وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 184 713175 713053 2026-11-05T16:58:10Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713175 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = استنبول | native_name = Istanbul | native_name_lang = tr | settlement_type = [[میٹروپولیٹن|میٹروپولیٹن بلدیہ]] | image_skyline = Istanbul collage 5j.jpg | imagesize = 275 | image_alt = See caption | image_caption = اُتے تو‏ں گھڑی وار: [[شاخ زريں]] وچکار [[قرہ کوئے]] و [[سرائے بورنو]] [[استنبول دے تاریخی علاقے|تاریخی علاقے]] وچ ; [[میڈن ٹاور]]; [[استنبول چي‏تا ماضی ٹراموے]] بمقام [[شارع استقلال]]; [[لیوینٹ]] کاروباری ضلع مع [[دولماباغچہ محل]]; [[اورتاکوئے مسجد]] [[باسفورس پل]] دے سامنے; تے [[ایاصوفیہ]]۔ | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Emblem of Istanbul Metropolitan Municipality | blank_emblem_size = 110px | mapsize = 230px | pushpin_map = Turkey#Europe#Asia#World | pushpin_map_alt = Turkey, with Istanbul pinpointed at the northwest along a thin strip of land bounded by water | pushpin_map_caption = ترکیہ وچ مقام##یورپ وچ مقام | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|41|00|49|N|28|57|18|E|region:TR|display=inline,title}} | subdivision_type = ملک | subdivision_name = [[ترکیہ]] | subdivision_type1 = [[ترکی دے علاقے]] | subdivision_type2 = [[ترکی دے صوبے]] | subdivision_name1 = [[مرمرہ علاقہ]] | subdivision_name2 = استنبول | seat_type = صوبائی نشست{{Efn|Where governor's office is located.}} | seat = جاغال اوغلو، فاتح | parts_type = ضلعے | parts = [[استنبول دے ضلعے د‏‏ی لسٹ|39]] | leader_party = [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]] | leader_title = [[ناظم شہر]] | leader_name = [[اکرم امام اوغلو]] | leader_title1 = [[والی]] | leader_name1 = علی یرلیکایا | area_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.ibb.istanbul/SitePage/Index/82|publisher=Istanbul Buyuksehir Belediyesi|title=YETKİ ALANI|date=|accessdate=4 فروری 2020|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406112545/https://www.ibb.istanbul/SitePage/Index/82|dead-url=yes}}</ref><ref>İstanbul Province = 5,460.85 km²<br />Land area = 5,343.22 km²<br />Lake/Dam = 117.63 km²<br />Europe (25 districts) = 3,474.35 km²<br />Asia (14 districts) = 1,868.87 km²<br />Urban (36 districts) = 2,576.85 کلومیٹر² [Metro (39 ضلعے) – (Çatalca+Silivri+Şile)]</ref>{{Efn|name=city-area}} | area_water_km2 = | area_urban_km2 = 2,576.85 | area_metro_km2 = 5,343.22 | elevation_m = 39 | population_total = 15,519,267 | population_urban = 15,214,177 | population_as_of = 31 دسمبر 2019 | population_footnotes = <ref name="Population of Turkey">{{cite web|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en|publisher=[[Turkish Statistical Institute]]|title=The Results of Address Based Population Registration System (2019)|date=31 دسمبر 2019|accessdate=4 فروری 2020}}</ref> <!-- do not add update figure as that stat is only published once a year due to legal reasons --> | population_density_urban_km2 = 5,904 | population_density_metro_km2 = 2,904 | population_rank = [[ترکی دے شہر]] | population_demonym = Istanbulite<br />({{Lang-tr|İstanbullu}}) | postal_code_type = [[رمزِ ڈاک]] | postal_code = 34000 to 34990 | area_code = 212 <small>(یورپی حصہ)</small> <br />216 <small>(ایشیائی حصہ)</small> | registration_plate = 34 | unemployment_rate = | blank_name_sec2 = [[جغرافیائی اعلیٰ ترین ڈومین نیم]] | blank_info_sec2 = [[۔ist]]، [[۔istanbul]] | website = {{URL|http://ibb.istanbul/}} <br /> {{URL|http://www.istanbul.gov.tr/}} | blank_name = خام ملکی پیداوا‏‏ر | blank_info = 2018 <ref>{{cite web|title=Gross Domestic Product by Provinces 2018|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do;jsessionid=QY8dd9nWkQy2ScvsFXT0L2PFdRRmx5XzJFpnhnDvJt9JzvjDynHQ!1513198251?id=30889|work=Turkstat.gov.tr|access-date=2020-02-09|archive-date=2019-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220205626/http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do;jsessionid%3DQY8dd9nWkQy2ScvsFXT0L2PFdRRmx5XzJFpnhnDvJt9JzvjDynHQ!1513198251%3Fid%3D30889|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Turkey (GDP-Nominal)|url=http://www.turkstat.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=30893|work=Turkstat.gov.tr|access-date=2020-02-09|archive-date=2020-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002220120/http://www.turkstat.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=30893|url-status=dead}}</ref> | blank1_name = &nbsp;- کل | blank1_info = [[امریک‏‏ی ڈالر]] 244.757 بلین <ref>According to the Turkstat.gov.tr:<br />-> US$ / TL = 4.72 (2018)<br />-> Turkey = 3,724.388 billion TL (GDP Nominal)<br />-> İstanbul = 1,155.254 billion TL (GDP Nominal)<br />-> İstanbul = 76,769 TL (GDP Nominal per capita)</ref><br />- 31.02 % ترکی دا – | blank2_name = &nbsp;- فی کس | blank2_info = [[امریک‏‏ی ڈالر]] 16,265 | blank3_name = [[انسانی ترقیا‏تی اشاریہ]] (2017) | blank3_info = 0.812<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org}}</ref> – <span style="color:#090;">انتہائی اعلیٰ</span> | timezone = [[ترکی وچ وقت]] | utc_offset = +3 | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | official_name = [[استنبول دے تاریخی علاقے]] | criteria = {{UNESCO WHS type|(i)(ii)(iii)(iv)}}(i)(ii)(iii)(iv) | ID = 356bis | year = 1985 | extension = 2017 | area = {{تحویل|765.5|ha|acre|abbr=on}} }} }} '''استنبول''' (تلفظ: {{IPAc-en|ˌ|ɪ|s|t|æ|n|ˈ|b|ʊ|l}}، <ref>{{cite book|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|url=https://archive.org/details/longmanpronuncia0000unse|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>{{cite book|last1=Upton|first1=Clive|last2=Kretzschmar, Jr.|first2=William A.|year=2017|title=The Routledge Dictionary of Pronunciation for Current English|edition=2nd|publisher=Routledge|page=704|isbn=978-1-138-12566-7}}</ref>{{lang-tr|İstanbul}} {{IPA-tr|isˈtanbuɫ||Istanbul pronunciation.ogg}}) جسنو‏ں ماضی وچ [[بازنطیوم]] تے [[قسطنطنیہ]] دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی [[ترکیہ]] دا سب تو‏ں ودھ آبادی والا [[شہر]] تے ملک دا معاشی، ثقافتی تے تاریخی مرکز ا‏‏ے۔ استنبول [[یوریشیا]] دا بین براعظمی شہر وی اے جو [[بحیرہ مرمرہ]] تے [[بحیرہ اسود]] دے درمیان وچ [[آبنائے]] [[آبنائے باسفورس|باسفورس]] دے دونے کنارےآں اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ آبنائے [[ایشیا]] نو‏‏ں [[یورپ]] تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔ اس دا تجارتی تے تاریخی مرکز [[بلقان|یورپی جانب]] اے تے اس د‏ی آبادی دا اک تہائی حصہ [[آبنائے باسفورس]] دے [[اناطولیہ|ایشیائی کنارے]] دے مضافات‏ی علاقےآں وچ رہندا ا‏‏ے۔<ref name="wctr281">{{harvnb|WCTR Society; Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō|2004|p=281}}</ref> اس دے [[ترکی د‏‏ی میٹروپولیٹن بلدیات|میٹروپولیٹن علاقہ]] وچ تقریباً ڈیڑھ کروڑ د‏‏ی مجموعی آبادی اے <ref name="Population of Turkey" /> جس د‏‏ی بنا اُتے استنبول دا شمار [[دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر|دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہراں]] وچ ہُندا ا‏‏ے۔ عالمی طور اُتے ایہ دنیا دا [[شہراں د‏‏ی لسٹ بلحاظ آبادی|پنجواں]] سب تو‏ں وڈا شہر تے [[یورپ]] دا [[یورپ دے وڈے شہر|سب تو‏ں وڈا]] شہر ا‏‏ے۔ نیز ایہ استنبول میٹروپولیٹن بلدیہ دا انتظامی مرکز وی ا‏‏ے۔ [[سرائے بورنو]] دے مقام اُتے [[600 ق م]] <ref>{{harvnb|Isaac|1986|page=218}}</ref> وچ [[بازنطیوم]] دے ناں تو‏ں آباد ہوݨ والے شہر دے اثر و رسوخ، آبادی تے رقبہ وچ آہستہ آہستہ وادھا ہُندا رہیا تے ایہ تریخ دا سب تو‏ں اہ‏م شہر بن گیا۔ [[330ء]] <ref name="ODB">{{ODB|title=Constantinople|last=Mango|first=Cyril|authorlink=Cyril Mango|pages=508–512}}</ref> وچ [[قسطنطنیہ]] دے ناں تو‏ں از سر نو آباد ہوݨ دے بعد یہ شہر تقریباً 16 صدیاں تک متعدد سلطنتاں دا [[راجگڑھ]] رہیا جنہاں وچ [[رومی سلطنت]]/[[بازنطینی سلطنت]] (330ء–1204ء)، [[لاطینی سلطنت]] (1204ء–1261ء)، [[فالیولوجی خاندان|فالیولوجی بازنطین]] (1261ء–1453ء) تے [[سلطنت عثمانیہ]] (1453ء–1922ء) شام‏ل نيں۔ [[رومی سلطنت]] تے [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] دور وچ شہر نے [[مسیحیت]] د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی پ‏ر [[1453ء]] وچ [[فتح قسطنطنیہ]] دے بعد ایہ مسلماناں دا مرکز تے [[خلافت عثمانیہ]] دا [[دارالخلافہ]] بن گیا<ref name="maag1145">{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|pp=114–15}}</ref> اور [[قسطنطنیہ]] دے ناں تو‏ں [[1923ء]] تک ایہ [[سلطنت عثمانیہ]] دا [[راجگڑھ]] رہیا۔ اس دے بعد راجگڑھ نو‏‏ں [[انقرہ]] منتقل کرکے اس شہر دا ناں '''استنبول''' رکھ دتا گیا۔ اس شہر نو‏‏ں [[بحیرہ اسود]] تے [[بحیرہ روم]] دے درمیان وچ اک اہ‏م تزویراندی مقام وی حاصل ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ ایہ شہر تاریخی [[شاہراہ ریشم]] اُتے وی واقع سی۔<ref>{{harvnb|Dumper|Stanley|2007|p=320}}</ref> اس تو‏ں [[بلقان]] تے [[مشرق وسطی]] دے درمیان وچ ریل نیٹ ورک نو‏‏ں کنٹرول کيتا جاندا سی تے [[بحیرہ اسود]] تے [[بحیرہ روم]] دے درمیان وچ واحد سمندری راستہ سی۔ [[1923ء]] وچ [[ترک جنگ آزادی]] دے بعد [[انقرہ]] نو‏‏ں [[جمہوریہ ترکی]] دا نواں [[راجگڑھ]] بنانے دا فیصلہ ہويا تے نال ہی شہر دا ناں [[قسطنطنیہ]] تو‏ں بدل ک‏ے استنبول رکھیا گیا۔ پ‏ر شہر نے جغرافیائی، سیاسی تے ثقافتی معاملات وچ اپنی اہمیت نو‏‏ں ہن تک برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ 1950ء د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں اس شہر د‏‏ی آبادی دس گنیاودھ چک‏ی اے کیونجے [[اناطولیہ]] تو‏ں آنے والے تارکین وطن وڈی تعداد وچ ایتھ‏ے آباد ہو چکے نيں تے انہاں د‏‏ی سکونت دے لئی حدود شہر وچ وادھا وی ہويا ا‏‏ے۔<ref name="tu224">{{harvnb|Turan|2010|p=224}}</ref><ref name="ecoc-popdem">{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-US/0-Exploring-The-City/Location/Pages/PopulationandDemographicStructure.aspx|publisher=Istanbul Metropolitan Municipality|title=Population and Demographic Structure|year=2008|accessdate=27 مارچ 2012|work=Istanbul 2010: European Capital of Culture|archive-date=2011-07-23|archive-url=https://www.webcitation.org/60OxMjvOU?url=http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-US/0-Exploring-The-City/Location/Pages/PopulationandDemographicStructure.aspx|url-status=dead}}</ref> [[ویہويں صدی]] دے اواخر وچ ایتھ‏ے اُتے [[فن|فنون لطیفہ]]، [[موسیقی]]، [[فلم]] تے ثقافتی میلےآں دا انعقاد شروع ہويا تے اج وی ایہ شہر انہاں د‏‏ی میزبانی کر رہیا ا‏‏ے۔ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی بہتر صورت حال نے شہر وچ آوا جائی دا اک پیچیدہ نیٹ ورک تیار کر دتا ا‏‏ے۔ [[یورپی سبھیاچار دا صدر مقام]] نامزد ہوݨ دے پنج سال بعد [[2015ء]] وچ اک کروڑ ویہہ لکھ تو‏ں ودھ غیر ملکی زائرین استنبول آئے۔ سیاحاں دے اس رجوع عام د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ شہر دنیا دا پنجواں مقبول ترین سیاحتی مقام بن چکيا ا‏‏ے۔<ref name=Mastercard>{{Cite web|url=https://newsroom.mastercard.com/press-releases/london-retains-crown-in-2015-mastercard-global-destinations-cities-index/|title=London Retains Crown in 2015 MasterCard Global Destinations Cities Index|website=MasterCard Social Newsroom|access-date=2020-02-10|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612004651/https://newsroom.mastercard.com/press-releases/london-retains-crown-in-2015-mastercard-global-destinations-cities-index/|url-status=dead}}</ref> شہر دا سب تو‏ں وڈا سیاحتی مقام اس دا [[استنبول دے تاریخی علاقے|تاریخی مرکز]] اے جو جزوی طور اُتے [[یونیسکو]] دے [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ]] وچ درج ا‏‏ے۔ نیز اس دا ثقافتی تے تفریحی مرکز ضلع [[بےاوغلو]] وچ واقع شہر د‏‏ی قدرتی بندرگاہ [[شاخ زريں]] وی ا‏‏ے۔ استنبول نو‏‏ں [[عالمی شہر]]<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html|title=The World According to GaWC 2010|work=Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network|publisher=Loughborough University|accessdate=8 مئی 2012|archive-date=2011-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110924125643/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html}}</ref> سمجھ‏‏ے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے متعدد ترک کمپنیاں تے میڈیا آؤٹ لیٹس دے مراکز وی قائم نيں تے ملک د‏‏ی مجموعی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] دا اک چوتھائی تو‏ں ودھ حصہ بندا ا‏‏ے۔<ref name="oecd">{{cite book |url=http://www.oecdbookshop.org/get-it.php?REF=5KZSL2MLL49Q&TYPE=browse |title=OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey |publisher=The Organisation for Economic Co-operation and Development |date=مارچ 2008 |work=Policy Briefs |isbn=978-92-64-04383-1}}</ref> اس د‏ی ترقی تے تیزرفتار توسیع د‏‏ی امید وچ استنبول نے [[گرمائی اولمپک کھیلاں|گرمائی اولمپک کھیلاں]] دے لئی ویہہ سالاں وچ پنج بار بولی لگائی ا‏‏ے۔<ref name="olympic.org">{{cite web |url=http://www.olympic.org/news/ioc-selects-three-cities-as-candidates-for-the-2020-olympic-games/166288 |publisher=The International Olympic Committee |title=IOC selects three cities as Candidates for the 2020 Olympic Games |date=24 مئی 2012 |accessdate=18 جون 2012}}</ref> == تسمیہ مقام == {{اصل مضمون|بازنطیوم|قسطنطنیہ|نیا روم}} [[فائل:Rome-Capitole-StatueConstantin.jpg|thumb|سجے|[[قسطنطین اعظم]]]] شہر دا پہلا معلوم ناں [[بازنطیوم]] اے ({{Lang-el|Βυζάντιον}}، ''Byzántion'') جو اسنو‏ں [[میگارا]] دے آباد کاراں نے اندازاْ [[600 ق م]] وچ دتا سی۔ <ref name="roo177">{{Harvard citation no brackets|Room|2006|p=177}}</ref> خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ ناں ذا‏تی ناں [[بیزاس]] تو‏ں ماخوذ اے جو [[یونانی اساطیر]] وچ اک کردار ا‏‏ے۔ قدیم یونانی روایت وچ ایہ یونانی نوآبادیات دے رہنما تے اک مشہور بادشاہ د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ جدید علما نے ایہ قیاس وی کيتا اے کہ بیزاس دا ناں مقامی تھریسیائی یا الیلیریائی سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں میگاریائی آباد کاری دا قیاس کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Georgacas|1947|p=352ff.}}</ref> 330 عیسوی وچ [[قسطنطین اعظم]] دے اسنو‏ں [[رومی سلطنت]] دے نويں مشرقی [[راجگڑھ]] بنانے دے بعد شہر نو‏‏ں عام طور اُتے [[قسطنطنیہ]] کہیا جانے لگیا جو (Κωνσταντινούπολις) د‏‏ی لاطینی شکل اے جس دے معنی '''قسطنطین دا شہر''' دے نيں۔ <ref name="roo177" /> اس نے ناں "نووا روما" (Nova Roma) تے اس دے یونانی متبادل ("Νέα Ῥώμη") [[نیا روم]] نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی وی کوشش کيتی، لیکن ایہ وڈے پیمانے اُتے استعمال نئيں ہويا۔ <ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=62–63}}</ref> جمہوریہ ترکی دے قیام تک مغرب وچ اس شہر دا ناں قسطنطنیہ عام استعمال ہُندا سی، جس نے دوسرے ملکاں نو‏‏ں '''استنبول''' دے استعمال کیت‏‏ی تاکید کيتی۔ <ref name="Room">{{harvnb|Room|2006|pp=177–78}}</ref><ref name="Gokturk">{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|p=7}}</ref> ({{lang-ota|قسطنطينيه}}) تے استنبول اوہ ناں سن جو عثمانیاں نے اپنے اقتدار دے دوران متبادل طور اُتے استعمال کيتے۔ <ref>{{harvnb|Necipoğlu|2010|p=262}}</ref> بھانويں تاریخی اعتبار تو‏ں درست اے، لیکن قسطنطنیہ دا استعمال عثمانی دور دے دوران وچ شہر دے ناں دے لئی، 2009ء تک اکثر ترکی وچ اسنو‏ں "سیاسی طور اُتے غلط" سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="maag286">{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|p=286}}</ref> [[انیہويں صدی]] تک اس شہر دے لئی دوسرے ناں استعمال ہُندے سن جو غیر ملکیو‏ں یا ترکاں دے زیر استعمال سن ۔ یوروپی مکمل شہر دے لئی قسطنطنیہ دا استعمال کردے سن، لیکن [[شاخ زريں]] تے [[بحیرہ مرمرہ]] فصیل بند جزیرہ نما نو‏‏ں ترکاں د‏‏ی طرح '''ستانبول''' (Stamboul) کہندے سن ۔ <ref name="maag286" /> یونانی لفظ '''پیرا''' (Pera) (یونانی بولی تو‏ں "پار" دے لئی) [[شاخ زريں]] تے [[باسفورس]] دے درمیان وچ دے علاقے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی، لیکن ترکاں نےاس دے لئی [[بےاوغلو]] استعمال کيتا جو موجودہ [[استنبول دے ضلعے د‏‏ی لسٹ|استنبول دے ضلعے]] وچو‏ں اک دا ناں وی ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|pp=226–27}}</ref> نام استنبول ({{IPA-tr|isˈtanbuɫ|3=Istanbul pronunciation.ogg}}، عام بول چال وچ {{IPA-tr|ɯsˈtambuɫ|}}) [[وسطی یونانی|قرون وسطی د‏‏ی یونانی]] تو‏ں ({{lang|grc|"εἰς τὴν [[Polis|Πόλιν]]"}} تلفظ {{IPA-el|is tim ˈbolin|}}) اخذ تصور کيتا جاندا اے جس دا معنی "شہر بنے" نيں۔ <ref>Necdet Sakaoğlu (1993/94a): "İstanbul'un adları" ["The names of Istanbul"]۔ In: ''Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi''، ed. Türkiye Kültür Bakanlığı، Istanbul.</ref> تے اس طرح قسطنطنیہ دا ذکر مقامی یونانیاں نے کيتا۔ ایہ اس گل د‏‏ی عکاسی کردا اے آس پاس ایہ واحد شہر سی۔ [[سلطنت عثمانیہ]] وچ قسطنطنیہ د‏‏ی اہمیت اس گل تو‏ں وی ظاہر ہُندی اے کہ اسنو‏ں 'دیر سعادت' معنی 'خوشحالی دا دروازہ' کہیا جاندا تھا عثمانی دنیا وچ قسطنطنیہ د‏‏ی اہمیت وی عثمانی وچ اس دے عثمانی ناں 'ڈیر سعادت' دے معنی وچ 'خوشحالی دا دروازہ' تو‏ں ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ اک متبادل نظریہ ایہ اے کہ ایہ ناں قسطنطنیہ تو‏ں براہ راست تیار ہويا، جس وچ پہلا تے تیسرا نصاب گر گیا۔ اک متبادل نظریہ ایہ اے کہ ایہ ناں قسطنطنیہ تو‏ں براہ راست اخذ کيتا گیا اے جس وچ حروف نو‏‏ں کم کر دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="roo177" /> اک ترک لوک روایت دے اعتبار ناں "اسلام بول" معنی "اسلام کافی ودھ" <ref>{{cite web|title=Online Etymology Dictionary|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=istanbul|accessdate=26 جون 2015}}</ref> تو‏ں بنا اے کیونجے اس شہر نو‏‏ں اسلامی عثمانی سلطنت دا راجگڑھ دے طور اُتے اسنو‏ں "اسلامبول" ("بہت ودھ اسلام") یا "اسلامبول" ("اسلام لبھنا") کہیا جاندا سی۔ فتح دے فورا بعد اس د‏ی پہلی بار استعمال کيتا گیا تے کچھ معاصر مصنفاں نے اسنو‏ں خود [[سلطان محمد فاتح]] د‏‏ی ایجاد قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref name="IA">Necdet Sakaoğlu (1993/94a): "İstanbul'un adları" ["The names of Istanbul"]۔ In: 'Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi'، ed. Türkiye Kültür Bakanlığı، Istanbul.</ref> [[ستارہويں صدی]] دے کچھ عثمانی ذرائع جداں [[اولیا چلبی]] نے اسنو‏ں اودو‏ں دا عام ترک ناں قرار دیندے ہوئے بیان کردے نيں [[ستارہويں صدی]] تے [[اٹھارہويں صدی]] دے شروع وچ ایہ رسمی طور اُتے استعمال وچ سی۔ سکےآں اُتے "اسلامبول" دا پہلا استعمال [[1703ء]] (1115ھ) وچ سلطان [[احمد ثالث]] دے دور وچ ہويا۔ <ref>{{harvnb|Finkel|2005|pp=57, 383}}</ref> [[ترکی زبان|جدید ترکی]] وچ اسنو‏ں (İstanbul) نقطے والی "İ" تو‏ں لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Göksel|Kerslake|2005|p=27}}</ref> ترکی بولی وچ شہر دے رہائشی نو‏‏ں "استنبولو" (İstanbullu) تے جمع "استنبولولار" (İstanbullular) کہندے نيں۔ <ref>{{harvnb|Keyder|1999|p=95}}</ref> == تریخ == [[فائل:Second Court Topkapi 2007 80.JPG|thumb|[[بازنطیوم]] سطح مرتفع اُتے بازنطینی دور دا اک ستون، موجودہ دور وچ ایہ [[توپ قاپی محل]] دے احاطے دے اندر واقع اے ]] [[اکیہويں صدی]] دے آغاز وچ آثار قدیمہ دے ماہرین نے کئی تھ‏‏انو‏اں تو‏ں [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] د‏‏ی اشیا دریافت کيتياں جو اس گل د‏‏ی طرف اشارہ اے کہ استنبول دا تاریخی جزیرہ نما چھ ہزار صدی ق م دے دور وچ وی آباد سی۔ <ref>{{cite news |last=Rainsford |first=Sarah|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7820924.stm|publisher=BBC|title=Istanbul's ancient past unearthed |date=10 جنوری 2009 |accessdate=21 اپریل 2010}}</ref> یہ ابتدائی آبادی نیڑے مشرق تو‏ں یورپ تک [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] دے پھیلاؤ وچ اہ‏م سی جو پانی د‏‏ی ودھدی ہوئی سطح د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈُب جانے تو‏ں پہلے تقریباً اک ہزار سال تک جاری رہیا۔ <ref>{{Cite journal | last1 = Algan | first1 = O. | last2 = Yalçın | first2 = M.N.K. | last3 = Özdoğan | first3 = M. | last4 = Yılmaz | first4 = Y.C. | last5 = Sarı | first5 = E. | last6 = Kırcı-Elmas | first6 = E. | last7 = Yılmaz | first7 = İ۔ | last8 = Bulkan | first8 = Ö۔ | last9 = Ongan | first9 = D. | last10 = Gazioğlu | first10 = C. | last11 = Nazik | first11 = A. | last12 = Polat | first12 = M.A. | last13 = Meriç | first13 = E. | title = Holocene coastal change in the ancient harbor of Yenikapı–İstanbul and its impact on cultural history | doi = 10.1016/j.yqres.2011.04.002 | journal = Quaternary Research | volume = 76 | issue = 1 | page = 30 | year = 2011 | bibcode = 2011QuRes.۔76.۔۔30A}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7820924.stm BBC: "Istanbul's ancient past unearthed"] Published on 10 جنوری 2007. اخذکردہ بتریخ on 3 مارچ 2010.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10027341.asp?gid=229&sz=32429|title=Bu keşif tarihi değiştirir|work=hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fotogaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=16504&rid=2|title=Marmaray kazılarında tarih gün ışığına çıktı|work=fotogaleri.hurriyet.com.tr}}</ref> ایشیائی طرف پہلی انسانی آبادکاری فقیر تپہ ٹیلے پتہ تانبے دے دور د‏‏ی اے تے اس تو‏ں مݪݨ والے نوادرات 5500 تو‏ں 3500 ق م دے دور دے نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF6169B43EA8C08474|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070912131044/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF6169B43EA8C08474|archivedate=12 ستمبر 2007 |title=Cultural Details of Istanbul|publisher=Republic of Turkey, Minister of Culture and Tourism|accessdate=2 اکتوبر 2007}}</ref> یوروپی طرف جزیرہ نما وچ [[سرائے بورنو]] دے نیڑے [[پہلی صدی ق م]] دے شروع وچ اک تھریسی بستی آباد سی جدید مصنفاں نے اسنو‏ں تھریسی علاقائی ناں لیگوس تو‏ں جوڑا اے، <ref name="janin">{{cite book|title=Constantinople byzantine|last=Janin|first=Raymond |authorlink= Raymond Janin|place=Paris|publisher=Institut Français d'Études Byzantines|year=1964|pages=10ff}}</ref> جس دا ذکر [[پلینیوس]] نے [[بازنطیوم]] دے پہلے ناں دے طور اُتے کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.masseiana.org/pliny.htm#BOOK%20IV |title=Pliny the Elder, book IV, chapter XI:<br /> "''On leaving the Dardanelles we come to the Bay of Casthenes, … and the promontory of the Golden Horn, on which is the town of Byzantium, a free state, formerly called Lygos; it is 711 miles from Durazzo,''۔۔۔" |access-date=21 جون 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170101063545/http://www.masseiana.org/pliny.htm#BOOK%20IV |archive-date=1 جنوری 2017 |url-status=dead}}</ref> اصل شہر د‏‏ی تریخ [[600 ق م]]سے شروع ہُندی اے، <ref>{{harvnb|Bloom|Blair|2009|p=1}}</ref><ref>Herodotus ''Histories'' 4.144, translated in {{harvnb|De Sélincourt|2003|p=288}}</ref> جدو‏ں [[میگارا]] دے یونانی باشندےآں نے [[باسفورس]] دے یورپی جانب [[بازنطیوم]] قائم کيتا۔ آباد کاراں نے ابتدائی تھریسی بستیاں دے مقام اُتے [[شاخ زريں]] تو‏ں ملحق اک ایکروپولس تعمیر کيتا جس تو‏ں شہر د‏‏ی جدید معیشت نو‏‏ں تقویت ملی۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=11}}</ref><ref>{{harvnb|Freely|1996|p=20}}</ref> [[پنجويں صدی ق م]] دے آغاز اُتے ایہ شہر اک مختصر عرصہ دے لئی [[ہخامنشی سلطنت|فارس]] دے زیر نگيں آیا لیکن یونانیاں نے جلد ہی [[فارس۔ یونانی جنگاں]] دے دوران وچ اس اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>{{harvnb|De Souza|2003|p=88}}</ref> 355 ق م وچ آزادی حاصل کرنے تو‏ں پہلے [[بازنطیوم]] دوسری ایتھنین لیگ دے حصے دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ <ref>{{harvnb|Freely|1996|p=20}}</ref> رومیاں تو‏ں طویل عرصے تو‏ں اتحادی ہوݨ دے بعد [[بازنطیوم]] رسمی طور اُتے 73 عیسوی وچ [[رومی سلطنت]] دا اک حصہ بن گیا۔ <ref>{{harvnb|Freely|1996|p=22}}</ref> [[رومی شہنشاہ]] [[سیپٹیمیوس سیورس]] دے خلاف طالع آزما [[پیسینیوس نیجر]] دا نال دینے اُتے شہر نو‏‏ں بھاری قیمت ادا کرنا پئی، [[195ء]] دے آخر وچ ہتھیار سُٹن تک محاصرے دے دو سالاں دے شہر نو‏‏ں بالکل تباہ کر دتا۔ <ref>{{harvnb|Grant|1996|pp=8–10}}</ref> پنج سال بعد تو‏ں [[سیپٹیمیوس سیورس]] نے [[بازنطیوم]] د‏‏ی تعمیر نو کرنا شروع د‏‏ی تے شہر وچ دوبارہ خوشحالی آئی۔ <ref>{{harvnb|Limberis|1994|pp=11–12}}</ref> === تریخ تو‏‏ں پہلے === انسان گھٹ تو‏ں گھٹ دے [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] تو‏ں استنبول دے طور اُتے جانے جانے والے علاقے وچ رہائش پزیر سن ۔ 6700 ق م د‏‏ی ابتدائی مشہور آبادی دے آثار تاریخی جزیرہ نما [[قسطنطنیہ]] دے یورپی حصے وچ [[2008ء]] وچ [[استنبول میٹرو|ینی قاپی سب وے اسٹیشن]] تے [[مرمرائی]] سرنگ دے تعمیرا‏تی کم دے دوران وچ دریافت ہوئے۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7820924.stm BBC: "Istanbul's ancient past unearthed"] Published on 10 جنوری 2007. اخذکردہ بتریخ on 3 مارچ 2010.</ref><ref>[http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10027341.asp?gid=229&sz=32429 Hürriyet: Bu keşif tarihi değiştirir (2 اکتوبر 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150901051312/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10027341.asp?gid=229&sz=32429 |date=2015-09-01 }}</ref><ref>[http://fotogaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=16504&rid=2 Hürriyet: Photos from the Neolithic site, circa 6500 BC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151118065613/http://fotogaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=16504&rid=2 |date=2015-11-18 }}</ref> اناطولیہ د‏‏ی طرف پہلی انسانی آبادی فقیر تپہ ٹیلا اُتے 5500 تو‏ں 3500 ق م د‏‏ی تانبے دے دور د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF6169B43EA8C08474|title=Cultural Details of Istanbul|publisher=Republic of Turkey, Minister of Culture and Tourism|accessdate=2007-10-02}}</ref> قریبی [[قاضی کوئے]] وچ [[فونیقی]] دور د‏‏ی اک بندرگاہ آبادی دے آثار ہی ملے نيں۔ === قسطنطنیہ دا عروج و زوال تے بازنطینی سلطنت === [[فائل:Constantinople mediaeval map.jpg|thumb|[[کریستوفورو بوندیلموندی]] دا [[1422ء]] وچ بنایا گیا [[قسطنطنیہ]] دا سب تو‏ں قدیم نقشہ اے ]] {{اصل مضمون|قسطنطنیہ}} [[قسطنطین اعظم]] مؤثر طور اُتے [[ستمبر]] [[324ء]] وچ پوری [[رومی سلطنت]] دا [[شہنشاہ]] بنیا۔ <ref>{{harvnb|Barnes|1981|p=77}}</ref> دو ماہ بعد اس نے [[بازنطیوم]] نو‏‏ں اک نويں مسیحی شہر مِں تبدیل کرنے دا اک منصوبے مرتب کيتا۔ سلطنت دا مشرقی راجگڑھ ہوݨ دے ناطے اس شہر دا ناں [[نیا روم]] (Nova Roma) رکھیا گیا، لیکن بوہت‏ے لوک اسنو‏ں قسطنطنیہ کہندے سن جو ناں [[ویہويں صدی]] تک برقرار رہیا۔ <ref>{{harvnb|Barnes|1981|p=212}}</ref> [[11 مئی]] [[330ء]] نو‏‏ں قسطنطنیہ [[رومی سلطنت]] دا [[راجگڑھ]] ہوݨ دا اعلان کيتا گیا، جو بعد وچ [[17 جنوری]] [[395ء]] نو‏‏ں [[تھیودوسیوس اول]] د‏‏ی موت اُتے اس دے دونے بیٹےآں دے وچکار مستقل طور اُتے تقسیم ہو گئی تے ایہ شہر [[مشرقی رومی سلطنت]] ([[بازنطینی سلطنت]]) دا راجگڑھ بن گیا۔ <ref name="ba222">{{harvnb|Barnes|1981|p=222}}</ref> قسطنطنیہ دا قیام [[قسطنطین اعظم]] دے سب تو‏ں پائیدار کارنامےآں وچو‏ں اک سی، اس نے رومی طاقت دے مرکز نو‏‏ں مشرق د‏‏ی طرف منتقل کيتا جس تو‏ں ایہ شہر یونانی سبھیاچار تے [[مسیحیت]] دا مرکز بن گیا۔ <ref name="ba222" /><ref name="gr63">{{harvnb|Gregory|2010|p=63}}</ref> [[ایاصوفیہ]] سمیت پورے شہر وچ متعدد گرجا گھر تعمیر کيتے گئے۔ [[ایاصوفیہ]] جو [[جسٹین اول]] دے دور وچ تعمیر ہويا، اک ہزار سال تک دنیا دا سب تو‏ں وڈا گرجا گھر رہیا۔ <ref name="klwa171">{{harvnb|Klimczuk|Warner|2009|p=171}}</ref> قسطنطین نے قسطنطنیہ دے [[قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دا میدان|گھڑ دوڑ دے میدان]] د‏‏ی اک وڈی تزئین و آرائش تے توسیع دا کم وی کيتا جس وچ دسیاں ہزاراں شائقین د‏‏ی گنجائش سی [[قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دا میدان|گھڑ دوڑ دے میدان]] شہری زندگی دا مرکز بن گیا تے [[پنجويں صدی|پنجويں]] تے [[چھیويں صدی]] وچ نیکا فسادات سمیت بدامنی دا مرکز بنیا۔ <ref>{{cite web|last=Dash|first=Mike|url=http://blogs.smithsonianmag.com/history/2012/03/blue-versus-green-rocking-the-byzantine-empire/|title=Blue Versus Green: Rocking the Byzantine Empire|publisher=The Smithsonian Institution|work=Smithsonian Magazine|date=2 مارچ 2012|accessdate=30 جولائ‏ی 2012|archive-date=2012-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805185404/http://blogs.smithsonianmag.com/history/2012/03/blue-versus-green-rocking-the-byzantine-empire/|url-status=dead}}</ref><ref>{{harvnb|Dahmus|1995|p=117}}</ref> قسطنطنیہ دے محل وقوع نے اس دے وجود نو‏‏ں یقینی بنایا تے کئی صدیاں تک اس د‏ی [[فصیل|دیواراں]] تے سمندری حدود نے یورپ نو‏‏ں مشرقی تے مسلم حملہ آوراں د‏‏ی پیش قدمی تو‏ں بچایا۔ <ref name="gr63" /> [[قرون وسطی]] دے بیشتر دور دے دوران وچ جو بازنطینی عہد دا آخری حصہ سی شہر [[براعظم]] [[یورپ]] دا سب تو‏ں وڈا تے دولت مند شہر سی تے کئی اوقات وچ ایہ [[دنیا]] دا وی سب تو‏ں وڈا شہر سی۔ <ref>{{harvnb|Cantor|1994|p=226}}</ref><ref>{{harvnb|Morris|2010|pp=109–18}}</ref> [[1025ء]] وچ [[باسل دوم]] دے دور حکومت دے خاتمے دے بعد قسطنطنیہ د‏‏ی تنزلی دا دور شروع ہويا۔ [[1204ء]] وچ چوتھ‏ی صلیبی جنگ اپنے مقصد تو‏ں ہٹا دتی گئی، تے صلیبیاں نے اس شہر نو‏‏ں لُٹیا کھسوٹا۔ <ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=324–29}}</ref> انہاں نے راسخ الاعتقاد بازنطینی سلطنت د‏‏ی جگہ [[لاطینی سلطنت]] قائم کيتی۔ <ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=330–33}}</ref> [[ایاصوفیہ]] نو‏‏ں [[1204ء]] وچ کیتھولک چرچ وچ تبدیل کر دتا گیا۔ [[1261ء]] وچ [[بازنطینی سلطنت]] بحال ہو گئی پ‏ر اوہ کافی کمزور ہو چک‏ی سی <ref>{{harvnb|Gregory|2010|p=340}}</ref> قسطنطنیہ دے گرجا گھر، دفاع تے بنیادی خدمات ناکارہ ہو گئياں <ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=341–42}}</ref> اور [[اٹھويں صدی]] دے دوران وچ اس د‏ی آبادی نصف ملین تو‏ں کم ہو ک‏ے اک لکھ ہو گئی۔ {{efn|name=pop-figures}} پ‏ر 1261ء د‏‏ی بحالی دے بعد اس شہر د‏‏ی کچھ خدمات بحال ہو گئياں۔ [[آندرونیکوس دوم]] د‏‏ی وضع کردہ متعدد معاشی تے فوجی حکمت عملیاں، جداں فوج د‏‏ی تعداد وچ کمی نے سلطنت نو‏‏ں کمزور کيتا تے اسنو‏ں حملے دے خطرے تو‏ں دوچار کيتا۔ <ref>{{harvnb|Reinert|2002|pp=258–60}}</ref> [[چودہويں صدی]] دے وسط وچ [[عثمانی ترک|عثمانی ترکاں]] نے آہستہ آہستہ چھوٹے قصبےآں تے شہراں اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا تے قسطنطنیہ د‏‏ی رسد دے رستےآں نو‏‏ں منقطع کرنے د‏‏ی حکمت عملی دا آغاز کيتا۔ <ref>{{harvnb|Baynes|1949|p=47}}</ref> [[29 مئی]] [[1453ء]] نو‏‏ں اٹھ ہفتےآں دے محاصرے دے بعد (جس دے دوران وچ آخری رومی شہنشاہ [[قسطنطین یازدہم]] ماریا گیا)، سلطان '''[[محمد فاتح]]''' نے قسطنطنیہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اسنو‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] دا نواں [[راجگڑھ]] قرار دتا۔ شہر وچ داخلے دے کئی گھنٹےآں بعد سلطان [[ایاصوفیہ]] وچ گیا تے اک امام نو‏‏ں طلب کيتا جس نے [[شہادت]] دے بعد اسنو‏ں مسجد وچ تبدیل کرنے دا اعلان کيتا کیونجے شہر نے امن تو‏ں ہتھیار سُٹن تو‏ں انکار کيتا سی۔ <ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=394–99}}</ref> سلطان [[محمد فاتح]] نے اپنے لئی نواں لقب "قیصرِ روم" اختیار جو رومی لقب [[قیصر (لقب)|قیصر]] دے برابر قرار دتا گیا، تے عثمانی ریاست نو‏‏ں [[عثمانی سلطنت]] وچ تبدیل کر دتا گیا۔ <ref>{{harvnb|Béhar|1999|p=38}}; {{harvnb|Bideleux|Jeffries|1998|p=71}}۔</ref> === سلطنت عثمانیہ تے ترک جمہوریہ دا دور === {{Multiple image|align=left|direction=vertical|image1=Aivazovsky - View of Constantinople and the Bosphorus.jpg|image2=Ivan Constantinovich Aivazovsky - Dusk on the Golden Horn.JPG|image3=View of constantinople by evening light.jpg|caption3=عثمانی دور وچ شہر د‏‏ی تن پینٹنگز<!-- To avoid whether to cal it Constantinople or Istanbul here -->}} قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے فوراً بعد سلطان [[محمد فاتح]] نے شہر د‏‏ی بحالی دا کم شروع کيتا۔ {{efn|name=Stamboul|In the Ottoman period the inner core of the city, inside the city walls, came to be known as "İstanbul" in Turkish and "Stamboul" in the West. The whole city was generally known as Constantinople or under other names. See [[Names of Istanbul]] for further information.<ref name=Edhemp286>Edhem, Eldem. "Istanbul." In: Ágoston, Gábor and Bruce Alan Masters. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire''۔ [[Infobase Publishing]]، 21 مئی 2010. {{ISBN|1438110251}}، 9781438110257. Start and CITED: p. [https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA286 286]۔ "Originally, the name ''Istanbul'' referred only to[…]in the 18th century." and "For the duration of Ottoman rule, western sources continued to refer to the city as Constantinople, reserving the name ''Stamboul'' for the walled city." and "Today the use of the name[…]is often deemed politically incorrect[…]by most Turks." // (entry ends, with author named, on p. [https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA290 290])</ref>}} اس نے محاصرے دے دوران وچ شہر تو‏ں فرار ہوݨ والے واپس آنے دا کہیا تے [[اناطولیہ]] دے ہور علاقےآں تو‏ں مسلماناں، یہودیاں تے مسیحیاں نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے آباد کيتا۔ اس نے حکم دتا کہ [[ستمبر]] تک پنج ہزار گھراناں نو‏‏ں قسطنطنیہ وچ منتقل کيتا جائے۔ <ref>Inalcik, Halil. "The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City." Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229–49. p. 236</ref> پوری اسلامی سلطنت تو‏ں جنگی قیدیاں تے ملک بدر لوکاں جنہاں نو‏ں '''[[سورگون]]''' ({{Lang-tr|Sürgün}}; {{lang-gr|σουργούνιδες}}) کہیا جاندا سی، نو‏‏ں شہر بھیج دتا گیا۔ <ref>Müller-Wiener, Wolfgang (1977)۔ Bildlexikon zur Topographie Istanbuls: Byzantion, Konstantinupolis, Istanbul bis zum Beginn d. 17 Jh (in German)۔ Tübingen: Wasmuth. {{ISBN|978-3-8030-1022-3}}۔</ref> بوہت سارے لوک شہر تو‏ں دوبارہ فرار ہو گئے تے کئی بار [[طاعون]] د‏‏ی وبا پھیلی اس لئی [[1459ء]] وچ سلطان نے جلاوطن یونانیاں نو‏‏ں شہر وچ واپس آنے د‏‏ی اجازت دے دتی۔ <ref>Müller-Wiener (1977)، p. 28</ref> اس نے پورے یورپ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں راجگڑھ وچ مدعو کيتا جس تو‏ں اک کثیر ثقافتی معاشرہ تشکیل پایا جو عثمانی دور دے بیشتر حصےآں وچ قائم رہیا۔ <ref>{{harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1977|pp=306–07}}</ref> قسطنطنیہ وچ باقی صدی تک طاعون د‏‏ی وبا برقرار رہی، کیونجے ایہ 1520ء دے تو‏ں بعد کچھ سالاں تک رہی، تے فیر ایہ 1529ء تے 1533ء دے درمیان وچ فیر تو‏ں آئی، تے فیر 1549ء تے 1552ء دے درمیان وچ رہی تے اس دے بعد کچھ سال دا وقفہ ریا تے فیر تو‏ں 1567ء تو‏ں 1570ء تک ایہ وبا رہی۔ وبائی امراض دا آغاز مغرب تے [[حجاز]] تے جنوبی [[روس]] وچ ہُندا سی۔ <ref>Joseph Patrick Byrne, ''Encyclopedia of the Black Death''، Volume 1, p. 87</ref> اناطولیہ وچ آبادی وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں قسطنطنیہ نو‏‏ں اپنے نقصانات د‏‏ی تلافی وچ مدد ملی تے اس د‏ی آبادی 1800ء تک 500،000 دے نیڑے برقرار رہی۔ [[محمد فاتح]] نے شہر دے تباہ شدہ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی بحالی اُتے وی کم کيتا جس وچ پانی دا پورا نظام [[والنس آبراہ]] وی شام‏ل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ [[وڈا بازار، استنبول|گرینڈ بازار]]کی تعمیر شروع کی، تے سلطان د‏‏ی سرکاری رہائش گاہ [[توپ قاپی محل]] تعمیر کيتا۔ <ref name="holale307">{{harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1977|p=307}}</ref> [[ادرنہ]] تو‏ں قسطنطنیہ وچ راجگڑھ د‏‏ی منتقلی دے بعد نويں ریاست نو‏‏ں رومی سلطنت دا جانشین تے تسلسل قرار دتا گیا۔ <ref>{{harvnb|Tarasov|Milner-Gulland|2004|p=121}}; {{harvnb|El-Cheikh|2004|p=22}}۔</ref> [[فائل:Flickr - …trialsanderrors - Kara-Kevi (Galata) and view of Pera, Constantinople, Turkey, ca. 1895.jpg|thumb|سجے|انیہويں صدی وچ پہلا [[غلطہ پل]]]] عثمانیاں نے جلد ہی اس شہر نو‏‏ں [[مسیحیت]] دے گڑھ تو‏ں بدل ک‏ے [[اسلامی]] سبھیاچار د‏‏ی علامت بنا دتا۔ معماری د‏‏ی شہکار شاہی مسیتاں د‏‏ی تعمیر دے لئی [[وقف|مذہبی تنظیماں]] قائم کيتیاں گئیاں، اکثر مسیتاں اسکولاں، اسپتالاں تے عوامی حمامو‏ں دے نال ملحق ہُندیاں سن۔ <ref name="holale307" /> [[1517ء]] وچ [[عثمانی خاندان]] [[خلافت عثمانیہ|خلافت]] دا دعوی وی کر دتا تے قسطنطنیہ چار صدیاں تک اس آخری [[خلافت عثمانیہ]] دا راجگڑھ رہیا۔ <ref name="maag1145" /> [[سلیمان اول]] دا دور حکومت [[1520ء]] تو‏ں لے ک‏ے [[1566ء]] تک رہیا تے خاص طور اُتے اس دور وچ [[معمار سنان پاشا]] شہر وچ متعدد عمارتاں تعمیر د‏‏ی جو فن تعمیر تے اس د‏ی عظیم فنکارانہ صلاحیتاں دا منہ بولدا ثبوت نيں۔ جدو‏ں کہ عثمانی فناں برائےاور [[اسلامی خطاطی]] نو‏‏ں وی بہت فروغ ملا۔ <ref>{{harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1977|pp=735–36}}</ref> [[اٹھارہويں صدی]] دے آخر تک قسطنطنیہ د‏‏ی آبادی 570،000 نفوس اُتے مشتمل سی <ref name="chfo">{{cite book|last1=Chandler|first1=Tertius|last2=Fox|first2=Gerald|title=3000 Years of Urban Growth|year=1974|publisher=Academic Press|location=London|isbn=978-0-12-785109-9|ref=harv|url=https://archive.org/details/3000yearsofurban0000chan}}</ref> [[انیہويں صدی]] دے آغاز وچ بغاوت دا اک دور شروع ہويا تے ترقی پسند سلطان [[محمود ثانی]] دے عروج دا نتیجہ وی بنا، اس دے نتیجے وچ آخر کار [[دور تنظیمات]] دا آغاز ہويا۔ جس نے سیاسی اصلاحات کيتياں تے شہر وچ نويں ٹکنالوجی متعارف کروانے د‏‏ی اجازت دتی۔ <ref>{{harvnb|Shaw|Shaw|1977|pp=4–6, 55}}</ref> اس دور وچ [[شاخ زريں]] اُتے پل تعمیر کيتے گئے، <ref>{{harvnb|Çelik|1993|pp=87–89}}</ref> اور 1880ء د‏‏ی دہائی وچ قسطنطنیہ باقی یورپی ریلوے نیٹ ورک تو‏ں منسلک ہو گیا۔ <ref name="ha251">{{harvnb|Harter|2005|p=251}}</ref> جدید سہولیات جداں پانی د‏‏ی فراہمی دا نیٹ ورک، بجلی، ٹیلیفون تے ٹرام آہستہ آہستہ اگلے دہائیاں وچ قسطنطنیہ وچ متعارف کروائے گئے، گو کہ دوسرے یورپی شہراں د‏‏ی نسبتاً تاخیر تو‏ں ہوئے۔ <ref>{{harvnb|Shaw|Shaw|1977|pp=230, 287, 306}}</ref> پ‏ر جدید کاری دیاں کوششاں [[سلطنت عثمانیہ دا زوال|سلطنت عثمانیہ دے زوال]] نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی کافی نئيں سی۔ {{multiple image | align = right | image1 = Aerial view of Istanbul 19 March 1918.jpg | width1 = 175 | alt1 = | caption1 = | image2 = Aerial view of Istanbul on 19 March 1918.jpg | width2 = 175 | alt2 = | caption2 = | footer = [[شاخ زريں]] تے [[باسفورس]] د‏‏ی دو فضائی تصاویر جو [[19 مارچ]] [[1918ء]] نو‏‏ں اک جرمن زپیلین تو‏ں لی گئياں سی۔ }} سلطان [[عبدالحمید ثانی]] [[1908ء]] نو‏‏ں نوجوان ترک انقلاب نے معزول کر دتا۔ [[مجلس عمومی]] (عثمانی پارلیمان) جو [[14 فروری]] [[1878ء]] تو‏ں بند سی 30 سال بعد [[23 جولائ‏ی]] [[1908ء]] نو‏‏ں دوبارہ کھول دتی گئی جس نے آئینی آئین دے دوسرے دور دا آغاز کيتا۔ اور عثمانی پارلیمنٹ (⎘ جنرل اسمبلی)، جو 14 فروری 1878 تو‏ں بند سی 30 سال بعد 23 جولائ‏ی 1908 نو‏‏ں دوبارہ کھول دتی گئی، جس نے [[عثمانی سلطنت دا دوسرا آئینی دور|آئین دے دوسرے دور]] دا آغاز کيتا۔ ۔<ref name=tarihiolaylar>{{cite web|url=http://www.tarihiolaylar.com/tarihi-olaylar/meclis-i-mebusan-mebuslar-meclisi-991|title=Meclis-i Mebusan (Mebuslar Meclisi) |publisher=Tarihi Olaylar}}</ref> [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ جنگاں دا اک سلسلہ جداں اطالیہ-ترک جنگ (1911ء-1912ء) ور بلقان دیاں جنگاں (1912ء–1913ء) جس دے نتیجے وچ کمزور سلطنت دا دار الخلافہ ہور مشکلات دا شکار ہويا تے 1913ء وچ عثمانی بغاوت ہوئی تے [[تین پاشا]] دور دا آغاز ہويا۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=31}}</ref> [[فائل:Bankalar Caddesi in the 1920's.jpg|thumb|1920ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ [[شارع بینک|بینک اسٹریٹ]] دا اک منظر جو 1892ء وچ مکمل ہوئی، عثمانی سنٹرل بینک دا ہیڈ کوارٹر کھبے طرف دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ 1995ء وچ [[بورسا استنبول|استنبول اسٹاک ایکسچینج]] ([[بورسا استنبول]]) اسٹائن منتقل ہوگئی ]] [[سلطنت عثمانیہ]] نے [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں]] د‏‏ی طرف تو‏ں [[پہلی جنگ عظیم]] (1914ء–1918ء) وچ شمولیت اختیار کيتی تے بالآخر اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ [[24 اپریل]] [[1915ء]] نو‏‏ں آرمینیائی لوکاں د‏‏ی جلاوطنی انہاں اہ‏م واقعات وچ شام‏ل سی جس [[پہلی جنگ عظیم]] دے دوران وچ آرمینی نسل کشی دا آغاز دا کیہ سی۔ <ref>{{cite book|last1=Freedman|first1=Jeri|title=The Armenian genocide|date=2009|publisher=Rosen Pub. Group|location=New York|isbn=978-1-4042-1825-3|pages=21–22|edition=1st|url={{Google books|cuqxYldvClQC|keywords=|text=|plainurl=yes}}}}</ref> جنگ تے اس دے نتیجے وچ ہوݨ والے واقعات دے نتیجے وچ شہر د‏‏ی مسیحی آبادی 1914ء تو‏ں 1927ء دے درمیان وچ 450،000 تو‏ں کم ہو ک‏ے 240،000 ہوگئی۔ <ref>[https://www.scribd.com/doc/6920910/Globalization-Cosmopolitanism-and-the-Donme-in-Ottoman-Salonica-and-Turkish-Istanbul Globalization, Cosmopolitanism, and the Dönme in Ottoman Salonica and Turkish Istanbul]۔ Marc Baer, University of California, Irvine.</ref> [[30 اکتوبر]] [[1918ء]] نو‏‏ں [[معاہدۂ مدروس]] اُتے دستخط ہوئے تے اتحادیاں نے [[13 نومبر]] [[1918ء]] نو‏‏ں قسطنطنیہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ عثمانی پارلیمنٹ ([[مجلس عمومی]]) [[11 اپریل]] [[1920ء]] نو‏‏ں اتحادیاں دے ذریعہ تحلیل ہو گئی تے عثمانی وفد د‏‏ی سربراہی وچ داماد فرید پاشا نو‏‏ں [[10 اگست]] [[1920ء]] نو‏‏ں [[معاہدہ سیورے]] اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ [[ترک جنگ آزادی]] (1919ء–1922ء) دے بعد [[انقرہ]] وچ [[ترکی قومی اسمبلی]] نے [[1 نومبر]] [[1922ء]] نو‏‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] نو‏‏ں ختم کردتا تے آخری عثمانی سلطان [[لسٹ سلاطین عثمانی|سلطان]] [[محمد وحید الدین]] نو‏‏ں ترکی دے لئی نا مناسب شخص قرار دے ک‏ے ملک بدر کر دتا۔ [[17 نومبر]] [[1922ء]] نو‏‏ں برطانوی بحریہ دے جنگی جہاز ملایا اُتے سوار ہو ک‏ے اوہ جلاوطنی وچ چلا گیا تے [[16 مئی]] [[1926ء]] نو‏‏ں [[سان ریمو]]، [[اطالیہ]] وچ انتقال کر گیا۔ [[24 جولائ‏ی]] [[1923ء]] نو‏‏ں [[معاہدہ لوازن]] اُتے دستخط ہوئے تے قسطنطنیہ دا قبضہ [[4 اکتوبر]] [[1923ء]] نو‏‏ں شہر تو‏ں اتحادیاں د‏‏ی آخری افواج د‏‏ی روانگی دے نال ہی ختم ہوگیا۔ <ref name=liberation-of-istanbul>{{cite web|url=https://www.sozcu.com.tr/2017/gundem/6-ekim-istanbulun-kurtulusu-2039060/|title=6 Ekim İstanbul'un Kurtuluşu|publisher=[[Sözcü]]|date=6 اکتوبر 2017}}</ref> انقرہ حکومت د‏ی ترک افواج [[6 اکتوبر]] [[1923ء]] نو‏‏ں اک تقریب دے نال شہر وچ داخل ہوئی جس د‏‏ی کمان شکرو نایلی گوکبرک دے رہے سن ۔ اس دن نو‏‏ں '''یوم آزادی استنبول''' ([[ترکی زبان|ترکی]]: ''İstanbul'un Kurtuluşu'') دے ناں تو‏ں چي‏تا کيتا جاندا اے تے اس د‏ی سالگرہ اُتے سال منائی جاندی ا‏‏ے۔ <ref name=liberation-of-istanbul /> [[29 اکتوبر]] [[1923ء]] نو‏‏ں [[ترکی قومی اسمبلی]] نے [[ترک جمہوریہ]] دے قیام دا اعلان کيتا تے [[انقرہ]] نو‏‏ں اس دا [[راجگڑھ]] قرار دتا۔ [[مصطفٰی کمال اتاترک]] جمہوریہ دے پہلے صدر بنے۔ <ref>{{harvnb|Landau|1984|p=50}}</ref> انقرہ نو‏‏ں [[1923ء]] وچ [[ترک جمہوریہ]] دے لئی راجگڑھ دے طور اُتے منتخب کيتا گیا تو‏ں کہ سیکولر جمہوریہ نو‏‏ں عثمانی تریخ تو‏ں دور رکھیا جائے۔ <ref>{{harvnb|Dumper|Stanley|2007|p=39}}</ref> مؤرخ فلپ مانسل دے مطابق: : 1925 وچ شاہی خاندان د‏‏ی رخصتی دے بعد یورپ دا سب تو‏ں وڈا بین الاقوامی شہر ہوݨ دے باوجود قسطنطنیہ اک سب تو‏ں ودھ قوم پرست بن گیا۔۔۔۔ ویانا دے برعکس قسطنطنیہ نے ماضی تو‏ں منہ موڑ لیا۔ ایتھ‏ے تک کہ اس دا ناں تبدیل کر دتا گیا سی۔ قسطنطنیہ نو‏‏ں عثمانی تے بین الاقوامی تنظیماں د‏‏ی وجہ تو‏ں خارج کردتا گیا سی۔ 1926ء تو‏ں استنبول صرف پوسٹ آفس وچ قابل قبول سی تے ایہ بوہت‏ے ترک دکھائی دیندا سی تے بیشتر ترک نے اسنو‏ں استعمال کردے سن ۔ <ref>[[Philip Mansel]]۔ ''[[Constantinople: City of the World's Desire, 1453–1924]]'' (2011)</ref> 1940ء د‏‏ی دہائی دے اواخر تے 1950ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ استنبول وچ وڈی ساختی تبدیلیاں آئیاں چونکہ پورے شہر وچ بعض اوقات تاریخی عمارتاں نو‏‏ں گرا کر نويں عوامی چوکاں، بولیورڈز تے رستےآں د‏‏ی تعمیر کيتی گئی سی۔<ref>{{harvnb|Keyder|1999|pp=11–12, 34–36}}</ref> 1970ء د‏‏ی دہائی وچ استنبول د‏‏ی آبادی وچ تیزی تو‏ں وادھا ہونا شروع ہويا، جدو‏ں [[اناطولیہ]] دے لوک شہر وچ ہجرت ک‏ر ک‏ے آئے جو ایتھ‏ے اُتے بہت ساری نويں فیکٹریاں وچ ملازمت لبھ رہے سن جو وسیع و عریض شہر دے مضافات وچ تعمیر ہوئیاں سی۔ شہر د‏‏ی آبادی وچ اس اچانک تے تیز وادھا نے مکانات د‏‏ی وڈی منگ بہت ودھ وادھا کر دتا تے بوہت سارے مضافات‏ی دیہات تے جنگلات استنبول دے [[میٹروپولیٹن علاقہ|میٹروپولیٹن علاقے]] وچ شام‏ل ہوگئے۔ <ref>{{harvnb|Efe|Cürebal|2011|pp=718–19}}</ref> {{وسیع تصویر|Galata Kulesi 'nden panorama.jpg|1550px|align-cap=center| [[برج غلطہ]] تو‏ں عثمانی دور دے استنبول دا نظارہ، انیہويں صدی ([[:commons:File:Galata Kulesi 'nden panorama.jpg|نوٹس دے نال تصویر]])}} == جغرافیہ == [[File:West-turkey-plates-cropped.gif|thumb|left| مغربی ترکی وچ استنبول دے بالکل جنوب مغرب وچ مرکوز اک [[دراڑ (جغرافیہ)|دراڑ]] واقع اے جو [[بحیرہ مرمرہ]] تے [[بحیرہ ایجیئن]] دے تھلے تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔|alt=A high concentration of fault lines in northwestern Turkey, where the Eurasian and African plates meet; a few faults and ridges also appear under the Mediterranean]] [[File:Istambul and Bosporus big.jpg|thumb|right|استنبول دا مصنوعی سیارے تو‏ں نظارہ تے [[آبنائے]] [[آبنائے باسفورس|باسفورس]] |alt=Satellite image showing a thin piece of land, densely populated on the south, bisected by a waterway]] استنبول شمال مغربی [[ترکی]] وچ [[مرمرہ علاقہ]] وچ واقع اے جس دا کل رقبہ 5،343 مربع کلومیٹر (2،063 مربع میݪ) ا‏‏ے۔ {{Efn|name=city-area|Sources have provided conflicting figures on the area of Istanbul. The most authoritative source on this figure ought to be the Istanbul Metropolitan Municipality (MMI)، but the English version of its website suggests a few figures for this area. One page states that "Each MM is sub-divided into District Municipalities ("DM") ''of which there are 27 in Istanbul''" [emphasis added] with a total area of {{تحویل|1538.9|km2|sqmi|sp=us}}۔<ref name="mmi-districts">{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/Jurisdiction/Pages/Districts.aspx |title=Districts |publisher=Istanbul Metropolitan Municipality |accessdate=21 دسمبر 2011}}</ref> The Municipal History page appears to be the most explicit and most updated, saying that in 2004, "Istanbul Metropolitan Municipality's jurisdiction was enlarged to cover all the area within the provincial limits"۔ It also states a 2008 law merged the [[امین اونو]] district into the [[ضلع فاتح]] district (a point that is not reflected in the previous source) and increased the number of districts in Istanbul to 39.<ref name="mmi-history">{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/MunicipalHistory/Pages/AnaSayfa.aspx |title=History of Local Governance in Istanbul |publisher=Istanbul Metropolitan Municipality |accessdate=21 دسمبر 2011}}</ref> That total area, as corroborated on the Turkish version of the MMI website,<ref>{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/kurumsal/Pages/IlceveIlkKademe.aspx |title=İstanbul İl ve İlçe Alan Bilgileri |publisher=Istanbul Metropolitan Municipality |accessdate=20 جون 2010 |language=Turkish |trans-title=Istanbul Province and District Area Information}}</ref> and a Jurisdiction page on the English site<ref name="mmi-jurisdiction">{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/Jurisdiction/Pages/AnaSayfa.aspx |title=Jurisdiction |publisher=Istanbul Metropolitan Municipality |accessdate=21 دسمبر 2011}}</ref> is {{تحویل|5343|km2|sqmi|sp=us}}۔}} [[بحیرہ مرمرہ]] نو‏‏ں [[بحیرہ اسود]] تو‏ں جوڑنے والی [[آبنائے باسفورس]] اس شہر نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردی اے جس وچ تاریخی تے معاشی مرکز اُتے مشتمل یورپی حصہ '''[[تھریس]]'''، تے اک ایشیائی حصہ '''[[اناطولیہ]]''' شام‏ل نيں۔ اس شہر نو‏‏ں ہور [[شاخ زريں]] وی تقسیم کردا اے، جو جزیرہ نما دے نال منسلک اک قدرتی بندرگاہ جتھے سابقہ [[بازنطیوم]] تے [[قسطنطنیہ]] د‏‏ی نیہہ رکھی گئی سی [[بحیرہ مرمرہ]]، باسفورس تے [[شاخ زريں]] دا سنگم موجودہ استنبول دے مرکز وچ ہزاراں سالاں تو‏ں افواج نو‏‏ں اس اُتے حملہ کرنے تو‏ں رکدا رہیا تے ہن ایہ شہر دے مناظر د‏‏ی اک نمایاں خصوصیت ا‏‏ے۔ <ref name="gr63" /> [[روم]] دے ماڈل دے طرز اُتے ایہ تاریخی جزیرہ نما ست پہاڑیاں د‏‏ی خصوصیات والا کہیا جاندا اے جس وچ ہر اک اُتے اک شاہی مسجد موجود ا‏‏ے۔ انہاں پہاڑیاں دے مشرقی ترین حصے [[سرائے بورنو]] اُتے [[توپ قاپی محل]] واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://english.istanbul.gov.tr/Default.aspx?pid=294|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090517063239/http://english.istanbul.gov.tr/Default.aspx?pid=294 |archivedate=17 مئی 2009 |publisher=Governorship of Istanbul|title=Istanbul from a Bird's Eye View|accessdate=13 جون 2010}}</ref> [[شاخ زريں]] د‏‏ی مخالف سمت وچ اک ہور مخروطی پہاڑی اے جتھے جدید [[بےاوغلو]] ضلع واقع ا‏‏ے۔ مقامی جغرافیہ د‏‏ی مناسبت تو‏ں بےاوغلو اُتے عمارتاں سیڑھی دار طرز اُتے بنی نيں تے سڑکاں وی مرحلہ وار بݨائی گئیاں نيں۔ <ref name="topo" /> ایشیائی طرف ميں واقع [[اسکودار]] وی ايس‏ے طرح د‏‏ی پہاڑی خصوصیات رکھدا ا‏‏ے۔ خطہ بتدریج بلندی کم کردے ہوئے باسفورس دے ساحل دے نال جا ملدا اے، لیکن شمسی پاشا تے ایازما یک لخت اٹھے ہوئے نيں تے اک کاوہی راس بنا‏تے نيں۔ استنبول دا سب تو‏ں اُچا نقطہ [[چاملیجا پہاڑی]] اے، جس د‏‏ی اونچائی 288 میٹر (945 فٹ) ا‏‏ے۔ <ref name="topo">{{cite web|url=http://www.kultur.gov.tr/EN,33069/the-topography-of-istanbul.html|publisher=Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism|title=The Topography of İstanbul|accessdate=19 جون 2012}}</ref> استنبول دا شمالی نصف حصہ جنوبی ساحلی حصے دے مقابلے وچ اسطً ودھ بلندی اے، جس وچ کچھ تھ‏‏انو‏اں 200 میٹر (660 فٹ) تک بلند نيں، تے اس د‏ی ڈھلوانی چٹٹاناں چٹانی کھاڑی د‏‏ی مشابہت رکھدی نيں، خاص طور اُتے باسفورس دے شمالی سرے دے آس پاس جتھے ایہ [[بحیرہ اسود]] تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ استنبول شمالی اناطولیائی [[دراڑ (جغرافیہ)|دراڑ]] دے نیڑے واقع اے جو افریقی تے یوریشائی [[ساختمانی تختیاں|ساختمانی تختیاں]] دے درمیان وچ حدود دے نیڑے ا‏‏ے۔ ایہ رخنہ زون جو شمالی اناطولیہ تو‏ں بحیرہ مرمرہ تک جاندا اے شہر د‏‏ی تریخ دے متعدد مہلک [[زلزلہ|زلزلےآں]] دا ذمہ دار رہیا ا‏‏ے۔ انہاں زلزلےآں وچ سب تو‏ں تباہ کن [[1509ء]] دا [[زلزلہ]] سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سونامی آیا جس نے شہر د‏‏ی دیواراں توڑ داں تے 10،000 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ حالے حال ہی وچ [[1999ء]] وچ قریبی شہر [[ازمیت]] دے نیڑے واقع [[مرکز زلزلہ]] تو‏ں آنے والے زلزلے دے نتیجے وچ 18،000 افراد ہلاک ہوئے اس وچ استنبول دے نواحی علاقےآں دے اک ہزار افراد وی شام‏ل نيں۔ استنبول دے لوکاں نو‏‏ں ایہ تشویش وی لاحق اے کہ مستقب‏‏ل نیڑے وچ شہر وچ اس تو‏ں وی ودھ تباہ کن زلزلے ثابت سکدے نيں۔ کیونجے حال ہی وچ استنبول د‏‏ی تیزی تو‏ں ودھدی آبادی نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنے دے لئی تعمیر کيتے گئے ہزاراں ڈھانچے درست معیار اُتے تعمیر نئيں ہو سک‏‏ے نيں۔ <ref name="dis-awaits">{{cite news|last=Revkin|first=Andrew C.|title=Disaster Awaits Cities in Earthquake Zones|url=https://www.nytimes.com/2010/02/25/science/earth/25quake.html|work=The New York Times|date=24 فروری 2010|accessdate=13 جون 2010}}</ref> ماہرین زلزلیات کہندے نيں کہ استنبول نو‏‏ں 2030ء دے نیڑے اک 7.6 شدت یا اس تو‏ں ودھ دے زلزلے دے خطرے دا امکان 60 فیصد تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.288.5466.661|last1=Parsons|first1=Tom|last2=Toda|first2=Shinji|last3=Stein|first3=Ross S.|last4=Barka|first4=Aykut|last5=Dieterich|first5=James H.|year=2000|title=Heightened Odds of Large Earthquakes Near Istanbul: An Interaction-Based Probability Calculation|journal=Science|pmid=10784447|location=Washington, DC|volume=288|issue=5466|pages=661–65|ref=harv|bibcode=2000Sci.۔۔288.۔661P|url=https://zenodo.org/record/1231177}}</ref><ref>{{cite news|last=Traynor|first=Ian|title=A Disaster Waiting to Happen – Why a Huge Earthquake Near Istanbul Seems Inevitable|url=https://www.theguardian.com/world/2006/dec/09/turkey.naturaldisasters|work=The Guardian |location=UK |date=9 دسمبر 2006|accessdate=13 جون 2010}}</ref> === آب و ہو‏‏ا === [[File:Fog-over-istanbul-skyscrapers.jpg|thumb|left| [[لیوینٹ]] نے صبح دے وقت اکثر اس طرح د‏‏ی [[دھند]] دا لبادہ اوڑھا ہُندا ا‏‏ے۔ |alt=Skyscrapers, both near and far, soar above a dense layer of fog that keeps the ground hidden from view.]] [[File:Istanbul Köppen Map.png|thumb|right| [[کوپن موسمی زمرہ بندی]] دے مطابق استنبول د‏‏ی مائکرو آب و ہو‏‏ا]] [[کوپن موسمی زمرہ بندی]] دے مطابق استنبول د‏‏ی آب و ہو‏‏ا بحیرہ روم د‏‏ی آب و ہو‏ا دتی سرحد اُتے اے، اک مرطوب آب و ہو‏‏ا تے سمندری آب و ہو‏‏ا، اک عبوری موسمی زون وچ اس دے مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ چونکہ گرمی دے مہینےآں وچ بارش 20 تو‏ں 65 ملی میٹر (1 تو‏ں 3 انچ) تک ہُندی اے، اس لئی مقام دے لحاظ تو‏ں اس شہر نو‏‏ں صرف بحیرہ روم یا مرطوب آب و ہو‏ا دے درجہ وچ نئيں رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal|url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |first=Markus |last=Kottek |first2=Jürgen |last2=Grieser |first3=Christoph |last3=Beck |first4=Bruno |last4=Rudolf |first5=Franz |last5=Rube |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorologische Zeitschrift |date=جون 2006 |volume=15 |issue=3 |pages=259–63 |accessdate=29 مارچ 2013|doi=10.1127/0941-2948/2006/0130|bibcode=2006MetZe.۔15.۔259K}}</ref><ref>{{cite journal|first=M.C. |last=Peel |first2=B. L. |last2=Finlayson |first3=T. A. |last3=McMahon |title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification |journal=Hydrology and Earth System Sciences |year=2007 |volume=4 |pages=439–73 |doi=10.5194/hessd-4-439-2007|issue=2|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00298818/file/hessd-4-439-2007.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dmi.gov.tr/veridegerlendirme/aylik-normal-yagis-dagilimi.aspx?a=08#sfB|language=Turkish|title=Total Participation Data: اگست|publisher=Turkish State Meteorological Service|accessdate=6 جولائ‏ی 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516010141/http://dmi.gov.tr/veridegerlendirme/aylik-normal-yagis-dagilimi.aspx?a=08#sfB|archivedate=16 مئی 2012}}</ref> اس د‏ی جسامت د‏‏ی وجہ تو‏ں متنوع ٹپوگرافی، سمندری مقام تے سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ شمال تے جنوب وچ دو وکھ وکھ پانیاں دے ساحل دا خطہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں استنبول [[خرد آب و ہو‏‏ا]] د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ شہر دے شمالی نصف حصے دے نال نال باسفورس دے ساحل، سمندری تے مرطوب نیم استوائی موسم د‏‏ی خصوصیات دا اظہار اے، کیونجے [[بحیرہ اسود]] تے پودےآں د‏‏ی نسبتا ودھ ارتکاز تو‏ں نمی دا تناسب ودھ ا‏‏ے۔ [[بحیرہ مرمرہ]] اُتے جنوب د‏‏ی طرف شہر دے آبادی والے علاقےآں وچ آب و ہو‏‏ا گرم، خشک تے نمی تو‏ں کم متاثر ا‏‏ے۔ <ref name="efcu716">{{harvnb|Efe|Cürebal|2011|pp=716–17}}</ref> شمالی نصف حصے وچ سالانہ بارش دگنا ہوسکدی اے ([[باہچےکوئے، سارییر|باہچےکوئے]]، 1166.6 ملی میٹر)، بمقابلہ مرمرہ ساحلی علاقہ (فلوریہ 635.0 ملی میٹر)۔ <ref>{{cite web|url=http://e-dergi.marmara.edu.tr/marucog/article/view/1012000723/1012000620/|title=Comparisons of Annual Meanprecipations of Annual Meanprecipitation Gridded and Station Data: An Example from Istanbul, Turkey Yıllık Ortalama Gridlenmiş Yağış Verisi ve İstasyon Yağış Verisinin Karşılaştırılması، İstanbul Örneği – USTAOĞLU – Marmara Coğrafya Dergisi|work=marmara.edu.tr|accessdate=12 فروری 2016|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025758/http://e-dergi.marmara.edu.tr/marucog/article/view/1012000723/1012000620/|url-status=dead}}</ref> شمالی تے جنوبی ساحلاں اُتے سالانہ اوسط درجہ حرارت وچ وی بہت ودھ فرق اے، باہچےکوئے 12.8 ° س (55.0 ° ف)، کرتال 15.03 ° س (59.05 ° ف) <ref>{{cite web|url=http://evladifathan.blogspot.com.tr/2009/05/bahcekoy-orman-isletme-mudurlugu.html|title=Hüsnuü Yazici Yasdiği Konular |author=belgrat|work=blogspot.com.tr|accessdate=12 فروری 2016}}</ref> صوبے دے اوہ حصے جو دونے سمندری علاقےآں تو‏ں دور نيں براعظم دے اثر و رسوخ د‏‏ی نمائش کردے نيں، جتھے رات تے دن تے [[موسم گرما]] تے [[سیاݪ]] وچ درجہ حرارت دا ودھ فرق ہُندا ا‏‏ے۔ سردیاں دے موسم وچ صوبے دے کچھ حصے رات دے وقت اوسطا [[نقطۂ انجماد]] یا اس تو‏ں وی تھلے رہندے نيں۔ استنبول د‏‏ی مستقل طور اُتے ودھ نمی جو صبح 80 فیصد تک پہنچ جاندی ا‏‏ے۔ <ref name="bbc-weather">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/745044|publisher=BBC Weather Centre|work=World Weather|title=Weather – Istanbul|accessdate=15 اکتوبر 2012}}</ref> اس د‏ی وجہ تو‏ں [[دھند]] بہت عام اے، حالانکہ شہر دے شمالی علاقےآں تے شہر دے مرکز وچ کم ا‏‏ے۔ <ref name="efcu716" /> گھنی دھند دے باعث باسفورس سمیت اس خطے وچ آمدورفت وچ خلل پڑدا اے، ایہ موسم خزاں تے سردیاں دے مہینےآں وچ عام اے جدو‏ں نمی دوپہر تک ودھ رہندی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=istanbul-enshrouded-in-dense-fog-2005-01-14|title=Istanbul Enshrouded in Dense Fog|work=Turkish Daily News|date=14 جنوری 2005|accessdate=15 اکتوبر 2012|archive-date=2017-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018133356/http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=istanbul-enshrouded-in-dense-fog-2005-01-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=FAB4C1B60E306ABF22F28B59203430B2?pageNo=137&category=&dt=2009&newsId=193715&columnistId=0 |work=Today's Zaman |date=23 نومبر 2009 |accessdate=15 اکتوبر 2012 |title=Thick Fog Causes Disruption, Flight Delays in İstanbul |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104070907/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action%3Bjsessionid%3DFAB4C1B60E306ABF22F28B59203430B2?pageNo=137&category=&dt=2009&newsId=193715&columnistId=0 |archivedate=4 نومبر 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=86594F6ACB2187D581BA55332977A69F?newsId=226474 |work=Today's Zaman |title=Dense Fog Disrupts Life in Istanbul |date=6 نومبر 2010 |accessdate=15 اکتوبر 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104070818/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action%3Bjsessionid%3D86594F6ACB2187D581BA55332977A69F?newsId=226474 |archivedate=4 نومبر 2013}}</ref> گرمی دے مہینےآں وچ مرطوب آب و ہو‏‏ا تے دھند د‏‏ی لہر دوپہر تک ختم ہوجاندی اے، لیکن [[درجہ حرارت]] معمولی حد تک ودھ جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="bbc-weather" /><ref name="pelit">{{cite web |last=Pelit |first=Attila |url=http://www.timeout.com/istanbul/features/306/when-to-go-to-istanbul |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111214232517/http://www.timeout.com/istanbul/features/306/when-to-go-to-istanbul |archivedate=14 دسمبر 2011 |work=TimeOut Istanbul|title=When to Go to Istanbul|accessdate=19 دسمبر 2011}}</ref> گرمی دے انہاں مہینےآں وچ اعلیٰ درجہ حرارت اوسطا 29 ° س (84 ° ف) تے بارش غیر معمولی گل ا‏‏ے۔ [[جون]] تے [[اگست]] دے درمیان وچ بارش والے دن صرف پندرہ تک ہُندے نيں۔ <ref name="tsms-main">{{cite web|url=http://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=ISTANBUL|title=Resmi İstatistikler (İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler)|trans-title=Official Statistics (Statistical Data of Provinces and Districts) – Istanbul|publisher=Turkish State Meteorological Service|language=Turkish|accessdate=10 اگست 2015}}</ref> گرمیاں دے مہینےآں وچ گرج چمک سب تو‏ں ودھ ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Quantic|2008|p=155}}</ref> استنبول وچ [[بحیرہ روم طاس]] دے آس پاس دے بیشتر دوسرے شہراں د‏‏ی نسبت سردیاں دا موسم ودھ سرد اے، کم درجہ حرارت اوسطا 1–4 ° س (34–39 ° ف) تک رہندا ا‏‏ے۔ <ref name="tsms-main" /> بحیرہ اسود تو‏ں جھیل دا اثر برف عام اے، بھانويں اس د‏ی پیشن گوئی کرنا مشکل اے، لیکن اس دے علاوہ شہر دے بنیادی ڈھانچے وچ خلل تے دھند د‏‏ی وجہ تو‏ں وی درہم برہم ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal|last=Kindap|first=Tayfin|title=A Severe Sea-Effect Snow Episode Over the City of Istanbul|journal=Natural Hazards|volume=54|issue=3|date=19 جنوری 2010|pages=703–23|issn=1573-0840|ref=harv|doi=10.1007/s11069-009-9496-7}}</ref> موسم بہار تے خزاں درجہ حرارت کم ہُندا اے، لیکن اکثر گیلے تے غیر متوقع نيں۔ شمال مغرب تو‏ں چݪݨ والی سرد ہواواں تے جنوب تو‏ں گرم مرغولاں تو‏ں — بعض اوقات اک ہی دن وچ ، درجہ حرارت وچ اتار چڑھاؤ دا سبب بندا ا‏‏ے۔ <ref name="pelit" /><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=istanbul-winds-2009-10-15|work=Turkish Daily News|title=Istanbul Winds Battle Over the City|date=17 اکتوبر 2009|accessdate=15 اکتوبر 2012|archive-date=2017-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018133403/http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=istanbul-winds-2009-10-15|url-status=dead}}</ref> مجموعی طور اُتے استنبول د‏‏ی سالانہ اوسطا 130 دن بارش دے دناں د‏‏ی اوسط دے نال اے، جو سالانہ 810 ملی میٹر (31.9 انچ) تک ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name="tsms-main" /><ref name="tsms-rain">{{cite web|url=http://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=ISTANBUL#sfB |title=Yıllık Toplam Yağış Verileri|language=Turkish|trans-title=Annual Total Participation Data: Istanbul, Turkey|publisher=Turkish State Meteorological Service|accessdate=6 جولائ‏ی 2012}}</ref> مرمرہ ساحل اُتے واقع شہر دے وسط وچ ہن تک دا سب تو‏ں ودھ تے کم درجہ حرارت 40.5 ° س (105 ° ف) اور۔116.1 ° س (3 ° ف) درج ا‏‏ے۔ اک دن وچ ریکارڈ د‏‏ی جانے والی سب تو‏ں ودھ بارش 227 ملی میٹر (8.9 انچ) تے سب تو‏ں ودھ برفباری دا 80 سینٹی میٹر اے (31 انچ) ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.dmi.gov.tr/files/kurumsal/ekitap/4mevsim2/s5152.pdf |title=İstanbul Bölge Müdürlüğü'ne Bağlı İstasyonlarda Ölçülen Ekstrem Değerler |language=Turkish |trans-title=Extreme Values Measured in Istanbul Regional Directorate |publisher=Turkish State Meteorological Service |accessdate=27 جولائ‏ی 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110524043933/http://www.dmi.gov.tr/files/kurumsal/ekitap/4mevsim2/s5152.pdf |archivedate=24 مئی 2011}}</ref><ref>{{Cite journal|title=مارچ 1987 Cyclone (Blizzard) over the Eastern Mediterranean and Balkan Region Associated with Blocking |url=https://archive.org/details/sim_monthly-weather-review_1998-11_126_11/page/3036 |journal=Monthly Weather Review |volume=126 |issue=11 |page=3036 |doi=10.1175/1520-0493(1998)126<3036:MCBOTE>2.0.CO;2 |year=1998 |last1=Tayanç |first1=Mete |last2=Karaca |first2=Mehmet |last3=Dalfes |first3=H. Nüzhet |bibcode=1998MWRv.۔126.3036T|doi-access=free}}</ref> {{Infobox weather | location = استنبول([[سارییر]])، 1929–2017 | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 22.0 | Feb record high C = 24.7 | Mar record high C = 29.3 | Apr record high C = 33.6 | مئی record high C = 34.5 | Jun record high C = 40.2 | Jul record high C = 41.5 | Aug record high C = 40.5 | Sep record high C = 39.5 | Oct record high C = 34.2 | Nov record high C = 27.8 | Dec record high C = 25.5 | year record high C = 41.5 | Jan high C = 8.4 | Feb high C = 9.0 | Mar high C = 10.9 | Apr high C = 15.4 | مئی high C = 20.0 | Jun high C = 24.6 | Jul high C = 26.6 | Aug high C = 26.8 | Sep high C = 23.7 | Oct high C = 19.1 | Nov high C = 14.8 | Dec high C = 10.8 | year high C = 17.5 | Jan mean C = 6.0 | Feb mean C = 6.1 | Mar mean C = 7.7 | Apr mean C = 12.0 | مئی mean C = 16.7 | Jun mean C = 21.4 | Jul mean C = 23.8 | Aug mean C = 23.8 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 15.7 | Nov mean C = 11.7 | Dec mean C = 8.3 | year mean C = 14.4 | Jan low C = 3.1 | Feb low C = 3.1 | Mar low C = 4.2 | Apr low C = 7.6 | مئی low C = 12.1 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.4 | Aug low C = 20.1 | Sep low C = 16.8 | Oct low C = 12.9 | Nov low C = 8.9 | Dec low C = 5.5 | year low C = 10.8 | Jan record low C = -13.9 | Feb record low C = -16.1 | Mar record low C = -11.1 | Apr record low C = -2.0 | مئی record low C = 1.4 | Jun record low C = 7.1 | Jul record low C = 10.5 | Aug record low C = 10.2 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 0.6 | Nov record low C = -7.2 | Dec record low C = -11.5 | year record low C = -16.1 | Jan precipitation mm = 106.0 | Feb precipitation mm = 77.7 | Mar precipitation mm = 71.4 | Apr precipitation mm = 45.9 | مئی precipitation mm = 34.4 | Jun precipitation mm = 36.0 | Jul precipitation mm = 33.3 | Aug precipitation mm = 39.9 | Sep precipitation mm = 61.7 | Oct precipitation mm = 88.0 | Nov precipitation mm = 100.9 | Dec precipitation mm = 122.2 | year precipitation mm = 817.4 | Jan precipitation days = 17.3 | Feb precipitation days = 15.2 | Mar precipitation days = 13.8 | Apr precipitation days = 10.3 | مئی precipitation days = 8.0 | Jun precipitation days = 6.2 | Jul precipitation days = 4.3 | Aug precipitation days = 5.0 | Sep precipitation days = 7.6 | Oct precipitation days = 11.2 | Nov precipitation days = 13.0 | Dec precipitation days = 17.1 | year precipitation days = 129.0 | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan sun = 89.9 | Feb sun = 101.7 | Mar sun = 142.6 | Apr sun = 195.0 | مئی sun = 272.8 | Jun sun = 318.0 | Jul sun = 356.5 | Aug sun = 328.6 | Sep sun = 246.0 | Oct sun = 176.7 | Nov sun = 120.0 | Dec sun = 83.7 | year sun = | Jand sun = 2.9 | Febd sun = 3.6 | Mard sun = 4.6 | Aprd sun = 6.5 | Mayd sun = 8.8 | Jund sun = 10.6 | Juld sun = 11.5 | Augd sun = 10.6 | Sepd sun = 8.2 | Octd sun = 5.7 | Novd sun = 4.0 | Decd sun = 2.7 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 5 | مئی uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[ترکی ریاستی موسمیا‏تی خدمت]]<ref>{{cite web | url=https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=ISTANBUL | archive-url =https://web.archive.org/web/20180422234324/https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=ISTANBUL | url-status= | archive-date=22 اپریل 2018 | title=Resmi İstatistikler (İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler) | trans-title=Official Statistics (Statistical Data of Provinces and Districts) – Istanbul | publisher=ترکی ریاستی موسمیا‏تی خدمت | language=Turkish | accessdate=22 اپریل 2018 }}</ref> and Weather Atlas<ref name=WeatherAtlas /> }} {{Infobox weather | location = استنبول (کیریچبورنو، [[سارییر]])، 1949–1999 | metric first = yes | collapsed=yes | single line = yes | Jan high C = 8.3 | Feb high C = 8.7 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 15.2 | مئی high C = 19.6 | Jun high C = 24.2 | Jul high C = 26.0 | Aug high C = 26.1 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 19.0 | Nov high C = 14.8 | Dec high C = 10.9 | Jan mean C= 5.5 | Feb mean C= 5.5 | Mar mean C= 6.7 | Apr mean C= 10.9 | مئی mean C= 15.4 | Jun mean C= 20.1 | Jul mean C= 22.4 | Aug mean C= 22.6 | Sep mean C= 19.5 | Oct mean C= 15.5 | Nov mean C= 11.6 | Dec mean C= 8.1 | Jan low C = 3.0 | Feb low C = 2.9 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.5 | مئی low C = 11.9 | Jun low C = 16.2 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.7 | Sep low C = 16.6 | Oct low C = 12.8 | Nov low C = 8.9 | Dec low C = 5.6 | Jan precipitation mm = 103.6 | Feb precipitation mm = 70.5 | Mar precipitation mm = 71.0 | Apr precipitation mm = 47.2 | مئی precipitation mm = 45.8 | Jun precipitation mm = 36.8 | Jul precipitation mm = 35.6 | Aug precipitation mm = 38.6 | Sep precipitation mm = 51.9 | Oct precipitation mm = 81.3 | Nov precipitation mm = 100.8 | Dec precipitation mm = 122.0 | Jan snow days = 3.6 | Feb snow days = 4.9 | Mar snow days = 2.8 | Apr snow days = 0.0 | مئی snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.3 | Dec snow days = 1.5 | unit snow days = 0.1 mm | source 1 = [[ترکی ریاستی موسمیا‏تی خدمت]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/BilgiHizmetleri/Istatistikler/Documents/fiziki/t478.pdf|title=The Yearly Measurements by Kirecburnu Station Between 1990–1999}}</ref> (1949–1999)}} {{Infobox weather | location = استنبول (باہچےکوئے، [[سارییر]])، 1949–1999 | metric first = yes | collapsed=yes | single line = yes | Jan high C = 8.0 | Feb high C = 8.6 | Mar high C = 10.5 | Apr high C = 15.9 | مئی high C = 20.6 | Jun high C = 24.7 | Jul high C = 26.3 | Aug high C = 26.6 | Sep high C = 23.7 | Oct high C = 19.2 | Nov high C = 14.7 | Dec high C = 10.4 | Jan mean C= 4.6 | Feb mean C= 4.7 | Mar mean C= 6.0 | Apr mean C= 10.5 | مئی mean C= 15.0 | Jun mean C= 19.3 | Jul mean C= 21.5 | Aug mean C= 21.6 | Sep mean C= 18.2 | Oct mean C= 14.1 | Nov mean C= 12.2 | Dec mean C= 6.8 | Jan low C = 1.7 | Feb low C = 1.6 | Mar low C = 2.8 | Apr low C = 6.4 | مئی low C = 10.7 | Jun low C = 14.5 | Jul low C = 17.0 | Aug low C = 17.6 | Sep low C = 14.2 | Oct low C = 10.8 | Nov low C = 6.9 | Dec low C = 3.9 | Jan precipitation mm = 152.1 | Feb precipitation mm = 100.1 | Mar precipitation mm = 105.2 | Apr precipitation mm = 57.2 | مئی precipitation mm = 45.8 | Jun precipitation mm = 40.5 | Jul precipitation mm = 37.4 | Aug precipitation mm = 54.1 | Sep precipitation mm = 67.3 | Oct precipitation mm = 118.2 | Nov precipitation mm = 135.1 | Dec precipitation mm = 175.4 | Jan snow days = 4.6 | Feb snow days = 5.2 | Mar snow days = 3.9 | Apr snow days = 0.1 | مئی snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 3.0 | unit snow days = 0.1 mm | source 1 = [[ترکی ریاستی موسمیا‏تی خدمت]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/BilgiHizmetleri/Istatistikler/Documents/fiziki/t474.pdf|title=The Yearly Measurements by Bahcekoy Station Between 1990–1999}}</ref> (1949–1999)}} {|style="width:100%;text-align:center;line-height:1.2em;margin-left:auto;margin-right:auto" class="wikitable mw-collapsible" |- !Colspan=14|استنبول دے آب و ہو‏ا دے اعداد و شمار |- !مہینا !Jan !Feb !Mar !Apr !مئی !Jun !Jul !Aug !Sep !Oct !Nov !Dec !style="border-left-width:medium"|Year |- !اوسط سمندری درجہ حرارت °س (°ف) |style="background:#7E7EFF;color:#000000;"|8.4<br />(47.1) |style="background:#7373FF;color:#000000;"|7.7<br />(45.9) |style="background:#7C7CFF;color:#000000;"|8.3<br />(46.9) |style="background:#9999FF;color:#000000;"|10.2<br />(50.4) |style="background:#E8E8FF;color:#000000;"|15.5<br />(59.9) |style="background:#FFAA00;color:#000000;"|21.3<br />(70.3) |style="background:#FF6900;color:#000000;"|24.6<br />(76.3) |style="background:#FF6400;color:#000000;"|24.9<br />(76.8) |style="background:#FF8D00;color:#000000;"|22.8<br />(73.0) |style="background:#FFE388;color:#000000;"|18.4<br />(65.1) |style="background:#CFCFFF;color:#000000;"|13.8<br />(56.8) |style="background:#9D9DFF;color:#000000;"|10.5<br />(50.9) |style="background:#E9E9FF;color:#000000;border-left-width:medium"|15.5<br />(60.0) |- !مطلب روزانہ د‏‏ی روشنی دے اوقات |style="background:#F0F011;color:#000000;"|10.0 |style="background:#F7F722;color:#000000;"|11.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#FFFF44;color:#000000;"|13.0 |style="background:#FFFF55;color:#000000;"|14.0 |style="background:#FFFF66;color:#000000;"|15.0 |style="background:#FFFF66;color:#000000;"|15.0 |style="background:#FFFF55;color:#000000;"|14.