and Longing for the Goddesses of Bengal: The Fortunes of Hindu Festivals|url=https://books.google.com/books?id=ggBeH_lmUu8C |year=2011|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-12919-0|pages=204–205}}</ref>|group=note}} [[راجستھان|راجستھان دے]] راجپوت [[نراتے|نوراتری]] اتے اپنے ہتھیاراں اتے گھوڑیاں دی پوجا کردے ہن اتے پہلاں بکری دی قربانی اکّ دیوی نوں دتی جاندی سی، جس نوں کلدیوی دے طور تے ستکاریا جاندا اے۔ کجھ تھاواں تے ایہہ پرتھا جاری اے۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=7HLrPYOe38gC|title=The goddesses' henchmen gender in Indian hero worship|last=Harlan|first=Lindsey|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195154269|location=Oxford [u.a.]|pages=45 with footnote 55, 58–59|access-date=14 October 2016}}</ref><ref name="Goat sacrifice to Shilamata">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=sQJzTr4c-g4C|title=Is the Goddess a Feminist?: the Politics of South Asian Goddesses,|last=Hiltebeitel|first=Alf|last2=Erndl|first2=Kathleen M.|date=2000|publisher=Sheffield Academic Press|isbn=9780814736197|location=Sheffield, England|page=77|author-link=Alf Hiltebeitel}}</ref> کرم کانڈ مطابق جانور نوں اکو سٹروک نال مارن دی ضرورت ہندی اے۔ ماضی وچ اس ریتی نوں مردانگی وچ داخلے اتے اکّ جنگجو دے روپ وچ تیار ہون دی ریت سمجھیا جاندا سی۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=7HLrPYOe38gC|title=Religion and Rajput Women|last=Harlan|first=Lindsey|publisher=University of California Press|year=1992|isbn=0-520-07339-8|location=Berkeley, California|pages=61, 88}}</ref> ایہناں راجپوت بھائیچاریاں وچ ''کلدیوی'' اکّ جنگجو-پتیورتا دی رکھوالی دیوی اے، جس لئی مقامی دندکتھاواں وچ راجپوت-مسلم لڑائیاں دوران عقیدت دے اشارہ ملدے ہن۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=7HLrPYOe38gC|title=Religion and Rajput Women|last=Harlan|first=Lindsey|publisher=University of California Press|year=1992|isbn=0-520-07339-8|location=Berkeley, California|pages=107–108}}</ref> پشوآں دیاں بلیاں دی روایت نوں اتری بھارت وچ [[وارانسی|بنارس دے]] آلے دوآلے مندراں اتے گھراں وچ شاکاہاری بھیٹاواں نال بدلیا جا رہا اے۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=onyaEhwhJBUC|title=Ritual Worship of the Great Goddess: The Liturgy of the Durga Puja with interpretation|last=Rodrigues|first=Hillary|date=2003|publisher=State University of New York Press|isbn=07914-5399-5|location=Albany, New York, USA|page=215|access-date=26 October 2015}}</ref> <nowiki></br></nowiki> [[آسام]] اتے [[مغربی بنگال]] بھارت اتے [[نیپال]] وچ ہندو مندر ہن، جتھے [[بکری|بکریاں]]، [[ککڑ|مرغے]] اتے کئی وار [[مجھّ|مجھاں]] نوں بَلی چڑھایا جاندا اے۔ ایہہ بلیاں مکھ طور تے [[ہندو دھرم]] دے طاقت سکول نوں مندے مندراں وچ ہندیاں ہن جتھے [[کالی ماں|کالی]] اتے [[درگا]] دے روپ وچ [[برہم|براہمن دی]] مدین نیچر دی پوجا کیتی جاندی اے۔ تاملناڈو وچ بہت سارے پینڈو مندر ہن جتھے اس قسم دی قربانی ہندی اے۔<ref>[http://epaper.timesofindia.com/Daily/skins/TOI/navigator.asp?Daily=TOICH&login=default Times of India, Chennai Edition, 4 May 2008]{{مردہ کڑی|date=February 2014}}</ref> بھارت دے کجھ پوتر جنگلاں وچ، خاص طور 'تے مغربی [[مہانراشٹر|مہاراشٹر وچ]] اوہناں دیویاں نوں خوش کرن لئی پشو بَلی دتی جاندی اے جیہناں بارے ایہہ سمجھیا جاندا اے کہ اوہ جنگلاں تے راج کردیاں ہن۔