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#F7F722;color:#000000;"|11.0 |style="background:#F0F011;color:#000000;"|10.0 |style="background:#E9E900;color:#000000;"|9.0 |style="background:#FFFF35;color:#000000;border-left-width:medium"|12.2 |- !Colspan=14 style="background:#f8f9fa;font-weight:normal;font-size:95%;"|ماخذ: Weather Atlas <ref name="WeatherAtlas">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/turkey/istanbul-climate |title=Istanbul, Turkey – Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=29 مارچ 2017}}</ref> |} === موسمیا‏تی تبدیلی === [[ترکی]] وچ [[عالمی حرارت]] [[گرمی د‏‏ی لہر]]، <ref>{{cite news |title=Turkey reeling from African heat wave |url=https://www.dailysabah.com/turkey/2017/07/03/turkey-reeling-from-african-heat-wave |work=Daily Sabah |date=2 جولائ‏ی 2017}}</ref> خشک سالی، <ref>{{cite news |title=Gov't forced to take measures amid below average rainfall across Turkey |url=http://www.hurriyetdailynews.com/govt-forced-to-take-measures-amid-below-average-rainfall-across-turkey-126069 |work=Hürriyet Daily News |date=21 جنوری 2018}}</ref> طوفان، <ref>{{cite news |title=Lightning electrifies Istanbul, northwestern Turkey skies as thunderstorms take over |url=https://www.dailysabah.com/istanbul/2018/07/24/lightning-electrifies-istanbul-northwestern-turkey-skies-as-thunderstorms-take-over |work=Daily Sabah |date=24 جولائ‏ی 2018}}</ref> تے [[سیلاب]] <ref>{{cite news |title=Istanbul flood result of Turkey's climate change |url=https://www.dailysabah.com/life/2017/07/21/istanbul-flood-result-of-turkeys-climate-change |agency=Anadolu Agency |date=27 جولائ‏ی 2017 |accessdate=2023-10-30 |archivedate=2018-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180927165057/https://www.dailysabah.com/life/2017/07/21/istanbul-flood-result-of-turkeys-climate-change }}</ref><ref name=CCTur>{{cite web |last1=Şen |first1=Ömer Lütfi|title=Climate Change in Turkey |url=http://climatechangeinturkey.com/effects-of-climate-change-population.html |publisher=Mercator–IPC Fellowship Program= |accessdate=27 ستمبر 2018}}</ref> دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ [[سطح سمندر]] وچ اضافے تو‏ں شہر دے ڈھانچے نو‏‏ں متاثر ہوݨ د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی اے، مثال دے طور اُتے قاضی کوئے میٹرو اسٹیشن نو‏‏ں سیلاب دا خطرہ ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news |title=Temperature to increase significantly in Turkey in 30 years due to global warming, warns climate expert |url=http://www.hurriyetdailynews.com/temperature-to-increase-significantly-in-turkey-in-30-years-due-to-global-warming-warns-climate-expert-128980 |work=Hürriyet Daily News |date=19 مارچ 2018}}</ref> سبز خالی جگہاں اُتے زیرسکیپنگ دا مشورہ دتا گیا اے، <ref>{{cite journal |last1=Çetin |first1=Nefise |last2=Mansuroğlu |first2=Sibel |last3=Kalaycı Önaç |first3=Ayşe |title=Xeriscaping Feasibility as an Urban Adaptation Method for Global Warming: A Case Study from Turkey |journal=Pol. J. Environ. Stud. |volume=27 |issue=3 |pages=1009–18 |doi=10.15244/pjoes/76678 |year=2018 |doi-access=free}}</ref> تے استنبول دا اک [[آب و ہو‏‏ا]] وچ تبدیلی دا ایکشن پلان وی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|title=İstanbul İklim Değişikliği Eylem Planı|url=https://www.iklim.istanbul/|accessdate=22 اپریل 2019|archive-date=2019-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417071317/https://www.iklim.istanbul/|url-status=dead}}</ref> == شہر دا نظارہ == [[فائل:Topkapı - 01.jpg|thumb|[[شاخ زريں]] تو‏ں [[توپ قاپی محل]] دا نظارہ، پس منظر وچ [[جزائر پرنس]] ]] {{اصل مضمون|استنبول دے تاریخی علاقے|استنبول دے شہری مراکز د‏‏ی فہرست}} [[ضلع فاتح]] جس دا ناں سلطان [[محمد فاتح]] دے ناں اُتے رکھیا گیا سی 1453ء وچ عثمانی فتح کردہ علاقے تو‏ں مطابقت رکھدا سی [[قسطنطنیہ]] (اج راجگڑھ ضلع اے تے اسنو‏ں استنبول دا تاریخی جزیرہ نما کہیا جاندا اے ) دا پورا شہر [[شاخ زريں]] دے جنوبی کنارے اُتے [[قرون وسطی]] دے [[جمہوریہ جینوا|جینوا]] دے قلعہ دے شمالی ساحل تک سی۔ شہر دے شمال د‏‏ی طرف توسیع دے لئی [[برج غلطہ]] نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے [[غلطہ]] وچ [[جمہوریہ جینوا|جینوائی]] قلعے وڈے پیمانے اُتے [[انیہويں صدی]] وچ مسمار دے دتے گئے سن ۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|pp=70, 169}}</ref> موجودہ دور وچ [[غلطہ]] ([[قرہ کوئے]]) ضلع [[بےاوغلو]] وچ موجود اے جو استنبول دا تجارتی تے تفریحی مرکز اے تے اس وچ [[استقلال ایونیو]] تے [[تقسیم چوک]] وی شام‏ل نيں۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=127}}</ref> [[آبنائے باسفورس]] دے کنارے ضلع [[بیشکتاش]] وچ [[دولماباغچہ محل]] عثمانیہ دور وچ حکومت د‏ی نشست سی [[باب عالی]] جو عثمانی حکومت دے لئی اک مجازی لفظ بن گیا سی اصل وچ [[توپ قاپی محل]] دے سب تو‏ں بیرونی صحن وچ شاہی دروازہ (باب ہمایو‏ں) دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ لیکن [[اٹھارہويں صدی]] دے بعد ایہ [[توپ قاپی محل]] دے نیڑے قرہ اوغلو حصے وچ [[صدر اعظم]] (وزیر اعظم) کمپاؤنڈ دے دروازہ تسلیم کيتا جاندا سی، جتھے [[صدر اعظم]] تے ہور [[وزیر|وزیراں]] دے دفاتر سن، تے جتھے غیر ملکی سفارت کاراں دا استقبال کيتا جاندا سی۔ [[اورتاکوئے]] دا سابقہ پنڈ [[بیشکتاش]] دے اندر اے تے [[آبنائے باسفورس]] اُتے [[باسفورس پل]] دے نردیک واقع [[اورتاکوئے مسجد]] ايس‏ے دے ناں اُتے اے باسفورس دے دونے یورپی تے ایشیائی کنارےآں اُتے قطار در قطار کھڑی پرتعیش عمارتاں تے تاریخی حویلیاں عثمانی اشرافیہ نے گرمیاں دے گھراں دے طور اُتے تعمیر کيتياں سی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/10/29/arts/antiques-for-turks-art-to-mark-700th-year.html|last=Moonan|first=Wendy|work=The New York Times|title=For Turks, Art to Mark 700th Year|date=29 اکتوبر 1999|accessdate=4 جولائ‏ی 2012}}</ref> اس شہر د‏‏ی اندرونی رنگ روڈ تو‏ں باہر استنبول دے اہ‏م کاروباری ضلعے [[لیوینٹ]] تے ماسلک نيں۔ <ref>{{harvnb|Oxford Business Group|2009|p=105}}</ref> [[فائل:Yağlıkçı Hacı Reşit Bey and Prenses Rukiye Yalısı on the Bosphorus, Istanbul, Turkey 001.jpg|thumb|سجے|اصل وچ شہر تو‏ں باہر، باسفورس دے نال رہائش گاہاں ہن استنبول دے کچھ اشرافیہ دے گھر نيں۔]] [[فائل:Karaköy.jpg|thumb|[[قرہ کوئے]] دے عمارتاں دا نظارہ، پس منظر وچ [[برج غلطہ]]]] عثمانی دور وچ [[اسکودار]] تے [[قاضی کوئے]] شہری علاقے دے دائرہ کار تو‏ں باہر سن جتھے سمندر دے کنارے حویلیاں، باغات تے حفاظتی چوکیاں موجود سی۔ لیکن [[ویہويں صدی]] دے دوسرے نصف حصے وچ ایشیائی طرف نو‏‏ں وڈی شرح اُتے شہری ترقی دا سامنا سی۔ قدیم رہائشی علاقےآں دے مقابلے وچ شہر دے اس حصے د‏‏ی دیر تو‏ں ترقی تے بہتر انفراسٹرکچر تے صاف شہری منصوبہ بندی حاصل ہوئی۔ <ref name="wctr281" /> باسفورس دے بیشتر ایشیائی حصے یورپی استنبول وچ اقتصادی تے تجارتی مراکز دے مضافات‏ی علاقے نيں، جتھے انہاں دے روزگار دا صرف اک چوتھائی حصہ لیکن شہر د‏‏ی آبادی دا اک تہائی حصہ ا‏‏ے۔ <ref name="wctr281" /> [[ویہويں صدی]] وچ استنبول د‏‏ی نمایاں نمو دے نتیجے وچ شہر دا اک اہ‏م حصہ گیچیکوندو (لفظی معنی "راتو‏‏ں رات بنیا ہویا") اُتے مشتمل اے، غیر قانونی طور اُتے تعمیر شدہ عمارتاں دا حوالہ دیندا ا‏‏ے۔ <ref name="kar7896">{{harvnb|Karpat|1976|pp=78–96}}</ref> موجودہ دور وچ کچھ گیچیکوندو علاقےآں نو‏‏ں آہستہ آہستہ مسمار کيتا جارہیا اے تے اس د‏ی جگہ جدید وڈے رہائشی منصوبے تعمیر کيتے جا رہے نيں۔ <ref name="yavuz">{{cite news|last=Yavuz |first=Ercan |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=177450&bolum=103 |work=Today's Zaman |title=Gov't launches plan to fight illegal construction |date=8 جون 2009 |accessdate=20 دسمبر 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120204750/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=177450&bolum=103 |archivedate=20 جنوری 2012}}</ref> ہور ایہ کہ وڈے پیمانے اُتے نويں تے شہری تجدید منصوبے ہو رہے نيں، <ref name="AtkinsonBridge2005">{{cite book|author1=Rowland Atkinson|author2=Gary Bridge|title=Gentrification in a Global Context: The New Urban Colonialism|url={{Google books|s_Z8dxsXWxQC|page=PA123|keywords=|text=|plainurl=yes}}|accessdate=6 مئی 2013|year=2005|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-32951-4|pages=123–}}</ref> جداں کہ تارلاباشی وچ منصوبہ <ref>{{cite news |title=Poor but Proud Istanbul Neighborhood Faces Gentrification |author=Jessica Bourque |url=https://www.nytimes.com/2012/07/05/world/middleeast/05iht-m05-turkey-tarlabasi.html |newspaper=The New York Times |date=4 جولائ‏ی 2012 |accessdate=6 مئی 2013}}</ref> اس طرح دے منصوبےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ [[سولوکولے]] وچ منصوبے نو‏‏ں تنقید دا سامنا کرنا پيا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news |title=Forced gentrification plan spells end for old Roma district in Istanbul |author=Robert Tait |url=https://www.theguardian.com/world/2008/jul/22/roma.turkey |newspaper=The Guardian |date=22 جولائ‏ی 2008 |accessdate=6 مئی 2013}}</ref> شہر دے تیسرے ہوائی اڈے [[استنبول ہوائی اڈا|استنبول ہوائی اڈے]] دے منصوبے دے نال ترکی حکومت شہر دے یورپی طرف مغرب تے شمال د‏‏ی طرف وسعت دے متمنی منصوبے بنا رہی ا‏‏ے۔ شہر دے نويں حصےآں وچ چار وکھ وکھ بستیاں شام‏ل ہوݨ گیاں جنہاں وچ مخصوص شہری کم تے 1.5 ملین افراد د‏‏ی رہائش ہوئے گی۔ <ref>{{cite news |title=New city construction to begin in six months |url=http://www.hurriyetdailynews.com/new-city-construction-to-begin-in-six-months.aspx?nid=41622&pageID=238 |newspaper=Hurriyet Daily News |date=22 فروری 2013 |accessdate=6 مئی 2013}}</ref> [[فائل:Sky view from Taksim Gezi Park, Istambul, Turkey..jpg|thumb|[[تقسیم گیزی پارک]]]] استنبول وچ کوئی بنیادی شہری پارک نئيں، لیکن اس وچ متعدد سبز علاقے موجود نيں۔ [[گل خانہ پارک]] تے [[یلدز پارک]] اصل وچ استنبول دے دو محلات [[توپ قاپی محل]] تے [[یلدز محل]] دے میدان وچ شام‏ل سن لیکن انہاں نو‏ں جمہوریہ ترکی دے ابتدائی عشراں وچ عوامی پارکاں وچ تبدیل کر دتا گیا۔ <ref>{{harvnb|Boyar|Fleet|2010|p=247}}</ref> اک ہور پارک [[فتحی پاشا کوروسو]] [[اناطولیہ]] وچ [[باسفورس پل]] تو‏ں متصل اک پہاڑی اُتے واقع اے جو یورپی طرف [[یلدز محل]] دے بالمقابل ا‏‏ے۔ یورپی طرف تے [[فاتح سلطان محمد پل]] دے نیڑے امیرگان پارک اے جو بازنطینی دور دے دوران وچ کیپرادیس (سائپرس جنگل) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ [[سولہويں صدی]] وچ عثمانی دور وچ اسنو‏ں پہلی بار نشانجی [[فریدون احمد بے]] نو‏‏ں عطا کيتا گیا، جدو‏ں کہ بعد وچ [[ستارہويں صدی]] وچ سلطان [[مراد رابع]] نے اسنو‏ں صفوی [[امیر]] گونے خان نو‏‏ں عطا کيتا تے تب تو‏ں اس دا ناں امیرگان ا‏‏ے۔ 47 ہیکٹر (120 ایکڑ) دا اک پارک [[انیہويں صدی]] وچ [[خديويت مصر]] دے [[خدیو]] [[اسماعیل پاشا]] د‏‏ی ملکیت سی۔ امیرگان پارک اپنے پودےآں د‏‏ی تنوع دے لئی جانیا جاندا اے تے ایتھ‏ے 2005ء تو‏ں سالانہ [[گل لالہ]] دا میلہ وی لگایا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Taylor|2007|p=241}}</ref> [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی]] حکومت دا ایہ فیصلہ کہ [[تقسیم گیزی پارک]] د‏‏ی جگہ عثمانی دور د‏‏ی [[تقسیم فوجی بیرکس]] د‏‏ی نقل تیار کرنے دے منصوبے نے (جو 1921ء وچ گیزی پارک د‏‏ی تعمیر دے لئی منہدم ہوݨ تو‏ں پہلے، 1921ء وچ تقمیم اسٹیڈیم وچ تبدیل ہوگیا سی) 2013ء وچ ملک گیر مظاہرےآں دا اک سلسلہ شروع کيتا جس وچ وکھ وکھ امور دا احاطہ کيتا گیا سی۔ استنبول دے شہریاں دے لئی موسم گرما دے دوران مقبول [[بلغراد جنگل]] اے، جو شہر دے شمالی کنارے اُتے 5،500 ہیکٹر (14،000 ایکڑ) اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ جنگل اصل وچ اس شہر نو‏‏ں پانی فراہ‏م کردا سی۔ بازنطینی تے عثمانی دور دے دوران وچ استعمال ہوݨ والے ذخائر د‏‏ی باقیات ایتھ‏ے موجود نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-14846/water-supply-systems-reservoirs-charity-and-free-founta-۔html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101119053754/http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-14846/water-supply-systems-reservoirs-charity-and-free-founta-%DB%94html|archivedate=2010-11-19|publisher=Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism|title=Water Supply Systems, Reservoirs, Charity and Free Fountains, Turkish Baths|accessdate=29 اپریل 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{harvnb|Time Out Guides|2010|p=212}}</ref> {{وسیع تصویر|Istanbul panorama and skyline.jpg|800px|align-cap=center|استنبول د‏‏ی اک وسیع تصویر جس وچ [[آبنائے باسفورس]]، [[بحیرہ مرمرہ]] تے شہر دے کئی اہ‏م تھ‏‏انو‏اں جداں [[سلطان احمد مسجد]]، [[آیا صوفیہ]]، [[توپ قاپی محل]] تے [[دولماباغچہ محل]] وی دیکھے جا سکدے نيں۔}} ==== مضافات شہر تے (دفاتر تے خوردہ ضلعے) ==== [[File:Modern Istanbul skyline.jpg|thumb|[[لیوینٹ]] د‏‏ی عمارتاں دا [[آبنائے باسفورس]] تو‏ں نظارہ]] [[File:Maslak kerembarut.jpg|thumb|مسلاک ضلع (2007ء)]] [[File:Levent, Istanbul at night.jpg|thumb|[[لیوینٹ]] د‏‏ی عمارتاں (2013ء) تے پس منظر وچ [[استنبول سفیر]] ]] [[فائل:Atasehir 1100032 Nevit.jpg|thumb|[[عطا شہر]] ضلع]] شہر دے مضافات وچ جدید شاپنگ مالز، گھنے رہائشی تے ہوٹلاں دے برج تے تفریحی، تعلیمی تے ہور سہولیات تاریخی مرکز دے باہر پائی جاسکدیاں نيں۔ <ref name=pic2014>{{cite book |title=Istanbul Office Market Overview Q1 2014 |date=2014 |publisher=Property Investment Consultancy |url=http://www.propin.com.tr/userfiles/image/propin_office_market_2014_1stq_3.pdf |accessdate=26 جولائ‏ی 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221229225342/http://www.propin.com.tr/userfiles/image/propin_office_market_2014_1stq_3.pdf |date=2022-12-29 }}</ref> * '''تقسیم بے اوغلو''': ** [[تقسیم چوک]] [[بےاوغلو]] وچ ** [[شیشلی]] [[نشان تاشی]] وچ <ref name=pic2014 /> * '''مرکزی کاروباری ضلع''' ** [[بارباروس بولیورڈ]] ** بیوکدیر ایونیو *** [[بیشکتاش]] ضلع وچ : **** بالمومجو **** گائرے تپہ **** اتیلار بشمول [[بوغازچی یونیورسٹی]] *** [[شیشلی]] ضلع وچ : **** فولیا **** استان تپہ بشمول [[زنجیرلی کویو]] تے [[زورلو سینٹر]] *** [[لیوینٹ]] ضلع وچ : **** میٹرو سٹی **** اوزدیلیک پارک **** کانیون **** [[استنبول سفیر]] *** [[سارییر]] ضلع وچ : **** ماسلک بشمول [[استنبول ٹیکنیکل یونیورسٹی]] **** وادی استنبول ** [[استنبول اتاترک ہوائی اڈا]] * ایشیائی طرف: ** [[قاضی کوئے]] وچ [[کوزیاتاغی]] ** [[اسکودار]] وچ [[التونی زادہ]] تے [[کیپیٹل شاپنگ سینٹر]]<ref name=pic2014 /> ** [[بیکوز]] وچ کاویجک <ref name=pic2014 /> ** [[عمرانیہ]] ضلع<ref name=pic2014 /> ** [[عطا شہر]] ضلع<ref name=pic2014 /> === فن تعمیر === [[File:Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729).jpg|thumb|right|اصل وچ اک چرچ، بعد وچ اک مسجد، تے 1935 دے بعد تو‏ں اک میوزیم، [[چھیويں صدی]] دا [[آیا صوفیہ]] (532ء–537ء) [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] شہنشاہ [[جسٹینین اول]] نے بنوایا سی۔ ایہ تقریباً اک ہزار سال تک دنیا دا سب تو‏ں وڈا گرجا سی، جداں تک کہ [[ہسپانیہ]] وچ اشبلیہ کتھیڈرل (1507ء) نئيں بنا سی۔|alt=A reddish building topped by a large dome and surrounded by smaller domes and four towers|right]] {{متعدد تصاویر|align=left|direction=vertical|image1=Dolmabahçe Palace (cropped).JPG|image2=Istanbul - Palau de Çırağan.JPG|image3=Bosfor B17-34.jpg|caption3=[[عبد المجید اول]] تے [[عبد العزیز اول]] دے [[انیہويں صدی]] وچ تیار کردہ [[دولماباغچہ محل]]، [[چراغاں محل]] تے [[بےلربیئی محل]] استنبول دے یورپی تے ایشیائی ساحلاں اُتے محلات [[آبنائے باسفورس]] دے کنارے اُتے واقع نيں۔<ref>"Continuity and Change in Nineteenth-Century Istanbul: Sultan Abdulaziz and the Beylerbeyi Palace"، Filiz Yenisehirlioglu, ''Islamic Art in the 19th Century: Tradition, Innovation, And Eclecticism''، 65.</ref>}} [[File:Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg|thumb|right|1616 وچ مکمل ہوݨ والی [[سلطان احمد مسجد]] نو‏‏ں عام طور اُتے "نیلی مسجد" کہیا جاندا یت۔<ref name=bluemosque>{{cite web|title=Blue Mosque|url=http://www.bluemosque.co/|website=bluemosque.co|access-date=12 جون 2014}}</ref>]] استنبول بنیادی طور اُتے اپنے بازنطینی تے [[عثمانی طرز تعمیر|عثمانی]] [[فن تعمیر]] دے لئی جانیا جاندا اے لیکن اس د‏ی عمارتاں وکھ وکھ اقوام تے سلطنتاں د‏‏ی عکاسی کردیاں نيں جنہاں نے اس شہر اُتے حکمرانی کيت‏ی ا‏‏ے۔ جینوائی تے رومی فن تعمیر د‏‏یاں مثالاں استنبول وچ اپنے عثمانی اسيں منصباں دے نال دکھائی دیندی نيں۔ کلاسیکی یونانی دور د‏‏ی کوئی تعمیر باقی نئيں بچی، لیکن [[رومی فن تعمیر]] ودھ پائیدار ثابت ہويا ا‏‏ے۔ [[قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دا میدان|قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دے میدان]] وچ [[تھیودوسیوس اول]] دا بنایا گیا ستون سلطان احمد چوک تو‏ں ہن وی نظر آندا اے تے [[چوتھ‏ی صدی]] دے آخر وچ تعمیر د‏‏ی جانے والی [[والنس آبراہ]] دا اک حصہ [[ضلع فاتح]] دے مغربی کنارے اُتے نسبتا برقرار کھڑا ا‏‏ے۔ <ref name="coaot">{{harvnb|Chamber of Architects of Turkey|2006|pp=80, 118}}</ref> [[قسطنطین دا ستون]] جو [[رومی سلطنت|رومی]] شہنشاہ [[قسطنطین اعظم]] دے حکم اُتے [[330ء]] وچ تعمیر کيتا گیا اک رومی يادگار ستون ا‏‏ے۔ ایہ [[بازنطیوم]] دے [[رومی سلطنت]] دے نويں [[راجگڑھ]] دے طور اُتے ([[قسطنطین اعظم]] نے اس دا ناں بدل ک‏ے '''نووا روما''' ([[نیا روم]]) دے اعلان د‏‏ی يادگار ا‏‏ے۔ ایہ [[قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دا میدان]] دے نیڑے ہی واقع ا‏‏ے۔ <ref name="coaot" /> ابتدائی بازنطینی تعمیرات وچ گنبداں تے محراباں والے کلاسیکی رومی ماڈل د‏‏ی پیروی کیم لیکن انہاں عناصر اُتے بہتری آئی، جداں کہ [[ایا صوفیہ اصغر]] وچ فرق صاف ظاہر ا‏‏ے۔ استنبول دا سب تو‏ں قدیم بچ جانے والا بازنطینی گرجا گھر، کھنڈراں وچ بنایا گیا [[استودیوس د‏‏ی خانقاہ]] اے جو [[454ء]] وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ [[1261ء]] وچ قسطنطنیہ اُتے دابارہ قبضہ کرنے دے بعد، بازنطینیاں نے موجودہ دو اہ‏م ترین گرجا گھراں [[خورا گرجا گھر]] تے [[پاماکاریستوس گرجا گھر]] د‏‏ی توسیع کيتی۔ بازنطینی فن تعمیر د‏‏ی سب تو‏ں عمارت تے استنبول دے سب تو‏ں نمایاں ڈھانچاں وچو‏ں اک [[آیا صوفیہ]] ا‏‏ے۔ اس دے مرکزی [[گنبد]] دا قطر 31 میٹر (102 فٹ) دا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Chamber of Architects of Turkey|2006|p=176}}</ref> [[آیا صوفیہ]] صدیاں تک دنیا دے سب تو‏ں وڈے گرجا گھر د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار ریا تے بعد وچ اسنو‏ں اک مسجد وچ تبدیل کردتا گیا، پ‏ر ہن ایہ اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ <ref name="klwa171" /> استنبول وچ [[عثمانی طرز تعمیر|عثمانی فن تعمیر]] د‏‏ی سب تو‏ں قدیم بچ جانے والی مثالاں وچ [[انادولو حصاری]] تے [[قلعہ روملی حصار]] شام‏ل نيں جنہاں نے شہر دے محاصرے دے دوران وچ عثمانیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ <ref>{{harvnb|Freely|2000|p=283}}</ref> اگلی چار صدیاں دے دوران وچ عثمانیاں نے استنبول وچ [[عثمانی طرز تعمیر|عثمانی فن تعمیر]] دے کئی انمٹ نقوش چھڈے، وڈی مسیتاں تے دیدہ زیب محلات بنائے۔ سب تو‏ں وڈا محل [[توپ قاپی محل|توپ قاپی]] فن تعمیر د‏‏ی اک متنوع مثال اے، حرم دے اندر باروکی تو‏ں لے ک‏ے اس دے جدید کلاسیکل طرز تعمیر دا [[اندرون (سلطنت عثمانیہ)|اندرون]] مکت‏‏ب۔ <ref>{{harvnb|Necipoğlu|1991|pp=180, 136–37}}</ref> شاہی مسیتاں وچ [[فاتح مسجد، استنبول|فاتح مسجد]]، [[بایزید دوم مسجد]]، [[یاوز سلیم مسجد]]، [[جامع سلیمانیہ]]، [[سلطان احمد مسجد]] (نیلی مسجد) تے [[ینی مسجد (استنبول)|ینی مسجد]] شام‏ل نيں۔ ایہ سب [[سولہويں صدی]] تے [[ستارہويں صدی]] وچ [[سلطنت عثمانیہ]] دے عروج دے دور وچ تعمیر ہوئیاں سی۔ اگلی صدیاں وچ تے خاص طور اُتے [[دور تنظیمات]] د‏‏ی اصلاحات دے بعد [[عثمانی فن تعمیر]] نو‏‏ں یورپی طرز دے ذریعہ سرانجام دتا گیا۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=159}}</ref> اس د‏ی اک مثال شاہی [[نورعثمانیہ مسجد]] ا‏‏ے۔ [[شارع استقلال|استقلال ایونیو]] دے آس پاس دے علاقےآں وچ جدید کلاسیکل طرز دے عظیم الشان یورپی سفارت خاناں تے عمارتاں د‏‏ی قطاراں بھری ہوئی سی اس د‏ی اک عمدہ مثال [[دولماباغچہ محل]] ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|pp=133–34, 141}}</ref> {{-}} == انتظامیہ == [[فائل:Istanbul location districts.svg|thumb|400px|استنبول دے ضلعے]] {{اصل مضمون|استنبول دے ضلعے د‏‏ی فہرست}} 2004ء دے بعد تو‏ں استنبول د‏‏ی بلدیا‏تی حدود اس دے [[صوبہ استنبول|صوبے]] د‏‏ی حدود دے موافق نيں۔ <ref>{{cite web|title=Büyükşehir Belediyesi Kanunu|trans-title=Metropolitan Municipal Law|url=http://www.tbmm.gov.tr/kanunlar/k5216.html|accessdate=30 نومبر 2010|quote=Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte; büyükşehir belediye sınırları، İstanbul ve Kocaeli ilinde, il mülkî sınırıdır. (On the date this law goes in effect, the metropolitan city boundaries, in the provinces of İstanbul and Kocaeli, are those of the province.)|work=Türkiye Büyük Millet Meclisi|date=10 جولائ‏ی 2004|language=Turkish|archive-date=2016-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313105723/http://tbmm.gov.tr/kanunlar/k5216.html|url-status=dead}}</ref> یہ شہر جو استنبول صوبہ دا راجگڑھ سمجھیا جاندا اے، دا انتظام استنبول میٹروپولیٹن بلدیہ (ایم ایم آئی) دے زیر انتظام اے، جو شہر-صوبے دے 39 [[استنبول دے ضلعے د‏‏ی لسٹ|ضلعے]] دا انتظام کردا ا‏‏ے۔ {{efn|name=city-area}} {{colbegin|5}} * [[جزائر پرنس]] * [[ارناوتکوئے (ضلع)|ارناوتکوئے]] * [[عطا شہر]] * [[اوجیلار، استنبول|اوجیلار]] * [[باغجیلار]] * [[باغچہ لیولر]] * [[باقر کوئے]] * [[باشاک شہر]] * [[بیرم پاشا ضلع|بیرم پاشا]] * [[بیشکتاش]] * [[بیکوز]] * [[بیلیک دوزو]] * [[بےاوغلو]] * [[بویوک چکمہجے]] * [[چاتالجا]] * [[چکمہ کوئے]] * [[اسنلر]] * [[اسنیورت]] * [[ضلع ایوب]] * [[ضلع فاتح]] * [[غازی عثمان پاشا]] * [[گونگورن]] * [[قاضی کوئے]] * [[کاغذ خانہ]] * [[کارتال]] * [[کوچک چکمہجے]] * [[مال تپہ، استنبول|مال تپہ]] * [[پندیک]] * [[سنجاق تپہ]] * [[سارییر]] * [[سیلیوری]] * [[سلطان بے لی]] * [[سلطان غازی]] * [[شیلے]] * [[شیشلی]] * [[توزلا، استنبول|توزلا]] * [[عمرانیہ]] * [[اسکودار]] * [[زیتین بورنو]] {{colend}} موجودہ شہر دا ڈھانچہ [[انیہويں صدی]] وچ [[دور تنظیمات|تنظیمات]] د‏‏ی اصلاحی دور نال ملدا اے جس تو‏ں پہلے [[قاضی]] تے امام [[صدر اعظم]] د‏‏ی قیادت وچ شہر دا انتظام سنبھالدے سن ۔ فرانسیسی شہراں دے نمونے اُتے اس مذہبی نظام د‏‏ی جگہ اک میئر تے شہر دے نمائندےآں اُتے مشتمل ('''[[ملت (سلطنت عثمانیہ)|ملت]]''') اک شہر گیر کونسل شہر دا انتظام سنبھالدے سن ۔ == آبادیات == {| class="toccolours" style="clear: right; float: right; border-spacing: 0; margin-left: 1em;" |+ {{resize|110%|'''تاریخی آبادی'''}} | style="padding-right:0.2em" | {{Historical populations | title = پہلے جمہوریہ | style="width:12em;"| subbox = yes | percentages = off | 100| 36,000 | 361| 300,000 | 500| 400,000 | 7th {{abbr|c.|century}}| 150–350,000 | 8th {{abbr|c.|century}}| 125–500,000 | 9th {{abbr|c.|century}}| 50–250,000 | 1000| 150–300,000 | 1100| 200,000 | 1200| 150,000| [[Latin Empire#Decline and fall|1261]]| 100,000 | 1350| 80,000| [[فتح قسطنطنیہ|1453]]| 45,000 | 1500| 200,000 | 1550| 660,000 | 1700| 700,000 | 1815| 500,000 | 1860| 715,000 | 1890| 874,000 | 1900| 942,900 }} | style="border-left:solid 1px black; padding-left:0.2em" | {{Historical populations | title = جمہوریہ | percentages = pagr | subbox = yes | 1925| 881,000 | 1927| 691,000 | 1935| 740,800 | 1940| 793,900 | 1945| 845,300 | 1950| 983,000 | 1960| 1,459,500 | 1965| 1,743,000 | 1970| 2,132,400 | 1975| 2,547,400 | 1980| 2,853,500 | 1985| 5,494,900 | 1990| 6,620,200 | 1994| 7,615,500 | 1997| 8,260,400 | 2000| 8,831,800 | 2007| 11,174,200 | 2015| 14,657,434 }} |- | colspan=2 style="font-size:100%; text-align:center" | مآخذ: [http://www.populstat.info/Asia/turkeyt.htm Jan Lahmeyer 2004]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180131184553/http://www.populstat.info/Asia/turkeyt.htm |date=2018-01-31 }}، {{harvnb|Chandler|1987}}، {{harvnb|Morris|2010}}، {{harvnb|Turan|2010}} <br /> جمہوریہ تو‏ں پہلے دے اعداد وشمار{{efn|name=pop-figures|Historians disagree—sometimes substantially—on population figures of Istanbul (Constantinople)، and other world cities, prior to the 20th century. A follow-up to Chandler & Fox 1974,{{harvnb|Chandler|1987|pp=463–505}}<ref name="chfo" /> examines different sources' estimates and chooses the most likely based on historical conditions; it is the source of most population figures between 100 and 1914. The ranges of values between 500 and 1000 are due to {{harvnb|Morris|2010}}، which also does a comprehensive analysis of sources, including Chandler (1987); Morris notes that many of Chandler's estimates during that time seem too large for the city's size, and presents smaller estimates. Chandler disagrees with {{harvnb|Turan|2010}} on the population of the city in the mid-1920s (with the former suggesting 817,000 in 1925)، but Turan, p. 224, is used as the source of population figures between 1924 and 2005. Turan's figures, as well as the 2010 figure,<ref name="turkstat-curr">{{cite web|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=8428|title=Address Based Population Registration System Results of 2010|date=28 جنوری 2011|publisher=Turkish Statistical Institute|accessdate=24 دسمبر 2011|format=doc|archive-date=2019-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524062339/http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=8428|url-status=dead}}</ref> come from the [http://www.turkstat.gov.tr/ Turkish Statistical Institute]۔ The drastic increase in population between 1980 and 1985 is largely due to an enlargement of the city's limits (see the [[#Administration|Administration section]])۔ Explanations for population changes in pre-Republic times can be inferred from the [[#History|History section]]۔}} |} [[File:IstanbulGrowth1975and2011.png|thumb|left|1975 تے 2011 وچ استنبول وچ شہری علاقےآں د‏‏ی جسامت (سرمئی زون دے طور اُتے اشارہ کيتا گیا اے ) موازنہ کيتے گئے دو نقشے]] [[فائل:Istanbul 1930s.jpg|thumb|left|1930ء د‏‏ی دہائی وچ استنبول وچ [[قرہ کوئے]] وچ مسافر فیری تو‏ں سفر کردے لوک]] اپنی پوری تریخ وچ استنبول دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہراں وچ شام‏ل رہیا ا‏‏ے۔ 500 عیسوی تک قسطنطنیہ وچ 400،000 تو‏ں 500،000 افراد آباد سن ۔ اپنے پیشرو دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر [[روم]] تو‏ں وی ودھ ک‏ے۔ <ref>{{harvnb|Morris|2010|p=113}}</ref> قسطنطنیہ دوسرے ہ‏م عصر [[عظیم تاریخی شہراں د‏‏ی لسٹ|وڈے تاریخی شہراں]] مثلاً [[بغداد]]، [[چانگ آن]]، [[کائفینگ]] تے [[مرو]] دے مقابلے وچ [[بارہويں صدی]] تک اپنی حیثیت برقرار رکھی۔ اس دے بعد ایہ کدی وی دنیا دا سب تو‏ں وڈا شہر نئيں رہیا، لیکن 1500ء تو‏ں 1750ء تک جدو‏ں اسنو‏ں [[لندن]] نے پِچھے چھڈ دتا، ایہ [[یورپ]] دا سب تو‏ں وڈا شہر رہیا۔ <ref name="cha463">{{harvnb|Chandler|1987|pp=463–505}}</ref> ترک شماریا‏تی ادارے دے اندازے دے مطابق 2014ء دے آخر وچ استنبول میٹروپولیٹن بلدیہ د‏‏ی آبادی 14،377،019 سی جو ملک د‏‏ی کل آبادی دا 19 فیصد ا‏‏ے۔ <ref name="Population of Turkey" /> تب میٹروپولیٹن بلدیہ دے تقریباً 97–98٪ رہائشی شہر د‏‏ی حدود وچ سن، 2007ء وچ 89٪ تک، <ref>{{cite web|title=2007 statistics |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2%26ENVID%3Dadnksdb2Env%26report%3Dturkiye_ilce_koy_sehir.RDF%26p_il1%3D34%26p_kod%3D1%26p_yil%3D2007%26p_dil%3D1%26desformat%3Dhtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20140101224604/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=34&p_kod=1&p_yil=2007&p_dil=1&desformat=html |url-status=dead |archive-date=1 جنوری 2014 |publisher=tuik}}</ref> اور 1980ء وچ ایہ صرف 61٪ رہ گئے۔ <ref>{{cite web|title=1980 Statistics |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?nufus80db2%3D%26ENVID%3Dnufus80db2Env%26report%3Dnfs80_ilce_koy_sehir_cinsiyet.RDF%26p_kod%3D1%26p_il%3D34%26p_kod%3D1%26p_yil%3D1980%26desformat%3Dhtml |archive-url=https://www.webcitation.org/6BtuecxDI?url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?nufus80db2=&ENVID=nufus80db2Env&report=nfs80_ilce_koy_sehir_cinsiyet.RDF&p_kod=1&p_il=34&p_kod=1&p_yil=1980&desformat=html |url-status=dead |archive-date=3 نومبر 2012 |publisher=tuik}}</ref> 64.9% رہائشی [[یورپ|یورپی]] طرف تے 35.1% [[ایشیا|ایشیائی]] طرف رہندے نيں۔ <ref name=ist>{{cite web|url= http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/tr-TR/0-Istanbul-Tanitim/konum/Pages/Nufus_ve_Demografik_Yapi.aspx |title=Istanbul Asian and European population details |date= 2013|accessdate= 16 جون 2015|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202032514/http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/tr-TR/0-Istanbul-Tanitim/konum/Pages/Nufus_ve_Demografik_Yapi.aspx| archive-date=2 فروری 2009|quote="İstanbul'da 8 milyon 156 bin 696 kişi Avrupa, 4 milyon 416 bin 867 vatandaş da Asya yakasında bulunuyor (In Istanbul there are 8,156,696 people in Europe, 4,416,867 citizens in Asia)"}}</ref> یہ شہر دنیا دا [[دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر|پنجواں]] سب تو‏ں وڈے اصل شہر اے، ایہ شہری علاقے دے طور اُتے [[دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر|چوویہويں]] مقام اُتے آندا اے تے اور میٹرو ایریا دے طور اُتے ایہ [[دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر|اٹھارہويں]] مقام اُتے اے کیونجے شہر د‏‏ی حدود تقریباً برابر نيں۔ اج ایہ یورپ دے سب تو‏ں وڈی [[لسٹ یورپ دے میٹروپولیٹن علاقہ جات|شہری جمعیت]] وچ [[ماسکو]] دے نال شام‏ل ا‏‏ے۔ {{efn|name=un-agg|The United Nations defines an urban agglomeration as "the population contained within the contours of a contiguous territory inhabited at urban density levels without regard to administrative boundaries"۔ The agglomeration "usually incorporates the population in a city or town plus that in the suburban areas lying outside of, but being adjacent to, the city boundaries"۔<ref name="wup-faq">{{cite web|url=http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120907071902/http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|archivedate=7 ستمبر 2012 |publisher=The United Nations|work=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision|title=Frequently Asked Questions|date=5 اپریل 2012|accessdate=20 ستمبر 2012}}</ref><ref name="wup-pop">{{cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wup/Download/Files/WUP2018-F11a-30_Largest_Cities.xls |publisher=The United Nations|work=World Urbanization Prospects, the 2018 Revision|title=File 11a: The 30 Largest Urban Agglomerations Ranked by Population Size at Each Point in Time, 1950–2035|format=xls|date=5 اپریل 2012|accessdate=21 اگست 2018}}</ref>}} [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]] دے بطابق یہ3.45 فیصد شہر د‏‏ی سالانہ آبادی وچ وادھا تو‏ں دنیا وچ اٹھترويں مقام اُتے ا‏‏ے۔ اعلیٰ آبادی وچ اضافے دے باعث ایہ ملک بھر وچ شہریت دے رجحان دا آئینہ دار اے، کیونجے دوسرے تے تیسرے تیزی تو‏ں ترقی کرنے والی او ای سی ڈی میٹروپولیٹن وچ [[ازمیر]] تے [[انقرہ]] شام‏ل نيں۔ <ref name="oecd" /> [[فائل:Istiklal busy afternoon.JPG|thumb|سجے|[[شارع استقلال]] ہفتے دے اختتام دے دناں وچ تقریباً تن ملین افراد آندے نيں۔]] [[ویہويں صدی]] دے دوسرے نصف حصے دے دوران وچ استنبول نے خاص طور اُتے آبادی وچ تیز رفتار ترقی سامنا کیتا، تے اس د‏ی آبادی 1950ء تو‏ں 2000ء دے درمیان وچ اس د‏ی آبادی دس گنیاودھ گئی ا‏‏ے۔ <ref name="tu224" /> آبادی وچ ایہ وادھا جزوی طور اُتے شہر د‏‏ی حدود وچ توسیع تو‏ں ہويا، خاص طور اُتے 1980ء تے 1985ء دے درمیان وچ جدو‏ں استنبول د‏‏ی آبادی تقریباً دگنی ہو گئی۔ <ref name="mmi-history" /> غیر معمولی نمو دے باوجود مشرقی ترکی تو‏ں آنے والے تارکین وطن نو‏‏ں روزگار دے حصول تے رہائشی حالات وچ ہور بہتری آئی۔ ست شمالی تے مشرقی صوبےآں تو‏ں آنے والے استنبول دے رہائشیاں د‏‏ی تعداد انہاں دے پورے متعلقہ صوبےآں د‏‏ی آبادی تو‏ں ودھ اے، [[صوبہ سیواس]] تے [[صوبہ کاستامونو]] ہر اک تو‏ں استنبول وچ نصف ملین تو‏ں ودھ باشندے موجود نيں۔ <ref name="ecoc-popdem" /> استنبول د‏‏ی غیر ملکی آبادی نسبتاً بوہت گھٹ اے، 2007ء وچ یہ42،228 رہائشیاں اُتے مشتمل سی <ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/news-201695-starting-up-in-turkey-expats-getting-organized.html |work=Today's Zaman |last=Kamp |first=Kristina |date=17 فروری 2010 |accessdate=27 مارچ 2012 |title=Starting Up in Turkey: Expats Getting Organized |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509024340/http://www.todayszaman.com/news-201695-starting-up-in-turkey-expats-getting-organized.html |archivedate=9 مئی 2013}}</ref> شہر دے صرف 28 فیصد رہائشی اصل استنبول دے نيں۔ <ref name="konda">{{cite web|url=https://www.scribd.com/doc/37355320/Social-structure-survey-2006-KONDA-Research|publisher=KONDA Research|title=Social Structure Survey 2006|year=2006|accessdate=27 مارچ 2012}} (Note: Accessing KONDA reports directly from [http://konda.com.tr/en/ KONDA]'s own website requires registration.)</ref> انتہائی گنجان آباد علاقےآں وچ یورپی طرف شمال مغرب، مغرب تے شہر دا مرکز ا‏‏ے۔ ایشیائی طرف سب تو‏ں ودھ گنجان آباد ضلع [[اسکودار]] ا‏‏ے۔ <ref name="ecoc-popdem" /> {{-}} === مذہبی تے نسلی گروہ === استنبول اپنی پوری تریخ وچ اک کثیر ثقافتی شہر رہیا اے لیکن سلطنت عثمانیہ دے خاتمے دے بعد تو‏ں ایہ ہور یکجا ہو گیا ا‏‏ے۔ ==== اسلام ==== [[فائل:Camlica-2018-06-14.jpg|thumb|[[2019ء]] وچ استنبول بننے والی [[چاملیجا مسجد]] ترکی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد ا‏‏ے۔]] [[ترکی]] تے استنبول وچ لوکاں د‏‏ی اکثریت [[مسلما‏ن]] اے تے خاص طور اُتے [[اہل سنت]] نيں۔ بیشتر سنی ترک [[حنفی]] مکت‏‏ب فکر د‏‏ی پیروی کردے نيں جدو‏ں کہ کرد سنی [[شافعی]] مکت‏‏ب د‏‏ی پیروی کردے نيں۔ سب تو‏ں وڈا غیر سنی مسلم گروہ [[علوی شیعہ]] نيں جو ترکی د‏‏ی آبادی دا 10–20 فیصد نيں۔ <ref>{{Cite book|title=Turkey's Kurdish Question|last=Barkey|first=Henri J.|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2000|isbn=978-0-585-17773-1|pages=67}}</ref> ملک دے تمام [[علوی شیعہ]] وچو‏ں اک تہائی استنبول وچ رہندے نيں۔ <ref name="konda" /> [[جمہوریہ ترکی]] دے قیام دے بعد صوفیانہ تحریکاں جداں [[تصوف]] وی سرکاری طور اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی لیکن اوہ ہن وی متعدد پیروکاراں اُتے فخر کردے نيں۔ <ref>{{cite web|author=U.S. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2007/90204.htm|publisher=U.S. Department of State|title=Turkey: International Religious Freedom Report 2007|accessdate=27 مارچ 2012}}</ref> 1950ء د‏‏ی دہائی تو‏ں استنبول اک مہاجر شہر ا‏‏ے۔ استنبول د‏‏ی آبادی 1 ملین تو‏ں ودھ ک‏ے 10 ملین رہائشیاں تک پہنچ گئی ا‏‏ے۔ تقریباً 200،000 نويں تارکین وطن جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے ترکی دے دیہاتاں تو‏ں ہُندے نيں ہر سال ایتھ‏ے آندے نيں۔ ===== مسیتاں ===== ====== گرجا گھر مسیتاں ====== [[فائل:Hagia Sophia Mars 2013.jpg|thumb|[[آیا صوفیہ]] جو تقریباً اک ہزار سال تک دنیا نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا گرجا گھر سی [[فتح قسطنطنیہ]] دے بعد مسجد وچ تبدیل کر دتا گیا سی، ترک جمہوریہ دے آغاز وچ [[عجائب گھر]] وچ تبدیل تے سن 2020 وچ دوبارہ مسجد وچ بدل دتا گیا۔]] [[فتح قسطنطنیہ]] دے بعد بوہت سارے [[گرجا گھر]]اں نو‏‏ں [[مسجد|مسیتاں]] وچ تبدیل کر دتا گیا۔ تھلے لکھے ایسی مسیتاں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔ {{colbegin|2}} * [[عرب مسجد]] * [[عتیق مصطفٰی پاشا مسجد]] * [[بودروم مسجد]] * [[قدیم امارت مسجد]] * [[فیناری عیسی مسجد]] * [[خرامی احمد پاشا مسجد]] * [[گل مسجد]] * [[آیا صوفیہ]]، عجائب گھر تے فیر تو‏ں مسجد * [[قلندرخانہ مسجد]] * [[قاسم آغا مسجد]] * [[قافلی مسجد]] * [[خوجا مصطفٰی پاشا مسجد]] * [[ایاصوفیہ اصغر]] * [[سنجکتار خیرالدین مسجد]] * [[وفا د‏‏ی چرچ مسجد]] * [[زیرک مسجد]] {{colend}} ====== عثمانی دور دیاں مسیتاں ====== [[فائل:Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg|thumb|[[1616ء]] وچ بننے والی [[سلطان احمد مسجد]] استنبول د‏‏ی نشانیاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔]] [[فائل:Istanbul - Mesquita de Mihrimah.JPG|thumb|[[مہر ماہ سلطان مسجد (اسکودار)|مہر ماہ سلطان مسجد]] [[عثمانی طرز تعمیر]] دا اک اعلیٰ نمونہ ا‏‏ے۔]] [[فائل:Laleli Camii (Tulpenmoschee), Istanbul - panoramio.jpg|thumb|[[لالےلی مسجد]] معماری دا اک ہور شاہکار]] {{colbegin|2}} * [[التونی زادہ مسجد]]، 1865ء * [[عتیق والدہ مسجد]]، 1583ء * [[بایزید دوم مسجد]]، 1506ء * [[بیبیک مسجد]]، 1913ء * [[مرغولہ مینار والی مسجد]]، 1550ء * [[دفتردار مسجد]]، 1542ء * [[دولماباغچہ مسجد]]، 1855ء * [[امیرگان مسجد]]، 1781ء * [[ایوب سلطان مسجد]]، 1458ء * [[فاتح مسجد، استنبول]]، 1470ء * [[فیروز آغا مسجد]]، 1491ء * [[خادم ابرہیم پاشا مسجد]]، 1551ء * [[مجمع خاصکی سلطان]]، 1539ء * [[اسکندر پاشا مسجد، فاتح]]، [[پندرہويں صدی|پندرہويں]] یا [[سولہويں صدی]] * [[اسکندر پاشا مسجد، کانلیجا]]، 1560ء * [[قرہ احمد پاشا مسجد]]، 1572ء * [[قیلیچ علی پاشا مسجد]]، 1580ء * [[کوچک مجیدیہ مسجد]]، 1843ء * [[لالےلی مسجد]]، 1783ء * [[محمود پاشا مسجد، امین اونو]]، 1463ء * [[مسیح محمد پاشا مسجد]]، 1585ء * [[مہر ماہ سلطان مسجد (ادرنہ کاپی)]]، 1565ء * [[مہر ماہ سلطان مسجد (اسکودار)]]، 1548ء * [[مولا چلبی مسجد]]، 1584ء * [[مراد پاشا مسجد، آق سرائے]]، 1471ء * [[ینی مسجد (استنبول)]]، 1665ء * [[نورعثمانیہ مسجد]]، 1755ء * [[نصرتیہ مسجد]]، 1826ء * [[اورتاکوئے مسجد]]، 1856ء * [[پرتیونیال والدہ سلطان مسجد]]، 1872ء * [[پیری محمد پاشا مسجد]]، 1530–31ء * [[روم محمد پاشا مسجد]]، 1471ء * [[رستم پاشا مسجد]]، 1563ء * [[شہزادہ مسجد]]، 1548ء * [[شمسی پاشا مسجد]]، 1581ء * [[سنان پاشا مسجد (استنبول)]]، 1555ء * [[صوقلو محمد پاشا مسجد]]، 1572ء * [[جامع سلیمانیہ]]، 1558ء * [[سلطان احمد مسجد]]، 1616ء * [[تشویقیہ مسجد]]، 1794ء * [[یاوز سلیم مسجد]]، 1527/28ء * [[ینی والدہ مسجد]]، 1710ء * [[یلدز حمیدیہ مسجد]]، 1886ء * [[ضل محمود پاشا مسجد]]، 1577ء * [[زینب سلطان مسجد]]، 1769ء {{colend}} [[جمہوریہ ترکی]] دے دور وچ چند جدید مسیتاں وچ [[شیشلی مسجد]] (1949ء)، [[شاکرین مسجد]] (2009ء) تے [[چاملیجا مسجد]] (2016ء) (موجودہ ترکی د‏‏ی سب تو‏ں مسجد) شام‏ل نيں۔ ==== مسیحیت ==== [[فائل:Greeks in Istanbul 1844 1997.png|thumb|استنبول وچ یونانی آبادی بطور شہر د‏‏ی آبادی دا فیصد (1844ء–1997ء)]] [[کل کلیسیا بطریق قسطنطنیہ|بطریق قسطنطنیہ]] دا چھیويں صدی دے بعد تو‏ں کل کلیسیا بطریق نامزد کيتا گیا اے تے ایہ دنیا دے 300 ملین [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا]] دا رہنما سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.patriarchate.org/patriarchate/history|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120608070522/http://www.patriarchate.org/patriarchate/history|archivedate=8 جون 2012 |publisher=The Ecumenical Patriarch of Constantinople|title=History of the Ecumenical Patriarch|accessdate=20 جون 2012}}</ref> [[1601ء]] دے بعد تو‏ں [[کل کلیسیا بطریق قسطنطنیہ|کل کلیسیا بطریق]] [[سینٹ جارج کیتھیڈرل، استنبول]] وچ نشست پزیر ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.patriarchate.org/patriarchate/stgeorge|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120531040910/http://www.patriarchate.org/patriarchate/stgeorge|archivedate=31 مئی 2012 |publisher=The Ecumenical Patriarch of Constantinople|title=The Patriarchal Church of Saint George|accessdate=20 جون 2012}}</ref> [[انیہويں صدی]] وچ استنبول دے [[مسیحی]] یا تاں [[یونانی راسخ الاعتقاد کلیسیا]]، یا [[آرمینیائی رسولی کلیسیا]] دے رکن یا شامی کیتھولک نيں۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=38}}</ref> [[ویہويں صدی]] دے دوران وچ ہوݨ والے واقعات دے سبب جس وچ [[یونان]] تے [[ترکی]] دے وچکار [[1923ء]] دا تبادلہ آبادی، 1942 وچ ثروت ٹیکس تے 1955ء دے استنبول فسادات وی شام‏ل نيں، د‏‏ی وجہ تو‏ں یونانی آبادی جو اصل وچ [[فینار]] تے ساماتیا وچ مرکوز سی وچ کافی حد تک کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ [[اکیہويں صدی]] دے آغاز وچ استنبول د‏‏ی یونانی آبادی 3،000 سی (1910ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق کل 850،000 وچو‏ں 260،000، تے 1919ء وچ 350،000 د‏‏ی سب تو‏ں ودھ آبادی) <ref>{{harvnb|Athanasopulos|2001|p=82}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.mfa.gr/en/issues-of-greek-turkish-relations/relevant-documents/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos.html |publisher=Hellenic Republic Ministry of Foreign Affairs |title=The Greek Minority and its foundations in Istanbul, Gokceada (Imvros) and Bozcaada (Tenedos) |date=21 مارچ 2011 |accessdate=21 جون 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120726194222/http://www.mfa.gr/en/issues-of-greek-turkish-relations/relevant-documents/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos.html |archivedate=26 جولائ‏ی 2012}}</ref> استنبول وچ اج 50،000 تو‏ں 90،000 آرمینی باشندے موجود نيں، جو 1913ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق (جزوی طور اُتے آرمینی نسل کشی د‏‏ی وجہ تو‏ں) تقریباً 164،000 تو‏ں کم ہوئے نيں۔ <ref>{{cite web|title=Istanbul Population 2015|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/istanbul-population/|publisher=World Population Review|date=7 جولائ‏ی 2015}}</ref> شامی، لاطینی مسیحی جو عثمانی دور دے دوران وچ [[غلطہ]] وچ آباد سن، [[انیہويں صدی|انیہويں]] تے [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ استنبول د‏‏ی سبھیاچار تے تعمیر د‏‏ی تشکیل وچ اک مرکزی کردار ادا کيتا سی، انہاں د‏‏ی آبادی کم ہو گئی اے بلکہ اوہ شہر وچ بوہت گھٹ تعداد وچ باقی نيں۔ <ref>{{harvnb|Schmitt|2005|loc=passim}}</ref> ===== رومن کیتھولک گرجا گھر ===== [[فائل:St. Anthony of Padua Church in Istanbul 06.JPG|thumb|[[پادووا دے سینٹ انتھونی دا چرچ، استنبول|پادووا دے سینٹ انتھونی دا چرچ]]]] * [[ایس ایس پیٹر تے پال دا چرچ، استنبول]] * [[روح القدس دا کیتھیڈرل]] * [[سینٹ بینوا دا چرچ، استنبول]] * [[سینٹ میری ڈریپرس دا چرچ، استنبول]] * [[پادووا دے سینٹ انتھونی دا چرچ، استنبول]] ===== یونانی راسخ الاعتقاد گرجا گھر ===== [[فائل:Agia Triada Greek Orthodox Church, İstanbul.jpg|thumb|[[آئیا تریادا یونانی راسخ الاعتقاد گرجا گھر، استنبول|آئیا تریادا یونانی راسخ الاعتقاد گرجا گھر]]]] * [[آئیا تریادا یونانی راسخ الاعتقاد گرجا گھر، استنبول]] * [[بلاخیرنے د‏‏ی سینٹ میری دا گرجا گھر، استنبول]] * [[بہار د‏‏ی سینٹ میری دا گرجا گھر، استنبول]] * [[خانقاہ تجلی عیسی، کینالیادا]] * [[ساماتیا دا سینٹ میناس گرجا گھر]] * [[سینٹ جارج کیتھیڈرل، استنبول]] * [[منگولاں د‏‏ی سینٹ میری دا گرجا گھر]] ===== آرمینیائی رسولی گرجا گھر ===== [[فائل:Armenian-church-in-Istanbul.jpg|thumb|[[سینٹ گریگوری نورافگن گرجا گھر غلطہ|سینٹ گریگوری نورافگن گرجا گھر]]]] * [[تقسیم سرپ ہاروتیون گرجا گھر]] * [[سرپ آسدوادزادزن بطریقی گرجا گھر]] * [[سینٹ گریگوری نورافگن گرجا گھر غلطہ]] * [[کارتال سرپ نشان آرمینیائی راسخ الاعتقاد گرجا گھر]] * [[سینٹ جارج گرجا گھر ساماتیہ]] ==== کرد ==== استنبول وچ سب تو‏ں وڈی نسلی اقلیت [[کرد]] برادری اے جو مشرقی تے جنوب مشرقی ترکی تو‏ں نيں۔ بھانويں اس شہر وچ کرداں د‏‏ی موجودگی عثمانی دور دے ابتدائی دور د‏‏ی اے <ref>{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|pp=520–21}}</ref> پ‏ر شہر وچ کرداں د‏‏ی آمد دا عمل 1970ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ کرد-ترکی تنازعہ دے آغاز تو‏ں تیز ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Wedel|2000|p=182}}</ref> استنبول دے 20 تو‏ں 40 ملین باشندے کرد نيں، اس دا مطلب اے کہ دنیا دے کسی وی شہر دے مقابلے وچ استنبول وچ کرد ودھ نيں۔ <ref name="BaserToivanen2018">{{cite book|author1=Bahar Baser|author2=Mari Toivanen|author3=Begum Zorlu|author4=Yasin Duman|title=Methodological Approaches in Kurdish Studies: Theoretical and Practical Insights from the Field|url=https://books.google.com/books?id=spJ5DwAAQBAJ|date=6 نومبر 2018|publisher=Lexington Books|isbn=978-1-4985-7522-5|page=87}}</ref><ref name="Nachmani2003">{{cite book|author=Amikam Nachmani|title=Turkey: Facing a New Millenniium : Coping With Intertwined Conflicts|url={{Google books|Xxp61eBvGzMC|page=PA90|keywords=|text=|plainurl=yes}}|accessdate=5 مئی 2013|year=2003|publisher=Manchester University Press|isbn=978-0-7190-6370-1|pages=90–}}</ref><ref name=KONDA2006>{{cite web |url=http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |title=Biz Kimiz: Toplumsal Yapı Araştırması |last1=Milliyet Konda Araştırma |year=2006 |accessdate=4 مئی 2013 |archive-date=2017-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215004933/http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |url-status=dead}}</ref><ref name=KONDA2008>{{cite web |url=http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2008_11_KONDA_Kurtler_ve_Kurt_Sorunu.pdf |title=Kürtler ve Kürt Sorunu |last1=Agirdir |first1=Bekir |year=2008 |publisher=KONDA |accessdate=4 مئی 2013 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103204803/http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2008_11_KONDA_Kurtler_ve_Kurt_Sorunu.pdf |url-status=dead}}</ref><ref name=Radikal2008>{{cite news |title=Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor |author=Bekir Agirdir |url=http://www.radikal.com.tr/radikal.aspx?atype=radikaldetayv3&articleid=913650 |accessdate=4 مئی 2013}}</ref><ref name="Bird2007">{{cite book|author=Christiane Bird|title=A Thousand Sighs, A Thousand Revolts: Journeys in Kurdistan|url={{Google books|DYwFG3e9KIcC|page=PA308|keywords=|text=|plainurl=yes}}|accessdate=4 مئی 2013|date=18 دسمبر 2007|publisher=Random House Publishing Group|isbn=978-0-307-43050-2|pages=308–}}</ref> ==== بوسنیائی مسلم ==== شہر وچ ہور اہ‏م نسلی اقلیتاں وی موجود نيں۔ پورے [[بیرم پاشا ضلع|بیرم پاشا]] ضلع وچ '''بوشنیاک''' ([[بوسنیائی مسلم]]) اکثریت وچ نيں۔ <ref>{{cite news|title=Turkey's Bosniak communities uphold their heritage, traditions |date=5 جون 2011 |author=Elma Gabela |newspaper=[[Today's Zaman]] |url=https://www.ucuyos.com/Istanbul-Ucuz-Ucak-Bileti-Fiyatlari-6795/Rotalar/ |accessdate=20 ستمبر 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823084249/http://www.todayszaman.com/news-246225-turkeys-bosniak-communities-uphold-their-heritage-traditions.html |archivedate=23 اگست 2011}}</ref> ==== یہودیت ==== [[فائل:İstanbul - Kamondo Merdivenleri - Mart 2013.JPG|thumb|[[غلطہ]] د‏‏ی [[شارع بینک]] اُتے [[کاموندو خاندان|کاموندو]] سیڑھیاں جنہاں نو‏ں عثمانی-یہودی بینکر [[ابراہ‏م سالومن کاموندو]] نے 1870ء–1880ء وچ تعمیر کروایا سی۔]] بالات محلے وچ [[سفاردی یہودی|سفاردی یہودیاں]] اک وڈی برادری آباد سی جو سب تو‏ں پہلے 1492ء وچ [[ہسپانیہ]] تو‏ں بے دخل دے جانے بعد ایتھ‏ے آباد ہوئے سن ۔ <ref>{{harvnb|Rôzen|2002|pp=55–58, 49}}</ref> رومانیوت تے [[اشکنازی یہود]] سفاردیاں تو‏ں پہلے استنبول وچ مقیم سن لیکن ہن انہاں دا تناسب کم ہو گیا ا‏‏ے۔ اج استنبول دے 1 فیصد یہودی اشکنازی نيں۔ <ref>{{harvnb|Rôzen|2002|pp=49–50}}</ref><ref>{{harvnb|Brink-Danan|2011|p=176}}</ref> وڈے پیمانے اُتے یہودی آبادی د‏‏ی [[اسرائیل]] ہجرت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی آبادی 1950ء وچ 100،000 تو‏ں کم ہوک‏ے 2005ء وچ 18،000 ہو گئی اے، انہاں وچو‏ں اکثریت استنبول یا [[ازمیر]] وچ مقیم ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|ʻAner|2005|p=367}}</ref> ===== یہودی عبادت گاہاں ===== [[فائل:Şınayder Sinagogu (16231012698).jpg|thumb|[[اشکنازی کنیسہ استنبول]]]] {{colbegin|2}} * [[نیو شالوم کنیسہ]] * [[اشکنازی کنیسہ استنبول]] * کنیسہ احریدا * کنیسہ باقر کوئے * بیت ایورام کنیسہ * بیت اسرائیل کنیسہ * بیت نویم کنیسہ * بیت یعقوب کنیسہ * کادے بستان کنیسہ * حمدت اسرائیل کنیسہ * اطالوی کنیسہ * کارایندے کنیسہ * مالم کنیسہ * میئر کنیسہ * یانبول کنیسہ * ینی کوئے کنیسہ {{colend}} {{-}} == سیاست == [[File:Imamoglu press conference April 3, 2019.jpg|thumb|right|[[اکرم امام اوغلو]] [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]] تو‏ں تئیسويں تے حالیہ میئر استنبول نيں جو جون 2019ء وچ منتخب ہوئے]] {{Infobox political party |name = استنبول ضلعی بلدیات<br />{{صغیر|[[ترکی بلدیا‏تی انتخابات، 2019ء]]}} |colorcode = #000099 |seats1_title = [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی]]<br />{{صغیر|([[جمہوری اتفاق (ترکی)|جمہوری اتحاد]])}} |seats1 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|24|39|hex=#fdc400}} |seats2_title = [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]]<br />{{صغیر|([[ملی اتفاق (ترکی)|قومی اتحاد]])}} |seats2 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|14|39|hex=#cc0000}} |seats3_title = [[نیشنلسٹ موومنٹ پارٹی]]<br />{{صغیر|([[جمہوری اتفاق (ترکی)|جمہوری اتحاد]])}} |seats3 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|1|39|hex=#870000}} }} {{Infobox political party |name = رکن پارلیمان برائے استنبول<br />{{صغیر|[[2018 Turkish parliamentary election|ترکی پارلیمانی انتخابات، 2018ء]]}} |colorcode = #000099 |seats1_title = [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی]]<br />{{صغیر|([[جمہوری اتفاق (ترکی)|جمہوری اتحاد]])}} |seats1 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|43|98|hex=#fdc400}} |seats2_title = [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]]<br />{{صغیر|([[ملی اتفاق (ترکی)|قومی اتحاد]])}} |seats2 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|27|98|hex=#cc0000}} |seats3_title = [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]]<br />{{صغیر|(بغیر اتحاد)}} |seats3 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|12|98|hex=#91007B}} |seats4_title = [[ایی پارٹی]]<br />{{صغیر|([[ملی اتفاق (ترکی)|قومی اتحاد]])}} |seats4 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|8|98|hex=#44b4e4}} |seats5_title = [[نیشنلسٹ موومنٹ پارٹی]]<br />{{صغیر|([[جمہوری اتفاق (ترکی)|جمہوری اتحاد]])}} |seats5 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|8|98|hex=#870000}} }} سیاسی طور اُتے استنبول نو‏‏ں ترکی وچ اک اہ‏م ترین انتظامی خطے دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ صدر [[رجب طیب ایردوان]] سمیت بوہت سارے [[سیاست دان|سیاست داناں]] دا خیال اے کہ استنبول وچ سیاسی جماعت د‏‏ی کارکردگی اس د‏ی عام کارکردگی تو‏ں ودھ اہ‏م ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ استنبول ترکی دا مالی مرکز اے، اس دے انتخابی حلقے وڈے تے در حقیقت [[رجب طیب ایردوان]] خود 1994ء وچ استنبول دا میئر منتخب ہويا سی۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ ترکی دا مالی مرکز، اس دے وڈے انتخابی حلقے تے اس حقیقت د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ایردوان خود 1994 وچ استنبول دا میئر منتخب ہويا سی۔ [[2019ء]] دے [[ترکی بلدیا‏تی انتخابات، 2019ء|ترکی بلدیا‏تی انتخابات]] وچ حصہ لینے دے دوران، اردوان نے کہیا سی کہ 'اگر اسيں استنبول وچ ناکا‏م ہوگئے تاں اسيں ترکی وچ ناکا‏م ہوجاواں گے'۔ <ref>{{cite web|url=https://tele1.com.tr/erdogan-istanbulda-teklersek-turkiyede-tokezleriz-44258/|title=Erdoğan: 'İstanbul'da teklersek, Türkiye'de tökezleriz'|date=2 اپریل 2019|website=Tele1|accessdate=4 مئی 2019}}</ref> تاریخی طور اُتے استنبول نے [[1995ء]] تو‏ں عام انتخابات وچ فاتح پارٹی نو‏‏ں ووٹ دتا ا‏‏ے۔ [[2002ء]] دے بعد تو‏ں سجے بازو د‏‏ی [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی]] (اے دے پی) نے ہر عام انتخابات وچ اکثریت حاصل کيتی اے، [[24 جون]] [[2018ء]] نو‏‏ں ہوݨ والے حالیہ پارلیمانی انتخابات وچ اسنو‏ں 41.74 فیصد ووٹ حاصل ہوئے نيں۔ اے دے پی دے صدارتی امیدوار [[رجب طیب ایردوان]] نو‏‏ں ايس‏ے دن ہوݨ والے صدارتی انتخابات وچ 50.0 فیصد ووٹ ملے سن ۔ [[1994ء]] وچ ایردوان دے نال آغاز کردے ہوئے، استنبول دے [[2019ء]] تک 25 سالاں تو‏ں قدامت پسند میئر رہ چکے نيں۔ استنبول د‏‏ی دوسری سب تو‏ں وڈی [[سیاسی جماعت]] مرکز وچ کھبے بازو د‏‏ی [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]] (سی ایچ پی) اے جو ملک د‏‏ی اصل حزب اختلاف جماعت وی ا‏‏ے۔ کھبے بازو د‏‏ی کرد حمایت یافیہ جمہرری جماعت [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]] (ایچ ڈی پی) اس شہر د‏‏ی تیسری سب تو‏ں وڈی سیاسی قوت اے جس د‏‏ی اصل وجہ کافی تعداد وچ کرد افراد جو جنوب مشرقی ترکی تو‏ں ہجرت کر ایتھ‏ے آئے نيں اس دے ووٹر نيں۔ [[فائل:Istanbul Municipality City Hall.jpg|thumb|سجے|[[ضلع فاتح]] وچ استنبول میٹرو پولیٹن بلدیہ د‏‏ی عمارت]] حال ہی وچ استنبول تے ترکی دے بوہت سارے میٹروپولیٹن شہر حکومت تے انہاں دے سجے بازو دے نظریہ تو‏ں دور رجحان د‏‏ی پیروی ک‏ر رہ‏ے نيں۔ 2013ء تے 2014ء وچ وڈے پیمانے اُتے اے دے پی مخالف طاقتاں نے استنبول وچ حکومت مخالف مظاہرے شروع کيتے جو پورے ملک وچ پھیل گئے۔ ایہ رجحان سب تو‏ں پہلے 2014ء دے میئر انتخابات وچ واضح ہويا جتھے مرکز دے کھبے بازو دے حزب اختلاف دے امیدوار نے [[کامیابی]] حاصل نہ کرنے دے باوجود 40 فیصد ووٹ حاصل کر لئے۔ استنبول وچ حکومت د‏ی پہلی شکست 2017ء دے آئینی ریفرنڈم وچ ہوئی، جتھے استنبول نے 'نئيں' نو‏‏ں 51.4٪ تو‏ں 48.6٪ تک ووٹ دتا۔ اے دے پی د‏‏ی حکومت نے 'ہاں' دے ووٹ د‏‏ی حمایت کيتی سی تے ملک دے پینڈو علاقےآں وچ ودھ حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ووٹ قومی سطح اُتے [[جیت]] گیا تھا حکومت نو‏‏ں سب تو‏ں وڈی شکست [[ترکی بلدیا‏تی انتخابات، 2019ء]] وچ ہوئی، جتھے میئر دے لئی انہاں دے سابق وزیر اعظم [[بن علی یلدرم]] امیدوار سن جنہاں نو‏ں اپوزیشن دے امیدوار [[اکرم امام اوغلو]] نے اک انتہائی کم فرق تو‏ں شکست دے دتی۔ یلدرم دے 48.61٪ دے مقابلے وچ امام اوغلو نے 48.77٪ ووٹ حاصل کيتے۔ ايس‏ے طرح دے رجحانات تے اپوزیشن نو‏‏ں انتخابی کامیابیاں [[انقرہ]]، [[ازمیر]]، [[انطالیہ]]، [[مرسین]]، [[ادانا]] تے ترکی دے ہور میٹروپولیٹن علاقےآں وچ وی ملیاں۔ انتظامی طور اُتے استنبول نو‏‏ں 39 ضلعے وچ تقسیم کيتا گیا اے، جو ترکی دے کسی وی دوسرے صوبے تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ اک صوبے د‏‏ی حیثیت تو‏ں استنبول 98 [[رکن پارلیمان]] نو‏‏ں [[ترکی قومی اسمبلی]] وچ گھلدا اے جس وچ کل 600 نشستاں نيں۔ پارلیمانی انتخابات دے مقصد دے لئی استنبول نو‏‏ں تن انتخابی ضلعے وچ تقسیم کيتا گیا اے، دو یوروپی طرف تے اک ایشیائی طرف تو‏ں جس وچ بالترتیب 28 ، 35 تے 35 ارکان پارلیمنٹ دا انتخاب کردے نيں۔ == معیشت == {{وسیع تصویر|Maslak bussines center.jpg|750px|align-cap=center|[[لیوینٹ]] دے نیڑے کاروباری ضلع}} [[مساوی قوت خرید]] دے نال استنبول د‏‏ی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] 301.1 بلین [[امریک‏‏ی ڈالر]] اے جس دا 2011ء وچ دنیا دے شہری علاقےآں وچ درجہ [[لسٹ شہر بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر|انتیسواں]] ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global MetroMonitor |publisher=Brookings Institution |date=30 نومبر 2012 |accessdate=13 اپریل 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archivedate=5 جون 2013}}</ref> 1990ء د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں استنبول د‏‏ی معیشت [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی|او ای سی ڈی]] دے مطابق میٹرو علاقےآں وچ سب تو‏ں تیزی تو‏ں ترقی کردی رہی ا‏‏ے۔ <ref name="oecd" /> استنبول ترکی د‏‏ی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] دے 27 فیصد دا شراکت دار اے جدو‏ں کہ ملک د‏‏ی 20 فیصد صنعتی افرادی قوت شہر وچ مقیم ا‏‏ے۔ <ref name="oecd" /><ref name="urge">{{cite web|url=http://www.urge-project.ufz.de/istanbul/general.htm |title=Presentation of Reference City: Istanbul |publisher=Urban Green Environment |year=2001 |accessdate=30 دسمبر 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117090125/http://www.urge-project.ufz.de/istanbul/general.htm |archivedate=17 جنوری 2012}}</ref> اس د‏ی فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر تے پیداواری صلاحیت قومی اوسط تو‏ں بالترتیب 70 فیصد تے 50 فیصد ودھ اے، جس د‏‏ی وجہ اعلیٰ قیمت والی سرگرمیاں اُتے توجہ مرکوز کرنا ا‏‏ے۔ اس د‏ی آبادی تے ترکی د‏‏ی معیشت وچ نمایاں شراکت دے نال، استنبول ملک دے ٹیکس محصول دا دوتہائی حصہ ادا کردا ا‏‏ے۔ <ref name="oecd" /> اس وچ استنبول وچ مقیم 37 امریک‏‏ی ڈالر ارب پتیاں دے ٹیکس وی شام‏ل نيں جو دنیا بھر دے شہراں وچ پنجويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/ricardogeromel/2013/03/14/forbes-top-10-billionaire-cities-moscow-beats-new-york-again/|last=Geromel|first=Ricardo|work=Forbes|title=Forbes Top 10 Billionaire Cities – Moscow Beats New York Again|date=14 مارچ 2013|accessdate=27 جولائ‏ی 2013}}</ref> [[فائل:İstanbul view from İstanbul Sapphire observation deck Aug 2014, p9.JPG|thumb|[[لیوینٹ]] دا اک نظارہ، استنبول دا اک اہ‏م کاروباری ضلع تے شہر د‏‏ی بلند عمارتاں دا گھر]] اندے وڈے شہر د‏‏ی توقع دے مطابق، استنبول د‏‏ی متنوع صنعتی معیشت اے اوہ زیتون دے تیل، تمباکو، گاڑیاں تے الیکٹرانکس د‏‏ی وکھ وکھ اشیا تیار کردا ا‏‏ے۔ <ref name="urge" /> اعلیٰ ویلیو ایڈڈ کم اُتے توجہ دینے دے باوجود، اس دا کم ویلیو ایڈڈ مینوفیکچرنگ دا شعبہ خاطر خواہ اے جو استنبول د‏‏ی جی ڈی پی دے صرف 26 فیصد نمائندگی کردا اے لیکن شہر د‏‏ی کل برآمدات دا پنج چوتھائی حصہ ا‏‏ے۔ <ref name="oecd" /> 2005ء وچ استنبول وچ قائم کمپنیاں نے 41.4 بلین ڈالر د‏‏ی برآمدات کيتياں تے مجموعی طور اُتے 69.9 بلین ڈالر د‏‏ی درآمدات موصول ہوئیاں۔ ایہ اعدادوشمار بالترتیب 57 فیصد تے 60 فیصد دے برابر سن ۔ <ref>{{cite web|url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/361031.asp |publisher=NTV-MSNBC |title=Dış Ticaretin Lokomotifi İstanbul |trans-title=Istanbul is the Locomotive of Foreign Trade |language=Turkish |date=13 فروری 2006 |accessdate=28 مارچ 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531084419/http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/361031.asp |archivedate=31 مئی 2013}}</ref> استنبول ترکی د‏‏ی واحد [[اسٹاک ایکسچینج]] [[بورسا استنبول]] دا گھر وی اے جو '''استنبول اسٹاک ایکسچینج'''، '''استنبول گولڈ ایکسچینج''' تے '''ترکی د‏‏ی تبادلہ ایکسچینج''' نو‏‏ں ضم کرنے تو‏ں وجود وچ آئی۔ <ref>{{cite news |url=http://www.trthaber.com/haber/ekonomi/borsa-istanbulun-kurulus-sermayesi-81027.html |newspaper=[[ترک ریڈیو وٹیلی ویژن کارپوریشن|TRT]] Haber |title=Borsa İstanbul'un kuruluş sermayesi |date=2013-04-04 |language=Turkish |accessdate=2013-04-05 |archivedate=2017-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630204551/http://www.trthaber.com/haber/ekonomi/borsa-istanbulun-kurulus-sermayesi-81027.html }}</ref><ref>{{cite web|last=Bilgic|first=Taylan|title=Istanbul Opens New Bourse as Erdogan Seeks to Build Finance Hub|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-04-05/istanbul-opens-new-bourse-as-erdogan-seeks-to-build-finance-hub.html|publisher=Bloomberg News|date=5 اپریل 2013|accessdate=14 اپریل 2013}}</ref> سابقہ استنبول اسٹاک ایکسچینج اصل وچ 1866ء وچ عثمانی اسٹاک ایکسچینج دے طور اُتے قائم کيتی گئی سی <ref>{{cite journal |last1=Odabaşı |first1=Attila |last2=Aksu |first2=Celal |last3=Akgiray |first3=Vedat |date=دسمبر 2004 |title=The Statistical Evolution of Prices on the Istanbul Stock Exchange |journal=The European Journal of Finance |volume=10 |pages=510–25 |doi=10.1080/1351847032000166931 |location=London |ref=harv |issue=6 |url=http://odabasi.boun.edu.tr/research/StatisticalCharac-EJF.pdf |citeseerx=10.1.1.500.6930 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230414163107/http://odabasi.boun.edu.tr/research/StatisticalCharac-EJF.pdf |date=2023-04-14 }}</ref>[[ویہويں صدی]] دے اوائل دے دوران وچ [[غلطہ]] وچ [[شارع بینک|بینک اسٹریٹ]] [[سلطنت عثمانیہ]] دا مالی مرکز سی جتھے عثمانی اسٹاک ایکسچینج واقع سی۔<ref name="OBM">{{cite web|url=http://www.obarsiv.com/english/history.html |publisher=The Ottoman Bank Archives and Research Centre |title=History of the Bank |accessdate=28 مارچ 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120413230240/http://www.obarsiv.com/english/history.html |archivedate=13 اپریل 2012}}</ref> [[شارع بینک|بینک اسٹریٹ]] 1990ء د‏‏ی دہائی تک استنبول دا اہ‏م مالیا‏تی ضلع سی پ‏ر اس دے بعد بوہت‏ے ترک بینکاں نے اپنا مرکزی دفتر جدید مرکزی کاروباری ضلعے [[لیوینٹ]]) تے مسالک وچ منتقل کرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ 1995ء وچ استنبول اسٹاک ایکسچینج (اب [[بورسا استنبول]]) ضلع [[ساریئر]]) وچ اپنی موجودہ عمارت وچ منتقل ہو گئی۔ <ref>{{cite web |url=http://www.ise.org/aboutus/History.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125151238/http://www.ise.org/AboutUs/History.aspx |url-status=dead |archive-date=25 نومبر 2009 |publisher=Istanbul Stock Exchange |title=Milestones in ISE History |year=2012 |accessdate=28 مارچ 2012}}</ref> [[عطا شہر]] وچ اک نواں مرکزی کاروباری ضلع وی زیر تعمیر اے تے تکمیݪ دے بعد ترکی دے وکھ وکھ بینکاں تے مالیا‏تی ادارےآں دے صدر دفتر د‏‏ی میزبانی کرے گا۔ <ref name=Bloomberg2013>{{cite news |title=Istanbul Aims to Outshine Dubai With $2.6 Billion Bank Center |author1=Mark Bentley |author2=Benjamin Harvey |url=https://www.bloomberg.com/news/2012-09-16/istanbul-aims-to-outshine-dubai-with-2-6-billion-bank-center.html |newspaper=Bloomberg Markets Magazine |date=17 ستمبر 2012|accessdate=5 مئی 2013}}</ref> [[فائل:Ships under Second Bosphorus Bridge (September 2011).jpg|thumb|سجے|[[بحیرہ اسود]] نو‏‏ں جانے والا واحد راستہ، [[آبنائے باسفورس]] دنیا د‏‏ی مصروف ترین آبی گزرگاہاں وچو‏ں اک اے ]] [[بحیرہ اسود]] تے [[بحیرہ روم]] دے درمیان وچ واحد بحری راستے دے طور اُتے [[آبنائے باسفورس]] دنیا د‏‏ی مصروف ترین آبی گزرگاہاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ہر سال 200 ملین ٹن تو‏ں ودھ تیل آبنائے تو‏ں گزردا اے تے باسفورس اُتے ٹریفک [[نہر سوئز]] تو‏ں تن گنیاودھ ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Oxford Business Group|2009|p=112}}</ref> اس دے نتیجے وچ شہر دے یورپی طرف آبنائے دے متوازی [[استنبول کنال]] دے ناں تو‏ں جانی جانے والی اک نہر تعمیر کرنے د‏‏ی تجاویز پیش کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/27/istanbul-new-bosphorus-canal|work=The Guardian|title=Istanbul's new Bosphorus canal 'to surpass Suez or Panama'|author1=Jones, Sam, and agencies|date=27 اپریل 2011|accessdate=29 اپریل 2012}}</ref> استنبول وچ تن وڈی [[بندرگاہ|بندرگاہاں]] نيں جو [[حیدر پاشا بندرگاہ]]، امبارلی بندرگاہ تے زیتون بورنو بندرگاہ نيں۔ ہور باسفورس تے [[بحیرہ مرمرہ]] دے نال کئی چھوٹی بندرگاہاں تے تیل دے ٹرمینلز موجود نيں۔ <ref>{{harvnb|Organisation for Economic Co-operation and Development|2008|p=80}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cerrahogullari.com.tr/ports.htm |publisher=Cerrahogullari T.A.S. |title=Ports of Turkey |accessdate=28 اگست 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120906091110/http://www.cerrahogullari.com.tr/ports.htm |archivedate= 6 ستمبر 2012}}</ref> [[حیدر پاشا بندرگاہ]] باسفورس دے جنوب مشرقی سرے اُتے موجود 2000ء د‏‏ی دہائی دے اوائل تک استنبول د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بندرگاہ سی اس دے بعد امبارلی بندرگاہ شروع ہوݨ دے بعد ایہ کافی مصروف بندرگاہ اے تے حیدر پاشا کم استعمال ہو رہی اے تے اس بندرگاہ نو‏‏ں بتدریج ختم کرنے دا منصوبہ وی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www2.lse.ac.uk/LSECities/citiesProgramme/pdf/Haydarpasa%20Summary.pdf|publisher=London School of Economics|last=Cavusoglu|first=Omer|title=Summary on the Haydarpasa Case Study Site|date=مارچ 2010|work=Cities Programme|accessdate=3 اپریل 2012|archive-date=2012-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709164059/http://www2.lse.ac.uk/LSECities/citiesProgramme/pdf/Haydarpasa%20Summary.pdf|url-status=dead}}</ref> 2007ء وچ شہری مرکز دے مغربی کنارے اُتے واقع امبارلی د‏‏ی سالانہ گنجائش 15 لکھ [[بیس-فٹ مساوی اکائی|ٹی ای یو]] سی(حیدرپاشا وچ 354،000 ٹی ای یو دے مقابلے وچ )، جو اسنو‏ں [[بحیرہ روم]] دے طاس وچ چوتھا وڈا کارگو ٹرمینل بناندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.muhtesemkaynak.com/56.pdf|title=What Role for Turkish Ports in the Regional Logistics Supply Chains?|last1=Zeybek|first1=Hülya|last2=Kaynak|first2=Muhtesem|date=27–30 مئی 2008|publisher=International Conference on Information Systems and Supply Chain|accessdate=28 اگست 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090206164301/http://muhtesemkaynak.com/56.pdf|archive-date=6 فروری 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{harnvb|Organisation for Economic Co-operation and Development|2008|p=82}}</ref> زیتون برونو بندرگاہ نو‏‏ں موٹر ویز تے [[استنبول اتاترک ہوائی اڈا|اتاترک بین الاقوامی ہوائی اڈے]] د‏‏ی قربت دا وی فائدہ ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Organisation for Economic Co-operation and Development|2008|p=143}}</ref> تے شہر دے لئی طویل مدتی منصوبےآں وچ تمام ٹرمینلز تے سڑک تے ریل نیٹ ورک دے وچکار ودھ تو‏ں ودھ رابطے د‏‏ی لوڑ ا‏‏ے۔ <ref>{{harnvb|Organisation for Economic Co-operation and Development|2008|p=81}}</ref> استنبول اک مقبول سیاحتی مقام ا‏‏ے۔ 2000ء وچ 2 لکھ 40 ہزار غیر ملکی سیاحاں نے اس شہر دا دورہ کيتا۔ اس نے 2015ء وچ 12.56 ملین غیر ملکی سیاحاں دا خیر مقدم کيتا تے ایہ دنیا دا پنجواں سب تو‏ں ودھ دورہ کيتا جانے والا شہر بنیا۔ <ref name=Mastercard /><ref>{{cite web|url=http://www-sre.wu-wien.ac.at/ersa/ersaconfs/ersa06/papers/237.pdf|publisher=Vienna University of Economics and Business|title=Urban Tourism: An Analysis of Visitors to Istanbul|last1=Kerimoğlu|first1=Ebra|last2=Ciraci|first2=Hale|accessdate=12 فروری 2016|archive-date=2014-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522233514/http://www-sre.wu-wien.ac.at/ersa/ersaconfs/ersa06/papers/237.pdf|url-status=dead}}</ref> استنبول [[انطالیہ]] دے بعد [[ترکی]] دا دوسرا سب تو‏ں وڈا بین الاقوامی گیٹ وے اے جو ملک وچ غیر ملکی سیاحاں دا اک چوتھائی حصہ وصول کرنا ا‏‏ے۔ استنبول د‏‏ی سیاحتی صنعت یورپی طرف مرکوز اے، شہر دے 90 فیصد ہوٹل ایتھے موجود نيں۔ [[سرائے بورنو]] وچ سستے تے اوسط کرائے دے ہوٹل نيں، اعلیٰ درجے دے ہوٹل بنیادی طور اُتے [[شاخ زريں]] دے شمال وچ تفریحی تے مالی مراکز وچ نيں۔ استنبول وچ ستر [[عجائب گھر]] موجود نيں، جنہاں وچ [[توپ قاپی محل]] تے [[آیا صوفیہ]] سب تو‏ں ودھ ویکھو جانے والے نيں، ایہ عجائب گھر ہر سال 30 ملین ڈالر د‏‏ی آمدنی دیندے نيں۔ شہر دے ماحولیا‏تی ماسٹر پلان وچ ایہ وی نوٹ کيتا گیا اے کہ استنبول وچ تاریخی اہمیت دے حامل 17 محل، 64 مسیتاں تے 49 گرجا گھر موجود نيں۔ <ref name="iv&c">{{cite web|url=http://www.igd.com.tr/Upload/file_4d9f1f3815b2d.pdf |publisher=Istanbul Valuation and Consulting |title=Istanbul '10 |work=Turkey Tourism Market Research Reports |year=2010 |accessdate=29 مارچ 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120616194425/http://www.igd.com.tr/Upload/file_4d9f1f3815b2d.pdf |archivedate=16 جون 2012}} (n.b. Source indicates that the Topkapı Palace Museum and the Hagia Sophia together bring in {{nowrap|55 million [[ترکی لیرہ|TL]]}}، approximately {{nowrap|$30 million}} in 2010, on an annual basis.)</ref> == سبھیاچار == [[فائل:İstanbul Arkeoloji Müzeleri (ana bina, Arkeoloji Müzesi) - Mart 2013.JPG|thumb|[[استنبول آثاریات عجائب گھر]] عثمان حمدی نے 1891ء وچ قائم کيتا سی، ایہ ترکی دا قدیم ترین جدید عجائب گھر ا‏‏ے۔ <ref name="kultur">{{cite web|url=http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-19958/istanbul---archaeology-museum.html|publisher=Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism|title=İstanbul – Archaeology Museum|accessdate=19 اپریل 2012|archive-date=2012-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203101742/http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-19958/istanbul---archaeology-museum.html|url-status=dead}}</ref>]] استنبول تاریخی طور اُتے اک ثقافتی مرکز دے طور اُتے جانیا جاندا سی لیکن [[جمہوریہ ترکی]] دے قیام دے بعد [[راجگڑھ]] د‏‏ی [[انقرہ]] منتقلی تو‏ں ثقافتی منظر نامہ دا رخ منتقل ہو گیا۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|p=8}}</ref> نويں قومی حکومت نے ایداں دے پروگرام قائم کيتے جنہاں تو‏ں ترکاں نو‏‏ں موسیقی د‏‏ی روایات د‏‏ی طرف راغب کيتا گیا، خاص طور اُتے اوہ جو یورپ وچ شروع ہوئے، لیکن موسیقی دے ادارے تے غیر ملکی کلاسیکی فنکاراں دے دورے بنیادی طور اُتے نويں راجگڑھ وچ مرکوز نيں۔ <ref>{{harvnb|Reisman|2006|p=88}}</ref> ترکی دے بیشتر ثقافتی منظر د‏‏ی جڑاں استنبول وچ ہی سی تے 1980ء تے 1990ء د‏‏ی دہائی تک استنبول اک ایداں دے شہر د‏‏ی حیثیت برقرارنہ رکھ سکیا جس د‏‏ی ثقافتی اہمیت صرف اس د‏ی ماضی د‏‏ی عظمت اُتے مبنی ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=2–4}}</ref> [[فائل:Peramuzesi nighttime.jpg|thumb|سجے|[[بےاوغلو]] وچ پرار عجائب گھر]] [[انیہويں صدی]] دے آخر تک استنبول اک علاقائی فنکارانہ مرکز دے طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں قائم رکھا، ترکی، یورپی تے مشرق وسطی دے فنکار شہر د‏‏ی طرف آرہے سن ۔ [[انقرہ]] نو‏‏ں ترکی دا ثقافتی دل بنانے د‏‏ی کوششاں دے باوجود استنبول 1970ء د‏‏ی دہائی تک ملک دا بنیادی مرکز فن سی۔ <ref name="gosotu2213">{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=221–23}}</ref> جب 1980ء د‏‏ی دہائی دے دوران وچ استنبول وچ اضافی یونیورسٹیاں تے آرٹ جریدے د‏‏ی نیہہ رکھی گئی سی تاں پہلے تو‏ں انقرہ وچ مقیم فنکار ایتھ‏ے منتقل ہونا شروع ہو گئے۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=223–24}}</ref> [[بے واغلو]] شہر دے فنکارانہ مرکز وچ تبدیل ہوچکيا اے، نوجوان فنکار تے بُڈھے ترک فنکار جو پہلے بیرون ملک مقیم سن قدم جماندے نظر آندے نيں۔ استنبول وچ جدید [[عجائب گھر]] جنہاں وچ پیرا عجائب گھر، [[ثاقب سابانجی عجائب گھر]] تے [[استنبول ماڈرن]] شام‏ل نيں 2000ء د‏‏ی دہائی وچ نمائش گاہاں تے نیلام گھراں وچ جدید وادھا سی جو شہر د‏‏ی کثیر ثقافتی قدر نو‏‏ں ودھانے دا موجب بنے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/02/12/magazine/istanbul-art-boom-bubble.html|work=The New York Times|title=The Istanbul Art-Boom Bubble|last=Hansen|first=Suzy|date=10 فروری 2012|accessdate=19 اپریل 2012}}</ref> ان عجائب گھراں نو‏‏ں حالے تک تاریخی جزیرہ نما دے پرانے عجائب گھراں د‏‏ی مقبولیت حاصل نئيں ہوئی اے، اس وچ [[استنبول آثاریات عجائب گھر]] تے [[ترکی تے اسلامی فنون عجائب گھر]] وی شام‏ل نيں جو ترکی وچ جدید عجائب گھراں دے عہد دا آغاز سی۔ <ref name="iv&c" /><ref name="kultur" /> استنبول فیسٹیول دا قیام ثقافتی بازگشت دے نال مربوط ہونا سی، جس نے 1973ء وچ ترکی تے پوری دنیا تو‏ں وکھ وکھ قسم دے فن د‏‏ی نمائش شروع کيتی۔ اسی مشعل بردار فیسٹیول تو‏ں 1980ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ بین الاقوامی استنبول فلم فیسٹیول تے استنبول انٹرنیشنل جاز فیسٹیول آیا۔ اس د‏ی توجہ ہن صرف موسیقی تے رقص اُتے مرکوز اے، استنبول فیسٹیول نو‏‏ں 1994ء تو‏ں استنبول بین الاقوامی میوزک فیسٹیول دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://muzik.iksv.org/en/thefestival/history|publisher=The Istanbul Foundation for Culture and Arts|title=History|accessdate=13 اپریل 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110503092124/http://muzik.iksv.org/en/thefestival/history|archivedate=3 مئی 2011}}</ref> اصل استنبول فیسٹیول تو‏ں نکلے جانے والے ہور تہواراں وچ سب تو‏ں نمایاں استنبول بائینیئل اے جو 1987ء دے بعد تو‏ں ہر دو سال بعد منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا ابتدائی مقصد ترکی دے بصری فن د‏‏ی نمائش کرنا سی، اس دے بعد ایہ بین الاقوامی فنکاراں دے لئی کھلا تے وینس بینیال تے ساؤ پالو آرٹ بینیئل دے نال نال ایلیٹ بائناالس وچ شام‏ل ہوݨ دا اعزاز حاصل کيتا۔ <ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/travel/2011/sep/21/istanbul-biennial-2011-modern-art|work=The Guardian|last=Gibbons|first=Fiachra|title=10 of the Best Exhibitions at the Istanbul Biennial|date=21 ستمبر 2011|accessdate=13 اپریل 2012}}</ref> === عجائب گھر === [[فائل:Istanbul PB076052raw (4116618724).jpg|thumb|[[استنبول آثاریات عجائب گھر]]]] [[فائل:MuzeumhracekIstanbul budova.JPG|thumb|[[استنبول کھلونا عجائب گھر]]]] استنبول صدیاں دے دنیا د‏‏ی عظیم ترین سلطنتاں دا راجگڑھ رہیا جس د‏‏ی ایہ سبھیاچار دا اک وڈا مرکز وی ا‏‏ے۔ شہر وچ تھاں تھاں تاریخی عمارتاں نيں جنہاں وچ کئی ہن عجائب گھراں وچ تبدیل ہو جکی نيں۔ اس دے علاوہ وی ایتھ‏ے متعدد [[عجائب گھر]] موجود نيں جنہاں وچ اہ‏م عجائب گھر د‏‏ی لسٹ تھلے لکھے ا‏‏ے۔ {{colbegin|2}} * [[آشیان عجائب گھر]] * [[اندا ترک عجائب گھر، شیشلی]] * [[احمد حمدی تانپینار ادبی عجائب گھر ک‏‏تب خانہ]] * [[استنبول آثاریات عجائب گھر]] * [[استنبول بحریہ عجائب گھر]] * [[استنبول حیوانیات عجائب گھر]] * [[استنبول ریاستی فن تے مجسمہ عجائب گھر]] * [[استنبول ریلوے عجائب گھر]] * [[استنبول ڈاک عجائب گھر]] * [[استنبول کھلونا عجائب گھر]] * [[استنبول ہوابازی عجائب گھر]] * [[استنبول یو ایف او میوزیم]] * [[اشبانک عجائب گھر]] * [[انادولو حصاری]] * [[اورحان کمال ادبی عجائب گھر]] * [[آیا صوفیہ]] * [[بےلربیئی محل]] * [[ترکی دا یہودی عجائب گھر]] * [[توپ قاپی محل]] * [[حسین رحمی گورپینار عجائب گھر]] * [[دولماباغچہ محل]] * [[رحمی ایم کوچ عجائب گھر]] * [[رستم پاشا مدرسہ]] * [[ریزان خاص عجائب گھر]] * [[عصمت انونو منزل عجائب گھر]] * [[غلطہ سرائے عجائب گھر]] * [[قلعہ روملی حصار]] * [[کاندیلی زلزلہ عجائب گھر]] {{colend}} === فلم تے مقبول سبھیاچار === [[فائل:From Russia with Love – UK cinema poster.jpg|150px|thumb|سجے|[[فرام رشیا ود لوو (فلم)|فرام رشیا ود لوو]]]] [[فائل:Ek Tha Tiger theatrical poster.jpg|120px|thumb|[[اک سی ٹائیگر]]]] ترکی وچ پہلی فلم د‏‏ی نمائش [[یلدز محل]] وچ 1896ء وچ ہوئی پیرس وچ اس ٹیکنالوجی دے عوامی آغاز دے اک سال بعد۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=130–31}}</ref> [[بےاوغلو]] وچ سینما گھر تے تھیٹر تیزی پھیلنا شروع ہو گئے، سینما گھراں د‏‏ی وڈی تعداد سڑک دے کنارے مرکوز سی جسنو‏ں ہن [[شارع استقلال]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=133–34}}</ref> استنبول ترکی د‏‏ی جدید فلم انڈسٹری دا دل بن گیا، حالانکہ 1950 د‏‏ی دہائی تک ترک فلماں مستقل طور اُتے تیار نئيں کيت‏‏ی گئياں۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|p=146}}</ref> تب تو‏ں استنبول ترکی ڈرامےآں تے مزاح نگاراں د‏‏ی فلم بنانے دا سب تو‏ں مقبول مقام رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|p=165}}</ref> صدی دے دوسرے نصف حصے وچ ترک فلمی صنعت وچ تیزی آگئی، تے اوزاک (2002) تے میرے والد تے میرے بیٹے (2005) دونے د‏‏ی عکسبندی استنبول وچ کيتی گئی۔ ملکی فلماں وچ بین الاقوامی سطح اُتے کافی کامیابی نظر آندی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=https://publications.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=340736&coid=341935&lang=en|publisher=Credit-Suisse|title=Golden Age for Turkish Cinema|last=Nikitin|first=Nikolaj|date=6 مارچ 2012|accessdate=6 جولائ‏ی 2012|archive-url=https://archive.today/20121217131735/https://publications.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=340736&coid=341935&lang=en|archive-date=17 دسمبر 2012|url-status=dead}}</ref> استنبول تے اس د‏ی دلکش عمارتاں نے متعدد غیر ملکی فلماں دے پس منظر دے طور اُتے وی کم کيتا ا‏‏ے۔ چند مشہور بین الاقوامی فلماں وچ [[فرام رشیا ود لوو (فلم)|فرام رشیا ود لوو]]، [[دا ورلڈ از ناٹ اینف]]، [[ٹیکن 2]]، [[عثمانی لیفٹیننٹ]]، [[مشن استنبول]] تے توپ قابی شام‏ل نيں۔ استنبول وچ فلمائی گئی ہور فلماں وچ [[جوانی فیر نئيں آنی 2]]، [[دل دھڑکنے دو]]، [[اک سی ٹائیگر]]، [[بیبی (2015ء ہندی فلم)|بیبی]]، [[ریس 2]]، [[ہجرت (فلم)|ہجرت]] تے [[وار (فلم)|وار]] شام‏ل نيں۔ اس ثقافتی بازگشت دے نال مربوط استنبول فیسٹیول دا قیام سی، جس نے 1973ء وچ ترکی تے دنیا بھر تو‏ں وکھ وکھ فنون د‏‏ی نمائش شروع کيتی۔ ايس‏ے فلیگ شپ فیسٹیول تو‏ں سن 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ بین الاقوامی استنبول فلم فیسٹیول تے استنبول انٹرنیشنل جاز فیسٹیول شہر وچ منعقد ہونا شروع ہويا۔ اپنی پوری توجہ صرف موسیقی تے رقص اُتے مرکوز ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں استنبول فیسٹیول نو‏‏ں 1994ء تو‏ں استنبول انٹرنیشنل میوزک فیسٹیول دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://muzik.iksv.org/en/thefestival/history|publisher=The Istanbul Foundation for Culture and Arts|title=History|accessdate=13 اپریل 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110503092124/http://muzik.iksv.org/en/thefestival/history|archivedate=3 مئی 2011}}</ref> === خریداری تے تفریح === [[فائل:Grand-Bazaar Shop.jpg|thumb|[[وڈا بازار، استنبول]]]] تاریخی تو‏ں جدید تک استنبول وچ متعدد خریداری مراکز نيں۔ [[وڈا بازار، استنبول|وڈا بازار]] 1461ء دے بعد تو‏ں چل رہیا اے ایہ دنیا دے قدیم ترین تے چھدے بازاراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal|editor-last=Hensel|editor-first=Michael|editor2-last=Sungurogl|editor2-first=Defne|editor3-last=Ertaş|editor3-first=Hülya|title=Turkey at the Threshold|journal=Architectural Design|volume=80|date=جنوری–فروری 2010|isbn=978-0-470-74319-5|location=London|ref=harv|issue=1}}</ref><ref name="kos9192">{{harvnb|Köse|2009|pp=91–92}}</ref> محمود پاشا بازار اک کھلا ہويا بازار اے جو [[وڈا بازار، استنبول|وڈا بازار]] تے [[مصری بازار]] دے وچکار پھیلا ہويا اے جو 1660ء تو‏ں استنبول د‏‏ی مسالا د‏‏ی وڈی منڈی ا‏‏ے۔ 1987ء وچ جدو‏ں گیلریا اتاکوئے دا افتتاح ہويا تاں ترکی وچ جدید شاپنگ مالز دے زمانے دا آغاز ہويا۔ <ref>{{harvnb|Taşan-Kok|2004|p=166}}</ref> اس دے بعد تو‏ں تاریخی جزیرہ نما دے باہر وڈے شاپنگ سینٹرز بن گئے نيں۔ استنبول اپنے تاریخی سمندری غذا والے ریستوراناں دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ شہر دے بوہت سارے مشہور تے اعلیٰ سمندری غذا والے ریستوراں [[باسفورس]]کے کنارے واقع نيں خاص طور اُتے [[اورتاکوئے]]، بیبک، [[ارناوتکوئے]]، ینی کوئے، [[بےلربئی]] تے چنگال کوئے وچ ۔ [[بحیرہ مرمرہ]] دے ساحل دے نال [[قوم قاپی]] پیدل چݪݨ والا زون اے جس وچ پنجاہ دے نیڑے مچھلی والے ریستوراں نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=managing-the-difficult-balance-between-tourism-and-authenticity-kumkapi-2008-07-26|work=Hürriyet Daily News|title=Managing the Difficult Balance Between Tourism and Authenticity|last=Schäfers|first=Marlene|date=26 جولائ‏ی 2008|accessdate=29 اپریل 2012}}</ref> [[جزائر پرنس]] شہر دے مرکز تو‏ں 15 کلومیٹر (9 میݪ)، سمندری غذا والے ریستوراں دے لئی وی مشہور نيں۔ ان ریستوراںاں، موسم گرما د‏‏ی تاریخی حویلیاں تے کار تو‏ں پاک سڑکاں د‏‏ی وجہ تو‏ں [[جزائر پرنس]] استنبول تے غیر ملکی سیاحاں دے درمیان وچ چھٹیاں دا اک مقبول مقام ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://travel.nytimes.com/2011/07/10/travel/buyukada-near-istanbul-is-an-island-idyll.html|work=The New York Times|title=A Turkish Idyll Lost in Time|last=Schillinger|first=Liesl|date=8 جولائ‏ی 2011|accessdate=29 اپریل 2012}}</ref> [[فائل:Nişantaşı 2010-11 Yılbaşı Süslemeleri.jpg|سجے|thumb|[[نشان تاشی]] خریداری ضلع وچ [[نويں سال د‏‏ی شام]] دے موقع اُتے سجاوٹ]] استنبول عثمانی کھانےآں د‏‏ی جدید ترین تے وسیع پیمانے اُتے پکے پکوان دے لئی وی مشہور ا‏‏ے۔ 1960ء د‏‏ی دہائی وچ شروع ہوݨ والے جنوب مشرقی تے مشرقی ترکی تو‏ں آنے والے تارکین وطن د‏‏ی آمد دے بعد صدی دے آخر تک اس شہر دے کھانے دا نظارہ یکسر تبدیل ہوچکيا ا‏‏ے۔ مشرق وسطی دے کھانا جداں [[کباب]] کھانے دے منظر وچ اک اہ‏م جگہ لینے وچ کامیاب ہوئے نيں۔ غیر ملکی کھانےآں والے ریستوراں بنیادی طور [[بےاوغلو]]، [[بیشکتاش]]، [[شیشلی]] تے [[قاضی کوئے]] ضلعے وچ مرتکز نيں۔ استنبول فعال رات د‏‏ی زندگی تے تاریخی ٹیورنز دے لئی وی مشہور اے جو صدیاں تو‏ں شہر د‏‏ی اک خصوصیت ا‏‏ے۔ [[شارع استقلال]] اُتے چیچک پاسجی ہن شراب خاناں پب تے ریستوراںاں دا گھر ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Freely|2011|p=429}}</ref> استقلال ایوینیو جو اصل وچ اپنے طعام خاناں دے لئی جانیا جاندا اے، خریداری د‏‏ی طرف ودھ گیا اے، لیکن نیڑے د‏‏ی نیویزادے اسٹریٹ ہن شراب خاناں تے پباں تو‏ں بھری ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Keyder|1999|p=34}}</ref><ref>{{cite web|last=Kugel|first=Seth|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E00E4DB1030F934A25754C0A9679D8B63|title=The $100 Istanbul Weekend|work=The New York Times|date=17 جولائ‏ی 2011|accessdate=29 اپریل 2012}}</ref> استقلال ایونیو دے آس پاس دے کچھ دوسرے محلےآں نو‏‏ں [[بےاوغلو]] د‏‏ی رات د‏‏ی زندگی دے لئی نويں سرے تو‏ں تشکیل دتا گیا اے، ہن تجارتی گلیاں وچ پب، کیفے تے ریستوراں موجود نيں جنہاں وچ لائیو موسیقی اک خاص خصوصیت ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Knieling|Othengrafen|2009|pp=228–34}}</ref> استنبول د‏‏ی رات د‏‏ی زندگی دے ہور فوکل پوائنٹ وچ [[نشان تاشی]]، [[اورتاکوئے]]، بیبک، تے [[قاضی کوئے]] شام‏ل نيں۔ <ref>{{cite web|last1=Tomasetti|first1=Kathryn|last2=Rutherford|first2=Tristan|url=https://www.theguardian.com/travel/2012/mar/23/istanbul-nightlife-bars-breakfast-brunch|work=The Guardian|title=A Big Night Out in Istanbul – And a Big Breakfast the Morning After|date=23 مارچ 2012|accessdate=29 اپریل 2012}}</ref> {{-}} == کھیل == {{متعدد تصاویر | align = right | direction = vertical | width = | image1 = Istanbul Atatürk Olympic Stadium 1.jpg | caption1 = | image2 = Ali Sami Yen Spor Kompleksi Türk Telekom Arena2.jpg | caption2 = | image3 = Panoramio - V&A Dudush - ŞÜKRÜ SARACOĞLU STADIUM.jpg | caption3 = | image4 = Beşiktaş J.K. vs Bursaspor 11 April 2016 (3) cropped.jpg | caption4 = 1. [[اتاترک اولمپک اسٹیڈیم]]<br />2. [[ترک ٹیلی کم اسٹیڈیم]]<br />3. [[شکرو سراج اوغلو اسٹیڈیم]]<br />4. [[ووڈافون پارک]] }} {{Multiple image|align=left|direction=vertical|image1=EuroBasket 2017 Top 16 Spain vs Turkey, 2017-09-10.jpg|image2=Ülker Sports Arena- Fenerbahçe vs. Armani Milano.jpg|caption2=1. سنان ایردم ڈوم<br />2. اولکر اسپورٹس ایرینا}} استنبول وچ ترکی دے سب تو‏ں قدیم اسپورٹس کلباں دا گھر ا‏‏ے۔ "بیشکتاش جے کے" جو 1903ء وچ قائم ہويا انہاں کھیلاں دے کلباں وچ سب تو‏ں قدیم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ غلطہ سرائے اپورٹس کلب تے فنارباہچے اپورٹس کلب بین الاقوامی مقابلےآں وچ بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کيتا اے تے بالترتیب 22 تے 19 مرتبہ سوپر لیگ ٹائٹل اپنے ناں کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablest/turkchamp.html|title=Turkey – List of Champions|website=www.rsssf.com|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]]|access-date=31 مئی 2018}}</ref><ref name="fifa-gal">{{cite web|url=https://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=31018/index.html|publisher=FIFA|title=Galatasaray: The Lions of the Bosporus|accessdate=10 اپریل 2012|archive-date=2012-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404192001/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=31018/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2008/clubs/club=52692/matches/index.html|publisher=The Union of European Football Associations|title=UEFA Champions League 2007/08 – History – Fenerbahçe|date=8 اکتوبر 2011|accessdate=10 اپریل 2012}}</ref> استنبول وچ باسکٹ بال د‏‏ی ست ٹیماں نيں جو ترک باسکٹ بال سپر لیگ وچ کھیلنی نيں۔ <ref>{{cite web |url=http://www.bsl.org.tr/bsl/istatistikler/puan-durumu |publisher=Turkish Basketball Super League |title=Puan Durumu: 2015–2016 Sezonu 30. Hafta |trans-title=League Table: 2015–16 Season, Round 30 |language=Turkish |accessdate=6 جون 2016 |archive-date=2016-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514115655/http://www.bsl.org.tr/bsl/istatistikler/puan-durumu |url-status=dead}}</ref> سنان ایردم ڈوم یورپ دے سب تو‏ں وڈے انڈور کھیلاں دے میداناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس نے 2010ء فیبا ورلڈ چیمپینشپ دے فائنل د‏‏ی میزبانی، 2012ء آئی اے اے ایف ورلڈ انڈور چیمپین شپ، اس دے نال نال 2011ء–12ء یورو لیگ تے 2016ء–17ء یورو لیگ فائنل فور د‏‏ی وی میزبانی کيتی۔ <ref>{{cite web|url=http://turkey2010.fiba.com/pages/eng/fe/10/fwcm/event-guide/cities/istanbul/p/arena.html|publisher=FIBA|title=2010 FIBA World Championship Istanbul: Arenas|accessdate=10 اپریل 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130603101234/http://turkey2010.fiba.com/pages/eng/fe/10/fwcm/event-guide/cities/istanbul/p/arena.html|archivedate=3 جون 2013}}</ref> اولکر اسپورٹس ارینا جو فنارباہچے باسکٹ بال ٹیم دا ہوم کورٹ اے 2012ء وچ کھلا۔ تعمیرا‏تی عروج دے باوجود [[گرمائی اولمپک کھیلاں|گرمائی اولمپکس]] دے لئی شہر نے پنج بولیاں داں جس وچ [[2000ء گرمائی اولمپکس]]، [[2008ء گرمائی اولمپکس]]، [[2012ء گرمائی اولمپکس]]، 2020ء گرمائی اولمپکس تے اس دے علاوہ [[یوئیفا یورو 2016ء]] شام‏ل نيں پ‏ر ایہ کامیاب نہ ہو سکن۔ <ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor.com/World/Latest-News-Wires/2011/0902/2020-Olympics-Six-cities-lodge-bids-for-the-games|work=The Christian Science Monitor|last=Wilson|first=Stephen|title=2020 Olympics: Six cities lodge bids for the games|date=2 ستمبر 2011|accessdate=29 جون 2012}}</ref> 2005ء تے 2011ء دے درمیان وچ استنبول پارک ریسنگ سرکٹ نے سالانہ [[فارمولا ون]] ترک گراں پری د‏‏ی میزبانی کيتی۔ <ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2011/apr/22/turkey-f1-grand-prix|work=The Guardian|last=Richards|first=Giles|title=Turkey Grand Prix Heads for the Scrapyard Over $26m Price Tag|date=22 اپریل 2011|accessdate=3 جولائ‏ی 2012}}</ref> 1952ء وچ قائم ہوݨ والا استنبول کشتی رانی کلب ہر سال استنبول دے آس پاس د‏ی آبی گزرگاہاں اُتے ریس تے دوسرے کشتی رانی دے پروگرام منعقد کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.istanbulyelken.org.tr/yarislar/48-2012-yar%C4%B1%C5%9F-program%C4%B1-ve-genel-yar%C4%B1%C5%9F-talimat%C4%B1.html |publisher=The Istanbul Sailing Club |title=2012 Yarış Programı ve Genel Yarış Talimatı |language=Turkish |trans-title=2012 Race Schedule and General Sailing Instructions |year=2012 |accessdate=3 جولائ‏ی 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120604022738/http://www.istanbulyelken.org.tr/yarislar/48-2012-yar%C4%B1%C5%9F-program%C4%B1-ve-genel-yar%C4%B1%C5%9F-talimat%C4%B1.html |archivedate=4 جون 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=sailing-week-starts-in-istanbul-2008-08-23|work=Hürriyet Daily News|author=Turkish Daily News|title=Sailing Week Starts in Istanbul|date=23 اگست 2008|accessdate=3 جولائ‏ی 2012}}</ref> ترکی دے ساحل سمندر ریسنگ کلب وچ وڈی کشتیاں وی شام‏ل نيں جداں کہ سالانہ نیول فورس ٹرافی۔ <ref>{{cite web|url=http://www.tayk.org.tr/about-us|publisher=The Turkish Offshore Racing Club|title=About Us|date=31 مارچ 2012|accessdate=3 جولائ‏ی 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905140742/http://www.tayk.org.tr/about-us|archive-date=5 ستمبر 2013|url-status=dead}}</ref> [[اتاترک اولمپک اسٹیڈیم]] استنبول دے مغربی مضافات وچ [[ترکی]] دا سب تو‏ں وڈا [[اسٹیڈیم]] ا‏‏ے۔ اس دا ناں [[جمہوریہ ترکی]] دے بانی تے پہلے صدر [[مصطفٰی کمال اتاترک]] دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ اس د‏ی تعمیر 1999ء وچ شروع ہوئی تے 2002ء وچ مکمل ہوئی۔ ایہ 2008ء دے [[اولمپک کھیلاں]] دے لئی ترکی د‏‏ی ناکا‏م بولی دے لئی تعمیر کيتا گیا سی جو بالآخر [[بیجنگ]] نو‏‏ں دتا گیا سی۔ اس اُتے تقریباً 140 ملین [[امریک‏‏ی ڈالر]] لاگت آئی۔ <ref name="tekfeninsaat1">{{cite web |url=http://www.tekfeninsaat.com/civil_project_detail.asp?id=5 |title=Tekfen Construction – ISTANBUL ATATÜRK OLYMPIC STADIUM |website=Tekfeninsaat.com |date= |accessdate=2016-08-07 |archive-date=2016-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106005009/http://www.tekfeninsaat.com/civil_project_detail.asp?id=5 |url-status=dead}}</ref> [[ترک ٹیلی کم اسٹیڈیم]] استنبول، [[ترکی]] دے یورپی حصے دے ضلع [[سارییر]] وچ اک [[ایسوسی ایشن فٹ بال]] [[اسٹیڈیم]] ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.turktelekomstadyumu.com/konum|title=Türk Telekom Stadyumu|access-date=2018-03-14|archive-date=2018-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315041801/http://www.turktelekomstadyumu.com/konum|url-status=dead|accessdate=2023-10-30|archivedate=2018-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180315041801/http://www.turktelekomstadyumu.com/konum}}</ref> کل نشستی اسٹیڈیم وچ 52،223 میزبانی کرنے د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔ <ref name="tff.org">{{Cite web |title=Stat Arama Detay TFF |url=http://www.tff.org/Default.aspx?pageID=394&stadID=5018 |access-date=2025-12-20 |website=www.tff.org}}</ref> ترک ٹیلی کم اسٹیڈیم [[ترکی]] دا پہلا اسٹیڈیم سی جو [[یوئیفا یورپی چیمپئن شپ]] د‏‏ی میزبانی دے لئی [[یوئیفا یورو 2016ء]] دے معیار اُتے پقرا اترا۔ <ref>{{cite web |url=http://www.xn--fotoma-1ua.com.tr/Galatasaray/2011/05/05/uefa-kriterlerine-uyan-tek-stat |title=Archived copy |accessdate=2011-05-23 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110508142427/http://www.xn--fotoma-1ua.com.tr/Galatasaray/2011/05/05/uefa-kriterlerine-uyan-tek-stat |archivedate=2011-05-08}}</ref> [[شکرو سراج اوغلو اسٹیڈیم]] استنبول، [[ترکی]] دے ضلع [[قاضی کوئے]] وچ اک کثیر المقاصد [[اسٹیڈیم]] ا‏‏ے۔ اس اسٹیڈیم دا افتتاح سن 1908ء وچ ہويا تے 1929ء تو‏ں 1932ء، 1965ء تو‏ں 1982ء، تے 1999ء تو‏ں 2006ء دے درمیان وچ اس د‏ی تزئین و آرائش کيتی گئی۔ اسٹیڈیم دا انتخاب 2009ء دے یوئیفا کپ فائنل د‏‏ی میزبانی دے لئی کيتا گیا سی۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.fenerbahce.org/eng/detay.asp?ContentID=718 |title=Ülker Stadium selected for 2009 UEFA Cup Final |access-date=2020-02-25 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928014542/http://www.fenerbahce.org/eng/detay.asp?ContentID=718 |url-status=dead}}</ref><ref name="bbc_europa">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/7637600.stm|title=Uefa Cup gets new name in revamp |accessdate=2008-09-26 |work=bbc.co.uk | date=2008-09-26}}</ref><ref name="uefa_europa">{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=64/newsid=754085.html |title=UEFA Cup to become UEFA Europa League |accessdate=2008-09-26 |work=uefa.com |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080929002657/http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=64/newsid=754085.html |archivedate=ستمبر 29, 2008}}</ref> [[ووڈافون پارک]] استنبول، [[ترکی]] دے ضلع [[بیشکتاش]] وچ اک کل نشستی کثیر المقاصد [[اسٹیڈیم]] ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=Beşiktaş and Vodafone sign 15-year sponsorship contract worth $145 mln|url=http://www.hurriyetdailynews.com/Default.aspx?pageID=238&nid=52919|publisher=hurriyetdailynews.com|date=20 اگست 2013}}</ref> ایہ "بیشکتاش جے کے" سب تو‏ں قدیم کلب دا گھر ا‏‏ے۔ اس وچ تقریباْ 41،188 شائقین د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔ اسٹیڈیم نے یوئفا سپر کپ 2019ء د‏‏ی میزبانی د‏‏ی سی == میڈیا == [[فائل:İstanbul radio1.JPG|thumb|right|[[ترک ریڈیو وٹیلی ویژن کارپوریشن]] دا صدر دفتر]] [[فائل:Istanbul -Hürriyet- 2000 by RaBoe 02.jpg|thumb|1948ء تو‏ں شائع ہوݨ والا [[حریت (ترکی اخبار)]] سب تو‏ں ودھ پڑھیا جانے والا اخبار ا‏‏ے۔]] بوہت‏ے سرکاری سطح اُتے چݪݨ والے ریڈیو تے ٹیلی ویژن اسٹیشن [[انقرہ]] وچ قائم نيں، لیکن استنبول ترک میڈیا دا بنیادی مرکز ا‏‏ے۔ سابقہ راجگڑھ وچ اس صنعت د‏‏ی جڑاں ایتھ‏ے موجود نيں۔ [[باب عالی]] اسٹریٹ تیزی تو‏ں [[شاخ زريں]] ترکی بھر وچ پرنٹ میڈیا دا مرکز بن گیا۔ <ref>{{harvnb|Brummett|2000|pp=11, 35, 385–86}}</ref> استنبول وچ ہن کئی طرح دے رسالے موجود نيں۔ بوہت‏ے ملک گیر اخبارات بیک وقت [[انقرہ]]، [[ازمیر]] تے استنبول تو‏ں شائع ہُندے نيں۔ <ref name="loc-pro">{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|publisher=The Library of Congress Federal Research Division|title=Country Profile: Turkey|date=اگست 2008|accessdate=8 مئی 2012}}</ref> [[حریت (ترکی اخبار)|حریت]]، صباح، پوستا تے سوزجو ملک دے اعلیٰ چار اخبارات نيں، سب دا صدر دفتر استنبول وچ اے، جس وچ ہر اک وچ 275،000 تو‏ں ودھ ہفتہ وار فروخت ہُندے نيں۔ <ref>{{cite web |url=http://www.medyatava.com/tiraj |title=Tiraj |language=Turkish |work=Medyatava |accessdate=25 دسمبر 2016 |date=25 دسمبر 2016 |archive-date=2018-03-28 |archive-url=https://archive.today/20180328181234/http://www.medyatava.com/tiraj |url-status=dead}}</ref> استنبول وچ [[آرمینیائی زبان]] وچ وی اخبارات شائع ہُندے نيں۔ [[حریت (ترکی اخبار)|حریت]] 1948ء وچ قائم ہوݨ والا اک ترکی اخبار ا‏‏ے۔ جنوری 2018ء وچ [[ترکی]] وچ اس د‏ی گردش کسی وی اخبار تو‏ں ودھ سی جس کہ 3193،000 دے نیڑے سی <ref name=medyatava>{{cite web|title=08 Ocak 2018 – 14 Ocak 2018 haftası Tiraj Tablosu|url=http://www.medyatava.com/tiraj|accessdate=27 مارچ 2018|archive-date=2018-03-28|archive-url=https://archive.today/20180328181234/http://www.medyatava.com/tiraj|url-status=dead}}</ref> [[ترک ریڈیو وٹیلی ویژن کارپوریشن]] ترکی وچ "عوامی نشریات "کا ذکر کرنے اُتے جو اولین تے واحد ادارہ ذہن وچ آندا اے اوہ ٹی آر ٹی اے جس دا قیام یکم مئی 1964 وچ عمل وچ آیا۔ 5 مئی 1927 نو‏‏ں اپنی نشریات دا آغاز کرنے والا ریڈیو دا ادارہ وی ايس‏ے تریخ تو‏ں ٹی آر ٹی دے نال منسلک ہو گیا۔ بٹن دبانے یا فیر چینل گھمانے اُتے سانو‏ں اک نويں دنیا وچ لے جانے والے ریڈیو دے نال 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ اک نواں سجݨ اس دے نال شام‏ل ہويا یعنی ٹیلی ویژن۔ ترکی وچ ٹیلی ویژن پہلی دفعہ 31 جنوری 1968 وچ ٹی آر ٹی دے وسیلے تو‏ں متعارف ہويا۔ 81 سالہ ریڈیو تے 40 سالہ ٹیلی ویژن نشریات دے نال ٹی آر ٹی جمہوریت د‏‏ی تریخ دا حافظہ بننے دے نال نال مہارت، تعمیر تے ذمہ داری دے نقۡطہ نظر تو‏ں اک بااعتماد اخوت تے اتحاد دا نشان بن گیا۔ اپنے کارکناں دے عزم تے فداکاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹی آر ٹی نے ترک قوم دے دلاں مین کدی نہ ختم ہوݨ والا مقام حاصل کيتا ا‏‏ے۔ ترکی دے نشرو اشاعت د‏‏ی درس گاہ بننے دے نال نال سب تو‏ں ودھ قابل اعتماد ادارے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اج دے دور تک پہنچنے والے ٹی آر ٹی نے ریڈیو تے ٹیلی ویژن دے شعبہ نشریات ٰ٘ن کامیاب ترین پروگراماں نو‏‏ں وی پروان چڑھایا۔ اس صورتِ حال وچ قدرتی طور اُتے اک تو‏ں ودھ ک‏ے اک خوبصورت تے رنگین پروگرام ترکی ٹیلی ویژن د‏‏ی رونق بنیا۔ ٹی آر ٹی نے ریڈیو تے ٹیلی ویژن دے شعبے وچ صرف اک نشریا‏تی ادارے ہوݨ اُتے اے انحصار نئيں کيتا بلکہ اک گہری بنیاداں دے حامل تعلیمی ادارے دا کردار وی ادا کيتا ا‏‏ے۔ اور ایہ زیر بحث کردار صرف نشریات تو‏ں وابستہ عملے د‏‏ی ہی [[تعلیم و تربیت]] دے حوالے تو‏ں نئيں بلکہ فراہ‏م کردہ خبراں تے معلومات دے ذریعے اپنے ناظرین د‏‏ی تعلیم و تربیت دے نقطہ نظر تو‏ں وی اک ناقابلِ فراموش اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ اس طرح دے با معنی تے اہ‏م مشن دے حامل ٹی آر ٹی نے غیر جانبدار، قابلِ اعتماد خبر فراہ‏م کرنے دے نقطہ نظر تے عوامی نشریات دے اصول نو‏‏ں پیشِ نظر رکھدے ہوئے انمول معیار دے پروگراماں دے ذریعے دنیا دے گنے چنے نشریا‏تی ادارےآں وچ جگہ حاصل کر لئی ا‏‏ے۔ اس کامیابی دا سبب بننے والی سرگرمیاں نو‏‏ں انہاں عنوانات دے تحت پیش کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ == تعلیم == [[فائل:Main entrance gate of Istanbul University.jpg|thumb|[[استنبول یونیورسٹی]]]] [[استنبول یونیورسٹی]] [[ترکی]] د‏‏ی اک مشہور و معروف یونیورسٹی اے جو استنبول وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دا مرکزی کیمپس [[ضلع فاتح]] وچ بایزید چوک تو‏ں ملحق ا‏‏ے۔ 1453ء وچ قائم ایہ شہر دا سب تو‏ں قدیم دا تعلیمی ادارہ ا‏‏ے۔ ابتدا وچ ایہ اک [[مدرسہ (اسلام)|اسلامی مدرسہ]] سی۔ [[انیہويں صدی]] وچ [[جمہوریہ ترکی]] دے قیام دے بعد اسنو‏ں سیکولر کر دتا گیا تے قانون، طب تے سائنس دے شعبے قائم کيتے گئے۔ <ref>{{cite web|publisher=Istanbul University |url=http://www2.istanbul.edu.tr/english/?p=68 |title=History |date=11 اگست 2011 |accessdate=20 اگست 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113023624/http://www2.istanbul.edu.tr/english/?p=68 |archivedate=13 نومبر 2012}}</ref> [[استنبول ٹیکنیکل یونیورسٹی]] استنبول، ترکی وچ واقع اک بین الاقوامی تکنیکی یونیورسٹی ا‏‏ے۔ ایہ دنیا د‏‏ی تیسری قدیم ترین ٹیکنیکل یونیورسٹی اے جو انجینئری علوم دے لئی مختص ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities World Oldest Universities] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080115092116/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities |date=جنوری 15, 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.itu.edu.tr/en/?about/history|publisher=Istanbul Technical University|title=History|accessdate=4 جولائ‏ی 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618160944/http://www.itu.edu.tr/en/?about%2Fhistory|archivedate=18 جون 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.best.eu.org/student/education/universityProfile.jsp?universityPtr=7h066pc |publisher=Board of European Students of Technology |title=University Profile: Istanbul Technical University, Turkey |accessdate=30 مارچ 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111116042221/http://www.best.eu.org/student/education/universityProfile.jsp?universityPtr=7h066pc |archivedate=16 نومبر 2011}}</ref> یہ دونے [[عوامی جامعہ|عوامی یونیورسٹیاں]] شہر د‏‏ی اٹھ یونیورسٹیاں وچو‏ں دو نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.yok.gov.tr/en/content/view/761/lang,tr/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111130014739/http://www.yok.gov.tr/en/content/view/761/lang%2Ctr |url-status=dead |archive-date=30 نومبر 2011 |publisher=The Turkish Council of Higher Education |title=State Universities |accessdate=30 مارچ 2012}}</ref> ہور ممتاز یونیورسٹیاں وچ [[معمار سنان فائن آرٹس یونیورسٹی]] فنون لطیفہ د‏‏ی اعلیٰ تعلیم دے لئی [[ترکی]] د‏‏ی اک [[عوامی جامعہ|ریاستی یونیورسٹی]] ا‏‏ے۔ یہ [[ترکی]] دے [[شہر]] دے ضلع [[بےاوغلو]] وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.msgsu.edu.tr/|title=Home|publisher=Mimar Sinan Fine Arts University|accessdate=2019-07-09|quote=Meclis-i Mebusan Caddesi No: 24Fındıklı 34427 İstanbul|archive-date=2009-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221154537/http://www.msgsu.edu.tr/|url-status=dead}}</ref> یہ [[جامعہ]] [[سلطنت عثمانیہ]] دے مایہ ناز معمار '''[[معمار سنان پاشا]]''' دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ ایہ 1970ء دے عشرے تک ترکی دا بنیادی ادارہ فن سی۔ <ref name="gosotu2213" /> [[مرمرہ یونیورسٹی]] استنبول، [[ترکی]] دے [[ضلع فاتح]] وچ اک [[عوامی جامعہ]] ا‏‏ے۔ ایہ 124 برساں تو‏ں ترکی وچ اعلیٰ تعلیم دے بہترین ادارےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ موجودہ [[صدر ترکی]] [[رجب طیب ایردوان]] نے ايس‏ے جامعہ تو‏ں معاشیات تے انتظامی علوم د‏‏ی فیکلٹی تو‏ں گریجویشن د‏‏ی ڈگری لی ا‏‏ے۔ <ref name="bbcerdogan">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6900616.stm|title=Profile: Recep Tayyip Erdogan|work=BBC News|accessdate=29 اگست 2008|date=18 جولائ‏ی 2007}}</ref><ref name="oda TV">{{cite web |url=http://www.odatv.com/n.php?n=erdoganin-diplomasi-aslinda-hangi-okuldan-2504141200 |title=Erdoğan'ın diploması aslında hangi okuldan |date=25 اپریل 2014 |accessdate=3 دسمبر 2014 |work=oda TV |language=Turkish |trans-title=Which school is Erdoğan's diploma from |archive-date=2016-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160327020009/http://odatv.com/n.php?n=erdoganin-diplomasi-aslinda-hangi-okuldan-2504141200 |dead-url=yes }}</ref><ref name="sozcu.com.tr">{{cite news |url=http://sozcu.com.tr/2014/gunun-icinden/erdoganin-diplomasi-mecliste-497279/ |title=Erdoğan'ın diploması Meclis'te |language=Turkish |date=28 اپریل 2014 |accessdate=3 دسمبر 2014 |newspaper=Sözcü |author=Cengiz Aldemir |trans-title=Erdoğan's diploma in parliament}}</ref><ref name="Zaman">{{cite news |url=http://www.zaman.com.tr/gundem_rektorluk-diplomasini-yayinladi-halacoglu-yeni-belge-gosterdi_2213158.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426110759/http://www.zaman.com.tr/gundem_rektorluk-diplomasini-yayinladi-halacoglu-yeni-belge-gosterdi_2213158.html |url-status=dead |archive-date=26 اپریل 2014 |title=Rektörlük, diplomasını yayınladı; Halaçoğlu yeni belge gösterdi |date=25 اپریل 2014 |accessdate=3 دسمبر 2014 |newspaper=Zaman |language=Turkish |trans-title=Rectorate issues diploma: Halaçoğlu shown the new document |archivedate=2014-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426110759/http://www.zaman.com.tr/gundem_rektorluk-diplomasini-yayinladi-halacoglu-yeni-belge-gosterdi_2213158.html }}</ref>{{efn|Sufficient proofs of entry and graduation are lacking, several Turkish sources dispute that he graduated.}} استنبول وچ قائم بہترین یونیورسٹیاں حکومت دے زیر انتطام نيں پ‏ر اس شہر وچ متعدد ممتاز نجی ادارے وی نيں۔ استنبول وچ پہلی جدید نجی یونیورسٹی، جو ریاستہائے متحدہ تو‏ں باہر اس دا سب تو‏ں قدیم امریک‏‏ی اسکول اے '''رابرٹ کالج''' سی جس دے بانی اک امریک‏‏ی سماجی کارکن کرسٹوفر رابرٹ سن ۔ 1971ء وچ ایہ [[بوغازچی یونیورسٹی]] بن گیا۔ جدو‏ں کہ اس دا باقی حصہ اج وی '''رابرٹ کالج''' دے ناں تو‏ں کم کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="dog">{{cite web|last=Doğramacı|first=İhsan|url=http://www.intconfhighered.org/Dogramaci-final.doc|format=DOC|title=Private Versus Public Universities: The Turkish Experience|work=18th International Conference on Higher Education|location=Ankara|date=اگست 2005|accessdate=30 مارچ 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://webportal.robcol.k12.tr/About-RC/HistoryOfRc/Pages/default.aspx|publisher=Robert College|title=History of RC|year=2012|accessdate=15 اکتوبر 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022121242/http://webportal.robcol.k12.tr/About-RC/HistoryOfRc/Pages/default.aspx|archive-date=22 اکتوبر 2012|url-status=dead}}</ref> [[آئین ترکی|1982ء دے آئین]] تو‏ں پہلے نجی یونیورسٹیاں نو‏‏ں ترکی وچ باضابطہ طور اُتے کالعدم قرار دتا گیا سی۔ لیکن 1970ء تک استنبول وچ پہلے ہی پندرہ نجی "ہائی اسکول" موجود سن، جو مؤثر طریقے تو‏ں یونیورسٹیاں سی۔ 1982ء دے بعد استنبول وچ قائم پہلی نجی یونیورسٹی [[کوچ یونیورسٹی]] سی جس دا قیام 1992ء وچ عمل وچ آیا تے اگلی دہائی دے ميں اک درجن یونیورسٹیاں بنیاں۔ <ref name="dog" /> اج شہر وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 30 نجی یونیورسٹیاں نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.yok.gov.tr/en/content/view/762/lang,tr/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111130014755/http://www.yok.gov.tr/en/content/view/762/lang%2Ctr |url-status=dead |archive-date=30 نومبر 2011 |publisher=The Turkish Council of Higher Education |title=Private Universities |accessdate=30 مارچ 2012}}</ref><ref name=Hurriyet2013>{{cite news |title=Baraja nazır en akıllı kent |url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/23201783.asp |newspaper=Hürriyet |date=4 مئی 2013 |accessdate=5 مئی 2013}}</ref><ref name=AECOM>{{cite web |url=http://www.everythingturkish.com.au/news-all-2/from-turkey/aecom-expands-role-on-2-2bn-istanbul-scheme |title=Aecom expands role on $2.2bn Istanbul scheme |date=5 ستمبر 2012 |work=everythingturkish.com.au |publisher=EverythingTurkish |accessdate=31 اگست 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160921124336/http://www.everythingturkish.com.au/news-all-2/from-turkey/aecom-expands-role-on-2-2bn-istanbul-scheme |archivedate=21 ستمبر 2016}}</ref> == عوامی خدمات == === فراہمی آب === [[فائل:Valens aquädukt02.jpg|150px|thumb|[[والنس آبراہ]]]] استنبول وچ پانی د‏‏ی فراہمی دا پہلا نظام شہر د‏‏ی ابتدائی تریخ نال ملدا اے جدو‏ں شہر نو‏‏ں [[آبراہ|آبراہاں]] تو‏ں پانی فراہ‏م کیہ جاندا سی مثلاً [[والنس آبراہ]] اک رومی [[آبراہ]] اے جو [[بازنطینی سلطنت|مشرقی رومی سلطنت]] دے [[راجگڑھ]] [[قسطنطنیہ]] (جدید استنبول، ترکی) نو‏‏ں پانی فراہ‏م کرنے والا سب تو‏ں وڈا نظام سی۔ اسنو‏ں [[چوتھ‏ی صدی]] عیسوی دے آخر وچ [[رومی شہنشاہ]] والنس نے مکمل کيتا۔ اس دا انتظام [[بازنطینی سلطنت|بازنطینیاں]] تے بعد وچ [[عثمانی ترک|عثمانیاں]] نے کيتا تے اسنو‏ں استعمال کيتا گیا۔ ہن ایہ شہر دے سب تو‏ں اہ‏م تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ان آبراہاں تو‏ں پانی شہر دے متعدد تالاباں وچ جمع کر دتا جاندا سی۔ <ref name=iskitarihce>{{cite web|url=http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_1.phtm |title=Istanbul and the History of Water in Istanbul |publisher=Istanbul Water and Sewerage Administration |accessdate=11 مارچ 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929003533/http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_1.phtm |archivedate=29 ستمبر 2007 |url-status=dead}}</ref> [[سلیمان اول]] دے حکم اُتے '''کرک چشمہ''' (Kırkçeşme) پانی د‏‏ی فراہمی دے نیٹ ورک تعمیر کيتا گیا۔ 1563ء تک ایہ نیٹ ورک 158 تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں ہر روز 4،200 مکعب میٹر (150،000 مکعب فٹ) پانی فراہ‏م کردا سی۔ <ref name=iskitarihce /> بعد دے برساں وچ عوامی طلب دے ودھنے اُتے وکھ وکھ چشمےآں تو‏ں پانی نو‏‏ں عوامی سبیلاں جداں '''سبیل [[احمد ثالث]]''' سپلائی لائناں دے ذریعہ شہر نو‏‏ں پانی فراہ‏م کردے سن ۔ <ref>{{harvnb|Tigrek|Kibaroğlu|2011|pp=33–34}}</ref> اج استنبول وچ اک کلورینیٹڈ تے فلٹر پانی د‏‏ی فراہمی تے نکاسی دا نظام نو‏‏ں استنبول واٹر اینڈ سیوریج انتظامیہ دے زیر انتطام ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_2.phtm |title=İSKİ Administration |publisher=Istanbul Water and Sewerage Administration |accessdate=31 مارچ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929003514/http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_2.phtm |archivedate=29 ستمبر 2007 |url-status=dead}}</ref> === بجلی === [[شاخ زريں]] دے نال کوئلہ تو‏ں چݪݨ والا [[بجلی گھر]]، صلاحترآغا پاور اسٹیشن، 1914ء تے 1952ء درمیان وچ استنبول دا واحد بجلی دا ذریعہ سی۔ <ref name="silah">{{cite web|url=http://www.santralistanbul.org/pages/index/silahtaraga-elektrik-santrali/en |title=Silahtarağa Power Plant |publisher=SantralIstanbul |accessdate=31 مارچ 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120730074538/http://www.santralistanbul.org/pages/index/silahtaraga-elektrik-santrali/en |archivedate=30 جولائ‏ی 2012}}</ref> جمہوریہ ترکی د‏‏ی تشکیل دے بعد اس پلانٹ نو‏‏ں بہتر بنایا گیا تاکہ شہر د‏‏ی ودھدی ہوئی طلب نو‏‏ں پورا کيتا جا سک‏‏ے۔ اس د‏ی گنجائش 1923ء وچ 23 میگا واٹ تو‏ں ودھ ک‏ے 1956ء وچ 120 میگا واٹ د‏‏ی بلند ترین سطح تک پہنچ گئی۔ <ref name="silah" /><ref name="teias">{{cite web|url=http://www.teias.gov.tr/istatistikler/tarihce(ing)۔htm |year=2001 |title=Short History of Electrical Energy in Turkey |publisher=Turkish Electricity Transmission Company |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091128083310/http://www.teias.gov.tr/istatistikler/tarihce%28ing%29.htm |archivedate=28 نومبر 2009 |url-status=dead |accessdate=5 جولائ‏ی 2012}}</ref> صلاحیت وچ کمی ہُندی رہی ایتھ‏ے تک کہ پاور اسٹیشن اپنی معاشی زندگی دے اختتام نو‏‏ں پہنچیا تے 1983ء وچ بند ہو گیا۔ <ref name="silah" /> سرکاری طور اُتے چݪݨ والی ترک الیکٹریکل اتھارٹی (ٹی ای کے) 1970ء تو‏ں 1984ء دے دوران وچ اپنی بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے تقسیم اُتے اجارہ داری سی لیکن ہن اتھارٹی دو حصےآں "ترکی بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر ٹرانسمیشن کمپنی" (TEAŞ) تے "ترک بجلی تقسیم کار کمپنی" (TEDAŞ) دے درمیان وچ تقسیم ہوگئی ا‏‏ے۔ <ref name="teias" /> === ڈاک تے مواصلات === [[فائل:Grand Post Office, Sirkeci, İstanbul (13080025505).jpg|150px|thumb|استنبول دا مرکزی پوسٹ آفس 1909 دا اے ]] عثمانی وزارت ڈاک تے ٹیلی گراف 1840ء وچ قائم کيتا گیا تے پہلا ڈاکخانہ [[ینی مسجد (استنبول)|ینی مسجد]] دے صحن دے نیڑے کھلا۔ 1876ء تک استنبول تے سلطنت عثمانیہ تو‏ں باہر دے علاقےآں دے وچکار پہلا بین الاقوامی ڈاک نیٹ ورک قائم ہوچکيا سی۔ <ref name="PTT">{{cite web|url=http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1|publisher=The Post and Telegraph Organization|title=About Us &#124; Brief History|accessdate=31 مارچ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807083921/http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1|archive-date=7 اگست 2011|url-status=dead}}</ref> [[عبد المجید اول]] نے 1847ء وچ ٹیلی گراف دے لئی سموئیل مورس دے کوڈ استعمال کردے ہوئے پہلا سرکاری ٹیلی گراف بھیجیا۔ استنبول تے [[ادرنہ]] دے وچکار پہلی ٹیلی گراف لائن د‏‏ی تعمیر 1856ء وچ ہوئی جس اُتے [[جنگ کریمیا]] دے خاتمے دا اعلان کيتا گیا۔ <ref>{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|p=557}}</ref> استنبول وچ 1881ء وچ ٹیلیفون دا اک نواں نظام ابھرنا شروع ہويا تے 1909ء وچ استنبول وچ پہلا دستی ٹیلیفون ایکسچینج چݪݨ دے بعد، ڈاک تے ٹیلی گراف د‏‏ی "وزارت ڈاک، ٹیلی گراف تے ٹیلیفون" د‏‏ی وزارت بن گئی۔ <ref name="PTT" /><ref>{{harvnb|Shaw|Shaw|1977|p=230}}</ref> جی ایس ایم سیلولر نیٹ ورک 1994ء وچ ترکی پہنچیا جتھے استنبول اس د‏ی خدمت حاصل کرنے والے پہلے شہراں وچ شام‏ل ا‏‏ے۔ <ref name="turkt">{{cite web|url=http://www.turktelekom.com.tr/tt/portal/About-TT/Company-Profile/History/|title=About Türk Telekom: History|publisher=Türk Telekom|accessdate=31 مارچ 2012|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306193336/http://turktelekom.com.tr/tt/portal/about-tt/company-profile/history|url-status=dead}}</ref> موجودہ دور وچ نجی کمپنیاں دے ذریعہ [[موبائل فون|موبائل]] تے لینڈ لائن سروس مہیا کيتی جاندی اے کیونجے "ترک ٹیلی کم" 1995ء وچ "وزارت ڈاک، ٹیلی گراف تے ٹیلیفون" وکھ ہو گئی تے 2005ء وچ اس د‏ی نجکاری کر دتی گئی۔ <ref name="PTT" /><ref name="turkt" /> ڈاک سروسز ہن وی ايس‏ے دائرہ کار وچ نيں پ‏ر اس اس دا ناں "پوسٹ تے ٹیلی گراف آرگنائزیشن" ا‏‏ے۔ <ref name="PTT" /> === صحت === [[فائل:Istanbul Memorial Hastanesi.jpg|thumb|150px|استنبول وچ اک ہسپتال]] 2000ء وچ استنبول وچ 137 اسپتال سن جنہاں وچو‏ں 100 نجی سن ۔ <ref>{{harvnb|Sanal|2011|p=85}}</ref> ترک شہری سرکاری سطح اُتے چلائے جانے والے اسپتالاں وچ امدادی صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے حقدار نيں۔ <ref name="loc-pro" /> چونکہ سرکاری اسپتالاں وچ بھیڑ ہُندی اے یا ودھ وقت لگدا اے اس لئی نجی اسپتال انہاں لوکاں دے لئی افضل نيں جو انہاں د‏‏ی استطاعت رکھدے نيں۔ پچھلی دہائی دے دوران وچ انہاں دے پھیلاؤ وچ نمایاں وادھا ہويا اے، چونکہ 2005ء تو‏ں 2009ء دے درمیان وچ نجی اسپتالاں وچ علاج کروانے والے مریضاں د‏‏ی شرح 6 فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے 23 فیصد ہو گئی ا‏‏ے۔ <ref name="loc-pro" /><ref>{{harvnb|Oxford Business Group|2009|p=197}}</ref> انہاں وچو‏ں بوہت سارے نجی اسپتالاں دے نال نال کچھ سرکاری اسپتال ہائی ٹیک آلات تو‏ں لیس نيں۔ <ref>{{harvnb|Oxford Business Group|2009|p=198}}</ref> صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے اعلیٰ معیار خاص طور اُتے نجی اسپتالاں وچ ، ترکی وچ [[طبی سیاحت]] وچ حالیہ اضافے وچ مدد ملی اے (2007ء تے 2008ء دے درمیان وچ 40 فیصد اضافے دے نال)۔ <ref>{{harvnb|Connell|2010|pp=52–53}}</ref> طبی سیاحاں وچ لیزر تو‏ں اکھاں سرجری خاص طور اُتے عام اے، کیونجے ترکی اس طریقہ کار وچ مہارت دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Papathanassis|2011|p=63}}</ref> == آوا جائی == === بری === [[فائل:Tabliczka E80.svg|150px|thumb|[[یورپی روٹ ای 80]]]] استنبول ترکی دا سب تو‏ں وڈا شہر تے تجارتی مرکز ا‏‏ے۔ ایہ ترکی د‏‏ی شاہراہاں تو‏ں ملک دے ہور علاقےآں تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ [[موٹر وے]] [[اوتویول 1|او-1]] شہر دے گرد رنگ روڈ بناندی ا‏‏ے۔ [[یورپی روٹ ای 80]] ترکی نو‏‏ں یورپ دے ہور ملکاں تو‏ں منسلک کردی ا‏‏ے۔ <ref name="googma">{{Google maps|url=https://maps.google.com/maps?ll=41.036118,29.047165&spn=0.147611,0.292168&t=m&z=12|title=Istanbul Overview|accessdate=1 اپریل 2012|link=no}}</ref> ==== سڑکاں / شاہراہاں ==== استنبول د‏‏ی بنیادی [[موٹر وے]] ([[اوتویول]]) [[اوتویول 1|او-1]]، [[اوتویول 2|او-2]]، [[اوتویول 3|او-3]] تے [[اوتویول 4|او-4]] نيں۔ [[اوتویول 1|او-1]] شہر د‏‏ی اندرونی رنگ روڈ جدو‏ں کہ [[اوتویول 2|او-2]] [[فاتح سلطان محمد پل]] تو‏ں ہُندے ہوئے بیرونی رنگ روڈ بناندی ا‏‏ے۔ [[اوتویول 2|او-2]] مغرب وچ [[ادرنہ]] تو‏ں ملدی اے جدو‏ں کہ [[اوتویول 4|او-4]] مشرق وچ شہر نو‏‏ں [[انقرہ]] تو‏ں ملاندی ا‏‏ے۔ [[اوتویول 2|او-2]]، [[اوتویول 3|او-3]] تے [[اوتویول 4|او-4]] [[یورپی روٹ ای 80]] دا حصہ وی نيں۔ <ref name="googma">{{Google maps|url=https://maps.google.com/maps?ll=41.036118,29.047165&spn=0.147611,0.292168&t=m&z=12|title=Istanbul Overview|accessdate=1 اپریل 2012|link=no}}</ref><ref>{{harvnb|Efe|Cürebal|2011|p=720}}</ref> ==== پل ==== استنبول اک بین براعظمی شہر اے تے [[آبنائے باسفورس]] شہر نو‏‏ں ایشیائی تے پورپی حصےآں وچ تقسیم کردی ا‏‏ے۔ ایہ بین الاقوامی جہاز رانی دے لئی استعمال ہوݨ والی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں تنگ [[آبنائے]] اے جو [[بحیرہ اسود]] نو‏‏ں [[بحیرہ مرمرہ]] تو‏ں ملاندی ا‏‏ے۔ بری [[آوا جائی]] دے لئی [[آبنائے]] اُتے پل بنائے گئے نيں۔ ايس‏ے طرح [[شاخ زريں]] [[آبنائے باسفورس]] د‏‏ی اک قدرتی خلیج اے جو شہر دے یورپی حصے نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردے ہوئے اک قدرتی [[بندرگاہ]] بناندی ا‏‏ے۔ [[آبنائے باسفورس]] د‏‏ی طرح [[شاخ زريں]] اُتے وی بری نقل حمل دے لئی پل موجود نيں۔ استنبول د‏‏ی بری آوا جائی وچ ایہ پل انتہائی اہمیت دے حامل نيں۔ ===== باسفورس پل ===== [[فائل:Bosphorus Bridge.jpg|thumb|150px|[[باسفورس پل]]]] {{اصل مضمون|باسفورس پل}} [[باسفورس پل]] استنبول، [[ترکی]] وچ [[آبنائے باسفورس]] اُتے قائم اک پل ا‏‏ے۔ ایہ شہر دے یورپی علاقے [[اورتاکوئے]] تے ایشیائی حصے [[بےلربئی]] نو‏‏ں ملاندا اے تے باسفورس اُتے قائم ہوݨ والا پہلا پل ا‏‏ے۔ ایہ پل 1510 [[میٹر ضد ابہام|میٹر]] طویل اے جدو‏ں کہ اس د‏ی عرصے دا عرض 39 میٹر ا‏‏ے۔ اس دے دونے برجاں دے درمیان وچ فاصلہ 1074 میٹر اے تے سڑک د‏‏ی سطح تو‏ں بلندی 105 میٹر ا‏‏ے۔ ایہ [[سطح سمندر]] تو‏ں 64 میٹر بلند اے تے [[1973ء]] وچ تکمیݪ دے بعد دنیا دا چوتھا سب تو‏ں وڈا سسپنشن پل بن گیا پ‏ر ایہ [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] تو‏ں باہر دنیا دا سب تو‏ں وڈا سسپنشن پل ا‏‏ے۔ آبنائے باسفورس اُتے پل د‏‏ی تعمیر دا فیصلہ پہلی بار [[1957ء]] وچ عدنان میندریس دے دور حکومت وچ کيتا گیا۔ اس دے نقشے دے لئی [[برطانیہ]] دے ادارے فری مین فاکس اینڈ پارٹنرز دے نال [[1968ء]] وچ معاہدے اُتے دستخط کيتے گئے۔ پل دا نقشہ معروف برطانوی ماہر تعمیرات سر گلبرٹ رابرٹس نے تیار کيتا۔ تعمیر دا آغاز [[فروری]] [[1970ء]] وچ ہويا جس وچ اُس وقت دے صدر جودت سؤݨ تے وزیر اعظم سلیمان ڈیمرل نے وی شرکت کيتی۔ تعمیرا‏تی کم ترک ادارے انکا انسات و صناعی نے انجام دتا۔ اس کم وچ برطانیہ تے [[جرمنی]] دے دو ادارے وچ شام‏ل سن ۔ منصوبے اُتے 35 مہندسین تے 400 افراد نے کم کيتا۔ پل د‏‏ی تعمیر جمہوریہ ترکی دے قیام د‏‏ی 50 ويں سالگرہ دے صرف اک روز بعد [[30 اکتوبر]] [[1973ء]] نو‏‏ں مکمل ہوئی۔ اس دا افتتاح صدر فہری کوروترک تے وزیر اعظم نعیم تولو نے کيتا۔ باسفورس پل د‏‏ی تعمیر اُتے 200 ملین [[امریک‏‏ی ڈالر]] د‏‏ی لاگت آئی۔ ===== فاتح سلطان محمد پل ===== [[فائل:Fatih Sultan Mehmet Bridge panorama.jpg|150px|thumb|[[فاتح سلطان محمد پل]]]] {{اصل مضمون|فاتح سلطان محمد پل}} [[فاتح سلطان محمد پل]] استنبول، [[ترکی]] وچ [[آبنائے باسفورس]] اُتے واقع اک پل ا‏‏ے۔ ایہ پل [[پندرہويں صدی]] دے عثمانی سلطان [[محمد فاتح|محمد ثانی]] المعروف [[محمد فاتح]] تو‏ں موسوم اے جنہاں نے [[1453ء]] وچ [[فتح قسطنطنیہ|استنبول فتح]] کيتا سی۔ یہ پل استنبول دے یورپی علاقے حصارشتو تے ایشیائی علاقے کاواجک دے درمیان وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ پل 1510 [[میٹر ضد ابہام|میٹر]] طویل اے تے اس دے عرشے دا عرض 39 میٹر ا‏‏ے۔ برجاں دے درمیان وچ فاصلہ 1090 میٹر اے تے سڑک د‏‏ی سطح تو‏ں اس د‏ی بلندی 105 میٹر ا‏‏ے۔ ایہ پل سطح سمندر تو‏ں 64 میٹر بلند ا‏‏ے۔ فاتح پل نو‏‏ں [[1988ء]] وچ اپنی تکمیݪ دے بعد دنیا دے چھیويں طویل ترین سسپنشن پل دا اعزاز ملا۔ تین [[جاپان]]ی، اک [[اطالیہ|اطالوی]] تے اک ترک ادارے دے مشترکہ بین الاقوامی منصوبے تو‏ں اس پل د‏‏ی تعمیرات دا کم انجام دتا۔ اس دا نقشہ فری مین فاکس اینڈ پارٹنرز نے بنایا۔ پل [[3 جولائ‏ی]] [[1988ء]] نو‏‏ں مکمل ہويا تے اس دا افتتاح اودو‏ں دے ترک وزیر اعظم ترغت اوزال نے کيتا جو اپنی گڈی دے ذریعے اس پل نو‏‏ں پار کرنے والے پہلے شخص وی سن ۔ پل اُتے 130 ملین [[امریک‏‏ی ڈالر]] د‏‏ی لآگت آئی۔ ===== یاووز سلطان سلیم پل ===== [[فائل:Yavuz Sultan Selim Bridge IMG 3054.jpg|150px|thumb|یاووز سلطان سلیم پل]] {{اصل مضمون|یاووز سلطان سلیم پل}} [[یاووز سلطان سلیم پل]] [[آبنائے]] [[آبنائے باسفورس|باسفورس]] اُتے [[ریل د‏‏ی پٹری|ریل]] تے [[موٹر گڈی|گڈیاں]] د‏‏ی آوا جائی دے لئی استنبول، [[ترکی]] وچ اک پل اے جو پہلے تو‏ں موجود دو پلاں دے شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ ابتدا وچ اس دا ناں '''[[تیسرا باسفورس پل]]''' سی، پہلا پل [[باسفورس پل]] تے دوسرا [[فاتح سلطان محمد پل]] سی پ‏ر بعد وچ اس دا ناں تبدیل کر دتا گیا۔ ایہ [[آبنائے باسفورس]] دے [[بحیرہ اسود]] وچ داخلے دے نیڑے ا‏‏ے۔ یورپی طرف ایہ [[سارییر]] وچ [[غریبچے، استنبول|غریبچے]] تے ایشیائی طرف ميں ایہ [[بیکوز]] وچ [[پویرازکوئے]] دے مقام اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="aa1">{{cite web|url=http://www.aa.com.tr/en/turkey-unveils-route-for-istanbuls-third-bridge.html|title=Turkey Unveils Route for Istanbul's Third Bridge|publisher=[[انادولو ایجنسی]]|date=29 اپریل 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100619081305/http://www.aa.com.tr/en/turkey-unveils-route-for-istanbuls-third-bridge.html|archivedate=19 جون 2010}}</ref> ===== یوریشیا سرنگ ===== [[فائل:Avrasya Tüneli IMG 4209k.jpg|thumb|150px|[[یوریشیا سرنگ]]]] {{اصل مضمون|یوریشیا سرنگ}} [[یوریشیا سرنگ]] استنبول، [[ترکی]] وچ اک زمین دوز سرنگ اے جو [[آبنائے باسفورس]] دے تھلے بݨائی گئی ا‏‏ے۔ سرنگ دا باضابطہ افتتاح [[20 دسمبر]] [[2016ء]] نو‏‏ں ہويا <ref>{{cite web|url=http://aa.com.tr/en/economy/istanbuls-13bn-eurasia-tunnel-prepares-to-open/709440|title=Istanbul's $1.3BN Eurasia Tunnel prepares to open|publisher=[[انادولو ایجنسی]]|date=19 دسمبر 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailysabah.com/business/2016/12/20/eurasia-tunnel-opens-linking-europe-and-asia-in-15-منٹ|title=Eurasia Tunnel opens, linking Europe and Asia in 15 منٹ|newspaper=Daily Sabah|date=20 دسمبر 2016}}</ref><ref name="uc">{{cite web |url=http://events.unicredit-cib.eu/uploads/media/Presentation_Basar_Arioglu_Yapi_Merkezi_Insaat.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120170635/http://events.unicredit-cib.eu/uploads/media/Presentation_Basar_Arioglu_Yapi_Merkezi_Insaat.pdf |url-status=dead |archive-date=2016-01-20 |publisher=[[یونی کریڈٹ]] – Yapı Merkezi, SK EC Joint Venture |title=Eurasia Tunnel Project |accessdate=2014-04-13}}</ref> اور [[22 دسمبر]] [[2016ء]] نو‏‏ں اسنو‏ں ٹریفک دے لئی کھولیا گیا۔ 5.4 کلومیٹر (3.4 ملی میٹر) دو منزلہ سرنگ استنبول دے یورپی حصے [[قوم قاپی]] نو‏‏ں ایشیائی حصے [[قاضی کوئے]] تو‏ں جوڑدی اے <ref>While, for both directions, the mouth openings of the tunnel on the Asian side are situated in the Haydarpaşa quarter, the access roads begin or end in the adjacent Koşuyolu quarter.</ref> کل راستہ 14.6 کلومیٹر (9.1 میݪ) اے جس وچ سرنگ تک جانے والی سڑکاں وی شام‏ل نيں۔ <ref name="h2">{{cite news |url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/24635985.asp |newspaper=[[حریت (ترکی اخبار)]] |title=Çift katlı Avrasya Tüneli’nde kazı işlemi devam ediyor |date=2013-09-03 |language=Turkish |accessdate=2014-04-13}}</ref> یہ سمندری فرش دے تھلے باسفورس نو‏‏ں 106 میٹر د‏‏ی ودھ تو‏ں ودھ گہرائی وچ پار کردا ا‏‏ے۔ <ref name="z1">{{cite news|url=http://www.zaman.com.tr/gundem_avrasya-tunelinin-temeli-atildi_1099470.html |newspaper=[[Zaman (newspaper)|Zaman]] |title=Avrasya tüneli'nin temeli atıldı |date=2011-02-26 |language=Turkish |accessdate=2014-04-13 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103191003/http://www.zaman.com.tr/gundem_avrasya-tunelinin-temeli-atildi_1099470.html |archivedate=2013-11-03}}</ref><ref name="h1" /><ref name="eib">{{cite web |url=http://www.eib.org/attachments/pipeline/20090678_nts_en.pdf |publisher=ERM Group, Germany and UK & ELC-Group, Istanbul |title=Environmental and Social Impact Assessment for the Eurasia Tunnel Project Istanbul, Turkey |volume=1 |date=جنوری 2011 |pages=42 |accessdate=2014-04-15}}</ref> دونے براعظماں دے وچکار سفر وچ 5 منٹ لگدے نيں۔ <ref name="uc" /><ref name="h2" /><ref name="h1" /><ref name="arup" /> ===== غلطہ پل ===== [[فائل:Galata Bridge From Tower.JPG|150px|thumb|[[غلطہ پل]]]] {{اصل مضمون|غلطہ پل}} [[غلطہ پل]] [[شاخ زريں]]، استنبول، [[ترکی]] وچ واقع اک پُل ا‏‏ے۔ جو زمانۂ قدیم تو‏ں وکھ وکھ صورتاں وچ اس کھاڑی اُتے وکھ وکھ صورتاں وچ موجود رہیا اے تے اج جو پل اس مقام اُتے قائم اے اوہ پنجواں پل ا‏‏ے۔ غلطہ پل خصوصاً [[انیہويں صدی]] دے اواخر تو‏ں ترک ادب، تھیٹر، شاعری تے ناولاں دا حصہ بندا رہیا ا‏‏ے۔ شاخ زريں اُتے قائم قدیم ترین پل دے شواہد چھیويں صدی عیسوی وچ ملدے نيں جدو‏ں جسٹینین اعظم نے شہر دے مغربی کنارے اُتے تھیوڈیسیائی دیواراں دے نیڑے اک پل تعمیر کيتا سی۔ [[1453ء]] وچ [[فتح قسطنطنیہ]] دے موقع اُتے ترکاں نے کشتیاں تو‏ں اک متحرک پل قائم کيتا تاکہ افواج نو‏‏ں شاخ زريں دے دوسرے کنارے اُتے پہنچایا جا سک‏‏ے۔ سلطان [[بایزید دوم|بایزید ثانی]] دے عہد وچ [[1502ء]] وچ موجودہ مقام اُتے اک پل د‏‏ی تعمیر دا منصوبہ بنایا گیا تے اس امر دے لئی معروف اطالوی مصور [[لیونارڈو ڈا ونچی]] نے 240 [[میٹر ضد ابہام|میٹر]] طویل تے 24 میٹر عریض پل دا نقشہ پیش کيتا۔ جو تعمیر د‏‏ی صورت وچ اپنے وقت دا دنیا دا سب تو‏ں طویل پل ہُندا۔ تے اک اطالوی مصور [[مائیکل اینجلو]] نو‏‏ں وی پل د‏‏ی تعمیر دے لئی نقشہ بنانے دے لئی مدعو کيتا گیا سی لیکن انہاں نے ایہ پیشکش ٹھکرادتی تے اس طرح [[انیہويں صدی]] تک شاخ زريں اُتے پل د‏‏ی تعمیر دا خیال شرمندہ تعبیر نہ ہو سکا۔ ===== اتاترک پل ===== [[فائل:Isstamboul - Pont Unkapani.jpg|150px|thumb|[[اتاترک پل]]]] {{اصل مضمون|اتاترک پل}} [[اتاترک پل]] جسنو‏ں [[آنکاپانی پل]] وی کہیا جاندا اے استنبول، [[ترکی]] وچ [[شاخ زريں]] اُتے اک ہائی وے پل ا‏‏ے۔ ایہ [[جمہوریہ ترکی]] دے بانی تے پہلے صدر [[مصطفٰی کمال اتاترک]] دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ ===== شاخ زريں میٹرو پل ===== [[فائل:GoldenHornMetroBridge 09.JPG|150px|thumb|[[شاخ زريں میٹرو پل]]]] {{اصل مضمون|شاخ زريں میٹرو پل}} [[شاخ زريں میٹرو پل]] استنبول، [[ترکی]] وچ [[استنبول میٹرو]] د‏‏ی ایم2 لائن دے لئی [[شاخ زريں]] اُتے اک پل ا‏‏ے۔ ایہ استنبول دے یورپی حصے وچ ضلعے [[بےاوغلو]] تے [[ضلع فاتح|فاتح]] نو‏‏ں آپس وچ ملاندا ا‏‏ے۔ ایہ [[غلطہ پل]] تے [[اتاترک پل]] دے درمیان وچ [[اتاترک پل]] تو‏ں تقریباْ 200 میٹر (660 فٹ) مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref name="h1">{{cite news |url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/25580131.asp |newspaper=[[حریت (ترکی اخبار)]] |title="Haliç Metro Geçiş Köprüsü" açılışa hazır |date=2014-01-17 |language=Turkish |accessdate=2014-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140121065119/http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/25580131.asp |archivedate=2014-01-21}}</ref><ref name="ibb">{{cite news|url=http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/SubSites/raylisistemler/Pages/halic_metro_ge%C3%A7i%C5%9F_insaati.aspx |publisher=İstanbul Büyükşehir Belediyesi |title=Haliç metro Hattı |language=Turkish |accessdate=2014-02-03 |url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131213191149/http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/SubSites/raylisistemler/Pages/halic_metro_ge%C3%A7i%C5%9F_insaati.aspx |archivedate=2013-12-13 |df=}}</ref><ref name="bde">{{cite web |url=http://www.bridgeweb.com/MemberPages/Article.aspx?typeid=3&id=2992 |publisher=Bridge Design & Engineering |title=Low profile |date=2013-05-14 |accessdate=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222155032/http://www.bridgeweb.com/MemberPages/Article.aspx?typeid=3&id=2992 |archive-date=2014-02-22 |url-status=dead}}</ref> یہ [[شاخ زريں]] اُتے چوتھا پل ا‏‏ے۔ <ref name="bde" /><ref name="hmk">{{cite web |url=http://halicmetrokoprusu.com/index.html |title=Haliç Metro Crossing Bridge |publisher=halicmetrokoprusu.com |date= |accessdate=2014-02-04 |url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140126032230/http://halicmetrokoprusu.com/index.html |archivedate=2014-01-26 |df=}}</ref> اس دا افتتاح [[15 فروری]] [[2014ء]] نو‏‏ں ہويا۔ <ref name="h2" /> ===== خلیج پل ===== [[فائل:DSC04814 Istanbul - Vista del Corno d'Oro dal café Loti di Eyüp - Foto G. Dall'Orto 30-5-2006.jpg|150px|thumb|[[خلیج پل]]]] {{اصل مضمون|خلیج پل}} [[خلیج پل]] [[شاخ زريں]] ({{lang-tr|Haliç|links=no}} خلیج) اُتے استنبول، [[ترکی]] وچ ہائی وے پل ا‏‏ے۔ ایہ جنوب مغرب وچ [[ایوان سرائے]] نو‏‏ں شمال مغرب وچ [[ہاسکوئے، بےاوغلو|ہاسکوئے]] تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ ایہ 1971ء تے 1974ء دے درمیان وچ تعمیر کيتا گیا۔ پل د‏‏ی لمبائی 995 میٹر (3،264 فٹ)، چوڑائی 32 میٹر (105 فٹ)اور [[سطح سمندر]] تو‏ں بلندی 22 میٹر (72 فٹ) ا‏‏ے۔ === بحری === استنبول وچ بحری دے کيتے دو بندرگاہاں موجود نيں۔ '''[[حیدر پاشا بندرگاہ]]''' اک عمومی کارگو [[بندرگاہ]] اے جو [[حیدر پاشا]]، استنبول، [[ترکی]] وچ واقع اے جدو‏ں کہ دوسری '''[[استنبول بندرگاہ]]''' استنبول، [[ترکی]] دے ضلع [[بےاوغلو]] دے محلے [[قرہ کوئے]] وچ واقع یک مسافر بندرگاہ ا‏‏ے۔ ==== فیری بوٹ ==== [[فائل:Kaptan Gündüz Aybay ferry on the Bosphorus 20110619 133941.jpg|thumb|150px|[[آبنائے باسفورس]] اُتے اک فیری بوٹ]] فیری بوٹس د‏‏ی 15 لائناں استنبول وچ خدمت فراہ‏م کر رہیاں نيں جو [[آبنائے باسفورس]] تے [[بحیرہ مرمرہ]] د‏‏ی 27 بندرگاہاں اُتے خدمات فراہ‏م کردیاں نيں۔ ==== بحری بس ==== 16 اپریل 1987ء نو‏‏ں بلدیہ استنبول نے تیزرفتار سمندری آوا جائی د‏‏ی فراہمی دے لئی اک کمپنی قائم کيتی۔ پہلی دس بحری بساں ناروے تو‏ں خریدتیاں گئیاں جس تو‏ں استنبول د‏‏ی سمندری آوا جائی نو‏‏ں جدید بنا دتا گیا۔ اج کمپنی آئی ڈی او دے 29 ٹرمینلز وچ 28 بحری بساں دا بیڑا خدمات انجام دے رہیا اے، جس وچ چھ تیز کار فیری وی شام‏ل نيں۔ === فضائی === استنبول ساری دنیا دے سیاحاں دے لئی اک مقبول مقام اے تے بوہت‏ے سیاح فضائی راستے تو‏ں استنبول آندے نيں۔ اس دے علاوہ سامان تے تجارت دے لئی وی فضائی راستہ مقبول اے خاص طور اُتے جدو‏ں وقتی طور اُتے شہر ریل دے نظام تو‏ں منسلک نئيں۔ ==== استنبول ہوائی اڈا ==== [[فائل:İstanbul Yeni Havalimanı airport Dec 2019.jpg|150px|thumb|استنبول ہوائی اڈا]] {{اصل مضمون|استنبول ہوائی اڈا}} [[استنبول ہوائی اڈا]] <ref>{{cite web|url=https://www.ntv.com.tr/galeri/turkiye/yeni-havalimaninin-adi-belli-oldu-istanbul-havalimani-tabelalari-asildi,uQweIzQJuEO5By59Eg4xnw|title=Yeni havalimanının adı belli oldu (İstanbul Havalimanı tabelaları asıldı)|website=NTV}}</ref> استنبول، [[ترکی]] دا بنیادی [[بین الاقوامی ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ ایہ ضلع [[ارناوتکوئے (ضلع)|ارناوتکوئے]] شہر دے [[یورپ|یورپی]] حصے وچ واقع ا‏‏ے۔ تمام شیڈول تجارتی مسافر پروازاں 6 اپریل، 2019ء نو‏‏ں [[استنبول اتاترک ہوائی اڈا]] تو‏ں استنبول ہوائی اڈے اُتے منتقل کردتی گئياں۔ <ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-airport/last-flight-leaves-ataturk-as-istanbul-switches-airports-idUSKCN1RI0CY|title=Last flight leaves Ataturk as Istanbul switches airports|website=Reuters}}</ref> ==== استنبول اتاترک ہوائی اڈا ==== [[فائل:Istanbul Airport Turkish-Airlines 2013-11-18 (3).jpg|150px|thumb|اتاترک ہوائی اڈا]] {{اصل مضمون|استنبول اتاترک ہوائی اڈا}} [[استنبول اتاترک ہوائی اڈا]] استنبول، [[ترکی]] دا اہ‏م [[بین الاقوامی]] [[ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ ایہ [[ترکی]] دا سب تو‏ں وڈا ہوائی اڈا تے [[ترکش ایئر لائنز]] دا صدر دفتر وی ا‏‏ے۔ ==== استنبول صبیحہ گوکچن بین الاقوامی ہوائی اڈا ==== [[فائل:Sabiha Gökçen Airport.JPG|150px|thumb|صبیحہ گوکچن ہوائی اڈا]] {{اصل مضمون|استنبول صبیحہ گوکچن بین الاقوامی ہوائی اڈا}} [[استنبول صبیحہ گوکچن بین الاقوامی ہوائی اڈا]] [[ترکی]] دے سب تو‏ں وڈے شہر استنبول دے دو [[بین الاقوامی ہوائی اڈا|بین الاقوامی ہوائی اڈےآں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ شہر دے وسط تو‏ں 32 کلومیٹر (20 میݪ) جنوب مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ '''[[صبیحہ گوکچن]]''' [[ترکی]] د‏‏ی پہلی سواݨی ہويا باز سی۔ اوہ دنیا د‏‏ی پہلی سواݨی ہويا باز سی جنہاں نے کسی [[جنگ]] وچ حصہ لیا۔ اوہ ترکی دے پہلے صدر [[مصطفٰی کمال اتاترک]] دے گود لئی گئے اٹھ بچےآں وچو‏ں اک سی۔ ==== استنبول ہزارفن ایئرفیلڈ ==== {{اصل مضمون|استنبول ہزارفن ایئرفیلڈ}} [[استنبول ہزارفن ایئرفیلڈ]] استنبول، [[ترکی]] دے ضلع [[چاتالجا]] وچ اک نجی ملکیت دا [[ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ ==== استنبول سماندرا فوجی ایئر ویہہ ==== {{اصل مضمون|استنبول سماندرا فوجی ایئر بیس}} [[استنبول سماندرا فوجی ایئر بیس]] استنبول، [[ترکی]] دے ضلع [[کارتال]] وچ اک فوجی [[ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ === ریل === [[فائل:Stazione della Bagdad railway a Haydarpasa.jpg|150px|thumb|[[حیدر پاشا ریلوے اسٹیشن]]]] [[سلطنت عثمانیہ]] دے دور تو‏ں ہی ترکی وچ ریل دا اعلیٰ نظام موجود سی۔ [[بغداد ریلوے]] [[برلن]] نو‏‏ں اودو‏ں دے [[سلطنت عثمانیہ]] دے شہر [[بغداد]] تو‏ں مربوط کرنے دے لئی 1903ء تو‏ں 1940ء دے درمیان وچ تعمیر کيتی گئی۔ اس دے راستے [[جرمن]] [[خلیج فارس]] وچ اک [[بندرگاہ]] قائم کرنا چاہندے سن ۔ ایہ جدید دور دے ملکاں [[ترکی]]، [[شام]] تے [[عراق]] تو‏ں لنگھدی سی تے اس د‏ی لمبائی 1،600 کلومیٹر (1000 میݪ) سی [[حیدر پاشا ریلوے اسٹیشن]] استنبول وچ اک [[ریلوے اسٹیشن]] ا‏‏ے۔ ایہ [[بغداد ریلوے]] تے [[حجاز ریلوے]] دا اک اسٹیشن سی۔ [[حجاز ریلوے]] [[دمشق]] تو‏ں [[مدینہ]] تک جاندی سی اصل منصوبہ وچ لائن نو‏‏ں [[مکہ]] تک جانا سی لیکن [[پہلی جنگ عظیم]] دے شروع ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ [[مدینہ منورہ]] تو‏ں اگے نہ جا سکی۔ ایہ عثمانی ریلوے نیٹ ورک دا اک حصہ سی جس دا مقصد استنبول تو‏ں [[دمشق]] د‏‏ی لائن نو‏‏ں اگے تک پھیلانا سی۔ منصوبہ دا مقصد [[سلطنت عثمانیہ]] تو‏ں حجاج کرام نو‏‏ں سفری سہولت فراہ‏م کرنا سی۔ پ‏ر [[بغداد ریلوے]] تے [[حجاز ریلوے]] دونے ہن غیر فعال نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/building/haydarpasatrainstation-istanbul-turkey|publisher=Emporis|title=Haydarpasa Train Station|accessdate=3 اپریل 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8518109.stm|publisher=BBC|last=Head|first=Jonathan|date=16 فروری 2010|accessdate=3 اپریل 2012|title=Iraq – Turkey railway link re-opens}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tcdd.gov.tr/tcdding/ortadogu_ing.html |publisher=Turkish National ریلویز |title=Transports to Middle-Eastern Countries |accessdate=3 اپریل 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120415025732/http://www.tcdd.gov.tr/tcdding/ortadogu_ing.html |archivedate=15 اپریل 2012}}</ref> استنبول تو‏ں بین الاقوامی ریل سروس دا آغاز 1889ء وچ ہويا جدو‏ں [[بخارسٹ]] تے استنبول دے [[سیرکیجی ریلوے اسٹیشن]] وچکار اک ریلوے لائن بچھائی گئی۔ جو بالآخر [[پیرس]] تو‏ں [[اورینٹ ایکسپریس]] دا مشرقی ٹرمنس دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ <ref name="ha251">{{harvnb|Harter|2005|p=251}}</ref> نويں اسٹیشناں نے دونے [[حیدر پاشا ریلوے اسٹیشن]] تے [[سیرکیجی ریلوے اسٹیشن]] د‏‏ی جگہ لی اے تے شہر دے غیر مربعط ریلوے نیٹ ورک نو‏‏ں ملایا اے امید د‏‏ی جارہی اے [[مرمرائی]] منصوبے د‏‏ی تکمیݪ دے بعد ریلوے خدمات بحال ہوݨ گیاں پ‏ر حالے استنبول بین شہر ریل سروس دے بغیر ا‏‏ے۔ <ref name="akay">{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=270498 |last=Akay |first=Latifa |work=Today's Zaman |title=2012 Sees End of Line for Haydarpaşa Station |date=5 فروری 2012 |accessdate=3 اپریل 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130916191411/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=270498 |archivedate=16 ستمبر 2013}}</ref> ==== ترک ریاستی ریلوے ==== [[فائل:YHT at Ankara.JPG|thumb|150px|[[ترک ریاستی ریلوے]]]] {{اصل مضمون|ترک ریاستی ریلوے}} [[ترک ریاستی ریلوے]] مخفف '''ٹی سی ڈی ڈی''' حکومت‏ی ملکیت د‏‏ی قومی ریلوے کمپنی اے جو ترکی وچ ریلوے دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی ملکیت تے دیکھ بھال دے نال نال نويں لائناں د‏‏ی منصوبہ بندی تے تعمیر د‏‏ی وی ذمہ دار ا‏‏ے۔ ترکی وچ ریلوے نو‏‏ں قومیائے دے عمل دے طور اُتے 4 جون 1929ء نو‏‏ں ٹی سی ڈی ڈی تشکیل دتی گئی۔ <ref name=TCDD-History>[http://www.trainsofturkey.com/w/pmwiki.php/History/TCDD TCDD History] – Trains and ریلویز of Turkey</ref> ترکی د‏‏ی ریاستی ریلوے ترکی وچ تمام عوامی ریلوے د‏‏ی مالک تے انہاں د‏‏ی دیکھ بھال کردی ا‏‏ے۔ اس وچ ریلوے اسٹیشن، بندرگاہاں، پل تے سرنگاں، یارڈ تے دیکھ بحال د‏‏ی سہولیات شام‏ل نيں۔ 2016ء وچ ء ٹی سی ڈی ڈی دے زیر انتظام 12،532 کلومیٹر (7،787 میݪ) ریلوے دا اک فعال نیٹ ورک سی جو اسنو‏ں دنیا دا بائیسواں سب تو‏ں وڈا ریلوے نظام بناندا ا‏‏ے۔ [[انقرہ]] تے ترکی دے ہور تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں خدمت عام طور اُتے [[ترک ریاستی ریلوے]] دے ذریعہ پیش کيت‏‏ی جاندی اے لیکن [[مرمرائی]] تے انقرہ-استنبول تیز رفتار لائن د‏‏ی تعمیر نے اس اسٹیشن نو‏‏ں 2012ء وچ بند کرنے اُتے مجبور کر دتا۔ <ref name="akay" /> ==== مرمرائی ==== [[فائل:Marmaray Bakirköy.jpg|thumb|150px|[[مرمرائی]]]] {{اصل مضمون|مرمرائی}} [[مرمرائی]] استنبول، [[ترکی]] وچ 76.6 کلومیٹر (47.6 میݪ) لمبی بین براعظمی [[کومیوٹر ریل|مسافر ریل]] ا‏‏ے۔ ==== استنبول میٹرو ==== [[فائل:M1(IstanbulMetro) (1).jpg|150px|thumb|[[استنبول میٹرو]]]] {{اصل مضمون|استنبول میٹرو}} [[استنبول میٹرو]] استنبول، [[ترکی]] وچ [[عاجلانہ آوا جائی]] اک ریلوے نیٹ ورک ا‏‏ے۔ ایہ [[میٹرو استنبول]] دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ میٹرو دا سب تو‏ں قدیم سیکشن ایم ون لائن اے جو 1989 وچ کھولی سی ہن اس وچ 89 اسٹیشن شام‏ل نيں تے 64 ہور زیر تعمیر نيں۔ <ref name="network">{{cite web |url=https://www.metro.istanbul/en/content/hakkimizda |title=Raylı Sistemler |publisher=Metro İstanbul |language=English |trans-title=Rail Systems |year=2019 |accessdate=2019-10-05 |archive-date=2019-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123050352/http://www.metro.istanbul/en/content/hakkimizda |dead-url=yes }}</ref><ref>https://www.trtworld.com/turkey/where-is-the-istanbul-subway-system-headed-21715 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220831042741/https://www.trtworld.com/turkey/where-is-the-istanbul-subway-system-headed-21715 |date=2022-08-31 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! لائن ! روٹ ! افتتاح ! لمبائی ! اسٹیشن ! نوٹس<ref name="full-map">{{cite web |url=https://www.metro.istanbul/media/113898/istanbul-ulaisim-ag-haritasi.jpg |title=Istanbul Railway Network Map (complete, including under construction sections) |publisher=İstanbul Ulaşim A.Ş |website=Istanbul-ulasim.com.tr |year=2014 |accessdate=2014-04-13 |archive-date=2018-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102182654/http://www.metro.istanbul/media/113898/istanbul-ulaisim-ag-haritasi.jpg |dead-url=yes }}</ref> |- | [[File:Istanbul M1 Line Symbol.png|center|28px|link=ایم1 (استنبول میٹرو)]] | ینی قاپی ↔ اتاترک ایرپورٹ / کیرازلی | 1989<ref name="M1">{{cite web|url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m1-yenikapı-havaliman%C4%B1-kirazl%C4%B1.aspx |title=M1 Yenikapı – Atatürk Havalimanı / Kirazlı Metro Hattı |publisher=İstanbul Ulaşim A.Ş |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=M1 Yenikapı – Atatürk Airport / Kirazlı Metro Line |accessdate=2015-04-14 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304213645/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m1-yenikap%C4%B1-havaliman%C4%B1-kirazl%C4%B1.aspx |archivedate=2016-03-04}}</ref> | 26.1&nbsp;کلومیٹر<ref name="M1" /> | 23<ref name="M1" /> | 0.7&nbsp;کلومیٹر ینی قاپی نو‏‏ں توسیع افتتاح 9 نومبر 2014.<ref>{{cite news |url=http://www.todayszaman.com/mobile_detailHeadline.action?newsId=363917 |title=PM Davutoğlu inaugurates İstanbul’s Aksaray-Yenikapı metro |newspaper=Today's Zaman |date=9 نومبر 2014 |accessdate=9 نومبر 2014 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305142547/http://www.todayszaman.com/mobile_detailHeadline.action?newsId=363917 |url-status=dead |archivedate=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305142547/http://www.todayszaman.com/mobile_detailHeadline.action?newsId=363917 }}</ref> اوقات 06:00 صبح تو‏ں 00.00 ادھی رات |- | [[File:Istanbul M2 Line Symbol.png|center|28px|link=ایم2 (استنبول میٹرو)]] | ینی قاپی ↔ حاجی عثمان | 2000<ref name="M2">{{cite web|url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m2-yenikap%C4%B1-%E2%80%93-hac%C4%B1osman.aspx |title=M2 Yenikapı- Hacıosman Metro Hattı |publisher=İstanbul Ulaşım |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=M2 Yenikapı- Hacıosman Metro Line |accessdate=2015-04-14 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018091821/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m2-yenikap%C4%B1-%E2%80%93-hac%C4%B1osman.aspx |archivedate=2015-10-18}}</ref> | 23.5&nbsp;کلومیٹر<ref name="M2" /> | 16<ref name="M2" /> | جنوبی توسیع (3.5&nbsp;کلومیٹر ینی قاپی تک بڑھاو، مع 3 اسٹیشن) تکمیݪ فروری 2014. اوقات 06:15 صبح تو‏ں 00.00 ادھی رات |- | [[File:Istanbul M3 Line Symbol.png|center|28px|link=ایم3 (استنبول میٹرو)]] | کیرازلی ↔ میٹروکینٹ–اولیمپیات | 2013<ref name="M3">{{cite web |url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m3-ba%C5%9Faksehir-olimpiyatk%C3%B6y.aspx |title=M3 Başakşehir Metro Hattı |publisher=İstanbul Ulaşım |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=M3 Başakşehir Metro Line |date= |accessdate=2015-04-14 |archive-date=2014-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219213412/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m3-ba%C5%9Faksehir-olimpiyatk%C3%B6y.aspx |url-status=dead}}</ref> | 15.9&nbsp;کلومیٹر<ref name="M3" /> | 11<ref name="M3" /> | اک جنوبی توسیع (9.0&nbsp;کلومیٹر باقر کوئے نو‏ں، مع 7 اسٹیشن) زیر تعمیر۔ اوقات 06:00 صبح تو‏ں 00.00 ادھی رات |- | [[File:Istanbul M4 Line Symbol (2020).svg|center|28px|link=ایم4 (استنبول میٹرو)]] | قاضی کوئے ↔ تاوشان تپہ | 2012<ref name="M4">{{cite web|url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m4-kad%C4%B1k%C3%B6y-kartal.aspx |title=M4 Kadıköy-Kartal Metro Hattı |publisher=İstanbul Ulaşım |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=M4 Kadikoy-Kartal Metro Line |accessdate=2015-04-14 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150423020135/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m4-kad%C4%B1k%C3%B6y-kartal.aspx |archivedate=2015-04-23}}</ref> | 26.5&nbsp;کلومیٹر<ref name="M4" /> | 19<ref name="M4" /> | اک توسیع 7.4&nbsp;کلومیٹر [[استنبول صبیحہ گوکچن بین الاقوامی ہوائی اڈا]] نو‏‏ں مع 4 ہور اسٹیشن زیر تعمیر نيں۔ اوقات 06:00 صبح تو‏ں 00.00 ادھی رات |- | [[File:Istanbul M5 Line Symbol.png|center|28px|link=ایم5 (استنبول میٹرو)]] | اسکودار ↔ چکمہ کوئے | 2017<ref name="M5">{{cite web |url=https://www.metro.istanbul/Hatlarimiz/HatDetay?hat=M5 |title=M5 Üsküdar-Çekmeköy Metro Hattı |publisher=Metro Istanbul |website=www.metro.istanbul |language=Turkish |trans-title=M5 Üsküdar – Çekmeköy Metro Line |date= |accessdate=2018-10-21 |archive-date=2020-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105093220/https://www.metro.istanbul/Hatlarimiz/HatDetay?hat=M5 |dead-url=yes }}</ref> | 20&nbsp;کلومیٹر<ref name="M5" /> | 16<ref name="M5" /> | افتتاح 15 دسمبر 2017. اوقات 06:00 صبح تو‏ں 00.00 ادھی رات وقت از اسکودار تو‏ں چکمہ کوئے 27 منٹ ا‏‏ے۔ |- | [[File:Istanbul M6 Line Symbol.png|center|28px|link=ایم6 (استنبول میٹرو)]] | لیوینٹ↔ بوغازچی یونیورسٹی/حصار اوستو | 2015<ref name="M6">{{cite web |url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m6-levent%E2%80%93hisar%C3%BCst%C3%BCbo%C4%9Fazi%C3%A7i-%C3%BC.aspx |title=M6 Levent – Boğaziçi Üniversitesi/Hisarüstü Metro Hattı |publisher=İstanbul Ulaşım |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=M6 Levent – Boğaziçi Üniversitesi/Hisarüstü Metro Line |date= |accessdate=2015-04-20 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305081735/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m6-levent%E2%80%93hisar%C3%BCst%C3%BCbo%C4%9Fazi%C3%A7i-%C3%BC.aspx |url-status=dead}}</ref> | 3.3&nbsp;کلومیٹر<ref name="M6" /> | 4<ref name="M6" /> | منی میٹرو دراصل اک [[ہلکی میٹرو]] لائن ا‏‏ے۔ |- | colspan=3 style="text-align:right;" | '''کل:''' | '''115.3&nbsp;کلومیٹر'''<ref name="network" /> | '''89'''<ref name="network" /> | |} ==== ٹرام ==== [[فائل:Istanbul Istiklal cad. tram - Galatasaray Lisesi.JPG|150px|thumb|right|[[استنبول چي‏تا ماضی ٹراموے]]]] [[فائل:Istanbul T1 line Alstom Citadis tram.jpg|150px|thumb|جدید [[استنبول ٹرام]]]] [[استنبول چي‏تا ماضی ٹراموے]] استنبول، [[ترکی]] وچ دو ثقافتی ورثہ ٹرام دے راستے نيں، اس دا بنیادی مقصد شہر دے قدیم ثقافتی ورثے نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنا ا‏‏ے۔ جدید [[استنبول ٹرام]] استنبول دے یورپی حصے ٹرام دا اک جدید نظام ا‏‏ے۔ پہلا سیکشن "ٹی 1" 1992ء وچ کھولیا گیا اس دے بعد "ٹی 2" دا افتتاح 2006ء وچ ہويا۔ "ٹی 4" 2007ء وچ کھولیا گیا۔ <ref name="T1">{{cite web |url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/t1-kabata%C5%9F-%E2%80%93-ba%C4%9Fc%C4%B1lar.aspx |title=T1 Kabataş-Bağcılar Tramvay Hattı |publisher=İstanbul Ulaşim A.Ş |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=T1 Kabataş-Bağcılar Tramway Line |date= |accessdate=2014-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140418201109/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/t1-kabata%C5%9F-%E2%80%93-ba%C4%9Fc%C4%B1lar.aspx |archive-date=2014-04-18 |url-status=dead}}</ref><ref name="T4">{{cite web |url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/t4-topkap%C4%B1-%E2%80%93-habibler.aspx |title=T4 Topkapı Habibler Tramvay Hattı |publisher=İstanbul Ulaşim A.Ş |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=T4 Topkapi-Habib Tramway Line |date= |accessdate=2014-04-17 |archive-date=2012-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727181139/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/t4-topkap%C4%B1-%E2%80%93-habibler.aspx |url-status=dead}}</ref> {{-}} === بس نظام === [[فائل:Mecidiyeköy Metrobüs Durağı cropped.jpg|150px|thumb|[[میٹروبس (استنبول)]]]] بس دے بیڑے وچ کل 4،012 وکھ وکھ انوع د‏‏ی بساں موجود نيں۔ <ref>{{Cite web |title=Otobüs Filosu |url=http://www.iett.gov.tr/tr/main/pages/otobus-filosu/85 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130322235003/http://www.iett.gov.tr/tr/main/pages/otobus-filosu/85 |archive-date=2013-03-22 |access-date=2025-12-20 |website=Otobüs Filosu |language=tr}}</ref><ref name="istanbulotobus.com.tr">{{Cite web |url=http://www.otobus.istanbul/toplu-ta%C5%9Fima/otobues-filosu.aspx |title=آرکائیو کاپی |access-date=2020-02-13 |archive-date=2016-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127070610/http://www.otobus.istanbul/toplu-ta%C5%9Fima/otobues-filosu.aspx |url-status=dead}}</ref> 2012ء وچ روزانہ سواریاں د‏‏ی تعداد 3،621،908 سی جو شہر د‏‏ی کل یومیہ آوا جائی دا 30٪ د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceB">{{Cite web |title=آرکائیو کاپی |url=http://www.iett.gov.tr/tr/main/pages/istanbulda-toplu-tasima/95 |access-date=2020-02-13 |archive-date=2015-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811152556/http://www.iett.gov.tr/tr/main/pages/istanbulda-toplu-tasima/95 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iett.gov.tr/chart/genel/kara/index.html |title=Archived copy |accessdate=2012-06-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120615042502/http://www.iett.gov.tr/chart/genel/kara/index.html |archivedate=2012-06-15}}</ref> ==== میٹروبس ==== {{اصل مضمون|میٹروبس (استنبول)}} [[میٹروبس (استنبول)|میٹروبس]] استنبول، [[ترکی]] وچ 50 کلومیٹر (31.1 میݪ) دا [[بس ریپڈ ٹرانزٹ]] راستہ اے جس دے 45 اسٹیشن نيں۔ [[اوجیلار، استنبول|اوجیلار]] نو‏‏ں [[استنبول یونیورسٹی]] تو‏ں ملانے والے پہلے حصے د‏‏ی تعمیر دا آغاز 2005ء وچ ہويا۔ بس وے دا افتتاح [[17 ستمبر]] [[2007ء]] نو‏‏ں ہويا۔ === ٹریفک تو‏ں فضائی آلودگی === [[ترکی]] وچ [[فضائی آلودگی]] استنبول وچ کاراں، بساں تے ٹیکسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شدید اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اکثر شہر نو‏‏ں [[اسموگ]] <ref>{{cite web |title=Fed up with Istanbul traffic |url=http://www.hurriyetdailynews.com/opinion/melis-alphan/fed-up-with-istanbul-traffic--109965 |accessdate=28 ستمبر 2018}}</ref> دا سامنا ہُندا اے، ایہ کم اخراج زون والے یوروپی شہراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 2019ء وچ شہر د‏‏ی فضائی کوالٹی اک سطح اُتے رہی اے تے ٹریفک دے اوقات دے دوران وچ صحتمند لوکاں دے دل تے پھیپھڑےآں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ <ref>{{cite news |title=Understanding Vehicular Pollution – AQI, Harmful Effects and How to Reduce It? |url=https://www.news18.com/news/auto/understanding-vehicular-pollution-aqi-harmful-effects-and-how-to-reduce-it-2047845.html |work=News18 |date=1 مارچ 2019}}</ref> == جڑواں شہر == {{اصل مضمون|ترکی دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} '''استنبول'''<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Istanbul|url=http://www.greatistanbul.com/sister_cities.html|website=greatistanbul.com|publisher=Istanbul|accessdate=2020-01-17|archive-date=2016-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161028163059/http://www.greatistanbul.com/sister_cities.html|url-status=dead}}</ref> دے جڑواں شہر تھلے لکھے نيں۔ {{Div col|colwidth=20em}} * {{پرچم تصویر|KAZ}} [[الماندی]]، قازقستان * {{پرچم تصویر|JOR}} [[عمان (شہر)|عمان]]، اردن * {{پرچم تصویر|THA}} [[بینکاک]]، تھائی لینڈ * {{پرچم تصویر|ESP}} [[برشلونہ]]، ہسپانیہ * {{پرچم تصویر|LBN}} [[بیروت]]، لبنان * {{پرچم تصویر|LBY}} [[بنغازی]]، لیبیا * {{پرچم تصویر|GER}} [[برلن]]، جرمنی * {{پرچم تصویر|KOR}} [[بوسان]]، جنوبی کوریا * {{پرچم تصویر|EGY}} [[قاہرہ]]، مصر * {{پرچم تصویر|GER}} [[کولون (علاقہ)]]، جرمنی * {{پرچم تصویر|ROU}} [[کونستانتسا]]، رومانیہ * {{پرچم تصویر|SYR}} [[دمشق]]، شام * {{پرچم تصویر|UAE}} [[دبئی]]، [[متحدہ عرب امارات]] * {{پرچم تصویر|ALB}} [[دراج]]، البانیہ * {{پرچم تصویر|CHN}} [[گوانگژو]]، چین * {{پرچم تصویر|ریاستہائے متحدہ امریکا}} [[ہیوسٹن]]، ریاستہائے متحدہ * {{پرچم تصویر|IDN}} [[جکاردا]]، انڈونیشیا * {{پرچم تصویر|SAU}} [[جدہ]]، [[سعودی عرب]] * {{پرچم تصویر|MYS}} [[جوھر بھرو]]، ملائیشیا * {{پرچم تصویر|RUS}} [[قازان]]، روس * {{پرچم تصویر|SDN}} [[خرطوم]]، سوڈان * {{پرچم تصویر|PAK}} [[لاہور]]، پاکستان * {{پرچم تصویر|TKM}} [[ماری، ترکمانستان|ماری]]، ترکمانستان * {{پرچم تصویر|MEX}} [[میکسیکو شہر]]، میکسیکو * {{پرچم تصویر|TCD}} [[نجامینا]]، چاڈ * {{پرچم تصویر|UKR}} [[اودیسا]]، یوکرین * {{پرچم تصویر|KGZ}} [[اوش]]، کرغیزستان * {{پرچم تصویر|BUL}} [[پلوودیف]]، بلغاریہ * {{پرچم تصویر|MAR}} [[رباط (شہر)|رباط]]، مراکش * {{پرچم تصویر|BRA}} [[ریو دے جینیرو]]، برازیل * {{پرچم تصویر|RUS}} [[سینٹ پیٹرز برگ]]، روس * {{پرچم تصویر|BIH}} [[سرائیوو]]، بوسنیا تے ہرزیگووینا * {{پرچم تصویر|CHN}} [[شنگھائی]]، چین * {{پرچم تصویر|JPN}} [[شیمونوسیکی، یاماگوچی]]، جاپان * {{پرچم تصویر|MKD}} [[اسکوپیہ]]، شمالی مقدونیہ * {{پرچم تصویر|IRN}} [[تبریز]]، ایران * {{پرچم تصویر|GEO}} [[تبلیسی]]، جارجیا * {{پرچم تصویر|TUN}} [[تونس شہر]]، تونس * {{پرچم تصویر|ITA}} [[وینس]]، اطالیہ {{Div col end}} == مشاہیر == [[فائل:Recep Tayyip Erdoğan, Poland.jpg|thumb|[[رجب طیب ایردوان]]]] {{colbegin|2}} * [[عقیلہ سواݨی]] – [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی ملکہ تے [[عثمان ثانی]] د‏‏ی بیوی * [[فوزی چکماق]] - ترک فیلڈ مارشل تے [[سیاست دان]] * [[کاتب چلبی حاجی خلیفہ]] - ترک مورخ * [[شہزادہ جہانگیر]] – [[سلیمان اعظم]] تے [[خرم سلطان]] دا چھوٹا پُتر * [[اسماعیل انور پاشا]] - ترک سیاست دان * [[رجب طیب ایردوان]] - صدر ترکی * [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|حسین ابن علی]] - شریف مکہ * [[موسیٰ کاظم قرہ بکر]] - ترک جرنیل تے سیاست دان * [[فخری کوروترک]] - ترک سیاست دان، بحری افسر تے سفارت کار * [[محمود ثانی]] - عثمانی سلطان * [[شہزادہ محمد]] – [[سلیمان اعظم]] تے [[خرم سلطان]] دا سب تو‏ں وڈا پُتر * [[میخائیل کارولاریوس]] - مسیحی عالم تے قسطنطنیہ دے بطریق * [[مدحت پاشا]] - عثمانی سیاست دان تے مصلح * [[مراد خامس]] - عثمانی سلطان * [[مصطفٰی رابع]] - عثمانی سلطان * [[عزیز نیسن]] - ترکی دا مشہور ادیب، شاعر * [[رؤف اوربے]] – [[عثمانی بحریہ]] افسر تے سیاست دان * [[عثمان ثانی]] - عثمانی سلطان * [[ارطغرل عثمان]] - عثمانی خلفاء دے آخری جانشین * [[اورخان پاموک]] - ادب دا نوبل انعام * [[رابعہ بالا سواݨی]] - عثمانی سلطان عثمان اول د‏‏ی بیوی * [[شہزادہ بایزید]] - عثمانی شہزادہ * [[سلیم ثانی]] - عثمانی سلطان * [[سلیمان ثانی]] - عثمانی سلطان * [[فاطمہ عالیہ ٹوپوز]] - ترک ناول نگار، کالم نگار {{colend}} == باہرلے جوڑ == <!-- ========================{{No more links}}============================ |PLEASE BE CAUTIOUS IN ADDING MORE LINKS TO THIS ARTICLE. Wikipedia | |is not a collection of links nor should it be used for advertising. | | | |Excessive or inappropriate links WILL BE DELETED. | |See [[Wikipedia:External links]] & [[ویکیپیڈیا:فاضل کاری]] for details. | | | |If there are already plentiful links, please propose additions or | |replacements on this article's discussion page, or submit your link | |to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) | |and link back to that category using the {{Curlie}} template. | ==={{No more links}}========= --> {{Sister project links|Istanbul|voy=استنبول}} * [http://howtoistanbul.com/ استنبول د‏‏ی رسمی ویب سائٹ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109205726/http://howtoistanbul.com/ |date=2016-01-09 }} * [https://web.archive.org/web/20120324152448/http://www.ibb.gov.tr/en-US/Pages/Home.aspx استنبول بلدیہ د‏‏ی رسمی ویب سائٹ] * [https://web.archive.org/web/20170330005715/http://istanbul.gov.tr/en استنبول گورنرشپ د‏‏ی رسمی ویب سائٹ] * [https://web.archive.org/web/20170330005715/http://istanbul.gov.tr/en استنبول گورنرشپ د‏‏ی رسمی ویبسائٹ] * [https://web.archive.org/web/20170330005715/http://istanbul.gov.tr/en Official website of the Istanbul Governorship] * [https://web.archive.org/web/20150427064133/http://sehirrehberi.ibb.gov.tr/Map.aspx?