<ref>{{Cite journal|last=Gadgil|first=M|last2=VD Vartak|year=1975|title=Sacred Groves of India|url=http://repository.ias.ac.in/64199/1/14-pub.pdf|journal=Journal of the Bombay Natural History|volume=72|issue=2|page=314}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210720093006/http://repository.ias.ac.in/64199/1/14-pub.pdf |date=2021-07-20 }}</ref> نیپال وچ تن دنا [[گڑیمائی تہوار]] دوران جانوراں دی بلی''وڈے پدھر'' [[گڑیمائی تہوار|تے ہندی]] اے۔ ۲۰۰۹ وچ ایہہ اندازہ لگایا گیا سی کہ ۲۵۰٬۰۰۰ توں ودھ جانوراں نوں مار دتا گیا سی،<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/nov/24/hindu-sacrifice-gadhimai-festival-nepal|title=Hindu sacrifice of 250,000 animals begins &#124; World news &#124; guardian.co.uk|last=Olivia Lang in Bariyapur|date=2009-11-24|access-date=2012-08-13|publisher=Guardian|location=London}}</ref> اتے ۵۰ لکھ عقیدت مند اس تہوار وچ شامل ہوئے سن۔<ref>{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/11/24/nepal.animal.sacrifice/index.html|title=Ritual animal slaughter begins in Nepal - CNN.com|date=2009-11-24|access-date=2012-08-13|publisher=Edition.cnn.com|accessdate=2023-05-01|archivedate=2015-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150107171059/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/11/24/nepal.animal.sacrifice/index.html}}</ref> بھارت وچ، جانور دی بَلی دی رسم مقامی دیوی جاں اس دے کجھ طاقتور اتے بھیانک روپاں دے اگے بہت سارے پنڈ وچ پرچلت اے۔ پوجا دے اس روپ وچ، جانور، عام طور تے بکریاں نوں وڈھیا جاندا اے اتے خون اکثر دیوتے نوں پیش کیتا جاندا اے، جد کہ اس وچوں کجھ مندر توں باہر دے کسے کیلے تے لگایا جاندا اے۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5kl0DYIjUPgC&pg=PA41&dq=animal+sacrifice+in+hinduism&hl=en&sa=X&ei=XZ17VMLWCYPluQTa3YHwAw&ved=0CBsQ6AEwAA|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M|last=James G. Lochtefeld|publisher=[[Rosen Publishing|The Rosen Publishing Group]]|year=2002|isbn=9780823931798|page=41}}</ref> مثال وجوں، ''کندھین بڈھی'' بھارت دے اڑیسہ دے بودھ ضلعے وچ کانتمال کھیتر دی دیوی اے۔ ہر ورھے، ''اسو'' (ستمبر-اکتوبر) دے مہینے وچ منعقد اس دی سالانہ ''سفر'' / ''جاترا'' (تہوار) دے موقعے دیوتے اگے بککے اتے مرغے ورگے جانوراں دی بَلی چڑھائی جاندی اے۔ ''کندھین بڈھی'' ''سفر'' دا مکھ آکرشن ''گھسری پوجا اے''۔ ''گھسری'' دا مطلب اکّ سور دا بچہ اے، جس دی ہر تن سال بعد دیوی نوں بَلی دتی جاندی اے۔''کندھین بڈھی'' نوں بھارت دے اڑیسہ دے کالاہانڈی ضلعے وچ موہنگیری جیپی دے تحت لٹھیر پنڈ وچ وی پوجیا جاندا اے۔<ref>{{Cite web|url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2009/September/engpdf/20-24.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318073208/http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2009/September/engpdf/20-24.pdf|archive-date=2012-03-18|dead-url=no|access-date=2015-02-18}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="A complete citation is needed (January 2015)">پوری حوالے دی لوڑ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> بالی ٹاپو دے واسی ہندو متّ دے دھارنی دے پشو بَلی دا اکّ روپ تابو راہ دے دھارمک وشواس وچّ اکّ دھارمک [[ککڑاں دی لڑائی|ککڑ-لڑائی]] وی شامل اے، جتھے اکّ مذہبی رسم وچ اکّ ککڑ دا استعمال کیتا جاندا اے جتھے اسنوں مذہبی اتے روحانی ککڑ-لڑائی وچ اکّ ہور ککڑ دے نال لڑن دی اجازت دتی جاندی اے۔