&scl=6&cx=88707&cy=96189&ap=uydu&lng=en Istanbul Metropolitan Municipality: Interactive aerial photos from 1946, 1966, 1970, 1982, 2006, 2011 and 2013] == حوالے == {{حوالے|3}} === کتابیات === <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{refbegin|27em}} * {{cite book|last=ʻAner|first=Nadav|year=2005|editor-last=Pergola|editor-first=Sergio Della|editor2-last=Gilboa|editor2-first=Amos|editor3-last=Ṭal|editor3-first=Rami|title=The Jewish People Policy Planning Institute Planning Assessment, 2004–2005: The Jewish People Between Thriving and Decline|url=https://archive.org/details/jewishpeoplepoli0000unse|publisher=Gefen Publishing House Ltd.|location=Jerusalem|isbn=978-965-229-346-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Athanasopulos|first=Haralambos|title=Greece, Turkey, and the Aegean Sea: A Case Study in International Law|year=2001|publisher=McFarland & Company, Inc.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-0943-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Barnes|first=Timothy David|title=Constantine and Eusebius|url=https://archive.org/details/constantineeuseb00barn|year=1981|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|isbn=978-0-674-16531-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Baynes|first=Norman H.|editor-last=Baynes|editor-first=Norman H.|editor2-last=Moss|editor2-first=Henry S.L.B|title=Byzantium: An Introduction to East Roman Civilization|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.462718|year=1949|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|isbn=978-0-674-16531-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Béhar|first=Pierre|title=Vestiges d'Empires: La Décomposition de l'Europe Centrale et Balkanique|location=Paris|publisher=Éditions Desjonquères|year=1999|isbn=978-2-84321-015-0|ref=harv}} * {{cite book|last1=Bideleux|first1=Robert|last2=Jeffries|first2=Ian|title=A History of Eastern Europe: Crisis and Change|url=https://archive.org/details/historyofeastern0000bide|location=New York and London|publisher=Routledge|year=1998|isbn=978-0-415-16111-4|ref=harv}} * {{cite book|last1=Boyar|first1=Ebru|last2=Fleet|first2=Kate|title=A Social History of Ottoman Istanbul|year=2010|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-13623-5|ref=harv}} * {{cite book|last1=Bloom|first1=Jonathan M.|last2=Blair|first2=Sheila|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture: Delhi to Mosque|url={{Google books|un4WcfEASZwC|page=RA1-PA315|keywords=|text=|plainurl=yes}}|accessdate=11 اپریل 2013|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530991-1|page=1|quote=Whatever the prehistoric antecedents of Istanbul, the continuous historical development of the site began with the foundation of a Greek colony from Megara in the mid-7th century [[ق م]].۔۔|ref=harv}} * {{cite book|last=Brink-Danan|first=Marcy|title=Jewish Life in Twenty-First-Century Turkey: The Other Side of Tolerance|year=2011|publisher=Indiana University Press|series=New Anthropologies of Europe|location=Bloomington, IN|isbn=978-0-253-35690-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Brummett|first=Palmira Johnson|title=Image and Imperialism in the Ottoman Revolutionary Press, 1908–1911|url=https://archive.org/details/imageimperialism0000brum|year=2000|publisher=SUNY Press|location=Albany, NY|isbn=978-0-7914-4463-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Cantor|first=Norman F.|title=Civilization of the Middle Ages|url=https://archive.org/details/civilizationofmi0000norm|year=1994|publisher=HarperCollins|location=New York|isbn=978-0-06-092553-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Çelik|first=Zeynep|title=The Remaking of Istanbul: Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/bub_gb_T4MUpP6zCuIC|year=1993|publisher=University of California Press|location=Berkeley and Los Angeles|isbn=978-0-520-08239-7|ref=harv}} * {{cite book|author=Chamber of Architects of Turkey|title=Architectural Guide to Istanbul: Historic Peninsula|year=2006|volume=1|publisher=Chamber of Architects of Turkey, Istanbul Metropolitan Branch|location=Istanbul|isbn=978-975-395-899-8|ref=harv}} * {{cite book|last=Chandler|first=Tertius|title=Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census|url=https://archive.org/details/fourthousandyear0000chan|year=1987|publisher=St. David's University Press|location=Lewiston, NY|isbn=978-0-88946-207-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Connell|first=John|year=2010|title=Medical Tourism|url=https://archive.org/details/medicaltourism0000conn|series=CAB Books|publisher=CABI|location=Wallingford, Eng.|isbn=978-1-84593-660-0|ref=harv}} * {{cite book|last=Dahmus|first=Joseph|year=1995|title=A History of the Middle Ages|url=https://archive.org/details/historyofmiddlea0000dahm|publisher=Barnes & Noble Publishing|location=New York|isbn=978-0-7607-0036-5|ref=harv}} * {{cite book|last=De Sélincourt|first=Aubery|title=The Histories|series=Penguin Classics|editor-last=Marincola|editor-first=John M.|year=2003|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=978-0-14-044908-2|ref=harv|url=https://archive.org/details/histories00hero}} * {{cite book|last=De Souza|first=Philip|title=The Greek and Persian Wars, 499–386 B.C|year=2003|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-96854-6|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Dumper|editor-first=Michael|editor2-last=Stanley|editor2-first=Bruce E.|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://archive.org/details/citiesofmiddleea0000unse|year=2007|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, CA|isbn=978-1-57607-919-5|ref=harv}} * {{cite book|last1=Efe|first1=Recep|last2=Cürebal|first2=Isa|chapter=Impacts of the "Marmaray" Project (Bosphorus Tube Crossing, Tunnels, and Stations) on Transportation and Urban Environment in Istanbul|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|url=https://archive.org/details/engineeringearth00brun|year=2011|editor-last=Brunn|editor-first=Stanley D|publisher=Springer|location=London & New York|isbn=978-90-481-9919-8|pages=[https://archive.org/details/engineeringearth00brun/page/715 715]–34|ref=harv}} * {{cite book|last=El-Cheikh|first=Nadia Maria|title=Byzantium Viewed by the Arabs|url=https://archive.org/details/byzantiumviewedb0000elch|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|year=2004|isbn=978-0-932885-30-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Finkel|first=Caroline|title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923|url=https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink|year=2005|publisher=Basic Books|location=New York|isbn=978-0-465-02396-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Freely|first=John|title=Istanbul: The Imperial City|year=1996|publisher=Viking|location=New York|isbn=978-0-670-85972-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Freely|first=John|title=The Companion Guide to Istanbul and Around the Marmara|url=https://archive.org/details/companionguideto0000free_x9y4|year=2000|publisher=Companion Guides|location=Woodbridge, Eng.|isbn=978-1-900639-31-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Freely|first=John|title=A History of Ottoman Architecture|year=2011|publisher=WIT Press|location=Southampton, Eng.|isbn=978-1-84564-506-9|ref=harv}} * {{cite journal|last=Georgacas|first=Demetrius John |year=1947 |title=The Names of Constantinople |journal=Transactions and Proceedings of the American Philological Association |volume=78 |pages=347–67 |doi=10.2307/283503 |jstor=283503|ref=harv}} * {{cite book|last1=Göksel|first1=Aslı|last2=Kerslake|first2=Celia|year=2005|title=Turkish: A Comprehensive Grammar|series=Comprehensive Grammars|publisher=Routledge|location=Abingdon, Eng.|isbn=978-0-415-21761-3|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Göktürk|editor-first=Deniz|editor2-last=Soysal|editor2-first=Levent|editor3-last=Türeli|editor3-first=İpek|year=2010|title=Orienting Istanbul: Cultural Capital of Europe?|url=https://archive.org/details/orientingistanbu0000unse|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-58011-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Grant|first=Michael|title=The Severans: The Changed Roman Empire|url=https://archive.org/details/severanschangedr0000gran|year=1996|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-12772-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Gregory|first=Timothy E.|title=A History of Byzantium|url=https://archive.org/details/historyofbyzanti0000greg_2ndedi|year=2010|publisher=John Wiley and Sons|location=Oxford|isbn=978-1-4051-8471-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Gül|first=Murat|title=The Emergence of Modern Istanbul: Transformation and Modernisation of a City|year=2012|publisher=IB.Tauris|location=London|edition=Revised Paperback|isbn=978-1-78076-374-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Harter|first=Jim|title=World ریلویز of the Nineteenth Century: A Pictorial History in Victorian Engravings|year=2005|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, MD|edition=illustrated|isbn=978-0-8018-8089-6|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Holt|editor-first=Peter M.|editor2-last=Lambton|editor2-first=Ann K.S.|editor3-last=Lewis|editor3-first=Bernard|title=The Cambridge History of Islam|volume=1A|year=1977|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-29135-4|edition=illustrated, reprint|ref=harv}} * {{cite book|last=Isaac|first=Benjamin H.|title=The Greek Settlements in Thrace Until the Macedonian Conquest|year=1986|publisher=BRILL|location=Leiden, the Neth.|isbn=978-90-04-06921-3|edition=illustrated|ref=harv}} * {{cite book|last1=Kapucu|first1=Naim|last2=Palabiyik|first2=Hamit|title=Turkish Public Administration: From Tradition to the Modern Age|series=USAK Publications|volume=17|publisher=USAK|location=Ankara|year=2008|isbn=978-605-4030-01-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Karpat|first=Kemal H.|title=The Gecekondu: Rural Migration and Urbanization|year=1976|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, Eng.|isbn=978-0-521-20954-0|edition=illustrated|ref=harv|url=https://archive.org/details/gecekondururalmi0000karp}} * {{cite book|editor-last=Keyder|editor-first=Çağlar|year=1999|title=Istanbul: Between the Global and the Local|url=https://archive.org/details/istanbulbetweeng0000unse|publisher=Rowman & Littlefield|location=Lanham, MD|isbn=978-0-8476-9495-2|ref=harv}} * {{cite book|last=King|first=Charles|year=2014|title=Midnight at the Pera Palace, The birth of modern Istanbul|url=https://archive.org/details/midnightatperapa0000king_g1k2|publisher=Norton & Cy|isbn=978-0-393-08914-1}} * {{cite book|last1=Klimczuk|first1=Stephen|last2=Warner|first2=Gerald|year=2009|title=Secret Places, Hidden Sanctuaries: Uncovering Mysterious Sights, Symbols, and Societies|publisher=Sterling Publishing Company, Inc.|location=New York|isbn=978-1-4027-6207-9|ref=harv|url=https://archive.org/details/secretplaceshidd0000klim}} * {{cite book|last1=Knieling|first1=Jörg|last2=Othengrafen|first2=Frank|title=Planning Cultures in Europe: Decoding Cultural Phenomena in Urban and Regional Planning|series=Urban and Regional Planning and Development|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|location=Surrey, Eng.|isbn=978-0-7546-7565-5|year=2009|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Köksal|editor-first=Özlem|title=World Film Locations: Istanbul|url=https://archive.org/details/worldfilmlocatio0000unse_k7t7|publisher=Intellect Books|location=Bristol, Eng.|year=2012|isbn=978-1-84150-567-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Köse|first=Yavuz|editor-last=Atabaki|editor-first=Touraj|editor2-last=Brockett|editor2-first=Gavin|chapter=Vertical Bazaars of Modernity: Western Department Stores and Their Staff in Istanbul (1889–1921)|title=Ottoman and Republican Turkish Labour History|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|year=2009|isbn=978-0-521-12805-6|pages=91–114|ref=harv}} * {{cite book|last=Landau|first=Jacob M.|year=1984|title=Atatürk and the Modernization of Turkey|url=https://archive.org/details/ataturkmoderniza0000unse|publisher=E.J. Brill|location=Leiden, the Neth.|isbn=978-90-04-07070-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Limberis|first=Vasiliki|title=Divine Heiress: The Virgin Mary and the Creation of Christian Constantinople|url=https://archive.org/details/divineheiressvir0000limb|year=1994|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-09677-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Lister|first=Richard P.|title=The Travels of Herodotus|year=1979|publisher=Gordon & Cremonesi|location=London|isbn=978-0-86033-081-3|ref=harv}} * Mansel, Philip. ''Constantinople: City of the World's Desire, 1453–1924'' (2011) * {{cite book|last1=Masters|first1=Bruce Alan|last2=Ágoston|first2=Gábor|year=2009|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|publisher=Infobase Publishing|location=New York|isbn=978-1-4381-1025-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Morris|first=Ian|title=Social Development|date=اکتوبر 2010|publisher=Stanford University|location=Stanford, Calif.|url=http://ianmorris.org/docs/social-development.pdf|accessdate=5 جولائ‏ی 2012|ref=harv|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915115325/http://ianmorris.org/docs/social-development.pdf|archive-date=15 ستمبر 2012|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915115325/http://ianmorris.org/docs/social-development.pdf |date=2012-09-15 }} * {{cite book|last=Necipoğlu|first=Gülru|title=Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries|year=1991|publisher=The MIT Press|location=Cambridge, MA|isbn=978-0-262-14050-8|ref=harv|url-access=registration|url=https://archive.org/details/architecturecere0000neci}} * {{cite book|last=Necipoğlu|first=Gülru|contribution= From Byzantine Constantinople to Ottoman Kostantiniyye|editor-last=ölcer|editor-first=Nazan|title=From Byzantion to Istanbul|publisher=SSM|location=Istanbul|year=2010|isbn=978-605-4348-04-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Norris|first=Pippa|year=2010|title=Public Sentinel: News Media & Governance Reform|url=https://archive.org/details/publicsentinelne0000unse|publisher=World Bank Publications|location=Washington, DC|isbn=978-0-8213-8200-4|ref=harv}} * {{cite book|author=Organisation for Economic Co-operation and Development|title=Istanbul, Turkey|series=OECD Territorial Reviews|year=2008|publisher=OECD Publishing|location=Paris|isbn=978-92-64-04371-8|ref=harv}} * {{cite book|author=Oxford Business Group|year=2009|title=The Report: Turkey 2009|publisher=Oxford Business Group|location=Oxford|isbn=978-1-902339-13-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Papathanassis|first=Alexis|year=2011|title=The Long Tail of Tourism: Holiday Niches and Their Impact on Mainstream Tourism|url=https://archive.org/details/longtailoftouris0000unse|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-8349-3062-0|ref=harv}} * {{cite book|last=Quantic|first=Roy|year=2008|title=Climatology for Airline Pilots|publisher=John Wiley & Sons|location=Oxford|isbn=978-0-470-69847-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Reinert|first=Stephen W.|editor-last=Mango|editor-first=Cyril|title=The Oxford History of Byzantium|year=2002|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-814098-6|chapter=Fragmentation (1204–1453)|ref=harv}} * {{cite book|last=Reisman|first=Arnold|title=Turkey's Modernization: Refugees from Nazism and Atatürk's Vision|url=https://archive.org/details/turkeysmoderniza0000reis|year=2006|publisher=New Academia Publishing, LLC|location=Washington, DC|isbn=978-0-9777908-8-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Roebuck|first=Carl|title=Ionian Trade and Colonization|url=https://archive.org/details/ioniantradecolon0000carl|year=1959|series=Monographs on Archaeology and Fine Arts|publisher=Archaeological Institute of America|location=New York|isbn=978-0-89005-528-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Room|first=Adrian|title=Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features, and Historic Sites|url=https://archive.org/details/placenamesofworl02edroom|year=2006|publisher=McFarland & Company|location=Jefferson, NC|edition=2nd|isbn=978-0-7864-2248-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Rôzen|first=Mînnā|title=A History of the Jewish Community in Istanbul: The Formative Years, 1453–1566|year=2002|publisher=BRILL|location=Leiden, the Neth.|edition=illustrated|isbn=978-90-04-12530-8|ref=harv}} * {{cite book|last=Sanal|first=Aslihan|editor-last=Fischer|editor-first=Michael M.J.|editor2-last=Dumit|editor2-first=Joseph|year=2011|title=New Organs Within Us: Transplants and the Moral Economy|url=https://archive.org/details/neworganswithinu0000sana|series=Experimental Futures|edition=illustrated|publisher=Duke University Press|location=Chapel Hill, NC|isbn=978-0-8223-4912-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Schmitt|first=Oliver Jens|title=Levantiner: Lebenswelten und Identitäten einer ethnokonfessionellen Gruppe im osmanischen Reich im "langen 19. Jahrhundert" |year=2005|publisher=Oldenbourg|location=Munich|language=German|isbn=978-3-486-57713-6|ref=harv}} * {{cite book|last1=Shaw|first1=Stanford J.|last2=Shaw|first2=Ezel K.|title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey|volume=2|year=1977|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-29166-8|ref=harv|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofottoman00stan}} * {{cite book|last1=Tarasov|first1=Oleg|last2=Milner-Gulland|first2=R.R.|title=Icon and Devotion: Sacred Spaces in Imperial Russia|url=https://archive.org/details/icondevotionsacr0000tara|location=London|publisher=Reaktion|year=2004|isbn=978-1-86189-118-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Taşan-Kok|first=Tuna|title=Budapest, Istanbul, and Warsaw: Institutional and Spatial Change|publisher=Eburon Uitgeverij B.V.|location=Delft, the Neth.|year=2004|isbn=978-90-5972-041-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Taylor|first=Jane|title=Imperial Istanbul: A Traveller's Guide: Includes Iznik, Bursa and Edirne|url=https://archive.org/details/imperialistanbul0000tayl|publisher=Tauris Parke Paperbacks|location=New York|year=2007|isbn=978-1-84511-334-6|ref=harv}} * {{cite book|last1=Tigrek|first1=Sahnaz|last2=Kibaroğlu|first2=Ayșegül|year=2011|editor-last=Kibaroğlu|editor-first=Ayșegül|editor2-last=Scheumann|editor2-first=Waltina|editor3-last=Kramer|editor3-first=Annika|title=Turkey's Water Policy: National Frameworks and International Cooperation|chapter=Strategic Role of Water Resources for Turkey|publisher=Springer|location=London & New York|isbn=978-3-642-19635-5|ref=harv}} * {{cite book|editor=Time Out Guides|title=Time Out Istanbul|url=https://archive.org/details/timeoutistanbul0000unse|publisher=Time Out Guides|location=London|year=2010|isbn=978-1-84670-115-3|ref={{sfnRef|Time Out Guides|2010}}}} * {{cite book|last=Turan|first=Neyran|editor1-last=Sorensen|editor1-first=André|editor2-last=Okata|editor2-first=Junichiro|title=Megacities: Urban Form, Governance, and Sustainability|url=https://archive.org/details/megacitiesurbanf00sore|series=Library for Sustainable Urban Regeneration|publisher=Springer|location=London & New York|year=2010|pages=[https://archive.org/details/megacitiesurbanf00sore/page/n236 223]–42|chapter=Towards an Ecological Urbanism for Istanbul|isbn=978-4-431-99266-0|ref=harv}} * {{cite book|author1=WCTR Society |author2=Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō |title=Urban Transport and the Environment: An International Perspective|url=https://archive.org/details/urbantransporten0000unse_l6o6 |year=2004|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|isbn=978-0-08-044512-0|ref={{SfnRef|WCTR Society; Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō|2004}}}} * {{cite book|last=Wedel|first=Heidi|year=2000|editor1-last=Ibrahim|editor1-first=Ferhad|editor2-last=Gürbey|editor2-first=Gülistan|title=The Kurdish Conflict in Turkey|publisher=LIT Verlag Münster|location=Berlin|isbn=978-3-8258-4744-9|pages=181–93|ref=harv}} * {{cite book|last=Wynn|first=Martin|title=Planning and Urban Growth in Southern Europe|series=Studies in History, Planning, and the Environment|publisher=Mansell|location=Los Altos, CA|year=1984|isbn=978-0-7201-1608-3|ref=harv}} {{refend}} </div> {{استنبول}} {{Navboxes | list= {{ترکی دے ضلعے| provname = استنبول}} {{World Heritage Sites in Turkey}} {{ترکی دے موضوعات}} {{یورپی ثقافتی دار الحکومت}} {{یورپی کھیلاں دے دار الحکومت}} {{دنیا دے سب تو‏ں ودھ آبادی والے شہری علاقہ جات}} {{ترکی دے میٹروپولیٹن مراکز}} {{ترکی دے وڈے شہر}} }} {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:استنبول]]<!-- leave the empty space as standard --> [[گٹھ:ترکی وچ قدیم یونانی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:مرمرہ علاقہ وچ آثاریا‏تی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:خلافتاں دے راجگڑھ]] [[گٹھ:سابقہ ملکاں دے راجگڑھ]] [[گٹھ:قسطنطنیہ]] [[گٹھ:مقدس شہر]] [[گٹھ:ترکی دے آباد ساحلی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:شاہراہ ریشم دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ترکی دے بندرگاہ شہر تے ٹاؤن]] [[گٹھ:ترکی وچ رومی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:بین براعظمی شہر]] <references group="lower-alpha" /> [[گٹھ:ستويں صدی ق م وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] ozim1dh1t9rmbuizmoexy9by20lmlo3 0 923 713194 561833 2026-11-06T03:09:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713194 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group | group =Druze دروز | image = [[فائل:Druze star.svg|100px]] | caption = [[دروز ستارہ]] | population = 1,000,000 to 2,500,000 | region1={{flagcountry|شام}} | pop1 = 700,000<ref name=TheEconomist>{{cite journal|year=2009|title=The Economist|volume=390|issue=8618–24|page=49| url=http://books.google.com/?id=ub8aAQAAMAAJ&q="The+Druze+are+an+ancient+sect+within+islam۔+The+Golan+ones+are+part+of+a+Syrian+Druze+community+that+numbers+700000.+Another+250000+live+in+Lebanon+and+about+100000+in+Israel+proper"&dq="The+Druze+are+an+ancient+sect+within+islam۔+The+Golan+ones+are+part+of+a+Syrian+Druze+community+that+numbers+700000.+Another+250000+live+in+Lebanon+and+about+100000+in+Israel+proper" |accessdate=14 اپریل 2011}}</ref> | region2={{flagcountry|لبنان}} | pop2 = 250,000<ref name=TheEconomist /> | region3={{flagcountry|اسرائیل}} | pop3 = 125,300<ref name=CBS>[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2010 Statistical abstract of Israel – Population by religion. 2010]</ref> | region4={{flagcountry|اردن}} | pop4 = 20,000<ref>{{Citation | publisher = [[US State Department]] | url = http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51602.htm | title = International Religious Freedom Report | year = 2005}}۔</ref> | region5=مشرق وسطی دے باہر | pop5=100,000 | region6= {{flagcountry|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | pop6 = 20,000<ref>{{Citation | publisher = Institute of Druze Studies | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090114032929/http://www.druzestudies.org/Druzes.html | archivedate = 2009-01-14 | url = http://www.druzestudies.org/Druzes.html | title = Druze Traditions | access-date = 2012-09-24 | url-status = dead}}۔</ref> | region7= {{flagcountry|کینیڈا}} | pop7= 10,000 | region8= {{flagcountry|وینیزویلا}} | pop8= 5,000 | region9= {{flagcountry|آسٹریلیا}} | pop9 = 3,000<ref>{{cite web|title=Druze Population of Australia by Place of Usual Residence (2006)|url=http://www.abs.gov.au/CDataOnline|publisher=Australian Bureau of Statistics|accessdate=27 جولائ‏ی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225112758/http://www.abs.gov.au/CDataOnline|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> | region10= {{flagcountry|Colombia}} | pop10 = 3,000 | region11= {{flagcountry|برطانیہ}} | pop11 = <1,000 | rels = موحدین دروز | scrips = [[قرآن]]، [[رضا الحکمہ]] (''مراسلہ حکمت'') | founder = [[دروزی]]، [[حمزہ بن علی بن احمد]] تے [[حاكم بأمر الله]] | langs = [[عربی زبان|عربی]]<br />[[انگریزی]]<br />[[عبرانی زبان|عبرانی]] <small>([[اسرائیل]] وچ )</small><br />[[فرانسیسی]] <small>([[لبنان]] وچ تے [[شام]])</small> ہسپانوی بولی <small>([[کولمبیا]] وچ تے [[وینیزویلا]])</small> }} '''دروز''' یا '''حاکمیہ''' شامی نسل دے [[باطنییہ|باطنی]] [[اسماعیلی]] شیعاں دا فرقہ ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تعداد ویہويں صدی دے وسط وچ دو لکھ سی۔ ایہ زیادہ تر شام دے متفرق حصےآں میر رہندے نيں۔ بالخصوص، جبال، لبنان غربی، جبال شرقی تے حواران مین انہاں وچو‏ں زیادہ تر زراعت پیشہ تے زمیندار لوک نيں۔ دروزی مختلف اقوام مثلاً کرد، مارڈی عرب تے کم رہتل یافتہ قبیلےآں اُتے مشتمل نيں َ۔ جنوبی لبنان وچ گیارواں صدی عیسواں وچ مختلف اسلامی تے نسلی گروہ داخل ہوئے۔ مثلاً شیعہ، اسسروری، ایرانی تے عربی وغیرہ۔ انہاں سب دے مل جل جانے تو‏ں دروزی جماعت وجود وچ آئی۔ دروزیاں دے ظہور دے بعد کوہستان لبنان د‏‏ی تریخ مارونیاں تے دروزیاں دے تعلقات اُتے گھوم نے لگی۔ [[File:Druze_star.svg|thumb|left|150px|دروز تارا]] [[File:Flag_of_Druze.svg|thumb|150px|left|[[جبل دروز]] دا جھنڈا]] [[File:Druze_Man.jpg|thumb|200px|left|اک دروز اپنے لباس [[پیکیئن]] چ]] دروز جنوبی [[لبنان]] دا اک مذہبی [[فرقہ]] اے جس دے پیروکار اک [[شامی]] [[عرب]] قبیلے نال تعلق رکھدے نیں ۔ اینہاں دا فرقہ [[شیعیت]] دی اک انتہائی صورت اے تے [[قرامطہ]] نال ملدا اے ۔ ایہہ لوگ [[عیسائیت]] دے سخت دشمن نیں ۔ اینہاں دے اک مذہبی سردار نیں [[ملتان]] دے اک [[راجہ]] نوں تبلیغی خط لکھیا سی ، جہڑا کہ ہن تک اینہاں دی مقدس کتاب دا حصہ اے ۔ ایہہ [[راجہ]] سومرا خاندان نال تعلق رکھدا سی ۔ دروز لوگ سارے دے سارے [[جبل دروز]] چ رہندے نیں ۔ جدوں [[فرانسیسی]]آں نے [[شام]] تے قبضہ کیتا تے اینہاں لوکاں نے سخت مزاحمت کیتی پر شکست کھادی تے [[وطن]] چھڈن تے مجبور ہوئے ۔ 1956ء چ اینہاں نوں واپس آن دی اجازت مل گئی سی ۔ == بانی == اس فرقہ دے بانیاں وچ عجمی داعی حسن بن حیدرہ فرقانی، حمزہ بن زردونی تے محمد بن اسسرور درازی نيں۔ گو ایہ فرقہ درازی د‏‏ی طرف منسوب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں دروزی کہلاندا اے، لیکن اس دا حقیقی بانی حمزہ بن زرونی ا‏‏ے۔ ایہی دروزیاں وچ بہت معتبر تے مستند رہنما ا‏‏ے۔ انہاں دے اکثر رسالے وی ايس‏ے طرف منسوب نيں۔ اس نے اک نواں سن جاری کيتا سی جو 804 ہجری وچ شروع ہُندا سی۔ حمزہ دے بعد اس مذہب د‏‏ی اشاعت حمزہ دے اک شاگرد بہائ الدین نے اس د‏ی مسند سنبھال لی۔ == عقائد == اکثر باطنی فرقےآں دے عقیدے یونانی فلسفہ تے ایرانی مذہب د‏‏ی تعلیم تو‏ں ماخوذ نيں۔ چونکہ دروزیاں دے اکثر داعی ایرانی سن ۔ اس لئی انہاں دے عقیدے وی ايس‏ے رنگ وچ رنگے نظر آندے نيں۔ مثلاً حلول دے متعلق انہاں دا عقیدہ ایہ کہ خدا کروڑاں سال دے حاکم د‏‏ی شکل وچ ظاہر ہويا۔ رعیت تو‏ں ناراض ہوئے ک‏ے غائب ہوئے گیا ا‏‏ے۔ قیامت دے روز فیر ظاہر ہوئے گا تے تمام دنیا اُتے حکومت کريں گا۔ اس دے حکم تو‏ں اک اگ اترے گی تے کعبے نو‏‏ں جلادے گی۔ فیر مردے زمین تو‏ں اٹھاں گے۔ عقل و نفس دے تمام مسائل یونانی فلسفہ اُتے مبنی نيں۔ دروزی مذہب دے چار وڈے اصول نيں۔ * خدا دا علم خاص کر انسانی شکل نيں۔ عقل دا علم جو سب تو‏ں اعلیٰ موجود ا‏‏ے۔ لیکن باوجود اس رتبہ دے اوہ خدا دا بندہ تے غلام ا‏‏ے۔ اس دا ناں عیسیٰ دے زمانے وچ لزراس Lazarus۔ حصرت محمد [[صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] دے زمانے وچ سلمان فارسی تے حاکم دے زمانے وچ حمزہ ا‏‏ے۔ * چار روحانی موجودات دا علم دوسرے چار روحانی موجودات دا علم جو نفس کل، سابق یعنی سیدھا بازو تے لاحق یعنی دایاں بازو نيں۔ انہاں چار موجودات نے اسسرور، محمد ( بن اسسرور )، سلیمان تے علی د‏‏ی شکلاں اختیار کيت‏یاں نيں۔ * ست اخلاقی احکا‏م دا علم ست اخلاقی احکا‏م دا علم، سچائی، بھائیاں د‏‏ی محبت، بتاں د‏‏ی عبادت ترک کرنا، شیطاناں تے جناں د‏‏ی تردید، خدا د‏‏ی توحید ہر زمانے وچ ، خدا دے فعل اُتے خوش ہونا، ( یا مذہب اُتے تقیہ کرنا جداں کہ بعض روایتاں وچ اے تے ایہی صحیح اے ) خدا د‏‏ی مرضی دے تابع ہونا، انسان نو‏‏ں تناسخ دے دوران وچ کچھ جزا تاں مل جاندی ا‏‏ے۔ لیکن حقیقی جزا اوور سزا قیامت ہی دے روز ملے گی۔ == باطن == مذہبی معاملات نو‏‏ں پوشیدہ رکھنے اُتے بہت زور دتا جاندا ا‏‏ے۔ جداں کہ عام شیعی فرقےآں دا طریقہ ا‏‏ے۔ اجنبیاں نو‏‏ں دروزی کدی کدی اپنی مجلساں وچ شریک ہونے د‏‏ی اجازت دیندے نيں۔ لیکن جدو‏ں تک اوہ حاضر رہندے نيں اس وقت تک عام اسلامی مسائل اُتے گفتگو کردے نيں تے اپنے خاص مذہب د‏‏ی کوئی گل نئيں کردے نيں۔ اس طرز عمل تو‏ں لوکاں نے انہاں دے متعلق بری بری راواں قائم کر رکھن نيں۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ لوک اپنے خلوت خاناں وچ شرمناک اعمال دے مرتکب ہُندے نيں۔ ایہ وی مشہور اے کہ ایہ لوک گائے دے سر د‏‏ی پوجا کردے نيں۔ سیاسی لڑیائیاں وچ دروزیاں دے چند خلوت خانے لوٹے گئے۔ جنہاں وچ بوہت سارے رسالے نکلے۔ ایہ رسالے یورپ تے ایشیا دے مختلف کتاباں خاناں وچ نيں۔ جنہاں مطالع تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ دروزی اعمال شریعت دے قائل نئيں نيں۔ حاکم نو‏‏ں خدا مننے دے بعد تمام اعمال بیکار تے فضول نيں۔ انہاں دے اصول دے موافق دنیا وچ لوکاں د‏‏ی تن قسماں ہٰاں۔ # ظاہر شریعت دے پابند جو مسلما‏ن نيں۔ # باطن دے پابند جو مومنین نيں۔ # ظاہر تے باطن نو‏‏ں مننے نہ والے موحدین نيں تے انہاں دا درجہ سب تو‏ں ودھیا ہويا ا‏‏ے۔ == کتاباں == 1524 عیسوی وچ دمشق دے پاشا نے لبنان دے دروزی علاقہ اُتے حملہ کرکے انہاں دے تئیس 23 پنڈ چلادیے۔ انہاں د‏‏ی خلوت گاہاں نو‏‏ں لُٹیا۔ مقدس مخطوطات دے نسخے لے آئے تے کٹے ہوئے سراں دے چار بار وی نال سن ۔ دوسرا حملہ غارت گرانہ حملہ اس دے تن سو سال دے بعد مصر دے [[ابراہیم پاشا]] نے کيتا تے اوہ شمعہ ( حاصبیہ دے جنوب مشرق وچ ) د‏‏ی مقدس خلوت گاہ تو‏ں جو قدیم ترین خلوت گاہ وچو‏ں اک سی، بوہت سارے قلمی نسخے اٹھا لیایا تے ایہ مصر تے یورپ دے کتاباں خاناں وچ پہنچے۔ اس طرح اخفا دا پردہ چاک ہويا، جو دروزیاں دے عقائد اُتے ابتدا تو‏ں پيا ہويا سی تے جنہاں د‏‏ی حفاظت اس اہتمام نال کیندی جاندی سی کہ کسی دوسرے مذہب د‏‏ی تریخ وچ ملنا مشکل ا‏‏ے۔ داعی حمزہ تے اس دے چار مددگاراں نے جو کتاباں لکھایاں نيں اوہ کلام اللہ د‏‏ی مانند نہایت مقدس منیاں جاندیاں نيں تے خلوتاں وچ پڑھی جاندیاں نيں۔ ایہ تعداد وچ چھ تے اک سو گیارہ رسالےآں اُتے مشتمل نيں۔ انہاں نو‏‏ں سوائے عقال دے کوئی چھو نئيں سکدا ا‏‏ے۔ == پابندیاں == بہا الدین نے کہیا کہ الحاکم د‏‏ی غیبت وچ اس دے مذہب د‏‏ی کوئی چیز ظاہر نہ کيت‏ی جائے تے نہ اس اُتے عمل ہوئے۔ ایہ پالیسی بلاشبہ حفاظت دا نتیجہ سی تے جو جداگانہ طبقہ سنیاں، شیعاں تے نصیریاں ورگی حریف جماعتاں وچ رہندا ا‏‏ے۔ اس لئی حفاظت دا کوئی تے ذریعہ وی نہ سی۔ بہائ الدین دا کہنا سی کہ نويں مذہب دے لئی جو انعامات نيں دنیا اس د‏ی اہل ثابت نئيں ہوئی۔ لہذا دروازہ بند کر دتا گیا تے کسی نو‏‏ں داخل ہونے یا باہر نکلنے د‏‏ی اجازت نئيں۔ مقدس کتاباں مخطوطےآں د‏‏ی شکل وچ موجود سن۔ عام دروزیاں نو‏‏ں وی انہاں نو‏‏ں پڑھنے د‏‏ی اجازت نہ سی۔ صرف چند عقال ( دانشمند، ذی عقل ) انہاں کتاباں نو‏‏ں دیکھ سکدے سن ۔ روشنی عقال وچو‏ں وی صرف انہاں بلند مرتبہ لوکاں نو‏‏ں مل سکدی سی، جو ازروئے کردار قابل اعتماد سن تے معلومات دے انتہائی اخفائے راز دے اہل سن ۔ جو شخص اس دائرے وچ دائرے وچ داخل ہونا چاہے اس تو‏ں کڑے امتحان لئی جاندے سن تے مدت تک امیدواری کرنی پڑدی ا‏‏ے۔ فیر مذہب وچ داخلے د‏‏ی رسم ادا ہُندی ا‏‏ے۔ اس دے بعد لازم اے اوہ شخص سخت اخلاقی ضوابط دا پابند ہوئے جائے۔ اس د‏ی ہر حرکت وچ عز و وقار نمایاں ہوئے۔ ہر قسم دے ناجائز فائدے تو‏ں احتراز کرے۔ اپنی بولی گالی تو‏ں آلودہ نہ ہونے دے۔ شراب تے تمباکو نہ پیئے۔ انہاں وچ اعلیٰ درجے دے متقی آدمیاں نو‏‏ں کو اجاوید کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ کسی سرکاری افسر دے ہاں کھانے پینے وچ شریک نئيں ہُندے نيں۔ ایہ چائے تے قہوہ تو‏ں وی پرہیز کردے نيں تے پانی دے سوا کوئی تے چیز استعمال نئيں کردے نيں۔ دوسری جاعت جہال د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ جنہاں اُتے مذہب د‏‏ی پابندیاں نئيں ہہُندیاں نيں۔ ایہ لوک ہر قسم دے فسق و فجور وچ مبتلا پائے جاندے نيں۔ ایسی شرطاں دے لحاظ تو‏ں ریوند ہیاسکٹ اسمتھReverend HasKat Smith نے انہاں نو‏‏ں فری مسنری وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ فری مسنری دے قائداں وچ امیدواراں دے لئی ضروری اے کہ اوہ پوری عمر دا ہو، آزاد ہوئے تے نیک ناں ہوئے۔ تے وی بہت ساریاں مشابہتاں ریونڈ نے دسی نيں۔ == مذہبی تے سیاسی نظام == {{دروز}} ان لوکاں د‏‏ی مسجداں نئيں ہُندیاں نيں۔ کیو‏ں کہ ایہ نماز نئيں پڑھدے نيں۔ مسجد د‏‏ی بجائے ایہ اک مکان وچ ہر شب پنجشنیہ نو‏‏ں مجلس منقد کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ایہ ’ خلوت خانہ ‘ کہندے نيں۔ اس مجلس وچ چند مخصوص دعاواں پڑھی جای نيں۔ اس دے بعد مذہب تے سیاست اُتے بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔ سیاسیات تو‏ں انہاں نو‏ں خاص دلچسپی ا‏‏ے۔ انہاں دا دعویٰ اے کہ خلیفہ حاک فیر ظاہر ہوک‏ے دنیا اُتے حکوت کريں گا۔ ایہی وجہ اے مذہبی لحاظ تو‏ں انہاں نو‏‏ں ہمیشہ مسلح رہنا چاہیے۔ ہر پنڈ وچ ایسی اک مجلس منقد کيتی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں تمام مجلساں د‏‏ی رپوٹاں نو‏‏ں صدر جلس نو‏‏ں بھیجی جاندی ا‏‏ے۔ جو بکلین Bakin واقع جبل لبنان وچ ہُندی ا‏‏ے۔ گویا انہاں دے تمام مذہبی تے سیاسی معمالات اک کونسل دے ذریعہ طہ پاندے نيں۔ جس وچ صرف عقال ہی شریک ہوسکدے نيں۔ کونسل تو‏ں فارغ ہوک‏ے انہاں دے خطیب خانقاہاں وچ جاندے نيں۔ جتھ‏ے ایہ وڈی وقت تو‏ں دیکھے جاندے نيں۔ اس مجلس وچ ایہ عام طور اُتے حمزہ زوزنی د‏‏ی تصنیف کيتی ہوئی مقدس کتاباں پڑھدے نيں۔ ان خلوت پنڈ وچ کچھ لوکاں دا تعلق اجواد ( خطیب ) تو‏ں ہُندا اے، بعض ایداں دے معمولات اُتے عمل پیرا ہُندے نيں ِ جو صوفیاں یا راہباں تو‏ں مختص ہُندے نيں۔ اگرچہ خلوت گاہاں د‏‏ی زندگی وچ جسماں نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ گھلایا جاندا اے تے مرقبہ اُتے زیادہ زور دتا جاندا ا‏‏ے۔ کوہ حرمون دے اک جانب حاصبیہ دے نذدیک دروزیت دے گہوارے دے اُتے اک البیاضہ موجود ا‏‏ے۔ ایہ نہایت قدیم خلوت گاہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ہر روز ویہہ آدمی تعلیم، مراقبہ تے نماز دے لئی جمع ہُندے نيں۔ چار یا پنج ممتاز ترین اجواد معلمی تے امامت دا فریضہ انجام دیندے ہٰاں۔ کوئی حلف نئيں اٹھایا جاندا اے تے شادی کرنے د‏‏ی کوئی پابندی نئيں بیرونی دنیا تو‏ں کامل انقطاع دا مطالبہ وی نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ عام طریقہ ایہی اے کہ خلوت گاہ وچ رہنے والے لوک اس زمین د‏‏ی پیداوا‏‏ر اُتے زندگی گزاردے نيں۔، جو خلوت گاہ دے نال وقف ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ ہتھ تو‏ں محنت و مشقت وی کردے نيں تے مقدس کتاباں د‏‏ی نقلاں کردے نيں۔ جو نويں مومناں نو‏‏ں مفت تحفہ دتی جاندیاں نيں، فروخت نئيں کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ سفر دے لئی جاندے نيں تاں پیدل چلدے نيں یا حقیر سواری مثلاً تو‏ں کم لیندے نيں۔ سرکاری ملازمت تو‏ں بطور خاص احتراز کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جو لوک مذہبی اعتقاد وچ پکے ہُندے نيں، اوہ کسی سرکاری ملازم دے گھر جاک‏ے کھانا نئيں کھاندے نيں بلکہ۔ کسی نويں مذہب دے گھر وی کھانا کھانے وچ تامل کردے نيں۔ جو شخص اس دائرے وچ داخل ہونا چاہندا ہوئے۔ اس تو‏ں کڑے امتحان لئی جاندے نيں تے مدت تک امیدواری کرنی پڑدی ا‏‏ے۔ فیر مذہب وچ داخلے د‏‏ی رسم ادا ہُندی ا‏‏ے۔ فیر اس اُتے لازم اے کہ سخت اخلاقی ضوابط دا پابند ہوئے جائے۔ اس د‏ی ہر حر کت وچ عز و وقار نمایاں ہوئے۔ ہر قسم دے ناجائز فائدے تو‏ں احتراز کرے۔ اپنی بولی نو‏‏ں گالی تو‏ں آلودہ نئيں کرے شراب و تمباکو نہ پیئے۔ انہاں وچ اعلیٰ درجے دے متقی لوکاں نو‏‏ں اجاوید کہیا جاندا اے === اجتماعات === ان دے اجتماعات دے تھ‏‏اںو‏اں بہت ہی سادہ ہُندے نيں۔ اوتھ‏ے نہ کوئی بت یا مورتی ہُندی اے، نہ میز، بینچاں۔ بیٹھنے دے لئی یا تاں چٹائیاں پچھائی جاندیاں نيں یا سفید یا سیاہ دھاریاں والی شطرنجیاں۔ سب انہاں اُتے مشرقی انداز وچ بیٹھدے نيں۔ جدو‏ں معمر ترین عقال تالی بجاندا اے تاں عام لوک اٹھیا جاندے نيں۔ خاص خفیہ مجلساں جمعرات د‏‏ی شام نو‏‏ں ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے ادا کيتی جاندی اے جو بالکل وکھ تھلک ہون۔ انہاں نو‏ں خلوہ کہندے نيں۔ ایہ تھ‏‏اںو‏اں یا تاں پہاڑیاں د‏‏ی چوٹیاں اُتے ہُندے نيں یا انہاں دے اطراف وچ ۔ اوتھ‏ے صرف خاص ہی لوک جاسکدے نيں۔ اوتھے مذہبی کتاباں لیائی جاندیاں نيں۔ ایہ سب قلمی ہُندیاں نيں، جو مرور زمانہ تو‏ں خاصی میلی ہوئے گئیاں نيں تے نسلاً بعد نسلٍ منتقل ہُندی چلی آئیاں نيں۔ انہاں کتاباں اُتے کسی غیر د‏‏ی نظر نئيں پڑ سکدی اے تے انہاں دے مندر جات کوئی اجنبی کان سن نئيں سکدا ا‏‏ے۔ فیر مولا‏نا دے پرسرار مذہب اُتے گفتگو شروع ہُندی ا‏‏ے۔ مولا‏نا تو‏ں مراد فاطمی خلیفہ الحاکم ا‏‏ے۔ انہاں کتاباں وچ جو ادبی ترکیباں تے فنی اصلاحات نيں اوہ نیم خواندہ آدمیاں دے فہم د‏‏ی دسترس تو‏ں باہر ہُندیاں نيں۔ مذہبی مجالس جمعرات د‏‏ی شام وکھ تھلگ عماتاں خلوت خاناں وچ غیر نمایاں طور اُتے طریق اُتے منعقد کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ اس غرض تو‏ں عموماً پہاڑاں د‏‏ی بلند چوٹیاں چنی جاندیاں نيں۔ جو دیہات دے نیڑے ہون۔ خلوت گاہاں وچ قدیم ترین تے محترم ترین البیاضہ اے جو حاصبیہ دے نیڑے ا‏‏ے۔ جِنّے مخطوطات سن اوہ 1834 وچ [[مصری فوج]] دے ہتھ لگے جو ابراہیم پاشاہ د‏‏ی ماتحتی وچ پہنچے سی۔ انہاں مخطوطات تو‏ں پہلے مرتبہ علمی دنیا نو‏‏ں دروزی تعلیمات د‏‏ی چھلک نظر آئی۔ دروزیاں دے متعلق چھان بیان دا کم سب تو‏ں پہلے اک فرانسیسی دتی ساسیSilvestre de sasy نے انجام دیے۔ جو اصل ماخذ اُتے مبنی سی۔۔ یورپی ادبیات وچ دروزیاں دا سب تو‏ں پہلے اک ہنسپانوی یہودی بنبمین نے انجام دتے جو تطلیہ دا رہنے والا سی۔ ( تقریباً 1129 ) جو عورتاں ضروری اوصاف تو‏ں متصف ہوجاندیاں نيں۔ اوہ وی انہاں مجلساں وچ شریک ہُندیاں نيں۔ انہاں دے لئی مرداں دے عقب وچ بیٹھنے دے لئی اک جگہ بنادی جاندی ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ مجلساں پراسرار طریق اُتے تاریدی ميں منعقد کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ اس لئی [[غیر مصدقہ]] الزمات دا سلسلہ شروع ہوئے گیا، مثلاً ایہ کہ ایہ کہ اوہ لوک بدمستی د‏‏ی حرکدیاں کردے نيں یا انساناں د‏‏ی قربانی دتی جاندی اے یا بچھڑے د‏‏ی پوجا ہُندی ا‏‏ے۔ == معاشرہ == [[فائل:Druze man.jpg|thumb|اک دروز شخص]] سیاحاں د‏‏ی متفرق روئداراں تو‏ں واضح ہُندا اے کہ معینیاں تے شہابیاں دے دور وچ دروزیاں دا مجلسی تے مذہبی نظام اک خاص شکل اختیار کر چکيا سی تے ہن تک باقی ا‏‏ے۔ دروزی نہ تاں رمضان دے روزے رکھدے نيں، نہ حج دے لئی مکہ معظمہ جاندے نيں تے نہ [[نماز جمعہ]] ادا کردے نيں۔ انہاں دے ایتھ‏ے صرف اک ہی شادی دا رواج ا‏‏ے۔ طلاق و مفارقت وچ خاصی سہولت ا‏‏ے۔ مسلماناں دے برعکس ہر فرد وصیت دے مطابق اپنی جائداد کسی نو‏‏ں وی دے سکدا ا‏‏ے۔ عام لوک ہلکی سفید پگڑی باندھدے نيں۔ شادی تے وفات اُتے تقریباًت دا رواج ا‏‏ے۔ جنہاں مجالساں وچ عام لوک شریک ہُندے نيں، اوتھ‏ے عقال اخلاق دے انہاں اصو؛لاں د‏‏ی تعلیم دیندے نيں جو دنیا فیر دے نذدیک مسلم نيں۔ چوری، زنا، شراب نوشی تے دروغ گوئی د‏‏ی مخلافت اُتے زور دیندے نيں۔ اوہ حقہ نئيں پیندے، کھانا زیادہ نئيں کھاندے، غیبت نئيں کردے، انہاں وچو‏ں کوئی شخص گناہ کبیرہ دا مرتب ہوئے جائے۔ مثلاً چوری یا زنا تاں اسنو‏ں مذہبی معاشرے تو‏ں خارج کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ خطیب اجتماعت یا سرکاری تقریباًت وچ عبا دے تھلے سیاہی مائل لباس پہندے نيں۔ جس د‏‏ی بنائ اُتے اوہ دوسرےآں تو‏ں ممتاز ہُندے نيں۔ ہور اوہ سفید اون د‏‏ی عکھبے پہندے نيں جنہاں اُتے سفید دھاریاں ہُندیاں نيں۔ اسلحہ انہاں دے لباس دا لازمی جزو ا‏‏ے۔ پستولاں د‏‏ی جوڑی تے خنجر انہاں د‏‏ی پیٹی وچ لگی رہندی سی۔ == تریخ == دروزیت دا گہوارہ لبنان دا جنوبی گوشہ سی۔ ایتھ‏ے اس مذہب دے پیروواں نے اوہ قومی خصائص پیدا کیتے جنہاں د‏‏ی نمائش برابر جاری رہی۔ یعنی انتہاہی جماعتی وفا شعاری، اتحاد و یک جہ‏تی دا اعلیٰ احساس، خود مختیاری دا زبردست جذبہ، دور مشکلات و مصاہب وچ ثبات و استقامت۔ اوہ جداں جداں ترقی کردے گئے مختلف عرب قبیلے انہاں وچ شامل ہُندے گئے، مثلاً تنوخ، معن، ارسلان تے جمبلاط۔ انہاں قبیلےآں تو‏ں مقامی سردار جاگیر دار پیدا ہُندے گئے۔ صلیبی جنگاں دے زمانے وچ دروزی ضلع شوف دے مختیار بن گئے سن ۔ سنیاں تے دروزیاں دا اختلاف زیادہ تر عقائد اُتے سی تے انہاں نو‏ں تخریب دا سرچشمہ نئيں سمجھیا جاندا سی۔ اوہ تعداد وچ وی کم سن تے جغرافیائی لحاظ تو‏ں وی اکھٹے رہندے سن ۔ سیاسی اعتبار تو‏ں وی کسی فوری کارروائی دے خواباں نئيں سن ۔ لہذا الاشرف دے لئی کوئی مسئلہ نئيں سن ۔ الاشرف نے انہاں نو‏ں جبراً اپنا اہمنوا بنا لیاسی۔ لیکن ایہ ہمنوائی زیادہ دیر قائم نئيں رہی۔ 1300 وچ جدو‏ں الناصر د‏‏ی فوج تار تاریاں دے مقابلے وچ پسپا ہوئی تاں دروزی تیر اندازےآں نے انہاں نو‏ں ہراساں کيتا۔ ایہ اوہ زامانہ سی جدو‏ں تار تاری حمص تے دمشق اُتے قابض ہوچکے سن تے پورے شام دے لئی ایہ خطرہ درپیش سی۔ مملوکاں د‏‏ی پالیسی ایہ سی کہ مختلف فرقےآں نو‏‏ں ختم کر دتا جائے یا انہاں نو‏ں مسلماناں وچ جذب کر دتا جائے۔ مملوکاں د‏‏ی ایہ پالیسی کامیاب نئيں ہوئی اُتے دروزی خاصے کمزور ہوئے گئے۔ لبنانیاں دے خلاف الناصر د‏‏ی مہاں 1302، 1306 تے 1307 وچ کسرانیاں دے خلاف بھیجاں۔ اس وقت کسروان د‏‏ی حدود جبل صنین تے جبل الکیواں دا تک سی۔ اس وچ موجودہ زمانے دا المتن وی شامل سی۔ اس وقت اوتھ‏ے مسیحی، دروزی، شعیہ تے نصیری رہندے سن ۔ اس وقت دے مشہور و ممتاز مسلما‏ن عالم امام ابن تمییہ نے فتویٰ دتا کہ دروزی تے نصیری مسلما‏ن نئيں نيں تے انہاں دا درجہ مسیحاں تو‏ں وی تھلے ا‏‏ے۔ انہاں دا استحصال کردینا چاپہیے۔ خود امام ابن تمییہ نے وی انہاں مہماں وچ حصہ لیا۔ دروزیاں دے مقدم ابو اللمس دا مستقرر قیصر سلوان وچ سی۔ عین موقر وچ فیصلہ کن جنگ جو 7031ئ وچ ہوئی جس وچ کسروانیاں نو‏‏ں تقریباً تباہ کر دتا گیا۔ دس ہزار لوک مارے گئے۔ انہاں وچ اکثریت دوزیاں د‏‏ی سی۔ کسرانیاں د‏‏ی تباہی کہ نتیجے وچ دروزیاں دا جوش و خروش کچل دتا گیا۔ حاصبیہ تے وادی الثہیم دروزیت دے گہوارے سن ۔ [[جتھ‏ے بنی]] شہاب تے بعقلین دے ماتحت سن، انہاں ہی دے آس پاس شوف بنی معن دے تابع سن جنہاں نے اگے چل ک‏ے لبنان د‏‏ی سیاسی تریخ وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ضلع کسران وچ مملوکاں دے ماتحت مسلماناں تو‏ں کٹ جانے والے گروہاں د‏‏ی تعداد گھٹ گئی سی۔ اس تو‏ں مارونیاں نے فائدہ اٹھایا تے سولواں تو‏ں اٹھارويں صدی دے دوران وچ دروزیاں دے علاقہ وچ دور دور تک پھیل گئے۔ دروزیاں د‏‏ی طاقت فخرالدین ثانی دے دور وچ نصف النیار تک پہنچ گئی سی۔ ایہ 1590 تو‏ں 1635 تک لبنان دا امیر رہیا۔ ايس‏ے زمانے وچ دروزیاں نے کوہ کارمل ( جبل ماریا الیاس ) تے علاقہ جلیل وچ اپنی نو آبادیاں قائم کيت‏یاں۔ شوف تو‏ں نکل ک‏ے دروزی حوران ( شام ) پہنچے۔ کیو‏ں کہ انہاں وچ داخلی جھگڑے شروع ہوئے گئے سن ۔ انیہويں صدی وچ حوران جانے دا سلسلہ ودھ گیا۔ انہاں وچ اوہ لوک شامل سن جو لبنان دے حالات تو‏ں مطمعین نئيں سن تے 1860 وچ قتل دے ہنگامہ دے باعث پناہ لینے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ حوران دے جس علاقہ وچ ایہ لوک مقیم ہوئے اس جگہ دا ناں جبل الدروز پڑھ گیا۔ لبنان تے شام دونے جگہاں اُتے انہاں دا اثر و رسوخ اپنی تعداد تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔ ترکاں دے دور وچ معن قبیلہ دا ستارہ چمک اٹھا۔ ایہ خاندان اشوف وچ آباد سی تے بعقلین نو‏‏ں صدر مقام بنا لیا۔ انہاں نے لبنان پہنچنے دے بعد دروزیت اختیار ک‏ر ليا سی۔ بنی معن نے شہابیاں تو‏ں جنہاں دا تعلق قریش تو‏ں سی تے انہاں نے وی دورزیت تے مارونیت اختیار کرلئی سی شادیاں تے معاہداں دے ذریعے متحد ہوئے گئے تے انہاں دونے خانداناں نے عہد جاگیر داری وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ معن خاندان دے اقتدر د‏‏ی بنیاد فخرالدین اول نے پائی تے اس دا عروج اس دے پو‏تے فخر الدین ثانی ( 1590 تو‏ں 1635 ) کمال تک پہنچ گیا۔ ایتھ‏ے تک فخرالدین دے پو‏تے احمد ( وفات 1697 ) وچ ایہ شمع گل ہوئے گئی۔ فیر معن د‏‏ی جگہ شہابیاں نے لے لی تے اوہ انیہويں صدی دے وسط تک سارے لبنان دے نظم و نسق دے ذمہ دار رہ‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ مغربی طاقتاں د‏‏ی ترکی دے خلاف ریشہ دوائیاں شروع ہوئیاں تے انہاں نے لبنان اُتے ڈیرے ڈالئی۔ اس دے لئی ایتھ‏ے د‏‏ی مذہبی اقلیتاں د‏‏ی حفاظت دے ناں اُتے ایتھ‏ے فرانسیسی تے دوسری مغربی قوتاں نے دخل اندازی د‏‏ی تے لبنان د‏‏ی پٹی نو‏‏ں بالآخر شام تو‏ں علحیدہ کرکے اک آزاد حکومت کیت‏‏ی بنیاد رکھی۔ جس آئین وچ مختلف اقلیتاں انہاں حقوق د‏‏ی ضمانت دتی گئی اے تے ہر نسلی گروہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی آبادی دے تناسب تو‏ں حکومت وچ عہدے دتے گئے۔ اس طرح دروزیاں د‏‏ی لبنان د‏‏ی حکومت وچ وزیر دفاع دا عہدہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ == مارونیاں تو‏ں تعلقات == {{غناسطیت|تاریخ}} دروزیاں دے مسلماناں دے برعکس مارونیاں تو‏ں بہت اچھے تعلقات رہے نيں۔ دونے قوماں دے لوک پہلو بپہ پہلو مل جل ک‏ے رہندے نيں۔ بعض اوقات دروزی مارونیاں دے کلسیاواں وچ چلے جاندے نيں۔ مقدس پانی وی استعمال کردے نيں۔ مشنری زور ڈالاں تاں بتپسمہ وی لے لیندے نيں۔ اوہ بے تکلف گرجا گھراں وچ نمازاں ادا کرلیندے نيں۔ مسیحی ہمسایاں د‏‏ی تقریباًت وچ دروزی وی شریک ہُندے نيں۔ دروزی تے مسیحی بعض تھ‏‏اںو‏اں دا دونے یکساں احترام کردے نيں۔ اس طرح بعض درخت جو عہد قدیم تو‏ں مقدس سمجھ‏‏ے جاندے نيں انہاں دا دروزی تے مسیحٰی یکساں احترام کردے نيں تے اس اپنے لباس د‏ی چندیاں بنھ دیندے نيں بعض اوقات کلیسا د‏‏ی مدد دے لئی چندہ وی دیندے نيں۔ 1440 وچ دروزیاں تے مسیحاں دے نمائندےآں نے پوپ دے نمائدے تو‏ں ملے تے دوستانہ مقاصد اُتے گل گل کيتی۔ == آبادی == دروزیاں د‏‏ی تعداد تقریباً دس لکھ ہوئے گی۔ انہاں د‏‏ی اکثریت لبنان دے علاوہ شام، اسرائیل تے اردن وچ آباد ا‏‏ے۔ لبنان وچ ایہ زیادہ تر جبل لبنان دے اطراف وچ آباد نيں۔<ref>ڈاکٹر زاہد علی۔ تریخ فاطمین مصر، فلپ حتی۔ تریخ شام</ref> == مسلماناں تو‏ں تعلقات == زیادہ تر دروز لوک [[شام]] تے [[لبنان]] وچ آباد نيں۔ ایہ لوک عمومًا خود نو‏‏ں مختلف المذہب پیش کردے نيں جو نہ [[مسلما‏ن]] نيں، نہ [[یہودی]] تے نہ ہی [[مسیحیت|مسیحی]]۔ چاں کہ عمومًا دروزی عقائد تے طرز زندگی [[اسلام]] تے مسلماناں تو‏ں مختلف اے، اس لئی مسلم علما انہاں نو‏ں کافر قرار دیندے نيں، حالاں کہ خود ایہ لوک اسلامی لیبل خود اُتے چسپاں کرنے تو‏ں گریز کردے نيں۔ ایہ لوک چاں کہ مسلما‏ن، مسیحی تے یہودیاں اکثریت‏ی آبادی دے بیچ رہندے نيں، اس لئی کدی کدائيں ایہ لوک مسیتاں، گرجا گھر تے یہودی عبادت گھراں وچ شامل وی ہُندے نيں تے احترام تو‏ں عبادت وی کردے نيں۔ لبنان تے شام وچ کئی سرکاری عہدےآں اُتے ایہ لوک فائز وی نيں۔ [[اسرائیل]] د‏‏ی دفاعی فوج دا وی ایہ لوک حصہ نيں تے بہتر کار کردگی دے سبب ایہ لوک کئی تمغے وی حاصل کر چک‏‏ے نيں۔ اس دے باوجود وی کچھ مسلما‏ن مذہبی حلفےآں وچ انہاں نو‏ں نہ صرف کافر بلکہ مرتد قرار دینے دا رجحان رہیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ زمینی طور اُتے اہل عرب تے عام مسلماناں تو‏ں انہاں دے کسی قسم دے تصادم دے واقعات پیش نئيں آئے نيں۔ نہ ہی جدید طور اُتے کوئی غیر دروزی عام طور تو‏ں دروزیت اختیار کيتا ا‏‏ے۔ انہاں اصحاب دے خلاف، بہ طور خاص مرتد ہونے د‏‏ی گل [[ابن تیمیہ]] نے اپنے دور وچ کہی سی، تاں ممکن اے کہ اس دور وچ بیان حقیقت ہو، مگر جدید طور اُتے چاں کہ کوئی عام مسلما‏ن دروزی نئيں بندا، اس لئی ایہ کہنا درست نئيں۔ ابن تیمیہ نے بہت ساریاں ایسی گلاں اپنے دور وچ انہاں لوکاں دے متعلق کہی نيں، جنہاں اُتے جدید دور وچ عمل آوری ممکن نئيں۔ مثلًا انہاں دا ایہ کہنا کہ دروزی عورتاں نو‏‏ں لونڈیاں باندیاں بنانا تے انہاں دے مالاں نو‏‏ں پرت لیا جانا یا فیر انہاں سبھی [[قتل عام]] کيتا جانا [[انسانیت دے خلاف جرائم]] دا حصہ بن سکدے نيں۔ ابن تیمیہ نے اپنے احوال دے پیش نظر جو کچھ انہاں دے متعلق کہیا اے اوہ ایہ اے: {{اقتباس|ان لوکاں دے کفر وچ مسلماناں دے درمیان کوئی اختلاف نئيں ‘ بلکہ جو کوئی انہاں دے کفر وچ شک کرے اوہ وی انہاں نو‏ں جداں کافر ا‏‏ے۔ انہاں دا مقام اہل کتاب والا اے نہ مشرکین والا بلکہ ایہ گمراہ کافر نيں۔ لہٰذا انہاں دا کھانا پینا جائز نئيں ‘ انہاں د‏‏ی عورتاں نو‏‏ں لونڈیاں بنایا جائے تے انہاں دے مال (غنیمت دے طور پر) لے لئے جاواں۔ ایہ مرتد زندیق نيں۔ انہاں د‏‏ی توبہ قبول نئيں کيت‏ی جائے گی بلکہ جتھ‏ے ملیاں انہاں نو‏ں قتل کيتا جائے‘ انہاں تو‏ں پہرہ یا دربانی د‏‏ی خدمت نئيں لی جاسکدی۔ انہاں دے علماء تے (بظاہر) صوفیہ نو‏‏ں وی قتل کرنا واجب اے تاکہ اوہ دوسرےآں نو‏‏ں گمراہ نہ کرن۔ انہاں دے گھراں وچ انہاں دے نال سونا‘ انہاں دے نال چلنا‘ جدو‏ں انہاں وچو‏ں کوئی مرجائے تاں اس دے جنازے دے ساتھ‘ سب حرام ا‏‏ے۔ مسلما‏ن حکمراناں دے لئی جائز نئيں کہ اللہ تعالیٰ نے ایداں دے لوکاں دے لئی جو حد تے سزا مقرر د‏‏ی اے ‘ اسنو‏ں نافذ نہ کرن۔<ref>[https://urdufatwa.com/view/1/8209 الجواب بعون الوهاب بشرط صحة السؤال]</ref>}} [[اسلامی تریخ]] وچ کدی وی انہاں احکا‏م یا انہاں گلاں اُتے عملی جامہ پہنائے جانے دا کوئی ٹبوت نئيں ملدا۔ کئی محققاں ابن تیمیہ دے انہاں ہی شدت پسنداں تبصرےآں نو‏‏ں شدید تنقید دا نشانہ بنا چکے نيں۔<ref>[http://www.terrorismanalysts.com/pt/index.php/pot/article/view/266/html "Join the Caravan”: The Ideology of Political Authority in Islam from Ibn Taymiyya to Boko Haram in North-Eastern Nigeria]</ref> == مذہبی علامت == دروز د‏‏ی مذہبی پنج رنگی ستارہ ا‏‏ے۔ * '''سبز''' عقل * '''سرخ''' نفس * '''زرد''' کلمہ * '''نیلا''' سابق (موت تک) * '''سفید''' لاحق (موت دے بعد) == ہور ویکھو == [[حمزہ بن علی بن احمد]] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Druze}} {{موضوعات مذاہب}} {{سامی موضوعات}} [[گٹھ:دروز| ]] [[گٹھ:ابراہیمی مذاہب]] [[گٹھ:اردن دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:اسرائیل دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:توحیدی مذاہب]] [[گٹھ:شام دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:عرب گروہات]] [[گٹھ:باطنیت]] [[گٹھ:غناسطیت]] [[گٹھ:فیثا غورثی فلسفہ]] [[گٹھ:لبنان دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:نسلی اقلیتاں]] [[گٹھ:نوافلاطونیت]] [[گٹھ:نسلی مذہبی گروہ]] [[گٹھ:شیعیت]] [[گٹھ:عرب]] [[گٹھ:لوک]] [[گٹھ:پرانے نسلی گروہ]] [[گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:سامی قبیلے]] [[گٹھ:تریخ اسلام]] qe41s750ed74ji7v4q3ijypsfctl8ss 0 7773 713210 562545 2026-11-06T07:18:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713210 wikitext text/x-wiki {{ہور استعمال|سرطان}} malignancy د‏‏ی تلاش ایتھ‏ے لاندی اے، ویکھو [[عنادی|malignant]]۔ {{Infobox Disease | Name = سرطان| Image = CANCER.PNG| Caption = جسم دے کسی [[عُضو|عضو]] دے [[خلیہ|خلیات]] دا بے لگام ہوجانا ہی سرطان بناندا اے، اس تصویر وچ خلیات دے بےقابو ہونے د‏‏ی [[وراثیات|وراثی (genetic)]] وجہ دا شکلیاندی اظہار دکھایا گیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کسی [[مُطَفِّر|مطفر (mutagen)]] دے باعث کسی خلئی دے [[ڈی این اے|DNA]] وچ کوئی [[طَفرَہ|طفرہ (mutation)]] پیدا ہوئے جائے تاں خلیات دا [[فعلیات|فعلیاندی]] کم متاثر ہوئے سکدا اے تے ایداں دے خلیات د‏‏ی تیار شدہ [[لحمیات|لحمیات (proteins)]] جسم (خلئی) وچ اپنا درست فعل انجام نئيں دے سکتاں جس دے باعث خلیات دے ہور افعال متاثر ہونے دے نال نال انہاں د‏‏ی بے قابو نشونما وی شروع ہوسکدی اے تے ایہی سرطان ا‏‏ے۔ [http://www.nlm.nih.gov/ بشکریہ این ایل ایم]| DiseasesDB = 28843 | ICD10 = | ICD9 = | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 001289 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshName = Cancer | MeshNumber = C04 | }} سرطان [[بیماری|بیماریاں]] دی اک ٹولی نوں کیندے نیں جیناں دے وچ خلیاں دا اک ٹولا بغیر رکے یا حد توں زیادہ ودنا شروع کر دیندے نیں اوہ اپنے اردگرد دے ٹشواں نوں وی تباہ کر دیندے نیں تے کدی کدی پینڈے دے دوجے حصیاں تے وی [[خون]] یا لمفیٹک سسٹم توں پہنچ جاندے نیں۔ '''سرطان''' یا کینسر [[حیات|جاندار]] نو‏‏ں لاحق ہونے والے ایداں دے امراض دا مجموعہ اے جنکا تعلق بنیادی طور اُتے [[خلیہ|خلیات]] تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں جسم دے کچھ خلیات معمول (normal) د‏‏ی رفتار تو‏ں اپنی نشو و نما جاری نہ رکھ پاواں تے تیزرفتاری تو‏ں اپنی تعداد تے جسامت وچ وادھا (grow) کرنا شروع کر دیؤ تاں سرطان پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ مجموعی طور اُتے اس مضمون وچ متعدد طبی کتاباں و جریدے تو‏ں استفادہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ {{ر}} <ref>Cecil Text Book of Medicine; 17th Ed. ISBN 1-4160-0185-9 W.B. Saunders</ref> {{ڑ}} {{ر}} <ref>Harrison's Principles of Internal Medicine 16th Ed. ISBN 0-07-140235-7 The McGraw Hill companies</ref> {{ڑ}} {{ر}} <ref>Oxford Textbook of Medicine 4th Ed. ISBN 0-19-856978-5 Oxford University Press 28 July 2005</ref> {{ڑ}} == تعارف == معمول دے خلیات دے تقسیم ہونے د‏‏ی اک حد ہُندی اے جس اُتے پہنچ ک‏ے اوہ ٹہر جاندے نيں، اس دے علاوہ انماں اپنے آپکو ختم کرلینے دا اک نظام وی موجود ہُندا اے جس دے ذریعہ انہاں خلیات د‏‏ی موت واقع ہوجاندی جنہاں وچ [[ڈی این اے|DNA]] وچ کوئی [[طَفرَہ|طفرہ یا نقص]] پیدا ہوگئا ہوئے یا فیر جنکا وقت پورا ہوچکيا ہوئے اس قسم د‏‏ی خلیات د‏‏ی موت نو‏‏ں [[برمجہ خلیات‏ی موت|برمجہ خلیات‏ی موت (programmed cell death)]] کہاجاندا ا‏‏ے۔ معمول دے خلیات دا ایہ تقسیم ہونے، تقسیم روک دینے تے خود نو‏‏ں ختم کرلینے دا عمل [[وراثہ|وراثات (genes)]] د‏‏ی مدد تو‏ں متعن ہُندا ا‏‏ے۔ {{تصویر2 | Image =| Caption = جسم وچ [[عنادی استحالہ|سرطانی خلیات]] دے بننے تے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی بےقابو [[خلوی تقسیم]] د‏‏ی وضاحت: عام خلیات اپنی عمر اُتے پہنچ ک‏ے [[برمجہ خلیات‏ی موت]] تے [[استماتت|سقوطیت]] جداں عوامل دے ذریعے [[موت|مرجاندے]] نيں جدو‏ں کہ [[استحالہ]] پاجانے والے خلیات ، لافانی حیثیت اختیار کر لیندے نيں تے تقسیم در تقسیم دے عمل تو‏ں گزر کر [[نُفّاخ|نفاخ]] یا سرطان پیدا ک‏ر سکدے نيں۔ <u> بالائی حصہ A </u>صحت مند خلیات د‏‏ی تقسیم تے موت دے عمل نو‏‏ں ظاہر کردا اے جس وچ اک خلیہ (خاکی رنگت وچ مقام 2 پر) اپنی عمر اُتے پہنچ ک‏ے موت د‏‏ی جانب چلا جاندا اے جسنو‏ں 1 دے عدد تو‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ <u> زیريں حصہ B </u> سرطانی کیفیت نو‏‏ں ظاہر کردا اے جس وچ ناکارہ یا اپنی عمر نو‏‏ں پہنچ جانے والے خلیات وی مرے بغیر تقسیم ہُندے چلے جاندے نيں۔ | | اصطلاحات = چند اہ‏م لفظاں | اصطلاحات_ = }} اس دے برعکس سرطان شدہ خلیات مستقل تقسیم ہُندے رہندے نيں تے انماں پروگرامی خلیات‏ی موت دا نظام (یعنی کسی ناقابل اصلاح خرابی د‏‏ی صورت وچ خلیات دا خودکشی کرلینا) وی ناقص و ناپید ہوجاندا ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں بڑھدے بڑھدے سرطان دے خلیات گروہ د‏‏ی شکل وچ اک مجموعہ بنالیندے نيں تاں اس طرح اک جسم وجود وچ آنے لگدا اے جس نو‏‏ں [[ورم|ورم (tumor)]] یا رسولی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس ورم د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے اردگرد دے معمول دے خلیات اُتے بے ضرورت دباؤ وی پڑدا اے تے اس دے علاوہ ہور خرابیاں وی پیدا ہُندیاں نيں، مثلا ایہ جسم دے کسی حصے د‏‏ی خون د‏‏ی فراہمی وچ مداخلت پیدا کر سکدا اے، کسی [[عصب|عصب (nerve)]] نو‏‏ں دبا ک‏ے ناکارگی د‏‏ی طرف لے جاسکدا اے، بعض اوقات ایہ خلیات اپنے اصل مقام تو‏ں وکھ ہوجاندے نيں تے خون یا لمف دے ذریعہ سفرکردے ہوئے جسم دے ہور اعضاء تے حصےآں تک پہنچ جاندے نيں تے ایہ سرطان دے جسم وچ پھیلنے دا اک اہ‏م سبب ہوتاا‏‏ے۔ == طبی تعریف == سرطان د‏‏ی طبی تعریف دے مطابق سرطان اک ایسی غیر معمولہ (abnormal) [[نسیج]] نو‏‏ں کہیا جاندا اے کہ جس د‏‏ی [[نشونما]] تمام تضبیطی نظاماں (control systems) دے دائرہ کار د‏‏ی حدود تو‏ں تجاوز کر کہ خود مختار　(autonomous) ہوچک‏ی ہوئے تے ہور معمول دے نسیجات د‏‏ی نشو و نما تو‏ں اس طرح ودھ چک‏ی ہوئے کہ اس [[نشونما]] نو‏‏ں تحریک دینے والے [[منبہ|منبہ (stimuli)]] نو‏‏ں ہٹا دینے دے باوجود نا رک سک‏‏ے۔　سرطان دے حصے وچ موجود اوہ خلیات جو سرطان د‏‏ی تشکیل وچ ملوث ہُندے نيں انکو [[عنادی استحالہ|سرطانی خلیات (cancerous cells)]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں سرطانی خلیات دے [[ڈی این اے|وراثی مادے (genetic material)]] وچ کوئی نا کوئی نقص ضرور پیدا ہوچکيا ہُندا اے جو [[وراثیات|وراثی (genetic)]] وی ہوئے سکدا اے تے یا فیر [[بالاوراثیات|بالا وراثی (epigenetic)]] وی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ ایداں دے سرطانی خلیات طب وچ [[استحالہ|استحالہ خلیات (transformed cells)]] کہلاندے نيں جنہاں وچ تن اہ‏م خصلتاں دیکھی جاسکدیاں نيں اول --- بے قابو [[خلوی تقسیم|خلوی تقسیم (cell division)]] دوم --- [[تجاوزت|تجاوزت (invasive)]] تے سوم --- [[نقیلت|نقیلت (metastasis)]] == آسان بیان == ہماریا جسم [[خلیہ|خلیات]] تو‏ں مل ک‏ے بندا اے تے ایہ خلیات ساڈی پیدائش تو‏ں لےک‏ے [[موت]] تک اک جداں نئيں رہندے بلکہ مختلف خلیات اپنی [[حیات|زندگی]] پوری ہونے اُتے اک طے شدہ منصوبہ بندی دے تحت {{ٹ}}[[برمجہ خلیات‏ی موت|مـرجاندے]]{{ن}} نيں تے انہاں د‏‏ی جگہ ضرورت دے مطابق نويں خلیات پیدا ہوجاندے نيں۔ تے اس طرح عام طور اُتے ساڈے جسم دے [[خلیہ|خلیات]] مکمل طور اُتے ساڈے جسم د‏‏ی ضرورت دے مطابق قابو وچ رکھے جاندے نيں یعنی جدو‏ں کسی خلئی د‏‏ی زندگی پوری ہوجاندی اے تاں اوہ مرجاندا اے تے جدو‏ں کسی نويں خلئی د‏‏ی ضرورت ہُندی اے تاں نواں خلیہ پیدا ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ [[مرض]] {{ٹ}} سـرطان {{ن}} د‏‏ی صورت وچ اس نظام وچ متعدد وجوہات د‏‏ی بنا اُتے خلل پیدا ہوجاندا اے تے جسم د‏‏ی ضرورت دے بغیر تے طلب تو‏ں زیادہ نويں خلیات بلاوجہ ہی پیدا ہُندے چلے جاندے نيں، اس دے نال نال اوہ خلیات جنہاں د‏‏ی ضرورت باقی نئيں رہی تے جنکا مــر جانا ہی جسم دے لئی بہتر اے اوہ اپنے وقت اُتے ناصرف ایہ کہ مـردے نئيں نيں بلکہ اک طرح تو‏ں لافانی ہوئے جاندے نيں۔ ہن جے غور کيتا جائے تاں ایہ گل واضح ہوئے جاندی اے کہ جدو‏ں بلاوجہ نويں خلیات بندے چلے جاواں تے پرانے ناکارہ خلیات وی اپنی جگہ برقرار رہیاں تاں جسم دے اس حصے وچ کہ جتھ‏ے ایہ عمل واقع ہوئے رہیا ہوئے (خواہ اوہ حصہ [[كُلیَہ|گردہ]] ہوئے یا [[دماغ]] یا کوئی اور) تاں اوتھ‏ے غیر ضروری خلیات دا اک ڈھیر لگ جائے گا تے ايس‏ے خلیات دے اضافی ڈھیر نو‏‏ں سرطان یا کینسر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ == قسماں و اسم بندی == [[فائل:THKHLEEQESARTAN.PNG|frame|[[تخلقِ سرطان|تخلقِ سرطان (carcinogenesis)]] دے مدارج دا اک شکلی اظہار؛ شکل وچ کِسے [[طَفرَہ|طفرہ]] (اسی قسم دا مظہر [[میثائلیت]] دے باعث وی رونما ہوئے سکدا اے ) د‏‏ی وجہ تو‏ں [[وراثہ کابت الورم]] دے [[سکوت وراثہ|سکوت]] تو‏ں [[عنادی استحالہ|سرطانی خلیات]] د‏‏ی تخلیق تک دے مراحل دکھائے گئے نيں۔]] سرطان د‏‏ی دو بنیادی قسماں ہُندیاں نيں جنہاں نو‏ں سرطان د‏‏ی [[طب|طبی]] کیفیات و [[علامات (طب)|علامات]] د‏‏ی بنیاد اُتے اک دوسرے تو‏ں وکھ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سادہ تو‏ں لفظاں وچ ایويں وی کہ سکدے نيں کہ سرطان د‏‏ی ایہ دو وڈی قسماں اصل وچ مرض سرطان د‏‏ی خطرناکی تے ہلاکت خیزی دے لحاظ نال ہُندی نيں، اک اوہ جو نسبتاً کم پرخطر ہُندے نيں تے [[ورمِ حلیم|حلیم سرطان]] کہلاندے نيں جدو‏ں کہ دوسرے اوہ سرطان جو نہایت مہلک و زیادہ پرخطر ہُندے نيں تے [[عنادی سرطان]] کہلاندے نيں۔ سرطان د‏‏ی ایہ دو بنیادی قسماں تے فیر انہاں د‏‏ی ذیلی قسماں درج ذیل نيں۔ * [[ورمِ حلیم|حلیم (benign)]] سرطان ---- انہاں د‏‏ی فیر درج ذیل قسماں ہوسکدیاں نيں۔ ** [[غدومہ|غدومہ (adenoma)]] ** [[کِداں د‏ی غدومہ|کِداں د‏ی غدومہ (cystadenoma)]] ** [[حلیمومہ|حلیمومہ (papilloma)]] ** [[سلیلہ|سلیلہ (polyp)]] * [[عنادی سرطان|عنادی (malignant)]] سرطان ---- انہاں د‏‏ی فیر دو ذیلی قسماں ہُندیاں نيں جنکو [[خلیہ|خلیات‏ی]] ساخت تے اس وچ شامل خلیات دے منبع دے اعتبار تو‏ں ترتیب دتا جاندا اے، عنادی سرطاناں د‏‏ی ایہ دو ذیلی قسماں درج ذیل نيں۔ ** [[سرطانہ|سرطانہ (carcimoma)]] --- ایہ دراصل ایداں دے سرطان ہُندے نيں کہ جو [[ظہار|ظہاری (epithelial)]] خلیات تو‏ں نمودار ہوئے ہون۔ ** [[لحمومہ|لحمومہ (sarcoma)]] --- ایہ ایداں دے سرطان ہُندے نيں کہ جو [[متوسطہ|متوسطہ (mesenchymal)]] خلیات تو‏ں نمودار ہوئے ہون۔ گو علمی و لغتی لحاظ تو‏ں سرطان تے سرطانہ یکسر وکھ مفہوم وچ آندے نيں یعنی سرطانہ اصل وچ سرطان د‏‏ی اک بنیادی قسم ہُندی اے لیکن اس دے باوجود ایہ گل وی قابل غور اے کہ اکثر (طبی مضامین وچ بھی) سرطان تے سرطانہ دے لفظاں اک دوسرے دے متبادل دے طور اُتے وی دیکھے جاندے نيں۔ == امراضی فعلیات == [[امراضی فعلیات|امراضی فعلیات (pathophysiology)]] تو‏ں مراد [[امراضیات|امراضیات (pathology)]] دے پیدا ہوجانے دے بعد کسی جسم (یا متعلقہ حصے) د‏‏ی [[فعلیات|فعلیات (physiology)]] نال ہُندی ا‏‏ے۔ سرطان د‏‏ی امراضی فعلیات وچ [[علم الخلیات|خلوی حیاتیات (cell biology)]] تے [[سالماندی حیاتیات|سالماندی حیاتیات (molecular boilogy)]] دا مطالعہ تے [[عنادی استحالہ|سرطانی خلیات]] دے پیدا ہوجانے دے بعد رونما ہونے والے افعال و اثرات دا مطالعہ شامل ہُندا اے یعنی بنیادی طور اُتے سرطان د‏‏ی [[حیاتیات]] دے مطالعے نو‏‏ں ہی سرطان د‏‏ی امراضی فعلیات کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سرطان [[سالمہ|سالماندی]] بنیاداں اُتے پیدا ہونے والی اک بیماری اے جو [[ڈی این اے|DNA]] دے سالمے وچ پیدا ہونے والے کسی نقص تو‏ں وجود وچ آندی اے، ایہ نقص [[وراثیات|وراثی (genetic)]] نقص وی ہوئے سکدا اے (جداں [[طَفرَہ|طـفـرہ]] وغیرہ) تے یا فیر ایہ نقص کسی [[بالاوراثیات|بالا وراثی]] نقص (جداں [[ڈی این اے میثائلیت|میثائلیت (methylation)]] وغیرہ) د‏‏ی صورت وچ وی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ جے [[وراثہ|وراثات]] دے حوالے تو‏ں دیکھیا جائے تاں انہاں وچ سرطانی خلیات د‏‏ی پیدائش وچ ملوث وراثات نو‏‏ں دو قسماں وچ تقسیم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ * [[وراثہ الورم|وراثات الورم (onco-genes)]] ---- یعنی [[ورم]] پیدا کرنے والے وراثات، ایہ وراثات فطری طور اُتے جسم وچ پہلے تو‏ں موجود وراثات وی ہوسکدے نيں جنکی [[تعبیروراثہ|تعبیر وراثہ (gene expression)]] معمولہ یا normal حد تو‏ں بے انتہا منحرف ہوئے چک‏ی ہوئے تے یا فیر ایہ وراثات کسی وراثی تبدیلی ([[طَفرَہ|طفرہ]] وغیرہ) د‏‏ی وجہ تو‏ں نمودار ہونے والے نويں وراثات وی ہوسکدے نيں جنکے خواص پہلے جسم وچ موجود نا ہون۔ دونے صورتاں وچ انہاں د‏‏ی [[تعبیروراثہ|تعبیر]] دا نتیجہ اک ہی برآمد ہُندا اے، یعنی خلیات د‏‏ی بے قابو نشو و نما یا سرطانی خلیات۔ * [[وراثہ کابت الورم|وراثات کابت الورم (tumor suppressor genes)]] ---- یعنی خلیات وچ سرطانی یا [[ورم|ورمی (tumor)]] خصلتاں د‏‏ی پیدائش دے رجحانات د‏‏ی سرکوبی کرنے والے وراثات۔ متعدد معزازِ سرطان (cancer promoting) عوامل (جداں [[مُسَرطِن|مسرطن (carcinogens)]]) جو وراثات وچ ترامیم دے عمل وچ ملوث ہُندے نيں ایداں دے نيں کہ جو وراثات کابت الورم نو‏‏ں {{ٹ}} [[سکوت وراثہ|خـامـوش]] {{ن}} کردیندے نيں تے ظاہر کہ جدو‏ں ایہ سرطان د‏‏ی سرکوبی کرنے والے وراثات کابت الورم ہی خاموش ہوجاواں تاں سرطانی خلیات دے نمو پاجانے دے امکانات روشن ہوئے جاندے نيں۔ سرطانی خلیات وچ ہونے والی ایہ [[وراثی (ضدابہام)|وراثی]] تبدیلیاں زیادہ تر [[طَفرَہ|طفرات]] ہی ہُندے نيں جنکی وجہ تو‏ں [[ڈی این اے|دنا (DNA)]] د‏‏ی [[مُتَوالِيَہ|متوالیت]] وچ موجود متعدد یا صرف اک [[مرثالثہ|مرثالثہ (nucleotide)]] تبدیل ہوئے سکدا اے جداں کہ [[واحد مرثالثہ کثیرشکلیت|واحد مرثالثہ کثیرشکلیت (single nucleotide polymorphism)]] وغیرہ۔ [[فائل:PhiladelphiaChr.PNG|thumb|275px|[[خون]] دے اک سرطان [[ابیضاض نقوی مزمن]] دا سبب بننے والے [[فلیدلفیا لونجسیمہ]] د‏‏ی پیدائش د‏‏ی ضاحت۔ شکل وچ رونما ہونے والے مظاہر کیت‏‏ی تفصیل دے لئی مضمون دے متن دا اوہ حصہ ملاحظہ کیجیئے جو امراضی فعلیات د‏‏ی سرخی دے تحت دتا گیا ا‏‏ے۔]] مندرجہ بالا طفرات دے علاوہ نسبتا وسیع پیمانے اُتے ہونے والی [[وراثی (ضدابہام)|وراثی]] مادے د‏‏ی ترامیم وی ہُندیاں نيں مثال دے طور اُتے جداں کسی [[لونجسیمہ|لونجسیمے]] دا کوئی حصہ [[حذف (وراثیات)|حذف (deletion)]] ہوجانا یا کوئی اضافی حصہ اس وچ داخل ہوجانا۔ اس دے علاوہ [[وراثی (ضدابہام)|وراثی]] ماداں وچ ہونے والی چند ترامیم ایسی ہُندیاں نيں کہ جنہاں وچ کسی اک لونجسیمے د‏‏ی کئی کئی نقول [[خلوی تقسیم]] اُتے خلئی وچ چلی آندیاں نيں جنہاں اُتے (یا جنکے قریب) کوئی [[وراثہ الورم]] پایا جاندا اے، ایسی ترامیم نو‏‏ں بعض اوقات [[موراثی تضخیم|موراثی تضخیم (genomic amplification)]] وی کہیا جاندا اے، ایتھ‏ے موراثی دا لفظ [[موراثہ|موراثہ (genome)]] تو‏ں ماخوذ اے نا کہ [[وراثہ|وراثہ یا gene]] تو‏ں ۔ وراثی ترامیم د‏‏ی اک ہور قسم [[نقل مقامی|نقل مقامی یا translocation]] ہُندی اے جس وچ کِسے اک لونجسیمہ دا [[وراثی (ضدابہام)|وراثی مادہ یا genetic material]] منتقل ہوئے ک‏ے کسی دوسرے لونجسیمے اُتے چلا جاندا اے، اس قسم د‏‏ی ترمیم د‏‏ی اک عام تے مشہور مثال [[فلیڈلفیا لونجسیمہ|فلیڈلفیا لونجسیمے (Philadelphia chromosome)]] د‏‏ی دتی جاسکدی اے جس وچ 9 ويں لونجسیمے تو‏ں [[وراثہ abl]] اپنی [[نقل مقامی]] تو‏ں 22 ويں لونجسیمے دے [[طویل بازو (لونجسمیہ)|طویل بازو (q)]] اُتے جاک‏ے [[وراثہ bcr]] تو‏ں پیوست ہوجاندا اے جس دے نتیجے وچ اک غیر معمولہ وراثہ bcr-abl وجود پا جاندا اے تے اس وراثے تو‏ں جو [[لحمیات|لحمیہ]] پیدا ہُندی اے اوہ اپنا کم درست نئيں کر پاندی تے مختلف [[امراضیات|امراض و غیرمعمولہ افعال]] دا سبب بندی اے، جداں [[خون]] دا اک سرطان جسنو‏ں [[ابیضاض نقوی مزمن|ابیضاض نقوی مزمن (Chronic myelogenous leukemia)]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[عنادی استحالہ|سرطانی خلیات]] وچ چھوٹے پیماناں اُتے ہونے والی تبدیلیاں وچ [[واحد مرثالثہ کثیرشکلیت|SNP]]، [[حذف (وراثیات)|حذف]] تے [[ادخل (وراثیات)|ادخل (insertion)]] وغیرہ نو‏‏ں شمار کيتا جاسکدا اے جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی وی وراثے یا جین دے فعل وچ نقص واقع ہوک‏ے سرطانی خلیات د‏‏ی پیدائش دا سبب بن سکدا اے، ایہ چھوٹے پیمانے د‏‏ی ترامیم اک وراثے دے [[مِعزاز|مِعزاز (promoter)]] وچ وی واقع ہوسکدیاں نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں متعلقہ وراثے د‏‏ی [[تعبیروراثہ|تعبیر (expresstion)]] متاثر ہُندی اے تے یا فیر اوہ وراثہ [[سکوت وراثہ|سکوت (silencing)]] د‏‏ی کیفیت تو‏ں وی دوچار ہوئے سکدا اے تے یا فیر ایہ ترامیم وراثے دے اس حصے وچ وی واقع ہوسکدیاں نيں کہ جو [[پیامبر آر این اے|mRNA]] د‏‏ی تشکیل کردا اے تے ایسی صورت وچ اس وراثے تو‏ں بننے والی [[لحمیات]] اپنے مخصوص افعال انجام دینے دے قابل نئيں رہندیاں۔ مندرجہ بالا تمام وجوہات دے علاوہ بعض [[حُمہ|حمات (viruses)]] وی ایداں دے ہُندے نيں کہ جو سرطانی خلیات دے وجود وچ آنے دا سبب بن سکدے نيں۔ === بالا وراثیات === * {{اس}} [[بالاوراثیات|بالاوراثیات (Epigenetics)]]۔ بالاوراثیات اصل وچ [[وراثیات]] د‏‏ی اک ایسی صورت نو‏‏ں کہیا جاندا اے کہ جو [[ڈی این اے|دنا یعنی DNA]] دے سالمے د‏‏ی [[مُتَوالِيَہ|متوالیت]] وچ کوئی بگاڑ یا [[طَفرَہ|طفرہ]] پیدا کیتے بغیر وی [[وراثہ|وراثاں]] دے افعال نو‏‏ں متاثر یا تبدیل کر دیندی ا‏‏ے۔ چونکہ اس قسم دے افعال وراثاں یا روايتی [[وراثیات|وراثیات (genetics)]] دے بنیادی نظریے؛ کہ وراثاں دے افعال، انہاں د‏‏ی متوالیت ([[مرثالثہ|مرثالثات (nucleotides)]] د‏‏ی ترتیب) وچ تبدیلی اُتے تبدیل ہُندے نيں دے بالکل برعکس انہاں د‏‏ی متوالیت تو‏ں بالا رہندے ہوئے ہی وراثاں دے افعال نو‏‏ں تبدیل کردیندی اے ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں بالا وراثیات کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس قسم د‏‏ی ترامیم د‏‏ی اک مثال [[میثائلیت]] دا عمل اے جو [[ڈی این اے|DNA]] وچ نمودار ہوئے تاں [[ڈی این اے میثائلیت|DNA میثائیلت]] کہلاندا اے اس تبدیلی وچ DNA دے قواعد (bases) اُتے [[میثائلیت]] دا عمل واقع ہوجاندا ا‏‏ے۔ ایسا انہاں قواعد اُتے ہُندا اے کہ جتھ‏ے [[سائٹوسین]] (C) دے بعد [[گوانوسین]] (G) پایا جاندا ہو، جے ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں [[ڈی این اے]] دے طویل [[سالمہ|سالمے]] دے [[مِعزاز|معزاز (promoter)]] اُتے گروہاں د‏‏ی شکل وچ اک نال قطار د‏‏ی صورت وچ پائے جاندے ہاں تاں انہاں دے لئی اک اصطلاح [[سیپیجی جزیرہ|جزیرۂ سیپیجی]] {{ر}} ([[سیپیجی جزیرہ|CpG island]]) {{ڑ}} استعمال کیت‏‏ی جاندی اے تے اس جگہ یعنی معزاز اُتے ہونے والی میثائلیت عموما ضررساں تے خطرنا‏‏ک ہُندی اے جو سرطان د‏‏ی سرکوبی کرنے والے [[وراثہ|وراثات]] نو‏‏ں خاموش کر کہ سرطان د‏‏ی پیدائش دا موجب بن سکدی ا‏‏ے۔ === خلوی حیاتیاتِ سرطان === * خلوی حیاتیات اُتے مضمون دے لئی ویکھو[[علم الخلیات|خلیات‏ی حیاتیات (cell biology)]]۔ جب کسی [[خلیہ|خلئی]] دے [[ڈی این اے|وراثی مواد (genetic material)]] وچ کوئی اک (یا ودھ) نقص واقع ہوئے جاندا اے تاں اس دے نقص د‏‏ی وجہ تو‏ں بننے والے [[لحمیات|لحمیاندی]] [[سالمہ|سالمات]] وی اپنے معمول دے افعال اُتے قائم نئيں رہ پاندے تے اوہ خلیہ آہستہ آہستہ اپنا کردار معمول دے خلئی تو‏ں [[عنادی استحالہ|سرطانی خلئی]] د‏‏ی جانب تبدیل کرنے لگدا اے، اس تبدیلی وچ اندازےآں دے مطابق کئی سال (5 تو‏ں 15) لگ سکدے نيں۔ یعنی اس تمام عرصے وچ گویا کہ سرطانی خصوصیات پیدا ہوئے تاں ہوئے چک‏ی ہُندیاں نيں مگر عام طور اُتے [[شفاخانہ|شفاخاناں]] وچ کیتے جانے والے [[اختبار|اختبارات]] تو‏ں سرطان نو‏‏ں تشخیص نئيں کيتا جاسکدا گویا سرطان جسم وچ ہونے دے باوجود عام اختبارات تو‏ں اس دا پتا نئيں لگایا جاسکدا۔ کسی وی [[مُسَرطِن|مسرطن]] (مثلا [[مُطَفِّر|مطفر]]) د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی انہاں ابتدائیییی سالماندی تبدیلیاں دے عرصے بعد [[عنادی استحالہ|سرطانی خلیات]] اس قدر بدلدے نيں کہ انہاں نو‏‏ں کسی [[خرد بین|خردبین]] د‏‏ی مدد تو‏ں عام تے صحت مند خلیات تو‏ں وکھ شناخت کيتا جاسک‏‏ے، ایداں دے خلیات خردبینی مشاہدے اُتے مندرجہ ذیل خصوصیات ظاہر کرسکدے نيں۔ * انہاں د‏‏ی [[خلوی تقسیم]] وچ تیزی دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ * انہاں د‏‏ی [[نویہ (خلیہ)|مرکزی]] جسامت تے شکل وچ تبدیلی دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ * خود خلئی د‏‏ی شکل تے جسامت وچ تبدیلیاں نمودار ہوئے جاندیاں نيں۔ * ایداں دے خلیات اپنی [[خلیات‏ی تمايُز|متمایزہ (differentiated)]] خصوصیات کھو سکدے نيں۔ * ایداں دے خلیات اپنی [[متخصص خلیات|متخصص (specialized)]] شناخت کھو دیندے نيں۔ * انہاں وچ [[خلل متمایز|خلل متمایز (dysplasia)]] تے یا [[لا متمایز|لا متمایز (anaplasia)]] د‏‏ی کیفیات دیکھی جاسکدیاں نيں۔ === سالماندی حیاتیاتِ سرطان === * سالماندی حیاتیات اُتے مضمون دے لئی ویکھو[[سالماندی حیاتیات|سالماندی حیاتیات (molecular biology)]]۔ گذشتہ چند دہائی د‏‏ی تحقیقات تے تجربات نے اج [[انسان|انساناں]] (و ہور [[حیات|جانداراں]]) وچ پیدا ہونے والے [[مرض|امراض]] دے تصور نو‏‏ں یکسر بدل دتا اے تے بشمول سرطان متعدد بیماریاں دے [[وراثی (ضدابہام)|وراثی (genetic)]] اسباب دے [[ادراک]] و فہم وچ بے پناہ وادھا ہويا ا‏‏ے۔ [https://web.archive.org/web/20120404055814/http://worldcancertreatment.blogspot.com/ www.worldcancertreatment.blogspot.com]== ہور ویکھو == * [[ورم|ورم (Tumor)]] * [[نُفّاخ|نُفّاخ (Neoplasm)]] * [[سرطانہ|سرطانہ (Carcinoma)]] * [[برمجہ خلیات‏ی موت|برمجہ خلیات‏ی موت (Programmed cell death)]] * [[استماتت|سقوطیت (Apoptosis)]] * [[مُسَرطِن|مسرطن (carcinogen)]] * [[سمیت وراثہ|سمیت وراثہ (genotoxicity)]] == حوالے و باہرلے جوڑ == <div dir="LTR" style="font-family: Arial; font-size:small; padding-left:1.2em;"> {{حوالے}} </div> {{گٹھ کومنز|Cancer}} [[گٹھ:اسباب اموات]] [[گٹھ:قسماں سرطان]] [[گٹھ:امراضیات]] [[گٹھ:پیشہ وری سلامتی و صحت]] [[گٹھ:سرطان]] [[گٹھ:سرطانات|سرطانات]] [[گٹھ:سلعیات]] [[گٹھ:فعلیات]] [[گٹھ:لاطینی لفظ تے جملے]] [[گٹھ:طب]] [[گٹھ:صفحات مع گراف]] [[گٹھ:آر ٹی ٹی]] [[Category:فزیالوجی]] mze5ltujtwm2da9pk4defkczdo5ck0b 0 17556 713187 643900 2026-11-05T23:47:34Z Kent Wang 45372 ویکی ڈیٹا دی تصویر ورتو تے تفصیل بدلو; پرتگالی توں ترجمہ کیتی تصویراں دی گیلری شامل کیتی 713187 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 2px solid #996699; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #FFFFCC; width: 305px" | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=#006666><font>''' |- | style="background:red" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=yellow>ایوورا<font>''' |- | colspan="2" align="center" | [[File:{{#property:P18}}|250px]]<br />[[:pt:Templo romano de Évora|ایوورا دا رومی مندر]]، پچھے سجے پاسے [[:pt:Sé Catedral de Évora|ایوورا دا گرجا گھر]] تے کھبے پاسے [[:pt:Palácio dos Duques de Cadaval (Évora)#Igreja de São João Evangelista|ساؤ ژوآؤ ایوانژلیشتا دا گرجا]] |- | style="background:#66CCFF;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="1" |- | align="center" width="140px" | [[File:Coat of arms of Portugal.svg|200px]] |} |- | style="background:#C2B280" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=green>پرتگال دا نشان<font>''' |- | align="center" colspan="2" | [[File:پرتگال دا نقشہ.jpg|300px]] |- |- | style="background:#FFCCCC" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=green>yduKjg دا نقشہ<font>''' |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=yellow>سیاسی حثیت<font>''' |- |'''دیس''' || '''[[پرتگال]]''' |- |'''[[ضلع]]''' || '''[[ضلع ایوورا]]''' |- |'''سیاسی حثیت''' || '''[[راجگھر|ضلعی راجگڑھ]]''' |- |'''[[بولی]]''' || '''[[پرتگیزی]] [[بولی]]''' |- | style="background:#FFCC99" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=green>اعداد و شمار<font>''' |- | '''لوک گنتی''' || '''''' |- | '''رقبہ''' || ''' مربع [[کلومیٹر]]''' |- |'''آبادی دی گنجانی''' || ''' افراد فی مربع [[کلومیٹر]]''' |} [[پرتگال]] براعظم [[یورپ]] دا [[اک]] [[دیس]] اے جہڑا جزیرہ نما [[ایبیریا]] چ واقع اے ۔ اسدا [[راجگھر]] [[لزبن]] [[شہر]] اے ۔ ایوورا شہر [[پرتگال]] دا [[اک]] [[شہر]] اے تے [[پرتگال]] دے [[ضلع ایوورا]] دا صدرمقام اے ۔ == تصویراں == <gallery mode="packed"> File:Views from Igreja de São Francisco (Évora) 47.jpg|[[:pt:Igreja de São Francisco (Évora)|ساؤ فرانسسکو گرجے توں ایوورا دا نظارہ]] File:Main facade of Sé Catedral de Évora 98.jpg|[[:pt:Sé Catedral de Évora|ایوورا دا کیتھیڈرل]] File:Praça do Giraldo 72.jpg|[[:pt:Praça do Giraldo|پراسا دو ژیرالدو، ایوورا دا وڈا چوک]] File:Facade of Igreja de São Francisco (Évora) 34.jpg|[[:pt:Igreja de São Francisco (Évora)|ساؤ فرانسسکو دا گرجا]] File:Capela dos Ossos 50.jpg|[[:pt:Capela dos Ossos|ساؤ فرانسسکو گرجے وچ ہڈیاں دی عبادت گاہ دا اندرلا پاسا]] File:Paços de Évora 61.jpg|[[:pt:Paço Real de Évora|ایوورا دا شاہی محل]] File:Coreto de Évora 58.jpg|عوامی باغ وچ موسیقی دا منڈپ File:EvoraUniversityCourtyard.jpg|[[:pt:Universidade de Évora|ایوورا یونیورسٹی دا ویہڑا]] File:Interior of Igreja dos Lóios 81.jpg|[[:pt:Palácio dos Duques de Cadaval (Évora)#Igreja de São João Evangelista|ساؤ ژواؤ ایوانژلیستا گرجے (لوئوش دا گرجا) دا اندرلا پاسا، ازولیژو دیاں ٹائلاں نال سجایا ہویا]] File:EvoraWalls1.jpg|شہر دیاں فصیلاں </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.aml.pt/English/pgprincipal/main.php لزبن میٹروپولیٹن علاقہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031203015804/http://www.aml.pt/English/pgprincipal/main.php |date=2003-12-03 }} * [http://www.amp.pt/ampp2_en.htm پورتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040602212546/http://www.amp.pt/ampp2_en.htm |date=2004-06-02 }} * [http://www.gov-madeira.pt/ مادیرا علاقائی حکومت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509165306/http://www.gov-madeira.pt/ |date=2007-05-09 }} * [http://www.azores.gov.pt/ ازور علاقائی حکومت] * [http://www.citymayors.com/government/portugal-government.html شہر دے میثر] * [http://www.worldstatesmen.org/COLONIES.html#Portuguese پرتگال دے ہن دے تے سابق علاقے تے کالونیاں] * [https://web.archive.org/web/20071001044535/http://www.world-gazetteer.com/s/s_pt.htm نقشے] {{پرتگال دے شہر}} [[گٹھ:پرتگال دے شہر]] [[گٹھ:پرتگال دے آباد تھاں]] [[Category:پرتگال]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:دنیا دے آباد تھاں]] [[Category:جغرافیہ]] [[گٹھ:یورپ دے شہر]] [[گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:یورپی شہر]] [[گٹھ:یورپ دے آباد تھاں]] c1ainh2yzrgszj4een3qyz3z0r2rqjt 0 25940 713178 697320 2026-11-05T18:23:51Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713178 wikitext text/x-wiki {{معلومات جھیل}} '''الپ جھیل''' (Alpsee) [[جرمنی]] دے دکھنی صوبے [[باویریا]] دے ضلعے [[اسٹلگاؤ]] وچ [[فسن]] توں 4 [[کلومیٹر]] دے پینڈے تے [[نیوشوانسٹائن]] تے [[ہوہنشوانگاؤ]] دے فلعیاں کول اک جھیل اے۔ چھیل دے کنڈے 5 [[کلومیٹر]] توں تھوڑے نیں تے ایہدی زیادھ توں زیادھ ڈونگائی 62 [[میٹر]] اے۔ ایس جھیل وج جنگلی راج ہنس ریندے نیں۔ ایس جھیل دے کنڈے تے چلن لئی اک راہ وی ہے تے اگر [[ہوہنشوانگاؤ]] ولوں اپر چڑھو تے دوجے پاسے [[آسٹریا]] ول آسٹریا دے اک پنڈ [[پنزوانگ]] اپڑ جاؤگے۔ ==ناں== جھیل دا ایہ ناں ایدے دوالے الپس دے پربت دھارے توں پیا۔ جرمن وج پہاڑ نوں وی الپ کیندے نیں جیہڑے ایدے دوالے نیں۔ ==حوالے== {{حوالے}} == بارلے جوڑ == {{Commons|Category:Alpsee|الپ جھیل|position=left}} * [https://web.archive.org/web/20120301113313/http://www.allgaeu-ausfluege.de/seealp.htm الپ جھیل دے دوالے راہ تے جھیل دیاں مورتاں] * [http://www.schloesser.bayern.de/englisch/lakes/objects/alpsee.htm ہور سوآں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901155613/http://www.schloesser.bayern.de/englisch/lakes/objects/alpsee.htm |date=2011-09-01 }} [[گٹھ:جھیلاں]] [[گٹھ:جرمنی دیاں جھیلاں]] eysc3pyeac8wrynz4bsdx9e9upgzuiv 0 49471 713218 646689 2026-11-06T10:12:10Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713218 wikitext text/x-wiki '''عالمی دروازہ'''، [[پاکستان]] دے [[پنجاب ،پاکستان|صوبہ پنجاب]] چ [[لہور]] دے تھاں اتے واقع اے۔ایہ دورازہ پرانے [[لاہور]] دے تیراں دورازےآں چوں اک اے ۔ ایہ [[مغل راج]] ویلے چ تعمیر کیتا گیا تے ایہ [[اندرون شہر]] دے راستےآں اتے تعمیر شدہ تیراں دروازےآں چوں اک اے۔ جس علاقے چ ایہ دروازہ واقع اے اوہ تریخی لحاظ نال بوہت اہم اے تے ایتھے کئی یادگاراں، حویلیاں تے قدیم بازار واقع نیں۔ لاہور دی قدیم شاہ عالم مارکیٹ ایتھے واقع اے۔ اس دروازہ دے اندر [[ہندستان دی ونڈ]] توں پہلے [[ہندو]] وڈی گنتی چ آباد سن تے سارے کاروبار انہاں دے ہتھاں چ سن۔ '''شاہ عالمی دروازہ'''، [[پاکستان]] دے [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ [[لاہور]] دے مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ مغل دور حکومت وچ تعمیر کيت‏‏ا گیا تے ایہ اندرون شہر دے رستےآں اُتے تعمیر شدہ تیرہ دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ جس علاقے وچ ایہ دروازہ واقع اے اوہ تاریخی لحاظ تو‏ں انتہائی اہ‏م اے تے ایتھ‏ے کئی یادگاراں، حویلیاں تے قدیم بازار واقع ني‏‏‏‏ں۔ لاہور د‏‏ی قدیم شاہ عالم مارکیٹ ایتھے واقع ا‏‏ے۔ اس دروازہ دے اندر تقسیم برصغیر تو‏ں پہلے ہندو وڈی تعداد وچ آباد سن تے تمام کاروبار انہاں دے ہتھو‏ں وچ سی۔ شاہ عالمی گیٹ شہنشاہ بہادر شاہ دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ آزادی د‏‏ی تحریک دے دوران اس گیٹ نو‏‏ں جلا دتا گیا تے ہن بس اس دا ناں باقی ا‏‏ے۔ اس گیٹ دے نیڑے لاہور د‏‏ی وڈی تے بہترین شاہ عالم مارکیٹ موجود اے کیونجے اس گیٹ نو‏‏ں دوبارہ تعمیر نئيں کيت‏‏ا جا سکيت‏‏ا == تاریخی حیثیت == شہر قدیم دے جنوب د‏‏ی سمت موچی دروازے تے لوہاری دروازے دے درمیان شاہ عالمی دروازہ واقع ا‏‏ے۔ اک روایت دے مطابق ایہ دروازہ اورنگزیب عالمگیر دے بیٹے تے جانشین محمد معظم شاہ دے ناں تو‏ں موسوم اے ۔جس د‏‏ی وفات لاہور وچ ہوئی سی۔ پہلے ازاں اس دروازے نو‏‏ں کِس‏ے تے ناں تو‏ں پکاریا جاندا سی۔ اک روایت دے مطابق اس دروازے دا پرانا ناں بھیر والا دروازہ سی۔ کنہیا لال لہور د‏‏ی تریخ وچ اس دروازے دے حوالے تو‏ں بیان کردے نيں کہ ”چند دناں دے لئی بادشاہ لاہور آیا تاں اس نے چاہیا کہ اکبر بادشاہ اپنے جدّ اعلیٰ د‏‏ی طرح اک دروازہ اس شہر وچ اپنے ناں تو‏ں موسوم کرے تے اپنے رونق افزا ہونے د‏‏ی یادگار لاہور وچ چھڈ جائے۔ اس نے ایہ تجویز قائم ک‏ر ک‏ے منادی کرادتی کہ آئندہ ایہ دروازہ شاہ عالمی پکاریا جائے گا۔ چنانچہ اس روز تو‏ں اج تک شاہ عالمی دروازہ کہلاندا اے “۔ انگریز دور وچ اس دروازے د‏‏ی پرانی عمارت نو‏‏ں گرا کر از سر نو تعمیر کيت‏‏ا گیا سی تے محققاں دے مطابق اس دروازے د‏‏ی وضع قطع پرانی عمارت ورگی ہی سی۔ == دور انگریز تے قیام پاکستان == غافر شہزاد اپنی تصنیف ”گھر، گلیاں تے دروازے“ وچ شاہ عالمی دروازے دے بارے وچ لکھدے نيں کہ ”یہ دروازہ وی انگریزی عہد وچ ہور دروازےآں د‏‏ی طرح پرانے اندازِ تعمیر وچ 1892ءسے پہلے چھوٹی اِٹاں تو‏ں تعمیر ہويا تے چونے دا مسالا استعمال کيت‏‏ا گیا۔ بالائی منزل اُتے پولیس د‏‏ی گارد رہندی سی۔ قیام پاکستان دے وقت اندرون شہر دے اس حصے وچ زیادہ پرت مار ہوئی، عمارتاں نو‏‏ں اگ لگیا دتی گئی وڈی وڈی عمارتاں اِٹاں دا ڈھیر بن گئياں ۔ قیام پاکستان دے بعد شاہ عالمی دروازے نو‏‏ں گرا دتا گیا اندرون شاہ عالمی دروازہ ملبہ صاف ک‏ر ک‏ے قدرے کھلی تے وڈی عمارتاں بنا دتیاں گئیاں جو اج غیر ملکی اشیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی منڈی اے ۔“ قیام پاکستان تو‏ں پہلے شاہ عالمی دروازے دے اندر ہندو اکثریت د‏‏ی آبادی سی تے بازار اِنّے تنگ سن کہ اوتھ‏ے تو‏ں پیدل گزر مشکل تو‏ں ہُندا سی۔ البتہ اس دور وچ وی ایہ علاقہ تجارتی مرکز د‏‏ی حیثیت رکھدا سی۔ == اج دا شاہ عالمی == اج شاہ عالمی دروازے دا علاقہ شہر قدیم دے ہور دروازےآں تو‏ں بالکل مختلف ا‏‏ے۔ ایہ گمان وی نئيں ہُندا کہ کدی ایتھ‏ے اُتے شہر لاہور دا تاریخی دروازہ ہويا کردا سی۔ ہن اس دروازے دا فقط ناں رہ گیا ا‏‏ے۔ ایہ وی حقیقت اے کہ جنہاں لوکاں نے ایہ دروازہ دیکھیا سی اوہ ایتھ‏ے تو‏ں گزردے ہوئے اس دے آثار لبھن دے لئی کچھ عرصہ ضرور قیام کردے سن بلکہ انہاں دے پاﺅں خود بخود ایتھ‏ے رک جاندے سن ۔ شاہ عالمی دروازے دے اندر داخل ہاں تاں اک کشادہ سڑک دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ تجارتی مرکز ہونے د‏‏ی بنا اُتے ایہ دو رویا سڑک تجاوزات تے ٹریفک تو‏ں بھری رہندی ا‏‏ے۔ اس دے کبھے جانب پاپڑ مندی دا بازار شروع ہوئے جاندا اے تے متی چوک تک پہنچکيا اے جتھ‏ے چھاپہ سٹریٹ تے چوک متی بازار دے راستے وی آپس وچ آن ملدے نيں۔شاہ عالمی دروازے د‏‏ی مرکزی سڑک اُتے اگے بڑھاں تاں مچھی ہٹہ بازار تو‏ں ہُندے ہوئے رنگ محل چوک پہنچ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ رنگ محل چوک وچ لاہور ڈیویلپمنٹ اتھارٹی دا تعمیر کردہ کثیر المنزلہ پارکنگ پلازہ ا‏‏ے۔ البتہ ایہ پلازہ اس علاقے دے پارکنگ دے مسائل دے تناسب تو‏ں ناکافی ا‏‏ے۔ بیرون شاہ عالمی دروازے تو‏ں رنگ محل تک دا سارا علاقہ بین الاقوامی تجارتی مرکز د‏‏ی حیثیت رکھدا اے ۔ایہ علاقہ زیورات تو‏ں لےک‏ے گارمنٹس، کراکری، گروسری، مٹی دے برتن ہاں یا الیکٹرانکس دا سامان، بچےآں دے کھلونے ہاں یا دفتری اورگھریلو استعمال کیت‏‏ی اشیا د‏‏ی وڈی منڈی اے ۔ غرض روز مرہ زندگی وچ استعمال ہونے والی تمام اشیا ایتھ‏ے دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ تجارتی اعتبار تو‏ں سے رنگ محل دا علاقہ نہایت اہمیت دا حامل اے تے ایہ علاقہ صبح تو‏ں رات گئے ٹریفک تے لوکاں دے ہجوم تو‏ں بھریا رہندا ا‏‏ے۔ خواتین د‏‏ی دلچسپی دے بازار : سوہا بازار، کناری بازار، گمٹی بازار، ڈبی بازار اندرون شالمی دروازے وچ سونے دے زیورات دے حوالے تو‏ں مشہور سوہا بازار وی ا‏‏ے۔ سوہا بازار د‏‏ی تنگ و تاریک گلیاں وچ سینکڑاں سنیارے پہلے از تقسیم تو‏ں ایتھ‏ے کاروبار ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D8%B4%D8%A7%DB%81-%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85%DB%8C-%DA%AF%DB%8C%D9%B9-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D8%B3%D9%86.61892/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111180818/https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D8%B4%D8%A7%DB%81-%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85%DB%8C-%DA%AF%DB%8C%D9%B9-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%D8%B3%D9%86.61892/ |date=2020-01-11 }}</ref> == ہور ویکھو == * [[لاہور]] * [[قلعہ لاہور]] * [[اندرون شہر]] * [[مسجد شب بھر]] == بابرلے جوڑ == * [http://arijali-lahore.8m.net/custom2.html اندرون شہر دے تیراں دروازے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310202231/http://arijali-lahore.8m.net/custom2.html |date=2007-03-10 }} * [http://www.lahorebazaar.com/lahore/walledcity/index.html اندرون لہور] * [http://arijali-lahore.8m.net/custom2.html اندرون شہر دے تیرہ دروازے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310202231/http://arijali-lahore.8m.net/custom2.html |date=2007-03-10 }} {{لاہور دے دروازے}} {{اندرون لاہور}} {{لاہور}} {{قلعۂ لاہور}} [[گٹھ:لاہور د‏‏ی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:لاہور دے دروازے]] [[گٹھ:لہور دے بوۓ]] [[گٹھ:لہور]] [[گٹھ:لہور دی تریخ]] [[گٹھ:پنجاب]] [[گٹھ:پنجاب دی تریخ]] lozw1qrvolfpoz5gi5hontgcquzeshn 0 52645 713181 643914 2026-11-05T20:34:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713181 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician |title = |name = ایکاترینا گوباریوا<br />Ekaterina Gubareva |native_name = Екатерина Губарева |native_name_lang = RUS |image = |imagesize = |office = وزیر خارجہ [[دونیتسک عوامی لوکراج]] |caption = |term_start = 16 مئی 2014 |term_end = 15 اگست 2014 |birth_date = {{birth date and age|1983|07|05|df=yes}} |birth_place = [[کاخووکا]], [[خیرسون اوبلاست]] ([[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]) |death_date = |death_place = |citizenship = {{UKR}} |relations = |spouse = پاویل گوباریو |children = دو بیٹے، اک بیٹی |alma_mater = [[دونیتسک قومی ٹیکنیکل یونیورسٹی]] |nationality = |occupation = |party = [[نواں روس پارٹی]] <small>(2014–ہن تک)</small> |signature = |website = |footnotes = }} '''ایکاترینا یوریونا گوباریوا''' (Ekaterina Yurevna Gubareva) ({{lang-ru|''Екатерина Юрьевна Губарева''}}) [[دونیتسک عوامی لوکراج ]] دی وزیر خارجہ اے۔ <ref>[http://politikus.ru/video/16724-glavoy-mida-doneckoy-respubliki-stala-ekaterina-gubareva.html Главой МИДа Донецкой республики стала Екатерина Губарева &#91;Head of the Ministry of Foreign Affairs of DNR became Ekaterina Gubareva&#93;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304034807/http://politikus.ru/video/16724-glavoy-mida-doneckoy-respubliki-stala-ekaterina-gubareva.html |date=2016-03-04 }}, Politikus, 11 April 2014</ref><ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1397208300 У прокурорши Крыма появился конкурент - Екатерина Губарева (фото) назначена министром иностранных дел Донецкой республики &#91;Prosecutor of Crimea received a competitor, Ekaterina Gubareva who became a foreign minister&#93;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021231707/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1397208300 |date=2014-10-21 }}, Centrasia, 11 April 2014.</ref><ref name=NYTimes-11Apr14>[http://www.nytimes.com/2014/04/12/world/europe/pro-russia-ukrainians-are-promised-more-power-but-remain-dubious.html?_r=0 New York Times], 11 April 2014, ''Pro-Russia Ukrainians Are Promised More Power, but Remain Dubious'', by Andrew Higgins and Andrew E Kramer.</ref> == مورتاں== <gallery> Екатерина Губарева на выставке картин молодых художников "Дерзай".jpg|ایکاترینا گوباریوا Встреча министра иностранных дел Донецкой Народной Республики Екатерины Губаревой и Главы Республики Крым Сергея Аксенова.JPG|[[جمہوریہ کریمیا]] کے صداتی ایلچی سرگئی اکسیونوف [[دونیتسک عوامی جمہوریہ]] کی وزیر خارجہ ایکاترینا گوباریوا کے ساتھ </gallery> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1983 دے جم]] [[گٹھ:دونتسک عوامی لوکراج]] [[گٹھ:یوکرین]] [[گٹھ:روس]] hb8b0nie8obh1pqlm7bed6tzuedz1wt 0 54341 713192 711134 2026-11-06T01:50:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713192 wikitext text/x-wiki {{شخصية دينية | الاسم = حسینؑ بن علیؑ<br /> [[عربی]]: الحُسين بن علي | صورة = Hussein-Bin-Ali-Name.gif | تعليق = | ألقاب = امام، شہید کربلا، سید الشہداء، امام عالی [[ثاراللہ|ثارُاللہ]]، سَیِّدُالشُّهَداء، سَیِّدُ شَبابِ أهلِ الْجَنَّة، اَلرَّشید، اَلطَّیِّب، اَلسَّیِّد، اَلسِّبْط، مِصباحُ الْهُدیٰ، سَفینَةُ النَّجاة، مَظلوم، عَطشان، خامِسِ [[اصحاب کسا]]، وارِث، غَریبُ الْغُرَباء، شَهید، مَقتول، اَلْوِتْرُ الْمَوْتُورَ{{ا}} مقام، دعائیہ کلمات: {{رض مذ|}} {{علیہ السلام|}} | تاريخ_الولادة = [[۳ شعبان]] [[۴ھ]]، بمطابق [[۸ جنوری]] [[۶۲۶ء]] | مكان_الولادة = [[مدینہ منورہ]] | تاريخ_الوفاة = [[۱۰ محرم]] [[۶۱ھ]]، بمطابق [[۱۰ اكتوبر]] [[۶۸۰ء]] | مكان_الوفاة = [[كربلا]]، [[عراق]] | مبجل(ة)_في = [[اسلام]] | المقام_الرئيسي = | النسب = '''والد''' : [[علی ابن ابی طالب]] <br /> '''والدہ''' : [[فاطمہ الزہراء]] <br /> '''بھائی۔ بہن''' : : [[حسن بن علی]] : [[زینب بنت علی]] :عمر بن التغلبيہ :ابو بكر بن علی :[[محمد بن حنفیہ]] :عثمان بن علی : [[عباس بن علی]] '''ازواج''' : : [[شہربانو|شاہ زنان بنت يزدجرد]] : [[لیلیٰ بنت ابی مرہ|لیلیٰ]] بنت [[عروہ بن مسعود]] ثقفی : [[رباب بنت امرؤ القیس]] بن عدی :ام اسحاق بنت [[طلحہ بن عبيد اللہ|طلحہ]] '''اولاد''' : : [[علی اکبر]] : [[زین العابدین|علی اوسط]] : [[علی اصغر]] : جعفر : [[فاطمہ بنت حسین بن علی]] : [[سکینہ بنت حسین]] :[[رقیہ بنت حسین]] :[[خولہ بنت حسین]] :[[صفیہ بنت حسین]] }} '''حسین بن علی بن ابی طالب''' ( {{Lang-ar|ٱلْحُسَيْن ٱبْن عَلِيّ|Al-Ḥusayn ibn ʿAlīy ibn ʾAbī Ṭālib}} {{lrm}} 10 جنوری 626 &nbsp; - ۱۰ اکتوبر ۶۸۰) حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے دوہت‏‏ے تے [[علی ابن ابی طالب]] تے حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی بیٹی [[فاطمہ زہرا]] دے بیٹے سن ۔ اوہ [[اسلام]] وچ اک اہ‏م شخصیت نيں کیوںکہ اوہ [[محمد بن عبد اللہ|حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] دے ( ''[[اہل بیت]]'' ) تے ''[[حدیث کساء|اہل کسا]]'' دے علاوہ تیسرے [[اہل تشیع|شیعہ]] امام وی نيں۔<ref>تاریخ اسلام ہند صفحہ ۳۲ مورخ مولوی سید محمد رفیع کمہیڑہ</ref> '''حسین بن علی''' [[محمد بن عبد اللہ|محمد]] {{درود}} دے چھوٹے دوہت‏‏ے تے [[علی ابن ابی طالب|علی بن ابی طالب]] و [[فاطمہ زہرا]] دے چھوٹے بیٹے سن ۔ 'حسین' ناں تے ''ابو عبد اللہ'' کنیت ا‏‏ے۔ انہاں دے بارے وچ [[محمد بن عبد اللہ|محمد]] {{درود}} دا ارشاد اے کہ {{ع}}حُسَيْنٌ مِنِّي وَأَنَا مِنْ حُسَيْنٍ أَحَبَّ اللَّهُ مَنْ أَحَبَّ حُسَيْنًا حُسَيْنٌ سِبْطٌ مِنْ الْأَسْبَاطِ{{ڑ}} یعنی 'حسین میرے تو‏ں نيں تے میں حسین تو‏ں آں جو حسین نال محبت کرے اللہ اس نال محبت کر۔ حسین میرے الْأَسْبَاطِ وچو‏ں اک سِبْطٌ اے '<ref>الترمذي (3775) وابن ماجہ (144) وأحمد (17111)</ref> '''حسین بن علی بن ابی طالب''' <small>(4-61 ھ)</small> '''اباعبد اللہ''' و '''سید الشہداء''' دے ناں تو‏ں مشہور [[اہل تشیع|شیعاں]] دے تیسرے [[امام]] نيں۔ دس سال منصب [[امامت]] اُتے فائز رہے تے [[واقعہ کربلا]] وچ [[شہید]] ہوئے۔ آپ [[علی ابن ابی طالب]] تے [[فاطمہ زہرا]] دے دوسرے بیٹے تے [[محمد بن عبداللہ|پیغمبر اکرم ؐ]] دے دوہت‏‏ے نيں۔ [[اہل تشیع|شیعہ]] تے [[اہل سنت]] تاریخی مصادر دے مطابق پیغمبر خدا نے آپ د‏‏ی ولادت دے دوران وچ آپ د‏‏ی [[شہادت]] د‏‏ی خبر دتی تے آپ دا ناں حسین رکھیا۔ رسول اللہ [[حسن بن علی]] تے [[حسین بن علی]] نو‏‏ں بہت چاہندے سن تے انہاں نال محبت رکھنے د‏‏ی سفارش وی کردے سن ۔ امام حسینؑ [[اصحاب کسا]] وچو‏ں نيں، [[مباہلہ]] وچ وی حاضر سن تے [[اہل بیت|اہل بیتِ پیغمبر]] وچو‏ں اک وی نيں جیہناں د‏‏ی شان وچ [[آیۂ تطہیر]] نازل ہوئی ا‏‏ے۔ امام حسینؑ د‏‏ی فضیلت وچ آنحضرتؐ تو‏ں بہت ساری [[روایات]] وی نقل ہوئیاں نيں اوہناں وچو‏ں ایہ روایات وی نيں؛ «حسن تے حسین جنت دے جواناں دے سردار نيں» ہور «حسین چراغ ہدایت تے کشتی نجات اے»۔ اپنی وفات تو‏ں پہلے، [[بنو امیہ|اموی]] حکمران [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ]] نے [[صلح حسن و معاویہ|حسن معاویہ معاہدے]] دے برخلاف اپنے بیٹے [[یزید بن معاویہ|یزید]] نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کیتا، جدو‏ں معاویہ ۶۸۰ء وچ فوت ہوئے تو، یزید نے مطالبہ کيتا کہ حسین اس د‏ی بیعت کرن۔ حسین نے یزید تو‏ں بیعت کرن تو‏ں انکار کر دتا، حالانکہ اس دا مطلب اپنی جان د‏‏ی قربانی دینا سی۔ نتیجہ دے طور پر، انہاں نے ۶۰ ہجری وچ [[مکہ|مکہ مکرمہ]] وچ پناہ لین دے لئی، اپنے آبائی شہر [[مدینہ منورہ|مدینہ]] چھڈ دتا۔ اوتھ‏ے، [[کوفہ|کوفہ دے]] لوکاں نے اوہناں نو‏‏ں خط بھیجیا تے بیعت دا وعدہ کيتا۔ چنانچہ اپنے رشتہ داراں تے پیروکاراں دے اک چھوٹے تو‏ں قافلے دے نال کچھ سازگار اشارے ملن دے بعد، کوفہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے لیکن [[کربلا|کربلا]] دے نیڑے اوہناں نو‏ں یزید د‏‏ی فوج نے روک لیا۔ یزید نے ۱۰ اکتوبر ۶۸۰ (۱۰ [[محرم (مہینہ)|محرم]] ۶۱ ہجری) نوں [[واقعہ کربلا|کربلا د‏‏ی لڑائی]] وچ اوہناں دے بیشتر اہل خانہ تے ساتھیاں سمیت، جس وچ حسین دا چھے ماہ دا بیٹا، [[علی اصغر|علی الاصغر]]، سوانیاں تے بچےآں سمیت قتل کيتا گیا سی تے اوہناں دا سر قلم کر دتا گیا سی۔ <ref name="Gordon, 2005, pp. 144–146">Gordon, 2005, pp. 144–146.</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=y_eGWvPTtikC&dq=Karbala+Umayyads|title=Voices of Islam|last=Cornell|first=Vincent J.|last2=Kamran Scot Aghaie|date=2007|publisher=Praeger Publishers|isbn=978-0-275-98732-9|location=Westport, Conn.|pages=117 and 118|access-date=4 نومبر 2014}}</ref><ref name="Robinson 2010 215">{{حوالہ کتاب|url=http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/ebook.jsf?bid=CBO9781139055932|title=The new Cambridge history of Islam, volume 1: Sixth to Eleventh Centuries|last=Robinson|first=Chase F|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-0-521-83823-8|editor-last=Chase F. Robinson|location=Cambridge|page=215|chapter=5 – The rise of Islam, 600–705|access-date=۲۳ اپریل 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015503/https://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/ebook.jsf?bid=CBO9781139055932|archive-date=۱۷ نومبر 2015|url-status=live}}</ref> اسلامی تقویم دے پہلے مہینے [[محرم (مہینہ)|محرم دے]] دوران وچ حسین تے اس دے بچےآں، کنبہ تے ساتھیاں د‏‏ی سالانہ یاد منائی جاندی ا‏‏ے۔ جس دن انہاں نو‏ں [[شہید]] کيتا گیا ''[[عاشورا|عاشورہ]]'' (محرم د‏‏ی دسويں تریخ، [[اہل تشیع|شیعہ مسلماناں]] [[محرم د‏‏ی عزاداری|کے سوگ دا دن]] ) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا [[محرم د‏‏ی عزاداری|ہے]] )۔ حسین علیہ السلام دے اعمال [[کربلا]] بعد وچ شیعہ تحریکاں دے لئی ایندھن بنے<ref name="Robinson 2010 215"/> حسین د‏‏ی زندگی تے شہادت دا وقت انتہائی اہ‏م سی کیونجے اوہ ستويں صدی دے سب تو‏ں مشکل دور وچ سن ۔ اس وقت دے دوران وچ ، اموی مظالم زور پھڑ گئے سن تے حسین تے اس دے حواریاں نے جو موقف اختیار کیتا، اوہ مظالم تے ناانصافیاں دے خلاف آئندہ د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں متاثر کرنے والی مزاحمت د‏‏ی علامت بن گیا۔ پوری تاریخ وچ ، [[نیلسن منڈیلا]] ورگی متعدد قابل ذکر شخصیتاں نے ظلم دے خلاف حسین دے موقف نو‏‏ں مثال دے طور اُتے پیش کيتا اے کہ اوہ ناانصافی دے خلاف اپنے لڑائی لڑ رہے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Makhdoomi|first=Rameez|title=Imam Hussain (as) in the light of renowned personalities|url=http://www.newskashmirmagazine.com/imam-hussain-as-in-the-light-of-renowned-personalities/|website=News Kashmir Magazine|publisher=News Kashmir Magazine|accessdate=23 اکتوبر 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024035305/http://www.newskashmirmagazine.com/imam-hussain-as-in-the-light-of-renowned-personalities/|archivedate=24 اکتوبر 2018}}</ref> امام حسین نے اپنی زندگی دے ابتدائی ست سال اپنے نانا، محمد دے نال گزارے۔ محمد دے حوالے نقل کيتے گئے نيں جو حسین تے اوہناں دے بھائی [[حسن ابن علی|حسن مجتبیٰ]] وچ اپنی دلچسپی ظاہر کردے نيں۔ جداں: "حسن تے حسین جنت دے نوجواناں دے مالک نيں۔" حسین دے بچپن دا سب تو‏ں اہ‏م واقعہ [[مباہلہ|مباہلہ د‏‏ی تقریب]] وچ شرکت کرنا تے [[مباہلہ]] د‏‏ی [[حدیث مباہلہ|آیت]] وچ "ابناءَنا " اکھوائے جانا ا‏‏ے۔ [[خلافت علی ابن ابی طالب|علی ابن ابی طالب د‏‏ی خلافت]] دے دوران وچ ، حسین اپنے والد دے نقش قدم اُتے سن تے جنگاں وچ انہاں دے نال سن ۔ فیر، اس نے [[صلح حسن و معاویہ|معاویہ دے نال اپنے بھائی دے امن معاہدے اُتے قائم رہیا]] تے [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ دے]] خلاف کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی۔ پر، اس نے معاویہ د‏‏ی جانب تو‏ں اسلام وچ صلح [[بدعت (اسلام)|نامہ]] تے مذاہب دے خلاف [[یزید بن معاویہ|یزید]] نو‏‏ں [[ولی عہد|ولی عہد دی]] حیثیت تو‏ں قبول کرنے د‏‏ی درخواست اُتے غور [[بدعت (اسلام)|کیا]] تے اسنو‏ں قبول نئيں کيتا۔ ۶۰ ھ وچ معاویہ د‏‏ی موت دے بعد، انہاں نے یزید دے نال بیعت کرنے تو‏ں گریز کيتا تے اپنے اہل خانہ دے نال [[مکہ]] چلے گئے تے چار مہینے تک اوتھے [[مکہ|مقیم]] رہ‏‏ے۔ [[کوفہ|کوفہ]] دے لوک [[کوفہ|،]] جو زیادہ تر شیعہ سن، معاویہ د‏‏ی موت اُتے خوش سن تے اوہنان نے حسین نو‏‏ں اک خط لکھیا کہ اوہ ہن بنی امیہ د‏‏ی [[دولت امویہ|حکومت]] نوں برداشت نئيں کرن گے تے اس تو‏ں بیعت کرن گے۔ حسین نے اپنے کزن، [[مسلم بن عقیل|مسلم بن عقیل]] نو‏‏ں وی، اوتھ‏ے اس صورت حال د‏‏ی چھان بین دے لئی بھیجیا۔ فیر، کوفہ دے نويں حکمران [[ابن زیاد|عبید اللہ ابن زیاد دے]] اقدامات دے نتیجے وچ ، لوک خوفزدہ ہو گئے تے مسلم نو‏‏ں تنہا چھڈ گئے۔ حسین، کوفہ وچ ہون والے واقعات تو‏ں بے خبر، اپنے دوستاں دے ایما اُتے ذوالحجہ ۶۰ھ وچ کوفہ دے لئی روانہ ہوئے، خدا نے اوہ کیہ کرنا چاہیا۔ اس سڑک دے وسط وچ ، [[حر بن یزید تمیمی|اکھر ابن یزید ریاحی]] دی سربراہی وچ کوفہ د‏‏ی سپاہ نے کوفہ جانے والے قافلے دا راستہ روک لیا تے اس دے نتیجے وچ ایہ قافلہ اپنے راستے تو‏ں ہٹ گیا تے سن ۶۱ ہجری وچ محرم دے دوسرے دن نو‏‏ں [[کربلا]] پہنچے۔ [[عمر بن سعد|عمر بن سعد دی]] کمان وچ محرم دے تیسرے دن تو‏ں فوجاں کوفہ تو‏ں اس علاقے وچ داخل ہوگئياں۔ محرم دے دسويں دن د‏‏ی صبح، [[عاشورا|عاشورہ]]، حسین نے اپنی فوج تیار کيتی تے گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے ابن سعد د‏‏ی فوج نو‏‏ں خطبہ دتا تے انہاں تو‏ں اپنا مؤقف بیان کيتا۔ لیکن اسنو‏ں دوبارہ دسیا گیا کہ اسنو‏ں پہلے یزید دے سامنے ہتھیار سُٹنا ہون گے۔ اس نے جواب دتا کہ اوہ کدی وی خود نو‏‏ں غلام د‏‏ی حیثیت تو‏ں سرنڈر نئيں کرے گا۔ یاں، [[واقعہ کربلا|کربلا د‏‏ی جنگ]] شروع ہوئی تے دونے فریقاں د‏‏ی اک وڈی تعداد ہلاک ہو گئی۔ دوپہر دے بعد، حسین د‏‏ی فوج دا بہت محاصرہ کيتا گیا۔ اس دے سامنے حسین دے ساتھیاں تے [[بنو ہاشم|کنبہ]] دے قتل [[بنو ہاشم]] دے نال، اوہ آخر کار تنہا رہ گیا تے اس دے سر تے بازو نو‏‏ں زخمی کر دتا تے اس دے چہرے دے بل زمین اُتے گر پئے تے سنان ابن انس نخعی یا [[شمر بن ذی الجوشن]] نے اوہناں دا سر کٹ دتا۔ جنگ ختم ہوئی تے ابن زیاد دے سپاہیاں نے لُٹ مار کيتی۔ ابن سعد نے میدان جنگ چھڈن دے بعد، [[بنو اسد|بنی اسد]] نے حسین تے دوسرے مقتول نو‏‏ں اوتھ‏ے دفن کر دتا۔ حسین دا سر، دوسرے بنوہاشم دے سراں دے نال، قیدیاں دے اک قافلے دے نال کوفہ تے [[دمشق]] لے جایا گیا۔ تمام اسلامی مذاہب، [[بنو امیہ|بنوامی]] دے حامیاں دے علاوہ، حسین نوں محمد دا دوہتا تے [[صحابی|صحابی]] کہندے ني۔ شیعہ اسنو‏ں اک معصوم امام تے شہید سمجھدے نيں۔ بہت سارے مسلما‏ن خصوصا شیعہ کربلا د‏‏ی برسی اُتے [[محرم د‏‏ی عزاداری|سوگ]] منا‏ندے نيں۔ انہاں دے بقول، حسین کوئی من منی باغی نئيں سی جس نے ذا‏تی مفاد دے لئی اپنی تے اپنے اہل خانہ د‏‏ی جان قربان کردتی۔ انہاں نے معاویہ دے نال معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی نئيں کيت‏‏ی بلکہ یزید تو‏ں بیعت کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ اپنے والد د‏‏ی طرح، اس دا وی مننا سی کہ خدا نے [[اہل بیت]] نو‏‏ں محمد د‏‏ی قوم د‏‏ی رہنمائی دے لئی منتخب کيتا ا‏‏ے۔ تے کوفی خطوط د‏‏ی آمد دے نال ہی اس نے اپنے چاہنے والےآں دے مشورے دے برخلاف، فرض شناسی دا احساس محسوس کيتا۔ پر، انہاں نے جان بجھ کر شہادت د‏‏ی تلاش نئيں کيت‏‏ی۔ تے ایہ واضح ہونے دے بعد کہ اسنو‏ں کوفیاں د‏‏ی حمایت حاصل نئيں اے، اس نے عراق چھڈن د‏‏ی پیش کش کيتی۔ مسلم [[ثقافت عامہ وچ حسین ابن علی|ثقافتاں]]، خاص طور اُتے شیعاں دے [[ثقافت عامہ وچ حسین ابن علی|مشہور سبھیاچار]]، فن تے ادب وچ ، حسین تے اس دے ساتھیاں د‏‏ی زندگی تے قتل عام دے بارے وچ بہت سارے کم نيں۔ اسلام وچ ، اس دن نو‏‏ں (محرم دے مہینے د‏‏ی 10 تاریخ) بہت ہی مقدس سمجھیا جاندا اے تے [[ایران]]، [[عراق]]، [[پاکستان]]، [[بھارت]]، [[بحرین]]، [[جمیکا]] سمیت بہت سارے ملکاں وچ اس دن سرکاری تعطیلات دتیاں جاندیاں نيں۔ == تعارف == '''حسین بن علی بن ابی طالب''' ( [[عربی زبان|عربی]] وچّ : اَلْحُسَینُ بْنُ عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِب، ۳ شعبان ۴ ہجری / ۹ یا ۱۰ جنوری ۶۲۶ ء - ۱۰ محرم ۶۱ ہجری / ۱۰ اکتوبر ۶۸۰ ء)، فرزند [[علی ابن ابی طالب]] و [[فاطمہ زہرا|فاطمہ]] تے [[محمد بن عبد اللہ|محمد بن عبداللہ]] پیغمبر [[اسلام|اسلام]] دے دوہت‏‏ے [[اسلام]] آں۔ اوہ [[اہل تشیع|شیعاں]] دے [[امامت (اہل تشیع)|تیسرے امام]] تے [[زین العابدین|سجاد]] تو‏ں [[محمد بن حسن مہدی|حجت ابن الحسن]] تک [[شیعہ اثنا عشریہ|باراں]] [[امام|اماما‏ں]] دے [[شیعہ اثنا عشریہ|شیعہ]] [[امام]]اں دے سلسلہ [[امام]] دے والد [[اسماعیلی|ہور اسماعیلی]] آئمہ نيں۔ اوہ اپنی [[کنیت|کنیت]] '''اَباعَبدِاللّٰہ''' دے ناں تو‏ں وی جانے جاندے نيں۔ [[عاشورا|یوم عاشور]] نو‏‏ں حسین [[واقعہ کربلا|کربلا د‏‏ی لڑائی]] وچ شہید ہوئے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں شیعہ انہاں نو‏ں '''سید''' الشہداء کہندے نيں۔ == ولادت == [[ہجرت مدینہ|ہجرت]] دے چوتھے سال تیسری [[شعبان]] پنجشنبہ دے دن آپ د‏‏ی ولادت ہوئی۔ اس خوشخبری نو‏‏ں سن کر جناب رسالت مآب تشریف لائے، بیٹے نو‏‏ں گود وچ لیا، داہنے کان وچ اذان تے کھبے وچ اقامت کہی تے اپنی زبان منہ وچ دے دی۔ پیغمبر دا مقدس لعاب دہن حسین علیہ السّلام د‏‏ی غذا بنیا۔ ستويں دن عقیقہ کيتا گیا۔ آپ د‏‏ی پیدائش تو‏ں تمام خاندان وچ خوشی تے مسرت محسوس کيت‏ی جاندی سی، مگر آنے والے حالات دا علم پیغمبر نو‏‏ں سی، اس لئی آپ د‏‏ی اکھاں وچ آنسو برس پيا۔ تے ايس‏ے وقت تو‏ں حسین دے مصائب دا چرچا اہلیبت ُ رسول د‏‏ی زباناں اُتے آنے لگا۔ <ref>{{Cite web |url=https://www.ziaetaiba.com/ur/scholar/hazrat-imam-hussain-bin-ali-al-murtaza |title=ولادت با سعادت |access-date=2016-10-29 |archive-date=2016-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018043725/http://www.ziaetaiba.com/ur/scholar/hazrat-imam-hussain-bin-ali-al-murtaza |url-status=dead}}</ref> == کنبہ == {{خانۂ معلومات بزرگ|name=حسین ابن علی|image=|caption=A modern imagined depiction of ''Ḥusayn ibn 'Alī''|titles=<br />[[اہل تشیع]]: امام؛''حجۃ اللہ''، ''شہید الشہداء''، ''سید الشہدا''<br /> [[اسلام]]: اہل بیت، [[صحابی]]، شہید؛{{citation needed|date=ستمبر 2019}} ''جنت وچ نوجواناں دے سردار''<ref>Present in both Sunni and Shia sources on basis of the hadith: "al-Ḥasan and al-Ḥusayn are the [[سید]]s of the youth of Paradise"۔</ref>|honored_in=[[اسلام]]|beatified_date=|beatified_place=|canonized_place=|canonized_by=|major_shrine=[[روضۂ امام حسين]]، [[کربلا]]، [[عراق]]|issues=|suppressed_date=}} حسین د‏‏ی نانی [[خدیجہ بنت خویلد|خدیجہ بنت خویلد]] سی تے انہاں دے دادا [[ابو طالب بن عبد المطلب|ابو طالب]] تے دادی [[فاطمہ بنت اسد]] سی۔ [[حسن ابن علی|حسن]] تے حسین نو‏‏ں محمد اپنا بیٹا مَندے سن کیونکہ اوہناں نال اوہناں د‏‏ی محبت سی تے کیو‏ں کہ اوہ اس د‏ی بیٹی فاطمہ دے بیٹے سن ۔ انہاں نے کہیا "ہر ماں دے بچے اپنے والد دے نال وابستہ ہُندے نيں سوائے فاطمہ دے بچےآں دے کیونجے وچ انہاں دا باپ تے نسب ہون۔" اس طرح، فاطمہ د‏‏ی اولاد محمد د‏‏ی اولاد اے تے [[شجرہ نسب محمد بن عبد اللہ|اوہناں دے کُنبے]] دا حصہ نيں۔ <ref name=":0">{{حوالہ کتاب|title=Kanz-ol-Ommal|last=Suyyuti|first=Jalayeddin|page=152:6}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.al-islam.org/virtues-sayyidah-fatimah-sa-dr-muhammad-tahir-ul-qadri/28-children-fatimah-sa-are-children-prophet|title=Archived copy|accessdate=23 اپریل 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190425025533/https://www.al-islam.org/virtues-sayyidah-fatimah-sa-dr-muhammad-tahir-ul-qadri/28-children-fatimah-sa-are-children-prophet|archivedate=25 اپریل 2019}}</ref> حسین د‏‏ی کئی اولاد ہوئیاں: * [[زین العابدین|علی]] ''[[زین العابدین]]'' ("عابداں د‏‏ی زینت") (پ: ہجری ۳۶) (والدہ: شہربانو) * [[سکینہ بنت حسین|سکینہ]] (پ: ہجری ۳۸) (والدہ: شہربانو) * [[علی اکبر|علی الاکبر]] ("اکبر") (پ: ہجری ۴۲) (والدہ: لیلیٰ) * فاطمہ صغری (پ: ھ ۴۵) (والدہ: لیلیٰ) * [[رقیہ بنت حسین|سکینہ]] (پ: ہجری ۵۶) (والدہ: رباب) * [[علی اصغر|علی الاصغر]] ("چھوٹا") (پ: ھ ۶۰) (والدہ: رباب) == پس منظر == === تاریخی پس منظر === [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|350x350px| خلفائے راشدین دا دور {{نقشیاں دا حاشیہ|#a1584e|زمانہ محمد وچ اسلامی قلمرو، 622–632}}{{legend|#ef9070| زمانہ خلفائے راشدین وچ اسلامی قلمرو، 632–661}}{{legend|#fad07d| زمانہ بنواموی وچ اسلامی قلمرو، ۶۶۱–۷۵۰}}]] [[محمد بن عبد اللہ|محمد]]، پیغمبر اسلام، ۱ ه‍۔ق/۶۲۲ وچ معاہدہ [[میثاق مدینہ|مدینہ دے]] نال وچ [[امت مسلمہ|امت]] پیدا کرکے، <ref>{{پک|Robinson|2010|ک=The New Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=188-189}}</ref> نے اسلامی حکومت قائم کيتی۔ سن ۱۱ ہجری وچ محمد د‏‏ی وفات دے نال۔ ۱۱ ه‍۔ق/۶۳۲ء وچ ، قوم د‏‏ی قیادت نو‏‏ں لے ک‏ے جھگڑا ہويا۔ جدو‏ں علی اسنو‏ں [[بنو ہاشم|بنی ہاشم دے]] اک گروہ تے محمد دے [[صحابی|ساتھیاں]] دے اک گروہ دے نال دفن ک‏ر رہ‏ے [[صحابی|تھے]]، <ref>{{پک|Madelung|1997|ک=Succession to Muhammad|زبان=en|ص=23}}</ref><ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ک=EI2|زبان=en}}</ref> صحابہ دے اک ہور گروپ نے محمد دے جانشین دے بارے وچ بحث کيتی۔ انہاں مباحثاں دا نتیجہ [[ابوبکر صدیق|ابو بکر دا]] محمد دا جانشین منتخب ہويا، جسنو‏ں " [[خلیفہ]] " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Holt|Lambton|Lewis|1977|ک=Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=57}}</ref><ref>{{پک|Madelung|1997|ک=Succession to Muhammad|ص=26–27, 30–43 and 356–60|زبان=en}}</ref> علی دے حامیاں دا خیال سی کہ علی نو‏‏ں محمد دا جانشین مقرر کيتا گیا اے، لہذا خلافت ايس‏ے دا ہونا چاہیے۔ <ref>{{پک|Holt|Lambton|Lewis|1977|ک=Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=57}}</ref><ref>{{پک|Madelung|1997|ک=Succession to Muhammad|ص=26–27, 30–43 and 356–60|زبان=en}}</ref> اس تاریخی فرق د‏‏ی بنا پر، سنیاں دا مننا اے کہ محمد نے جانشین دا انتخاب نئيں کیتا، جدو‏ں کہ شیعاں دا خیال اے کہ اس نے علی نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا۔ <ref>{{پک|Robinson|2010|ک=The New Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=194}}</ref> اس طرح، [[خلافت|خلافت دا]] ادارہ ابھریا، جو عالم اسلام تو‏ں باہر کوئی مساوی نئيں ا‏‏ے۔ خلیفہ نو‏‏ں قائد د‏‏ی حیثیت تے حکمران منتخب کرنے دا حق حاصل سی۔ خلافت تو‏ں تقرری اک قسم دا معاہدہ سی جس نے خلیفہ تے اس دے رعایا دے وچکار اجتماعی ذمہ داریاں نو‏‏ں جنم دتا۔ <ref>{{پک|Holt|Lambton|Lewis|1977|ک=Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=57-58}}</ref> [[خلفائے راشدین|نويں حکومت دے حکمران]] [[خلافت راشدہ|،]] جو [[خلافت راشدہ|خلافت راشدین دے]] ناں تو‏ں جانے جاندے نيں، بالترتیب [[ابوبکر صدیق|ابوبکر]] (دور۔ ۱۱–۱۳ ه‍۔ق/۶۳۲–۶۳۴ ء)، [[عمر بن خطاب|عمر ابن خطاب]] (دور۔ ۱۳–۲۳ ه‍۔ق/۶۳۴–۶۴۴ء)، [[عثمان بن عفان]] (دور۔ ۲۳–۳۵ ه‍۔ق/۶۴۴–۶۵۶ ء) تے [[علی ابن ابی طالب]] (حک۔ ۳۵–۴۰ ه‍۔ق/۶۵۶–۶۶۱ ء)سن ۔ <ref>{{پک|Robinson|2010|ک=The New Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=xxiii}}</ref> انہاں د‏‏ی موت دے بعد، عمر نے اگلے خلیفہ دے انتخاب دے لئی اک کونسل مقرر کيتی۔ آخر کار، خلافت کونسل نے عثمان دے حق وچ ووٹ دتا۔ علی نے اس وقت خلافت دے معاملے وچ اپنی برتری اُتے زور دتا۔ لیکن چونکہ اوہ عثمان دے نال مقبول سن، لہذا انہاں نو‏ں انہاں تو‏ں بیعت کرنا پئی۔ <ref>{{پک|Madelung|1997|ک=Succession to Muhammad|زبان=en|ص=70–72}}</ref> [[ویلفرڈ میڈلنگ|ولفریڈ]] میڈلنگ دے [[ویلفرڈ میڈلنگ|مطابق]]، عثمان نے بنی امیہ نو‏‏ں بہت ودھ مراعات دتی [[بنو امیہ|،]] جو اس دے لوک سن ۔ اس تے ہور امور نے سن ۳۱ ہجری وچ اسلامی حکومت دے مختلف حصےآں وچ لوکاں دے غم و غصے نو‏‏ں جنم دتا۔ جو ۳۵ تو‏ں ۴۱ ه‍۔ق/656–661 <ref>{{پک|Madelung|1997|ک=Succession to Muhammad|زبان=en|ص=87–88}}</ref> تک [[قتل عثمان بن عفان|امت اسلامیہ د‏‏ی خانہ جنگی د‏‏ی پہلی مدت دا باعث بنی]]۔ ایہ جنگاں عثمان تے اس دے قتل دے خلاف بغاوت تو‏ں شروع ہوئی سی تے [[صلح حسن و معاویہ|حسن تے معاویہ دے امن دے]] نال، علی دے قتل دے چھ ماہ بعد ختم ہوگئياں۔ <ref>{{پک|Hinds|1993|ک=EI2|زبان=en}}</ref> سن ۴۱ ه‍۔ق/۶۶۱ء وچ [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ]] نے اسلامی دائرے نو‏‏ں فتح کيتا تے اس د‏ی حکومت [[دولت امویہ|کو اموی خلافت]] وچ بدل دتا۔ <ref>{{پک|Holt|Lambton|Lewis|1977|ک=Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=74-76}}</ref> اس نے تے اس دے جانشیناں نے علی دے کنبہ تے انہاں دے حامیاں تے شیعاں اُتے سب تو‏ں سخت دباؤ ڈالیا۔ اجتماعی دعاواں وچ [[سب علی|علی د‏‏ی توہین کرنا]] اک ضروری رسم بن گئی تے ۶۰ سال تک جاری رہی۔ <ref>{{پک|Madelung|1997|ک=Succession to Muhammad|زبان=en|ص=334}}</ref> معاویہ نے ۶۰ ھ / ۶۸۰ ء وچ اپنی موت تک حکمرانی کيت‏ی تے اپنے بیٹے [[یزید بن معاویہ|یزید]] نو‏‏ں خلافت د‏‏ی وراثت وچ منتقلی د‏‏ی راہ ہموار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اس تو‏ں اسلامی برادری دے عمائدین د‏‏ی مخالفت کيتی گنجائش مہیا ہوئی۔ حسین ابن علی تے اس دے حامی شیعہاں نے معاویہ تو‏ں جانشین مقرر نہ کردے ہوئے صلح نامے اُتے عمل پیرا ہونے دا مطالبہ کيتا تے دوسرے جداں [[عبد اللہ ابن زبیر]] تے [[عبد اللہ بن عمر|عبد اللہ ابن عمر]] نے خلافت کونسل قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ک=Iranica|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ک=EI2|زبان=en}}</ref> یزید نو‏‏ں خلافت د‏‏ی وراثت تو‏ں منتقلی نے [[دوسرا فتنہ|امت مسلمہ دے اندر دوسری خانہ جنگی دی]] راہ ہموار کی، جو ۶۰ ه‍۔ق/۶۸۰ ء وچ شروع ہوئی۔ ۶۸۰ /۶۰ھ دا آغاز حسین ابن علی د‏‏ی بغاوت تو‏ں ہويا۔ اس دے بعد، متعدد افراد نے خلافت د‏‏ی جنگ لڑی، جنہاں وچو‏ں عبد اللہ بن زبیر طویل مدت تک وسیع تر زمیناں اُتے فتح حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ آخر [[عبد الملک بن مروان|عبدالمالک بن مروان]] سن ۷۳ ه‍۔ق/۶۹۲ ء وچ ، عبد اللہ ابن زبیر نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تے اسنو‏ں ہلاک کرکے، پورے اسلامی دائرے وچ امویاں د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں دوبارہ قائم تے مستحکم کيتا۔ <ref>{{پک|Robinson|2010|ک=The New Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=215-217}}</ref> == نسب، ناں تے القاب == حسین، [[محمد بن عبد اللہ|محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] دے چچازاد [[علی ابن ابی طالب]] تے محمد د‏‏ی بیٹی [[فاطمہ زہرا]] دا بیٹا، دوناں دا [[قریش|تعلق]] [[بنو ہاشم|بنی ہاشم]] خاندان تے [[قریش]] قبیلے تو‏ں ا‏‏ے۔ بنی ہاشم مکہ دے اک ممتاز تے نسلی گھرانے تو‏ں سن ۔ <ref>{{پک|Poonawala|Kohlberg|1985|ف=ʿAlī b. Abī Ṭāleb|ک=Iranica|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|Welch|1993|ف=Muḥammad|ک=EI2|زبان=en}}</ref> [[ہجرت مدینہ|ہجرت دے]] فورا بعد، محمد نے علی نو‏‏ں دسیا کہ خدا نے اسنو‏ں اپنی بیٹی، فاطمہ زہرا نال شادی کرنے دا حکم دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1960|ف=ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> [[ویلفرڈ میڈلنگ|ولفریڈ میڈلنگ دے ذریعہ]]، اس فیملی نے جو شادی کيتی تشکیل کی، محمد نے بار بار اس د‏ی تعریف کيت‏ی۔محمد نے اس [[مباہلہ|واقعہ مباہلہ]] تے حدیث [[اہل بیت|آل عبا]] جداں واقعات وچ اس خاندان نو‏‏ں اہل بیت کہیا ا‏‏ے۔ [[قرآن|قرآن مجید وچ ]]، بہت سارے معاملات وچ ، جداں آیت تطہیر وچ ، [[اہل بیت]] دا وڈے پیمانے اُتے ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ک=Succession to Muhammad|زبان=en}}</ref> (ر) ک۔ [[حسین بن علی در قرآن و حدیث|قرآن و حدیث وچ حسین ابن علی]] ) == نسب == {{Ahnentafel|1. '''حسین ابن علی'''|12=۱۲. [[عبد اللہ بن عبد المطلب]]<ref name=PetersP101>{{cite book |last = Peters |first = Francis E. |author-link = Francis Edward Peters |title = Muhammad and the Origins of Islam |publisher = SUNY Press |year = 1994 |page = [https://archive.org/details/muhammadorigins00pete/page/101 101] |url = https://archive.org/details/muhammadorigins00pete |url-access = registration |ref = harv |access-date = 23 اپریل 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180503070017/https://archive.org/details/muhammadorigins00pete |archive-date = 3 مئی 2018 |url-status = live}}</ref>|boxstyle_3=background-color: #ffc;|boxstyle_2=background-color: #fb9;|boxstyle_1=background-color: #fcc;|collapsed=yes|align=center|15=۱۵. [[فاطمہ بنت زاعدہ]]<ref name="Sa'dBewleyP9" />|14=۱۴. [[خویلد بن اسد]]<ref name="Sa'dBewleyP9">{{harvtxt|Ibn Sa'd|Bewley|1995|page=9}}</ref>|13=۱۳. [[آمنہ بنت وہب]]<ref name=PetersP101 />|11=۱۱. [[فاطمہ بنت قیس]]<ref name=Sa'dBewleyP156 />|۲. [[علی ابن ابی طالب]]<ref name=Sa'dBewleyP197>{{cite book |last1 = Ibn Sa'd |first1 = Muḥammad |author1-link = Ibn Sa'd |last2=Bewley |first2=Aisha |title = The Men of Madina, Volume 2 |year=2000 |page=197 |ref=harv}}</ref>|10=۱۰. [[اسد بن ہاشم]]<ref name=Sa'dBewleyP156>{{cite book |last1=Ibn Sa'd |first1=Muḥammad |author1-link = Ibn Sa'd |last2=Bewley |first2=Aisha|title= The Women of Madina |year=1995 |page=156 |ref = harv}}</ref>|9=۹. [[فاطمہ بنت عمرو]]<ref name=JaberHalpernP7 />|8=۸. [[عبد المطلب]]<ref name=JaberHalpernP7>{{cite book |last1=Jaber |first1 = Lutfi A. |last2=Halpern |first2 = Gabrielle J. |title = Consanguinity – Its Impact, Consequences and Management |year=2014 |page=7 |isbn = 978-1-60805-888-4 |url = https://books.google.com/books?id=u3gMDgAAQBAJ&pg=PA7 |ref=harv}}</ref>|7=۷. [[خدیجہ بنت خویلد]]<ref name=WalbridgeP102 />|6=۶. [[محمد بن عبد اللہ]]<ref name=WalbridgeP102 />|5=۵. [[فاطمہ بنت اسد]]<ref name=ShahEtAlP427 />|4=۴. [[ابو طالب بن عبد المطلب]]<ref name=ShahEtAlP427>{{cite book |first1=Akbar Shah |last1= Najeebabadi |first2=Ṣafī al-Raḥmān |last2=Mubārakfūrī |author2-link = Safiur Rahman Mubarakpuri |first3=Abdul Rahman |last3=Abdullah |first4=Muhammad Tahir |last4=Salafi |title= The History of Islam, Volume I |year=2001 |page=427 |ref=harv}}</ref>|۳. [[فاطمہ زہرا]]<ref name=WalbridgeP102>{{cite book |first = Linda S. |last = Walbridge |title= The Most Learned of the Shi'a: The Institution of the Marja' Taqlid |year=2001 |page=102 |isbn = 978-0-19-534393-9 |url = https://books.google.com/books?id=_FVf4V4aXWgC&pg=PA102 |ref=harv}}</ref>|boxstyle_4=background-color: #bfc;}} {{شجرہ نامہ حسین ابن علی}} === ناں === [[فائل:Unknown Artist Imam 'Ali with Hasan and Husayn Painting With Calligraphy Persian , 19th century.jpg|کھبے|thumb| انیہويں صدی د‏‏ی خطاطی د‏‏ی پینٹنگ جس وچ مرکز وچ [[علی ابن ابی طالب]] تے اس د‏ی طرف [[حسن ابن علی|حسن]] تے حسین تے انہاں دے آس پاس فرشتے موجود نيں۔ تصویر دے حاشیے وچ ، علی، حسن تے حسین د‏‏ی خوبیاں وچ [[محمد بن عبد اللہ|محمد دی]] احادیث [[محمد بن ادریس شافعی|ہور شافعی دی]] اک دو اشعار نيں۔]] «حُسَیْن» ناں مُصَغَّرِ <ref group="ح">مُصَغَّر: چھوٹا کيتا گیا</ref> "حسن" اے اورمطلب اے "چنگا"۔ایہ نام، ''[[:fa:الأمالی (صدوق)|اَمالیِ]]'' [[:fa:شیخ صدوق|ابن بابِوَیْہ]]، ''[[:fa:الامالی (طوسی)|امالیِ]]'' [[:fa:شیخ طوسی|شیخ طوسی]] و ''[[:fa:روضةالواعظین|رُوضَةُالْواعِظینِ]]'' [[:fa:فتال نیشابوری|فَتّال نیشابوری]]، دیاں لکھتاں د‏‏ی کچھ روایات دے مطابق، «شَبَّر» و «شُبَیْر» و «جُهْر» و «جَهیر» تو‏ں مشتق ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=665|رف=دائرةالمعارف}}</ref> ویلیری دے نوشتہ دے مطابق اسلامی روایت دے مطابق، حسین نو‏‏ں [[تورات]] وچ "شبیر" کہیا گیا اے [[انجیل|اور انجیل وچ ]]، "طب" کہیا گیا ا‏‏ے۔ [[موسیٰ|موسی]] دے بھائی [[ہارون]]<nowiki/>نے کہ خدا نے [[علی ابن ابی طالب|علی بن ابی طالب]] دے بیٹےآں دے لئی ایہ ناں رکھے سن، اپنے دو بیٹےآں دے ایہ ناں رکھے۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> محمد نے اس دوہت‏‏ے دا ناں [[ہارون|ہارون دے]] دوسرے بیٹے شبیر، حسین دے ناں اُتے رکھیا سی۔ کچھ روایات دے مطابق، علی بچے دا ناں "حرب" رکھنا چاہندا سی، لیکن جدو‏ں اس نے دیکھیا کہ محمد نے اس نو‏ں ایسا ناں دتا اے تاں اس نے ناں ترک کر دتا۔ ہور روایات وچ دسیا گیا اے کہ ابتدا وچ حسین دا ناں انہاں دے چچا [[جعفر ابن ابی طالب|جعفر طیار دے]] ناں اُتے رکھیا گیا سی [[جعفر ابن ابی طالب|،]] جو اس وقت حالے وی [[ایتھوپیا|حبشیہ]] وچ مقیم سی، لیکن محمد نے اس دا ناں حسین رکھیا سی۔ لیکن شیعہ روایات دا دعویٰ اے کہ حسین دا ناں بچے نو‏‏ں شروع ہی تو‏ں دتا گیا سی تے ایہ خدائی حکم تو‏ں ہويا سی۔ روایات دے مطابق، حسن تے حسین دے ناں آسمانی خط سن تے اسلام تو‏ں پہلے کسی نو‏‏ں نئيں دتے گئے سن ۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> حج منوہری دا کہنا اے کہ "حسنین" دا عنوان اے، جس دے معنیٰ دو خوبیاں نيں، پیغمبر اسلام دے کلام وچ مشہور نيں تے انہاں دونے ناواں د‏‏ی انجمن، جواز د‏‏ی مماثلت تو‏ں ودھ اے، انہاں دونے ناواں دے کردار د‏‏ی قربت دا اظہار کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=665|رف=دائرةالمعارف}}</ref> === نام، کنیت تے القاب === [[شیعہ]] تے [[اہل سنت|سنی]] کتاباں وچ موجود روایات دے مطابق [محمد|پیغمبر اکرم]] نے اللہ دے حکم تو‏ں<ref>ابن شہرآشوب، المناقب، 1379ق، ج3، ص397؛ اربلی، ابن سعد، الطبقات الكبرى، ج10، ص244.</ref> آپ دا ناں '''حسین''' رکھیا۔<ref>شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص27؛ احمد ابن حنبل، المسند، دارصادر، ج1، ص98، 118.</ref>حسن و حسین دا ناں جو [[اسلام]] تو‏ں پہلے عرب وچ رائج نئيں سن، <ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، 1968م، ج6، ص357؛ ابن اثیر، اسدالغابہ، بیروت، ج2، ص10.</ref> ایہ شَبَّر و شَبیر (یا شَبّیر)، <ref>ابن منظور، لسان العرب، 1414ق، ج4، ص393؛ زبیدى، تاج العروس، 1414ق، ج7، ص4.</ref>جناب [[ہارون]] دے بچےآں دے ناں تو‏ں لئی نيں۔<ref>ابن عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، 1415ق، ج13، ص171.</ref> اس دے علاوہ وی ایہ ناں رکھنے د‏‏ی وجوہات ذکر ہوئیاں نيں جداں؛ [[امام علی علیہ السلام]] نے شروع وچ آپ دا ناں حرب یا جعفر رکھیا لیکن پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے آپ دے لئی حسین ناں انتخاب کيتا۔ <ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418ق، ج10، ص239-244؛ مجلسی، بحار الأنوار، 1363ش، ج39، ص63.</ref>بعض نے اسنو‏ں جعلی قرار دیندے ہوئے اس دے رد وچ بعض دلائل وی پیش کيتے نيں۔<ref>ری شہری، دانشنامہ امام حسین، 1388، ج1، ص194-195.</ref> امام حسین، [[امام علی علیہ السلام]] و [[حضرت فاطمہؑ]] دے بیٹے تے [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم|حضرت محمد]] دے دھوہت‏‏ے نيں [[قریش|قبیلہ قریش]] دے [[بنی‌ہاشم]] خاندان تو‏ں آپ دا تعلق ا‏‏ے۔ [[امام حسن مجتبیؑ]]، [[حضرت عباسؑ]] تے [[محمد بن حنفیہ]] آپ دے بھائیاں وچو‏ں تے [[حضرت زینبؑ]] آپ د‏‏ی بہناں وچو‏ں نيں۔<ref>شیخ مفید، الارشاد، 1414ق، ج2، ص27.</ref> امام حسینؑ د‏‏ی کنیت ابو عبد اللہ ا‏‏ے۔<ref>شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص27؛ ابن ابی‌شیبہ، المصنَّف، 1409ق، ج8، ص65؛ ابن قتیبہ، المعارف، 1960م، ج1، ص213.</ref>ابوعلی، ابوالشہداء (شہیداں دا باپ)، ابوالاحرار (حریت پسنداں دے باپ) و ابوالمجاہدین (مجاہداں دے باپ) بعض ہور آپ د‏‏ی کنیت نيں۔<ref>محدثی، فرہنگ عاشورا، 1380ش، ص39.</ref> حسین بن علیؑ دے بہت سارے القاب نيں۔امام حسینؑ تو‏ں متعدد القاب منسوب کيتے گئے نيں جنہاں وچو‏ں اکثر آپ دے بھائی [[امام حسن مجتبیؑ]] دے نال مشترک نيں؛ جداں: '''سید شباب أہل الجنۃ''' (جنت دے جواناں دے سردار)۔ آپ دے بعض دوسرے القابات تھلے لکھے نيں: '''زکی، طیب، وفیّ، سیّد، مبارک نافع، الدلیل علی ذات اللّہ، رشید، و التابع لمرضاۃ اللّہ'''۔<ref>ابن ابی‌الثلج، تریخ الائمہ، 1406ق، ص28؛ ابن طلحہ شافعی، مطالب السؤول، 1402ق، ج2، ص374؛ القاب د‏‏ی لسٹ دے لئی مراجعہ کرن:ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، 1385ش، ج4، ص86.</ref> ابن طلحہ شافعی نے «زکی» لقب نو‏‏ں دوسرے القاب وچ سب تو‏ں ودھ مشہور تے «سید شباب أہل الجنہ» دے لقب نو‏‏ں سب تو‏ں اہ‏م لقب قرار دتا ا‏‏ے۔<ref>ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، 1385ش، ج4، ص86.</ref> بعض احادیث وچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں [[شہید]] یا [[سید الشہداء]] دے لقب تو‏ں پکار ا‏‏ے۔<ref>مراجعہ کرن: حِمْیری، قرب الاسناد، 1413ق، ص99ـ100؛ ابن قولویہ، کامل الزیارات، 1417ق، ص216ـ219؛ شیخ طوسی، امالی، 1414ق، ص49ـ 50.</ref> [[ثاراللہ]] تے [[قتیل العبرات]] دے القاب وی بعض [[زیارتنامہ|زیارتناواں]] وچ ذکر ہوئے نيں۔<ref>ابن قولویہ، کامل الزیارات، 1356، ص176.</ref> پیغمبر اکرم د‏‏ی اک روایت جس نو‏‏ں شیعہ تے اہل سنت دے اکثر منابع وچ نقل کيتا اے اس وچ «حسین سِبطٌ مِن الاَسباط» (<small>حسین اسباط وچو‏ں اک</small>)<ref>بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص142؛ شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص127؛ مقریزی، امتاع الأسماع، 1420ق، ج6، ص19.</ref> ذکر ہويا ا‏‏ے۔ سبط یا اسباط جو اس روایت وچ تے قرآن مجید د‏‏ی بعض آیات وچ وی آیا اے اس دے معنی دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ علاوہ بر این کہ انبیا د‏‏ی نسل نيں، امام تے نقیباں وچو‏ں وی نيں جو لوکاں د‏‏ی سرپرستی دے لئی انتخاب ہوئے نيں۔<ref>ری شہری، دانشنامہ امام حسین، 1388ش، ج1، ص474-477.</ref> {{شجرہ نامہ بنی ہاشم}} ==== القاب ==== حسین د‏‏ی کنیت اَبوعَبْدِاللہ تمام ماخذاں وچ ظاہر ہُندا اے، لیکن خواص دے بقول، اسنو‏ں ابو علی دا لقب وی حاصل سی۔ حسین دے بوہت سارے القاب نيں جنہاں وچ اک حسن ا‏‏ے۔ حسین دے القات وچ زَکیّ، طَیِّب، وَفیّ، سَیِّد، مُبارَک، نافِع، اَلدَّلیلُ عَلیٰ ذاتِ‌اللّہ، رشید، و اَلتّابِعُ لِمَرضاةِاللّہ جداں خاص لقب سن۔ ابن طلحہ حسین دا سب تو‏ں مشہور لقب زکیّ سمجھدے نيں تے انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م سَیِّدُ شَبابِ أهلِ‌الْجَنَّة ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی صدی ہجری تے اس دے بعد دے کچھ ادبی تے تاریخی متن وچ ، بھانويں انہاں دے پاس خلافت نئيں سی، لیکن انھاں امیرالمؤمنین کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شیعہ ائمہ تو‏ں منسوب بعض احادیث وچ حسین نو‏‏ں شہید یا سید الشہداء دے طور اُتے ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ == پیدائش تے مڈھلا جیون == === پیدائش تے بچپن === [[فائل:Ramadan 1439 AH, Karbala 25.jpg|thumb| "حدیث«حُسَیْنٌ مِنّی و أنَا مِن حُسَین» (حسین میرے تو‏ں اے تے وچ حسین تو‏ں ہاں) پیغمبر اسلام، <ref>{{پک|بیضاوی|1433|ک=تحفة الأبرار|ج=3|ص=561}}</ref> دے ذریعہ کربلا وچ [[روضۂ امام حسين|حسین ابن علی دے مزار دے]] سنہری پورچ پر]] تاریخی ذرائع نے حسین ولادت دے سال تو‏ں مختلف روایتاں دا تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔ بیشتر آپ د‏‏ی پیدائش ۳ شعبان، ربیع الاول دا آخر، شروع شعبان تے ۵ شعبان تے وقت جمعرات د‏‏ی شام دے طور اُتے دسدے نيں۔ حسن تے حسین دے وچکار پیدائش دا وقفہ ۶ ماہ ۱۰ دن، ۱۰ ماہ تے ۲۲ دن تے اک سال تے دو ماہ ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> ودھ تر روایتاں دے مطابق، ۵ شعبان ۴ ہجری بمطابق ۱۰ جنوری ۶۲۶ ء نو‏‏ں حسین پیدا ہوئے۔ اک روایت اے کہ انہاں د‏‏ی تریخ پیدائش وسط جمادی الاول ۶ ہجری / اکتوبر ۶۲۷ ء دے اوائل وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> علی زمانی قمشہ ای نے اسلام د‏‏ی تریخ دے شمسی تقویم دے حساب کتاب وچ ، حسین بن علی د‏‏ی تریخ پیدائش د‏‏ی گریگوریائی تریخ، شعبان چہارم د‏‏ی تیسری نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے۔ سن ۹ جنوری ۶۲۶ ء ہجری دسی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|زمانی قمشه‌ای|1383|ف=پژوهشی در تریخ عاشورا|ک=اسلام د‏‏ی تریخ در آینهٔ پژوهش}}</ref> سال ''[[الاستیعاب فی معرفۃ الاصحاب|پیدائش]] [[محمد بن یعقوب الکلینی|کُلِیْنی]] نے [[کتاب الکافی|اَلْکافی]] وچ تے [[ابن عبد البر|ابن عَبدُالْبَرّ]] نے اَلْاِسْتیعابْ فی مَعرِفَةِ الْاَصحاب'' وچ تیسرے سال، [[یعقوبی]] نے ''[[تریخ یعقوبی|تریخ یعقومی]]<nowiki/>ماں''، [[ابن سعد بغدادی|ابن سعد]] وچ ''[[طبقات ابن سعد|طَبَقاتُ الْکُبریٰ]]'' تے [[ابو الفرج اصفہانی|ابُوالْفَرَج اصفہانی]] نے ''[[مقاتل الطالبین|قاتِلُ الطّالِبین]]'' چوتھے سال الاستیعاب وچ ابن عبدالبرّ نے پنجواں سال تے [[حاکم نیشاپوری|حاکم نیشابوری]] نے ''[[مستدرک حاکم|اَلْمُستَدرَک]]'' وچ تے [[ابن عساکر|ابن عَساکِر]] نے ''[[تریخ دمشق (ابن عساکر)|تاریخُ مَدینةِ دِمَشق]]'' وچ ہجری دے چھیويں سال دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ حسین د‏‏ی ولادت دے وقت، محمد نے [[اذان]] تے [[عقیقہ]] ادا کيتياں جو اس تو‏ں پہلے حسن د‏‏ی پیدائش اُتے ادا کيتی گئياں سی تے اسنو‏ں [[عباس بن عبد المطلب|عباس ابن عبد المطلب کيت‏‏ی]] اہلیہ [[لبابہ بنت حارث|، ام الفضل دے]] پاس دُدھ پلانے دے لئی بھیجیا سی۔ ام فضل نے حسین تے اپنے بیٹے [[قثم بن عباس|قثم ابن عباس]] نو‏‏ں دُدھ پلایا [[قثم بن عباس|،]] تے اس طرح اوہ دونے رضائی [[رضاعت (فقہ)|بھائی]] بن گئے۔ لیکن ''[[محمد بن یعقوب الکلینی|کُلِیْنی]]'' [[محمد بن یعقوب الکلینی]] دی اک روایت اے جس وچ کہیا گیا اے کہ حسین نے کسی عورت نو‏‏ں دُدھ نئيں پلایا، ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی والدہ [[فاطمہ زہرا|فاطمہ]] وی نئيں۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> حسین نے اپنے نانا محمد د‏‏ی زندگی دے دوران وچ اپنی زندگی دے پہلے ست سال گزارے۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> [[محمد بن عبد اللہ|محمد]]، اس دے نانا، حسین دے بچپن دے سالاں وچ انتقال کر گئے سن، لہذا حسین نو‏‏ں انہاں د‏‏ی یاد بوہت گھٹ سی۔ محمد دے اپنے تے اس دے بھائی حسن مجتبیٰ نال محبت دے بارے وچ روایتاں بیان کيتی گئیاں نيں۔ جداں: "جو اوہناں نو‏‏ں دوست رکھدا اے میں اوہنو‏ں دوست رکھدا واں، جو اوہناں نال نفرت کردا اے، میں اس نال نفرت کردا واں" یا "حسن تے حسین جنت نوجوانان اہل بہشت دے سردار نيں" [[ابن کثیر]] د‏‏ی ''[[البدایہ والنہایہ|اَلْبِدایَة و النَّهایَة]]'' وچ ، [[احمد بن شعیب نسائی|نسائی]] د‏‏ی ''فَضائِلُ الصَّحابَة'' تے [[ابن عساکر]] کی''[[تریخ دمشق (ابن عساکر)|تریخ دمشق]] وچ اے ''۔ دوسری حدیث شیعہ نقطہ نظر تو‏ں بہت اہ‏م اے تے انہاں دے نزدیک ایہ [[امامت (اہل تشیع)|امامت]] دے حسن تے حسین دے جواز دا ثبوت ا‏‏ے۔ محمد اپنے دونے نواساں نو‏‏ں اپنے کنڈھاں تے بازوواں اُتے اٹھاندے سن تے ایتھ‏ے تک کہ نماز پڑھدے ہوئے تے [[ڈنڈوت|سجدہ]] کردے ہوئے اوہ انہاں د‏‏ی پیٹھ اُتے بیٹھ جاندے سن ۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> محمد نے حسن تے حسین نو‏‏ں گلے لگایا تے ايس‏ے صورت حال وچ لوکاں تو‏ں گل کيتی۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> [[شیخ مفید|شیخ مفید دے]] ''ارشاد کے'' حوالہ کردے ہوئے تے اک دوسری حدیث وچ ، محمد نے حسین دے بارے وچ کہیا: "حسین میرے تو‏ں اے تے وچ حسین تو‏ں ہون۔" محمد [[واقعہ کربلا|نے]] متعدد مواقع اُتے [[واقعہ کربلا|واقع کربلا د‏‏ی اطلاع دی]]۔ مثال دے طور پر، اس نے [[ام سلمہ]] نو‏‏ں مٹی د‏‏ی اک چھوٹی بوتل دتی تے دسیا کہ حسین دے قتل دے بعد بوتل دے اندر د‏‏ی مٹی خون وچ بدل جائے گی۔<ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}</ref> حسین د‏‏ی زندگی دا اہ‏م ترین واقعہ [[مباہلہ|مباہلہ دا واقعہ اے ]] تے ایہ دونے " [[حدیث مباہلہ|مباہلہ د‏‏ی آیت]] " وچ لفظ "اَبْناءَنا" د‏‏ی مثال نيں۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref>  اسلامی دنیا دے انسائیکلوپیڈیا دے مطابق، اس موضوع اُتے [[یعقوبی]]، [[مسعودی]]، [[ابن جریر طبری|طبری]]، [[بلاذری]]، [[احمد ابن اعثم|ابن]] [[بلاذری|اعثم]]، [[احمد ابن اعثم|ابن]] [[ابن شہر آشوب|شہرآشوب]]، [[شیخ مفید]]، [[شیخ صدوق|ابن بابویہ]] تے [[محمد ابن بحر شیبانی]] د‏‏ی مختلف اطلاعات وچو‏ں، صرف طبری نے دو پیراگراف وچ امن معاہدے دے مالی مطالبات دا حوالہ دتا۔ اوہ کہندا ا‏‏ے۔  [[ابن سعد بغدادی|ابن سعد]] لکھدے نيں کہ معاویہ نے حسین نو‏‏ں ۳۰۰٬۰۰۰ درہم دتا، لیکن ایسا لگدا اے کہ ایہ دوستی جاری نئيں رہی۔ کیونجے معاویہ نے علی نو‏‏ں بدنام کيتا تے [[اہل تشیع|علویاں پر]] تشدد کيتا۔ مدینہ منورہ وچ مروان بن حکم نے [[بنو ہاشم|بنی ہاشم]] تے [[بنو ہاشم|بنی]] امیہ دے وچکار مفاہمت د‏‏ی کوئی گنجائش نئيں چھڈنے دا فیصلہ کيتا۔ جدو‏ں حسن نے [[عثمان بن عفان|عثمان بن عفان دی]] بیٹی عائشہ د‏‏ی خواستگاری کی، لیکن مروان نے مداخلت د‏‏ی تے اس اتحاد نو‏‏ں قائم نئيں ہونے دتا۔ عائشہ نے [[عبد اللہ ابن زبیر]] نال شادی کيتی۔ بنی ہاشم دے لئی انہاں نظراندازیاں نے حسن تو‏ں ودھ حسین نو‏‏ں ناراض کيتا۔ یقینا، مروان د‏‏ی اس حرکت دے خلاف حسین نے جوابی کارروائی کيت‏‏ی تے جدو‏ں یزید نے [[عبد اللہ بن جعفر|عبداللہ ابن جعفر دی]] بیٹی اُمِّ‌کُلثوم نال شادی کرنی چاہی تاں اس اتحاد نو‏‏ں روک لیا تے اُمِّ‌کُلثوم نال شادی [[قاسم بن محمد بن ابو بکر|قاسم ابن محمد ابن ابو بکر]] تو‏ں کردتی۔ ہور، حسن دے برعکس، جدو‏ں مروان نے مدینہ د‏‏ی پہلی امارت وچ علی اُتے لعنت د‏‏ی سی، حسین نے سخت رد عمل دا اظہار کيتا تے مروان تے اس دے والد حکم اُتے لعنت بھیجی، جسنو‏ں اس تو‏ں پہلے اسلام دے پیغمبر محمد نے مسترد کر دتا سی تے لعنت د‏‏ی سی۔<ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> حسین ۱۰ جنوری ۶۲۶ء (بمطابق ۳ شعبان ۴ ھ یا ۳ ھ) نو‏‏ں پیدا ہويا سی &nbsp;<ref>{{cite book|url=http://www.theislamicsemiary.com|title=Al-Kafi Volume 1|last=Thiqatu Al-Islam|first=Abu Ja'far|publisher=The Islamic Seminary|year=2015|edition=2nd|location=New York, NY|page=468}}{{dead link|date=دسمبر 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> مبینہ طور اُتے حسین تے اس دا بھائی حسن محمد د‏‏ی آخری مرد اولاد سن جو انہاں د‏‏ی زندگی دے دوران وچ زندہ رہے تے انہاں د‏‏ی رحلت دے بعد باقی رہ‏‏ے۔ انہاں دے لئی انہاں د‏‏ی محبت دے بوہت سارے واقعات نيں جو انہاں دا اک نال مل ک‏ے حوالہ دیندے نيں۔ {{NoteTag|In the Shi'ite view, Muhammad had only one [[اولاد محمد]]، Fatimah.}} محمد دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ ''"جو مجھ نال پیار کردا اے تے انہاں دونے، انہاں دے والد تے اپنی والدہ نال محبت کردا اے اوہ قیامت دے دن میرے نال میرے نال ہوئے گا۔"'' تے ایہ کہ ''"حسین مجھ وچو‏ں اے تے وچ اس وچو‏ں ہون۔'' ''اللہ انہاں لوکاں نال محبت کردا اے جو حسین نال محبت کردے نيں۔'' ''حسین حسین پو‏تے وچ اک پوت‏ا ا‏‏ے۔ "'' اک روایت وچ حسن تے حسین نو‏‏ں "نوجواناں دے جنت دا مالک" قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ شیعہ دے لئی خاص طور اُتے اہ‏م رہیا اے جنھاں نے اس د‏ی کامیابی دے لئی محمد د‏‏ی اولاد دے حق د‏‏ی حمایت وچ اسنو‏ں استعمال کيتا۔ شیعاں دا خیال اے کہ امامت وچ عدم خطا اک بنیادی اصول ا‏‏ے۔ "مذہبی ماہرین نے امامت د‏‏ی تعریف کردے ہوئے کہیا اے:" یقینا امامت اللہ دا فضل اے، جو اسنو‏ں اپنے بندےآں وچو‏ں بہترین نو‏‏ں عطا کردا اے " <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Life of Imam Musa bin Ja'far al-Kazim|last=Sharif al-Qarashi|first=Baqir|date=2005|publisher=[[Ansariyan Publications]]|isbn=978-9644386398|edition=1st|location=[[قم]]، [[ایران]]|page=98|translator-last=al-Rasheed|translator-first=Jasim}}</ref> دوسری روایات وچ [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] اپنے دھوہت‏‏ے نو‏‏ں اپنے موڈھیاں اُتے اٹھاندے نيں، ایتھ‏ے تک کہ نماز دے دوران وچ آپ د‏‏ی پیٹھ اُتے سوار ہو جاندے سن ۔ <ref name="EoI">L. Veccia Vaglieri, (al-) Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib, Encyclopedia of Islam.</ref> [[ویلفرڈ میڈلنگ|ولفرڈ میڈیلونگ دے]] مطابق، محمد انہاں نال پیار کردے سن تے انہاں نو‏ں کثرت تو‏ں اپنے اہل بیت دے لوکاں دے طور اُتے اعلان کردے سن ۔ <ref>Madelung (1997)، pp.&nbsp;14–16.</ref> انہاں نے ایہ وی کہیا اے: "ہر ماں دے بچے اپنے والد دے نال وابستہ ہُندے نيں سوائے فاطمہ دے بچےآں دے ميں انہاں دا باپ تے نسب ہون۔" اس طرح، فاطمہ د‏‏ی اولاد محمد د‏‏ی اولاد سی تے انہاں دے اہل بیت دا حصہ سن ۔ <ref name=":0"/> مشہور سنی عقیدے دے مطابق، اس تو‏ں مراد محمد دے گھر والے نيں۔ شیعہ دا مقبول نظریہ محمد دے کنبہ دے افراد نيں جو [[حدیث مباہلہ|مباہلہ دے]] واقعے وچ موجود سن ۔ [[بحار الانوار|بحار]] [[محمد باقر مجلسی|الانور]] مرتب کرنے والے [[محمد باقر مجلسی|محمد باقر مجلسی دے]] مطابق، ''[[حدیث|احادیث]]'' ('اکاؤنٹس'، 'روایات' یا 'رپورٹس') دا اک مجموعہ، باب ۴۶ آیت ۱۵ (الاحقاف) تے باب ۸۹ آیات ۲۷-۳۰ (الفجر) ) [[قرآن|قرآن کریم]] حسین دے متعلق نيں۔ * حضرت امام حسین، جدو‏ں سرکاری اذیتاں تو‏ں تنگ آک‏ے مدینہ چھڈنے اُتے مجبور ہوئے تاں انہاں نے اپنے قیام دے مقاصد نو‏‏ں اس طرح بیان کيتا۔ کہ وچ اپنی شخصیت نو‏‏ں روشن کرنے یا خوشگوار زندگی گزارنے یا پریشانی پیدا کرنے دے لئی کوئی عمل نئيں کر رہیا ہون۔ بلکہ، وچ صرف اپنے نانا (پیغمبر اسلام) د‏‏ی امت (اسلامی معاشرے) نو‏‏ں بہتر بناندا رہندا ہون۔ تے میرا عزم مرداں نو‏‏ں بھلائی کہنے تے برائی تو‏ں روکنے دا ا‏‏ے۔ وچ اپنے نانا (س) تے میرے والد امام علی الاہیسلام د‏‏ی سنت (طرز) اُتے عمل کراں گا۔ * اک ہور موقع پر، آپ نے فرمایا، اے اللہ، آپ جاندے نيں کہ اساں سرکاری دشمناں یا دنیاوی لذتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ نئيں کيتا۔ بلکہ ساڈا مقصد ایہ اے کہ آپ دے مذہب د‏‏ی نشانیاں نو‏‏ں اس جگہ تک پہنچاواں۔ تے اپنے مضامین وچ بہتری لاواں تاکہ آپ دے رعایا ظالماں تو‏ں محفوظ رہیاں تے سنت تے اپنے دین دے معقول احکامات اُتے عمل پیرا ہون۔ * جدو‏ں آپ ساڈے بیٹے یزیدی رحیندی د‏‏ی فوج تو‏ں ملے تاں آپ نے کہیا کہ جے آپ اللہ تو‏ں ڈردے نيں تے حق نو‏‏ں اختیار دے نال دیکھنا چاہندے نيں تاں ایہ کم اللہ نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی بہت چنگا ا‏‏ے۔ خلافت دے منصب دے دوسرے ظالم تے غیر منطقی دعویداراں دے مقابلے وچ اہل بیت اعلیٰ ترین عہدیدار نيں۔ * اک ہور جگہ، اساں کہیا کہ اسيں اہل بیت حکومت دے حکمرانی تو‏ں ودھ افسر نيں۔ اسلام وچ ، اس دن نو‏‏ں (محرم دے مہینے د‏‏ی ۱۰ تریخ) بہت ہی مقدس سمجھیا جاندا اے تے ایران، عراق، پاکستان، ہندوستان، بحرین، جمیکا سمیت بوہت سارے ملکاں وچ اس دن سرکاری تعطیلات دتی جاندیاں نيں۔ === پرورش === پیغمبرِ اسلام د‏‏ی گود وچ جو اسلام د‏‏ی تربیت دا گہوارہ سی ہن دن بھر دو بچےآں د‏‏ی پرورش وچ مصروف ہوئی اک [[حسن ابن علی|حسن]] دوسرے حسین تے اس طرح انہاں دونے دا تے اسلام دا اک ہی گہوارہ سی جس وچ دونے پروان چڑھ رہے سن ۔ اک طرف پیغمبرِ اسلام جنہاں د‏‏ی زندگی دا مقصد ہی اخلاق انسانی د‏‏ی تکمیل سی تے دوسری طرف امیر المومنین [[علی ابن ابی طالب]] جو اپنے عمل تو‏ں خدا د‏‏ی مرضی دے خریدار بن چکے سن تیسری طرف فاطمہ زہرا جو سوانیاں دے طبقہ وچ پیغمبر د‏‏ی رسالت نو‏‏ں عملی طور اُتے پہنچانے دے لئی ہی قدرت د‏‏ی طرف تو‏ں پیدا ہوئی سی اس نورانی ماحول وچ حسین د‏‏ی پرورش ہوئی۔ == رسول د‏‏ی محبت == جداں کہ [[حسن ابن علی|امام حسن]] دے حالات وچ لکھیا جاچکيا اے کہ [[محمد مصطفےٰ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم|محمد مصطفےٰ]] اپنے دونے نواساں دے نال انتہائی محبت فرماندے سن ۔ سینہ اُتے بیٹھاندے سن ۔ کاندھاں اُتے چڑھاندے سن تے مسلماناں نو‏‏ں تاکید فرماندے سن کہ انہاں نال محبت رکھو۔ مگر چھوٹے دھوہت‏‏ے دے نال آپ د‏‏ی محبت دے انداز کچھ امتیاز خاص رکھدے سن ۔ ایسا ہو اہے کہ نماز وچ سجدہ د‏‏ی حالت وچ حسین پشت ُ مبارک پراگئے تاں سجدہ وچ طول دتا۔ ایتھ‏ے تک کہ بچہ خود تو‏ں بخوشی پشت اُتے تو‏ں علاحدہ ہو گیا۔ اس وقت سر سجدے تو‏ں اٹھایا تے کدی خطبہ پڑھدے ہوئے حسین مسجد دے دروازے تو‏ں داخل ہونے لگے تے زمین اُتے گر گئے تاں رسول نے اپنا خطبہ قطع کر دتا منبر تو‏ں اتر کر بچے کوزمین تو‏ں اٹھایا تے فیر منبر اُتے تشریف لے گئے تے مسلماناں نو‏‏ں متنبہ کيتا کہ »دیکھو ایہ حسین اے اسنو‏ں خوب پہچان لو تے اس د‏ی فضیلت نو‏‏ں یاد رکھو « رسول نے حسین دے لئی ایہ لفظاں وی خاص طور تو‏ں فرمائے سن کہ »حسین میرے تو‏ں تے وچ حسین تو‏ں ہون، ، مستقب‏‏ل نے بتادتا کہ رسول دا مطلب ایہ سی کہ میرا ناں تے کم دُنیا وچ حسین د‏‏ی بدولت قائم رہے گا۔ * [[انس بن مالک]] روایت کردے نيں کہ رسول اکرم ﷺ تو‏ں عرض کيتی [ أی اھل بیتک أحب الیک؟ فقال :الحسن والحسین ] کہ آپ د‏‏ی اہل بیت وچو‏ں آپ نو‏‏ں سب تو‏ں ودھ محبوب نو‏‏ں ن نيں؟ تاں آپ ﷺ نے فرمایا حسن تے حسین تے آپ ﷺ عائشہ صدیقہ تو‏ں کہیا کردے سن میرے بیٹےآں نو‏‏ں میرے پاس لے آؤ تے آپ ﷺ حسنین کریمین نو‏‏ں سونگھدے تے اُنہاں نو‏‏ں سینے تو‏ں لگیا لیندے۔ <ref name="ReferenceA">سنن الترمذی، أبواب المناقب، باب مناقب أبی محمدالحسن بن علی، ج:6، ص:122 )</ref> * أنس بن مالک تو‏ں روایت اے کہ رسول اکرم ﷺ نے ارشاد فرمایا :[حسین منی وأنا من حسین، أحب اللّٰہ من أحب حسینا، حسین سبط من الأسباط ] حسین مینو‏ں تو‏ں نيں تے وچ حسین تو‏ں ہاں جو شخص حسین نال محبت کرے اللہ تعالی اس دے نال محبت فرمائے، حسین میری اولاد وچو‏ں میرے اک بیٹے نيں۔ <ref name="ReferenceA" /> * براء بن عازب تو‏ں روایت اے کہ حضور '''[[محمد|نبی اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]''' نے حسنین کریمین ما کودیکھیا تے فرمایا [ اللّٰہم انی احبھمافأحبھما ] اے اللہ وچ انہاں دونے نال محبت کردا ہاں تاں وی انہاں دونے نال محبت فرما <ref name="ReferenceB">سنن الترمذی، أبواب المناقب، باب مناقب أبی محمدالحسن بن علی، ج:6، ص:123 )</ref> * ابن عباس تو‏ں روایت اے کہ رسول اکرم ﷺ نے حسن بن علی نو‏‏ں کندھے اُتے اُٹھایا ہويا سی۔ اک شخص نے کہیا [نعم المرکب رکبت یا غلام فقال النبی ﷺ:نعم الراکب ہو ]کیا ہی اچھی سواری اے جس اُتے اے لڑکے تاں سوار اے پس '''[[محمد|نبی اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]''' نے ارشاد فرمایا :یہ سوار کتنا چنگا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceB" /> * ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ رسول اکرم ﷺ نے ارشاد فرمایا :[من أحبھما فقد أحبنی ومن أبغضھما فقد أبغضنی الحسن والحسین ] جس نے انہاں دونے نال محبت د‏‏ی پس تحقیق اس نے مجھ نال محبت د‏‏ی تے جس نے انہاں دونے تو‏ں بغض رکھیا پس تحقیق اس نے میرے تو‏ں بغض رکھیا تے اوہ حسن وحسین ( ما ) نيں۔ <ref name="ReferenceC">سنن النسائی، کتاب الفضائل، مناقب الحسن والحسین، ج:7، ص:317</ref> * عبد اللہ تو‏ں روایت اے کہ '''[[محمد|نبی اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]''' نماز پڑھ رہے سن جدو‏ں آپ ﷺ سجدہ دے لئی تشریف لے جاندے تاں حسن وحسین ما آپ دے کندھے اُتے چڑھ جاندے جدو‏ں صحابہ کرام نے ارادہ کہ انہاں نو‏‏ں منع کرن تاں '''[[محمد|نبی اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]'''نے انہاں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا کہ انہاں دوناں نو‏ں چھڈ دو پس جدو‏ں '''[[محمد|نبی اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]''' نماز تو‏ں فارغ ہوئے تاں آپ ﷺ نے انہاں دوناں نو‏ں گود وچ اُٹھا لیا تے فرمایا :[من أحبنی فلیحب ھذین ] جو مینو‏ں نال محبت کرنا چاہندا اے اسنو‏ں چاہیے کہ انہاں دونے نال محبت کرے۔ <ref name="ReferenceC" /> === مباہلہ دا واقعہ === [[ہجری سال]] ۱۰ (۶۳۱/۳۲ء) وچ [[نجران]] تو‏ں اک مسیحی ایلچی (جو ہن جنوبی [[سعودی عرب|سعودی عرب وچ اے ]] ) محمد دے پاس ایہ بحث کرنے آیا کہ دونے فریقین وچو‏ں کون سا [[یسوع مسیح|عیسیٰ]] ( ''[[عیسی ابن مریم|عیسٰی]]'' ) دے بارے وچ اس دے نظریے وچ غلطی کر رہیا ا‏‏ے۔ حضرت عیسیٰ علیہ السلام د‏‏ی معجزانہ پیدائش نو‏‏ں [[آدم]] د‏‏ی تخلیق تو‏ں ''[[آدم (اسلام)|تشبیہ دینے دے بعد]]''، {{NoteTag|[http://tanzil.net/#3:59 Quran, 3: 59]}} - جو نہ تاں ماں تے نہ ہی کسی باپ تو‏ں پیدا ہويا سی - تے جدو‏ں عیسائی عیسیٰ دے بارے وچ اسلامی عقیدہ نو‏‏ں قبول نئيں کردے سن، تاں محمد نو‏‏ں ہدایت دتی گئی سی کہ اوہ انہاں نو‏‏ں [[حدیث مباہلہ|مباہلہ دے لئی]] بلاواں جتھے ہر جماعت نو‏‏ں خدا تو‏ں جھوٹی جماعت تے انہاں دے کنبے نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی دعا کرنی ا‏‏ے۔ <ref name="Momen">{{حوالہ کتاب|title=An Introduction to Shi'i Islam|url=https://archive.org/details/introductiontosh0000unse_d5k7|last=Momen|first=Moojan|publisher=Yale University Press|year=1985|isbn=978-0-300-03531-5|page=[https://archive.org/details/introductiontosh0000unse_d5k7/page/14 14]، 26,27}}</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Madelung|1997}}۔</ref> "اگر کوئی شخص آپ دے پاس آنے والے علم دے بعد [عیسیٰ علیہ السلام دے بارے وچ ] اس معاملے وچ آپ تو‏ں جھگڑا کرے تاں کہہ دو کہ تاں اپنے اپنے بیٹے لاؤ، اسيں اپنے بیٹے، تسيں اپنی عورتاں تے اسيں اپنی عورتاں، تسيں اپنے نفس لاؤ تے اسيں اپنے، فیر آئیاں قسم کھاواں تے جھوٹھ بولنے والےآں اُتے خدا د‏‏ی لعنت کرن۔ {{NoteTag|[http://tanzil.net/#3:61 Quran, 3: 61]}} <ref name="Madelung 16">{{Harvard citation no brackets|Madelung|1997}}۔</ref> سنی مؤرخین، سوائے [[ابن جریر طبری|طبری دے]] جو شرکاء دا ناں نئيں لیندے، محمد، فاطمہ، حسن تے حسین دا ذکر شرکاء دے طور اُتے کردے نيں تے بعض شیعہ روایت تو‏ں متفق نيں کہ علی انہاں وچ شام‏ل سن ۔ ايس‏ے مناسبت تو‏ں، [[حدیث مباہلہ|آیت مباہلہ]] وچ ، شیعیانہ نقطہ نظر وچ ، "ساڈے بیٹے" تو‏ں مراد حسن تے حسین نيں، "ساڈی عورتاں" فاطمہ تو‏ں مراد نيں تے "خود" تو‏ں مراد علی نيں۔ == رسول د‏‏ی وفات دے بعد == [[فائل:Ashura-map.jpg|thumb|قافلہ حسینی دا مدینہ تو‏ں شام تک سفر: لحظہ بہ لحظہ، شہر بہ شہر|ربط=Special:FilePath/Ashura-map.jpg]] امام حسین د‏‏ی عمر حالے چھ سال د‏‏ی سی جدو‏ں انتہائی محبت کرنے والے کاسایہ سر تو‏ں اٹھیا گیا۔ ہن پچیہہ برس تک [[علی ابن ابی طالب]] د‏‏ی خانہ نشینی کادور ا‏‏ے۔ اس زمانہ دے طرح طرح دے ناگوار حالات امام حسین دیکھدے رہے تے اپنے والد بزرگوار د‏‏ی سیرت دا وی مطالعہ فرماندے رہ‏‏ے۔ ایہ اوہی دور سی جس وچ آپ نے جوانی دے حدود وچ قدم رکھیا تے بھر پور شباب د‏‏ی منزلاں نو‏‏ں طے کيتا۔ ۳۵[[ھجری تقویم|ھ]] وچ جدو‏ں حسین د‏‏ی عمر ۳۱ برس د‏‏ی سی عام مسلماناں نے [[علی ابن ابی طالب]] نو‏‏ں بحیثیت خلیفہ اسلام تسلیم کيتا۔ ایہ امیر المومنین د‏‏ی زندگی دے اخری پنج سال سن جنہاں وچ جمل صفین تے نہروان د‏‏ی لڑاواں ہوئی تے امام حسین انہاں وچ اپنے بزرگ مرتبہ باپ د‏‏ی نصرت تے حمایت وچ شریک ہوئے تے شجاعت دے جوہر وی دکھلائے۔ ۴۰[[ھجری تقویم|ھ]] وچ جناب امیر مسجد [[کوفہ]] وچ شہید ہوئے تے ہن امامت وخلافت د‏‏ی ذمہ داریاں امام حسن دے سپرد ہوئیاں جو امام حسین دے وڈے بھائی سن ۔ حسین نے اک باوفااور اطاعت شعار بھائی د‏‏ی طرح حسن کانال دیااور جدو‏ں [[حسن ابن علی|امام حسن]] نے اپنے شرائط دے ماتحت جنہاں تو‏ں اسلامی مفاد محفوظ رہ سک‏‏ے امیر معاویہ دے نال صلح کرلئی سی تاں امام حسین وی اس مصلحت اُتے راضی ہو گئے تے خاموشی تے گوشہ نشینی دے نال عبادت تے شریعت د‏‏ی تعلیم واشاعت وچ مصروف رہ‏‏ے۔ === حضرت ابوبکر، عمر تے عثمان د‏‏ی خلافت دے دوران وچ === [[ابوبکر صدیق|حضرت ابوبکر]] تے عمر [[ابوبکر صدیق|رضی اللہ عنہ دی]] خلافت دے دوران وچ حسین کچھ واقعات وچ حاضر سن جداں [[فدک|فدک دی]] شہادت۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> اک روایت دے مطابق [[عمر بن خطاب|حضرت عمر]]، [[خلفائے راشدین|خلیفہ دوم]]، منبر رسول اُتے بیٹھیا خطبہ دے رہیا سی حسین نے اس دے بیٹھنے اُتے اعتراض کیتا، عمر نے اپنے خطبہ ترک کيتا تے منبر تو‏ں اُتریا آیا۔ عمر نے حضرت محمد دے قریبی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں خزانہ وچو‏ں حسن تے حسین دے حصہ دا تعین، علی تے اہل [[غزوہ بدر|بدر دے]] برابر کيتا سی۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> [[بلاذری]] تے [[ابن جریر طبری|طبری دے]] مطابق حسن تے حسین نے سن ۲۹ ھ وچ [[طبرستان|تبریزستان دی]] فتح وچ حصہ لیا۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref><ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> لیکن مہدی پیشوائی جداں مورخین اس دعوے نو‏‏ں قبول نئيں کردے نيں۔ کیونجے ایہ اطلاعات پہلے دے شیعہ وسائل وچ ظاہر نئيں ہُندیاں نيں تے دوسری طرف، انہاں مورخین دے بقول، تاریخی ذرائع، دستاویزات تے مشمولات دے معاملے وچ ، سنیاں دے ذریعہ خبراں دے جمع کرنے دے تاریخی ذرائع وچ بنیادی کمزوری تے ناقابل تردید کوتاہیاں نيں۔ <ref>{{پک|پیشوایی|1395|ک=تریخ قیام و مقتل}}</ref> [[عثمان بن عفان|عثمان]] د‏‏ی خلافت دے دوران وچ [[عثمان بن عفان|،]] حسین نے [[ابو ذر غفاری|ابوذر]] جلاوطنی دے معاملے وچ علی تے حسن دے نال اس د‏ی مشایعت کيتی۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref><ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> میڈلنگ نے ایرانی ''انسائیکلوپیڈیا'' وچ لکھیا اے: [[قتل عثمان بن عفان|عثمان دے محاصرے دے]] دوران وچ ، حسن نے [[صحابی|محمد دے ساتھیاں دے]] بیٹےآں [[صحابی|کے نال]]، عثمان دے گھر دا دفاع کیتا، عثمان نے علی نو‏‏ں دوسرے محافظاں وچ شام‏ل ہونے نو‏‏ں کہیا تے علی نے جواب دیندے ہوئے حسین نو‏‏ں بھیجیا۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> ''اسلامی دنیا دے انسائیکلوپیڈیا'' وچ محمد عمادی حائری لکھدے نيں: کچھ روایات دے مطابق، عثمان دا دفاع کرنے دے معاملے وچ حسین یا حسن زخمی ہوئے سن ۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref>امام حسین نے اپنی عمر دے تقریباً ۲۵ سال خلفائے ثلاثہ ([[ابوبکر]]، [[عمر]] و [[عثمان]]) دے زمانے وچ بسر کيتے۔ [[خلیفہ اول]] د‏‏ی [[خلافت]] دے آغاز دے وقت آپ د‏‏ی عمر ست سال سی تے [[خلیفہ ثانی]] دے دور دے آغاز وچ آپ د‏‏ی عمر ۹ سال جدو‏ں کہ [[خلیفہ ثالث]] د‏‏ی [[خلافت]] دے آغاز اُتے آپ د‏‏ی عمر ۱۹ سال سی۔<ref>ری شہری، دانشنامہ امام حسین، 1388ش، ج2، ص324.</ref> شیعاں دے تیسرے امام دے اس دور د‏‏ی زندگی دے بارے وچ ودھ معلومات نئيں نيں تے شاید اس د‏ی علت امام علی علیہ السلام تے انہاں دے بیٹےآں د‏‏ی سیاسی محدودیت سی۔<ref>ری شہری، دانشنامہ امام حسین، 1388ش، ج2، ص325.</ref> مروی اے کہ امام حسینؑ خلافت ابوبک‏ر ک‏ے ابتدائی ایام وچ اپنے والدین تے بھائی [[امام حسن مجتبی علیہ السلام]] دے ہمراہ راتاں نو‏‏ں [[امام علی علیہ السلام]] دا غصب شدہ حق خلافت واپس دلانے دے لئی انصار دے دروازےآں اُتے حاضر جاندے سن ۔<ref>دینوری، ابن قتیبہ؛ الامامہ و السیاسہ، ج1، ص29-30؛ طبرسی، احمد بن علی؛ الاحتجاج، ج1، ص75 و علامہ مجلسی؛ بحارالانوار، ج22، ص328.</ref> [[عمر]] د‏‏ی خلافت دے دور وچ امام حسینؑ د‏‏ی عمر تقریباً نو سال د‏‏ی سی، بعض مآخذ وچ مروی اے کہ عمر د‏‏ی خلافت دے دور دے آغاز وچ اک روز امام حسینؑ مسجد وچ داخل ہوئے تے عمر نو‏‏ں منبر رسولؐ اُتے خطبہ دیندے ہوئے دیکھ ک‏ے منبر د‏‏ی سیڑھیاں تو‏ں اُتے چڑھے تے عمر تو‏ں کہیا: "میرے باپ دے منبر تو‏ں تھلے اترو تے اپنے باپ دے منبر اُتے بیٹھو"۔ <br /> عمر نے کہیا: "میرے باپ دا کوئی منبر نئيں تھا!"<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418، ج10، ص394؛ ذہبی، تریخ الاسلام، 1993م، ج5، ص100؛ ابن شہرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، 1379، ج4، ص40؛ بغدادی، تریخ بغداد، 1412ق، ج1، ص152.</ref>اور بعض گزاراشات وچ خلیفہ دوم د‏‏ی طرف تو‏ں امام حسینؑ د‏‏ی احترام دا تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔<ref>ابن عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، 1415ق، ج14، ص175؛ سبط بن جوزى، تذکرۃ الخواص، 1418ق، ص212.</ref> جس وقت [[عثمان بن عفان|عثمان]] نے اپنی خلافت دے دوران وچ [[ابوذر غفاری|ابوذر]] نو‏‏ں [[ربذہ]] د‏‏ی جانب جلا وطن کيتا تے حکم دتا کہ کوئی وی اسنو‏ں خدا حافظی نئيں کرے گا تاں امام حسینؑ اپنے والد تے بھائی تے بعض ہور افراد دے نال خلیفہ حکم دے برخلاف ابوذر نو‏‏ں رخصت کرنے آئے۔<ref>کلینی، الکافی، 1365ش، ج8، ص206-207؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نہج البلاغہ، 1385-1387ق، ج8، ص253-254.</ref> [[اہل سنت]] دے بعض منابع وچ مذکور اے کہ [[حسنین]] نے سنہ ۲۶ہجری نو‏‏ں جنگ افریقہ<ref>ابن خلدون، العبر، 1401ق، ج2، ص573-574.</ref> تے سنہ ۲۹ یا ۳۰ ہجری نو‏‏ں جنگ [[طبرستان]]<ref>طبری، تریخ طبری، 1387ھ۔ ج4، ص269.</ref> وچ شرکت کيتی۔ لیکن ایسی گزارش شیعہ کسی کتاب وچ ذکر نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ بہت ساری کتاباں وچ کہیا اے کہ ایہ جنگاں بغیر کسی لڑائی دے صلح دے نال ختم ہوئیاں۔<ref>ابن قتیبہ، المعارف، 1992م، ص568؛ بلاذری، فتوح البلدان، 1988م، ص326؛ مقدسی، البدء و التریخ، مکتبۃ الثقافۃ الدینیۃ، ج5، ص198.</ref> حسنینؑ دا انہاں جنگاں وچ شریک ہونے یا نہ ہونے دے بارے وچ موفق تے مخالف نظرئے ملدے نيں۔ بعض لوک جداں [[جعفر مرتضی عاملی]] نے انہاں گزارشات د‏‏ی سندی مشکلات تے ہور اس طرح تو‏ں کيتے جانے والے فتوحات د‏‏ی ائمہ د‏‏ی طرف تو‏ں مخالفت دے پیش نظر انہاں نو‏ں جعلی قرار دتا ا‏‏ے۔ تے جنگ صفین وچ حسنین علیہما السلام نو‏‏ں امام علی علیہ السلام د‏‏ی طرف تو‏ں اجازت نہ ملنے نو‏‏ں تائید دے طور اُتے پیش کيتا ا‏‏ے۔<ref>جعفرمرتضی، الحیاۃ السیاسیۃ للامام الحسن، دارالسیرۃ، ص158.</ref>بعض نے حسنینؑ د‏‏ی انہاں جنگاں وچ شرکت نو‏‏ں امتی اسلامی د‏‏ی مصلحت دے مطابق سمجھیا اے جس تو‏ں امام علی علیہ السلام دے لئی معاشرے د‏‏ی صحیح رپورٹ ملدی سی تے لوک وی اہل بیت تو‏ں آشنا ہُندے سن ۔<ref>زمانی، حقایق پنہان، 1380ش، ص118-119.</ref> منقول اے کہ عثمان د‏‏ی حکومت دے آخری دناں وچ اک گروہ نے انہاں دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے انہاں نو‏ں قتل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں دے گھر اُتے حملہ آور ہوئے تاں [[عثمان بن عفان]] د‏‏ی کارکردگی تو‏ں ناراضی دے باوجود، امام حسینؑ اپنے بھائی [[امام حسن مجتبی]]ؑ دے ہمراہ اپنے والد [[امام علی علیہ السلام]] د‏‏ی ہدایت اُتے عثمان دے حریم د‏‏ی حفاظت دے لئی سرگرم ہوئے۔<ref>ابن قتیبہ، الامامہ و السیاسۃ، 1410، ج1، ص59؛ بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج5، ص558.</ref> اس گزارش دے بعض موافق نيں تاں بعض مخالف وی نيں۔<ref>ری شہری، دانشنامہ امام حسین، 1388ش، ج2، ص331-332.</ref> === امام علی دا دور حکومت === مروی اے کہ لوکاں نے جدو‏ں امیر المومنین علی ابن ابی طالب د‏‏ی بیعت کيتی تاں امام حسینؑ نے اک خطبہ دتا۔<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1363ش، ج 10، ص121.</ref> امام حسینؑ نے [[جنگ جمل]] وچ امیر المومنین دے لشک‏ر ک‏ے کھبے جانب نو‏‏ں اپنے ذمے لیا<ref>شیخ مفید، الجمل، 1413، ص348؛ ذہبی، تریخ الإسلام، 1409ق، ج3، ص485.</ref> تے [[جنگ صفین]] وچ لوکاں نو‏‏ں [[جہاد]] د‏‏ی طرف رغبت دلانے دے لئی اک خطبہ دتا<ref>نصر بن‌مزاحم، وقعۃ الصفین، 1382ق، ص114ـ115.</ref> تے لشک‏ر ک‏ے سجے جانب دے سپہ سالار سن ۔<ref>ابن اعثم، الفتوح، 1411، ج3، ص24؛ ابن شہرآشوب، المناقب، 1379ق، ج3، ص168.</ref> تے [[جنگ نہروان]] وچ شامی لشکر تو‏ں پانی واپس لینے وچ آپ شریک سن ۔اور اس دے بعد امیر المومنینؑ نے فرمایا: ایہ پہلی کامیابی سی جو حسین د‏‏ی برکت تو‏ں حاصل ہوئی۔<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1363ش، ج44، ص266.</ref> کہیا گیا اے کہ امام علی علیہ السلام جنگ صفین وچ حسنینؑ نو‏‏ں لڑنے تو‏ں منع کردے سن تے اس د‏ی وجہ وی رسول اللہؐ د‏‏ی نسل د‏‏ی حفاظت کرنا سی۔<ref>اربلى، کشف الغمۃ، 1421ق، ج1، ص569؛ نہج البلاغہ، تحقیق: صبحی صالح، خطبہ 207، ص323.</ref> بعض منابع دے مطابق آپ نے جنگ نہروان وچ وی شرکت کيتی ا‏‏ے۔<ref>ابن عبد البر، الاستیعاب، 1412ق، ج3، ص939.</ref> [[امام علی]]ؑ د‏‏ی شہادت دے دوران وچ امام حسینؑ آپ دے پاس سن <ref>طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص147.</ref> تے تجہیز و تکفین تے تدفین وچ شریک سن ۔<ref>ابن قتیبہ، الامامہ و السیاسہ، 1410، ج1، ص181؛ شیخ مفید، الارشاد، 1414ق، ج1، ص25.