<ref>Bali Today: Love and social life By Jean Couteau, Jean Couteau et al - p.129 {{Cite web|url=https://books.google.com/books?id%3Dxn2ljrOw0IwC%26pg%3DPA129%26dq%3DTabuh+Rah%26hl%3Den%26sa%3DX%26ei%3DprXDT8yEMYLs8wS5tdG7Cw%26ved%3D0CFYQ6AEwBg#v=onepage&q=Tabuh%20Rah&f=false|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527172921/https://books.google.com/books?id=xn2ljrOw0IwC&pg=PA129&dq=Tabuh+Rah&hl=en&sa=X&ei=prXDT8yEMYLs8wS5tdG7Cw&ved=0CFYQ6AEwBg|archive-date=2016-05-27|dead-url=no|access-date=2015-09-04}}</ref> دشٹ آتماواں نوں شانت کرن لئی شدھیکرن دے طور تے لہو ڈولھنا ضروری اے، اتے مذہبی رسم وجوں لڑائیاں اکّ پرانے اتے گنجھل دار؉ رسم دی پالنا کردیاں ہن جو پوتر ''لونتار دے'' کھرڑیاں وچ دسی گئی اے۔<ref>Indonesia Handbook, 3rd, Joshua Eliot, Liz Capaldi, & Jane Bickersteth, (Footprint - Travel Guides) 2001 p.450 {{Cite web|url=https://www.amazon.com/Indonesia-Handbook-3rd-Footprint-Travel/dp/1900949512#reader_1900949512|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315122401/http://www.amazon.com/Indonesia-Handbook-3rd-Footprint-Travel/dp/1900949512|archive-date=2016-03-15|dead-url=no|access-date=2012-05-05}}</ref> == پوربی ایشیائی پرمپراواں == [[تصویر:Sacrificial_horsepit_linzi_2010_06_06.jpg|thumb|کیو دے ڈیوک جنگ دے گھوڑے دی قربانی، ۵ ویں صدی بی.سی.، چین]] [[بدھ دھرم|بدھ-متّ]] اتے [[تاؤواد]] عام طور تے جانوراں دی قتل دی مناہی کردے ہن؛<ref>[http://a.bonze.cn/wlsjwz/ygbj/271.htm 办丧事或祭祀祖先可以杀生吗] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331092215/http://a.bonze.cn/wlsjwz/ygbj/271.htm|date=March 31, 2012}}</ref><ref>[http://www.gzcyg.com/cygarticle.aspx?menuid=1334&tab=tab_News&tabid=19863 齋醮略談] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306132041/http://www.gzcyg.com/cygarticle.aspx?menuid=1334&tab=tab_News&tabid=19863|date=March 6, 2016}}</ref><ref>[http://www.daoist.org/culture/history/culture_history_005.htm 符籙齋醮] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100422221750/http://www.daoist.org/culture/history/culture_history_005.htm|date=April 22, 2010}}</ref> کجھ جانوراں، جویں کہ مرغ، سور، بکریاں، مچھی جاں ہور پالتو جانوراں دیاں بھیٹاں تاؤواد دیاں کجھ قوماں اتے چینی لوک دھرم دے عقیدیاں وچ قبول کیتے جاندے ہن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.lamchun.com/web-borrow.htm|title=林真-馬年運程, 馬年運氣書,風水、掌相、看相、八字、命理、算命|publisher=|access-date=2023-05-01|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429043956/http://www.lamchun.com/web-borrow.htm|dead-url=yes}}</ref><ref>[http://www.kaifook.com.hk/special/sp005.htm 衣紙2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313113038/http://www.kaifook.com.hk/special/sp005.htm|date=March 13, 2012}}</ref><ref>[http://www.twtaoism.net/php/4-6show.php?teaching_id=83 道教拜神用品] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705030815/http://www.twtaoism.net/php/4-6show.php?teaching_id=83|date=July 5, 2007}}</ref> [[کاؤسیئنگ|کاؤسینگ]]، [[تائیوان|تائوان وچ]] تاؤ دے مندراں وچ جانوراں دیاں بلیاں تے پابندی اے۔<ref>{{Cite web|url=http://bbs3.nsysu.edu.tw/txtVersion/boards/maev91/M.1070835450.A.html|title=中山大學 West BBS-西子灣站 / 分類佈告 / maev91 / 高雄地名知多少|publisher=|access-date=2019-01-25|archive-date=2011-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812064824/http://bbs3.nsysu.edu.tw/txtVersion/boards/maev91/M.1070835450.A.html|dead-url=yes}}</ref> جاپان وچ، ایؤمینٹ اکّ روایتی رچھ بَلی سی جو [[آئنو لوک|اینو لوکاں]] وچ پرچلت سی۔<ref><div> یوٹگاوا، ہیروشی. " [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.691.5505&rep=rep1&type=pdf اینو سبھیاچار وچ" بھیجن-واپس "ریٹ] ." جوجی جرنل آف رلجئس سٹڈیز (1992): 255-270. </div></ref> == حوالے == [[گٹھ:رہتل]] ftmj2we0yesw8xwyd05xmu6chlx4oyz