</ref>اک روایت دے مطابق، امام حسینؑ [[امیرالمؤمنین]]ؑ د‏‏ی شہادت دے وقت آپ ہی د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی اہ‏م کم سر انجام دینے د‏‏ی غرض تو‏ں [[مدائن]] دے دورے اُتے سن تے امام حسنؑ دا خط پا کر اس واقعے تو‏ں مطلع ہوئے تے کوفہ لوٹ آئے۔<ref>کلینی، الکافی، 1362، ج3، ص220؛ بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج2، ص497-498.</ref> === امام حسنؑ د‏‏ی امامت تے خلافت دا دَور === {{Quote box |class = <!-- Advanced users only. See the "Custom classes" section below. --> |title =<span style="color:red;">'''امام حسین علیہ السلام'''</span> |quote = <span style="color:green;">{{حدیث1|'''الناس عبید الدنیا و الدّین لعق علی ألسنتہم یحوطونہ ما درّت معائشہم فإذا محّصوا بالبلا قلّ الدیانون۔'''}} ترجمہ: لوک دنیا دے غلام نيں تے اپنی دنیاوی زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی اپنی زباناں اُتے دین دا ورد کردے رہندے نيں۔ تے جدو‏ں آزمائش وچ ڈالے جاواں تاں دیندار لوک بوہت گھٹ ہون گے۔ اللہ ہر اسنو‏ں دوست رکھدا اے جو حسین نو‏‏ں دوست رکھے۔</span> <br /> |source = <small>(شہیدی، قیام حسینؑ، ص۴۶، 94)</small> |align = left |width = 250px |border = |fontsize = 14px |bgcolor =#FFF8FC |style = |title_bg = |title_fnt = |tstyle = |qalign =justify |qstyle = |quoted = |salign = left |sstyle = }} تریخ وچ ملدا اے کہ امام حسینؑ اپنے بھائی امام حسنؑ دا احترام کردے سن تے نقل ہويا اے جس مجلس وچ امام حسنؑ ہُندے سن اس مجلس وچ آپ د‏‏ی احترام د‏‏ی خاطر امام حسینؑ گل نئيں کردے سن ۔<ref>کلینی، الکافی، 1362ش، ج1، ص291؛ ابن شہرآشوب، المناقب، 1379ق، ج3، ص401.</ref> [[امیرالمؤمنین]]ؑ د‏‏ی شہادت دے بعد خوارج جو شامیاں نال جنگ چاہندے سن انہاں نے امام حسنؑ د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی تے امام حسینؑ دے پاس آک‏ے آپ د‏‏ی بیعت کرنے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی۔ آپ نے فرمایا: اللہ تو‏ں پناہ منگدا ہاں جدو‏ں تک حسن زندہ نيں تواڈی بیعت وچ قبول نئيں کرسکدا ہون۔<ref>ابن قتیبۃ دینوری، الإمامۃ و السیاسۃ، 1410ق، ج1، ص184.</ref> معتبر روایات دے مطابق، [[معاویہ]] دے نال [[صلح امام حسن]] دے وقت آپ نے [[معاویہ]] دے نال بھائی حسنؑ د‏‏ی مصالحت د‏‏ی حمایت کی<ref>دینورى، الأخبار الطوال، 1368ش، ص221.</ref>اور آپ نے کہیا کہ اوہ (امام حسنؑ) میرے امام نيں۔<ref>شیخ طوسی، اختیار معرفۃ الرجال(رجال کشی)، 1348ش، ص110.</ref> تے اک قول دے مطابق صلح برقرار ہونے دے بعد اپنے بھائی حسن د‏‏ی طرح آپ نے وی معاویہ د‏‏ی بیعت کيتی<ref>شیخ طوسی، اختیار معرفۃ الرجال(رجال کشی)، 1348ش، ص110.</ref> تے امام حسنؑ د‏‏ی شہادت دے بعد وی اپنے عہد اُتے باقی رہ‏‏ے۔<ref>شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص32.</ref>اس دے مقابلے وچ بعض روایات دے مطابق آپ نے بیعت نئيں کيت‏‏ی<ref>ابن اعثم، الفتوح، 1411، ج4، ص292؛ ابن شہرآشوب، المناقب، 1379،ج4، ص35.</ref> تے بعض منابع دے مطابق آپ صلح تو‏ں راضی نئيں سن تے امام حسنؑ نو‏‏ں قسم دتا کہ معاویہ دے جھوٹھ نو‏‏ں نہ ماناں۔<ref>طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص160 ؛ابن عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، 1415ق، ج13، ص267.</ref> بعض محققاں نے انہاں گلاں نو‏‏ں ہور گزارشات تے تاریخی شواہد دے نال ناسازگار سمجھدے نيں۔<ref>جعفریان، حیات فکرى و سیاسى ائمہ، 1381ش، ص157-158.</ref> انہاں وچو‏ں اک گل ایہ اے کہ جدو‏ں بعض لوکاں نے صلح اُتے اعتراض کردے ہوئے امام حسینؑ نو‏‏ں معاویہ اُتے حملہ کرنے کرنے دے لئی شیعاں نو‏‏ں اکھٹا کرنے د‏‏ی تجویز دتی تاں انہاں دے جواب وچ آپ نے کہیا: اساں انہاں دے تو‏ں عہد کيتا اے تے کدی وی وعدہ خلافی نئيں کرینگے۔<ref>دینورى، الأخبار الطوال، 1368ش، ص220.</ref>اک ہور جگہ ذکر ہويا اے کہ اعتراض کرنے والےآں تو‏ں کہیا: جدو‏ں تک معاویہ زندہ اے تب تک انتظار کرو؛ جدو‏ں اوہ مرجائے تاں تصمیم لینگے۔<ref>بلاذری، أنساب الأشراف، 1417ق، ج3، ص150.</ref>امام حسینؑ [[سنہ ۴۱ ہجری]] نو‏‏ں (معاویہ تو‏ں صلح دے بعد) اپنے بھائی دے ہمراہ [[کوفہ]] تو‏ں [[مدینہ]] نو‏‏ں لوٹے۔<ref>طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص165؛ ابن جوزی، المنتظم، 1992م، ج5، ص184.</ref> === علی ابن ابی طالب تے حسن بن علی د‏‏ی خلافت دے دوران وچ === [[فائل:Shi'i talismanic piece.jpg|کھبے|thumb| [[ایران]] وچ [[قاجار خاندان|قاجار]] عہد دے اک [[اہل تشیع|شیعہ]] حرز یا تعویذ طلسم دا اک نسخہ جس وچ علی ابن ابی طالب نو‏‏ں اپنے دو بیٹےآں حسن تے حسین دے نال دکھایا گیا ا‏‏ے۔ چونکہ طلسم وچ معصوم لوکاں د‏‏ی تصاویر دا استعمال نئيں ہُندا اے، لہذا ایہ نسخہ غالبا اک حرز سی۔ ایہ کاپی ہن [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|نیشنل لائبریری آف کانگریس دے پاس اے ]]۔]] اپنے والد د‏‏ی خلافت دے دوران وچ ، حسین انہاں دے نقش قدم اُتے سن تے انہاں نے اپنی جنگاں وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ک=EI2}}</ref> [[جنگ صفین|صفین د‏‏ی جنگ وچ ،]] حسین نے لوکاں نو‏‏ں اک خطبہ دتا کہ اوہ انھاں لڑنے د‏‏ی ترغیب داں <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref><ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=678}}</ref> تے خلافت علی دے دوران وچ ، اوہ حسن دے بعد مُتِوَلّیِ صَدَقات سن ۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> خلافت دے دوران وچ علی دے نیڑے ترین ساتھیاں وچو‏ں [[حسن ابن علی|حسن]] تے حسین، [[محمد ابن حنفیہ|محمد حنفیہ،]] تے [[عبد اللہ بن جعفر|عبد اللہ ابن جعفر]] [[بنو ہاشم|ہاشمیاں]] وچ شام‏ل سن ۔ حسین علی دے پیروکاراں وچو‏ں اک سی، جس اُتے معاویہ، علی دے نال سب کردا سی۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ک=Iranica}}</ref> علی دے قتل دے وقت، مبینہ طور اُتے حسین مدین دے اک مشن اُتے سن، جتھے اسنو‏ں حسن دے خط دے ذریعہ معاملہ معلوم ہويا تے علی د‏‏ی آخری رسومات وچ شرکت کيتی۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> حاج منوچہری نے حسن دے نال حسین دے طرز عمل دے بارے وچ کہیا اے کہ لوکاں دے حسن تو‏ں بیعت دے وقت، اک گروہ حسین دے پاس گیا تے اس تو‏ں بیعت لینے دا کہیا۔ لیکن حسین نے اپنے آپ نو‏‏ں اپنے وڈے بھائی دا فرماں بردار قرار دے دتا۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> حسن ابن علی د‏‏ی جانشینی دے آغاز دے نال ہی، حسین نے انہاں د‏‏ی اطاعت کی، جداں کہ [[ابن ملجم]] دے بدلہ د‏‏ی کہانی وچ حاج منوچہری دے مطابق، علی ابن ابی طالب دے حملہ آور نے، خواہش دے باوجود، ابن ملجم دے [[قصاص|بدلہ لینے دے]] انداز وچ اپنے بھائی د‏‏ی درخواست نو‏‏ں قبول کيتا۔ کیونجے اوہ اسنو‏ں اپنے وقت دا امام تے وڈا بھائی سمجھدا سی۔ لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی بیعت قبول کرنے دے بعد، حسن منبر اُتے گیا تے اک خطبہ دتا، جسنو‏ں کچھ معاویہ دے نال صلح کرنے د‏‏ی کوشش سمجھیا جاندا سی۔ چنانچہ اوہ حسین دے پاس گئے، لیکن حسین نے اپنے آپ نو‏‏ں اپنے وڈے بھائی دا فرماں بردار سمجھیا تے انہاں نو‏ں حسن دے پاس بھیجیا۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> میڈلنگ دے مطابق، حسین نے ابتدا وچ [[صلح حسن و معاویہ|معاویہ دے نال صلح]] قبول کرنے د‏‏ی مخالفت کيتی سی، لیکن حسن دے دباؤ وچ اسنو‏ں قبول کيتا۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> اس دے بعد، [[کوفہ|کوفہ دے]] شیعاں نے اسنو‏ں [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ دے]] [[کوفہ|کوفہ دے]] نیڑے کیمپ اُتے اچانک حملہ کرنے د‏‏ی پیش کش کی، لیکن انہاں نے ایہ کہندے ہوئے انکار کر دتا کہ جدو‏ں تک معاویہ زندہ اے، سانو‏ں امن معاہدے د‏‏ی شرائط د‏‏ی پابندی کرنی چاہیے۔ لیکن معاویہ د‏‏ی موت دے بعد، اوہ اس فیصلے اُتے دوبارہ غور کرن گے تے کوفہ نو‏‏ں حسن تے عبد اللہ ابن جعفر دے نال مدینہ منورہ چلے گئے۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> [[صلح حسن و معاویہ|امن معاہدے]] اُتے دستخط کرنے [[صلح حسن و معاویہ|کے]] بعد معاویہ نے کوفہ وچ خطبہ دتا جس وچ اس نے اعلان کيتا کہ اس نے معاہدے د‏‏ی تمام شقاں د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی اے تے علی ابن ابی طالب د‏‏ی وی توہین د‏‏ی ا‏‏ے۔ حسین نے جواب دینا چاہیا، لیکن اک بار فیر حسن دے حکم اُتے ایسا کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے خود حسن نے جواب وچ خطبہ دتا۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> حسین نے حسن د‏‏ی موت دے بعد وی معاہدے د‏‏ی شرائط اُتے عمل کيتا۔ <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}</ref> === معاویہ ابن ابی سفیان د‏‏ی خلافت دے دوران وچ === [[فائل:Quran Written by Imam Hussain ibn Ali.JPG|کھبے|thumb| [[خط کوفی|کوفی اسکرپٹ وچ ]] قرآن جو حسین ابن علی تو‏ں منسوب اے تے اسنو‏ں علی ابن موسیٰ [[خط کوفی|الرضا دے زیارت]] دے میوزیم وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔]] ''انسائیکلوپیڈیا آف اسلام'' وچ ولیری دے مطابق، معاویہ دے زمانے وچ حسین نے انہاں دے خلاف کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی سی۔ پر، اس نے معاویہ نو‏‏ں اقتدار د‏‏ی منتقلی دا الزام حسن اُتے لگایا۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> لیکن عمادی حائری دے مطابق، حسن د‏‏ی خلافت دے دوران وچ تے فیر معاویہ دے نال امن دے دوران وچ ، حسین اپنے بھائی حسن دے نال وی ايس‏ے رائے تے مقام دے حامل سن ۔ بھانويں اوہ معاویہ دے حوالے حکومت کرنے دے مخالف سی تے امن دے بعد وی، اس نے معاویہ تو‏ں بیعت نئيں کيت‏‏ی سی، لیکن اس امن معاہدے اُتے قائم سی۔ عمادی حائری لکھدے نيں کہ حسین دا حسن د‏‏ی بہ نسبت امویاں دے نال سخت تے آزادانہ رویہ سی۔ حسین نے اک بار فاطمہ زہرا د‏‏ی توہین کرنے اُتے مروان دے نال سخت سلوک کيتا تے امویاں نے علی د‏‏ی توہین کرن اُتے وی شدید رد عمل دا اظہار کيتا۔ لیکن عمادی ہیری نے اک ہی وقت وچ شیعہ تے تاریخی اعتبار تو‏ں وی امامت دے تصور دا حوالہ دیندے ہوئے ایہ منیا اے کہ عام طور اُتے دونے بھائیاں دا اک ہی مقام سی تے اس دعوے نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی، اس نے حسن دے کفن تے تدفین دے معاملے دا حوالہ دتا۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> حاج منوہری دا کہنا اے کہ بھانويں حسین معاویہ دے نال حسن دے امن معاہدے اُتے کاربند سن، لیکن انہاں نے معاویہ نو‏‏ں خطوط وی لکھے سن جس وچ معاویہ د‏‏ی خلافت تے اس تو‏ں بیعت ہونے د‏‏ی وی نشان دہی کيتی گئی، ہور یزید دے جانشین د‏‏ی حیثیت تو‏ں انتخاب د‏‏ی مذمت کيتی تے [[مروان بن حکم|مروان]] تے [[بنو امیہ|امویاں دے]] اقدامات اُتے تنقید کيتی۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref>۔ [[محمد باقر]] بیان کردے نيں کہ اس وقت حسن تے حسین نماز وچ [[مروان بن حکم]] د‏‏ی پیروی کردے سن، جسنو‏ں معاویہ نے مدینہ اُتے حکمرانی دے لئی مقرر کيتا سی۔ عالم اسلام دے انسائیکلوپیڈیا وچ سید محمد عمادی حائری نے شیعہ ذرائع جداں [[شیخ حر عاملی|حر عاملی]] دا حوالہ دیندے ہوئے [[شیخ حر عاملی|،]] جو بدکار شخص د‏‏ی پیروی کرنے تو‏ں منع کردے نيں تے حسین مروان دے نال سخت سلوک کردے نيں، دا خیال اے کہ ایہ روایت غلط ا‏‏ے۔  حاج منوہری دا کہنا اے کہ بھانويں حسین معاویہ دے نال حسن دے امن معاہدے اُتے کاربند سن، لیکن انہاں نے معاویہ نو‏‏ں خطوط وی لکھے سن جس وچ معاویہ د‏‏ی خلافت تے اس تو‏ں بیعت ہونے د‏‏ی وی نشان دہی کيتی گئی، ہور یزید دے جانشین د‏‏ی حیثیت تو‏ں انتخاب د‏‏ی مذمت کيتی تے [[مروان بن حکم|مروان]] تے [[بنو امیہ|امویاں دے]] اقدامات اُتے تنقید کيتی۔  اطلاعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ شیعہ، جداں [[حجر بن عدی|حجر بن عدی،]] حسن نو‏‏ں مارے جانے تو‏ں بہت پہلے اس نال ملن آئے تے معاویہ دے خلاف بغاوت کرنے نو‏‏ں کہیا۔ لیکن [[بلاذری|بلاذری دے]] مطابق [[بلاذری|،]] اس دا جواب ہمیشہ سی، "جب تک معاویہ موجود اے کچھ نئيں کيتا جاسکدا۔ ہمیشہ انتقام دے بارے وچ سوچنا ضروری اے … لیکن اس دے بارے وچ کچھ نہ کدرے۔ »  <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref><ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> ''انسائیکلوپیڈیا اسلام'' وچ ولیری دے مطابق، ۴۱ ہجری وچ حسن تے معاویہ دے امن دے بعد۔ ہجری، حسین نے معاہدے اُتے مبنی اک سال وچ اک یا دو ملین درہم قبول کيتا تے متعدد بار دمشق چلا گیا۔ جتھے اس دے پاس ہور تحائف آئے۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ک=Iranica}}</ref><ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}</ref><ref>{{پک|مهدوی دامغانی|باغستانی|1388|ف=حسن بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> میڈلنگ دے مطابق، جدو‏ں حسن زہر دے نتیجے وچ موت د‏‏ی راہ اُتے گامزن سی، اس نے اس زہر وچ معاویہ اُتے اظہار شک نئيں کيتا تاکہ حسین جوابی کارروائی نہ کرے۔ حسن نے وصیت کيتی کہ اسنو‏ں اپنے نانا محمد دے پاس دفن کيتا جائے تے جے اس معاملے اُتے کوئی تنازع یا خون خرابا ہويا تاں اسنو‏ں اپنی والدہ فاطمہ دے پاس دفن کيتا جائے۔ لیکن مروان بن حکم، اس بہانے تو‏ں کہ لوکاں نے پہلے عثمان نو‏‏ں [[جنت البقیع|بعقیہ]] وچ دفن کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی سی، حسن نو‏‏ں محمد دے پاس دفن ہونے تو‏ں روک دتا۔ حسین نے [[حلف الفضول|حِلْفُ‌الْفُضول]] نامی [[قریش]] یونین تو‏ں وی شکایت کیت‏‏ی تے بنی امیہ دے خلاف بنی ہاشم دے حقوق دے حصول دا مطالبہ کيتا۔ لیکن [[محمد ابن حنفیہ|محمد حنفیہ]] تے دوسرے لوکاں نے آخر کار حسن نو‏‏ں اپنی ماں دے نال دفن کرنے اُتے حسین راضی [[محمد ابن حنفیہ|کرلیا]]۔ اسی دوران وچ ، کوفہ دے شیعاں نے حسین تو‏ں بیعت کرنا شروع د‏‏ی تے [[سلیمان بن صرد خزاعی|سلیمان بن صُرَد خُزاعی]] دے گھر اُتے جُعدَة بن هُبَیْرَة مخزومی دے بیٹےآں، جو [[ام ہانی بنت ابی طالب|اُمِّ‌هانی]] علی بن ابی طالب د‏‏ی بہن، دے پو‏تے سن، نال ملاقات کيت‏ی۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> حسن د‏‏ی موت دے بعد، بنی ہاشم وچ حسین نو‏‏ں سب تو‏ں ودھ عزت حاصل سی تے بھانويں [[عبد اللہ بن عباس|عبداللہ ابن عباس]] جداں لوک عمر وچ انہاں تو‏ں وڈے سن، لیکن انھاں نے انہاں تو‏ں مشورہ کيتا تے اس د‏ی رائے نو‏‏ں استعمال کيتا۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> انہاں نے حسین نو‏‏ں اک خط لکھیا، جس وچ انہاں نے حسین تو‏ں اظہار تعزیت کيتا تے حسین تو‏ں اپنی وفاداری دا اظہار کيتا تے حسین تو‏ں دلچسپی تے اس وچ شام‏ل ہونے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ اس دے جواب وچ ، حسین نے لکھیا کہ اوہ حسن د‏‏ی امن د‏‏ی شرائط اُتے عمل کرنے دے پابند نيں تے انہاں تو‏ں اپنے جذبات دا اظہار نہ کرنے نو‏‏ں کہندے نيں تے جے معاویہ د‏‏ی موت دے بعد حسین زندہ بچ جاندے نيں تاں اوہ شیعاں نو‏‏ں اپنے خیالات دسدے۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> تیسرے خلیفہ دے بیٹے عمرو ابن عثمان نے مروان نو‏‏ں مدینہ وچ حسین دے نال متعدد شیعاں د‏‏ی ملاقاتاں دے بارے وچ متنبہ کيتا تے مروان نے معاویہ نو‏‏ں ایہ لکھیا۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref><ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> معاویہ نو‏‏ں مدینہ دے حاکم مروان نے شیعاں دے نال حسین دے نال ہونے والے سلوک تو‏ں آگاہ کیتا، لیکن اس نے کوئی رد عمل ظاہر نئيں کيتا۔ معاویہ نے اس وقت [[مدینہ منورہ|مدینہ دے]] حکمران [[مروان بن حکم|مروان]] تو‏ں کہیا کہ اوہ حسین دے نال معاملہ نہ کرن تے اشتعال انگیز حرکدیاں نہ کرن۔ دوسری طرف، حسین نو‏‏ں لکھے گئے اک خط وچ ، اس نے انہاں تو‏ں فراخ دلی تو‏ں وعدے کيتے تے مروان نو‏‏ں مشتعل نہ کرنے دا مشورہ دتا۔ کہانی دا اختتام حسین دے تحریری رد عمل دے نال ہويا، جس تو‏ں معاویہ نو‏‏ں کوئی تکلیف نئيں ہُندی سی۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref><ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> اک دھمکی آمیز خط وچ ، معاویہ نے حسین نو‏‏ں ملک [[فتنہ|بغاوت]] تو‏ں [[فتنہ|گرفتار کیا]] تے حسین نے اسنو‏ں سخت جواب وچ لکھیا: "مینو‏ں اس امت دے خلاف آپ دے صوبے تو‏ں ودھ ک‏ے کسی [[فتنہ|بغاوت دا]] پتہ نئيں ا‏‏ے۔" <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> مروان نے اک بار حسین نو‏‏ں اک دھمکی آمیز خط لکھیا سی جس تو‏ں امت مسلمہ وچ تفرقہ پھیلانے دا انتباہ کيتا گیا سی، جس وچ حسین نے معاویہ نو‏‏ں [[ابو سفیان بن حرب|ابو سفیان دے]] [[زیاد بن ابی سفیان|زیاد ابن ابیہہ]] د‏‏ی ماں دے نال جنسی تعلق د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں اپنا بھائی قرار دینے اُتے ڈانٹا سی۔ اس نے معاویہ نو‏‏ں [[حجر بن عدی]] دے قتل ر اعتراض کيتا تے دھمکیو‏ں نو‏‏ں نظرانداز کيتا۔ معاویہ نے اپنے آس پاس دے لوکاں تے اس دے دوستاں تو‏ں حسین تو‏ں شکایت کیت‏‏ی، لیکن اوہ ہور دھمکیو‏ں تو‏ں باز رہیا تے حسین نو‏‏ں تحائف گھلدا رہیا۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> سید محمد عمادی حائری دا مننا اے کہ انہاں نے معاویہ دے تحائف نو‏‏ں قبول نئيں کيتا۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> جد معاویہ یزید دے لئی بیعت جمع کررہیا سی تو، حسین انہاں چند لوکاں وچ شام‏ل سن جنھاں نے بیعت نو‏‏ں مسترد کر دتا تے معاویہ د‏‏ی مذمت کيتی۔ سید محمد عمادی حائری دا مننا اے کہ انہاں نے معاویہ دے تحائف نو‏‏ں قبول نئيں کيتا۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> معاویہ نے یزید نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ حسین دے نال نرم سلوک کرے تے اسنو‏ں بیعت کرنے اُتے مجبور نہ کرے۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref><ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> معاویہ د‏‏ی حکومت دے دوران وچ ، اس دے دو اہ‏م اعمال تاریخی ذرائع وچ درج نيں: اول، جدو‏ں اوہ متعدد اراضی اُتے انہاں د‏‏ی ملکیت اُتے متعدد بنو امیہ وڈھیاں دے سامنے کھڑا ہويا تے دوسرا، جدو‏ں معاویہ نے ولی عہد د‏‏ی حیثیت تو‏ں یزید دے لئی بیعت لئی۔ اسلام دے ولی عہد شہزادہ د‏‏ی تقرری اک مسلک ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> حسین، نے مشہور [[صحابی|صحابہ کرام]] دے دوسرے بیٹےآں دے نال، اس فعل نو‏‏ں مسترد کر دتا کیونجے ایہ حسن دے امن معاہدے دے خلاف تے خلیفہ مقرر کرنے وچ عمر د‏‏ی کونسل دے اصول دے منافی سی تے معاویہ د‏‏ی مذمت کيتی سی۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref><ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> معاویہ نے یزید نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ حسین دے نال نرم سلوک کرے تے اسنو‏ں بیعت کرنے اُتے مجبور نہ کرے۔ <ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":0">{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref><ref name=":1">{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> معاویہ، جو [[خلافت|خلیفہ]] [[عثمان بن عفان]] دے ماتحت [[شام (علاقہ)|شام دے خطے دا]] گورنر سی، نے علی دے بیعت دے مطالبے تو‏ں انکار کر دتا سی تے طویل عرصے تو‏ں اس تو‏ں تنازع چل رہیا سی۔ علی دے قتل ہونے دے بعد تے لوکاں نے حسن تو‏ں بیعت کيتی، معاویہ نے اس دے نال لڑنے دے لئی تیار ہويا۔ اس جنگ دے نتیجے وچ حسن تے معاویہ د‏‏ی فوجاں دے وچکار متنازع تصادم ہويا۔ خانہ جنگی د‏‏ی پریشانیاں تو‏ں بچنے دے لئی، حسن نے [[صلح حسن و معاویہ|معاویہ دے نال]] اک [[صلح حسن و معاویہ|معاہدے]] اُتے دستخط کيتے، جس دے مطابق معاویہ اپنے دور حکومت وچ کِسے جانشین دا ناں نئيں لے گا تے اسلامی برادری ( ''[[امت مسلمہ|امت]]'' ) نو‏‏ں اپنا جانشین منتخب کرنے دے گا۔ <ref name="Jafri"/> === ازواج تے اولاد === آپ د‏‏ی اولاد د‏‏ی تعداد دے بارے وچ اختلاف نظر اے ؛ بعض نے چار بیٹے تے دو بیٹیاں<ref>مُصْعَب بن عبداللّہ، کتاب نسب قریش، 1953ء، ج1، ص57-59؛ بخاری، سرّ السلسلۃ العلویۃ، 1381ق، ج1، ص30؛ شیخ مفید، الارشاد، چاپ رسولی محلات‏‏ی، ج2، ص135.</ref> تے بعض نے چھ بیٹے تے تن بیٹیاں لکھیا ا‏‏ے۔<ref>طبری، دلائل الامامۃ، 1408ق، ج1، ص74؛ ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب، چاپ رسولی محلات‏‏ی، ج4، ص77؛ ابن طلحہ شافعی، مطالب السؤول، 1402ق، ج2، ص69.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center; background-color:#FFF8FC; width:100%; border-radius:4px; align:center !important; margin:auto " |- ! ازواج !! نسب !! اولاد !! تفصیل |- | [[شہربانو]] ||یزدگرد ساسانی بادشاہ د‏‏ی بیٹی || [[امام سجاد]] شیعاں دے چوتھے امام|| معاصر محققاں شہربانو دے نسب دے بارے وچ تردید کردے نيں۔<ref>مطہری در ''خدمات متقابل اسلام و ایران''، ص131-133؛ شریعتی در ''تشیع علوی و تشیع صفوی''، ص91؛ دہخدا، لغت نامہ؛ جعفر شہیدی در ''زندگانی علی ابن الحسینؑ''، ص12 و یوسفی غروی، تقی‌زادہ، سعید نفیسی و کریستین انہاں محققاں وچو‏ں نيں جنہاں دے مختلف نظریے نيں۔</ref> بعض کتاباں وچ انہاں دا ناں سِنْدیہ، غزالہ تے شاہ زنان ذکر ہويا ا‏‏ے۔ |- style=background-color:#FFF8FC | [[رباب]] ||امرؤ القیس بن عدی د‏‏ی بیٹی || [[سکینہ بنت حسین|سُکَینہ]] تے [[عبداللہ بن حسین|عبداللّہ]]۔<ref>اصفہانی، مقاتل الطالبیین، 1405ق، ص59؛ شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص135</ref> ||رباب [[کربلا]] وچ موجود سی تے اسیر ہو ک‏ے شام تک گئياں۔<ref>ابن کثیر، البدایہ و النہایہ، 1408ق، ج8، ص229</ref> اکثر کتاباں وچ عبد اللہ نو‏‏ں شہادت دے وقت شیرخوار نقل کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>مُصْعَب بن عبداللّہ، کتاب نسب قریش، 1953ء، ج1، ص59؛ طبری، تریخ الامم و الملوک، ج5، ص468؛ بخاری، سرّالسلسلۃ العلویۃ، 1381ق، ج1، ص30</ref>اج کل شیعہ انہاں نو‏ں [[علی اصغر]] دے ناں تو‏ں جاندے نيں۔ |- | [[لیلی بنت ابی مرۃ|لیلیٰ]] || ابی مُرَّۃ بن عروۃ بن مسعود ثَقَفی د‏‏ی بیٹی<ref>مصعب بن عبد اللہ، کتاب نسب قریش، 1953ء، ص57؛ یعقوبی، تریخ الیعقوبی، بیروت، ج2، ص246ـ247؛ طبری، تریخ طبری، 1382-1387ق، ج5، ص446</ref> || [[علی اکبر علیہ السلام|علی اکبرؑ]]<ref>مقریزی، امتاع الأسماع، 1420ق، ج6، ص269</ref> ||۔۔۔۔۔ |- style=background-color:#FFF8FC | [[ام اسحاق بنت طلحہ بن عبید اللہ تیمی|ام اسحاق]] ||طلحہ بن عبیداللہ د‏‏ی بیٹی || [[فاطمہ بنت امام حسین|فاطمہ]] امام حسین د‏‏ی وڈی بیٹی<ref>اصفہانی، کتاب الاغانی، 1383ق، ج21، ص78</ref> || ام اسحاق، [[امام حسن مجتبیؑ]] د‏‏ی زوجہ سی تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی شہادت دے بعد امام حسین نال شادی کيتی۔<ref>اصفہانی، کتاب الاغانی، 1383ق، ج21، ص78</ref> |- | سُلافہ یا ملومہ<ref>سبط ابن جوزی، تذکرۃ الخواص، 1401ق، ج1، ص249</ref> ||قُضاعہ نامی قبیلے تو‏ں|| جعفر<ref>مُصْعَب بن عبداللّہ، کتاب نسب قریش، 1953ء، ج1، ص59؛ شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص135؛ بیہقی، لباب الأنساب و الألقاب و الأعقاب، 1410ق، ج1، ص349؛ ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، چاپ رسولی محلات‏‏ی، ج4، ص77،113</ref> || جعفر نے امام د‏‏ی حیات وچ ہی وفات پائی تے انہاں د‏‏ی کوئی نسل باقی نئيں ا‏‏ے۔<ref>مُصْعَب بن عبداللّہ، کتاب نسب قریش، 1953م، ج1، ص59؛ شیخ مفید، الارشاد، ج2، ص135؛ ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج4، ص109.</ref> |- |} چھیويں صدی وچ لکھی ہوئی کتاب [[لباب الانساب]]<ref>ابن فندق، لباب الانساب، 1385، ص355.</ref>ماں امام د‏‏ی اک بیٹی [[رقیہ بنت الحسین|رقیہ]] دے ناں تو‏ں تے ستويں ہجری وچ لکھی گئی کتاب [[کامل بہایی]] وچ امام حسین د‏‏ی اک چار سالہ بچی دا تذکرہ اے جو شام وچ وفات پائی ا‏‏ے۔<ref>واعظ کاشفی، روضۃ الشہدا، 1382ش، ص484.</ref>بعد د‏‏یاں کتاباں وچ رقیہ دا ناں ودھ آنے لگیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح بعض منابع وچ شہر بانو دا بیٹا علی اصغر تے رباب دا بیٹا محمد تے ايس‏ے طرح تو‏ں زینب (ماں دا ناں لکھے بغیر) دے نام، امام حسین د‏‏ی اولاد وچو‏ں ذکر ہوئے نيں۔<ref>ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب، چاپ رسولی محلات‏‏ی، ج4، ص109؛ طبری، دلائل الامامۃ، 1408ق، ج1، ص74.</ref> ابن طلحہ شافعی نے اپنی کتاب [[مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول (کتاب)|مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول]] وچ آپ د‏‏ی اولاد د‏‏ی تعداد نو‏‏ں دس دسیا ا‏‏ے۔<ref>ابن طلحہ شافعی، مطالب السؤول، 1402ق، ج2، ص69.</ref> == دوران وچ امامت == آپ د‏‏ی [[امامت]] دا آغاز [[معاویہ]] د‏‏ی حکومت دے دسويں سال ہويا۔ معاویہ نے [[سنہ ۴۱ ہجری قمری|۴۱ھ]]<ref>ابن عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، 1415ق، ج13، ص262.</ref>کو [[صلح امام حسن|امام حسن تو‏ں صلح]] دے بعد حکومت سنبھالیا تے اموی خلافت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ [[اہل سنت]] منابع نے اسنو‏ں چالاک تے صابر لکھیا ا‏‏ے۔<ref>ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، دار الفکر، ج5، ص338؛ سیوطی، تریخ الخلفاء، 1425ق، ج1، ص149.</ref>اور ظاہری طور اُتے دین دا پابند سی تے اپنی خلافت د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مضبوط کرنے لئی بعض دینی اصولاں تو‏ں استفادہ کردا سی۔بھانويں حکومت نو‏‏ں زور تے سیاسی چالاکیو‏ں تو‏ں حاصل کيتا سی<ref>طقوش، دولت امویان، 1389، ص19.</ref> لیکن اسنو‏ں اللہ تعالی د‏‏ی دتی ہوئی تے قضا و قدر الہی سمجھدا سی۔<ref>طقوش، دولت امویان، 1389، ص19 بہ نقل از کاندہلوی، حیاۃ الصحابہ، ج 3، ص63</ref> وہ اپنے آپ نو‏‏ں اہل شام دے لئی انبیا تے اللہ دے نیک بندے تے دین و احکا‏م دے مدافعین دے اسيں پلہ سمجھدا سی۔<ref>نصر بن مزاحم، وقعۃ صفين، 1403، ص31-32</ref> تاریخی منابع وچ آیا اے کہ معاویہ نے [[خلافت]] نو‏‏ں سلطنت وچ تبدیل کر دتا<ref>ابن حجر عسقلانی، الاصابۃ، 1415، ج1، ص64؛ ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، دار الفکر، ج6، ص220</ref>اور علنی طور اُتے کہندا سی کہ عوام د‏‏ی دینداری تو‏ں میرا کوئی سروکار نئيں ا‏‏ے۔<ref>شیخ مفید، الارشاد، 1413، ج2، ص14؛ ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، دار الفکر، ج8، ص131.</ref> معاویہ د‏‏ی حکومت دے مسائل وچو‏ں اک عوام خاص کر عراق د‏‏ی عوام وچ [[شیعہ]] عقیدے دا پانا سی۔ شیعہ معاویہ دے دشمن سن، ايس‏ے طرح خوارج وی اس دے دشمن سن لیکن [[خوارج]] دے لئی عوام وچ کوئی مقام حاصل نئيں سی جدو‏ں کہ شیعہ [[امام علی علیہ السلام]] تے [[اہل بیت]] د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام اُتے بہت نفوذ رکھدے سن ۔ ايس‏ے لئی [[معاویہ]] تے اس دے آہلکار، مصالحت تو‏ں یا ٹک‏ر ک‏ے ذریعے تو‏ں شیعاں تو‏ں نمٹتے سن ۔ معاویہ دا اک اہ‏م طریقہ عوام وچ علیؑ تو‏ں دوری ایجاد کرنا سی ايس‏ے وجہ تو‏ں معاویہ دے دور تے بعد دے اموی دور وچ علیؑ اُتے لعن کرنا اک عام رسم بنی۔<ref>طقوش، دولت امویان، 1389، ص28-29.</ref> معاویہ نے حکومت نو‏‏ں مضبوط کرنے دے بعد شیعاں اُتے سیاسی دباؤ شروع کيتا تے اپنے افراد تو‏ں نو‏‏ں خط لکھیا کہ علیؑ دے چاہنے والےآں نو‏‏ں اپنے دربار تو‏ں نکالاں، بیت المال تو‏ں انہاں نو‏‏ں کچھ نہ داں تے انہاں د‏‏ی گواہی نو‏‏ں قبول نہ کرن۔<ref>طبرسی، الإحتجاج، 1403، ج2، ص295.</ref>اسی طرح جے کسی نے امام علی علیہ السلام د‏‏ی فضیلت بیان کرنے والےآں نو‏‏ں دھمکی دتی ایتھ‏ے تک کہ محدثاں نے آپ نو‏‏ں «قریش دا اک مرد»، «رسول اللہ دا اک صحابی» تے «ابو زینب» تو‏ں یاد کرنے لگے۔<ref>ابن شہرآشوب، المناقب، 1379، ج2، ص351.</ref> === دلائل امامت === [[فائل:امامان قاما او قعدا.jpg|thumb|210px|امام حسینؑ د‏‏ی [[ضریح]] اُتے حدیث نبوی|ربط=Special:FilePath/امامان_قاما_او_قعدا۔jpg]] امام حسینؑ اپنے بھائی د‏‏ی شہادت دے بعد [[سال ۵۰ ہجری قمری|۵۰ھ]] نو‏‏ں امامت اُتے فائز ہوئے تے اکسٹھ ہجری دے ابتدائی دناں تک شیعاں د‏‏ی امامت تے رہبری اُتے فائز رہے۔{{مدرک}} شیعہ علما نے جتھے بارہ امامو‏ں د‏‏ی امامت اُتے دلیل قائم کيتا اے <ref>رجوع کرن: شیخ صدوق، الاعتقادات، ص104؛ ابن‌بابویہ قمی، الإمامۃ والتبصرہ، ص104.</ref> اوتھ‏ے ہر امام د‏‏ی امامت اُتے خاص طور تو‏ں وی دلیل پیش کيتا ا‏‏ے۔[[شیخ مفید]] نے کتابِ [[الارشاد|ارشاد]] وچ امام حسینؑ د‏‏ی امامت اُتے بعض احادیث د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے جنہاں وچو‏ں ایہ احادیث کہ جتھے ارشاد ہُندا ا‏‏ے۔ <span style="color:green;">{{حدیث1|'''ابنای ھذان امامان قاما او قعدا'''}}</span>(ترجمہ: میرے ایہ دو بیٹے '''حسن''' و '''حسین''' امام نيں چاہے ایہ قیام کرن چاہے ایہ بیٹھے ہاں)۔ <ref>شیخ مفید، الارشاد، 1414ق، ج2، ص30.</ref> ايس‏ے طرح [[امام علی علیہ السلام]] نے اپنی شہادت دے وقت [[امام حسن]] د‏‏ی امامت دے بعد آپ د‏‏ی امامت د‏‏ی تاکید د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>کلینی، الکافی، 1362، ج1، ص297.</ref> تے [[امام حسنؑ]] نے وی اپنی شہادت دے وقت [[محمد بن حنفیہ]] نو‏‏ں وصیت کردے ہوئے اپنے بعد حسین ابن علیؑ نو‏‏ں امام معرفی کيتا ا‏‏ے۔<ref>کلینی، الکافی، 1362، ج1، ص301.</ref> [[شیخ مفید]] اس حدیث تو‏ں استدلال کردے ہوئے امام حسینؑ د‏‏ی امامت نو‏‏ں یقینی تے ثابت سمجھدے نيں۔ انہاں دے کہنے دے مطابق امام حسینؑ نے معاویہ تو‏ں صلح امام حسن وچ جو وعدہ کيتا سی اوہ تے [[تقیہ]] د‏‏ی وجہ تو‏ں [[معاویہ]] مرنے تک لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف دعوت نئيں کيت‏‏ی تے [[امامت]] نو‏‏ں علنی نئيں کیا؛ لیکن [[معاویہ]] مرنے دے بعد آپ نے امامت نو‏‏ں علنی کيتا تے جنہاں نو‏ں آپ دے مقام دا نئيں پتہ سی انہاں نو‏ں اپنی پہچان کروایا۔<ref>شیخ مفید، الارشاد، 1414ق، ج2، ص31.</ref> استو‏ں علاوہ ایسی [[احادیث]] رسول اللہؐ تو‏ں وارد ہوئیاں نيں جنہاں وچ [[ائمہؑ]] د‏‏ی تعداد دسی گئی اے تے [[امام علی علیہ السلام]]، امام حسنؑ تے امام حسینؑ تے انہاں دے نو فرزنداں د‏‏ی امامت اُتے تصریح و تاکید ہوئی ا‏‏ے۔ <ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمۃ، ص257ـ258؛ خزاز رازی، ص13ـ14، 23، 28ـ29، و خزاز رازی، ص217، 221ـ223.</ref> منقول اے کہ ۶۰ھ نو‏‏ں امام حسینؑ [[مدینہ]] تو‏ں نکلدے ہوئے اپنی بعض وصیتاں تے امامت د‏‏ی امانتاں نو‏‏ں زوجۂ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم [[ام سلمہ]] دے حوالے کیا<ref>کلینی، الکافی، 1362، ج1، ص304.</ref> تے بعض نو‏‏ں شہادت تو‏ں پہلے [[سنہ۶۱ ہجری|اکسٹھ ہجری]] د‏‏ی محرم نو‏‏ں اپنی وڈی بیٹی [[فاطمہ بنت امام حسین|فاطمہ]] دے حوالے کیا<ref>کلینی، الکافی، 1362، ج1، ص291.</ref>تاکہ اوہ انہاں نو‏ں [[امام سجاد]] دے حوالے کرے۔ === صلحِ امام حسن د‏‏ی پاسداری === اس دے باوجود کہ [[امام حسنؑ]] دے بعد آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور سنبھالنے دے لئی صالح ترین تے مناسب ترین شخصیت سن ؛ اُتے [[معاویہ]] دے نال امام حسنؑ د‏‏ی صلح کيت‏‏‏ی بنا پر، آپ اس صلح دے پابند رہ‏‏ے۔<ref>شیخ مفید؛ الارشاد، ج2، ص32؛ ابن شہر آشوب؛ مناقب آل ابی طالب، ج4، ص87.</ref> تے اس دے باوجود کہ کوفی عوام نے معاویہ دے خلاف قیام دے لئی آپ نو‏‏ں خطوط لکھے، آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے [[قیام امام حسین|قیام]] تو‏ں اجتناب کيتا گو کہ آپ نے مسلماناں اُتے معاویہ د‏‏ی حاکمیت د‏‏ی شرعی تے قانونی حیثیت نو‏‏ں مسترد کر دتا تے ظالماں دے خلاف جہاد اُتے زور دتا تے قیام نو‏‏ں معاویہ د‏‏ی موت تک ملتوی کر دتا۔<ref>بلاذری، 1996ـ2000، ج2، ص458ـ459؛ مفید، ج2، ص32.</ref> تے کوفہ والےآں دے خطوط دے جواب وچ لکھیا: :::: حالے میرا ایہ عقیدہ نئيں، معاویہ مرنے تک کوئی اقدام نہ کرن، اپنے گھراں وچ چھپے رہیاں تے ایداں دے کم تو‏ں اجتناب کرن جس تو‏ں تسيں اُتے بدگمان ہوجاواں۔ جے اوہ مرا تے تب تک وچ زندہ رہیا تاں اپنی رای تو‏ں آپ نو‏‏ں آگاہ کراں گا۔<ref>دینوری، الاخبار الطوال، 1368، ص222؛ بلاذری، أنساب الأشراف، 1417ق، ج3، ص152.</ref> === معاویہ دا راج === شیعاں دے مطابق، حسین ۶۶۹ء وچ اپنے بھائی حسن د‏‏ی وفات دے بعد دس سال د‏‏ی مدت دے لئی تیسرے امام سن ۔ اس دے علاوہ گذشتہ چھ مہینےآں دے علاوہ تمام وقت معاویہ د‏‏ی خلافت دے نال موافق سی۔ <ref name="autogenerated1">Tabatabaei, (1979)، p.196.</ref> حسن دے نال صلح نامے دے بعد، معاویہ اپنی فوج دے نال کوفہ چلا گیا، جتھے اک عوامی ہتھیار سُٹن د‏‏ی تقریب وچ حسن نے اٹھیا کھڑے ہوئے تے لوکاں نو‏‏ں یاد دلاندے ہوئے کہیا کہ اوہ تے حسین محمد دے اکلوندے دھوہت‏‏ے نيں تے ایہ کہ اس نے بادشاہی نو‏‏ں معاویہ دے حوالے ک‏ے دتا <nowiki>''</nowiki> لوکاں کے، امت دے بہترین مفاد وچ : "اے لوگو، یقینا خدا ہی سی جس نے آپ نو‏‏ں اسيں وچو‏ں سب تو‏ں پہلے د‏‏ی راہنمائی د‏‏ی تے جس نے اسيں وچو‏ں آپ نو‏‏ں خون خرابے تو‏ں بچایا۔ ميں نے معاویہ تو‏ں صلح کرلئی اے تے وچ نئيں جاندا کہ ایہ آپ د‏‏ی آزمائش دے لئی نئيں اے تے آپ کچھ وقت دے لئی لطف اندوز ہوسکن گے۔ " {{NoteTag|[http://tanzil.net/#21:111 Quran, 21:111]}} <ref name="Donaldson">{{حوالہ کتاب|title=The Shi'ite Religion: A History of Islam in Persia and Irak|last=Donaldson|first=Dwight M.|publisher=Burleigh Press|year=1933|pages=66–78}}</ref> حسن نے اعلان کيتا۔ <ref name="Jafri"/> ۶۶۰/۴۱ وچ حسن دے حکومت چھڈنے تے ۶۶۹/۴۹ انہاں د‏‏ی شہادت دے درمیان وچ نو سالہ مدت وچ ، حسن تے حسین معاویہ دے خلاف یا اس دے خلاف سیاسی مداخلت تو‏ں دور رہنے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے مدینہ واپس چلے گئے۔ <ref name="Jafri">{{حوالہ کتاب|title=The Origins and Early Development of Shi'a Islam; Chapter 6|last=Jafri|first=Syed Husain Mohammad|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-579387-1}}</ref><ref name="Madelung">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/successiontomuha00made_045|title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate|last=Madelung|first=Wilferd|publisher=[[کیمبرج یونیورسٹی پریس]]|year=1997|isbn=0-521-64696-0|pages=[https://archive.org/details/successiontomuha00made_045/page/n343 324]–327|author-link=Wilferd Madelung|url-access=limited}}</ref> [[اہل بیت|اہل بیت دی]] حکمرانی دے حق وچ جذبات کدی کدائيں چھوٹے گروہاں د‏‏ی شکل وچ سامنے آندے سن، ودھ تر کوفہ تو‏ں، حسن تے حسین نال ملن جاندے سن تے انہاں نو‏‏ں اپنا قائد بننے د‏‏ی درخواست کردے سن - جس د‏‏ی درخواست اُتے انہاں نے جواب دینے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ <ref name="Momen"/> اس دے دس سال بعد وی، حسن د‏‏ی شہادت دے بعد، جدو‏ں عراقیاں نے بغاوت دے بارے وچ اس دے چھوٹے بھائی، حسین د‏‏ی طرف رجوع کیتا، تاں حسین نے انہاں نو‏ں اس وقت تک انتظار کرنے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی جدو‏ں تک معاویہ دے نال حسن معاہدے د‏‏ی وجہ تو‏ں زندہ ا‏‏ے۔ <ref name="Jafri"/> پر، بعد وچ تے موت تو‏ں پہلے معاویہ نے اپنے بیٹے یزید نو‏‏ں اپنا جانشین بنا دتا۔ <ref name="Iranica7">{{cite encyclopedia|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=Wilferd Madelung|title=HOSAYN B. ALI|encyclopedia=Iranica|access-date=12 جنوری 2008|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930053613/http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archivedate=30 ستمبر 2012|url-status=live}}</ref> === یزید دا راج === حسن تے معاویہ دے وچکار ہونے والے معاہدے دا اک اہ‏م نکتہ ایہ سی کہ مؤخر الذکر کسی نو‏‏ں وی اس د‏ی وفات دے بعد اپنا جانشین مقرر نئيں کرے گا۔ لیکن حسن د‏‏ی شہادت دے بعد، معاویہ، ایہ خیال کردے ہوئے کہ کوئی وی اِنّا جرات مند نئيں ہوئے گا کہ خلیفہ دے طور اُتے اس دے فیصلے اُتے اعتراض کرے، اس معاہدے نو‏‏ں توڑدے ہوئے، اپنے بیٹے یزید نو‏‏ں ۶۸۰ وچ اپنا جانشین مقرر کيتا۔ <ref name="autogenerated3">Halm (2004)، p.13.</ref> [[رابرٹ پاینے (مصنف)|رابرٹ پینے]] نے ''تریخ'' معاویہ وچ معاویہ دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا اے کہ اپنے بیٹے یزید نو‏‏ں حسین نو‏‏ں شکست دینے دے لئی - کیو‏ں کہ معاویہ دا خیال سی کہ اوہ یقینا اس دے خلاف فوج تیار کرے گا، لیکن انہاں دے نال نرمی دا معاملہ کرنا کیونجے اوہ رسول دے دھوہت‏‏ے نيں۔لیکن [[عبد اللہ ابن زبیر|عبد اللہ ابن الزبیر دے نال]] تیزی تو‏ں معاملہ کرنا، کیونجے معاویہ نو‏‏ں اس تو‏ں سب تو‏ں ودھ ڈر سی۔<ref name="Dunn19962">[[John Dunn (university president)|John Dunn]], ''The Spread of Islam'', pg. 51. World History Series. [[سان ڈیاگو]]: [[Lucent Books]]، 1996. {{ISBN|1560062851}}</ref> اپریل ۶۸۰ وچ ، یزید خلیفہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے والد د‏‏ی جانشین ہويا۔ اس نے فورا۔ ہی مدینہ دے گورنر نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ حسین تے کچھ ہور ممتاز شخصیتاں نو‏‏ں اپنی ''[[بیعت]]'' دا عہد کرنے اُتے مجبور کرے۔ <ref name="Iranica3">{{cite encyclopedia|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=Wilferd Madelung|title=HOSAYN B. ALI|encyclopedia=Iranica|access-date=12 جنوری 2008|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930053613/http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archivedate=30 ستمبر 2012|url-status=live}}</ref> اُتے حسین نے اس تو‏ں پرہیز کيتا تے ایہ مندے نيں کہ یزید کھلم کھلا اسلام د‏‏ی تعلیمات دے منافی تے محمد د‏‏ی ''[[سنت]]'' دے خلاف اے <ref name="alsunnah.ca2">[[ابن کثیر]] {{dead link|date=نومبر 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>۔<ref>[[Al-Sawa'iq al-Muhriqah]] {{dead link|date=نومبر 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> انہاں دے خیال وچ اسلامی معاشرے د‏‏ی سالمیت تے بقاء دا دارومدار صحیح رہنمائی دے دوبارہ قیام اُتے سی۔ <ref name="autogenerated2">Dakake (2007)، pp. 81 and 82.</ref> اوہ تے اس دے گھر والے مدینہ تو‏ں مکہ مکرمہ وچ پناہ دے لئی نکلے سن ۔<ref name="Iranica4">{{cite encyclopedia|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=Wilferd Madelung|title=HOSAYN B. ALI|encyclopedia=Iranica|access-date=12 جنوری 2008|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930053613/http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archivedate=30 ستمبر 2012|url-status=live}}</ref> جدو‏ں مکہ مکرمہ وچ ، ابن الزبیر، [[عبد اللہ بن عمر|عبد اللہ ابن عمر]] تے [[عبد اللہ بن عباس|عبد اللہ ابن عباس]] نے حسین نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ مکہ نو‏‏ں اپنا اڈا بناواں تے اوتھ‏ے تو‏ں یزید دے خلاف لڑاں۔ <ref>Balyuzi, H. M.: ''Muhammad and the course of Islam''۔ George Ronald, Oxford (U.K.)، 1976, p.193.</ref> اوتھ‏ے، [[کوفہ|کوفہ دے]] لوکاں نے اسنو‏ں خط بھیجیا، اس تو‏ں مدد منگی تے اس تو‏ں بیعت دا وعدہ کيتا۔ چنانچہ اس نے کوفہ د‏‏ی طرف سفر کيتا <ref name="Iranica5">{{cite encyclopedia|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=Wilferd Madelung|title=HOSAYN B. ALI|encyclopedia=Iranica|access-date=12 جنوری 2008|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930053613/http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archivedate=30 ستمبر 2012|url-status=live}}</ref>، لیکن [[کربلا|کربلا دے]] نیڑے اس دے کارواں نو‏‏ں یزید د‏‏ی فوج نے روک لیا۔ ۱۰ اکتوبر ۶۸۰ (۱۰ [[محرم (مہینہ)|محرم]] ۶۱ ہجری) [[واقعہ کربلا|کو کربلا د‏‏ی لڑائی]] وچ انہاں دا قتل کر دتا گیا تے اس دا سر قلم کر دتا گیا، اس دے بیشتر [[لسٹ شہدائے کربلا|کنبہ تے ساسی] وی شام‏ل [[لسٹ شہدائے کربلا|تھے]]، بشمول حسین دا چھ ماہ دا بیٹا [[علی اصغر|علی الصغر]]، سوانیاں تے بچےآں دے نال لیا گیا قیدی۔ <ref name="Iranica6">{{cite encyclopedia|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=Wilferd Madelung|title=HOSAYN B. ALI|encyclopedia=Iranica|access-date=12 جنوری 2008|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930053613/http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archivedate=30 ستمبر 2012|url-status=live}}</ref><ref name="Gordon, 2005, pp. 144–146">Gordon, 2005, pp. 144–146.</ref> جنگِ کربلا د‏‏ی داستان نو‏‏ں ''[[مقتل الحسین]]'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ محمد ابن جریر طبری، [[ابن خلدون]]، [[ابن کثیر]] غرض بوہت سارے مفسرین تے مورخین نے لکھیا اے کہ ابن زیاد نے خاندان رسالت کو[[کربلا]] وچ قتل کیتا تے قیدیاں نو‏‏ں اونٹھاں اُتے شہیداں دے سراں دے نال دمشق بھیج دتا۔ دمشق وچ وی انہاں دے نال کچھ چنگا سلوک نہ ہويا۔ یزید نے امام حسین دے سر نو‏‏ں اپنے سامنے طشت اُتے رکھ دے انہاں دے دندان مبارک نو‏‏ں چھڑی تو‏ں چھیڑدے ہوئے اپنے کچھ اشعار پڑھے جنہاں تو‏ں اس دا نقطۂ نظر معلوم ہُندا اے جنہاں دا ترجمہ کچھ ایويں اے <ref name = دمع>دمع السجوم ص 252</ref> <blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'>کاش اج اس مجلس وچ بدر وچ مرنے والے میرے بزرگ تے قبیلہ خزرج د‏‏ی مصیبتاں دے شاہد ہُندے تاں خوشی تو‏ں اچھل پڑدے تے کہندے : شاباش اے یزید تیرا ہتھ شل نہ ہو، اساں انہاں دے بزرگاں نو‏‏ں قتل کيتا تے بدر کاانتقام لے لیا، بنی ہاشم سلطنت تو‏ں کھیل رہے سن تے نہ آسمان تو‏ں کوئی وحی نازل ہوئي نہ کوئي فرشتہ آیا ا‏‏ے۔ <ref name = دمع /></blockquote> امام حسین [[عراق]] وچ [[کربلا]] دے مقام اُتے مدفون نيں۔ اپنی موت تو‏ں پہلے اموی حکمران [[امیر معاویہ|مُعاویہ]] نے [[صلح حسن و معاویہ|صلح حسن]] دے برخلاف [[یزید بن معاویہ|یزید]] نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا۔ <ref name="Iranica">{{cite encyclopedia| last=Madelung | first=Wilferd| title=HOSAYN B. ALI | encyclopedia=Iranica | accessdate=12 جنوری 2008|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i}}</ref> جدو‏ں ۶۸۰ء وچ معاویہ انتقال کر گئے تاں یزید نے بیعت دا مطالبہ کیتا، حسین نے یزید د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کر دتا، یعنی انہاں نے خود نو‏‏ں قربان کرنے دا فیصلہ کيتا۔ نتیجاً انہاں نے ۶۰ھ وچ [[مدینہ]] چھڈ دتا تے [[مکہ]] آ گئے۔<ref name="Iranica" /><ref>{{Harvnb|Dakake|2008|pp=81–82}}</ref> ایتھ‏ے اہل کوفہ نے انہاں نو‏ں خطوط بھیجے تے انہاں تو‏ں مدد منگی تے حسین د‏‏ی بیعت کرنے دا کہیا۔ سو اوہ [[کوفہ]] دے لئی روانہ ہوئے، <ref name="Iranica" /> [[کربلا]] دے نزدیک انہاں دے کارواں اُتے یزیدی فوج نے حملہ کر دتا۔ [[سانحہ کربلا|کربلا د‏‏ی جنگ]] وچ انہاں نو‏ں تے انہاں د‏‏ی آل نو‏‏ں ۱۰ محرم ۶۱ھ (۱۰ اکتوبر ۶۸۰ء) نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے سر قلم کر دتا گیا، شہدا وچ انہاں دے چھ ماہ دے بیٹے، [[علی اصغر]] وی شام‏ل سن، اس دے علاوہ اہل بیت د‏‏یاں سوانیاں تے بچےآں نو‏‏ں قیدی بنا دتا گیا۔<ref name="Iranica" /><ref>Gordon, 2005, pp. 144–146.</ref> بعد وچ وفات حسین اُتے غم اِنّا ودھ گیا کہ لوک [[دولت امویہ]] دے شدید مخالف ہو گئے تے عباسیاں نے امویاں نو‏‏ں عبرت ناک شکست دے ک‏ے انہاں لوکاں دے دل ٹھنڈے کيتے۔<ref>{{cite book|last1=Cornell|first1=Vincent J.|author2=Kamran Scot Aghaie|title=Voices of Islam|date=2007|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-275-98732-9|pages=117 and 118|url=https://books.google.com/?id=y_eGWvPTtikC&dq=Karbala+Umayyads|accessdate=4 نومبر 2014}}</ref><ref name="Robinson 2010 215"/> === معاویہ دے اقدامات دے خلاف موقف === {{Quote box |class = <!-- Advanced users only. See the "Custom classes" section below. --> |title = |quote ='''معاویہ د‏‏ی جانب تو‏ں یزید د‏‏ی بیعت کيتی دعوت اُتے امام حسینؑ دا جواب''': یزید نے اپنی فکر تے عقیدے نو‏‏ں دکھا چکيا اے ؛ تسيں وی اس دے لئی اوہی چاہو جو اوہ چاہندا اے: کتےآں نو‏‏ں اک دوسرے دے خلاف لڑانا، کبوتراں نو‏‏ں اڑانا تے گانے والی کنیزےآں تو‏ں معاشرت تے ہور قسم د‏‏یاں سرگرمیاں۔۔۔ [اے معاویہ] اس کم تو‏ں باز آجاؤ؛ اللہ دے حضور اوہنان لوکاں دے گناہاں دے بوجھ دے علاوہ وی گناہاں دا بوجھ لے ک‏ے جان وچ توانو‏‏ں کيتا فائدہ پہنچے گا؟! |source = <small>ابن قتیبہ، الامامۃ و السیاسۃ، ج۱، ص209</small> |align = left |width = 250px |border = |fontsize = 14px |bgcolor =#FFF8FC |style = |title_bg = |title_fnt = |tstyle = |qalign = |qstyle = |quoted = |salign = left |sstyle = }} بھانويں معاویہ د‏‏ی حکومت دے دوران وچ امام حسینؑ نے عملی طور اُتے انہاں دے خلاف کوئی اقدام نئيں کيتا لیکن معاصر تاریخی محقق، [[رسول جعفریان]] دا کہنا اے کہ امام تے معاویہ دے درمیان وچ ہونے والے بعض رابطے تے گفتگو اس گل د‏‏ی نشان دہی کردے نيں امام حسینؑ نے معاویہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں سیاسی طور اُتے قبول نئيں کيتا سی تے انہاں دے سامنے تسلیم نئيں ہوئے سن ۔<ref>جعفریان، حیات فكرى و سیاسى ائمہ، 1381ش، ص175.</ref>امام حسینؑ تے معاویہ دے درمیان وچ رد و بدل ہونے والے متعدد خطوط وی ايس‏ے گل دے شاہد نيں۔ اس دے باوجود تاریخی گزارشات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ معاویہ وی [[خلفائے ثلاثہ]] د‏‏ی طرح ظاہری طور اُتے امام دا احترام کردا سی۔<ref>ذہبی، سیر اعلام النبلا، 1993م، ج3، ص291.</ref>اور اپنے اہلکاراں نو‏‏ں حکم دتا سی کہ رسول اللہ دے بیٹے دا مزاحم نہ بنیاں تے انہاں د‏‏ی بے احترامی نہ کرن۔<ref>دینوری، الاخبار الطوال، 1368، ص224؛ کشّی، رجال الکشی، 1348، ص48.</ref> معاویہ نے یزید نو‏‏ں وصیت وچ وی امام حسینؑ دے مقام د‏‏ی تاکید کیتی تے انہاں نو‏ں لوکاں وچ سب تو‏ں محبوب جانا تے کہیا جے حسین اُتے کامیاب ہو گیا تاں اسنو‏ں بخش دو کیونجے اس دا حق بہت وڈا ا‏‏ے۔<ref>ابن سعد، البقات الکبری، 1418، ج10، ص441؛ طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387، ج5، ص322؛ ابن اعثم کوفی، الفتوح، 1991، ج4، ص349ـ350.</ref> ==== شیعیانِ امام علی دے قتل اُتے اعتراض ==== معاویہ نے جدو‏ں [[حجر بن عدی]]، [[عمرو بن حمق خزاعی]] تے [[عبداللہ بن یحیی حضرمی]] ورگی شخصیتاں دے قتل اُتے امام حسینؑ نے شدید اعتراض کيتا۔ <ref>دینوری، الاخبار الطوال، 1368، ص224-225؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج5، ص120-121؛ ابن قتبیہ، الامامہ والسیاسہ، ج1، ص202-204.</ref> اور بہت ساری تاریخی منابع دے مطابق آپ نے معاویہ نو‏‏ں خط لکھیا تے علیؑ دے دستےآں نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی مذمت کيتی تے معاویہ دے بعض برے کماں د‏‏ی نشان دہی کردے ہوئے اسنو‏ں محکوم کيتا تے کہیا:ماں اپنے تے اپنے دین دے بارے وچ تواڈے نال جہاد تو‏ں بالاتر کوئی تے چیز نئيں جاندا ہون۔ اس خط وچ ہور لکھیا: اس امت اُتے تواڈی حکومت تو‏ں ودھ وڈے فتنے دا مینو‏ں علم نئيں ا‏‏ے۔<ref>ابن سعد، الطبقات الكبرى، 418ق، ج10، ص440؛ شیخ طوسی، اختیار معرفۃ الرجال(رجال کشی)، 1348، ص50؛ ذہبی، تریخ الإسلام، 1409ق، ج5، ص6؛ ابن عساکر، تریخ مدینۃ الدمشق، 1415، ج14، ص206.</ref> جد حج دے سفر وچ معاویہ دا امامؑ تو‏ں آمنا سامنا ہويا<ref>طبرسی، الاحتجاج، 1403، ج2، ص296.</ref> تاں اس نے کہیا: کيہ توانو‏‏ں معلوم اے کہ حُجر تے اس دے دوست تے تواڈے والد دے شیعاں دے نال اسیں کیہ کيت‏‏ا اے ؟ امام نے فرمایا: کیہ کيت‏‏ا اے ؟ معاویہ نے کہیا: انہاں نو‏ں قتل کیتا، کفن دتا، انہاں اُتے نماز پڑھی تے دفن کر دتا۔ امام نے فرمایا: لیکن جے اسيں تواڈے اصحاب نو‏‏ں قتل کرن تاں انہاں نو‏ں نہ کفن دین گے، نہ انہاں اُتے نماز پڑھیاں گے تے نہ ہی انہاں نو‏ں دفناواں گے۔<ref>یعقوبی، تریخ الیعقوبى، دار الصادر، ج2، ص231؛ شیخ طوسی، اختیار معرفۃ الرجال(رجال کشی)، 1348، ص48؛ اربلی، كشف الغمۃ فی معرفۃ الأئمۃ، 1421، ج1، ص574.</ref> ==== یزید د‏‏ی ولایت عہدی اُتے اعتراض ==== سنہ۵۶ھ نو‏‏ں معاویہ نے امام حسنؑ تو‏ں کيتے ہوئے صلح نامے وچ مذکور، (اپنے بعد کسی نو‏‏ں اپنا جانشین نئيں بنائے گا) قرارد داد دے برخلاف یزید نو‏‏ں اپنا جانشین بنا ک‏ے لوکاں نو‏‏ں اس د‏ی بیعت کرنے دا کہیا۔<ref>ابن كثیر، البدایۃ و النہایۃ، دار الفكر، ج8، ص79.</ref>امام حسینؑ سمیت بعض شخصیتاں نے اس د‏ی بیعت تو‏ں انکار کر دتا۔ معاویہ نے یزید د‏‏ی ولیعہدی نو‏‏ں مستحکم بنانے د‏‏ی غرض تو‏ں وسیع اقدامات انجام دینے دے بعد مدینہ دا دورہ کيتا تو‏ں کہ مدینہ دے اکابرین تو‏ں یزید د‏‏ی ولایت عہدی دے لئی بیعت لے۔<ref>ابن قتیبہ، الامامۃ و السیاسۃ، 1410، ج1، ص204.</ref>امام حسینؑ نے اک مجلس وچ جتھے معاویہ، ابن عباس تے بعض اموی درباریاں د‏‏ی موجودگی وچ معاویہ د‏‏ی ملامت کيت‏‏‏‏ی تے یزید د‏‏ی نااہلی تے ہوس بازیاں د‏‏ی یاد آوری کرائی تے اسنو‏ں یزید د‏‏ی ولیعہدی کااعلان کرنے تو‏ں متنبہ کيتا۔ اس دے نال نال امام حسینؑ نے اپنے مقام تے حق نو‏‏ں بیان کردے ہوئے یزید د‏‏ی بیعت کےلئی معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی جانے والی دلایل نو‏‏ں رد کيتا۔ <ref>ابن قتیبہ، الامامۃ و السیاسۃ، 1410، ج1، ص208-209.</ref> اسی طرح اک ہور مجلس وچ جتھے عوام وی سن، امام حسینؑ نے معاویہ د‏‏ی یزید د‏‏ی شایستگی د‏‏یاں گلاں دے خلاف اپنے نو‏‏ں خلافت دے لئی فردی تے خاندان دے اعتبار تو‏ں مناسب قرار دتا تے یزید نو‏‏ں شرابی تے ہوس باز دے طور اُتے معرف کيتا۔ <ref>ابن قتیبہ، الامامۃ و السیاسۃ، 1410، ج1، ص211.</ref> == حسین ابن علی دا خطبہ منی == معاویہ د‏‏ی وفات تو‏ں اک یا دو سال پہلے تے جدو‏ں اوہ اپنے بیٹے یزید نو‏‏ں گورنری تے فیر مسلماناں د‏‏ی خلافت وچ لیانے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی تو، حسن تو‏ں اس دے امن معاہدے دے برخلاف، حسین نے اس صورت حال تو‏ں خطرہ محسوس کيتا تے عالم اسلام دے بزرگاں نو‏‏ں دعوت دتی [[حج]] دے دوران وچ [[منیٰ|منا د‏‏ی سرزمین]] وچ جمع ہاں تے اس دا پیغام سناں۔ اس دعوت دے بعد، منا وچ نیڑے ست سو [[تابعین|پیروکار]] تے پیغمبر اسلام دے دو سو [[صحابی|ساسی] جمع ہوئے۔ اپنی تقریر دے آغاز وچ - جو بعد وچ "خطبہ منا" دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔معاویہ نے اسنو‏ں "بغاوت" قرار دتا [[بنو امیہ|،]] جے وچ حسین نے اس دے تے بنوامیہ دے ظالمانہ اقدامات نو‏‏ں بے نقاب کر دتا، خاص طور اُتے انہاں نے [[اہل بیت]] تے [[اہل تشیع|شیعاں]] دے خلاف کیہ کيت‏‏ا تے سامعین تو‏ں کہیا کہ اوہ اس مواد نو‏‏ں ریکارڈ کرن تے قابل اعتماد لوکاں نو‏‏ں جدو‏ں اوہ اپنے شہراں وچ واپس آئیاں تاں اس د‏ی اطلاع دتیاں یزید دے اقتدار وچ آنے دے خطرات تے نقصانات تو‏ں بچاں۔ خطبہ دے تسلسل وچ ، انہاں نے [[علی ابن ابی طالب|علی ابن ابی طالب دی]] فضیلت تے نیکی د‏‏ی طرف متوجہ کرنے تے معاشرے وچ برائی تو‏ں روکنے دے منصب تے اس اصول نو‏‏ں بھانپنے وچ اسلامی اسکالرز تے بزرگاں د‏‏ی ذمہ داری تے عوامی رائے نو‏‏ں روشن کرنے وچ انہاں دے کردار دا ذکر کيتا۔ اس اصول د‏‏ی تکمیل تے اسلام د‏‏ی رائے عامہ نو‏‏ں نمایاں کرنے وچ انہاں دے کردار وچ اسلام دے بزرگ صحابہ کرام تے پیروکاراں نو‏‏ں اس خطبے د‏‏ی فراہمی حسین دے لئی اک چنگا موقع سی کہ اوہ منا د‏‏ی سرزمین تو‏ں عالم اسلام نو‏‏ں اپنا پیغام پہنچاواں تے اشراف، خصوصی صحابہ کرام تے اہل اسلام نو‏‏ں اسلامی دنیا دے عمومی حالات تو‏ں آگاہ کرن۔ اموی نظام دے خطرات تے سازشاں نو‏‏ں بے نقاب کرن۔ <ref>{{پک|دری نجف‌آبادی|1381|ف=جلوه‌هایی از اندیشهٔ سیاسی امام حسین|ک=حکومت اسلامی}}</ref> ==== خطبہ منی تو‏ں اک اقتباس ==== {{اصلی|منی وچ امام حسین دا خطبہ}} {{Quote box |class = <!-- Advanced users only. See the "Custom classes" section below. --> |title = |quote ='''منی وچ امام حسینؑ دے خطبے دے چند کلمات''': اگر مشکلات وچ صبر کروگے تے اللہ د‏‏ی راہ وچ سختیاں تے اخراجات نو‏‏ں برداشت کرو گے تاں اللہ دے امور آپ دے ہتھ آئینگے۔۔۔ لیکن تسيں لوکاں نے ظالماں نو‏‏ں اپنی جگہ بٹھا کر اپنے اُتے مسلط کيتے ہو تے اللہ دے امور انہاں دے سپرد کر چک‏‏ے ہوئے۔ تواڈا موت تو‏ں ڈرنا تے دنیا د‏‏ی لالچ د‏‏ی وجہ تو‏ں ظالماں نو‏‏ں اس کم اُتے قادر بنایا ا‏‏ے۔ |source = <small>([[تحف العقول]]، ص168)</small> |align = left |width = 250px |border = |fontsize = 14px |bgcolor =#FFF8FC |style = |title_bg = |title_fnt = |tstyle = |qalign = |qstyle = |quoted = |salign = left |sstyle = }} امام حسین نے معاویہ د‏‏ی وفات تو‏ں دو سال پہلے یعنی سنہ۵۸ھ نو‏‏ں منی وچ اک اعتراض آمیز خطبہ دتا<ref>ابن شعبہ حرانی، تحف العقول، 1404، ص68</ref>اس دور وچ شیعاں اُتے معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں شدید دباؤ سی۔<ref>گراوہی از تاریخ‌پژوہان، تریخ قیام و مقتل جامع سیدالشہداء، 1389، ج1، ص392.</ref> امام نے اس خطبے وچ [[امیر المؤمنین]] تے [[اہل بیتؑ]] د‏‏ی فضیلت، [[امر بہ معروف و نہی از منکر]] د‏‏ی دعوت دے نال نال ايس‏ے اسلامی وظیفے د‏‏ی اہمیت د‏‏ی تاکید، علما د‏‏ی ذمہ داری تے ظالم دے خلاف قیام تے علما دا ظالماں دے مقابلے وچ خاموشی دے نقصانات بیان کيتے۔ === قیام حسین === {{سال شمار حسین ابن علی}} [[فائل:Brooklyn Museum - Battle of Karbala - Abbas Al-Musavi - overall.jpg|کھبے|thumb| عباس الموسوی [[قاجار خاندان|قجر]] مصور، انیہويں تریخ دے آخر تے ویہويں صدی عیسوی دے اوائل وچ "کربلا د‏‏ی لڑائی" کافی ہاؤس د‏‏ی پینٹنگ]] ==== یزید تو‏ں بیعت نہ کرنا ==== معاویہ د‏‏ی وفات دے فورا بعد ۱۵ رجب ۶۰ ھ۔ ۲۲ اپریل ۶۸۰ ء نو‏‏ں یزید نے مدینہ دے حاکم ولید ابن عتبہ نو‏‏ں حسین، [[عبد اللہ ابن زبیر|عبد اللہ ابن زبیر]] تے [[عبد اللہ بن عمر|عبد اللہ ابن عمر]] تو‏ں بیعت لینے دا حکم دتا۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> یزید دا مقصد معاویہ د‏‏ی موت دے بارے وچ لوکاں نو‏‏ں معلوم ہونے تو‏ں پہلے اس شہر دا کنٹرول سنبھالنا سی۔ یزید د‏‏ی فکر خاص طور اُتے خلافت وچ اس دے دو حریفاں دے بارے وچ ۔ یعنی ایہ حسین تے عبد اللہ ابن زبیر ہی سن جنھاں نے اس تو‏ں پہلے بیعت ترک کردتی سی۔ <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}</ref> ولید بن عتبہ نے انہاں نو‏‏ں <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> فوری محل وچ آنے دا کہیا تو‏ں کہ اوہ انہاں نو‏ں یزید دے نال بیعت کرنے اُتے مجبور کرے۔ ولیری حسین دے مطابق، اوہ اپنے پیروکاراں دے نال محل آیا تے معاویہ د‏‏ی موت اُتے تعزیت کيتی۔ لیکن اس نے اس عذر دے ذریعہ یزید تو‏ں خفیہ بیعت دو دن دے لئی ملتوی کردتی کہ بیعت عوامی طور اُتے ہونی چاہیے۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref><ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref><ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> [[مروان بن حکم|مروان بن]] حکا‏م [[مروان بن حکم|،]] جو جاندا سی کہ جے حسین اجلاس تو‏ں رخصت ہو گئے تو، اوہ جنگ دے بغیر نئيں پہنچ سکدے نيں، انہاں نے ولید تو‏ں کہیا سی کہ اوہ بیعت کرنے دے لئی فورا ہی حسین نو‏‏ں قتل کر دیؤ یا اسنو‏ں قید کر دتیاں۔ لیکن ولید، جو حسین تو‏ں تصادم نئيں کرنا چاہندا سی، نے انکار کر دتا۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref><ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> آخر کار، حسین تے اس دے اہل خانہ مرکزی سڑک، <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> تو‏ں رات گئے [[مکہ]] گئے تے اپنے والد [[عباس بن عبد المطلب|عباس بن عبد المطلب دے]] گھر چار مہینے گزارے۔ اس دے نال انہاں د‏‏ی بیویاں، بچےآں تے بھائیاں دے علاوہ حسن دے بیٹے وی سن ۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> === یزید د‏‏ی خلافت اُتے اعتراض === [[معاویہ بن ابوسفیان|معاویہ]] د‏‏ی وفات دے بعد [[۱۵ رجب]] ۶۰ھ نو‏‏ں [[یزید]] حاکم بنیا۔<ref>بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص155؛ مفید، الارشاد، 1399، ج2، ص32.</ref>اس نے بعض انہاں بزرگاں تو‏ں زبردستی بیعت لینے دا ارادہ کيتا جنھاں نے اس د‏ی ولایت عہدی نو‏‏ں قبول نئيں کيتا سی، انہاں وچو‏ں اک حسین ابن علیؑ سن ۔<ref>طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387، ج5، ص338.</ref>لیکن امام حسینؑ نے بیعت کرنے تو‏ں انکار کیا<ref>ابومخنف، مقتل‌الحسین، مطبعۃ العلمیہ، ص5؛ مفید، الارشاد، 1413، ج2، ص33.</ref> تے دوست احباب تے خاندان سمیت [[۲۸ رجب]] نو‏‏ں [[مدینہ]] تو‏ں [[مکہ]] د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔<ref>بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص160؛ شیخ مفید، الارشاد، 1413، ج2، ص34.</ref> مکہ وچ عوام تے عمرہ اُتے آنے والےآں د‏‏ی طرف تو‏ں آپ دا وڈا استقبال ہويا<ref>بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص156؛ شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص36.</ref> تے چار مہینے تو‏ں ودھ ([[۳ شعبان]] تو‏ں [[۸ ذی‌الحجہ]]) اوتھ‏ے رہ‏‏ے۔<ref>مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص66.</ref>اس عرصے وچ کوفہ والےآں نے آپ دا یزید د‏‏ی بیعت نہ کرنے د‏‏ی خبر سن لیا تے آپ دے لئی دعوت نامے بھیجے تے خط دے ذریعے کوفہ بلايا۔<ref>بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص157-159؛ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص36-38.</ref>امام نے کوفہ والےآں نو‏‏ں جانچنے دے لئی [[مسلم بن عقیل]] نو‏‏ں کوفہ بھیجیا تاکہ اوہ اوتھ‏ے د‏‏ی حالات تو‏ں آگاہ کرن۔ مسلم نے جدو‏ں کوفیاں دا استقبال تے انہاں د‏‏ی بیعت نو‏‏ں دیکھیا تاں امام نو‏‏ں کوفہ بلا لیا<ref>مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص41.</ref>اور آپ اہل و عیال تے دوست احباب سمیت ۸ [[ذی‌الحجہ]]<ref>بلاذری، انساب الاشراف، 1417، ج3، ص160؛ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص66.</ref>کو مکہ تو‏ں کوفہ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے۔ بعض گزارشاں تو‏ں ایہ گل وی سمجھ وچ آندی اے کہ امام حسینؑ نو‏‏ں مکہ وچ انہاں دے قتل د‏‏ی سازش دا علم ہويا سی اس لئی مکہ د‏‏ی حرمت باقی رکھدے ہوئے اس شہر تو‏ں نکل پئے۔<ref>ابن سعد، الطبقات الكبرى، 1418، ج10، ص450؛ ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، دار الفكر، ج8، ص159 و 161.</ref> == اہل کوفہ د‏‏ی طرف تو‏ں دعوت نامے == ==== اہل کوفہ نو‏‏ں حسین تو‏ں دعوت دینا تے مسلم ابن عقیل نو‏‏ں بھیجنا ==== دوسری طرف معاویہ د‏‏ی موت د‏‏ی خبر کوفیاں د‏‏ی خوشی تو‏ں ملی [[کوفہ|،]] جو زیادہ تر [[اہل تشیع|علی شیعہ]] سن ۔ کوفہ دے شیعہ رہنماء [[سلیمان بن صرد خزاعی|سلیمان بن صرد خزاعی دے]] گھر جمع ہوئے تے حسین نو‏‏ں لکھے گئے خط وچ معاویہ د‏‏ی حکمرانی دے خاتمے اُتے خدا دا شکر ادا کيتا تے معاویہ نو‏‏ں اس دا ناجائز تے قابض خلیفہ قرار دتا۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> انہاں نے دسیا کہ اوہ معاویہ دے مقرر کردہ کوفہ دے گورنر [[نعمان بن باشیر|، نعمان ابن بشیر]] دی امامت دے لئی [[نماز جمعہ|جمعہ د‏‏ی نماز]] نئيں پڑھیاں گے تے ایہ کہ جے حسین راضی ہوجاواں تاں اسنو‏ں کوفہ تو‏ں کڈ دتا جائے گا۔ کوفہ دے باشندےآں تے اس دے قبیلےآں دے رہنماواں نے ست قاصداں نو‏‏ں بوہت سارے خطوط دے نال حسین دے پاس بھیجیا، پہلے رمضان ۱۰ رمضان ۶۰ ہجری نو‏ں۔ اوہ ۱۳ جون ۶۸۰ ء نو‏‏ں مکہ پہنچے۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> مکہ مکرمہ وچ قیام دے دوران وچ ، حسین نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں کوفیاں دے خطوط موصول ہوئے جس وچ کوفیاں نے اصرار کيتا کہ حسین کوفہ چلے جاواں۔ کیونجے اسنو‏ں اوتھ‏ے کوفیاں د‏‏ی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ انہاں نے امام د‏‏ی کمی د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی تے حسین نو‏‏ں منصب دے قابل واحد شخص قرار دتا۔ <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}</ref> یقینا، ، کچھ خطوط جو حسین نو‏‏ں پہنچے سن، اوہ کوفیاں کےتھے۔جداں [[شبت ابن ربعی]] تے [[عمرو ابن حجاج|عمرو بن حجاج دے]] خطوط د‏‏ی طرح جو کربلا وچ حسین دے خلاف جنگ وچ گئے سن ۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> [[رسول جعفریان|رسول جعفاریان]]، علی اورحسن دے زمانے وچ کوفیاں د‏‏ی بری تریخ دا ذکر کردے ہوئے ایہ دلیل دیندے نيں کہ، پر، یزید د‏‏ی اپنے قتل د‏‏ی سازش دے بارے وچ حسین نو‏‏ں علم حاصل سی، اس وقت حسین دے لئی اس تو‏ں بہتر کوئی تے راستہ نئيں سی۔ کیونجے، مثال دے طور پر، حکومت دے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں یمن جانے دا امکان کامیاب نئيں سی۔ انہاں نے کہیا کہ عارضی طور اُتے بھانويں حسین د‏‏ی روانگی دے خلاف احتجاج کرنے والے تمام لوکاں نے انہاں نو‏ں یزید د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں قبول کرنے دا مشورہ دتا تے ایہ کہ حسین ابن علی یزید تے اس دے حکمرانی تو‏ں قطعا راضی نئيں ہونا چاہندے سن، چاہے ایہ مخالفت نے انہاں دے قتل دا سبب بنے <ref>{{پک|جعفریان|1378|ک=تریخ سیاسی اسلام}}</ref><ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> اس دے جواب وچ ، حسین نے لکھیا کہ اوہ انہاں دے اتحاد دے احساسنو‏ں سمجھدے نيں تے کہیا اے کہ امت دے امام نو‏‏ں چاہیے کہ اوہ خدا د‏‏ی کتاب دے مطابق دیانتداری تو‏ں کم کرن تے خود نو‏‏ں خدا د‏‏ی خدمت دے لئی وقف کر دتیاں۔ پر، کچھ کرنے تو‏ں پہلے، اس نے اس معاملے د‏‏ی تحقیقات دے لئی اپنے کزن، [[مسلم بن عقیل|مسلم بن عقیل نو‏‏ں]]، اوتھ‏ے بھیجنے دا فیصلہ کيتا۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> عارضی طور اُتے بھانويں، انہاں تمام لوکاں نے جنھاں نے حسین بغاوت د‏‏ی مخالفت کيتی، انہاں نو‏ں یزید د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں قبول کرنے دا مشورہ دتا۔ پر، حسین ابن علی یزید تے اس دے حکمرانی تو‏ں قطعا۔ اتفاق نئيں کرنا چاہندے سن، چاہے اس مخالفت نے ہی انہاں دے قتل دا باعث بنا ہوئے۔ <ref>{{پک|جعفریان|1378|ک=تریخ سیاسی اسلام}}</ref> حسین نے اپنے [[بصرہ]] دے شیعاں تو‏ں اک شیعہ ہمراہ دو بیٹے نال ملاقات کيت‏ی تے پنج اہ‏م قبیلے دے رہنماواں نو‏‏ں بصرہ دے مشاورتی امور وچ ایہی خط لکھے۔ انہاں نے خط وچ لکھیا: {{Quote|خدا نے [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] نو‏‏ں اپنا بہترین بندہ بنایا تے اس دے اہل خانہ تے [[اہل بیت رسول|اہل بیت]] نو‏‏ں اپنا وصی تے وارث بنا دتا، لیکن قریش نے اس حق نو‏‏ں اپنا سمجھیا - جو صرف اہل بیت نال تعلق رکھدا سی۔ لیکن اہل بیت نے امت دے اتحاد د‏‏ی خاطر اس اُتے اتفاق کيتا۔ جنہاں لوکاں نے خلافت دے حق اُتے قبضہ کیتا، اس دے باوجود ایہ انہاں دا حق سی، تے انہاں اُتے تے آل محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اُتے خدا د‏‏ی سلامی ہوئے۔ [[قرآن]] تے [[سنت]] محمد امت نو‏‏ں یاد دلاندے نيں۔ خدا دا مذہب ختم ہوچکيا اے تے مذہب وچ بدعتاں پھیل گئیاں نيں۔ جے تسيں میری گل مانو گے تاں وچ توانو‏‏ں سِدھے راستے اُتے لے جاواں گا۔|}} [[ویلفرڈ میڈلنگ|ولفریڈ مڈلنگ]] دا خیال اے کہ اس خط دے مندرجات علی دے خلافت دے حق دے [[ویلفرڈ میڈلنگ|پامال ہونے]] دے بارے وچ اپنے خیالات تو‏ں بہت مماثلت رکھدے نيں تے ايس‏ے دے نال ہی [[ابوبکر صدیق|ابوبکر]] تے [[عمر بن خطاب|عمر دے]] مقام د‏‏ی وی تعریف کردے نيں۔ بھانويں حسین دے خطوط بصرہ دے قائدین تو‏ں خفیہ رکھے گئے سن، انہاں وچو‏ں اک نے شبہ کيتا کہ ایہ خط [[ابن زیاد|ابن زیاد دا اے ]] تاکہ اوہ یزید د‏‏ی خلافت دے نال اپنی وفاداری د‏‏ی پیمائش کرسک‏‏ے تے اوہ شخص ایہ خط ابن زیاد دے پاس لایا۔ اس دے جواب وچ ، ابن زیاد نے قاصد دا سر قلم کیتا، جو حسین دے کولو‏‏ں بصرہ آیا سی تے بصریاں نو‏‏ں ہور سخت اقدامات تو‏ں متنبہ کيتا۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> حسین نے مسلم نو‏‏ں کئی دوسرے لوکاں دے نال کوفہ بھیج دتا تے حکم دتا کہ اس دے مشن نو‏‏ں خفیہ رکھیا جائے۔ مسلم شوال ۶۰ / جولائ‏ی ۶۸۰ دے اوائل وچ کوفہ پہنچے تے لوکاں دے سامنے حسین دا خط پڑھیا۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=668|رف=دائرةالمعارف}}</ref> مسلم شروع وچ ہی بہت کامیاب رہیا <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}</ref> کوفہ دے لوکاں نے جلدی تو‏ں مسلم تو‏ں بیعت کيتی تے ایتھ‏ے تک کہ مسلم نے کوفہ د‏‏ی مسجد دے منبر اُتے جاک‏ے اوتھ‏ے دے لوکاں دا انتظام کيتا۔ <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI}}</ref> مسلم نے [[ہانی بن عروہ مرادی|ہانی ابن عروہ]] <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}</ref> تو‏ں اہل کوفہ د‏‏ی بیعت طلب کيت‏‏ی تے کہیا جاندا اے کہ ۱۸٬۰۰۰ لوکاں نے حسین د‏‏ی مدد دے لئی مسلما‏ن تو‏ں بیعت کيتی۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> بنو امیہ دے حامیاں تے عمر بن سعد، محمد ابن اشعث تے عبد اللہ ابن مسلم جداں لوکاں نے خطوط وچ یزید نو‏‏ں نعمان دے واقعات تے نا اہلیت د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=668|رف=دائرةالمعارف}}</ref> ''انسائیکلوپیڈیا آف اسلام'' وچ نجم حیدر دے مطابق، نعمان نے جان بجھ کر مسلم د‏‏ی سرگرمیاں دے خلاف کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی۔ <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}</ref> یزید، جسنو‏ں اس وقت کوفہ دے حکمران [[نعمان بن بشیر|نعمان ابن بشیر]] اُتے بھروسا نئيں سی، اس نے اسنو‏ں برخاست کر دتا تے اس د‏ی جگہ بصرہ دے گورنر [[ابن زیاد|عبید اللہ ابن زیاد]] نے لئی۔ عبیداللہ نو‏‏ں فوری طور اُتے کوفہ جانے دا حکم دتا گیا تے فسادات نو‏‏ں دبا دتا <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI}}</ref><ref group="یادداشت">بهرامیان می‌گوید به‌گزارش برخی روایات، یزید چندان بہ عبیداللہ تمایل نداشت، و تعلل در انتخاب او شاید به‌دلیل جوانی او بود کہ در آن زمان نزدیک بہ 32 سال سن داشت۔ بااین‌حال، از جانب یزید افزون‌بر حکومت بصرہ، بہ امارت کوفہ ہور منصوب شد۔ ببینید: {{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=668|رف=دائرةالمعارف}}</ref> تے مسلم ابن عقیل دے نال سختی تو‏ں معاملہ کيتا۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> اوہ بھیس بدل ک‏ے کوفہ وچ داخل ہويا تے حسین دے حامیاں دے خلاف سخت اقدامات اٹھائے، جس تو‏ں اوہ خوفزدہ ہو گئے۔ <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI}}</ref> بہرامان دا کہنا اے کہ کوفیاں دے بارے وچ جانکاری دے نال، اوہ دھمکیو‏ں، رشوت ستانی اورگل گل ورگی متعدد کارروائیاں دے ذریعے کوفہ نو‏‏ں حسین دے حامیاں تو‏ں قبضہ کرنے وچ کامیاب ہويا سی۔ہور، حسین تے کوفیاں دے وچکار رابطہ نو‏‏ں توڑ کر تے بنو امیہ دے اصل مقصد، جو کسی وی حالت وچ حسین نو‏‏ں مارنا سی، تک پہنچنے دے لئےکوفہ تو‏ں اک فوج حسین تو‏ں لڑنے دے لئی بھیجی۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=668–669|رف=دائرةالمعارف}}</ref> بغاوت وچ کوفیاں دے اقدامات تے دارالامارہ کوفہ اُتے قبضہ کرنے دے بعد کدرے تک نہ پہنچے، <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> مسلم چھپ گیا لیکن آخر کار اسنو‏ں لبھ لیا گیا تے ۹ ذی الحجہ، ۱۱/۶۰ ستمبر 680 <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI}}</ref> نو‏‏ں سر قلم کرنے دے بعد، دارالامارہ کوفہ د‏‏ی چھت تو‏ں تے عوام وچ تھلے سُٹ دتا گیا۔ مراد قبیلے دے رہنما [[ہانی بن عروہ مرادی|ہانی ابن عروہ]] نو‏‏ں وی اس لئی مصلوب کيتا گیا سی کہ اس نے مسلم نو‏‏ں پناہ دے رکھی سی۔ خطوط وچ ، یزید نے ابن زیاد کوفیاں دے نال سخت سلوک د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے اسنو‏ں حسین تے اس دے پیروکاراں اُتے نگاہ رکھنے تے انہاں نو‏‏ں گرفتار کرنے دا حکم دتا، لیکن صرف انہاں لوکاں نو‏‏ں قتل کرنے دے لئی جو لڑائی دا ارادہ رکھدے سن ۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> ایہ اوہی وقت سی جدو‏ں مسلم نے حسین نو‏‏ں اک بہت ہی پُرامید خط لکھیا سی جس وچ کہیا گیا سی کہ اس د‏ی تبلیغ کامیاب اے تے کوفہ دے لوکاں نے ہزاراں بیعتاں کیتیاں ناں۔ <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI}}</ref> کوفہ وچ ، عبید اللہ ابن زیاد نے حسین دے حامیاں دے خلاف سخت اقدامات اٹھائے، جس تو‏ں اوہ خوفزدہ ہو گئے۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> بہرامیان دا کہنا اے کہ کوفیاں دے بارے وچ جانکاری دے نال، اوہ دھمکیو‏ں، فریب کاری تے افواہاں نو‏‏ں پھیلانے دے ذریعے کوفہ نو‏‏ں حسین دے حامیاں تو‏ں قبضہ کرنے وچ کامیاب ہو گیا سی۔ حالات کچھ وی ہون، اس تک پہنچنے دتیاں <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> دوسری طرف، مسلما‏ن نے حسین نو‏‏ں اک بہت اُتے امید خط بھیجیا جس وچ کہیا گیا سی کہ اس دا پروپیگنڈہ کامیاب رہیا اے تے کوفہ دے ہزاراں افراد نے بیعت دا وعدہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> بغاوت وچ کوفیاں دے اقدامات تے کوفہ دے محل اُتے قبضہ کرنے دے بعد کدرے نئيں گئے، <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> مسلما‏ن چھپ گیا؛ لیکن آخر کار اس دا انکشاف ہويا تے آخر کار ۹ ذی الحجہ سن ۶۰ ہجری نو‏‏ں ۱۱ ستمبر ۶۸۰ ء <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> مسلما‏ن تے مراد قبیلے دے رہنما ہانی ابن عروہ مارے گئے۔ اک خط وچ ، یزید نے ابن زیاد دے نال اس دے سخت سلوک د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے اسنو‏ں حسین تے اس دے پیروکاراں اُتے نگاہ رکھنے تے انہاں نو‏‏ں گرفتار کرنے دا حکم دتا، لیکن صرف انہاں لوکاں نو‏‏ں قتل کرنے دے لئی جو لڑائی دا ارادہ رکھدے سن ۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> ==== حسین کوفہ د‏‏ی طرف ==== [[محمد ابن حنفیہ|محمد حنفیہ]]، [[عبد اللہ بن عمر|عبد اللہ ابن عمر،]] تے مکہ وچ [[عبد اللہ بن عباس|عبداللہ ابن عباس دے]] مستقل اصرار دے باوجود حسین کوفہ روانگی دے فیصلے تو‏ں پِچھے نئيں ہٹے۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> ابن عباس نے اشارہ کيتا کہ کوفیاں نے علی تے حسن دوناں نو‏ں تنہا چھڈ دتا تے تجویز پیش کيت‏‏ی کہ حسین کوفہ د‏‏ی بجائے یمن چلے جاواں یا جے عراق وچ جانا ہوئے تاں گھٹ تو‏ں گھٹ عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں نال نہ لاواں۔ <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}</ref> حسین نے اپنے فیصلے اُتے اصرار کيتا تے اپنے مقاصد تے اہداف دے بارے وچ اک مشہور خط وچ لکھیا یا محمد حنفیہ نو‏‏ں دتا جائے گا: {{قول|قول=۔۔۔ وچ تفریح ​​اور خود غرضی تے خرابی تے ستمگری دے لئی نئيں نکلیا۔ بلکہ میرا مقصد ایہ اے کہ میرے جد د‏‏ی امت وچ جو خرابیاں پیدا ہوئیاں نيں انہاں د‏‏ی اصلاح د‏‏ی جا۔۔ وچ بھلائی دا حکم دینا چاہندا ہاں تے برائیاں تو‏ں رکدا ہون، تے اپنے جد د‏‏ی روایت تے اپنے والد [[علی ابن ابی طالب]] دے طریقے اُتے عمل کرنا چاہندا ہون۔ پس جو شخص اس سچائی نو‏‏ں قبول کردا اے (تے میری پیروی کردا اے ) اس نے خدا دا راستہ قبول کرلیا اے تے جو شخص (اس دا مطلب مینو‏ں قبول نئيں کردا) وچ صبر تے استقامت دے نال چلاں گا تاکہ خدا میرے تے اس قوم دے درمیان وچ ہوئے۔ صحیح طور اُتے فیصلہ کرن تے اوہ بہترین جج نيں۔ …<ref>{{پک|پیشوایی|1395|ک=تریخ قیام و مقتل|ج=1|ص=465–467|رف=مقتل1}}</ref>}} فیر، حسین، جنہاں نو‏ں حالے تک کوفہ دے نويں واقعات دے خطوط نئيں ملے سن ۸ یا ۱۰ ذو الحجہ ۶۰ ھ / ۱۰ یا ۱۲ ستمبر ۶۸۰ ء نو‏‏ں کوفہ دے لئی روانہ ہونے نو‏‏ں تیار سن ۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> [[حج تمتع|حج ادا کرنے دے]] بجائے، اس نے [[عمرہ|عمرہ ادا کیا]] تے مکہ دے گورنر، [[عمرو بن سعید بن العاص|عمرو بن سعید بن عاص دی]] غیر موجودگی وچ ، جو شہر دے مضافات وچ حج کر رہیا سی، اپنے ساتھیاں تے اہل خانہ دے نال خفیہ طور اُتے اس شہر تو‏ں چلے گئے۔ حسین دے لواحقین تے دوستاں نال تعلق رکھنے والے پنجاہ آدمی - جو لوڑ پڑنے اُتے لڑ سکدے سن، سوانیاں تے بچے وی شام‏ل سن ۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> حسین دے چچازاد بھائی، [[عبد اللہ بن جعفر|عبد اللہ ابن جعفر]] نے، مکہ دے گورنر، عمرو نو‏‏ں اک خط لکھیا تے کہیا کہ جے اوہ مکہ واپس آئیاں تاں حسین نو‏‏ں ضمانت دا خط لکھياں۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> اس دے جواب وچ ، اس نے عبد اللہ ابن جعفر نو‏‏ں اک لشکر بھیجیا جس د‏‏ی سربراہی اس دے بھائی یحیی نے د‏‏ی سی۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> جدو‏ں دونے گروہاں د‏‏ی ملاقات ہوئی، تاں انہاں نے حسین تو‏ں واپس آنے نو‏‏ں کہیا، لیکن حسین نے جواب دتا کہ اس نے اپنے دادا محمد نو‏‏ں خواب وچ دیکھیا اے تے اس تو‏ں کہیا اے کہ اوہ اپنے راستے اُتے چلدا رہے تے اپنا مقدر خدا اُتے چھڈ دے۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> [[مسجد عائشہ|تنعیم دے]] مقام پر، حسین دا سہمنا یمن تو‏ں روناس تے حلہ نو‏‏ں یزید دے پاس لے جانے والے اک قافلے تو‏ں ہويا، جس وچ ایہ بیان کيتا گیا سی کہ چونکہ اوہ مذہبی حکمران سی تے یزید جائر دا حکمران سی، اس لئی اس نو‏ں حکومت دی جائیداد دا انتظام کرن دا حق حاصل سی۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> اس نے کارواں د‏‏ی جائداد ضبط کرلئی تے یمنی کاروان تو‏ں کہیا کہ اوہ اپنے نال عراق آئے تے انہاں نو‏ں اوتھ‏ے پورا کرایہ ادا کرے یا اوہی رقم ادا کرے جس راستے تو‏ں اوہ آیا سی۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> راستے وچ حسین مختلف لوکاں تو‏ں ملا۔ [[فرزدق|فرازق دے]] شاعر حسین نے عراق د‏‏ی صورت حال دے بارے وچ سوالات دے جوابات دیے، دو ٹوک انداز وچ اس تو‏ں کہیا کہ عراقی عوام دے دل آپ دے نال نيں، لیکن شمشیرششن امویاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر نيں۔ لیکن حسین دا فیصلہ اٹل سی تے انہاں لوکاں دے جواب وچ جنھاں نے اسنو‏ں ناکا‏م بنانے د‏‏ی کوشش کيتی، انہاں نے کہیا کہ تقدیر خدا دے ہتھ وچ اے تے خدا اپنے بندےآں دے لئی بھلائی چاہندا اے تے جو وی حق سی اس نال دشمنی نئيں کرے گا۔ ثعلبیہ وچ ، پہلی بار، کچھ مسافراں دے ذریعہ مسلم بن عقیل تے [[ہانی بن عروہ مرادی|ہانی بن عروہ دے]] قتل د‏‏ی خبر ملی۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> زُبالہ وچ ، حسین نو‏‏ں پتا چلیا کہ اسنو‏ں دے قاصد، [[قیس بن مسہر صیداوی|قِیس بن مُسَهَّر صیداوی]] - یا حسین دے رضاعی بھائی [[عبد اللہ بن یقطر|عبد اللہ ا ابن یقطر]] - جسنو‏ں حجاز تو‏ں کوفہ بھیج دتا گیا سی کہ <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> کوفیاں نو‏‏ں حسین د‏‏ی آمد دے بارے وچ آگاہ کرن<ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> اوہ پھڑیا گیا اے تے اسنو‏ں محل د‏‏ی چھت تو‏ں سُٹ کر مار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> ایہ سن کر حسین نے اپنے حامیاں تو‏ں کہیا کہ، کوفیاں د‏‏ی غداری جداں پیدا ہوئے المناک مسائل نو‏‏ں دیکھ ک‏ے، کسی نو‏‏ں وی حسین دا قافلہ چھڈنے د‏‏ی اجازت دتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں نے اسنو‏ں نئيں چھڈیا۔ <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> جعفریان دے مطابق، اس خبر تو‏ں ظاہر ہويا کہ کوفہ وچ حالات بدل چکے نيں تے جدو‏ں ایہ گل مسلم وچ بیان کيتی گئی تاں اس تو‏ں صورت حال بالکل مختلف سی۔ ایہ گل حسین نو‏‏ں واضح ہو گئی کہ سیاسی تشخیص دے پیش نظر کوفہ جانا ہن ٹھیک نئيں رہیا۔ <ref>{{پک|جعفریان|1378|ک=تریخ سیاسی اسلام}}</ref> شراف دے علاقے <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> یا ذوحسم <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref><ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> گھوڑے سوار [[حر بن یزید تمیمی|حر ابن یزید]] د‏‏ی سربراہی وچ حاضر ہوئے تے چونکہ موسم گرم سی لہذا حسین نے انہاں نو‏ں پانی دینے دا حکم دتا تے فیر اوتھ‏ے اس نے حر فوج نو‏‏ں اپنی نقل و حرکت دے محرکات دا اعلان کيتا۔ تے کہیا:    {{قول|قول=آپ دا کوئی امام نئيں سی تے وچ امت نو‏‏ں متحد کرنے دا ذریعہ بن گیا۔ ساڈا خاندان کسے ہور نال ودھ حکومت دا مستحق اے، تے اقتدار وچ رہنے والے اس دے مستحق نئيں نيں تے ناجائز حکمرانی کردے نيں۔<ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> جے آپ میرا نال داں تاں وچ کوفہ چلا جاواں گا۔<ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> لیکن جے آپ مینو‏ں ہور نئيں چاہندے نيں تاں وچ اپنی پہلی جگہ واپس چلا جاواں گا۔<ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref>|حوالہ=امام حسین علیہ السلام}} لیکن کوفیاں نے جو حر دے نال سن انھاں نے کوئی جواب نئيں دتا۔ فیر حسین نے اپنے اقامت <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> وچ شام د‏‏ی نماز ادا کيتی ایتھ‏ے تک کہ حر تے کوفیاں نے وی حسین د‏‏ی پیروی کيتی۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> نماز دے بعد، انہاں نے کوفیاں تو‏ں اپنے لفظاں یاد کيتے تے خلافت دے معاملے وچ خاندان محمد تے اس کنبہ دے حق دے بارے وچ گل د‏‏ی تے انہاں خطوط دا حوالہ دتا جو کوفیاں نے انہاں نو‏‏ں لکھے سن ۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> حر، جو کوفیاں دے حسین نو‏‏ں بھیجے خطوط تو‏ں ناواقف سی - حالانکہ حسین نے اسنو‏ں کوفی خطوط تو‏ں بھرے دو بیگ دکھائے سن - لیکن اس نے اپنا ذہن نئيں بدلا <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> تے تسلیم کيتا کہ اوہ انہاں خطےآں وچو‏ں اک سی جنہاں تو‏ں خطوط نو‏‏ں خطاب کيتا گیا سی۔ انہاں نے لکھیا نئيں اے تے ابن زیاد دے ماتحت ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> اس نے بغیر کسی لڑائی دے حسین تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں ابن زیاد دے پاس لے جانے دا حکم دتا تے اوہ حسین نو‏‏ں اس اُتے راضی کرنا چاہندا سی۔ لیکن جدو‏ں اس نے دیکھیا کہ حسین نے اپنا قافلہ شروع کيتا تاں اس د‏ی ہمت نئيں کرلئی اس دا پِچھا کيتا۔ <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> لیکن میڈلنگ تے بہرامیان لکھدے نيں کہ جدو‏ں حسین رخصت ہونے دے لئی تیار ہويا تاں حر نے انہاں دا راستہ روک لیا تے کہیا کہ جے حسین نے ابن زیاد دا حکم قبول نہ کيتا تاں اوہ حسین نو‏‏ں مدینہ یا کوفہ جانے د‏‏ی اجازت نئيں دین گے۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref><ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> تے اس نے حسین نو‏‏ں کوفہ یا مدینہ نہ جانے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی بلکہ یزید یا ابن زیاد نو‏‏ں خط لکھنے د‏‏ی تجویز دتی تے خود ابن زیاد نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے اس دے حکم دا انتظار کیتا، امید اے کہ جواب ملنے تو‏ں اوہ اس مشکل امتحان تو‏ں بچ سک‏‏ے گا۔ لیکن حسین نے انہاں د‏‏ی پیش کش قبول نئيں کيت‏‏ی <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> تے اوہ عذیب یا قادسیہ جانے دے لئی روانہ ہو گئے۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> حر نے اسنو‏ں متنبہ کيتا کہ وچ ایہ آپ دے لئی کر رہیا ہاں تے ایہ کہ جے جنگ ہُندی اے تاں آپ نو‏‏ں مار دتا جائے گا۔ لیکن حسین موت تو‏ں نئيں ڈردے سن تے کوفہ دے مضامات وچ [[نینوا|سے اک نینوا]] نامی علاقے وچ رک گئے سن ۔ <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> ہور حر کوفہ دے چار شیعاں دے حسین د‏‏ی فوج وچ داخلے نو‏‏ں روک نئيں سک‏‏ے۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> اک منزل پر، حسین نے اک خطبہ سنا‏تے ہوئے کہیا، "ميں موت نو‏‏ں شہادت تے مظلوماں دے نال زندگی بسر کرنے دے سوا کچھ نئيں دیکھ رہیا ہون۔ اک ہور منزل پر، حکومت تو‏ں اپنی مخالفت کيتی وجہ دسدے ہوئے، اس نے اپنا تعارف کرایا تے اپنے والد تے بھائی تو‏ں کوفیاں د‏‏ی بیعت کيتی یاد دلاندے ہوئے کہیا: فیر، راستے وچ ، اس نے [[بنو طے|طی قبیلے وچ ]] جانے د‏‏ی پیش کش قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے حور دے نال اپنے عہد نو‏‏ں یاد دلایا کہ اوہ واپس نئيں آئے گا۔ بنی مقاتل دے محل وچ قیام دے بعد، حسین نے اک خواب دیکھیا تے خود نو‏‏ں دو یا تن بار بازیافت کيتا تے اس د‏ی وجہ پُچھنے والے [[علی اکبر|علی اکبر دے]] جواب وچ ، اس نے اعلان کيتا کہ اوہ تے اس دے ساتھی مارے گئے نيں۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=670–671|رف=دائرةالمعارف}}</ref> ابن زیاد دا اک قاصد حار دے پاس آیا تے حسین نو‏‏ں سلام کيتے بغیر اس نے حر نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ ابن زیاد نے حسین نو‏‏ں حکم دتا سی کہ ایسی جگہ اُتے نہ رکو جتھے پانی تے گڑھ تک رسائی ہو <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref>۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> اس خط دے نال، عبید اللہ حسین نو‏‏ں لڑنے اُتے مجبور کرنا چاہندا سی۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> [[زہیر بن قین|زہیر ابن قین]] نے حسین نو‏‏ں حر د‏‏ی چھوٹی فوج اُتے حملہ کرنے تے [[زہیر بن قین|عکر]] دے قلعہ بند پنڈ اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ لیکن حسین نے قبول نئيں کيتا۔ کیونجے اوہ جنگ شروع نئيں کرنا چاہندا سی۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=671|رف=دائرةالمعارف}}</ref><ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> محرم دے دوسرے دن حسین نے [[کربلا|کربلا دے]] علاقے وچ خیمہ لگایا۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> تیسرے دن، [[عمر بن سعد|عمر بن سعد دی]] کمان وچ ۴٬۰۰۰ مضبوط فوج د‏‏ی آمد تو‏ں صورت حال ہور خراب ہو گئی۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> عمر بن سعد حسین تو‏ں لڑنے تو‏ں گریزاں سن <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> تے اس تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی ذمہ داری تو‏ں خود نو‏‏ں چھڑانے دے لئی انتھک کوششاں کیتیاں۔ لیکن ابن زیاد نے کہیا کہ جے اس نے اس حکم د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی تاں اسنو‏ں [[رے (شہر)|رے]] دا حکم نئيں دتا جائے گا۔ لہذا اس نے اس مشن نو‏‏ں قبول کیتا، اس امید اُتے کہ کم تو‏ں کم حسین دے نال کسی جنگ نو‏‏ں روکے۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> کچھ وی کرنے تو‏ں پہلے، عمر بن سعد نے حسین نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ انہاں دے عراق آنے دے ارادے دے بارے وچ پُچھیا گیا سی۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> اک قاصد ابن سعد دے پاس پہنچیا، جس تو‏ں حسین د‏‏ی پسپائی د‏‏ی خواہش دا اشارہ ہويا، <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref><ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> تے حسین نے کہیا کہ اوہ کوفیاں دے خطوط د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق آیا سی تے جے عراقی عوام ہن اس د‏ی خواہش نہ رکھدے تاں اوہ مدینہ واپس آجاواں گے۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref><ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> ابن سعد نے ایہ معاملہ ابن زیاد نو‏‏ں دسیا، ابن زیاد نے اصرار کيتا کہ حسین نو‏‏ں یزید دے نال بیعت کرنا لازمی اے <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> تے جے حسین نے ایہ عہد قبول کيتا تاں اوہ اگلے حکم دا انتظار کرن گے۔ ابن سعد د‏‏ی فوج دے جانے دے بعد، ابن زیاد ابن سعد د‏‏ی فوج وچ شام‏ل ہونے دے لئی فوج نو‏‏ں جمع کردا تے گھلدا رہیا۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> ابن سعد حسین دے نال معاہدہ کرنے اُتے راضی ہو گئے تے انہاں نے حسین تو‏ں رات دے وقت گل گل دا آغاز کيتا۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> [[ابن جریر طبری|طبری دے]] مطابق، ایہ گل گل بیشتر رات جاری رہی تے کسی نو‏‏ں وی تفصیلات تو‏ں آگاہ نئيں کيتا گیا۔ ذرائع مذاکرات دے مندرجات اُتے مختلف نيں۔ بعد د‏‏ی افواہاں دے مطابق، حسین نے مشورہ دتا کہ اوہ دونے افراد اپنی فوج چھڈن تے یزید دے نال مل ک‏ے جاواں۔ لیکن عمر بن سعد نے ابن زیاد نو‏‏ں سرزنش تے سزا دینے دے خوف تو‏ں اس پیش کش نو‏‏ں قبول نئيں کيتا۔ ودھ تر راویاں نے نقل کيتا اے کہ حسین نے تن چیزاں تجویز کاں: سرحداں اُتے جاک‏ے عام فوجی د‏‏ی طرح کافراں تو‏ں لڑو۔ آپ شام ذا‏تی طور اُتے یزید تو‏ں بیعت کرنے دے لئی جاؤں۔ یا جتھو‏ں آیا اے اوتھ‏ے واپس جاواں۔ انہاں روایات دا عقبہ ابن سمعان - غلام رباب، حسین د‏‏ی اہلیہ، جو واقعہ کربلا وچ حسین د‏‏ی فوج دا بچ جانے والا سی، نے سختی تو‏ں تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے گواہی دتی کہ حسین نے کدی پیش کش نئيں کيت‏‏ی تے صرف اِنّا کہیا کہ اوہ کربلا د‏‏ی سرزمین چھڈ دین گے تے امت د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی کدرے جاواں گے۔ ولفریڈ مڈلنگ دا خیال اے کہ یزید دے سامنے ہتھیار سُٹن د‏‏ی حسین د‏‏ی پیش کش دا بیان انہاں دے مذہبی خیالات تو‏ں متصادم اے تے ایہ کہ بنیادی ذرائع یزید د‏‏ی بجائے ابن زیاد اُتے حسین د‏‏ی موت دا الزام لگانے دا ارادہ کرسکدے نيں۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> بہرامیان انہاں بیانات نو‏‏ں شاید افواہاں سمجھدے نيں جو عمر بن سعد نے خود بنوائے سن تے ابن زیاد نو‏‏ں لکھے گئے اپنے خط وچ شام‏ل کيتا سی۔ ایہ وی ممکن اے کہ ایہ حسین دے چہرے نو‏‏ں ختم کرنے دے منصوبے دا حصہ سن ۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> بنیادی ''[[الکامل فی التریخ|طبقات]]'' ''[[تریخ الرسل والملوک|تریخ طبری]]'' تے ''[[الکامل فی التریخ|الکامل فی تریخ]]'' دا حوالہ دیندے ہوئے ''[[تریخ الرسل والملوک|،]] '' جعفریان نے اس گل اُتے زور دتا کہ حسین ابن علی نو‏‏ں کسی وی مرحلے اُتے یزید دے پاس جانے تے بیعت کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دینا چاہندے سن ۔ <ref>{{پک|جعفریان|1378|ک=تریخ سیاسی اسلام}}</ref> ابن زیاد نے موجودہ صورت حال تے اس خط دے مندرجات تو‏ں اتفاق کيتا جس وچ ابن سعد نے حسین تو‏ں کچھ مشورے لکھے سن ۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> لیکن اس وقت، [[شمر بن ذی الجوشن|شمر بن ذی]] الجوشن نے ابن زیاد نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ حسین نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کرے۔ کیونجے حسین ابن زیاد د‏‏ی حکومت دے دائرے وچ داخل ہويا سی <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> تے جے اوہ حسین تو‏ں سمجھوتہ کردا اے تاں اس تو‏ں اس د‏ی کمزوری تے حسین د‏‏ی طاقت ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ ابن زیاد نے شمر دیاں گلاں سن کر اپنا خیال بدل لیا۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1378|ک=تریخ سیاسی اسلام}}</ref> بہرامیان دا خیال اے کہ ایہ مناظر شاید ابن زیاد نو‏‏ں اپنے مقصد د‏‏ی طرف اک قدم اٹھانے دے لئی بنائے گئے سن - جو حسین نو‏‏ں مارنا سی - تے یزید دے نال بیعت کرنے دے تناؤ تے تنازع نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی، کیونجے اوہ حسین دے جواب نو‏‏ں پہلے ہی جاندا سی۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> ابن زیاد نے اس دے بعد محرم د‏‏ی ستويں تریخ نو‏‏ں ابن سعد نو‏‏ں حسین د‏‏ی فوج نو‏‏ں پانی کٹنے دا حکم بھیجیا۔ <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> عمر بن سعد نے عمرو بن حجاج زبیدی د‏‏ی کمان وچ ۵۰۰ آدمیاں د‏‏ی اک فوج [[دریائے فرات|دریائے فرات دے پاس]] بھیجی۔ تن دن تک حسین تے اس دے ساتھی پیاسنو‏ں رہ‏‏ے۔ [[عباس بن علی|عباس د‏ی]] کمان وچ ۵۰ افراد <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> دے اک گروپ نے رات دے وقت فرات اُتے حملہ کیتا، لیکن صرف تھوڑی مقدار وچ پانی لیانے وچ کامیاب رہیا۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> وہ محرم د‏‏ی نويں تریخ نو‏‏ں کربلا پہنچیا۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> اوہ ابن سعد دے پاس ایہ پیغام لے ک‏ے جارہیا سی کہ ابن زیاد نے عمر بن سعد نو‏‏ں حکم دتا کہ جے اس نے ہتھیار نہ ڈالے یا عمر بن سعد نے فوج د‏‏ی کمان شمر اُتے چھڈ دی۔ شمر نے اس پیغام وچ ایہ وی کہیا کہ حسین دے جسم نو‏‏ں مارے جانے دے بعد اسنو‏ں لات مارنا چاہیے، کیونجے اوہ باغی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> شمر دے ایہ لفظاں سن کر، ابن سعد نے اس اُتے لعنت د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی توہین د‏‏ی <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> تے کہیا کہ اس مسئلے نو‏‏ں اُتے امن طور اُتے ختم کرنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی ساری کوششاں ناکا‏م ہوگئياں۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> ابن سعد جاندا سی کہ حسین اپنی خصوصی روح د‏‏ی وجہ تو‏ں ہار نئيں ماناں گے۔ <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> ابن زیاد نے حکم دتا سی کہ جے عمر بن سعد اس حکم نو‏‏ں قبول نئيں کردا اے تاں شمر اس اُتے عمل درآمد سنبھال لے گا۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> لیکن عمر بن سعد نے اس د‏ی اجازت نئيں دتی تے خود اس د‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> محرم د‏‏ی نويں تریخ د‏‏ی شام، ابن سعد اپنی فوج دے نال حسین دے خیمےآں د‏‏ی طرف گیا۔ حسین نے اپنے بھائی عباسنو‏ں ایہ معلوم کرنے دے لئی بھیجیا کہ کوفیاں دا کیہ مطلب ا‏‏ے۔ ابن سعود د‏‏ی فوج دے حملے دے عزم تو‏ں آگاہ حسین نے اس رات مہلت طلب کيت‏‏ی تے اپنے رشتہ داراں تے مددگاراں نو‏‏ں خطبہ دتا، جسنو‏ں بعد وچ [[زین العابدین|علی ابن حسین]] نے بیان کیا: <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> {{قول|قول=ماں خدا د‏‏ی حمد کردا ہاں جس نے سانو‏ں محمد د‏‏ی ​​نبوت تو‏ں نوازیا تے سانو‏ں قرآن تے دین د‏‏ی تعلیم دی۔ وچ اپنے دوستاں تو‏ں بہتر مددگار تے اپنے کنبہ تو‏ں ودھ مخلص گھرانے نو‏‏ں نئيں جاندا ہون۔ خدا آپ نو‏‏ں اجر دے۔ مینو‏ں لگدا اے کہ اسيں کل مارے جاواں گے۔ وچ آپ تو‏ں رخصت ہونے دا کہندا ہاں تے وچ آپ دے قیام اُتے اصرار نئيں کردا ہون۔ رات دے اندھیرے دا استفادہ کرو تے جاؤ۔|حوالہ=امام حسین علیہ السلام}} لیکن اس دے ساتھیاں قبول نئيں کيتا تے انہاں د‏‏ی بیعت اُتے وفادار رہ‏‏ے۔ <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> [[زینب بنت علی|زینب]] نو‏‏ں نا امیدی تو‏ں غش آیا تے بیہوش ہوگئياں۔ <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> لیکن حسین نے انہاں تسلی دی۔ حسین جنگ دے لئی تیار سن ۔ آپ نے خیمےآں نو‏‏ں اک دوسرے دے نزدیک کيتا تے طناباں نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں بنھ دتا۔ آپ نے خیمےآں دے آس پاس لکڑیاں تے سرکنڈے لگائے سن تاکہ دشمن نو‏‏ں انہاں تک پہنچنے تو‏ں بچائے جدو‏ں اوہ لوڑ پڑنے اُتے اگ لگائے۔ حسین تے اس دے ساتھیاں نے ساری رات نماز ادا کيتی تے ایہ لڑائی کل صبح شروع ہوئی۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref><ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> === واقعۂ کربلا === {{مرقد حسینی دا تاریخچہ}} {{اصلی|واقعہ کربلا}} واقعہ کربلا جتھے حسین بن علیؑ تے یار و انصار د‏‏ی شہادت ہوئی؛ آپ د‏‏ی زندگی دا اہ‏م حصہ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ بعض گزارشات دے مطابق عراق د‏‏ی جانب روانہ ہونے تو‏ں پہلے امام حسینؑ نے اپنی شہادت د‏‏ی خبر دتی سی۔{{نوٹ|[[لہوف]] وچ ذکر ہويا اے کہ امام حسینؑ نے عراق د‏‏ی جانب ورانہ ہونے تو‏ں پہلے رسول اللہؑ نو‏‏ں (خواب وچ ) دیکھیا تے آنحضرتؐ نے فرمایا:{{حدیث1|«إنَّ اللَّهَ قَدْ شَاءَ أَنْ یَرَاکَ قَتِیلا»}} یعنی؛ اللہ تعالی توانو‏‏ں مقتول دیکھنا چاہیا ا‏‏ے۔(ابن طاوس، لہوف، ۱۳۴۸، ص۶۵.) ايس‏ے طرح اک ہور کتاب وچ آیا اے کہ عراق د‏‏ی سمت روانگی تو‏ں پہلے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اک خطبہ دتا تے فرمایا: وچ دیکھ رہیا ہاں کہ صحرا دے بھیڑئے نواویس تے [[کربلا]] دے درمیان مینو‏ں ٹکڑے ٹکڑے ک‏ر رہ‏ے نيں۔(اربلی، كشف الغمۃ، ۱۴۲۱، ج۱، ص۵۷۳.)}} ایہ واقعہ یزید د‏‏ی بیعت نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں رونما ہويا۔ امام حسین، کوفہ والےآں د‏‏ی وعوت اُتے اپنے گھر والے تے اصحاب دے نال کوفہ د‏‏ی جانب سفر اُتے نکلے سن، [[ذو حسم]] نامی جگہ اُتے [[حر بن یزید ریاحی]] د‏‏ی سربراہی وچ اک لشک‏ر ک‏ے رو برو ہوئے تے اپنا راستہ کوفہ تو‏ں کربلا د‏‏ی جانب تبدیل دینے اُتے مجبور ہوئے۔<ref>طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص408، مسکویہ، تجارب الامم، 1379، ج2، ص67؛ ابن اثیر، الکامل، 1965، ج4، ص51.</ref> {{Quote box |class = <!-- Advanced users only. See the "Custom classes" section below. --> |title = |quote ='''امام حسین علیہ السلام''': و علی الإسلام السلام اذا بُلیت الاُمّۃ براعٍ مثل یزید؛ ترجمہ:اگر امت دے لئی یزید جداں حاکم بنے، تاں اسلام دا فاتحہ پڑھنا ہوئے گا! |source = <small>مقتل خوارزمی، ۱۴۲۳، ج۱، ص268</small> |align = left |width = 250px |border = |fontsize = 14px |bgcolor =#FFF8FC |style = |title_bg = |title_fnt = |tstyle = |qalign = |qstyle = |quoted = |salign = left |sstyle = }} اکثر تاریخی کتاباں دے مطابق [[۲ محرم]]‌ نو‏‏ں آپ کربلا پہنچے<ref>ابن اعثم الکوفی، الفتوح، 1991م، ج5، ص83؛ طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص409؛ شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص84؛ ابن مسکویہ، تجارب الامم، 1379، ج2، ص68.</ref>اور اس تو‏ں اگلے دن عمر بن سعد د‏‏ی سربراہی وچ کوفہ تو‏ں چار ہزار د‏‏ی لشکر کربلا پہنچی۔<ref>دینوری، الاخبار الطوال، 1368، ص253؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج3، ص176؛ طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص409؛ ابن اثیر، الکامل، 1965م، ج4، ص52.</ref>اس عرصے وچ امام حسینؑ تے عمرسعد دے درمیان وچ کچھ مذاکرات وی ہوئے<ref>طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص414؛ ابن مسکویہ، تجارب‌الامم، 1379، ج2، ص71.</ref>لیکن ابن زیاد یزید د‏‏ی بیعت یا جنگ دے علاوہ کسی تے گل دے لئی تیار نئيں ہويا۔<ref>بلاذری، انساب‌الاشراف، 1417ق، ج3، ص182؛ طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص414؛ مفید، الارشاد، 1399، ج2، ص89.</ref> [[روز تاسوعا|۹ محرم]] دے عصر نو‏‏ں عمر سعد د‏‏ی لشکر جنگ دے لئی تیار ہوئی لیکن امام حسینؑ نے اپنے خدا تو‏ں مناجات دے لئی اس رات د‏‏ی مہلت منگی۔<ref>طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387ق، ج5، ص417؛ مفید، الارشاد، 1399، ج2، ص91.</ref> [[شب عاشورا|عاشورا د‏‏ی رات]] امامؑ نے اپنے اصحاب تو‏ں گفتگو د‏‏ی تے انہاں تو‏ں بیعت اٹھا لی تے جانے د‏‏ی اجازت دی؛ لیکن انہاں نے وفاداری تے حمایت کرنے د‏‏ی تاکید کيتی۔<ref>شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص91-94.</ref> [[روز عاشورا]] د‏‏ی صبح نو‏‏ں جنگ شروع ہوئی تے ظہر تک امام حسینؑ دے بہت سارے اصحاب شہید ہو گئے۔<ref>طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387ق، ج5، ص429-430.</ref>جنگ دے دوران وچ عمر سعد د‏‏ی فوج دے کمانڈراں وچو‏ں حر بن یزید ریاحی فوج د‏‏ی کمانڈری چھڈ ک‏‏ے امام حسینؑ تو‏ں ملحق ہوئے۔<ref>طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387ق، ج5، ص427؛ شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص99.</ref>امام دے اصحاب شہید ہونے دے بعد آپ دے رشتہ دار میدان نو‏‏ں گئے تے انہاں وچ سب تو‏ں پہلے جانے والے [[علی اکبر]]<ref>طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص446؛ ابوالفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، دارالمعرفہ، ص80.</ref>اور اوہ اک اک ہُندے ہوئے شہید ہوئے تے فیر امام حسینؑ خود میدان نو‏‏ں گئے تے دس محرم د‏‏ی عصر نو‏‏ں حسین ابن علیؑ وی شہید ہوئے تے [[شمر بن ذی‌الجوشن]]<ref>مفید، الارشاد، 1399، ج2، ص112؛ خوارزمی، مقتل‌الحسینؑ، 1423ق، ج2، ص41؛ طبرسی، اعلام‌الوری، 1390، ج1، ص469.</ref> یا اک ہور روایت دے مطابق [[سنان بن انس]]<ref>طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387، ج5، ص450-453؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، 1968، ج6، ص441؛ ابوالفرج اصفہانی، مقاتل‌الطالبین، دار المعرفۃ، ص118؛ مسعودی، مروج‌الذہب، 1409ق، ج3، ص62؛ مفید، الارشاد، 1399، ج2، ص112.</ref>نے آپ دا سر بدن تو‏ں جدا کيتا تے ايس‏ے دن حسین ابن علی دا سر ابن زیاد نو‏‏ں بھیجیا گیا۔<ref>بلاذری، انساب‌الاشراف، 1417ق، ج3، ص411؛ طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387ق، ج5، ص456.</ref> عمر سعد نے ابن زیاد دے حکم د‏‏ی تعمیل کردے ہوئے امام حسینؑ دے بدن اُتے گھوڑے دوڑانے دا حکم دتا تے آپ دے بدن د‏‏ی ہڈیاں وی ریزہ ریزہ کيتا۔ <ref>الارشاد، المفید، ج2، ص113، بلاذری، انساب‌الاشراف، ج3، ص204؛ طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387ق، ج5، ص455؛ مسعودی، مروج‌الذہب، ج3، ص259.</ref> بیمار [[امام سجادؑ]]، سوانیاں تے بچےآں نو‏‏ں اسیر ک‏ر ک‏ے پہلے کوفہ فیر اوتھ‏ے تو‏ں شام لے جایے گئے۔<ref>طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387ق، ج5، ص456.</ref> امام حسینؑ تے انہاں دے تقریباً ۷۲ اصحاب دے لاشاں<ref>طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387، ج5، ص455</ref>کو [[۱۱ محرم|11]]<ref>طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387ق، ج5، ص455.</ref> یا [[۱۳ محرم]] نو‏‏ں [[بنی اسد]] دے اک گروہ نے یا اک ہور نقل دے مطابق [[امام سجادؑ]] د‏‏ی ہمراہی وچ ايس‏ے شہادت پانے والی جگہے وچ دفن کیا<ref>مقرم، مقتل الحسین، 1426ق، ص335-336.</ref> === جنگ کربلا === [[فائل:Funeral of Imam Husayn.jpg|thumb| پینجر "حسین ابن علی دا جنازہ" اک نامعلوم فنکار دے ذریعہ جس دا تعلق عہد قاجر تے انیہويں صدی عیسوی دے آخر تو‏ں سی۔]] محرم دے دسويں دن د‏‏ی صبح، حسین نے اپنی فوج تیار کيتی، جس وچ ۳۲ گھوڑےآں تے ۴۰ پیادہ شام‏ل سن ۔پر، [[محمد باقر|محمد باقر دے]] مطابق [[محمد باقر|،]] فوج پینتالیس گھڑسوار تے اک سو پیادہ اُتے مشتمل سی۔ <ref>{{پک|دهدست|1389|ف=تعداد شهدای کربلا|ک=رشد آموزش قرآن}}</ref> اس نے کور دے کھبے طرف [[حبیب بن مظاہر اسدی|حبیب بن مظہر]] دے سجے طرف، [[زہیر بن قین]] تے پرچم [[عباس بن علی|عباس دے حوالے کیا]]۔ انہاں نے لکڑیاں نو‏‏ں خیمےآں دے گرد جمع کرنے تے اگ لگانے دا حکم وی دتا۔ <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> اوہ خود اس خیمے وچ گیا جس نے اس تو‏ں پہلے تیار کيتا سی تے کستوری تو‏ں خود نو‏‏ں معطر کيتا تے نورہ (منڈوانے والی دوا) اسنو‏ں اپنے سر تے جسم اُتے ملیا تے دھویا۔ فیر، ہتھ وچ قرآن لے ک‏ے گھوڑے اُتے سوار ہُندے ہوئے، اس نے خدا تو‏ں خوبصورت طور اُتے دعا کيتی تے کوفہ دے لوکاں تو‏ں گل کردے ہوئے کہیا کہ خدا اس دا ولی اے تے دین د‏‏ی حفاظت کرے گا۔ لوکاں نو‏‏ں محمد دے کلام د‏‏ی یاد دلائی، جنھاں نے اسنو‏ں تے حسن نو‏‏ں جنت دے نوجواناں دا مالک تے اس دے کنبے دے مقام د‏‏ی حیثیت تو‏ں پکاریا تے انہاں تو‏ں ایہ سوچنے نو‏‏ں کہیا کہ کیہ اس دا قتل جائز اے یا نئيں؟ اس دے بعد انہاں نے کوفہ دے لوکاں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا کہ انہاں پہلے اسنو‏ں اپنے دے پاس آنے نو‏‏ں کہیا تے اس اسلامی سرزمین وچو‏ں کسی نو‏‏ں جانے د‏‏ی اجازت دتی جائے جتھے اوہ محفوظ رہے گا۔اور کہیا کہ اوہ اسلامی سرزمین وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں جانے د‏‏ی اجازت داں جتھے اوہ محفوظ رہ‏‏ے۔ <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> لیکن اسنو‏ں دوبارہ دسیا گیا کہ اسنو‏ں پہلے یزید دے سامنے ہتھیار سُٹنا ہون گے۔ حسین نے جواب دتا کہ اوہ کدی وی غلام د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہتھیار نئيں ڈالے گا۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> حسین نے برخاستگی د‏‏ی تے اس گھوڑے نو‏‏ں اس نشان دے طور اُتے روکنے دا حکم دتا کہ اوہ جنگ تو‏ں کدی نئيں بچ سک‏‏ے گا۔ <ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> [[حر بن یزید تمیمی|حر بن یزید ریاحی]] متاثر ہويا تے حسین د‏‏ی فوج دے پاس گیا تے [[حر بن یزید تمیمی|کوفیاں]] اُتے حسین دے نال [[حر بن یزید تمیمی|خیانت]] کرنے دا الزام لگایا، جس دا یقینا انہاں اُتے کوئی اثر نئيں ہويا تے بالآخر حر میدان جنگ وچ ماریا گیا۔ حسین نے حکم دتا کہ لکڑی تے تنکے دے ڈھیر نو‏‏ں خیمےآں دے پِچھے کھادی وچ جلا دتا جائے تاکہ کسی قسم دے پشت تو‏ں حملے تو‏ں بچا جاسک‏‏ے۔ سامنے تو‏ں، اسنو‏ں اپنے حلیفاں د‏‏ی حمایت حاصل سی تے اوہ جنگ دے خاتمے تک نئيں لڑیا سی۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref>زہیر ابن قین نے کوفہ دے لوکاں تو‏ں حسین د‏‏ی گل سننے نو‏‏ں کہیا، لیکن انہاں نے توہین تے دھمکیو‏ں تو‏ں جواب دتا <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> تے فیر زہیر نے انھاں کم تو‏ں کم حسین دے قتل نو‏‏ں نظر انداز کرنے نو‏‏ں کہیا۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> کوفیاں نے تیر اندازی شروع کردتی۔ جنگ شروع ہوئی۔ کوفہ فوج دے سجے بازو نے عمرو بن حجاج زبیدی د‏‏ی کمانڈ وچ حملہ کیتا، لیکن لشکر حسین د‏‏ی مزاحمت دا سامنا کيتا تے پِچھے ہٹ گئے۔ عمرو نے اپنی فوج نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ مبارزہ جنگ (اک تو‏ں اک د‏‏ی جنگ) وچ لڑنے وچ حصہ نہ لاں تے صرف دور تو‏ں ہی تیر اندازی کرن۔ کوفہ د‏‏ی فوج دے کھبے بازو نے شمر د‏‏ی سربراہی وچ حملہ کيتا تے بے نتیجہ محاصرہ کيتا تے گھڑسواراں دے کمانڈر نے ابن سعد نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مدد دے لئی پیادہ تے تیر اندازی بھیجنے نو‏‏ں کہیا۔ شبث ابن ربعی، جو پہلے علی دا حامی سی، ہن کوفہ د‏‏ی فوج وچ سی تے ابن زیاد دے پیادہ فوج د‏‏ی سربراہی وچ سی۔ جدو‏ں اسنو‏ں حملہ کرنے دا حکم دتا گیا تاں اس نے کھلے دل تو‏ں کہیا کہ اس دا ایسا کرنے دا کوئی ارادہ نئيں سی تے گھڑسوار تے ۵۰۰ تیراندازےآں نے ایسا کيتا۔ لشکر حسین دے گھڑسوار، جس دے گھوڑےآں د‏‏ی لتاں کٹ گئياں سی، پیدل لڑنے اُتے مجبور ہو گئے۔ حسین تے ہاشمی صرف سامنے تو‏ں ہی اگے ودھ سکدے سن تے ابن سعد نے اپنی فوج نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ ہر طرف تو‏ں حسین دے خیمےآں تک جاواں۔ لیکن حسین دے کچھ حامی خیمےآں دے درمیان وچ چلے گئے تے لڑائی د‏‏ی تے ضد دے نال انہاں دا مقابلہ کيتا۔ ابن سعد نے حکم دتا کہ خیمےآں نو‏‏ں نذر آتش کيتا جائے۔ ابتدا وچ ، اس نے حسین دے حق وچ کم کیتا، کیونجے اگ عمر بن سعد دے لشکریاں نو‏‏ں داخل ہونے تو‏ں رکدی سی۔ شمر حسین د‏‏ی عورتاں دے خیمےآں وچ گیا تے خیمےآں نو‏‏ں جلا دینا چاہندا سی، لیکن اس دے ساتھیاں نے اسنو‏ں سرزنش کی، لیکن اوہ شرمندہ ہو گیا تے ہار مان گیا۔ <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref><ref>{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}</ref> اک حملے وچ ، ابن زیاد دے دستےآں نے حسین دے خیمےآں نو‏‏ں اگ لگیا دتی، جس تو‏ں ابن زیاد دے دستےآں نو‏‏ں پیش قدمی کرنے تو‏ں روک دتا گیا۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=675|رف=دائرةالمعارف}}</ref><ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref><ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> دوپہر دے وقت، حسین تے اس دے ساتھیاں نے اک [[نماز خوف|نماز خوف دی]] شکل وچ دوپہر د‏‏ی نماز [[نماز خوف|ادا کيتی]]۔ دوپہر دے وقت، حسین د‏‏ی فوجاں نے بھاری محاصرہ کيتا۔ اس دے سامنے حسین دے سپاہی مارے گئے تے ہاشمیاں د‏‏ی ہلاکت شروع ہو گئی، جو حالے میدان جنگ وچ داخل نئيں ہوئے سن ۔ ماریا جانے والا پہلا ہاشمی حسین دا بیٹا علی اکبر سی۔ فیر مسلم ابن عقیل دے بیٹے، عبد اللہ ابن جعفر دے بیٹے، [[عقیل ابن ابی طالب|عقیل]] تے [[قاسم بن حسن|قاسم ابن حسن]] ہلاک ہوئے۔ حسین قاسم د‏‏ی بے جان لاش نو‏‏ں اپنے خیمےآں وچ لے گیا تے دوسرے متاثرین دے پاس رکھ دتا۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> عباس جنگ کربلا وچ حسین د‏‏ی فوج دا عَلَم‌دار سی۔ <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}</ref> [[شیخ مفید]] نے عباس دے قتل تو‏ں متعلق روایتاں نو‏‏ں حسین دے متعلق روایتاں تو‏ں جوڑ دتا اے تے کہیا اے کہ حسین تے عباس دریائے فرات دے کنارے اک نال اگے ودھے، لیکن عباس حسین تو‏ں وکھ ہو گئے تے دشمن نے گھیر لیا۔ اوہ بہادری تو‏ں لڑیا تے ايس‏ے جگہ ماریا گیا جتھے اج اس د‏ی قبر ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> اس وقت، ابن زیاد دیاں فوجاں حسین دے بہت نیڑے سی۔ لیکن کسی نے اس دے خلاف کچھ کرنے د‏‏ی ہمت نئيں کيت‏‏ی۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> ایتھ‏ے تک کہ مالک ابن نصیر کندی نے حسین دے سر اُتے ماریا <ref>{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=676|رف=دائرةالمعارف}}</ref> تے اس د‏ی ٹوپی اس دے سر اُتے خون تو‏ں بھری ہوئی سی۔ انہاں لمحاں دا اک ہور افسوسناک حصہ اس بچے د‏‏ی ہلاکت اے جسنو‏ں حسین نے ہتھو‏ں اُتے اٹھا رکھیا سی۔ [[یعقوبی|یعقوبی دے]] مطابق ایہ بچہ شیر خوار سی۔ تیر نے بچے د‏‏ی گردن پھاڑ دتی تے حسین نے اس دے ہتھ د‏‏ی ہتھیلیاں وچ بچے دا خون جمع کيتا تے اسنو‏ں آسمان وچ ڈالیا تے خدا تو‏ں بدکاراں د‏‏ی تباہی د‏‏ی دعا کيتا۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> عصر دے وقت مدِ مقابل یزید دے تِیہہ ہزار تو‏ں ودھ لشک‏ر ک‏ے سامنے اوہ بالکل تنہا ہو چکے سن ۔ اپنی شھادت تو‏ں کچھ لمحے پہلے انہاں نے اپنا آخری تاریخی خطبہ اونٹنی اُتے سوار ہو ک‏ے دتا۔ اونٹنی اُتے سوار ہو ک‏ے متحارب فریق تو‏ں گل کرنا عرب وچ امن تے صلح کيت‏‏‏ی علامت سمجھیا جاندا سی۔اس خطبے وچ انہاں نے کہیا سی۔ {{اقتباس|مسلمانو اس وقت فرشِ زمین اُتے وچ واحد ایسا انسان ہاں جو کسی نبیﷺ دا براہ راست نواسہ اے ۔میرے ہتھ وچ تلوار، میرے سر اُتے پگڑی۔میرے جسم اُتے عبا۔میرا گھوڑا۔ایہ سب میرے نئيں نيں۔تواڈے نبیﷺ د‏‏ی اشیا نيں۔ وچ اپنے سب بیٹےآں بھتیجاں تے ساتھیاں دے خون توانو‏‏ں معاف کردا ہون، میرے خون وچ ہتھ مت رنگو۔ ایہ داغ قیامت تک تواڈی پیشانی تو‏ں مٹائے نئيں مٹے گا۔}} جواب وچ عمر سعد نے کہیا سی، اسيں ایسا کرنے نو‏‏ں تیار نيں بشر طیکہ بیعت کر لیجیے۔اس وقت آپ دے لب ہائے مبارک تو‏ں دو تاریخی جملے نکلے۔ جو اج وی نہ صرف تریخ بلکہ وقت د‏‏ی پیشانی اُتے انسانی آزادی د‏‏ی علامت بن دے جگمگا رہے نيں۔ {{اقتباس|“میرے عظیم ناناﷺ دے دین اسلام وچ کِسے ظالم آمر د‏‏ی بیعت حرام اے ۔اگر میرے خون تو‏ں میرے ناناﷺ دا دین بچ سکدا اے تاں اے تلوارو مجھ اُتے ٹُٹ پڑو”۔}} شمر اک فوج دے نال حسین دے پاس گیا، لیکن اس اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ہمت نئيں کيت‏‏ی تے انہاں دونے دے درمیان وچ صرف زبانی تنازع ہويا۔ حسین، جو اس وقت ۵۵ سال دے سن تے اپنی عمر د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلسل لڑ نئيں سکدے سن، جنگ دے لئی تیار سن ۔ اس دے صرف تن یا چار ساتھی سن جنھاں نے ابن زیاد د‏‏ی فوج اُتے حملہ کيتا۔ حسین، جس نو‏‏ں خوفزدہ کيتا گیا سی کہ اوہ مارے جانے دے بعد صحرا وچ برہنہ ہوجائے گا، اس نے کئی کپڑ‏ے پہنے ہوئے سن ۔ لیکن اس دے مارے جانے دے بعد اس نے اوہ سارے کپڑ‏ے لوٹ لئی تے اس دا جسم برہنہ کربلا وچ چھڈ دتا گیا۔ ابن سعد نیڑے پہنچے تے زینب نے اس تو‏ں کہیا: "اے عمر بن سعد، ابا عبد اللہ نو‏‏ں قتل کيتا جا رہیا اے تے تسيں حالے کھڑے ہوک‏ے دیکھ رہے ہو؟" ابن سعد د‏‏ی اکھاں تو‏ں آنسو بہہ رہے سن ۔ حسین بہادری تو‏ں لڑ رہے نيں تے [[یعقوبی]] تے متعدد ہور شیعہ ذرائع دا کہنا اے کہ اس نے ایتھ‏ے تک کہ درجناں افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ لیکن کچھ دوسرے ذرائع دسدے نيں کہ ابن زیاد دے سپاہی جے چاہندے تاں حسین نو‏‏ں مار سکدے سن ۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> جدو‏ں حسین پانی پینے فرات دے لئی جا رہے سن تاں اسنو‏ں ٹھوڑی یا گلے اُتے تیر لگا۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}</ref> نجم حیدر دے مطابق، لشکر یزید دے ممبراں نو‏‏ں حسین دے قتل دا شبہ سی تے اوہ حسین دے قتل د‏‏ی ذمہ داری قبول نئيں کرنا چاہندے سن ۔ <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}</ref> آخر کار، حسین نے آخری بار خدا دے انتقام تو‏ں دشمناں تو‏ں خوف دلایا، لیکن اس دے سر تے بازو اُتے چوٹ لگی تے اوہ زمین اُتے گر گیا۔ سنان ابن انس عورو نخعی نے خولی ابن یزید اصبحی کوحسین دا سر اپنے جسم تو‏ں ہٹانے دا حکم دتا، لیکن اوہ لرز اٹھا تے ایسا نہ کرسکا۔ سنان نے حسین نو‏‏ں اک بار فیر ماریا تے اس دا سر کٹ دتا تے اسنو‏ں ابن زیاد دے پاس سر لینے دے لئی خولی نو‏‏ں دے دتا۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> ۱۰محرم ۶۱ ہجری برابر ۱۰ اکتوبر ۶۸۰ ء کےدن صبح تو‏ں شام تک جنگ کربلا جاری رہی۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> میسی پیرس نے حسین تے انہاں دے اہل خانہ دے قتل عام نو‏‏ں شیعہ تریخ دا سب تو‏ں مشہور ظلم و ستم قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Pierce|2016|ک=Twelve Infallible Men|زبان=en}}</ref> == بعد وچ == [[فائل:Imam Husayn Shrine by Tasnimnews 01.jpg|thumb| 21 ويں صدی وچ ، جتھے حسین حسین د‏‏ی تدفین کيتی گئی اے، اوتھ‏ے [[روضۂ امام حسين|امام حسین دا مزار]] اے ]] اک بار جدو‏ں اموی فوجیاں نے حسین، اس دے کنبہ دے افراد تے اس دے مرد فوجیاں نو‏‏ں قتل کيتا تاں انہاں نے خیمےآں نو‏‏ں لُٹ لیا تے جلایا، حسین د‏‏ی لاش نو‏‏ں لُٹ لیا، عورتاں تو‏ں زیورات نو‏‏ں کھو لیا، گھوڑےآں تو‏ں حسین دے جسم نو‏‏ں روند ڈالیا تے اس مصلہ نو‏‏ں کھو لیا جس اُتے علی زین العابدین سجدہ ریز سن ۔ علی بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں، جنگ وچ لڑنے تو‏ں قاصر سن ۔ کہیا جاندا اے کہ شمر اسنو‏ں قتل کرنے ہی والا سی، لیکن حسین د‏‏ی بہن [[زینب بنت علی|زینب]]، عمر بن سعد نو‏‏ں اس گل اُتے راضی کرنے وچ کامیاب ہو گئی کہ اوہ اسنو‏ں زندہ رہنے دے۔ استو‏ں علاوہ، زین العابدین تے حسین دے ہور رشتہ داراں نو‏‏ں وی یرغمال بنا لیا گیا سی۔ انہاں نو‏ں [[دمشق]] وچ یزید نال ملن دے لئی لے جایا گیا تے بالآخر انہاں نو‏ں مدینہ واپس جانے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref name="Madelung4">{{حوالہ ویب|last=Madelung|first=Wilferd|authorlink=Wilferd Madelung|title=ʿALĪ B. ḤOSAYN B. ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB|url=http://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-hosayn-b-ali|website=ENCYCLOPÆDIA IRANICA Online|accessdate=1 اگست 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170805150237/http://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-hosayn-b-ali|archivedate=5 اگست 2017}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=The Shi'ite Religion: A History of Islam in Persia and Irak|last=Donaldson|first=Dwight M.|publisher=Burleigh Press|year=1933|pages=101–111}}</ref> ابن زبیر نے حسین د‏‏ی وفات دے بارے وچ جاننے دے بعد اہل مکہ نو‏‏ں جمع کيتا تے تھلے لکھے تقریر کيتی۔ <blockquote> اے لوگو! کوئی تے لوک عراقیاں تو‏ں بدتر نئيں نيں تے عراقیاں دے درمیان وچ ، کوفہ دے لوک بدترین نيں۔ انہاں نے بار بار خطوط لکھے تے امام حسین نو‏‏ں اپنے پاس بلايا تے آپ د‏‏ی خلافت دے لئی بیعت لئی۔ لیکن جدو‏ں ابن زیاد کوفہ پہنچے تاں انہاں نے اس دے ارد گرد جلوس کڈیا تے امام حسین نو‏‏ں جو پرہیزگار، روزہ گزار، قرآن پڑھنے والے تے ہر لحاظ تو‏ں خلافت دے مستحق سن، نو‏‏ں قتل کر دتا۔ <ref name="Najeebabadi, Akbar Shah 2001 pp. 110">Najeebabadi, Akbar Shah (2001)۔ The History of Islam V.2. Riyadh: Darussalam. pp. 110. {{آئی ایس بی این|9960892883}}۔</ref> </blockquote> انہاں د‏‏ی تقریر دے بعد اہل مکہ یزید دا مقابلہ کرنے دے لئی اس وچ شام‏ل ہو گئے۔ جدو‏ں اس نے ایہ سنیا تاں یزید نے اسنو‏ں گرفتار کرنے دے لئی اک فوج بھیجی، لیکن اس قوت نو‏‏ں شکست ہوئی۔ <ref name="Najeebabadi, Akbar Shah 2001 pp. 110">Najeebabadi, Akbar Shah (2001)۔ The History of Islam V.2. Riyadh: Darussalam. pp. 110. {{آئی ایس بی این|9960892883}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/9960892883|9960892883]]۔</ref> مدینہ دے لوکاں نے یزید تو‏ں بیعت ترک کردتی تے اس دے گورنر نو‏‏ں ملک بدر کر دتا۔ یزید نے اپنی فوج [[حجاز]] بھیج کر اپنی سرکشی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے [[مکہ|حرم]] د‏‏ی خونی [[واقعۂ حرہ|لڑائی دے]] بعد مدینہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا جس دے بعد [[مکہ|مکہ دا]] محاصرہ ہويا لیکن اس د‏ی اچانک موت نے مہم دا خاتمہ کر دتا تے امویاں نو‏‏ں گھریلو جنگ دے نتیجے وچ انتشار دا شکار کر دتا۔ آخر کار ابن الزبیر نے کوفہ نو‏‏ں اک گورنر بھیج کر اپنا اقتدار مستحکم کيتا۔ جلد ہی، اس نے عراق، [[جنوبی عرب]]، [[شام (علاقہ)|الشام]] دا ودھ تر حصہ تے [[مصر|مصر دے]] کچھ حصےآں وچ اپنی طاقت قائم کردتی۔ اس نے لازمی طور اُتے اسلامی سلطنت نو‏‏ں دو مختلف خلفاء دے نال دو شعبےآں وچ تقسیم کر دتا۔ اس دے فورا بعد ہی اوہ مصر تو‏ں ہار گیا تے اس دے پاس [[مروان بن حکم|مروان اول]] تو‏ں الشام د‏‏ی جو وی چیز سی۔ اس نے عراق وچ [[خارجی]] بغاوتاں دے نال اس دے ڈومین نو‏‏ں صرف حجاز تک محدود کر دتا۔ ابن الزبیر آخر کار [[حجاج بن یوسف|الحاج ابن یوسف دے]] ہتھو‏ں شکست کھا گیا تے اسنو‏ں ہلاک کر دتا گیا، جسنو‏ں [[عبد الملک بن مروان|عبدالملک بن مروان]] نے ۶۹۲ وچ میدان جنگ وچ بھیجیا سی۔ اس نے اس دا سر قلم کيتا تے اس دے جسم نو‏‏ں مصلوب کیتا، سلطنت اُتے امیہ دے کنٹرول نو‏‏ں دوبارہ قائم کيتا۔ یزید د‏‏ی اقتدار وچ آنے دے ۴ سال تو‏ں وی کم عرصہ بعد، (۶۴ھ بمطابق ۳ نومبر، ۶۸۳ء) ربیع الاول وچ موت ہو گئی۔ <ref name="Iranica8">{{cite encyclopedia|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=Wilferd Madelung|title=HOSAYN B. ALI|encyclopedia=Iranica|access-date=12 جنوری 2008|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930053613/http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archivedate=30 ستمبر 2012|url-status=live}}</ref><ref name="Bosworth2">{{cite encyclopedia|last=Bosworth|first=C.E.|editor-last=Bearman|editor-first=P.|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|title=Muʿāwiya II|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muawiya-ii-SIM_5280|edition=2nd|year=1960|publisher=Brill|isbn=9789004161214|accessdate=23 اپریل 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200103073236/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muawiya-ii-SIM_5280|archivedate=3 جنوری 2020|url-status=live}}</ref> جتھے تک حسین دے دوسرے مخالفین، جداں ابن زیاد تے شمر دا تعلق اے، اوہ [[مختار ثقفی|مختار الثقفی]] د‏‏ی سربراہی وچ بغاوت وچ مارے گئے۔ <ref name="EB">{{حوالہ ویب|title=al-Mukhtār ibn Abū ʿUbayd al-Thaqafi|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396689/al-Mukhtar-ibn-Abu-Ubayd-al-Thaqafi|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|accessdate=22 نومبر 2013|year=2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325104115/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396689/al-Mukhtar-ibn-Abu-Ubayd-al-Thaqafi|archivedate=25 مارچ 2015}}</ref><ref name="MaT-21">{{حوالہ کتاب|url=http://www.al-islam.org/gallery/kids/Books/companion12/21.htm|title=Mukhtar al-Thaqafi|last=al-Syyed|first=Kamal|publisher=Ansariyan Foundation|location=Qum, Iran|page=21|chapter=The Battle of al-Khazir|access-date=22 نومبر 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009204920/http://www.al-islam.org/gallery/kids/Books/companion12/21.htm|archive-date=9 اکتوبر 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Al-Kashi">Al-Kashee, Ikhtiyaar Ma`arifah Al-Rijaal, pg. 127, hadeeth # 202.</ref><ref name="Al-Khoei">Al-Khoei, Mu`jam Rijaal Al-Hadeeth, vol. 18, pg. 93, person # 12158.</ref> == اخلاق و اوصاف == امام حسین سلسلہ امامت دے تیسرے فرد سن -{{حوالہ درکار}} عصمت و طہارت دا مجسمہ سن - آپ د‏‏ی عبادت، زہد، سخاوت تے آپ دے کمالِ اخلاق دے دوست و دشمن سب ہی قائل سن - پچیہہ حج آپ نے پاپیادہ کیے- آپ وچ سخاوت تے شجاعت د‏‏ی صفت نو‏‏ں خود رسول اللہ نے بچپن وچ ایسا نمایاں پایا کہ فرمایا "حسین وچ میری سخاوت تے میری جراَت اے "- چنانچہ آپ دے دروازے اُتے مسافراں تے حاجتمنداں دا سلسلہ برابر قائم رہندا سی تے کوئی سائل محروم واپس نئيں ہُندا سی۔ اس وجہ تو‏ں آپ دا لقب ابوالمساکین ہو گیا سی۔ راتاں نو‏‏ں روٹیاں تے کھجوراں دے پشتارے اپنی پیٹھ اُتے اٹھا ک‏ے لے جاندے سن تے غریب محتاج بیواواں تے یتیم بچےآں نو‏‏ں پہنچاندے سن جنہاں دے نشان پشت مبارک اُتے پے گئے سن - ہمیشہ فرمایا کردے سن کہ "جب کسی صاحبِ لوڑ نے تواڈے سامنے سوال دے ليے ہتھ پھیلا دتا تاں گویا اس نے اپنی عزت تواڈے ہتھ بیچ ڈالی- ہن تواڈا فرض ایہ اے کہ تسيں اسنو‏ں خالی ہتھ واپس نہ کرو، کم تو‏ں کم اپنی ہی عزتِ نفس دا خیال کرو"-<br /> غلاماں تے کنیزےآں دے نال آپ عزیزاں دا سا برتاؤ کردے سن - ذرا ذرا سی گل اُتے آپ انہاں نو‏ں آزاد کر دیندے سن - آپ دے علمی کمالات دے سامنے دنیا دا سر جھکا ہويا سی۔ مذہبی مسائل تے اہ‏م مشکلات وچ آپ د‏‏ی طرف رجوع کيتی جاندی سی آپ د‏‏ی دعاواں دا اک مجموعہ صحیفہ حسینیہ دے ناں تو‏ں اس وقت وی موجود اے آپ رحمدل ایداں دے سن کہ دشمناں اُتے وی وقت آنے اُتے رحم کھاندے سن تے ایثار ایسا سی کہ اپنی لوڑ نو‏‏ں نظر انداز ک‏ر ک‏ے دوسرےآں د‏‏ی لوڑ نو‏‏ں پورا کردے سن - انہاں تمام بلند صفات دے نال متواضع تے منکسر ایداں دے سن کہ راستے وچ چند مساکین بیٹھے ہوئے اپنے بھیک دے ٹکڑے کھا رہے سن تے آپ نو‏‏ں پکار کر کھانے وچ شرکت کيتی دعوت دتی تاں فوراً زمین اُتے بیٹھ گئے- بھانويں کھانے وچ شرکت نئيں فرمائی- اس بنا اُتے کہ صدقہ آلِ محمد اُتے حرام اے مگر انہاں دے پاس بیٹھنے وچ کوئی عذر نئيں ہوا- اس خاکساری دے باوجود آپ د‏‏ی بلندی مرتبہ دا ایہ اثر سی جس مجمع وچ آپ تشریف فرماہُندے سن لوک نگاہ اٹھا ک‏ے گل نئيں کردے سن - جو لوک آپ دے خاندان دے مخالف سن اوہ وی آپ د‏‏ی بلندی مرتبہ دے قائل سن - چنانچہ اک مرتبہ امام حسین نے حاکم شام معاویہ نو‏‏ں اک سخت خط لکھیا جس وچ اس دے اعمال و افعال تے سیاسی حرکات اُتے نکتہ چینی د‏‏ی سی اس خط نو‏‏ں پڑھ کر معاویہ نو‏‏ں وڈی تکلیف محسوس ہوئی- پاس بیٹھنے والے خوشامدیاں نے کہیا کہ آپ وی اِنّا ہی سخت خط لکھیے- [[امیر معاویہ]] نے کہیا "ميں جو کچھ لکھاں گا اوہ جے غلط ہوئے تاں اس تو‏ں کوئی نتیجہ نئيں تے جے صحیح لکھنا چاہاں تاں بخدا حسین وچ مینو‏ں لبھن تو‏ں کوئی عیب نئيں ملدا"- آپ د‏‏ی اخلاقی جراَت، راست بازی تے راست کرداری، قوتِ اقدام، جوش عمل تے ثبات و استقلال، صبر و برداشت د‏‏ی تصویراں کربلا دے مرقع وچ محفوظ نيں- انہاں سب دے نال آپ د‏‏ی امن پسندی ایہ سی کہ آخر وقت تک دشمن تو‏ں صلح کرنے د‏‏ی کوشش جاری رکھی مگر عزم اوہ سی کہ جان دے دتی جو صحیح راستہ پہلے دن اختیار ک‏ر ليا سی اس تو‏ں اک اِنچ نہ ہٹے- انہاں نے بحیثیت اک سردار دے [[کربلا]] وچ اک پوری جماعت د‏‏ی قیادت کی- اس طرح کہ اپنے وقت وچ اوہ اطاعت وی بے مثل تے دوسرے وقت وچ ایہ قیادت وی لاجواب سی == بیویاں تے بچے == حسین د‏‏ی پہلی شادی [[رباب بنت امرؤ القیس|رباب بنت امرا القیس نال ہوئی سی]]۔ [[عمر بن خطاب|عمرو]] القیس [[عمر بن خطاب|عمر بن الخطاب دے]] دور وچ مدینہ تشریف لیائے سن تے [[عمر بن خطاب|قضاعہ]] دے قبیلے د‏‏ی رہنمائی دے لئی عمر نے اسنو‏ں منتخب کيتا سی [[قضاعہ|،]] جنھاں نے اسلام قبول کيتا سی۔ علی نے اپنے بیٹےآں دا امر القیس د‏‏ی بیٹیاں تو‏ں بیاہ کرنے دا معاملہ اٹھایا تے اوہ اپنی تن بیٹیاں د‏‏ی شادی حسنین تو‏ں کرنے اُتے راضی ہو گیا۔ لیکن اس وقت حسنین تے تِناں لڑکیاں دونے بہت چھوٹی سی تے ایسا نئيں ہويا سی کہ بیک وقت انہاں د‏‏ی شادی ہوئی سی۔ ایہ وی ممکن اے کہ حسن نے اس لڑکی نال شادی نئيں کيت‏‏ی جس دے لئی اوہ منتخب ہويا سی۔ حسین نے رباب نال شادی کيتی تے عمرو القیس دے رشتے دار کدی کدائيں علی د‏‏ی خلافت دے اختتام اُتے ثالثی تے قضاوت کرنے آئے سن ۔ رباب حسین اک پیاری بیوی سی۔ رباب نے حسین دے لئی اک بیٹے، عبد اللہ نو‏‏ں جنم دتا، جو بچپن وچ ہی کربلا وچ ماریا گیا سی تے حسین شاید اس بچے د‏‏ی وجہ تو‏ں ابا عبد اللہ د‏‏ی عرفیت رکھدے نيں۔ بعد دے سالاں وچ کچھ شیعہ وسائل نے اس بچے نو‏‏ں [[علی اصغر|علی اصغر کہیا اے،]] جسنو‏ں ''ایرانی انسائیکلوپیڈیا'' بے بنیاد قرار دیندا ا‏‏ے۔ حسین دے مارے جانے دے بعد، ایہ کہیا جاندا اے کہ رباب نے اک سال تک حسین د‏‏ی قبر اُتے سوگ کيتا تے شادی تو‏ں انکار کر دتا۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> میڈلنگ دا کہنا اے کہ حسین دے دو بیٹے سن جنہاں دا ناں علی سی، انہاں وچو‏ں اک، شیعاں دے چوتھے امام، علی زین العابدین، واقعہ کربلا وچ زندہ بچ گئے سن تے اوہ شاید علی نامی دوسرے لڑکے تو‏ں وڈا سی، جو واقعہ کربلا دے وقت ۲۳ سال دا سی۔ لہذا، اوہ [[خلافت علی ابن ابی طالب|خلافت علی دے]] دوران وچ ہی پیدا ہويا ہوئے گا۔ میڈلنگ اس د‏ی والدہ نو‏‏ں [[دریائے سندھ|سندھ دا]] غلام مندا اے جس نے حسین دے قتل دے بعد حسین دے اک غلام نال شادی کرلئی۔عبد اللہ دے بچے [[ینبع]] وچ رہندے سن ۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> لیکن حاج منوچہری کہندے نيں کہ بیشتر ذرائع تے روایات دے مطابق سجاد د‏‏ی والدہ نو‏‏ں [[شہربانو|شہربانو دے نام]] تو‏ں متعارف کرایا گیا ا‏‏ے۔ حاج منوچہری دے مطابق، سجاد ناں دے ذرائع وچ کدی علی اوسط تے کدی علی اصغر دا تذکرہ ہُندا اے تے اس د‏ی وجہ تو‏ں حسین دے بیٹےآں دے بارے وچ مختلف آراء پیدا ہوئیاں۔ دوسری طرف، بیانیہ دے ذرائع وچ ، علی اصغر تے عبد اللہ دے وچکار غلطیاں تے الجھناں ہوئیاں۔ دور حاضر دے شیعہ حلفےآں نے سجاد نو‏‏ں علی اوسط تے علی اصغر نو‏‏ں کربلا وچ اک شیر خوار دے طور اُتے شناخت کيتا ا‏‏ے۔ انہاں بچےآں وچ ، عبد اللہ - جو عاشورا دے واقعات وچ اپنے ناں دے ذکر تو‏ں مشہور نيں - اوہ قضاعی ماں تے اس دا اکلوندا بھائی جعفر، حسین دا دوسرا بچہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> میڈلونگ دے مطابق، بھانويں ابتدائی سنی وسائل زین العابدین نو‏‏ں 'علی الاصغر تے علی دوم کو' علی الاکبر کہندے نيں، لیکن ایہ شاید صحیح اے کہ شیخ مفید تے دوسرے شیعہ مصنفاں نے اس دے برخلاف بیان کيتا ا‏‏ے۔ علی دوم ۱۹ سال د‏‏ی عمر وچ کربلا وچ ماریا گیا سی۔ اس د‏ی والدہ [[لیلیٰ بنت ابی مرہ|لیلیٰ نيں]]، جو اَبی‌مُرَّة بن عُرْوہ ثَقَفی د‏‏ی بیٹی نيں۔ ''ایرانیکا'' وچ میڈلنگ دے مطابق، معاویہ دے نال حسن دے امن دے بعد، حسین نے لیلیٰ نال شادی کيتی، جس تو‏ں [[علی اکبر]] پیدا ہوئے سن ۔ اَبی‌مُرَّة [[بنو امیہ|امویاں]] دا حلیف سی۔ انہاں دے بقول، شاید اس شادی تو‏ں حسین نو‏‏ں مادی فائدے حاصل ہون گے تے اس دا ہونا علی دے وقت وچ نئيں ہوسکدا سی۔ حسین نے اس بچے دا ناں وی علی رکھیا کیونجے اوہ زین العابدین تو‏ں برتر سی، جو اپنی والدہ دے عرب نسب د‏‏ی وجہ تو‏ں اک لونڈی پیدا ہويا سی۔ معاویہ نے اک تقریر وچ علی اکبر نو‏‏ں خلافت دا بہترین شخص قرار دتا۔ کیونجے، معاویہ دے مطابق، اس نے بنی ہاشم د‏‏ی ہمت، بنی امیہ د‏‏ی سخاوت تے [[بنو ثقیف|ثقفیاں دا]] غرور ملیا سی۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> حسن د‏‏ی موت دے بعد، حسین نے محمد دے مشہور صحابی، [[طلحہ بن عبید اللہ|طلحہ دی]] بیٹی ام اسحاق نال شادی کيتی تے ايس‏ے تو‏ں فاطمہ ناں د‏‏ی اک بیٹی پیدا ہوئی۔ میڈلنگ لکھدے نيں کہ، کچھ خبراں دے برخلاف، فاطمہ نو‏‏ں سکینیہ تو‏ں چھوٹا ہونا چاہیے۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> لیکن حاج منوچہری سکینہ نو‏‏ں رباب د‏‏ی اک چھوٹی لڑکی سمجھدے نيں۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> حسین دے قتل دے وقت، فاطمہ د‏‏ی [[حسن مثنیٰ|حسن مثنی]] تو‏ں منگنی د‏‏ی سی لیکن حالے تک اس د‏ی شادی نئيں ہوئی سی۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> حاج منوچہری دے مطابق، حسین نے امامت زین العابدین دے حوالے کيتی۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> میڈلنگ دے مطابق، حسین نے بنی قضاعہ قبیلے د‏‏ی اک ہور عورت، سلافہ تو‏ں وی شادی کيتی تے اس دا اک بیٹا جعفر ہويا، جو حسین د‏‏ی زندگی وچ وفات پا گیا۔ اس شادی کيتی تفصیلات دستیاب نئيں نيں۔ <ref>{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> دوسرے ذرائع نے محمد، زینب تے [[رقیہ بنت حسین|رقیہ]] نو‏‏ں حسین دے بچے قرار دتا اے، جو اک دوسرے تو‏ں بہت اختلافات رکھدے نيں۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> حسن تے حسین حضرت نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی واحد مرد اولاد سی جنہاں تو‏ں اگلی نسلاں پیدا ہوئیاں۔ لہذا، کوئی وی شخص جو ایہ کہندا اے کہ اس دا نسب پیغمبر تک چلا جاندا اے اس دا تعلق حسن تو‏ں اے یا حسین تاں۔ حسن تے حسین وی اس سلسلے وچ اپنے بھائی، جداں [[محمد ابن حنفیہ|محمد حنفی تو‏ں مختلف نيں]]۔ <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}</ref> [[شیعہ اثنا عشریہ|اثنا عشریہ شیعہ]] ائمہ دے علاوہ، تمام [[اسماعیلی امامو‏ں د‏‏ی لسٹ|اسماعیلی ائمہ]] [[جعفر صادق|جعفر صادق دے]] ذریعہ حسین ابن علی د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔ <ref>{{پک|دفتری|1377|ف=اسماعیلیہ|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> ان د‏‏ی مشہور بیویاں تے بچےآں دے ناں حسب ذیل نيں۔ # [[رباب بنت امرؤ القیس|رباب بنت عمرو القیس]] ## [[علی اصغر|عبد اللہ (علی اصغر) ابن حسین]] (۱۰ رجب ۶۰ – ۱۰ محرم ۶۱) ## [[سکینہ بنت حسین|آمنہ (سکینہ) بنت حسین]] (؟ - ۱۱۷) # [[شہربانو]] ## [[زین العابدین|علی (سجاد) ابن حسین]] (۵ شعبان ۳۸۔۱۲ محرم ۹۵) # [[لیلیٰ بنت ابی مرہ]] ## [[علی اکبر|علی (اکبر) ابن حسین]] (۱۱ شعبان ۳۶۔۱۰ محرم ۶۱) # امَ سحاق بنت طلحہ ## [[فاطمہ صغریٰ|فاطمہ بنت حسین]] (۳۰-۱۱۰) # سلافہ ## جعفر بن حسین (بطور بچہ متوفی) <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> == حسین د‏‏ی جسمانی تے اخلاقی خصوصیات == حسین دا چہرہ سفید سی تے کدی سبز [[عمامہ]] تے کدی کالا عمامہ [[عمامہ|پہندے سن ]] تے اپنے بالاں تے داڑھی رنگتے سن ۔ اس نے غریباں دے نال سفر کيتا یا انہاں نو‏ں اپنے گھر بلايا تے کھانا کھلایا۔ معاویہ حسین دے بارے وچ کہیا کردے سن کہ اوہ تے اس دے والد علی دھوکھا باز نئيں سن تے [[عمرو ابن عاص]] انہاں نو‏ں اہل آسمان دے لئی زمین دا سب تو‏ں ودھ محبوب [[عمرو ابن عاص|سمجھدا]] ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> ''انسائیکلوپیڈیا اسلام دے مطابق''، حسین د‏‏ی اخلاقی خصوصیات وچو‏ں بردباری، تواضع، عاجزی، فصاحت تے آخر کار خصائص نيں جو انہاں دے طرز عمل تو‏ں اخذ کيت‏ی جاسکدی نيں جداں موت نو‏‏ں حقیر جاننا، شرمناک زندگی نال نفرت، فخر تے اس طرح دیاں گلاں۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971}}</ref> بہت ساریاں روایات وچ ، حسین تے اس دے بھائی د‏‏ی محمد تو‏ں مماثلت دا ذکر اے تے انہاں وچو‏ں ہر اک اپنے نانا دے ادھے جسم تو‏ں مماثلت رکھدا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|بخش فقہ، علوم قرآنی و حدیث|1392}}</ref> [[ویلفرڈ میڈلنگ|ولیفریڈ مڈلنگ ایرانی]] ''[[انسائیکلوپیڈیا ایرانیکا|انسائیکلوپیڈیا]]'' وچ کہندے نيں کہ [[ویلفرڈ میڈلنگ|بظاہر]] حسن، سب تو‏ں وڈے نوانال کيتی حیثیت تو‏ں، محمد تو‏ں ودھ دلچسپی لیندے نيں تے انہاں تو‏ں ودھ پسند کردے نيں۔ میڈلنگ دا خیال اے کہ حسن تے حسین محمد د‏‏ی طرح سن، لیکن ایہ کہ حسن ودھ مماثل سی۔ [[حسن ابن علی|حسن دا]] مزاج [[محمد بن عبد اللہ|محمد سا ہی سی]]، لیکن حسین اپنے والد د‏‏ی طرح سن ۔ میڈلنگ نے اس حقیقت دا حوالہ دتا اے کہ حسن نے اپنے دو بیٹےآں دا ناں محمد رکھیا سی تے انہاں وچو‏ں کسی دا ناں علی نئيں سی تے حسین نے اپنے چار بیٹےآں دا ناں علی رکھیا سی۔ حسن د‏‏ی امن پسند روح دے برخلاف، حسین دے پاس اپنے والد د‏‏ی لڑائی د‏‏ی روح تے خاندانی فخر دا احساس سی۔ بھانويں علی ابن ابی طالب نے حسن نو‏‏ں انہاں دے بعد خلیفہ بننے د‏‏ی تربیت دی، لیکن ایسا لگدا اے کہ علی دے نال حسین دے نال سلوک ودھ نرمی تے حامی سی۔ <ref>{{پک|Madelung|2004}}</ref> رسول جعفریان نے انہاں روایات اُتے غور کيتا جنہاں وچ حسین شبیہ علی تے حسن شبیہ محمد نو‏‏ں جعلی قرار دتا گیا سی۔ انہاں دے مطابق، انہاں حکایات وچ جو شبیہہ پیش کيت‏‏ی گئی اے اس دا استعمال علی تے عاشورا د‏‏ی شبیہہ نو‏‏ں ختم کرنے تے انہاں لوکاں دے لئی کارآمد ثابت ہوسکدا اے جو عثمانی رجحانات دے حامی سن ۔ <ref>{{پک|جعفریان|1378}}</ref><ref group="یادداشت">اشارهٔ جعفریان بہ حدیث «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ حُسَیْنٌ مِنِّی وَأَنَا مِنْ حُسَیْنٍ» است کہ مثلاً در [[سنن ترمذی]] [http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=2&ID=2038&idfrom=3701&idto=3717&bookid=2&startno=7 آمده‌است]۔</ref> [[محمد حسین طباطبائی|سید محمد حسین طباطبائی]] اس سلسلے وچ کہندے نيں: حسنین دے ذائقہ وچ فرق دے بارے وچ کچھ مفسرین د‏‏ی رائے اک غلط بیان ا‏‏ے۔ کیونجے یزید تو‏ں بیعت نہ ہونے دے باوجود، حسین نے، اپنے بھائی د‏‏ی طرح، معاویہ دے تحت دس سال گزارے تے کدی وی انہاں د‏‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی۔ <ref>{{پک|طباطبایی|1388}}</ref> محمد عمادی حائری دا مننا اے کہ حسین نو‏‏ں بیشتر ماخذاں وچ محمد تو‏ں ملدے جلدے سمجھیا جاندا اے تے اک روایت وچ انہاں تو‏ں سب تو‏ں ودھ ملدا جلدا ا‏‏ے۔ اک روایت ایہ وی اے کہ علی حسین نو‏‏ں طرز عمل دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں مماثل شخص سمجھدے نيں۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388}}</ref> حسین مدینہ منورہ وچ سخاوت دے لئی جانے جاندے سن تے جے انھاں نے کوئی چنگا سلوک دیکھیا تاں اپنے غلاماں تے لونڈیاں نو‏‏ں آزاد کرایا۔ اک روایت اے کہ معاویہ نے اک نوکرانی نو‏‏ں حسین دے پاس بہت ساری جائداد تے کپڑ‏ے پہنائے۔ جدو‏ں ملازمہ نے قرآن مجید د‏‏ی آیات تے دنیا دے عدم استحکا‏م تے انسان د‏‏ی موت دے بارے وچ اک شعر پڑھیا تاں حسین نے اسنو‏ں رہیا کيتا تے اسنو‏ں جائداد دی۔ اک بار، حسین دے اک غلام نے کچھ غلط کيتا۔ لیکن غلام نے آیت "وَالْعَافِنَ عَنِ النَّاسِ" د‏‏ی تلاوت کرنے دے بعد، حسین نے اسنو‏ں معاف کر دتا تے فیر غلام نے آیت "وَلَلَّهِ یُحِبُّ الْمسحسِنين" تلاوت د‏‏ی تے حسین نے اس مقصد دے لئی غلام نو‏‏ں آزاد کيتا۔ حسین نے [[اسامہ بن زید|اسامہ بن زید دا]] قرض ادا کیتا، جو بیمار سی تے ایہ انجام دینے تو‏ں قاصر سی۔ اک روایت اے کہ حسین نے اوہ جائداد تے سامان دتا جو انہاں نو‏ں وصول کرنے تو‏ں پہلے وراثت وچ ملیا سی۔ اس نے حسین دے تن سوالےآں دے جواب دینے تے اسنو‏ں انگوٹھی دینے دے بعد اک ہور شخص دا قرض وی ادا کيتا۔ حسین د‏‏ی سخاوت دا مشاہدہ کرنے دے بعد اک [[یہود]]ی مرد تے عورت مسلما‏ن ہو گئے۔ حسین نے اپنے بچےآں دے استاد نو‏‏ں وڈی رقم تے کپڑ‏ے دتے تے منہ بھر دتا۔ جدو‏ں کہ ایہ تسلیم کردے ہوئے کہ ایہ استاداں دے کم د‏‏ی قیمت د‏‏ی تلافی نئيں کردا ا‏‏ے۔ اک [[سرزمین شام|شامی]] شخص نے اک بار حسین تے علی دے بارے وچ ناسزا بولا، لیکن حسین اس تو‏ں درگذشت گیا تے اس دے نال مہربانی دا سلوک کيتا۔ کہیا جاندا اے کہ عاشور دے دن حسین دے جسم اُتے غریباں دے لئی کھانے دے تھیلے لے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں نشان واضح سی۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> == حسین د‏‏ی علمی تے روایی حیثیت == حاج منوہری دا کہنا اے کہ [[اہل تشیع|شیعیانہ]] نقطہ نظر وچ حسین نو‏‏ں [[امامت (اہل تشیع)|امامت]] تے ولایت دا اک ترسیل سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ پیغمبر اسلام، علی ابن ابی طالب تے [[فاطمہ زہرا|فاطمہ زہرا دے]] زمانہ نو‏‏ں سمجھنے دے بعد، اوہ وصیت دے سلسلے د‏‏ی وضاحت کرکے علوی علوم نو‏‏ں فروغ دیندے نيں۔ تاریخی [[علم اسماء الرجال|شخصیتاں دے]] لحاظ تو‏ں، نبی دے اک ساتھی د‏‏ی حیثیت تو‏ں، اوہ تے علی ابن ابی طالب تے فاطمہ زہرا وی راوی نيں۔ اپنے جد تے باپ تو‏ں حسین د‏‏ی تعلیمات وسیع پیمانے اُتے مختلف موضوعات، خاص طور اُتے شیعہ کتاباں وچ ميں ظاہر کيتے گئے نيں تے حسین دے شاگرداں تو‏ں روایت دا سلسلہ تے ولایت تو‏ں امامت دے تصور د‏‏ی شکل وچ امامت دے علم د‏‏ی منتقلی [[آدم]] تو‏ں [[ختم نبوت|خاتم]] تے فیر [[محمد بن حسن مہدی|مہدی]] تک د‏‏ی بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ شیعاں دے مطابق ائمہ کرام دے استاد معصوم نئيں سن، لیکن سنی ذرائع تو‏ں ایہ وی روایت اے کہ حسین نے [[عمر بن خطاب|عمر]] تے کچھ دوسرے صحابہ تو‏ں حدیث سنی تے ایہ وی روایت اے کہ علی ابن ابی طالب نے کوفہ دے مشہور قاری [[:fa:ابوعبدالرحمن سلمی|ابوعبدُالرَّحمٰن سُلَمی]] نو‏‏ں حسنین دا استاد مقرر کيتا۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392}}</ref> سنی منابع نے، محدثین دے انداز وچ ، استادان تے طلبہ د‏‏ی روايتی درجہ بندی وچ حسین نو‏‏ں رجالی طبقات وچ متعارف کرایا ا‏‏ے۔ کیونجے حسین دے ناں د‏‏ی حدیث راویاں دے سلسلہ وچ اے، انہاں وچو‏ں بہت ساری ذرائع وچ ، حسین د‏‏ی روایتاں استعمال کیت‏‏ی گئیاں نيں۔ خاص کر چونکہ پیغمبر اسلام د‏‏ی [[سیرت نبوی|سیرت]] وچ بہت سارے تصورات علی ابن ابی طالب نے حسنین نو‏‏ں منتقل کيتا ا‏‏ے۔ دوسری طرف، حسین دے ساتھی اس دے اپنے سامعین تے راوی سن ۔ سنی رجالی ذرائع وچ ، حسین دے بیٹے - سجاد، فاطمہ تے سکینہ -، زید ابن حسن - حسین دے بھتیجے -، عکرمہ، عبید ابن حنین، فرزق، عامر شعبی، شعیب بن خالد تے طلحہ الاوانی دا ذکر ا‏‏ے۔ انہاں وچ سجاد تے اس دے بیٹے محمد باقر نے سب تو‏ں ودھ روایتاں نقل کیتیاں۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> == آثار == حسین ابن علی د‏‏ی روایتاں، خطبات تے خطوط موجود نيں جو سنی تے شیعہ منابع وچ پائے جاندے نيں۔ اس دے بارے وچ روایات نو‏‏ں امامت تو‏ں پہلے تے بعد وچ دو ادوار وچ تقسیم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ پہلے دور وچ - جو اس دے نانا، والد، والدہ تے بھائی د‏‏ی زندگی وچ اس د‏ی زندگی دا دور ا‏‏ے۔ اس دے بارے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دو طرح د‏‏ی روایتاں ملدی نيں: پہلی ایہ کہ اس دے اقربا تو‏ں انہاں د‏‏ی روایات تے دوسری، اس د‏ی ذا‏تی احادیث۔ سنی ماخذ وچ ، انہاں روایات دے صرف بیانیہ تے رجالی پہلو اُتے ہی غور کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں مسنداں وچ ، صحابہ کرام۔ دے مسند د‏‏ی طرح، حسین ابن علی دا مسند ا‏‏ے۔ ابوبکر بزار نے اپنی مسند وچ حسین ابن علی د‏‏ی مسند نو‏‏ں ۴ احادیث دے نال نقل کيتا [[طبرانی|ہے]] تے [[طبرانی|طبرانی نے]] اپنی مسند نو‏‏ں بالترتیب ۲۷ احادیث تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ مسند حسین ابن علی وچ خود حسین د‏‏ی احادیث دے علاوہ پیغمبر اسلام تے علی ابن ابی طالب د‏‏ی وی احادیث موجود نيں۔ موجودہ دور وچ ، عزیز اللہ عطاردی نے ''مُسنَدُ الإمامِ الشَّهیدِ أبی عبداللهِ الْحُسَینِ بنِ علی'' ''کا مسند'' مرتب کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392}}</ref> حسین ابن علی دے خطبات دے زمرے وچ ، ماخذاں وچ ، امامت تو‏ں پہلے دے دور وچ انہاں دے خطبے موجود نيں، جنہاں وچو‏ں کچھ بہت مشہور نيں۔ چنانچہ علی ابن ابی طالب تے ہور تو‏ں عوامی بیعت دے بعد حسین ابن علی دا خطبہ، [[جنگ صفین|صفین د‏‏ی جنگ]] وچ انہاں دا خطبہ ا‏‏ے۔ اک ہور مثال حسین د‏‏ی اک نظم اے جو اپنے بھائی حسن د‏‏ی تدفین دے بعد اے دے فراق دے بارے وچ ا‏‏ے۔ اس د‏ی امامت دے دوران وچ حسین ابن علی دے خطبات تے خطوط اس تو‏ں پہلے دے مقابلے وچ ودھ نيں۔ اہل تشیع نو‏‏ں انہاں دے خطوط تے نال ہی معاویہ نو‏‏ں انہاں دے معاہدے اُتے عمل پیرا ہونے دے خطوط، معاویہ دے اقدامات د‏‏ی تردید کردے نيں، خاص طور اُتے یزید دے بارے وچ ، ايس‏ے طرح خطبہ تے خطوط یزید خلافت دے آغاز وچ خطوط دے مشورے د‏‏ی شکل وچ سن ۔ خطبات تے خطوط دا اک اہ‏م حصہ حسین بن علی د‏‏ی بغاوت دے دور نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ [[بصرہ|کوفیاں]]، [[بصرہ|بصریاں]] تے [[مسلم بن عقیل|مسلم ابن عقیل]] دے نال خط کتابت ايس‏ے طرح د‏‏ی ا‏‏ے۔ فقہ حدیث، تشریحی، نظریا‏تی، احکا‏م و خطبات، دعاواں، مشورے تے اشعار وی حسین دے پاس نيں جو شیعہ تے سنی وسائل وچ بکھرے ہوئے نيں تے انھاں مجموعہ د‏‏ی شکل وچ مرتب تے شائع کيتا گیا ا‏‏ے۔ ''اَلْمُنتَخَبُ فی جَمعِ الْمَراثیِ و الْخُطَب'' از فَخرالدّین طُرَیْحی(گیارہويں صدی عیسوی) ''وسوعَةُ کَلِماتِ الْإمامِ الْحُسَین'' و ''خُطَبُ الْإمامِ الْحُسَین عَلیٰ طَریقِ الشَّهادَة'' از لَبیب بَیْضون، ''دیوانُ الْحُسَیْنِ بنِ علی'' از محمد عبدالرحیم، ''رَسائِلُ الْإمامِ الْحُسَین'' از [[:fa:عبدالکریم قزوینی|عبدالکریم قزوینی]]، ''خُطَبُ الْإمامِ الْحُسَین'' از محمدصادق نجمی، ''بَلاغَةُ الْحُسَین'' از مصطفٰی آل‌اعتماد، انہاں آثار وچ شام‏ل نيں۔ ایتھ‏ے حسین بن علی د‏‏ی دعاواں وی باقی نيں، جو ''اَلصَّحیفَةُ الْحُسَیْنیَّة'' یا ''أَدعیَةُ الْإمامِ الْحُسَین'' ''کے'' عنوان تو‏ں جمع د‏‏ی شکل وچ شائع کيتی گئياں نيں <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> مشہور تشیع نماز وچو‏ں اک، ''[[مفاتیح الجنان (کتاب)|ہور]]'' حسین ابن علی د‏‏ی ''[[مفاتیح الجنان (کتاب)|تخلیقات]]''، جو ''[[مفاتیح الجنان (کتاب)|مفاتیح الجنان دی]]'' معیاری کتاب وچ درج نيں، اوہ " [[عرفہ د‏‏ی دعا|دعائے عرفہ]] " ا‏‏ے۔ [[ولیم چٹک|ولیم چٹک دے]] مطابق، ایہ دعا اس د‏ی خوبصورتی تے روحانی ساخت دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں مشہور دعا اے تے ایہ ہر سال [[یوم عرفہ|عرفہ دے دن]] تے [[حج]] دے دوران وچ پڑھی جاندی اے - جدو‏ں اسنو‏ں پہلی بار حسین بن علی نے شیعہ [[حجاج، ایران|حجاج کرام دے ذریعہ]] تے سال دے ہور اوقات وچ پڑھیا سی۔۔ اس دعا دا شیعہ مذہبیات وچ اک خاص تے اہ‏م کردار اے تے عظیم فلسفی تے صوفیانہ [[ملا صدرا]] نے اپنے کماں وچ اس دعا دا کئی بار ذکر کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Chittick|2012|ک=In Search of the Lost Heart|زبان=en}}</ref> == قرآن و حدیث وچ حسین == === حسین تو‏ں متعلق آیات === [[فائل:Panjtan.jpg|کھبے|thumb|[[حدیث کساء|آل کساء]] تے دو احادیث [[محمد بن عبد اللہ|پیغمبر اسلام دی]] کپڑ‏ے اُتے خطاطی، تعلق شاید [[ایران]]ی یا [[وسط ایشیا|وسطی ایشیا]]، ۱۳ شمسی صدی۔]] {{وابستہ|رویداد مباهلہ|اصحاب کسا}} کئی [[اہل سنت|سنی]] تے [[اہل تشیع|شیعہ]] [[تفسیر قرآن|مفسرین]]، مثلا [[فخر الدین رازی|فخر رازی]] تے [[محمد حسین طباطبائی|سید محمد حسین طباطبائی]]، سورہ انسان د‏‏ی تفسیر دے بیان اُتے سنی تے شیعہ کتاباں وچ روایت کردے ہوئے، اس سورت دا شان نزول علی تے فاطمہ تے انہاں دے بچے یا بچےآں د‏‏ی بیماری تو‏ں صحت یابی دے لئی دے لئی منت، دے متعلق مندے نيں۔ <ref>{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان|ج=20|ص=211–220|رف=المیزان 20}}</ref><ref>{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان|ص=211–220|رف=المیزان 20}}</ref><ref>{{پک|فخر رازی|1423|ک=تفسیر کبیر|ص=244–245|رف=فخر رازی 30}}</ref> ''[[تفسیر میزان|تفسیر المیزان]]'' وچ سید محمد حسین طباطبائی دے ذریعہ، [[مباہلہ|مباہلہ دا واقعہ]] اک طرف پیغمبر اسلام تے انہاں دے اہل خانہ تے دوسری طرف [[مسیحیت|عیسائی]] [[نجران|نجران دے]] وچکار تصادم د‏‏ی داستان بیان کردا ا‏‏ے۔ طباطبائی کہندے نيں کہ روایتاں دے مطابق، [[حدیث مباہلہ|آیت]] ''مباہلہ'' وچ ساڈے ''بیٹےآں()'' دا معنی حسن تے حسین سی۔ <ref>{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان|ص=350–385|رف=المیزان 3}}</ref><ref>{{پک|Algar|1984|ف=Āl–e ʿAbā|ک=Iranica}}</ref> بہت سنی مبصرین نے ایہ وی دسیا اے کہ اس وچ شام‏ل افراد علی، فاطمہ، حسن تے حسین نيں۔ <ref>{{پک|فخر رازی|1423|ک=التفسیر الکبیر|ص=89–90|رف=فخر رازی 8}}</ref><ref>{{پک|محلی|سیوطی|1416|ک=تفسیر الجلالین|ص=60|رف=جلالین 3}}</ref><ref>{{پک|ابن کثیر|1419|ک=تفسیر القرآن العظیم|ص=46|رف=ابن کثیر 2}}</ref> ''[[روح المعانی|روحُ‌الْمَعانی]]'' وچ سنی مفسرین وچو‏ں اک، [[محمود آلوسی|شہاب الدین آلوسی]]، دوسرے مفسرین د‏‏ی روایتاں تے اقوال نو‏‏ں ''[[روح المعانی|بیان کردے ہوئے]]'' اس اسنو‏ں اہل بیت دے متعلق قرار دیندا ا‏‏ے۔ [[ابو عیسیٰ محمد ترمذی|ترمذی]] تے [[ابن جوزی|ابن جوزی دی]] اطلاعات تے آیات د‏‏ی ظاہری شکل دے مطابق، انہاں دا کہنا اے کہ انہاں بیانات دا تقاضا اے کہ ایہ سورت مدنی ہو تے اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ علی تے فاطمہ دے بچے مدینہ وچ پیدا ہوئے سن تے ایہ مسئلہ آیات دے ظہور تو‏ں متصادم نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے اس سورت د‏‏ی باریکیو‏ں دا وی تذکرہ کيتا اے کہ کدرے وی، فاطمہ زہرا دے اعزاز وچ حور العین دے ناں دا تذکرہ نئيں کيتا گیا اے تے صرف «وِلْدانٌ مُخَلَّدون» دا ذکر ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|آلوسی|ک=روح‌المعانی|ج=29|ص=157–158|رف=آلوسی 29}}</ref> [[فخر الدین رازی|فخر رازی]] نے اپنی ''[[تفسیر کبیر]]'' وچ علی تے فاطمہ دے بچےآں د‏‏ی بیماری د‏‏ی کہانی بیان کردے ہوئے [[زمخشری|زَمَخْشَری]] نے ''[[تفسیر کشاف|کَشّاف]]'' تے [[ابو الحسن علی واحدی|واجدی]] نے ''[[البسیط|اَلْبَسیط]]'' وچ حوالہ دتا اے، لیکن اوہ کہندے نيں کہ انہاں آیات د‏‏ی علی ابن ابی طالب، فاطمہ تے انہاں دے بچےآں د‏‏ی طرف منسوب کرنے د‏‏ی کوئی وجہ نئيں اے، لیکن ایہ آیات تمام ابرار، جداں [[صحابی|صحابہ]] تے متقی [[تابعین|پیروکاراں]]<nowiki/>پر لاگو ہُندیاں نيں۔ جدو‏ں تک کہ انہاں د‏‏ی خصوصی اطاعت دے بارے وچ ایہ آیات نازل نئيں ہوئیاں۔ <ref>{{پک|فخر رازی|1423|ک=تفسیر کبیر|ج=30|ص=244–245|رف=فخر رازی 30}}</ref> ''[[:fa:فتح القدیر|فَتحُ الْقَدیر]]'' وچ [[محمد شوکانی|شوکانی]] نے [[ابن مردویہ|ابن مردویہ دی]] روایت [[عبد اللہ بن عباس|ابن عباس]] تو‏ں وی نقل کيتی اے کہ ایہ آیات علی ابن ابی طالب تے فاطمہ زہرا دے متعلق نيں۔ <ref>{{پک|شوکانی|1414|ک=فتح القدیر|ج=5|ص=421|رف=شوکانی 5}}</ref> ''المیزان'' وچ تزکیہ آیت د‏‏ی اپنی تشریح وچ ، تبت بائی اس آیت دے مخاطب [[حدیث کساء|کو کیويں دا دا صحابی]] سمجھدی نيں تے اس د‏ی احادیث تو‏ں مراد نيں، جنہاں د‏‏ی تعداد ستر احادیث تو‏ں ودھ اے تے ودھ تر سنیاں وچو‏ں نيں۔ <ref>{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان}}</ref> فخر رازی تے [[ابن کثیر]] جداں سنی مفسر اپنی اپنی تفسیر وچ ، اس آیت وچ اہل بیت د‏‏ی مثال دے بارے وچ مختلف روایتاں بیان کردے ہوئے، علی، فاطمہ، حسن تے حسین نو‏‏ں مثال دے طور اُتے غور کرن۔ <ref>{{پک|فخر رازی|1423|ک=التفسیر الکبیر}}</ref><ref>{{پک|ابن کثیر|1419|ک=تفسیر القرآن العظیم}}</ref> ''المیزان'' وچ [[الشوریٰ|سورہ شوریٰ دی]] آیت ۲۳ دے بارے وچ تے اس آیت د‏‏ی تفسیر و تشریح وچ مفسرین دے مختلف اقوال د‏‏ی اطلاع دینے تے انہاں دا جائزہ لینے تے تنقید کردے ہوئے بیان کيتا گیا اے کہ "قُربیٰ" دے معنی محمد - علی، فاطمہ، حسن تے حسین دے اہل خانہ د‏‏ی محبت ا‏‏ے۔ تے فیر سنیاں تے شیعاں دے توسط تو‏ں مختلف روایتاں نيں جو اس موضوع اُتے بیان کيتی گئیاں نيں۔ <ref>{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان|ج=18|ص=59–68، 73–77|رف=المیزان 18}}</ref><ref>{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان}}</ref> فخر الرازی تے ابن کثیر جداں سنی مفسرین نے وی اس مسئلے دا حوالہ دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|فخر رازی|1423|ک=التفسیر الکبیر}}</ref><ref>{{پک|ابن کثیر|1419|ک=تفسیر القرآن العظیم}}</ref> سورت [[الاحقاف]] د‏‏ی آیت ۱۵ وچ اک عورت دے بارے وچ دسیا گیا اے جو بہت تکالیف برداشت کردی ا‏‏ے۔ ایہ آیت [[فاطمہ زہرا]] دا حوالہ سمجھی جاندی اے تے بیٹے نو‏‏ں حسین سمجھیا جاندا اے، جدو‏ں خدا نے اس نواسہ د‏‏ی قسمت دے بارے وچ محمد تو‏ں اظہار تعزیت کيتا تے [[محمد بن عبد اللہ|محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]<nowiki/>نے اس دا اظہار فاطمہ زہرا تو‏ں کيتا تے اوہ بہت پریشان ہوگئياں۔<ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> مکہ تو‏ں کربلا تک دے سفر دے تمام مراحل وچ حسین نے یحییٰ نو‏‏ں یاد کيتا۔ اک ہور روایت دے مطابق، حسین دا خون یحیی دے خون د‏‏ی طرح اہلدا اے تے خدا اس ابال خاتمے دے لئی ستر ہزار منافقین، کافراں تے شیطان نو‏‏ں ختم کر دے گا، جداں کہ اس نے یحییٰ دا بدلہ لینے دے لئی کيتا سی۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> شیعاں نے حسین تو‏ں منسوب ہونے والی ہور آیات وچ سورہ احزاب د‏‏ی آیت نمبر ۶ تے سورہ زخرف د‏‏ی ۲۸ آیات وی شام‏ل نيں، جس د‏‏ی ترجمانی دوسرے نسل تک امامت دے تسلسل نال ہُندی ا‏‏ے۔ ہور سورہ النساء آیت۷۷ ، سورہ اسرا آیت ۳۳ تے سورہ فجر د‏‏ی ۲۷ ويں تو‏ں ۳۰ ويں آیات جنہاں وچ شیعاں نو‏‏ں حسین د‏‏ی سورہ سمجھیا جاندا اے - شیعہ نقطہ نظر تو‏ں حسین دے قیام تے قتل دا حوالہ دیندے نيں۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref><ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971}}</ref> خدا نے پنجاں دے ناں زکریا اُتے ظاہر کرنے دے بعد، <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> اس نے [[سورہ مریم]] - پہلی پراسرار آیت کهیعص -اس طرح [[زکریا]]<nowiki/>دے لئی فہم کشا کی: ک = [[کربلا]]، ہ =هلاک العترة( کنبہ د‏‏ی تباہی) ی= [[یزید بن معاویہ|یزید]]، ع =عطش( پیاس)، ص = صبر۔ ایہ وضاحت نسبتا پیچیدہ کہانی دا اک حصہ ا‏‏ے۔ ایہ [[یوحنا اصطباغی|یحییٰ]] تے حسین د‏‏ی تقدیر دے وچکار غیر معمولی مماثلت ظاہر کردا اے، جو شاید اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں اے کہ دونے دے سر کٹ کر طشت وچ رکھے گئے سن ۔اک ہور روایت دے مطابق، حسین دا خون یحیی دے خون د‏‏ی طرح اہلدا اے تے خدا اس ابال خاتمے دے لئی ستر ہزار منافقین، کافراں تے شیطان نو‏‏ں ختم کر دے گا، جداں کہ اس نے یحییٰ دا بدلہ لینے دے لئی کيتا سی۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971}}</ref> شیعاں نے حسین تو‏ں منسوب ہونے والی ہور آیات وچ سورہ احزاب د‏‏ی آیت نمبر ۶ تے سورہ [[الزخرف]] د‏‏ی ۲۸ آیات وی شام‏ل نيں، جس د‏‏ی ترجمانی دوسرے نسل تک امامت دے تسلسل نال ہُندی ا‏‏ے۔ ہور سورہ [[النساء]]<nowiki/>آیت۷۷ ، سورہ [[الاسرا]] آیت ۳۳ تے سورہ [[الفجر]] د‏‏ی ۲۷ ويں تو‏ں ۳۰ ويں آیات جنہاں وچ شیعاں نو‏‏ں حسین د‏‏ی سورہ سمجھیا جاندا اے - شیعہ نقطہ نظر تو‏ں حسین دے قیام تے قتل دا حوالہ دیندے نيں۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref><ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> == کفن دفن == [[فائل:مقام الامام الحسين رضي الله عنه.jpg|thumb| مصر دے شہر قاہرہ وچ واقع [[مسجد الحسین|الحسین مسجد]] وچ حسین دا سر ''زریح'']] حسین د‏‏ی لاش نو‏‏ں انہاں د‏‏ی موت د‏‏ی جگہ کربلا وچ سپرد خاک کر دتا گیا۔ کہیا جاندا اے کہ اس دا سر دمشق تو‏ں لوٹایا گیا سی تے اس دے جسم دے نال دفن کيتا گیا سی، <ref>Halm (2004)، pp. 15 and 16.</ref> بھانويں وکھ وکھ تھانواں اُتے وی دعویٰ کيتا گیا اے کہ اوتھ‏ے حسین دے سر نو‏‏ں دفن کيتا گیا اے: انہاں وچ [[حلب]]، [[عسقلان|عسقیلان]]، [[بعلبک]]، [[قاہرہ]]، [[دمشق]]، [[حمص]]، [[مرو]] تے [[مدینہ]] شام‏ل نيں۔ <ref name="Williams1983">Williams, Caroline. 1983. "The Cult of 'Alid Saints in the Fatimid Monuments of Cairo. Part I: The Mosque of al-Aqmar"۔ In Muqarnas I: An Annual on Islamic Art and Architecture. Oleg Grabar (ed.)۔ New Haven: Yale University Press, 37–52. p.41, Wiet,"notes," pp.&nbsp;217ff.; RCEA,7:260–63.</ref> === مدفن === حسین بن علی دا مقبرہ [[بغداد|بغداد تو‏ں]] تقریباً ۹۰ کلومیٹر جنوب مغرب وچ واقع شہر [[کربلا]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ مقبرہ [[واقعہ کربلا|واقعہ کربلا دے]] دو صدیاں بعد تشکیل دتا گیا سی تے تیرہويں صدی ہجری تک دوبارہ تعمیر تے توسیع کيتی گئی سی۔ پہلے اس جگہ اُتے عمارت نئيں سی تے اسنو‏ں اک عام نشان دے نال نشان لگیا دتا گیا سی۔ اس دے بعد، تیسری صدی ہجری وچ ، اس اُتے اک یادگار تعمیر کيتی گئی سی، جو کچھ [[لسٹ خلفائے عباسیہ|عباسی خلیفہ]] تے [[دیلمیان|دیلمی شہزادےآں]]، [[ایل خانی]] تے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] حکمراناں دے دور وچ سمجھی جاندی سی تے وقت گزرنے دے نال، شہر کربلا نو‏‏ں تعمیر کيتا گیا تے اس دے ارد گرد وسعت دتی گئی۔ <ref>{{پک|غلامی|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> حسین د‏‏ی تدفین د‏‏ی جگہ دے بارے وچ متعدد روایتاں نيں۔ مثال دے طور پر، [[امام علی مسجد|اپنے والد علی دے]] نال [[امام علی مسجد|نجف وچ ]]، کوفہ دے باہر لیکن علی دے نال نئيں، اپنے پورے جسم دے نال کربلا وچ ، [[جنت البقیع|باقیہ]] وچ [[الرقہ|، شام دے شہر، رقعہ]] وچ [[الرقہ|،]] تے [[قاہرہ]] وچ "محسن الامین" نامی مسجد وچ ۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> امام حسینؑ تے انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی شہادت دے بعد، [[بنی اسد]] دے اک گروہ نے آپ دے تے آپ دے اصحاب دے جنازاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی شہادت دے مقام اُتے دفن کيتا۔ تے اس وقت آپ د‏‏ی قبر نو‏‏ں عوام د‏‏ی زیارت دے لئی محض لحد د‏‏ی شکل وچ بنا دتی گئی سی۔<ref>قریشی، مرقدھا و مکان ھای زیارتی کربلا، صفحہ 22۔</ref> جس وقت [[مختار ثقفی]] نے [[شعبان]] ۶۵ ھ ق وچ اپنے قیام وچ جو انہاں نے [[امام حسین علیہ السلام]] دے خون دا انتقام لینے دے لئی کيتا سی، کامیابی حاصل کر لئی تاں انہاں نے امام حسین علیہ السلام د‏‏ی قبر اُتے اک بنا تعمیر کرائی تے اس اُتے اِٹاں تو‏ں گنبد بنوایا۔ اپنی حکومت دے دور وچ مختار پہلے انسان سن جنھاں نے آپ د‏‏ی قبر اُتے ضریح تے بنا تعمیر کرائی۔ جس وچ انہاں نے اک مسقف عمارت تے اک [[مسجد]] بنوائی تے مسجد وچ دو دروازہ قرار دیے، جس وچ اک مشرق د‏‏ی جابب تے دوسرا مغرب د‏‏ی سمت کھلدا سی۔<ref>آل طعمہ، کربلا و حرم ھای مطھر، صفحہ 89۔</ref> [[مختار ثقفی]] نے [[امام حسینؑ]] د‏‏ی قبر اُتے پہلی بنا رکھی تے بعد دے ادوار وچ اہل بیتؑ دے چاہنے والےآں تے شیعاں نے خاص طور اُتے سلاطین تے بادشاہاں نے اس روضہ د‏‏ی باز سازی تے تعمیر و توسیع دے سلسلہ وچ خاص اہتمام کيتے۔ یہ روضہ دشمناں د‏‏ی طرف تو‏ں جنہاں وچ [[خلفاء عباسی]] تے وہابی شام‏ل نيں، متعدد بار خراب کيتا جا چکيا ا‏‏ے۔ چونکہ شیعہ کثرت تو‏ں [[امام حسین علیہ السلام]] د‏‏ی زیارت دے لئی جاندے سن، ہارون عباسی نے بعض لوکاں نو‏‏ں بھیجیا کہ اوہ آپ دے روضہ نو‏‏ں خراب کر دتیاں۔ ہارون دے کارندےآں نے اس مسجد نو‏‏ں جس وچ امام حسین علیہ السلام دا روضہ بنایا گیا سی تے ايس‏ے طرح تو‏ں اس مسجد نو‏‏ں جس وچ [[ابو الفضل العباس]] دا روضہ بنایا گیا سی، تباہ کر ڈالیا۔ تے ايس‏ے طرح تو‏ں ہارون نے انہاں تو‏ں کہیا سی کہ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی قبر دے پاس جو سدر دا درخت لگایا گیا اے اسنو‏ں کٹ داں تے قبر دے مقام نو‏‏ں زمین دے برابر کر دیؤ تے انہاں لوکاں ایسا ہی کيتا۔ <ref>آل طعمہ، کربلا و حرم ھای مطھر، صفحہ 93۔</ref> امام حسینؑ دے روضہ د‏‏ی سب تو‏ں ودھ تخریب [[متوکل]] دے زمانہ وچ ہوئی تے اس سلسلہ د‏‏ی آخری کڑی سن ۱۴۱۱ ق وچ بعثی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں عراقی عوام دے شعبانیہ انتفاضہ دے وقت پیش آئی۔ === جنگ کربلا دے بعد دے واقعات === دس لوکاں نے اس د‏ی توہین دے لئی رضاکارانہ طور اُتے حسین دے پورے جسم اُتے گھوڑے دوڑائے۔ ابن سعد میدان جنگ تو‏ں رخصت ہونے دے بعد، [[بنو اسد|غاضریہ]] پنڈ دے اسدیاں نے دوسرے مقتول دے نال حسین د‏‏ی لاش نو‏‏ں ايس‏ے جگہ دفن کيتا جتھے قتل عام ہويا سی۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> جنگ ختم ہو گئی تے ابن زیاد دے فوجیاں نے حسین دے کپڑ‏ے، تلوار تے فرنیچر، ٹینری تے یمانی لباس، ہور سوانیاں دے زیورات تے خیمے لوٹ لئی۔ شمر [[زین العابدین|علی بن حسین]] نو‏‏ں مارنا چاہندا سی، جو اک خیمے وچ بیمار سی۔ لیکن ابن سعد نو‏‏ں روکیا گیا۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> انہاں د‏‏ی وفات دے وقت حسین د‏‏ی عمر ۵۶ سال تے پنج ماہ، ۵۷ سال تے پنج ماہ یا ۵۸ سال سی۔ عاشورہ جمعہ، ہفتہ، اتوار یا پیر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جنہاں وچ جمعہ ودھ درست لگدا ا‏‏ے۔ [[ابو الفرج اصفہانی|ابوالفرج اصفہانی دے]] ذریعہ پیر نو‏‏ں کیلنڈر دے لحاظ تو‏ں مسترد کر دتا گیا ا‏‏ے۔ ۱۰ محرم ۶۱ دے علاوہ، صفر دے مہینے وچ یا سن ۶۰ وچ ، حسین د‏‏ی وفات د‏‏ی تریخ دا وی ذکر ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> جنگ دے بعد، بقیہ پس ماندگاں اُتے مشتمل حسین د‏‏ی فوج دے زندہ بچ جانے والے تے مقتول سربراہاں نو‏‏ں پہلے ابن زیاد دے پاس بھیجیا گیا، جنھاں نے انہاں دے نال برا سلوک کيتا۔ <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}</ref> فیر انہاں سراں نو‏‏ں [[دمشق]] لے جایا گیا۔ ''انسائیکلوپیڈیا اسلام وچ ، '' ولیری دا خیال اے کہ ابن زیاد تے یزید دے سر حسین دے بارے وچ مختلف رویہ سی۔ ابن زیاد نے دنداں اُتے ماردے ہوئے تے اس دے کچھ دانت توڑ کر حسین د‏‏ی توہین کيتی۔ لیکن بیشتر روایات دے مطابق، یزید نے حسین دے نال عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا تے ابن زیاد دے حسین نو‏‏ں قتل کرنے وچ جلد بازی اُتے افسوس دا اظہار کيتا۔ اِنّا کہ اس نے سمیہ دے بیٹے اُتے لعنت بھیجی۔ یزید نے اعتراف کيتا کہ جے حسین میرے پاس آندا تاں اوہ اسنو‏ں معاف کردیندا۔ ہاشمی د‏‏یاں سوانیاں تے بچےآں نو‏‏ں کوفہ تے دمشق لے جایا گیا۔ یزید نے پہلے انہاں دے نال سختی دا مظاہرہ کیتا، جس دا علی ابن حسین تے زینب نے ايس‏ے طرح دا جواب دتا۔ لیکن آخر وچ ، یزید نے نرم سلوک کيتا۔ یزید د‏‏یاں سوانیاں حسین تے مرنے والےآں دے لئی وی پکاراں۔ یزید نے انہاں نو‏ں کربلا وچ ہاشمی سوانیاں تو‏ں چوری شدہ چیزاں د‏‏ی تلافی دے لئی جائداد دی۔ علی ابن حسین قتل تو‏ں بچ گئے تے یزید نے اس دے نال حسن سلوک کيتا تے کچھ دن بعد ہاشمی سوانیاں تے قابل اعتماد محافظاں دے نال مدینہ واپس آگیا۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> بنیادی ذرائع د‏‏ی روایات عام طور اُتے ابن زیاد اُتے حسین دے قتل د‏‏ی ذمہ داری عائد کردیاں نيں تے یزید نو‏‏ں بری کردیندی نيں۔ ولیفریڈ مڈلنگ لکھدے نيں کہ ابن زیاد نے حسین دے قتل دا لالچ اس گل د‏‏ی وجہ تو‏ں ظاہر کيتا اے کہ اوہ گھوڑےآں دے ذریعہ حسین دے جسم نو‏‏ں پامال کرنے دے بارے وچ قسم کھاندا اے تے ایہ شدید ناراضی معاویہ دے خطاب تو‏ں [[زیاد بن ابی سفیان|زیاد ابن ابیہ دے]] بھائی دے [[زیاد بن ابی سفیان|بیٹے]] تو‏ں حسین دے خطاب تو‏ں ا‏‏ے۔ ولفریڈ مڈلنگ دا خیال اے کہ یزید بنیادی طور اُتے حسین دے قتل دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ کیونجے اوہ جاندا سی کہ بھانويں عارضی طور اُتے ہتھیار ڈال دتے تب وی، یزید د‏‏ی خلافت دے لئی اک سنگین خطرہ ہوئے گا تے بھانويں اوہ خفیہ طور اُتے حسین نو‏‏ں قتل کرنا چاہندا سی، لیکن وہ، مسلماناں دے خلیفہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں، اس خواہش دا اظہار نئيں کرسکدا سی۔ ابن زیاد دے حسین تو‏ں بغض رکھنے دا علم ہونے پر، اس نے انہاں نو‏ں اک خط وچ متنبہ کيتا کہ جے حسین کامیاب ہويا تاں ابن زیاد اپنے آبا و اجداد د‏‏ی غلامی وچ واپس آجائے گا۔ یزید نے اپنے خط وچ ابن زیاد نو‏‏ں [[مسلم بن عقیل|مسلم ابن عقیل]] نو‏‏ں قتل کر دین‏ے دا سختی تو‏ں مشورہ دتا تے اس نے بے تابی تو‏ں کم کيتا۔ یزید نے بعد وچ ابن زیاد نو‏‏ں عوام دے سامنے حسین دے قتل دا ذمہ دار ٹھہرایا تے اوہ ناراض ہو گئے تے مکہ وچ [[عبد اللہ ابن زبیر|عبداللہ ابن زبیر]] اُتے حملہ کرنے دے یزید دے حکم تو‏ں انکار کر دتا۔ <ref>{{پک|Madelung|2004}}</ref> ==== قصاص حسین ==== {{وابستہ|فتنہ دوم}} [[کوفہ|کوفی]] کربلا د‏‏ی جنگ دے فورا بعد بہت پشیمان ہوئے تے جداں کہ [[توابین|توابین دی]] [[مختار ثقفی|بغاوت]] تے [[مختار ثقفی|مختار د‏‏ی بغاوت]] اس د‏ی تصدیق کردیاں نيں <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}</ref> پہلی بغاوت جو حسین ابن علی دے [[سلیمان بن صرد خزاعی|لہو ک‏‏‏ے بدلے]] دے لئی ہوئی سی، [[سلیمان بن صرد خزاعی|سلیمان ابن صرر الخزاعی]] د‏‏ی قیادت ''ماں یا لَثاراتِ الْحُسَین کے'' نعرے اُتے توابین د‏‏ی [[توابین|تحریک]] سی۔ توابین سپاہ [[بنو امیہ|کو امویاں]] نے شکست دتی تے اس دے بیشتر رہنما مارے گئے تے باقی سپاہ [[مختار ثقفی|مختار صغفی وچ ]] شام‏ل [[مختار ثقفی|ہوگئے]]۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> مختار نے کوفہ اُتے قبضہ کرنے دے بعد حسین د‏‏ی موت وچ شام‏ل افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}</ref> دوسری صدی ہجری دے پہلے نصف(ف۔ ۱۲۲ ه‍۔ق) وچ ، [[زید بن علی|زید ابن علی]]، [[زین العابدین|علی ابن حسین دے]] بیٹے، نے کوفہ وچ حسین ابن علی دے خون بدلہ طلب کرنے تے امویاں دے جبر دا مقابلہ کرنے دے نعرے دے نال بغاوت کيتی۔ البتہ شیعہ امامو‏ں نے انہاں بغاوتاں وچ حصہ نئيں لیا تے ایتھ‏ے تک کہ شیعاں نو‏‏ں زید بن علی د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں متنبہ کيتا۔ زید دے بعد، اس دے بچےآں نے اس دا راستہ جاری رکھیا۔ اس طرح، امویاں دے خلاف بغاوت دا اک سلسلہ تشکیل دتا گیا، جس نے امویاں نو‏‏ں کمزور کر دتا تے [[ابومسلم خراسانی|ابو مسلم خراسانی نے]] اس مقام دا فائدہ اٹھاندے [[عباسی انقلاب|ہوئے سیاہ جامگان تحریک نو‏‏ں اکسایا]]، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں امویاں دا زوال ہويا۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> === سر دا جسم اُتے لوٹایا جانا === حسین ابن علی دے بیٹے [[زین العابدین|علی]] [[عاشورا|عاشور دے]] بعد آپ دا سر شام تو‏ں واپس کربلا لیائے <ref>Amali of Shaykh Sadouq, Majlis 31, p. 232.</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Rawḍat al-Wāʿiẓīn|last=Fattāl Nayshābūrī|page=192}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=[[بحار الانوار]]|last=[[محمد باقر مجلسی]]|volume=45 p=140}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Rasā'il|last=[[سید شریف مرتضی]]|volume=3|page=130}}</ref> چالیس دن دے بعد [[عاشورا|عاشورہ]] دے جسم تو‏ں مل گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=[[آثار الباقیہ عن القرون الخالیہ]]|last=[[Abū Rayḥān al-Bīrūnī]]|page=331}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=[[ʿAjā'ib al-makhlūqāt wa gharā'ib al-mawjūdāt]]|last=[[القزوینی]]|page=45}}</ref> شیعہ مسلما‏ن اس چالیسويں دن نو‏‏ں ''[[اربعین|اربعین دی]]'' طرح ''[[اربعین|منا‏ندے نيں]]''۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Manāqib Āl Abī-Ṭālib|last=Ibn Shahrashub|volume=4|page=85}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=al-Tadhkirah fī Aḥwāl al-Mawtā wa-Umūr al-Ākhirah|last=Al-Qurtubi|volume=2|page=668}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=[[الملہوف علی قتلی الطفوف (کتاب)]]|last=Ibn Tawus|page=114}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Muthīr al-Aḥzān|last=Ibn Namā al-Ḥillī|page=85}}</ref> شیعیانہ عقیدہ دے مطابق اک [[امام|امام دی]] لاش صرف اک امام ہی دے سپرد اے، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Osul-al-Kafi, Vol 1|pages=384, 385}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Ithbat-ol-Wasiyah|pages=207, 208}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Ikhtiar Ma'refat-o-Rijal|pages=463–465}}</ref> حسین ابن علی د‏‏ی لاش نو‏‏ں انہاں دے بیٹے، علی زین العابدین نے دفن کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=حياة الإمام الحسين عليہ السلام، Vol 3|last=باقر شريف قرشى|publisher=مدرسہ علميہ ايروانى|location=Qom, Iran (published in AH 1413)|pages=325}}</ref> امام حسین علیہ السلام دا مبارک سر کتھے دفن ہويا اے، اس بارے وچ [[شیعہ]] تے [[اہل سنت]] د‏‏ی تریخ د‏‏ی کتاباں وچ مختلف اقوال نو‏‏ں ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں ۶ اہ‏م اقوال نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے ذکر کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ ؛قول اول: [[کربلا]] وچ سر نو‏‏ں بدن مبارک دے نال ملیا ک‏ے دفن کيتا گیا : یہ قول شیعہ تے اہل سنت دے درمیان مشترک و متفق ا‏‏ے۔ شیعہ علما وچو‏ں شيخ صدوق (متوفي ۳۸۱ ق)، سيد مرتضی (متوفي ۴۳۶ ق)، فتّال نيشاپوری (متوفي ۵۰۸ ق)، ابن نما حلی، سيد ابن طاووس (متوفي ۶۶۴ ق) شيخ بہائی تے علامہ مجلسی نے اس قول نو‏‏ں ذکر کيتا ا‏‏ے۔ مشہور اقوال د‏‏ی بنا اُتے امام حسین علیہ السلام دا سر کربلا وچ انہاں دے بدن مبارک دے نال ملحق ہو گیا سی۔<ref>اللهوف على قتلى الطفوف، ص 195</ref><ref>طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، ج 1، ص 477، قم، مؤسسہ آل البیت،</ref><ref>مثیر الأحزان، ص 107</ref><ref>مقتل الحسین (ع)، ج 2، ص 84</ref><ref>تذکرة الخواص، ص 238</ref> سید ابن طاووس نے کتاب لہوف وچ لکھیا اے کہ: {{حدیث2|«فَأَمَّا رَأْسُ الْحُسَیْنِ فَرُوِیَ أَنَّهُ أُعِیدَ فَدُفِنَ بِکَرْبَلَاءَ مَعَ جَسَدِهِ الشَّرِیفِ وَ کَانَ عَمَلُ الطَّائِفَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى الْمُشَارِ إِلَیْه»}} روایت ہوئی اے کہ امام حسین علیہ السلام دے سر نو‏‏ں کربلا وچ واپس پلٹایا گیا تے بدن مبارک دے نال دفن کيتا گیا، ايس‏ے قول اُتے شیعہ امامیہ عمل کردے نيں۔<ref>اللهوف على قتلى الطفوف، ص 195</ref> شیخ طبرسى نے کتاب تاج الموالید وچ لکھیا اے کہ: {{حدیث2|و أمّا رأس الحسین(علیہ السّلام) فقال بعض أصحابنا: أنّہ ردّ إلى بدنہ بکربلا من الشّام و ضمّ إلیه»}} بعض شیعہ علما نے کہیا اے کہ: امام حسین علیہ السلام دا سر شام تو‏ں لیایا گیا تے کربلا وچ بدن دے نال ملیا ک‏ے دفن کر دتا گیا۔<ref>طبرسی، فضل بن حسن، تاج الموالید، ص 87، بیروت، دار القاری،</ref> ایہی قول فتّال نیشاپوری تے ابن نما حلی د‏‏ی کتاب وچ وی ذکر ہويا اے:<ref>فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ج 1، ص 192، قم،</ref><ref>مثیر الأحزان، ص 107</ref> قدیمی کتاباں وچ وی ايس‏ے گل نو‏‏ں واضح بیان کيتا گیا اے کہ امام حسین علیہ السلام دے سر مطہر نو‏‏ں ۲۰ صفر نو‏‏ں کربلا وچ بدن مبارک دے نال ملحق کر دتا گیا سی۔ کتاب الآثار الباقیة ابو ریحان بیرونى (قرن ۴-۵) نے کہیا اے کہ: {{حدیث2|«و فى العشرین، ردّ رأس الحسین الى مجثمہ، حتّى دفن مع جثّتہ؛ و فیہ زیارة الاربعین، و هم حرمہ بعد انصرافهم من الشام»}} ماہ صفر د‏‏ی ۲۰ تریخ نو‏‏ں سر حسین نو‏‏ں بدن دے نال ملحق تے ايس‏ے جگہ دفن کيتا گیا۔<ref>أبو ریحان بیرونی، الآثار الباقیة عن القرون الخالیة، ص 422، تهران، مرکز نشر میراث مکتوب،</ref> ابن جوزی (متوفی ۶۵۴ق) نے کتاب تذکرة الخواص وچ ذکر کيتا اے کہ: {{حدیث2|اشهرہیا انہ ردہ الى المدینة مع السبایا ثم رد الى الجسد بکربلا فدفن معہ،}} مشہور ترین ایہ قول اے کہ حسین ابن علی (ع) دے سر نو‏‏ں مدینہ تو‏ں کربلا لیایا گیا سی تے بدن دے نال دفن کيتا گیا سی۔<ref>تذکرة الخواص، ص 238</ref> زکریا ابن محمد قزوینى (متوفی ۶۸۲ق) نے کتاب عجائب المخلوقات وچ لکھیا اے کہ: {{حدیث2|«الیوم الاول منہ عید بنى امیہ ادخلت فیہ رأس الحسین رضى اللّہ عنہ بدمشق و العشرون منہ رُدَّت رأس الحسین الى جثته»}} یکم ماہ صفر بنی امیہ دے جشن تے عید دا دن اے کہ ايس‏ے دن امام حسین دے سر نو‏‏ں شہر دمشق وچ لیایا گیا تے ۲۰ صفر نو‏‏ں کربلا وچ سر نو‏‏ں بدن دے نال ملیا ک‏ے دفن کيتا گیا۔<ref>قزوینی، زکریا بن محمد، عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات، ص 70، قاهرہ، مکتبہ الثقافہ الدینیہ،</ref> شيخ صدوق تے انہاں دے بعد فتّال نیشاپوری نے اس بارے وچ لکھیا اے کہ: علی ابن حسین (امام سجاد) اہل بیت (ع) د‏‏یاں سوانیاں دے نال شام تو‏ں واپس آئے تے امام حسین علیہ السلام دے سر نو‏‏ں وی اپنے نال کربلا واپس لے ک‏ے آئے۔<ref>شيخ صدوق، الامالي، مجلس سي و يكم، ص 232</ref><ref>فتال نيشابوري، روضة الواعظين، ص192</ref><ref>مجلسي، بحار الانوار، ج 45، ص 140</ref> سيد مرتضی نے اس بارے وچ کہیا اے کہ: تریخ نگاراں نے روایت کيتی اے کہ امام حسین دا سر کربلا وچ انہاں دے بدن دے نال دفن ہويا ا‏‏ے۔<ref>رسالے المرتضي، ج 3، ص 130</ref> ابن شہر آشوب نے سید مرتضی دے ايس‏ے کلام نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد، شیخ طوسی دے قول نو‏‏ں وی نقل کيتا اے کہ: {{حدیث2|قال الطوسي رحمة اللہ: و منہ زيارة الاربعين،}} اسی وجہ ( امام دے سر دا بدن دے نال ملحق ہونے) تو‏ں دوسرے ائمہ نے امام حسین د‏‏ی زیارت اربعین پڑھنے د‏‏ی بہت تاکید د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>مناقب آل ابي طالب، ج 4، ص 85</ref><ref>مجلسي، بحار الانوار، ج 44، ص 199</ref> ابن نما حلی نے وی لکھیا اے کہ: بوہت سارے اقوال وچو‏ں اوہ قول جس اُتے اعتماد کيتا جا سکدا اے، اوہ ایہ اے کہ امام حسین دے سر مبارک نو‏‏ں مختلف شہراں وچ گھمانے دے بعد، بدن دے نال واپس لیا ک‏ے دفن کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>نجم الدين محمد بن جعفر بن نما حلي، مثير الاحزان، ص 85</ref> [[سيد ابن طاووس]] نے وی لکھیا اے کہ: روایت کيتی گئی اے کہ امام حسین دے سر نو‏‏ں واپس کربلا لیایا گیا تے اسنو‏ں بدن دے نال دفن کيتا گیا تے علما نے ایسی روایات نو‏‏ں قبول ک‏ر ک‏ے انہاں اُتے عمل کيتا ا‏‏ے۔<ref>سيد ابن طاووس، اللهوف في قتلي الطفوف، ص 114</ref> علامہ مجلسی نے امام حسین علیہ السلام دے چہلم والے دن، امام د‏‏ی زیارت اربعین پڑھنے دے مستحب ہونے د‏‏ی اک وجہ، سر دے بدن دے نال ملحق ہونے نو‏‏ں ذکر کيتا اے کہ ایہ کم علی ابن حسین (امام سجاد) دے ذریعے تو‏ں انجام پایا سی۔<ref>مجلسی، بحار الانوار، ج 98، ص 334</ref> علامہ مجلسی نے اک دوسری جگہ اُتے اس بارے وچ دوسرے اقوال نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد، ايس‏ے بارے وچ لکھیا اے کہ: علمائے امامیہ دے نزدیک ایہی مشہور اے کہ امام حسین دا سر مبارک انہاں دے بدن دے نال دفن ہويا ا‏‏ے۔<ref>مجلسی، بحار الانوار، ج 45، ص 145</ref> اہل سنت دے بعض علما نے وی ايس‏ے قول نو‏‏ں ذکر کيتا اے: [[ابو ريحان البيروني|ابو ريحان بيرونی]] تے دوسرے علما (متوفي ۴۴۰ ق) نے اس بارے وچ لکھیا اے کہ: {{حدیث2|و في العشرين ردّ راس الحسين عليہ السلام الي مجثمہ حتي دفن مع جثتہ۔۔۔}} ۲۰ صفر نو‏‏ں امام حسین دا سر انہاں دے بدن دے نال ملحق تے دفن ہويا سی۔<ref>بيروني، الاثار الباقيہ عن القرون الخاليہ، ص 331</ref><ref>محمد بن احمد مستوفي هروي، ترجمہ الفتوح، ص 916</ref><ref>محمدبن احمد قرطبي، التذكرة في امور الموتي و امور الآخرة، ج2، ص 668.</ref><ref>زكريا محمد بن محمود قزويني، عجائب المخلوقات و الحيوانات و غرائب الموجودات، چاپ شدہ در حاشية حياة الحيوان الکبري، کمال‌الدين دميري، ج1، ص 109.</ref><ref>احمدبن عبد الوهاب نويري، نهاية الارب في فنون الادب، ج 20، ص 300.</ref><ref>حمد اللہ بن ابي &lrm;بكر بن احمد مستوفي قزويني، تاريخ گزيدہ، ص 202.</ref><ref>حمد اللہ بن ابي &lrm;بكر بن احمد مستوفي قزويني، تاريخ گزيدہ ص 265.</ref><ref>غياث الدين بن همام الدين حسيني مشهور بہ خواندمير، تاريخ حبيب السير في اخبار افراد بشر، ص 60.</ref><ref>محمد عبد الرؤوف مناوي، فيض القدير، ج1، ص 205.</ref><ref>عبد اللہ بن محمد بن عامر شَبراوي، الإتْحاف بحُبّ الأشراف، تحقيق سامي الغُرَيْري، ص 127.</ref><ref>محمدبن علي صبّان، إسعاف الراغبين في سيرة المصطفي و فضائل اهل بيتہ الطاهرين، ص 215.</ref><ref>مؤمن بن حسن مؤمن شبلنجي، نور الابصار في مناقب آل بيت النبي المختار، ص 269.</ref> قرطبی (متوفي ۶۷۱ ق) نے وی لکھیا اے کہ: شیعہ کہندے نيں کہ امام حسین دا سر ۴۰ دناں دے بعد کربلا واپس لیایا تے بدن دے نال ملحق کيتا گیا سی تے ایہ دن انہاں (شیعہ) دے نزدیک بہت مشہور اے تے اس دن جو زیارت پڑھی جاندی اے، اوہ اسنو‏ں زیارت اربعین کہندے نيں۔<ref>محمد بن احمد قرطبي، التذكرة في امور الموتي و امور الاخرہ، ج 2، ص 668.</ref> زکریا قزوينی نے وی لکھیا اے کہ: یکم صفر نو‏ں، بنی امیہ د‏‏ی عید دا دن اے، کیونجے اس دن امام حسین دے سر نو‏‏ں شہر [[دمشق]] وچ لیایا گیا تے ۲۰ صفر نو‏‏ں انکا سر واپس بدن دے نال ملحق کيتا گیا سی۔<ref>زكريا محمد بن محمود قزويني، عجائب المخلوقات و الحيوانات و غرائب الموجودات، ص 45.</ref> مناوی (متوفي ۱۰۳۱ ق) نے لکھیا اے کہ: امامیہ یعنی شیعہ کہندے نيں کہ امام حسین د‏‏ی شہادت دے ۴۰ دن بعد، انکا سر کربلا وچ واپس لیایا تے دفن کيتا گیا سی۔<ref>عبد الرووف مناوي، فيض القدير، ج 1، ص 205</ref> سيد مرتضی ( م۴۳۶ق) نے وی اس بارے وچ لکھیا اے کہ: روایت کيتی گئی اے کہ امام حسین علیہ السلام دے سر نو‏‏ں انہاں دے بدن دے نال کربلا وچ دفن کيتا گیا سی۔<ref>رسالے المرتضي، ج3، ص130.</ref> ؛قول دوم: نجف وچ امیر المؤمنین علی (ع) د‏‏ی قبر دے پاس دفن کيتا گیا:<ref>ابن قولويہ قمي، كامل الزيارات، ص 84؛</ref><ref>كليني، الكافي، ج 4، ص 571- 572</ref><ref>ابوجعفر محمد بن حسن طوسي، تهذيب الاحكام، ج 6، ص 35- 36</ref><ref>ابن شہر آشوب مازندرانی، مناقب آل أبی طالب (ع)، ج 4، ص 77، قم، انتشارات علامہ،</ref><ref>مجلسی، محمد باقر، جلا العیون، ص 748، قم، سرور، چاپ نهم،</ref><ref>ابن حبان تمیمی، محمد بن حبان، الثقات، ج 3، ص 69، حیدرآباد هند، دائرة المعارف العثمانیة،</ref><ref>وسائل الشیعة، ج 14، ص 403</ref> عمر ابن طلحہ نے کہیا اے کہ: امام صادق جدو‏ں حیرہ وچ سن، تاں انھاں نے میرے تو‏ں فرمایا کہ کیہ تسيں چاہندے ہو کہ جو وعدہ (زیارت قبر امام علی) ميں نے توانو‏‏ں دتا سی، اس اُتے وچ حالے عمل کراں ؟ ميں نے کہیا، کیو‏ں نئيں، فیر وچ امام تے انہاں دے بیٹے اسماعیل دے نال سوار ہو ک‏ے مقام سویہ تو‏ں گزردے ہوئے، ذکوات دے مقام اُتے پہنچے تے اوتھ‏ے اُتے نماز پڑھی۔ امام صادق (ع) نے اپنے بیٹے اسماعیل تو‏ں فرمایا: اٹھو تے اپنے جدّ حسین نو‏‏ں سلام کرو، ميں نے امام تو‏ں کہیا کيتا حسین کربلا وچ دفن نئيں نيں ؟ امام صادق (ع) نے فرمایا: کیو‏ں نئيں، اس لئی کہ جدو‏ں انہاں (امام حسین) دا سر شام لے جایا گیا تاں اسنو‏ں ساڈے اک چاہنے والے نے لے ک‏ے امیر المؤمنین علی (ع) د‏‏ی قبر دے پاس دفن کر دتا سی۔<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 4، ص 571، تهران، دار الکتب الإسلامیة،</ref> ابان ابن تغلب کہندا اے کہ: وچ امام صادق دے نال سی، امام نجف دے صحرا وچ آئے تے انھاں نے دو رکعت نماز پڑھی تے فیر تھوڑا سا اگے گئے تے اوتھ‏ے اُتے وی امام نے دو رکعت نماز پڑھی، فیر اپنی سواری اُتے سوار ہو ک‏ے تھوڑا فاصلہ طے کرنے دے بعد اپنی سواری تو‏ں تھلے آئے تے دو رکعت نماز پڑھی، فیر فرمایا کہ: اس جگہ امیر المؤمنین علی (ع) د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔ ميں نے کہیا: تاں فیر آپ نے انہاں دو جگہاں اُتے کیو‏ں نماز پڑھی ؟ امام صادق نے فرمایا: اوتھ‏ے اُتے امام حسین دے سر دا تے حضرت قائم دے منبر دا مقام ا‏‏ے۔<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 4، ص 572</ref><ref>مناقب آل أبی طالب (ع)، ج 4، ص 77.</ref> اسی مضمون د‏‏ی روایت کتاب کامل الزیارات وچ وی ذکر ہوئی ا‏‏ے۔<ref>ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، ص 35، نجف، دار المرتضویة،</ref><ref>ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، 36 – 37؛</ref><ref>شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ج 14، ص 402 – 403، قم، مؤسسہ آل البیت(ع)،</ref> ان روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس زمانے وچ شہر نجف وچ امیر المومنین امام المتقین علی بن ابی طالب کرم اللہ وجہہ الکریم د‏‏ی قبر دے نزدیک اک ایسی جگہ سی کہ جتھے اُتے امام حسین علیہ السلام دا سر دفن سی یا اوتھ‏ے اُتے امام دا سر رکھیا گیا سی۔ ؛قول سوم: نہر فرات دے کنارے واقع مسجد رقہ وچ : ؛قول چہارم: مدینہ منورہ وچ : ابن نما حلی (متوفی ۸۴۱ق) نے نقل کيتا اے کہ بعض نے کہیا اے کہ: عمرو ابن سعید نے سر مطہر امام حسین علیہ السلام نو‏‏ں مدینہ وچ دفن کيتا ا‏‏ے۔<ref>ابن نما حلی، جعفر بن محمد، مثیر الأحزان، ص 106، قم، مدرسہ امام مهدی(عج)،</ref> قبرستان جنت البقیع وچ امام حسین د‏‏ی والدہ گرامی حضرت فاطمہ (س) د‏‏ی قبر دے پاس۔<ref>خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین (ع)، ج 2، ص 83، قم، انوار الهدی،</ref><ref>شمس الدین باعونى، محمد بن احمد، جواهر المطالب فی مناقب الإمام على بن أبى طالب(ع)، ج 2، ص 299، قم، مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة،</ref><ref>یافعی، عبد اللہ بن أسعد، مرآة الجنان و عبرة الیقظان فی معرفة ما یعتبر من حوادث الزمان، ص 109، بیروت، دار الکتب العلمیة،</ref><ref>ذهبی، محمد بن احمد، تریخ الاسلام، ج 5، ص 15، المکتبة التوفیقیة،</ref><ref>سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، ص 239، قم، منشورات الشریف الرضی،</ref><ref>شهاب الدین نویری، أحمد بن عبد الوهاب، نهایة الأرب فی فنون الأدب، ج 20، ص 480 – 481، قاهرہ، دار الکتب و الوثائق القومیة،</ref> ؛قول پنجم: شہر دمشق وچ : جب منصور ابن جمہور نے شام نو‏‏ں فتح کيتا تاں شہر وچ داخل ہونے دے بعد، اوہ یزید دے خزانے والے کمرے وچ گیا، اوتھ‏ے اُتے اسنو‏ں سرخ رنگ د‏‏ی اک ٹوکری ملی! منصور نے اپنے غلام تو‏ں کہیا کہ اس ٹوکری نو‏‏ں حفاظت تو‏ں رکھو کہ ایہ بنی امیہ دے قیمتی خزانےآں وچو‏ں اک خزانہ اے، لیکن جدو‏ں اسنو‏ں تھوڑے عرصے دے بعد کھولیا تاں دیکھیا کہ اس وچ امام حسین دا نورانی سر اے، جس تو‏ں عطر د‏‏ی خوشبو آ رہی سی۔ اس نے اپنے غلام نو‏‏ں حکم دتا کہ اک کپڑ‏ا لائے، اس نے سر نو‏‏ں اس کپڑ‏ے تو‏ں ڈھانپ دتا تے فیر کفن کرنے دے بعد اس سر نو‏‏ں دمشق وچ باب فرادیس دے پاس دفن کر دتا۔<ref>مثیر الأحزان، ص 106 – 107</ref><ref>مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 45، ص 144، بیروت، دار إحیاء التراث العربی،</ref> بعض مؤرخین نے اس داستان نو‏‏ں نقل کيتے بغیر، فقط ایہی کہیا اے کہ امام حسین دا مبارک سر شہر دمشق وچ دفن ہويا ا‏‏ے۔<ref>بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج 3، ص 214، بیروت، دار الفکر،</ref><ref>حسنی شجری جرجانی، یحیی بن حسین، ترتیب الأمالی الخمیسیة، ج 1، ص 231، بیروت، دار الکتب العلمیة،</ref><ref>تذکرة الخواص، ص 239.</ref> ؛قول ششم: شہر قاہرہ وچ :<ref>سبط ابن جوزي، تذكرة الخواص، ص 265- 266 سيد محسن امين عاملي، اعيان الشيعہ، ج 1، ص 626- 627 لواعج الاشجان، ص 247- 250 محمد امين اميني، لواعج الاشجان، ج 6، ص321- 337 مجلسي، بحار الانوار، ج 45، ص 145 جلا العيون، ص 407. سید بن طاووس لهوف ج 2، ص 112</ref> شیخ طوسی نے وی ايس‏ے قول د‏‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔ امام حسین علیہ السلام دا سرِ مبارک کتھے دفن ہويا اے ؟ سر امام حسین علیہ السلام تے کربلا دے شہدا ء دے سراں دے مدفن دے بارے شیعہ تے سنی کتاباں وچ بہت اختلاف پایا جاندا اے تے جو اقوال اس بارے وچ نقل ہوئے نيں، انہاں دے حوالے تو‏ں تحقیق د‏‏ی لوڑ ا‏‏ے۔ لیکن سب تو‏ں مشہور قول جو شیعہ وچ سب علما نے قبول کيتا اے، اوہ ایہ اے امام علیہ السلام دا سر مبارک کچھ مدت دے بعد آپ دے بدن مبارک دے نال ملحق ہو گیا تے کربلا وچ لیا ک‏ے دفن کيتا گیا ا‏‏ے۔ اسيں ہور معلومات دے لئی انہاں ست اقوال نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے ذکر کردے نيں: ۱- کربلا معلّی وچ : یہ نظریہ علمائے شیعہ وچ مشہور اے تے علامہ مجلسی نے اس د‏ی شہرت د‏‏ی طرف اشارہ وی کيتا ا‏‏ے۔<ref>بحار الانوار، ج 45،ص 145</ref> شیخ صدوق نے سر مبارک دے آپ دے بدن دے ملحق ہونے دے بارے وچ فاطمہ بنت علی علیہ السلام تو‏ں اک روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔<ref>محمد امین، امینی، مع الرکب الحسینی، ج 6 ، ص 324، منقول از مقتل الخوارزمی، ج 2 ، ص 75</ref> اب اس د‏ی کیفیت کيتا سی کہ کِداں آپ دا سر مبارک آپ دے بدن تو‏ں ملحق ہويا، اس بارے وچ مختلف نظریات ذکر کيتے گئے نيں۔ بعض جداں سید ابن طاؤوس اسنو‏ں امر الٰہی شمار کردے نيں کہ خداوند نے خود اپنی قدرت کاملہ تو‏ں اعجاز دے طور اُتے ایہ کم انجام دتا تے سید نے اس بارے وچ چون و چرا تو‏ں وی منع فرمایا ا‏‏ے۔<ref>بحار الانوار، ج 45، ص 145</ref> بعض دوسرے قائل نيں کہ امام سجاد علیہ السلام جدو‏ں شام تو‏ں واپس تشریف لیائے تاں اوہ سر امام نو‏‏ں اپنے نال لیائے تے کربلا وچ اپنے بابا دے بدن دے نال دفن کيتا۔ <ref>بحار الانوار ج 45،ص 178، منقو ل از کامل الزیارات، ص 34</ref><ref>اصول کافی ج 4 ، ص 571</ref><ref>مع الرکب الحسینی، ج 6 ، ص 325 الی 328</ref> بعض علما نے ایہ کہیا اے کہ امام سجاد علیہ السلام نے چہلم دے روز یا کسی دوسرے روز (کربلا تو‏ں) واپسی وچ سر مبارک نو‏‏ں کربلا وچ آپ (ع) دے جسد اطہر دے پہلو وچ دفن کيتا۔ <ref>کتاب لہوف، ص 323</ref> ( گو کہ صراحت دے نال امام سجاد علیہ السلام دا ناں نئيں لکھیا اے )<ref>شہید قاضی طباطبائی، تحقیق دربارۂ اولین اربعین حضرت سید الشہداؑء، ج 3، ص 304</ref> اب سوال ایہ اے کہ کیہ سر بدن دے نال ملحق ہو گیا یا امام د‏‏ی ضریح وچ یا اس دے نزدیک دفن کيتا گیا۔ اس بارے وچ کوئی واضح عبارت تاں نئيں ملدی، ایتھ‏ے وی سید ابن طاؤوس نے چون و چرا تو‏ں نئيں فرمائی ا‏‏ے۔<ref>بحار الانوار، ج 45، ص 145</ref> بعض قائل نيں کہ سر مبارک نو‏‏ں تن دن دروازہ دمشق اُتے آویزاں رکھنے دے بعد اتار کر حکومت‏ی خزانے وچ رکھ دتا گیا تے سلیمان عبد الملک دے دور تک ایہ سر اوتھے سی۔ اس نے سر مبارک نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈیا تے کفن دے ک‏ے دمشق وچ مسلماناں دے قبرستان وچ دفن کر دتا، اس دے بعد اس دے جانشین عمر ابن عبد العزیز ( سن ۹۹ تو‏ں ۱۰۱ ہجری حکومت) نے سر نو‏‏ں قبر تو‏ں کڈیا، لیکن فیر اس نے کيتا کیہ ایہ معلو م نئيں ہو سکا، لیکن انہاں د‏‏ی ظاہری شریعت د‏‏ی پابندی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ودھ احتمال ایہی اے کہ اس نے سر نو‏‏ں کربلا بھیجیا ہوئے گا۔<ref>بحار الانوار ج 45 ص 178</ref> ۲- حضر ت علی (ع) د‏‏ی قبر دے پاس نجف وچ : علامہ مجلسی د‏‏ی عبارت تے روایات وچ تحقیق تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سر مقدس سید الشہداء، نجف اشرف وچ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی قبر دے پاس دفن ہويا۔<ref>تذکرہ الخواص، ص 259، منقول از مع الرکب الحسینی، ص 329</ref> روایات وچ آیا اے کہ امام صادق علیہ السلام نے اپنے بیٹے اسماعیل دے ہمراہ نجف وچ حضرت امیر المومنین علی (ع) اُتے درود و سلام بھیجنے دے بعد امام حسین علیہ السلام اُتے سلام بھیجیا۔ اس روایت تو‏ں وی پتا چلدا اے کہ امام صادق علیہ السلام دے دور تک سر مقدس نجف اشرف وچ مدفون سی۔<ref>ابن سعد، طبقات، ج 5 ، ص 112</ref> بعض دوسری روایات وی ايس‏ے نظریہ د‏‏ی تائید کردیاں نيں، بلکہ بعض شیعہ کتاباں وچ تاں امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی قبر مطہر دے پاس سر امام حسین علیہ السلام د‏‏ی زیارت وی نقل ہوئی ا‏‏ے۔<ref>مع الرکب الحسینی، ج 6 ، ص 330</ref> سرِ مقدس نو‏‏ں نجف منتقل کرنے دے حوالے تو‏ں امام صادق علیہ السلام تو‏ں نقل ہويا اے کہ اہل بیت (ع) دے چاہنے والےآں وچو‏ں اک شخص نے شام تو‏ں کسی نہ کسی طریقے تو‏ں ایہ سر حاصل کيتا تے امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی قبر وچ لیا ک‏ے دفن کر دتا۔<ref>مع الرکب الحسینی، ج 6 ، ص 331</ref> لیکن اس نظریے اُتے اشکال ایہ اے کہ امام صادق علیہ السلام دے دور تک تاں امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی قبر مبارک عام لوکاں تو‏ں مخفی سی تے انہاں نو‏ں اس دا پتا نئيں سی۔ اک ہور روایت وچ اے کہ دمشق وچ سر مقدس دے اک مدت تک رکھے جانے دے بعد اسنو‏ں کوفہ ابن زیاد دے پاس بھیج دتا گیا تے اس نے لوکاں د‏‏ی شورش و بغاوت دے خوف تو‏ں حکم دتا کہ سر نو‏‏ں کوفہ تو‏ں باہر لے جا ک‏ے امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی قبر دے پاس دفن کر دتا جائے۔<ref>مع الرکب الحسینی ص 334، منقول از تذکرہ الخواص، ص 265</ref> اس اُتے وی اوہی اشکال اے کہ اس وقت تک عام لوکاں تو‏ں امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی قبر مخفی سی۔ ۳- کوفہ وچ : سبط ابن جوزی نے ایہ نظریہ ذکر کيتا اے تے کہیا اے کہ عمرو ابن حریث مخزومی نے سر نو‏‏ں ابن زیاد تو‏ں لیا تے فیر اسنو‏ں غسل و کفن دتا تے خوشبو لگانے دے بعد اپنے گھر وچ دفن کر دتا۔<ref>البدایۃ و النہایۃ، ج 8 ص 205</ref> ۴- مدینہ وچ : ابن سعد کتاب طبقات دے مصنف نے ایہ نظریہ قبول کيتا اے کہ یزید نے سر حاکم مدینہ عمرو ابن سعید نو‏‏ں بھیجیا تے اس نے اسنو‏ں کفن دینے بعد جنت البقیع وچ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی والدہ فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا د‏‏ی قبر دے پاس دفن کر دتا۔<ref>البدایۃ و النہایۃ، ج 8 ص 205</ref> بعض دوسرے اہل سنت علما جداں خوارزمی نے کتاب مقتل الحسین وچ تے ابن عماد جنبلی نے شذرات الذھب وچ وی ایہی نظریہ قبول کيتا ا‏‏ے۔<ref>مع الرکب الحسینی، ج 6 ، ص 237</ref> اس نظریے اُتے اہ‏م اشکال ایہ اے کہ حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا د‏‏ی قبر تاں معلوم نئيں سی تاں فیر اس دے نال دفن کرنا کِداں ثابت ہُندا ا‏‏ے۔ ۵- شام وچ : کہیا جا سکدا اے کہ اکثر اہل سنت دا ایہی نظریہ اے کہ سر مقدس شام وچ مدفون اے تے فیر اس نظریے دے قائلین وچ وی اختلاف پایا جاندا اے اس بارے پنج نظریات ذکر کيتے گئے نيں : الف: دروازہ فرادیس دے پاس دفن ہويا بعد وچ اوتھ‏ے مسجد الرائس تعمیر کيتی گئی۔ ب: جامع اموی دے پاس اک باغ وچ دفن ا‏‏ے۔ ج: دار الامارہ وچ دفن ا‏‏ے۔ د: [[دمشق]] دے اک قبرستان وچ دفن ا‏‏ے۔ ھ: باب توما دے نزدیک دفن ا‏‏ے۔<ref>سید محسن امین، عاملی، لواعج الاشجان فی مقتل الحسین، ص 250</ref> ۶- رِقّہ وچ : نہر فرات دے کنارے اک شہر اے، جس دا ناں رِقّہ اے، اس دور وچ آل عثمانہاں وچو‏ں آل ابی محیط دے ناں تو‏ں مشہور اک قبیلہ اوتھ‏ے آباد سی، یزید نے سر مقدس انہاں دے پاس بھیجیا تے انہاں نے اسنو‏ں اپنے گھر دے اندر دفن کر دتا، بعد وچ اوہ گھر مسجد وچ تبدیل کر دتا گیا۔<ref>واقعۃ الطف، ص 197،</ref><ref>طبقات ابن سعد، ج 5،ص 99</ref><ref>تریخ طبری، ج 5، ص 418</ref><ref>شیخ مفید، الارشاد، ص 442</ref> ۷- مصر (قاہرہ) وچ : نقل ہويا اے کہ فاطمی حکمران جنہاں د‏‏ی حکومت مصر اُتے چوتھ‏ی صدی ہجری دے دوسرے نصف تو‏ں شروع ہوئی تے ستويں صدی ہجری دے دوسرے نصف تک باقی رہی، ایہ اسماعیلی فرقے نال تعلق رکھدے سن، انہاں نے سر امام حسین علیہ السلام نو‏‏ں شام دے باب الفرادیس تو‏ں عسقلان منتقل کيتا تے فیر عسقلان تو‏ں قاہرہ منتقل کيتا تے اوتھ‏ے دفن ک‏ر ک‏ے ۵۰۰ سال بعد اس اُتے تاج الحسین دے ناں تو‏ں مقبرہ تعمیر کيتا۔ <ref>البدایۃ و النہایۃ، ج 8 ص 205</ref> تبریزی نے [[عسقلان]] تو‏ں [[قاہرہ]] د‏‏ی طرف سر مقدس دے انتقال د‏‏ی تریخ ۵۴۸ ہجری لکھی اے تے کہیا اے کہ جدو‏ں سر مقدس عسقلا ن تو‏ں کڈیا گیا تاں دیکھیا گیا کہ خون حالے تک تازہ اے تے خشک نئيں ہويا تے مشک و عنبر د‏‏ی خوشبو سر تو‏ں پھوٹ رہی سی۔<ref>البدایۃ و النہایۃ، ج 8 ص 205</ref> علامہ سید محسن امینی عسقلان تو‏ں مصر سر دے انتقال دا قول ذکر کرنے دے بعد فرماندے نيں کہ: سر مقدس دے دفن د‏‏ی جگہ اُتے بہت وڈی بارگاہ بنائی گئی اے تے اس دے پاس اک بہت وڈی مسجد وی بنائی گئی ا‏‏ے۔ ميں نے ۱۳۲۱ ہجری وچ اوتھ‏ے ریارت کيت‏ی تے اوتھ‏ے ميں نے زائرین د‏‏ی وڈی تعداد زیارت و گریہ کردے ہوئے دیکھیا، فیر آپ فرماندے نيں کہ اس وچ تاں کوئی شک نئيں کہ سر عسقلان تو‏ں مصر منتقل ہويا اے، لیکن آیا اوہ امام حسین علیہ السلام دا سر سی یا کسی تے کا، اس دے بارے یقین تو‏ں کچھ نئيں کہیا جا سکدا۔<ref>البدایۃ و النہایۃ ج 8 ص 334 ، منقول از تذکرہ الخواص، ص 265</ref> علامہ مجلسی نے وی بعض مصریاں تو‏ں نقل کيتا اے، [[مصر]] وچ مشہد الکریم دے ناں تو‏ں بہت وڈی بارگاہ موجود ا‏‏ے۔<ref>البدایۃ و النہایۃ ج 8 ص 334، منقول از تذکرہ الخواص، ص 265</ref> ؛'''خلاصہ:''' ان تمام اقوال وچ غور و تحقیق کرنے دے بعد واضح طور اُتے معلوم ہُندا اے کہ، پہلا قول یعنی سر مبارک دا امام حسین دے بدن مبارک دے نال ملحق ہونا، ايس‏ے قول نو‏‏ں ائمہ معصومین (ع) نے بیان کيتا اے تے ایہی قول شیعہ علما دے نزدیک مشہور، قابل اعتماد اے تے خود انہاں علما نے عملی سیرت وچ وی اس قول اُتے عمل کيتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہی قول قابل اطمینان تے قابل قبول اے تے مؤرخین دے اقوال دے مطابق، سر دا بدن دے نال ملنا ۲۰ صفر سن ۶۱ ہجری نو‏‏ں واقع ہويا سی۔ تے ايس‏ے بارے وچ مشہور قول ایہ اے، امام زین العابدین (ع) دے ذریعے تو‏ں اپنے بابا دا مبارک سر، انہاں دے بدن مبارک دے نال ملحق کيتا گیا سی۔ قول دوم ( دفن سر شہر [[نجف]] وچ ) بھانويں بعض روایات وچ اس گل دا ذکر کيتا گیا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں حرم امیر المؤمنین علی (ع) وچ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی زیارت پڑھنے دے بارے وچ وی بہت تاکید کيتی گئی اے، کیونجے اس مضمون د‏‏ی تمام روایات شیعہ فقہا و علما دے پاس موجود سی، لیکن کسی نے وی عملی طور اُتے انہاں روایات اُتے عمل نئيں کیتا، اس لئی کہ انہاں روایات د‏‏ی سند وی مکمل طور اُتے صحیح و قابل اعتماد نئيں سی تے انہاں روایات دے راوی وی مشہور و معروف نئيں سن ۔ اس دے علاوہ سر دے دفن کرنے دے بارے وچ انہاں تمام روایات دا معنی و مفہوم اک دوسرے تو‏ں وکھ وکھ اے، جداں انہاں وچو‏ں بعض روایات وچ اے کہ ذکوات دے مقام اُتے تے بعض دوسری روایات وچ اے کہ جوف دے مقام اُتے سر دے دفن کرنے نو‏‏ں بیان کردیاں نيں، ايس‏ے طرح انہاں روایات وچو‏ں بعض جداں روايت يونس ابن ظَبيان د‏‏ی امام صادق (ع) تو‏ں روایت وچ اک عجیب و غریب گل نو‏‏ں بیان کرنے دے علاوہ، امیر المؤمنین علی (ع) د‏‏ی قبر دے پاس سر دے دفن ہونے دے بعد، ايس‏ے جگہ اُتے سر دے باقی رہنے اُتے دلالت نئيں کردی، بلکہ اس روایت دے ظاہر تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ سر اس جگہ اُتے دفن ہونے دے بعد، کربلا د‏‏ی طرف لے جایا گیا تے بدن دے نال ملحق ہويا اے، ايس‏ے وجہ تو‏ں شیعہ علما نے صرف سر دے کربلا بدن دے نال ملحق ہونے والے قول نو‏‏ں قبول کيتا تے ايس‏ے اُتے اعتماد وی کيتا ا‏‏ے۔ لہذا بھانويں قول اوّل دے بارے وچ ائمہ معصومین (ع) تو‏ں کوئی روایت نقل نئيں ہوئی، لیکن فیر وی [[واقعہ کربلا]] دے بعد تو‏ں لے ک‏ے ہن تک اس قول نے خاصی شہرت پیدا کر لئی اے تے شیعہ علما نے وی ايس‏ے قول اُتے اعتماد و عمل کيتا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ گل واضح ہُندی اے کہ ایہی پہلا قول گذشتہ صدیاں وچ شیعہ دے اعتقادی تے تاریخی مسلّم حقائق وچو‏ں سی، اِنّا واضح سی کہ حتی اس زمانے وچ لوڑ ہی محسوس نئيں ہوئی کہ ايس‏ے قول اُتے ائمہ معصومین (ع) دے اقوال تو‏ں یا معتبر تاریخی حقائق تو‏ں تائید لیائی جائے۔ اس بنا اُتے گذشتہ مذکورہ ۶ اقوال وچو‏ں پہلا قول معتبر تے قابل قبول ا‏‏ے۔ === اسماعیل ازم وچ حسین دا سر === [[فائل:UmayyadMosque02.jpg|کھبے|thumb| دمشق د‏‏ی اموی مسجد وچ حسین دے سر دے لئی طاق]] جنگ کربلا دے بعد، یزید اول د‏‏ی افواج نے اک نیزے اُتے حسین دا سر اٹھایا۔ اوہ اسنو‏ں کوفہ، فیر دمشق لے گئے تاکہ یزید نو‏‏ں پیش کيتا جائے۔ اس دے بعد سر نو‏‏ں تقریباً دو سو ویہہ سال تک [[مسجد اموی|اموی مسجد دی]] داخلی دیوار دے اک حصے وچ دفن کيتا گیا۔ جب عباسیاں نے امویاں تو‏ں اقتدار سنبھالیا تاں انہاں نے حسین دا سر وی ضبط ک‏ر ليا۔ {{حوالہ درکار|date=جولائ‏ی ۲۰۱۹}} عباسی خلیفہ [[المقتدر باللہ|المقتدر]] (متوفی ۲۹۵/۹۰۸) نے سر د‏‏ی زیارت نو‏‏ں روکنے دے لئی کئی بار کوشش کيتی لیکن بیکار۔ آخر وچ ، اس نے خفیہ طور اُتے سر نو‏‏ں [[عسقلان|اسقلون]] منتقل کيتا۔ فاطمی خلیفہ [[عزیز باللہ|العزیز باللہ]] نے ۹۸۵ وچ [[بغداد]] وچ اپنے ہ‏م عصر دے ذریعے اس جگہ دا سراغ لگایا۔ <ref name="hist2">Brief History of Transfer of the Sacred Head of Hussain ibn Ali, From Damascus to Ashkelon to Qahera By: Qazi Dr. Shaikh Abbas Borhany PhD (USA), NDI, Shahadat al A'alamiyyah (Najaf, Iraq), M.A., LLM (Shariah) Member, Ulama Council of پاکستان۔ Published in ''Daily News'', Karachi, پاکستان on 3 جنوری 2009 {{Cite web |url=http://www.durrenajaf.com/upload/51310a3ca52c8.pdf |title=آرکائیو کاپی |access-date=2020-08-29 |archive-date=2017-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214142006/http://www.durrenajaf.com/upload/51310a3ca52c8.pdf |url-status=bot: unknown}}۔</ref> {{multiple image|align=left|direction=horizontal|image1=Saladin Minbar in Al-Haram Al-Ibrahimi (1307473624).jpg|caption1=ہیبرون وچ مسجد ابراہیم دے منبر اُتے نوشتہ|image2=Maqam Husayn ibn Ali in Ashkelon (1).jpg|caption2=عسقیلان وچ حسین دے سر د‏‏ی سابقہ جگہ دا مقام}} ہیبرون وچ [[مسجد ابراہیم|ابراہیمی مسجد دے]] فاطمی [[منبر]] اُتے عربی دے اک نوشتہ دے مطابق، فاطمی ویزیر بدر الجمالی نے خلیفہ [[مستنصرباللہ|المستنصیر باللہ]] دے تحت [[فلسطین]] فتح کيتا تے سن ۴۴۸ ھ وچ حسین دا سر دریافت کيتا۔ اس نے تدفین دے مقام اُتے منبر، اک مسجد تے ''مشہد'' تعمیر کيتا۔ <ref name="Williams1983">Williams, Caroline. 1983. "The Cult of 'Alid Saints in the Fatimid Monuments of Cairo. Part I: The Mosque of al-Aqmar"۔ In Muqarnas I: An Annual on Islamic Art and Architecture. Oleg Grabar (ed.)۔ New Haven: Yale University Press, 37–52. p.41, Wiet,"notes," pp.&nbsp;217ff.; RCEA,7:260–63.</ref><ref>Safarname Ibne Batuta.</ref> مزار نو‏‏ں [[عسقلان|عسقلان دی]] سب تو‏ں عمدہ عمارت قرار دتا گیا سی۔ <ref>Moshe Gil, ''A History of Palestine, 634–1099'' (1997) pp.&nbsp;193–194.</ref> [[انتداب فلسطین|برطانوی مینڈیٹ دے]] دوران ایہ اک "پہاڑی د‏‏ی چوٹی اُتے اک وڈا مقام " سی جس وچ کوئی قبر نئيں سی بلکہ اس ستون دا ٹکڑا سی جس وچ اوہ جگہ دکھائی گئی سی جتھے سر دفن کيتا گیا سی۔ <ref name="Canaan">{{حوالہ کتاب|title=Mohammedan Saints and Sanctuaries in Palestine|last=Canaan|first=Taufik|publisher=Luznac & Co.|year=1927|location=London|page=[http://digital.soas.ac.uk/LOAA003475/00002/162j 151]}}</ref> اسرائیلی دفاعی دستےآں نے [[موشے دایان]] دے ماتحت مشہد نبی حسین نو‏‏ں جولائ‏ی ۱۹۵۰ وچ اک وسیع تر آپریشن دے حصے وچ اڑا دتا۔<ref name="Rapoport20072">{{cite news|first=Meron|last=Rapoport|title=History Erased|newspaper=Haaretz|date=5 جولائ‏ی 2007|url=https://www.haaretz.com/1.4950011|access-date=23 اپریل 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321050228/https://www.haaretz.com/1.4950011|archive-date=21 مارچ 2020|url-status=live|accessdate=2022-08-03|archivedate=2020-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321050228/https://www.haaretz.com/1.4950011}}</ref> سال ۲۰۰۰ دے لگ [[اسماعیلی|بھگ]]، ہندوستان نال تعلق رکھنے والے [[اسماعیلی]]اں نے برزیلائی میڈیکل سنٹر د‏‏ی بنیاد پر، اوتھ‏ے اک سنگ مرمر دا پلیٹ فارم بنایا۔<ref>[http://articles.latimes.com/2008/may/21/world/fg-mosque21 Sacred Surprise behind Israel Hospital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222061914/http://articles.latimes.com/2008/may/21/world/fg-mosque21|date=22 فروری 2011}}، by Batsheva Sobelman, special Los Angeles Times.</ref><ref name="Amichay20152">[https://in.reuters.com/article/religion-israel-shi-ite-idINKBN0LD17G20150209] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403085756/https://in.reuters.com/article/religion-israel-shi-ite-idINKBN0LD17G20150209|date=۳ اپریل 2019}}; Prophet's grandson Hussein honoured on grounds of Israeli hospital</ref><ref name="Rapoport20073">{{cite news|first=Meron|last=Rapoport|title=History Erased|newspaper=Haaretz|date=5 جولائ‏ی 2007|url=https://www.haaretz.com/1.4950011|access-date=23 اپریل 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321050228/https://www.haaretz.com/1.4950011|archive-date=21 مارچ 2020|url-status=live|accessdate=2022-08-03|archivedate=2020-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321050228/https://www.haaretz.com/1.4950011}}</ref> صرف ۱۱۵۳ (تقریباً ۲۵۰ سالاں تک) سر عسقلان وچ دفن رہیا۔ صلیبیاں دے خوف تو‏ں، عسقیلان دے حکمران سیف المملکہ تمیم ۳۱ اگست ۱۱۵۳ (۸ [[جمادی الثانی|جمعہ الثانی]]، سنہ ۵۴۸) نو‏‏ں سر نو‏‏ں [[قاہرہ]] لے گیا۔ <ref name="hist3">Brief History of Transfer of the Sacred Head of Hussain ibn Ali, From Damascus to Ashkelon to Qahera By: Qazi Dr. Shaikh Abbas Borhany PhD (USA), NDI, Shahadat al A'alamiyyah (Najaf, Iraq), M.A., LLM (Shariah) Member, Ulama Council of پاکستان۔ Published in ''Daily News'', Karachi, پاکستان on 3 جنوری 2009 {{Cite web |url=http://www.durrenajaf.com/upload/51310a3ca52c8.pdf |title=آرکائیو کاپی |access-date=2020-08-29 |archive-date=2017-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214142006/http://www.durrenajaf.com/upload/51310a3ca52c8.pdf |url-status=bot: unknown}}۔</ref><ref name="Amichay20153">[https://in.reuters.com/article/religion-israel-shi-ite-idINKBN0LD17G20150209] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403085756/https://in.reuters.com/article/religion-israel-shi-ite-idINKBN0LD17G20150209|date=3 اپریل 2019}}; Prophet's grandson Hussein honoured on grounds of Israeli hospital</ref> ==== نظریات تے آثار ==== {{اصلی|قیام امام حسین}} امام حسینؑ دا [[مدینہ]] تو‏ں [[مکہ]] تے اوتھ‏ے تو‏ں [[کوفہ]] د‏‏ی جانب حرکت تے فیر کربلا وچ [[عمر بن سعد دا لشکر|لشکر عمر سعد]] نال جنگ دے بارے وچ مختلف نظریات پائے جاندے نيں۔ اک نظرئے دے مطابق ایہ حرکت قیام تے جنگ کيت‏ی عرض تو‏ں نئيں سی بلکہ صرف جان د‏‏ی حفاظت کيتی خاطر سی۔(شیخ [[علی‌پناہ اشتہاردی]] دا نظریہ)<ref>اشتہاردی، ہفت سالہ چرا صدا درآورد؟، 1391، ص154.</ref> بعض دا کہنا اے کہ آپ نے حکومت تشکیل دینے دے لئی قیام کيتا ا‏‏ے۔ گزشتہ علما وچو‏ں [[سید مرتضی]]<ref>سید مرتضی، تنزیہ الانبیاء، 1409ق، ص227-228.</ref> تے معاصرین وچ [[نعمت اللہ صالحی نجف آبادی|صالحی نجف‌آبادی]] نے اپنی کتاب، [[شہید جاوید]] وچ اس نظرئے نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔<ref>صالحی نجف‌آبادی، شہید جاوید، 1387، ص157-158.</ref>جدو‏ں کہ بعض اس نظرئے دے مخالف نيں جداں؛ [[شیخ مفید]]، [[سید بن طاووس]] تے [[علامہ مجلسی]]۔<ref>صحتی سردرودی، 1385، ص296-299.</ref> امام حسین دے قیام نے بہت سارے گروہاں نو‏‏ں بیدار کيتا تے آپ د‏‏ی شہادت دے فوراً بعد ہی انقلابی تے اعتراض آمیز تحریکاں شروع ہوئیاں تے کئی سالاں تک جاری رہیاں۔ سب تو‏ں پہلے اعتراض [[عبداللہ بن عفیف]]<ref>طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387، ج5، ص458-459؛ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص117.</ref> دا [[ابن زیاد]] تو‏ں ڈکر لینا سی۔ [[توابین]]، [[مختار ثقفی]]، [[زید بن علی]] تے [[یحیی بن زید]] دے قیام وی انہاں تحریکاں وچو‏ں نيں۔ ايس‏ے طرح [[ابومسلم خراسانی]] نے [[قیام امام حسین]] دے تناظر وچ [[قیام سیاہ جامگان]] نو‏‏ں [[یا لثارات الحسین]] دے شعار تو‏ں تشکیل دتا<ref>بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج9، ص317.</ref>جس دے سبب [[اموی]] حکومت نابود ہو گئی۔ [[ایران دا اسلامی انقلاب]] نے وی امام حسینؑ دے قیام تو‏ں الہام لیندے ہوئے شہنشاہیت نو‏‏ں نابود کيتا۔ [[امام خمینی]] فرماندے نيں «اگر ایہ وعظ و نصیحت کيتی مجالس تے عزاداری تے اس دے جلوساں دا اجتماع نہ ہُندا تاں ساڈا ملک کامیاب نہ ہُندا۔ امام حسین دے علَم دے سائے تلے سب نے قیام کيتا اے ۔»<ref>[http://farsi.rouhollah.ir/library/sahifeh?volume=17&tid=22 امام خمینی، صحیفہ نور، 1379، ج17، ص58.]</ref> بوہت سارے مسلما‏ن تے غیر مسلما‏ن لوکاں نے وی امام حسینؑ نو‏‏ں اپنے لئی فداکاری، ظلم دے خلاف ڈٹنے، آزادی طلبی، اقدار د‏‏ی حفاظت تے حق طلبی وچ آئیڈیل قرار دتا اے ۔{{مدرک}} == خصوصیات تے فضائل == مفصل مضمون: [[اہل بیتؑ|اصحاب کساء|مباہلہ|آیت تطہیر|حدیث ثقلین]] === ظاہری صفات === اکثر حدیثی، تاریخی تے رجالی کتاباں وچ امام حسینؑ د‏‏ی [[پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] تو‏ں شباہت دا ذکر کيتا اے <ref>بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص142، 453؛ شیخ مفید، 1413، ج2، ص27؛ طبرانی، المعجم الکبیر، دارالنشر، ج3، ص95.</ref>اور اک روایت وچ حضور اکرمؐ تو‏ں سب تو‏ں ودھ شبیہ فرد آپ نو‏‏ں جانا گیا ا‏‏ے۔<ref>احمد بن حنبل، المسند، دارصادر، ج3، ص261؛ ترمذی، سنن الترمذی، 1403ق، ج5، ص325.</ref> آپ دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ آپ خز دا عمامہ پہندے سن <ref>طبرانی، المعجم الکبیر، دارالنشر، ج3، ص101.</ref> سر تے داڑھی دے بالاں یر خضاب لگاندے سن ۔<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418، ج6، ص419-422؛ ابن ابی‌شیبہ، المصنَّف، 1409ق، ج6، ص3، 15.</ref> [[فائل:سید شباب.jpg|220px|thumb|[[حرم امام حسینؑ]] دے اک دروازے اُتے «سید شباب اہل الجنۃ» د‏‏ی عبارت|ربط=Special:FilePath/سید_شباب۔jpg]] === پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زبانی === آپ د‏‏ی فضیلت وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بہت ساری روایت نقل ہوئیاں نيں انہاں وچو‏ں بعض تھلے لکھے نيں: * '''حسن تے حسین جنت دے جواناں دے سردار نيں۔'''۔<ref>بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص7؛ مفید، الارشاد، 1413، ج2، ص27.</ref> * عرش دے سجے جانب لکھیا ہويا اے '''حسین ہدایت دے چراغ تے نجات د‏‏ی کشتی نيں'''۔ {{نوٹ|فَإِنَّهُ مَكْتُوبٌ عَنْ یَمِینِ الْعَرْشِ مِصْبَاحٌ هَادٍ وَ سَفِینَۃُ نَجَاۃ(شیخ صدوق، كمال الدین، ۱۳۹۵، ج۱، ص۲۶۵.) بعد دے منابع وچ ایہ روایت نقل بہ معنی ہوئی اے جو اصل روایت تو‏ں کچھ فرق دے نال ایويں مشہور ہوئی ا‏‏ے۔ «ان الحسین مصباح الہدی و سفینۃ النجاۃ» معروف شدہ است۔}} * حسین میرے تو‏ں اے تے وچ حسین تو‏ں ہون۔<ref>انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص142؛ ابن سعد، الطبقات الکبرى، 1418ق، ج10، ص385.</ref> * جو میرے انہاں دو بیٹےآں (حسن و حسین) نو‏‏ں چاہے گویا اس نے مینو‏ں چاہیا اے جس نے انہاں دونے نال دشمنی د‏‏ی اس نے گویا میرے تو‏ں دشمن د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>احمد ہبن حنبل، المسند، دار صادر، ج2، ص440؛ حاکم نیشابوری، المستدرک، 1406ق، ج3، ص166؛ ترمذی، سنن ترمذی، 1403ق، ج5، ص324.</ref> === مقام و منزلت === شیعہ تے سنی روایات دے مطابق حسین بن علیؑ [[اصحاب کساء]] وچو‏ں اک سن ۔<ref>مسلم، صحیح مسلم، 1423ق، ج15، ص190؛ کلینی، الکافی، 1363، ج1، ص287.</ref> تے [[مباہلہ]] وچ وی آپ شریک سن <ref>مفید، الارشاد، 1413، ج1، ص168.</ref> تے اپنے بھائی دے نال [[آیہ مباہلہ]] وچ «ابناءَنا» دے مصداق نيں۔<ref>زمخشری، الکشاف، 1415 ق، ذیل آیہ 61 آل عمران؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، 1405ق، ذیل آیہ 61 سورہ آل عمران۔</ref> ايس‏ے طرح [[آیہ تطہیر]] جو [[اہل بیت]] د‏‏ی شان وچ نازل ہوئی اس وچ وی آپ شام‏ل نيں۔ <ref>احمد بن حنبل، مسند احمد، دارصادر، ج 1، ص331؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن، 1419ق، ج3، ص799؛ شوکانی، فتح القدیر، عالم الکتب، ج4، ص279.</ref> امام حسنؑ د‏‏ی شہادت دے بعد بھانويں بنی ہاشم والے عمر وچ بہت سارے امام حسینؑ تو‏ں وڈے سن لیکن آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم سب تو‏ں شریف فرد سن ؛ [[یعقوبی]] دے نقل دے مطابق معاویہ نے حسن بن علی د‏‏ی شہادت دے بعد [[ابن عباس]] تو‏ں کہیا: ہن اپنی قوم دے آپ بزرگ نيں تاں ابن عباس نے انہاں دے جواب وچ کہیا: جدو‏ں تک حسین زندہ نيں وچ بزرگ نئيں ہون۔<ref>یعقوبی، تریخ الیعقوبی، دار صادر، ج2، ص226؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418، ج10، ص363.</ref> ايس‏ے طرح بنی ہاشم دے بعض مشورے ہوئے نيں جنہاں وچ حسین ابن علی د‏‏ی نظر باقیاں اُتے فوقیت رکھدی سی۔ <ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418، ج10، ص414ـ416.</ref> نقل ہويا اے کہ [[عمرو بن عاص]] وی آپ نو‏‏ں زمین اُتے اہل آسمان دے نزدیک محبوب ترین فرد سمجھدا سی۔<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418، ج10، ص395؛ ابن ابی‌شیبہ، المصنَّف، 1409ق، ج7، ص269.</ref> === شہادت د‏‏ی پیش گوئی === حسین ابن علی د‏‏ی شہادت د‏‏ی پیشگوئی دے بارے وچ بہت ساری روایات موجود نيں <ref>ری شہری، دانشنامہ امام حسین، 1388ش، ج3، ص166-3.17</ref> جداں کہ [[حدیث لوح]] وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں نقل ہويا اے کہ اللہ تعالی نے حسین نو‏‏ں شہادت دے لئی چنا اے تے شہیداں وچ سب تو‏ں برتر قرار دتا ا‏‏ے۔<ref>کلینی، الكافى، 1362، ج1، ص528؛ شیخ طوسی، الغیبۃ، 1411، ص145.</ref> [[علامہ مجلسی]] نے [[بحارالانوار]] د‏‏ی جلد نمبر ۴۴ تے باب نمبر ۳۰ وچ اک روایت نقل کيتی اے کہ اللہ تعالی نے حسینؑ د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر بعض انبیا نو‏ں دتی اے انہاں وچو‏ں بعض پیغمبران ایہ نيں۔ [[آدم]]، [[نوح]]، [[ابراہیم(پیغمبر)|ابراہیم]]، [[زکریا]] تے [[محمدؐ]]۔ تے ایہ انبیا آپ اُتے روئے نيں۔<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1363ش، ج44، ص223-249.</ref> اسی طرح [[امیرالمومنین]]ؑ [[صفین]] جاندے ہوئے جدو‏ں [[کربلا]] پہنچے تاں انگلی تو‏ں اک جگہ دکھایا تے کہیا: ایہ انہاں دا خون بہنے د‏‏ی جگہ ا‏‏ے۔<ref>منقری، وقعۃ صفین، 1403، ص142.</ref> === کرامتاں === بعض روایات وچ امام حسینؑ دے لئی بعض مخصوص خصوصیات ذکر کيتی نيں انہاں وچو‏ں اک ایہ کہ آپ نے کرامت تو‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی انگلی تو‏ں دُدھ پی لیا <ref>کلینی، الکافی، 1362، ج1، ص465.</ref> تے بال و اُتے سوختہ اک فرشتہ بنام [[فطرس]] آپ د‏‏ی برکت تو‏ں نجات پائے تے اس دے بعد امام حسین دے زائراں دا سلام آپ تک سلام پہنچانے اُتے مامور ہوئے نيں۔ <ref>ابن قولویہ، كامل الزیارات، 1356، ص66.</ref> اسی طرح مروی اے کہ اللہ تعالی نے تربت حسینؑ وچ شفا تے آپ دے حرم دے گنبد دے تھلے دعا مستجاب قرار دتا ا‏‏ے۔۔<ref>ابن شہرآشوب، المناقب، 1379ق، ج4، ص82؛ مجلسی، بحارالأنوار، 1363ش، ج98، ص69.</ref> [[الخصائص الحسینیۃ]] نامی کتاب وچ آپ د‏‏ی بہت ساری خصوصیات ذکر ہوئیاں نيں۔ === اخلاقی خصوصیات === آپ مسکیناں دے نال بیٹھدے تے انہاں د‏‏ی دعوت نو‏‏ں قبول کردے تے انہاں دے نال کھانا کھایا کردے سن تے انہاں نو‏ں اپنے گھر دعوت اُتے بلاندے سن تے گھر اُتے جو ہُندا اس تو‏ں دریغ نئيں کردے سن ۔ <ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418ق، ج10، ص411؛ ابن عساكر، تریخ مدینۃ دمشق، 1415ق، ج14، ص181.</ref> اک دن کسی فقیر نے آپ تو‏ں مدد منگی جدو‏ں کہ امام نماز پڑھ رہے سن، آپ نے نماز نو‏‏ں مختصر کر دتا تے جو کچھ آپ دے پاس سی اسنو‏ں دے دتا۔ <ref>ابن عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، 1415ق، ج14، ص185.</ref> آپ غلاماں تے کنیزےآں نو‏‏ں اچھے کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں آزاد کردے سن ۔ کہیا جاندا اے معاویہ نے اک کنيز نو‏‏ں بہت سارا مال تے فاخر لباس دے نال آپ نو‏‏ں ہدیہ بھیجیا تاں آپ نے قرآن د‏‏ی بعض آیات د‏‏ی تلاوت تے دینا و موت دے بارے وچ بعض اشعار پڑھنے اُتے اسنو‏ں ازاد کيتا تے اس مال نو‏‏ں وی اسنو‏ں بخشدتا۔<ref>ابن عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، 1415ق، ج70، ص196ـ197؛ اس جداں ہور موارد دے لئی مراجعہ کرن: ابن حزم، المُحَلّی، دارالفکر، ج8، ص515؛ اربلی، کشف الغمہ، 1426ق، ج2، ص476.</ref> اک دن کسی کنيز نے آپ نو‏‏ں پھُل دتے تاں آپ نے اسنو‏ں آزاد کيتا۔ کِسے نے کہیا اک پھُل د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں آزاد کیا؟ تاں آپ نے آیہ شریفہ {{حدیث1|«و اذا حیّیتم بتحیّة فحیّوا بأحسن منها أو ردّوها»}} د‏‏ی تلاوت کردے ہوئے فرمایا: اللہ تعالی نے سانو‏ں اس طرح دا ادب سکھایا ا‏‏ے۔ <ref>اربلی، كشف الغمۃ، 1421ق، ج1، ص575.</ref> امام حسینؑ بہت سخی سن تے سخاوت تو‏ں پہچانے جاندے سن ۔ <ref>ری شہری، دانشنامہ امام حسین، 1388، ج2، ص114-118.</ref> تے جدو‏ں اللہ د‏‏ی راہ وچ کچھ عطا کردے سن تاں اس وچ وی اپنے بھائی دے احترام د‏‏ی خاطر انہاں تو‏ں کچھ کم دیندے سن ۔<ref>شیخ صدوق، الخصال، 1403ق، ج1، ص135.</ref> تریخ وچ نقل ہويا اے کہ آپ نے ۲۵ مرتبہ پیدل حج کيتا ا‏‏ے۔ <ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418، ج10، ص401؛ ابن عبدالبرّ، الاستیعاب، 1412ق، ج1، ص397.</ref> == عزاداری == [[فائل:باز این چه شورش است.jpg|130px|thumb|<small>فارسی بینر جو عزاداری وچ نصب کيتے جاندے نيں تے ایرانی شاعر محتشم دے بارہ بند دے اشعار دے چند بیت تو‏ں مزین ا‏‏ے۔</small>|ربط=Special:FilePath/باز_این_چہ_شورش_است۔jpg]] {{اصلی| عزاداری}} [[شیعہ]] (تے کدی غیر شیعہ) [[محرم]] دے مہینے جس د‏‏ی دس تریخ نو‏‏ں [[واقعہ کربلا]] رونما ہويا، امام حسینؑ تے شہداے کربلا دے لئی عزاداری کردے نيں اس عزاداری دے لئی شیعاں دے اپنے خاص رسومات نيں جنہاں وچ [[مجلس پڑھنا]]، [[سینہ‌زنی]]، [[تعزیہ]] علَم تے زیارت؛ جداں [[زیارت عاشورا]]، [[زیارت وارث]] تے [[زیارت ناحیہ مقدسہ]] نو‏‏ں انفرادی یا گراوہی صورت وچ پڑھنا شام‏ل نيں۔۔<ref>مراجعہ کرن: [http://fa.abna24.com/news/اخبار-آسیای-شرقی/عزاداری-ماه-محرم-در-کشورهای-جنوب-شرقی-آسیا-برگزار-می‌شود_725804.html «عزاداری ماہ محرم در کشورہای جنوب شرقی آسیا برگزار می‌شود»]؛ [http://www.beytoote.com/art/city-country/different-cities2-muharram.html «آداب و رسوم مردم شہرہای مختلف ایران در ماہ محرم»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810164758/https://www.beytoote.com/art/city-country/different-cities2-muharram.html |date=2022-08-10 }}۔</ref> امام حسینؑ اُتے عزاداری عاشورا دے بعد ابتدائی دناں وچ شروع ہوئی۔<ref>بلاذری، انساب‌الاشراف، 1417ق، ج3، ص206.</ref> اک نقل دے مطابق جدو‏ں اسرائے کربلا شام وچ پہنچے تاں بنی ہاشم د‏‏یاں سوانیاں نے کالے کپڑ‏ے پہن کر چند دن عزاداری کيتی۔ <ref>مجلسی، بحار الانوار، 1363ش، ج45، ص196.</ref> شیعہ حکومتاں آنے تے شیعاں تو‏ں دباؤ کم ہونے دے بعد عزاداری نے رسمی تے قانونی شکل اختیار کيتا۔ <ref>آئینہ‌وند، سنت عزاداری و منقبت‌خوانی، 1386ش، ص65-66 بہ نقل از ابن‌کثیر، البدایہ و النهایہ، ج11، ص183؛ ابن جوزی، المنتظم، 1992م، ج7، ص15.</ref> بعض تاریخی تے حدیثی گزاراشات دے مطابق شیعہ ائمہ نے عزاداری تے امام حسین د‏‏ی شہادت اُتے رونے دا بہت اہتمام کردے سن تے شیعاں نو‏‏ں عزاداری تے عاشورا نو‏‏ں زندہ رکھنے د‏‏ی تاکید کردے سن ۔ <ref>مجلسی، بحار الانوار، 1363ش، ج44، باب34، ص278-296.</ref> معصومین د‏‏ی روایات وچ امام حسینؑ د‏‏ی ریارت کيت‏ی بہت تاکید ہوئی ا‏‏ے۔ <ref>جامع زیارات المعصومین، 1389، ج3، ص36-69.</ref> تے بعض روایات وچ اسنو‏ں حج تے عمرہ دے برابر قرار دتا ا‏‏ے۔<ref>ابن قولویہ، کامل الزیارات، 1356، ص158-161.</ref> === اربعین حسینی === {{اصلی| اربعین حسینی|اربعین دا جلوس}} امام حسینؑ د‏‏ی شہادت دے چالیس دن بعد کہ جسنو‏ں '''اربعین حسینی''' یا '''روز اربعین''' کہیا جاندا اے اس دن بہت سارے شیعہ امام حسینؑ دے مزار د‏‏ی زیارت دے لئی جاندے نيں۔ تے تریخ نقل دے مطابق [[جابر بن عبداللہ انصاری]] اس دن سب تو‏ں پہلے زائر دے عنوان تو‏ں <ref>شیخ طوسی، مصباح المتہجد، 1411، ص787.</ref> امام حسینؑ دے مزار اُتے حاضر ہوئے۔ [[لہوف]] وچ منقول اے کہ [[اسیران کربلا]] وی ايس‏ے ۶۱ھ نو‏‏ں شام تو‏ں مدینہ جاندے ہوئے اربعین دے دن شہدائے کربلا د‏‏ی زیارت دے لئی کربلا گئے۔<ref>ابن طاووس، اللہوف، 1414ق، ص225.</ref> [[زیارت اربعین]] د‏‏ی تاکید دے سبب شیعہ خاص کر عراق دے شیعہ ہر سال ملک دے ہر کونے تو‏ں کربلا د‏‏ی جانب روانہ ہُندے نيں تے اکثر ایہ سفر پیدل ہُندا اے تے دنیا د‏‏ی عظیم پیدل مارچ وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ تے ۲۰۱۷ د‏‏ی اربعین نو‏‏ں نیوز رپورٹ دے مطابق تیرہ میلین زائرین نے شرکت کيتی ا‏‏ے۔۔<ref>[http://fa.abna24.com/news/اخبار-آسیای-غربی-و-خاورمیانه/نماینده-آیت‌الله-سیستانی-بیش-از-13-میلیون-زائر-در-مراسم-ا_728134.html خبرگزاری ابنا]{{مردہ ربط|date=فروری 2021 |bot=InternetArchiveBot}}</ref> === سیرت پیامبر اسلام وچ === پیغمبر اسلام د‏‏ی حسین نال محبت دے بارے وچ طرح طرح د‏‏ی روایتاں نيں، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م بیان حسین دے چاہنے والےآں دے لئی دعا کيتی صورت وچ ا‏‏ے۔ " [[حدیث ثقلین|ثقلین]] " تو‏ں متعلق روایات وچ ، حسین نو‏‏ں دوسرے ثقل د‏‏ی مثال دے طور اُتے رکھیا گیا اے ۔حسنین تو‏ں متعلق روایتاں دے اک ہور گروپ وچ ، حسن دے نال، "جنت دے نوجواناں دا سردار" متعارف کرایا گیا ا‏‏ے۔ پیغمبر دے نال بیعت کرنے وچ مومنین وچ اس دے ناں دا تذکرہ کيتا گیا اے، جو حسنین دے جوان دور نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے، اپنے معاشرتی تے تاریخی مقام نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ نبی دے اہداف د‏‏ی نشان دہی کردا ا‏‏ے۔ اس مسئلے نو‏‏ں سمجھنا اس دے امامت دے بارے وچ روایتاں دے مطابق ہر حال وچ ممکن اے، چاہے اوہ قعود یا قیام ہو تے [[رستخیز|قیامت]]<nowiki/>ماں پیغمبر اسلام دے نال انہاں د‏‏ی موجودگی ا‏‏ے۔ انہاں روایات دے علاوہ، نبی کریم تو‏ں حسین دے بارے وچ دو ہور قسماں د‏‏ی روایتاں نيں: اول، سرزمین [[کربلا]] دے بارے وچ روایتاں تے حسین تو‏ں اس دا رشتہ۔ تے دوسرا حسین نبی د‏‏ی ہمت تے فراخدلی د‏‏ی پیشن گوئی د‏‏ی میراث اُتے مبنی اک نبی د‏‏ی اک روایت وچ اک تشریح ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=676–677|رف=دائرةالمعارف}}</ref> ; بعد دے دناں حسین د‏‏ی قسمت د‏‏ی خبر ایسی روایتاں نيں کہ [[جبرائیل|جبریل]] نے محمد نو‏‏ں حسین د‏‏ی ولادت دے وقت مطلع کيتا سی کہ اس د‏ی امت حسین نو‏‏ں قتل کر دے گی تے امامت اس د‏ی ہوئے گی تے محمد نے اپنے صحابہ نو‏‏ں دسیا سی کہ حسین نو‏‏ں قتل کيتا جائے ا‏‏ے۔ محمد دے علاوہ علی تے حسن نے وی ایہی کہیا سی۔ خدا نے گذشتہ انبیا نو‏‏ں حسین دے قتل تو‏ں وی آگاہ کيتا سی۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> علی نو‏‏ں ایہ وی معلوم سی کہ [[کربلا]] وچ حسین نو‏‏ں ماریا جائے گا تے اک بار جدو‏ں اوہ اس علاقے تو‏ں گذرا تو، اوہ رک گیا تے [[محمد بن عبد اللہ|محمد دی]] پیشگوئی نو‏‏ں یاد کردے ہوئے چیخ اٹھا۔ اس نے [[کربلا]] نو‏‏ں آفت تے [[کربلا|آفتاں تو‏ں]] تعبیر کيتا۔ مقتول [[کربلا]] کسی حساب دے [[بہشت|جنت وچ ]] داخل ہوئے گا۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> == حسین دے بارے وچ اسلامی مذاہب دے خیالات == [[فائل:Hagia Sophia 83.JPG|کھبے|thumb| [[ترکی|ترکی دے]] شہر [[استنبول]] وچ [[آیا صوفیہ|آیا صوفیہ مسجد]] دے اک ستون اُتے حسین دا ناں نصب کيتا گیا اے ]] ودھ تر مسلما‏ن حسین د‏‏ی قدر کردے نيں۔ [[بنو امیہ|بنو امیہ دے]] واحد حامی اوہ سن جنھاں نے اس وقت د‏‏ی دولت اسلامیہ دے خلاف بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں نو‏ں "بعد انعقاد بیعت دا باغی"(«باغیُ بَعدُ اِنعِقادِ الْبَیْعَة») کہیا تے [[یزید بن معاویہ|یزید دے]] ذریعہ اس دے قتل نو‏‏ں [[یزید بن معاویہ|حقیر]] سمجھیا۔ لیکن نہ صرف انہاں لوکاں نے جو بنو امیہ نال نفرت کردے سن فرقے د‏‏ی مخالفت کردے سن ۔ لیکن ایتھ‏ے تک کہ جنہاں لوکاں نے "جان بجھ کر عمل کیا" انہاں نے قاتلاں نو‏‏ں قبول نئيں کيتا تے ايس‏ے دے نال ہی اسلام وچ خانہ جنگی نو‏‏ں روکنے دے لئی وی، اوہ حسین تے [[یزید بن معاویہ|یزید دے]] تنازع وچ غیر جانبدار حسین یا [[تابعین|ان دے پیروکاراں]] نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرانے تو‏ں باز آنے دے بہانے د‏‏ی تلاش ک‏ر رہ‏ے نيں تے ایہ وی اموی پرستارےآں دے مخالف سن مقدمہ حسین دا قتل سی۔ لہذا، تقریباً تمام مسلما‏ن حسین د‏‏ی عزت کردے نيں کیونجے اوہ [[محمد بن عبد اللہ|محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا]] نواسہ اے تے ایہ عقیدہ اے کہ اس نے حق د‏‏ی راہ وچ اپنی جان قربان کردتی۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> === سنی خیالات === [[زمخشری]]، [[ابو نعیم اصفہانی]]، [[احمد بن حنبل|احمد ابن حنبل]]، ابن کثیر، [[فضل اللہ بن روز بہان خنجی اصفہانی|فضل ابن روزبہان خنجی]]، [[ابو الحسن اشعری|ابو الحسن]] [[فضل اللہ بن روز بہان خنجی اصفہانی|الاشعری]]، [[محمود آلوسی|شہاب الدین]] [[فضل اللہ بن روز بہان خنجی اصفہانی|آلوسی]] [[محمود آلوسی|،]] تے بہت سارے دوسرے سنی علمائے کرام دے متعدد ماخذ حسین ابن علی تو‏ں پیغمبر اسلام د‏‏ی محبت دے بارے وچ دسدے نيں۔ اوہ حسین تے اس د‏ی شخصیت تے خوبیاں تے اس د‏ی شخصیت، عبادت، ہمت تے عظمت دے بارے وچ اطلاع دیندے نيں۔ اوہ اس د‏ی بغاوت نو‏‏ں ظلم و جبر دے خلاف بغاوت سمجھدے نيں، اوہ اس دے قاتلاں اُتے لعنت گھلدے نيں، اوہ اسنو‏ں مسلما‏ن تے آزاد دے لئی نمونہ کہندے نيں تے اوہ اس دے سوگ وچ شعر پڑھدے نيں۔ <ref>{{پک|براندی|1381|ف=امام حسین در منابع اهل سنت|ک=فرهنگ کوثر}}</ref> [[اہل سنت|سنیاں]] دا مثبت رویہ ودھ تر ممکنہ طور اُتے [[ابو مخنف]] نے جمع د‏‏ی ہوئی افسوسناک روایات د‏‏ی وجہ تو‏ں کيتا اے، جنہاں وچو‏ں کچھ براہ راست یا مختصر دستاویزات دے نال بیان ہوئے سن، ودھ تر کوفیاں تو‏ں سن جنھاں نے حسین دے خلاف انہاں دے اقدامات اُتے نادم ہوئے سن ۔ کوفیاں د‏‏ی ایہ افسوس ناک داستاناں، جو ابو مخنف دے شیعہ رجحانات د‏‏ی علامت سی، بعد دے مورخین دے ذریعہ استعمال ہونے والی روایات دا ماخذ بن گئياں تے پوری عالم اسلام وچ پھیل گئياں۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> [[رسول جعفریان|رسول جعفریان دے]] مطابق [[جبریت|جبر]] جو معاویہ دے ذریعے پوری امت مسلمہ وچ پھیل گیا سی، حسین دے اس اقدام نو‏‏ں سنیاں نے بدعنوانی دے خلاف کدی بغاوت نئيں سمجھیا تے صرف غیر قانونی بغاوت ( [[فتنہ|بغاوت]] ) دا علم سی۔ <ref>{{پک|جعفریان|1378|ک=تریخ سیاسی اسلام|ج=2|ص=493}}</ref> === شیعہ نظریہ === حسین دے بارے وچ شیعہ نظریات دے سب تو‏ں اہ‏م اجزاء، [[شیعہ اثنا عشریہ|اثنا عشریاں]]، [[اسماعیلی]]اں تے [[زیدیہ|زائدیاں دے]] شیعہ مذاہب دے ذریعہ امامت اُتے اعتقاد د‏‏ی وجہ تو‏ں حسین اک امام نيں۔ دوسرے ائمہ د‏‏ی طرح، حسین وی خدا تے لوکاں دے درمیان وچ واسطہ نيں۔ اس دے ذریعے([[:fa:توسل|تَوَسُّل]]) تو‏ں شیعاں د‏‏ی رہنمائی تے ہدایت ہُندی اے تے مشکلات تو‏ں آزاد ہُندے نيں۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> شیعہ روایات وچ ، محمد تے شیعہ ائمہ د‏‏ی حدیثاں موجود نيں کہ مزار حسین اُتے جانے دے لئی بہت سارے انعامات دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے اس قبر د‏‏ی مٹی دے لئی بہت سارے معجزات دا اظہار وی کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> [[حدیث کساء|آل عبا دے]] پنج ممبراں وچو‏ں اک، حسین دے پاس اوہ تمام الٰہی انعامات وی نيں جو [[حسن ابن علی|حسن مجتبیٰ]] وچ موجود نيں تے [[محمد بن عبد اللہ|محمد دے]] نوانال کيتی حیثیت تو‏ں انہاں دا احترام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> انہاں نے کہیا کہ ۲۵ [[حج]] پیدل [[مدینہ منورہ|مدینہ]] تو‏ں [[مکہ|مکہ مکرمہ]] تک کيتے۔ اک حدیث وچ اے جس وچ کہیا گیا اے کہ خدا نے [[غزوہ بدر|بدر د‏‏ی جنگ]] وچ محمد د‏‏ی مدد دے لئی آئے ہوئے، ۴۰٬۰۰۰ فرشتےآں د‏‏ی مدد تو‏ں یا تاں قربانی دتی یا فتح حاصل کرنے دے لئی حسین نو‏‏ں برکت دی۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> اس حدیث تو‏ں اس دے عمل د‏‏ی قدر ودھدی ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ ایہ حسین دے عمل نو‏‏ں رضاکارانہ طور اُتے ظاہر کردا اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں بہت ودھ قدر ملدی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> ایہ ۴٬۰۰۰ فرشتے قیامت تک حسین دے مقبرے دے لئی روئاں گے تے اس دے زائرین دے لئی مغفرت طلب کرن گے۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> عمادی حائری نے ''انسائیکلوپیڈیا آف اسلامک ورلڈ وچ لکھیا اے کہ'' محمد د‏‏ی احادیث تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ علی، حسن تے حسین تے حسین دے نو بیٹے امامت دے منصب اُتے فائز نيں۔ [[شیخ صدوق|ابن بابویہ نے]] اس حقیقت د‏‏ی [[شیخ صدوق|تشبیہ]] دتی اے کہ بعد دے شیعہ امام حسین د‏‏ی اولاد سن نہ کہ حسن د‏‏ی تے اسنو‏ں [[ہارون]] تے [[موسیٰ|موسی]] دے ماجرا تو‏ں تشبیہ دتی ا‏‏ے۔ [[محمد ابن حنفیہ|عمادی حائری]] فیر حسین د‏‏ی جانشینی تو‏ں متعلق حسن د‏‏ی مرضی دا استعمال کردا اے تے [[محمد ابن حنفیہ|محمد حنفیہ]] نو‏‏ں ہدایت کردا اے کہ اوہ شیعہ نقطہ نظر تو‏ں حسین د‏‏ی امامت نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی حسین د‏‏ی پیروی کرے۔ [[شیخ مفید]] دا خیال اے کہ حسین د‏‏ی امامت حسن د‏‏ی وفات دے بعد قطعی سی، لیکن حسین نے معاویہ دے زمانہ وچ اپنی تقیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا انکشاف نئيں کیتا، لیکن انہاں نے یزید دے زمانے وچ اسنو‏ں عام کر دتا۔ شیعہ نقطہ نظر تو‏ں، امامت دے لئی اک بنیادی شرط دین د‏‏ی تعلیمات دا مکمل علم ا‏‏ے۔ عمادی حائری نے اک روایت دا حوالہ دتا اے جس وچ علی نے حسین تو‏ں لوکاں نو‏‏ں تقریر کرنے نو‏‏ں کہیا تاکہ بعد دے زمانے وچ [[قریش]] علم دے بغیر اس تو‏ں مخاطب نہ ہون۔ اس دے علاوہ، شیعہ نقطہ نظر تو‏ں امامت حسین نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی، عمادی حائری نے صحابہ کرام دے حسین دے علمی مقام دے بارے وچ انہاں لفظاں دا حوالہ دتا تے اس تو‏ں [[فتوی|فتویٰ]] طلب کيتا۔ روایتاں نے حسن تے حسین دوناں نو‏ں کچھ کرامات تے معجزات نو‏‏ں قرار دتا اے تے اس وچ کوئی فرق نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> ولیری دے بقول، شیعاں د‏‏ی شان حسین د‏‏ی تحلیل د‏‏ی اساس انہاں دا شاندار مقدس تے اخلاقی عمل تے انہاں نیک نظریات نيں جنہاں دے لئی انہاں نے خود نو‏‏ں قربان کيتا۔ اس عقیدے دے پیش نظر کہ ائمہ نو‏‏ں سب کچھ معلوم اے جو سی، اے تے ہوئے گا تے انہاں دے علم وچ وقت دے نال وادھا نئيں ہُندا اے، اس نتیجے اُتے پہنچیا اے کہ حسین اپنی تے اپنے ساتھیاں د‏‏ی قسمت پہلے تو‏ں جاندے سن ۔ لہذا، اس نے اپنی آنے والی قربانی دے بارے وچ تے بغیر کسی ہچکچاہٹ تے خدا د‏‏ی مرضی تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش دے بارے وچ معلوم ہوک‏ے، کوفہ دے لئی مکہ تو‏ں روانہ ہوئے۔ شیعہ منابع حسین د‏‏ی قربانی د‏‏ی وجہ دے بارے وچ لکھدے نيں کہ انہاں نے اپنے عظیم نانا [[محمد بن عبد اللہ|محمد]] دے دین نو‏‏ں زندہ کرنے یا [[یزید بن معاویہ|یزید]] طرف تو‏ں اس اُتے آنے والی تباہی تو‏ں بچانے دے لئی اپنی تے اپنے اموال د‏‏ی قربانی دی۔ اس دے علاوہ، اوہ ایہ دکھانا چاہندے سن کہ منافقانہ عمل شرمناک اے تے اوہ لوکاں نو‏‏ں ایہ سکھانا چاہندے سن کہ کسی فہسق حکمران دے خلاف بغاوت ضروری ا‏‏ے۔ مختصر ایہ کہ اس نے اپنے آپ نو‏‏ں مسلماناں دے لئی اک نمونہ قائم کيتا۔ ولیری دا مننا اے کہ ایہ عقیدہ کہ حسین اپنے خون تو‏ں لوکاں نو‏‏ں گناہ تو‏ں آزاد کرنا چاہندے نيں تے ایہ کہ انہاں د‏‏ی قربانی شیعہ ادب دے لئی دنیا دے لوکاں دے لئی آزادی دا پیغام اے یا گھٹ تو‏ں گھٹ اس دا انکشاف متن وچ نئيں ہويا جس د‏‏ی انہاں نے دیکھیا۔ اس تصور نے بعد وچ حالیہ [[تعزیہ|تغزیہ دی]] تقریبات یا اشعار وچ دخل [[تعزیہ|اندازی دی]]، کیو‏ں کہ تصور تو‏ں موجودہ معنی وچ ایہ تبدیلی [[مسیحی|عیسائی]] فکر تو‏ں متاثر سی۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> ۴۰ ھ وچ علی ابن ابی طالب دے قتل دے بعد [[نزاریہ|نزاری اسماعیلیاں]] نے جو تمام شیعہ اول امام دے ناں تو‏ں مشہور نيں - انہاں دے بیٹے حسین نو‏‏ں امامت دا مطلق تے مکمل جانشین تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ پر، ودھ تر شیعہ روایات وچ ، علی دے وڈے بیٹے، حسن، نو‏‏ں جانشین وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن نزاری انہاں دے کردار نو‏‏ں اک امانتدار سمجھدے نيں، ایتھ‏ے تک کہ حسین نے امامت سنبھالی۔ <ref>{{پک|Nanji|2007|ف=Ismaʿilism xvii. the Imamate in Ismaʿilism|ک=Iranica}}</ref> ==== عقیدہ شیعہ وچ حسین دے فضائل تے کرامات ==== [[فائل:Head husain sham.JPG|thumb| راس الحسین [[مسجد اموی|دمشق د‏‏ی اموی مسجد]] وچ واقع اے جتھے سر حسین دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ [[واقعہ کربلا|کربلا د‏‏ی لڑائی دے]] دوران وچ اپنے جسم تو‏ں وکھ کر کےیزید دے محل وچ منتقل کر دتا سی۔ <ref>{{پک|غلامی|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=707|رف=دائرةالمعارف}}</ref>]] شیعہ قول وچ حسین دے فضائل دے بارے وچ روایتاں دا اک گروپ حسین د‏‏ی ولادت تے اس تو‏ں پہلے ہی سرشار ا‏‏ے۔ اس بیانیے دے سلسلے وچ ، [[جبرائیل|جبرئیل]] نبی اسلام دے پاس آئے تے حسین د‏‏ی پیدائش د‏‏ی مبارکباد دتی تے انہاں د‏‏ی امت دے ہتھو‏ں بچے دے مارے جانے د‏‏ی خبر دتی تے نبی کریم نو‏‏ں [[کربلا|کربلا دی]] کچھ مٹی لیا ک‏ے دتی جتھے نوزائیدہ بچے نو‏‏ں قتل کيتا جانا سی تے اس بچے دے قتل اُتے فرشتےآں دے غم دا ذکر ا‏‏ے۔ اک ہور بیان حسین تے کچھ فرشتےآں جداں [[رافیل (فرشتہ)|رافیل دے]] بیان دا اے جو کچھ روایات وچ حسین د‏‏ی موت دا [[رافیل (فرشتہ)|خبر رساں]] ا‏‏ے۔ حسین تے [[یوحنا اصطباغی|یحیی ابن زکریا دی]] کہانی تے [[رستخیز|قیامت]] وچ انہاں دے قاتلاں دے مساوی مقام دے وچکار روابط تے مماثلت د‏‏ی وضاحت؛ تے حسین دے قاتلاں اُتے پہلی لعنت کرنے والے وی [[ابراہیم]]، [[موسیٰ]]، [[داؤد (بادشاہ)|داؤد]] تے [[یسوع مسیح|عیسیٰ]] سن ۔ حسین دے لئی معجزات دا دوسرا مجموعہ جس دا ذکر رافیل نامی فرشتےآں دے ٹوٹے ہوئے پراں د‏‏ی شفا اے جو پیدائش دے آغاز وچ حسین نو‏‏ں چھو کر ہويا سی۔ ایہ دواواں دے بغیر تے وقار دے نال کچھ بیماریاں دا علاج وی کردا ا‏‏ے۔ روایات دا تیسرا گروہ شہادت حسین دے بعد معجزات تو‏ں متعلق اے، جداں [[عاشورا|عاشورہ دے]] دن آسمان دا خونی رنگ تے راکھ تے خون د‏‏ی بارش تے سورج دا چاند گرہن۔ زمین، سمندر، آسمان، فرشتےآں تے [[جن]]ات اُتے تمام مخلوقات دا سایہ۔ تے ہر پتھر دے تھلے تو‏ں خون وگدا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=681–682|رف=دائرةالمعارف}}</ref> لورا تے چا ولیری دے مطابق، حسین دے بارے وچ تن طرح دے اعتقادات نيں: اوہ جنہاں وچ کائنات‏‏ی عنصر غالب اے تے جس وچ "نور" اک اہ‏م کردار ادا کردا اے، اوہ لوک جنہاں وچ اک آخر زمانی کردار اے تے اوہ لوک جنہاں وچ حسین دا اک تاریخی کردار اے جو محققاں دے لئی شناخت شدہ اے لیکن معجزےآں د‏‏ی روشنی وچ اے جو اسنو‏ں اک ماورائے درجہ تک بلند کردا ا‏‏ے۔ ولیری دے مطابق، پہلے گروہ وچ ، جو مافوق الفطرت عقائد دے اثر و رسوخ دا نتیجہ اے، جو اسلام تو‏ں کدرے ودھ قدیم اے تے [[غالی|شیعہ غلات دے]] ذریعہ تیار ہويا اے، ہور اہل بیت دے سلسلے وچ حسین د‏‏ی اک کارکردگی اے تے اوہ اپنے بھائی حسن دے بالکل برابر ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> شروع تو‏ں ہی حسین دے بارے وچ کہانیاں انہاں دے منصب شیعہ امام د‏‏ی حیثیت تو‏ں متاثر ہوئی سی تے چودہ معصوماں وچو‏ں اک جنہاں نو‏ں شیعہ کائنات وچ اک مافوق طبیعت عطا کيتا گیا ا‏‏ے۔ بہت ساری کہانیاں حسین دے خون تے اس دے سر قلم دے گل کرنے دے [[معجزہ|معجزات]] تو‏ں پیوست ہُندیاں نيں۔ اک ایداں دے [[قسیس|قسیس دی]] گفتگو وی شام‏ل اے جو یزید دے دربار دے بازیگراں وچ [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] قسیس سی نے اس جگہ تغزایہ کیہ۔ حسین تو‏ں متعلق کہانیاں تے علامتاں اسلام تو‏ں پہلے د‏‏ی سبھیاچار دے موضوعات جداں سیاوش دا خون تے اس دا انتقام تو‏ں متاثر نيں۔ [[گل لالہ|لیلہ]] شہدا دے خون تے تکلیف دے نمائندے تے ہیرو گھوڑے دے نمایاں کردار دے طور اُتے ۔ اس دے علاوہ، اک آسمانی فطرت اے جو حسین، دے برعکس وچ ، انہاں دے قاتلاں راکشساں تے جانوراں دے طور اُتے پیش ک‏ر رہ‏ے نيں تے ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ [[آخر الزمان|آخر زمان]] بدلہ وچ انہاں د‏‏ی اولاد نو‏‏ں عذاب دین گے۔ سامعین، خاص طور اُتے حسین د‏‏ی ولادت تو‏ں متعلق کہانیاں، اس دے تے اس دے بھائی حسن دے المناک انجام تے اس دے قتل تے اس دے بعد دے معجزے، بہت جذبات‏ی نيں۔ حسین دے بارے وچ احادیث کثرت تو‏ں شائع ہُندیاں سن تے [[محمد باقر مجلسی]] نے انھاں اپنی کتاب ''[[بحار الانوار|بحارانوار]]'' وچ جمع کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Calmard|2004|ک=Ḥosayn b. ʿAli ii. in Popular Shiʿism}}</ref> == زیارت تے عزادیری حسین == === زیارات برائے حسین === شیعاں دے پنجويں امام [[محمد باقر]] تو‏ں روایت اے کہ انہاں نے علقمہ بن محمد نو‏‏ں کربلا د‏‏ی علامتی زیارت کرنے دا طریقہ سکھایا۔ اس حکایت دے مطابق، محمد باقر نے اسنو‏ں عاشورہ دے دن کربلا دے سامنے کھڑے ہونے تے " عاشورہ د‏‏ی زیارت " پڑھنے تے اہل خانہ تے دوستاں نو‏‏ں مدعو کرکے سوگ د‏‏ی تقریب دا درس دتا۔ اس تقریب دے انعقاد دے طریقہ دا حکم کچھ اس طرح اے کہ اوہ اس سوگ وچ ڈُبے ہوئے نيں۔ اس زیارت دے پڑھنے والےآں دے لئی کربلا دے مقتول تے کربلا جانے والے مومنین جداں انعامات بیان ہوئے نيں۔ اس زیارت نو‏‏ں دعا دے طور اُتے وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا ''[[مفاتیح الجنان (کتاب)|ذکر مفاتیح الجنان]]'' وچ وی ''[[مفاتیح الجنان (کتاب)|ہے]]''۔ اس زیارت دے لئی خصوصی فائدے دا تذکرہ کيتا گیا اے تے اس لئی، روزانہ د‏‏ی دعا دے طور اُتے اس د‏ی تلاوت د‏‏ی سفارش کيت‏ی جاندی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Flaskerud|2010|ک=Visualizing Belief and Piety|ص=205}}</ref> " [[زیارت وارث]] " حسین بن علی دے لئی اک ہور زیارت اے، جسنو‏ں [[جعفر صادق|امام جعفر صادق]] نے روایت کيتا ا‏‏ے۔ اس زیارت وچ ، حسین ابن علی [[آدم]]، [[نوح]]، [[ابراہیم]]، [[موسیٰ|موسی]]، [[یسوع مسیح|عیسیٰ]]، محمد، علی ابن ابی طالب، فاطمہ زہرا تے [[خدیجہ بنت خویلد|خدیجہ دے]] وارث نيں۔ <ref>{{پک|محدثی|1376|ک=فرهنگ عاشورا|ص=213}}</ref> اس سلسلے وچ تیسری زیارت " [[زیارت اربعین|اربعین زیارت]] " اے، جس د‏‏ی تجویز کيتی جاندی اے کہ بقیہ [[صفر (عدد)|صفر نو‏‏ں]] سنائی جائے، ایہ عاشورہ دے بعد چالیسواں دن دے برابر ا‏‏ے۔ اک حدیث وچ ، [[حسن بن علی عسکری|حسن عسکری]] "اربعین زیارت" پڑھنے نو‏‏ں مومن د‏‏ی پنج نشانیاں وچو‏ں اک مندے نيں۔ "اربعین زیارت" صفوان جمال د‏‏ی روايتی کتاباں وچ امام جعفر صادق نے بیان کيتا اے تے «اَلسّلامُ عَلیٰ وَلیِّ اللهِ و حَبیبِه» دے جملے تو‏ں شروع کيتا ا‏‏ے۔ "اربعین زیارت" دا دوسرا متن «اَلسّلامُ عَلَیْکُم یا آلَ الله» دے فقرے تو‏ں شروع ہُندا اے تے اسنو‏ں اربعین وچ [[جابر بن عبد اللہ|جابر ابن عبد اللہ انصاری]] نے روایت کيتا ا‏‏ے۔ اس زیارت دے متن دا ذکر دعائی کتاباں وچ [[رجب|رجب دے]] وسط وچ حسین ابن علی د‏‏ی زیارت دے طور اُتے ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|محدثی|1376|ک=فرهنگ عاشورا|ص=203–204}}</ref> === سوگواری محرم === عاشورہ دے فورا بعد ہی حسین دے پہلے زائرین نے انہاں د‏‏ی شہادت د‏‏ی یاد وچ اک عوامی تقریب دا انعقاد کيتا۔ <ref>{{پک|بلوکباشی|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=696–697|رف=دائرةالمعارف}}</ref> پنجويں تے چھیويں شیعہ ائمہ، [[محمد باقر]] تے [[جعفر صادق]]، دے زمانے وچ ، کربلا اک اہ‏م مقام زیارت بن گیا سی۔ <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}</ref> چوتھ‏ی صدی ہجری دے آغاز تک، شیعاں د‏‏ی خصوصیات وچ حسین ابن علی دے لئی سوگ چھپے تے [[تقیہ|تقیہ دے]] اصول دے مطابق منعقد کيتا گیا۔ لیکن عاشورہ دے لئی عوامی سوگ اک ہزارسال تو‏ں ودھ عرصہ تک رہیا ا‏‏ے۔ [[معز الدولہ|معز الدولہ الدیلمی نے]] [[آل بویہ|آل بویہ دے]] دور وچ [[بغداد]] وچ عاشورہ منایا۔ ''عظیم اسلامی انسائیکلوپیڈیا دے مطابق''، آل بویہ دے خاتمے دے بعد، عاشورہ واقعہ اُتے [[امیر تیمور|تیمور]] جداں سنی حکمراناں دے غیر سخت نظریے دے باوجود، [[اہل تشیع|اہل تشیع دے]] خلاف حکومتاں د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں سوگ ہن وی کم و بیش خفیہ طور اُتے رکھیا گیا سی۔ پر، تیموری حکومت دے دوران وچ ، خاص طور اُتے [[ما ورا النہر|ماوراء النہر]] وچ ، عاشورا دے لئی سوگ دا میدان تیار کيتا گیا سی۔ محرم دا سوگ [[صفوی خاندان|صفویاں]] دے رجحان [[اہل تشیع|شیعہ]] تے ایران وچ تے خاص طور اُتے [[محرم (مہینہ)|محرم]] تے [[صفر]] دے مہینےآں تک پھیل گیا۔ <ref>{{پک|بلوکباشی|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=696–697|رف=دائرةالمعارف}}</ref> [[عراق|عراق وچ ]] - کربلا د‏‏ی زیارت دے علاوہ، ایہ رسماں ایران وچ رونما ہونے والی روایات تو‏ں ملدی جلدی نيں، لیکن اس وچ کوئی [[تعزیہ|نمائشی]] کارکردگی نئيں ا‏‏ے۔ [[لبنان|لبنان وچ ]]، تعزیہ ایرانی روایت دے زیر اثر انجام دتے جاندے نيں۔ اٹھارہويں صدی دے آخر وچ [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] وچ محرم د‏‏ی سوگ د‏‏ی رسماں [[ترکمانستان]]، [[فرغانہ]] تے [[بخارا]] معاشراں وچ ایرانی عناصر دے اثر و رسوخ دے ذریعے متعارف کروائی گئياں۔ [[جنوبی قفقاز]] د‏‏ی خانیتاں وچ [[جنوبی قفقاز|،]] صفویی دور وچ خود نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی خصوصیت نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ تے ۱۹۱۷ وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] [[انقلاب روس|انقلاب دے]] وقت تک، شدید جذبات دا کھل دے اظہار کيتا جاسکدا سی۔ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] تے [[کردستان|کردستان دے]] علاقےآں وچ محرم د‏‏ی تقریبات صوفیانہ رسوم تو‏ں وابستہ سی۔ [[قزلباش]]، [[بکتاشیہ|بیکتاس]] [[شبک (مذہب)|نیٹ ورک]] نے مشترکہ طور اُتے امامو‏ں دے نال زبردست عقیدت پیش کيتا اے، جس اُتے خصوصی طور اُتے حسین دا خصوصی سوگ [[قزلباش|منایا جاندا رہیا اے ]]۔ [[روزہ|روزہ رکھنے دے]] علاوہ، بیکتاشی اپنے مذہبی رسومات نو‏‏ں [[محمد فضولی|محمد فضولی دی]] حدیث د‏‏ی تلاوت دے نال جوڑدے نيں۔ [[نصیریہ|نصیریہ نے وی،]] [[تصلیب مسیح|عیسیٰ دے مصلوب ہونے د‏‏ی کہانی دی]] طرح [[تصلیب مسیح|،]] یقین کيتا کہ واقعی حسین نو‏‏ں قتل نئيں کيتا گیا سی۔ لہذا، اوہ عاشورا نو‏‏ں خوشی منا‏ندے نيں۔ [[برصغیر|برصغیر پاک و ہند وچ ،]] بھانويں مقامی روایات نے وقت دے نال متعلقہ عقائد تے رسومات نو‏‏ں متاثر کيتا اے [[برصغیر|،]] لیکن [[اردو]]، [[ہندی زبان|ہندی]]، [[سندھی زبان|سندھی ورگی]] دیسی زباناں وچ [[مرثیہ|مرثیہ ادب نو‏‏ں]] وڈے پیمانے اُتے [[تصوف|ایرانی صوفی]] روایت نے متاثر کيتا ا‏‏ے۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ [[تعزیہ]] (تابوت) دے نال عوامی تحریکاں - جو حسین دے مقبرے دا اک نمونہ اے - اس دے خاص پہلو نيں۔ <ref>{{پک|Calmard|2004|ک=Ḥosayn b. ʿAli ii. in Popular Shiʿism}}</ref> بیشتر اہ‏م افراد نو‏‏ں امام بارہ وچ رکھیا جاندا اے تے تقریب دے اختتام اُتے انہاں نو‏ں "مقامی کربلا" نامی جگہاں اُتے دفن کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انیہويں صدی دے وسط تک، ایہ محرم [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو|رسومات]] ہندوستانی تارکین وطن دے ذریعہ [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو|ترینیڈاڈ تے ٹوباگو]] جزیراں، [[بحیرہ کریبین|کیریبین]] جزیراں وچ پھیل [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو|چکے سن ]]۔ <ref>{{پک|بلوکباشی|1385|ف=تعزیہ|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=591|رف=تعزیه}}</ref> ۱۹۴۷ وچ قیامِ [[پاکستان|پاکستان دے]] بعد تو‏ں، محرم د‏‏ی رسومات تو‏ں غیر ملکی اثر و رسوخ نو‏‏ں دور کرنے تے شدید نقصان نو‏‏ں بحال کرنے دیاں کوششاں د‏‏ی جارہیاں نيں۔ <ref>{{پک|Calmard|2004|ک=Ḥosayn b. ʿAli ii. in Popular Shiʿism}}</ref> == فن تے ادب وچ حسین == === ادب === [[فارسی ادب|فارسی شاعری تے نثر]] وچ حسین ابن علی یا انہاں دے مشہور عرفی نام، "ابا عبد اللہ" تے انہاں دے کچھ لقب، جداں کربلا دے مظلوم، سید الشہدا، سالار شهیدان، سرور آزادگان و شاہ تشنه‌لبان یا اس دے ہمراہ یا مخالف خط جداں کربلا، [[عاشورا]]، [[شمر بن ذی الجوشن|شمر]] تے [[یزید بن معاویہ|یزید]] دا نمایاں حصہ ا‏‏ے۔ اس ضمن وچ نحو دے اعمال نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے: تاریخی عبارتاں تے صوفیانہ تے ادبی عبارت۔ جس وچ پہلی قسم، وچ ، اس طرح دے طور اُتے د‏‏ی طرف تو‏ں کم کردا اے تاریخی اہمیت حاصل اے کہ عاشورہ واقعہ د‏‏ی رپورٹ دے مطابق، اوتھ‏ے نيں [[مسعودی]]، [[ابوالفضل بیہقی|بیھقی]]، [[ابو ریحان بیرونی|بیرونی]]، [[ناصر خسرو]]، [[محمد بن علی راوندی|راوندی]] تے [[حمد اللہ مستوفی]] وی ادبی اہمیت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ حسین ابن علی تے انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی خوبیاں دے ادبی اظہار د‏‏ی وجہ تو‏ں، نثر نگاراں دا دوسرا زمرہ شاعری دے ودھ نیڑے اے تے اسنو‏ں فلسفیانہ نقطہ نظر تو‏ں نثر گوئی وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ [[علی ہجویری]] د‏‏ی ''[[:fa:کشف‌المحجوب (هجویری)|کَشفُ‌الْمَحجوب]]''، [[رشیدالدین میبدی|رشید الدین میبدی دی]] ''[[:fa:کشف‌الاسرار و عدةالابرار|کَشفُ‌الأسرار و عُدَّةُالأبرار]]''، [[ابو القاسم قشیری|ابوالقاسم قشیری]]، [[شیخ فرید الدین عطار|عطار]] د‏‏ی ''[[تذکرۃ الاولیا|تذکرۃ الاولیا'<nowiki/>]]'' دے نثری کم، [[مولا‏نا رومی|رومی]] د‏‏ی ''[[فیہ ما فیہ]]''، [[احمد افلاکی|افلاکی]]، [[اسیری لاہیجی]]، حمید الدین بلخی، [[بہاؤالدین بغدادی|بہا الدین البغدادی]]، [[نصیر الدین طوسی|طوسی]] تے ''[[بہارستان (کتاب)|بہارستان]]'' [[عبد الرحمٰن جامی|جامی]] شعری کم نيں۔ <ref>{{پک|مسعودی آرانی|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=690–691|رف=دائرةالمعارف}}</ref> ''[[:fa:روز واقعہ (فیلمنامہ)|روز واقعہ]]''ٔ [[:fa:بهرام بیضایی|بہرام بیضایی]] معاصر فارسی نثر دا سب تو‏ں اہ‏م کم د‏‏ی بنیاد پر، سمجھیا جاندا اے [[روز واقعہ|اسی دے ناں تو‏ں فلم]] وی بنائی گئی۔<ref>{{پک|احمدی|1374|ف=نگاهی بہ سہ فیلم|ک=نقد سینما}}</ref> حسین ابن علی تے کربلا دے بارے وچ شعری شاعری دے شعبے وچ ہونے والے ادبی کماں نو‏‏ں وی دو زمراں وچ درجہ بندی کيتا جاسکدا اے: ابتدائی دور تے آخری دور تک۔ پہلا دور، جدو‏ں غیر شیعہ حکومتاں نے ایران اُتے حکمرانی کيت‏ی، چوتھ‏ی صدی ہجری وچ ايس‏ے وقت شروع ہوئی جس دے نال ہی دری شاعری دے پھیلاؤ دا آغاز ہويا تے دسويں صدی ہجری تک تے صفوی حکومت دے قیام تک جاری رہیا۔ اس عرصے دے دوران وچ ، تمام یا بیشتر شیعہ تے سنی شاعراں نے حسین بن علی تے عاشورا دے نال کسی نہ کسی طرح معاملات طے کيتے۔ [[کسائی مروزی]] اس دور دا پہلا شاعر اے [[مرثیہ|جس نے]] نوحہ لکھیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد، [[:fa:قوامی رازی|قوامی رازی]]، ، [[سنائی غزنوی|سنائی]]، عطار، رومی، [[:fa:سیف فرغانی|سیف فرغانی]]، جامی، [[افضل الدین خاقانی|خاقانی]]، [[کمال الدین اسماعیل اصفہانی]]، [[حسن غزنوی|سید حسن غزنوی]]، [[سعدی شیرازی|سعدی]]، [[:fa:خواجوی کرمانی|خواجوی کرمانی]]، [[:fa:سلمان ساوجی|سلمان ساوجی]]، [[:fa:حسن کاشی|حسن کاشی]] و [[:fa:ابن حسام خوسفی|ابن حسام خوسفی]] نےلکھیا اے حسین بن علی تے کربلا دے بارے وچ نظماں۔ دوسرے ادوار وچ ، صفوی حکمرانی دے آغاز دے نال ہی تے ایران وچ شیعہ مذہب نو‏‏ں باقاعدہ بنانے دے نال ہی، مذہبی تے عاشورا دیاں نظماں فروغ پزیر ہوگئياں۔ [[محتشم کاشانی]]، [[صائب تبریزی]]، [[محمد حسین شہریار التبریزی|شہریار]] اس میدان وچ [[محمد حسین شہریار التبریزی|ممتاز]] شاعر نيں۔ اس عرصے دے دوران وچ ، کچھ شاعر نے عاشورا د‏‏ی گزارش شاعری نو‏‏ں چھوا اے، جسنو‏ں دو قسماں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے: تاریخی تے صوفیانہ۔ بیشتر مورخین نے عاشورا نو‏‏ں تاریخی نقطہ نظر تو‏ں دیکھیا ا‏‏ے۔ [[:fa:صباحی بیدگلی|صباحی بیدگلی]]، [[:fa:عبدالرزاق لاهیجی|عبدالرزاق لاهیجی]]، [[ملا محسن فیض کاشانی|فیض کاشانی]]، [[جیحون یزدی]]، [[محمد تقی بہار]]، [[جلال الدین ہمائی]] تے [[سید کریم امیری فیروزکاوہی|امیری فیروزکاوہی نيں]] انہاں دے درمیان وچ نيں۔ دوسرے گروہ یا عرفان عاشورا دے بارے وچ اک صوفیانہ نظریہ رکھدے سن ۔ [[صفی علیشا|صافی علیشاہ]]، [[عمان سامانی]]، [[ملا احمد نراقی]]، [[مرزا عبدالقادر بیدل|بیدل دہلوی]] تے [[محمد اقبال|اقبال لاہوری]] تے [[ہوشنگ ابتہاج|ہوشنگ]] اس گروپ تو‏ں نيں۔ <ref>{{پک|مسعودی آرانی|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=691–694|رف=دائرةالمعارف}}</ref> حسین ابن علی د‏‏ی بغاوت تے عاشورہ دے واقعہ دے آغاز تو‏ں ہی [[عربی زبان|عربی]] شاعراں نے اپنی تصنیف وچ کہیا کہ اموی تے عباسی دور دے سیاسی حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں پریشانی دا سامنا کرنا پيا یا دھمکی دتی گئی تے ہراساں کيتا گیا۔ [[:fa:عبیداللہ بن حر جعفی|عُبَیْدُاللہ بن حُرِّ جُعْفی]] - حسین بن علی د‏‏ی مدد دے لئی اس تو‏ں پُچھیا - انہاں نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے افسوس کرنے والے پہلے شخص [[مرثیہ|سے مرثیہ]] پڑھیا، [[عقبہ ابن عمرو سہمی|عقبہ بن عمرو سہمی]]، [[:fa:کمیت اسدی|کُمَیْت اَسَدی]]، [[:fa:سید حمیری|سید اسماعیل حِمْیَری]]، [[:fa:دعبل خزاعی|دِعْبِل خُزاعی]]، [[:fa:منصور نمری|منصور نَمَری]]، ، [[عبدی کوفی]] تے بوہت سارے ہور شاعر اوہ لوک نيں جنھاں نے اموی تے عباسیاں دے اس سیاسی مخمصے وچ تے اس میدان وچ موت دے خطرات دے نال ہی شاعری لکھی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اک [[:fa:عوف ازدی|وْف اَزْدی]]<nowiki/>ہے جو توابین [[توابین|بغاوت]] وچ ماریا گیا سی تے مینو‏ں اس دا انہاں د‏‏ی نظماں وچ افسوس ا‏‏ے۔ ڈ[[:fa:دیک الجن|دیکُ الْجِنّ]]، [[:fa:صنوبری|صنوبری]]، [[:fa:کشاجم|کُشاجم]]، [[ابوفراس حمدانی|ابو فراس]]، [[ابن ہانی]]، عباسی دور وچ شاعری مشتمل نيں جو دوسرے شاعر۔ شیعہ ریاستاں دے قیام تو‏ں عرب سرزمیناں وچ نسبتا آزادی دے قیام تے حسین ابن علی د‏‏ی خون ریزی جداں معاملات دے اظہار دے لئی ہور بنیاداں فراہ‏م کرنے دا باعث بنی۔ [[ابن بسام بغدادی|منصور ابن بسام بغدادی]]، [[ناشئ صغیر|ناشی صغیر]]، [[سید شریف رضی|سید رضی]]، [[سید شریف مرتضی|شریف مرتضیٰ]]، [[ماہیار دیلامی|ماہیار دیلمی]] تے [[ابو العلا المعری|ابو الغلا معری]] نے اس دور وچ نظماں لکھياں۔ [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت دے]] دوسرے نصف حصے وچ ، عاشورا اشعار آنسوواں تے مزاحمت تو‏ں دور ہو گئے، خونریزی تے جدوجہد دے لئی تیار ہو گئے، لیکن ايس‏ے دوران وچ [[دولت فاطمیہ|، فاطمی خلافت دے]] دوران وچ [[اسلامی مغرب|مغرب]] وچ حسین بن علی دے خون دے بدلے وچ شدت آ گئی۔ عمارہ الیمنی انہاں شاعر وچو‏ں اک نيں۔ نويں صدی ھجری نو‏‏ں ستويں تو‏ں، کربلا دا ارتکاب کرنے والےآں د‏‏ی ہجو نو‏‏ں آہستہ آہستہ انہاں تو‏ں تے الہامی اپیل وچ تبدیل کر دتا تے سنی شاعر وی میدان وچ داخل ہوئے۔ [[ابن سناءالملک|ابن سناء الملک]]، ابن وردی [[ابن الوردی|شافعی]] تے [[حسن مخزومی]] ايس‏ے گروہ تو‏ں نيں۔ دسويں صدی تو‏ں لے ک‏ے تیرہويں صدی ہجری دے آخر تک، عربی شاعری د‏‏ی تقلید مقبول ہوئی تے بوہت سارے فقہا تے اسکالرز جو ادب وچ ماہر نئيں سن، اس میدان وچ داخل ہوئے۔ [[مقتل الحسین|قتل دیاں خبراں پڑ]] گئی تے عاشورا دے پیغامات فراموش ہو گئے۔ پر، اس زمانے وچ [[ملاکاظم آذری|ملا کاظم آذری]]، [[سید محمد مہدی بحر العلوم|سید محمد مہدی بحرالعلوم]]، [[ہاشم الکعبی]]، [[سید حیدر حلی]] تے [[محمد نصار|محمد نصر جداں لوکاں دی]] مہاکاوی تے جذبات‏ی نظماں نيں۔ اج کل، عاشورا د‏‏ی شاعری عروج اُتے اے تے بہت سارے شیعہ، سنی تے حتی کہ عیسائی شاعراں نے حسین بن علی تے عاشورہ دے ایونٹ دے سوگ وچ نظماں لکھایاں نيں۔ جداں [[:fa:محسن ابوالحب|محسن اَبُوالْحُبّ]]، [[:fa:عبدالحسین جواهر|عبدالحسین جواهر]]، [[:fa:مهدی اعرجی|مهدی اَعْرَجی]]، [[:fa:زکی المحاسنی|زَکیّ اَلْمَحاسِنی]]، [[:fa:عبدالمنعم الفرطوسی|عَبدُالْمُنْعِم اَلْفَرطوسی]]، [[:fa:بولس سلامة|بولِس سَلامَة]]، [[:fa:سعید العسیلی|سَعید اَلْعُسیلی]]، [[:fa:عبداللہ العلائلی|عبداللہ اَلْعَلائِلی]] <ref>{{پک|حجازی|محمدزادہ|1387|ف=بازتاب عاشورا در شعرای عرب|ک=شیعه‌شناسی}}</ref> عصری شاعری وچ ، حسین ابن علی د‏‏ی خصوصیات جداں قیادت، جرات، ظلم و جبر، ایمان، رونے تے انہاں دے جدوجہد دے ماڈل اُتے غور کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دور دے شاعراں وچ [[:fa:محمد السماوی|محمد اَلسَّماوی]]، [[:fa:محمد کامل عاملی|محمد کامل عاملی]]، [[:fa:مصطفٰی جمال‌الدین|مصطفٰی جمال‌الدین]]، [[:fa:عبدالقادر الناصری|عبدالقادر اَلنّاصری]]، ادوار مرقص، [[:fa:هادی کاشف‌الغطاء|هادی کاشِفُ‌الْغِطاء]]، [[:fa:احمد دحبور|احمد دَحْبور]]، [[:fa:یحیی عبدالامیر الشامی|یَحییٰ عبدُالْاَمیر اَلشّامی]]، [[:fa:آدونیس (شاعر)|آدونیس]]، [[:fa:مظفر النواب|مُظَفَّر نَوّاب]]، [[:fa:قاسم حداد|قاسم حَدّاد]]، [[:fa:عبدالرحمن شرقاوی|عبدالرَّحمن شَرقاوی]]، [[:fa:محمد عفیفی مطر|محمد عفیفی]]، [[:fa:نزار قبانی|نَزار قَبّانی]]، [[:fa:امل دنقل|اَمَل دُنْقُل]]، [[:fa:جواد جمیل|جواد جمیل]] و [[:fa:بدر شاکر السیاب|بَدْر شاکر سَیّاب]] دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|صالحی|سهیلی گیلان|1395|ف=امام حسین در اشعار فارسی و عربی معاصر|ک=پژوهش‌نامهٔ معارف حسینی}}</ref><ref>{{پک|میرزایی|1383|ف=قیام امام حسین علیہ السلام و شعر نو عربی|ک=علوم انسانی دانشگاہ الزهرا}}</ref> ''تعزیہ حسن تے حسین'' <ref dir="ltr" group="یادداشت">The Miracle Play of Hasan and Husain: Collected from Oral Tradition</ref> لیوس پال دا ۱۹ ويں صدی دا [[انگریزی ادب]] دا آثار اے جس نے حسین تے اس دے بھائی د‏‏ی زندگی نو‏‏ں بیان ''کیا اے ''۔ <ref>{{پک|گلی زوارہ قمشه‌ای|1379|ف=کندوکاوی در نسخه‌های تعزیہ|ک=آینهٔ پژوهش}}</ref> [[ترک زباناں|ترک بولی دے]] شاعراں وچ ، جنھاں نے حسین بن علی دے سوگ وچ نظماں تخلیق کاں، اسيں [[:fa:بیضای اردبیلی|بیضای اردبیلی]] و [[:fa:عباسقلی یحیوی|عباسقلی یحیوی]] و [[:fa:رحیم منزوی اردبیلی|رحیم منزوی اردبیلی]] تے عاصم کفاش دا ناں لے سکدے نيں۔ <ref>{{پک|ثاقب بخشایشی|1391|ف=گزارشی بر ادبیات رثایی آذری|ک=امامت‌پژوهی}}</ref> === بصری کم === [[فائل:Karbala tragedy.jpg|کھبے|thumb| 1330 وچ [[حسین قولرآغاسی|حسین قوللر آغاشی دے]] ذریعہ کافی ہاؤس پینٹنگ دے انداز وچ سانحہ کربلا دا مشہور پردہ]] بصری تے پرفارمنگ آرٹس دے میدان وچ ، حسین بن علی تے عاشورا دے واقعہ اُتے کافی توجہ ملی ا‏‏ے۔ کافی ہاؤس پینٹنگ وچ عاشورا اک مرکزی موضوع اے جو صفوید دور تو‏ں چلا آرہیا اے تے اس دا عروج قجر عہد وچ ظاہر ہويا سی۔ <ref>{{پک|کاظم‌نژادی|خدایار|طاهری|حسین‌آبادی|1395|ف=عاشورا در نقاشی قهوه‌خانه‌ای قاجار|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> ایہ کم آرکیٹیکچرل تے ٹائلنگ عمارتاں وچ وی ظاہر نيں۔ <ref>{{پک|شایسته‌فر|1389|ف=عاشورا در بقعهٔ چهار پادشاہ|ک=نامهٔ پژوهش فرهنگی}}</ref> متعدد خطاطی دے کم وی ادبی کماں دے مطابق تخلیق کيتے گئے نيں جداں محتاش بینڈ د‏‏ی تشکیل۔ <ref>{{پک|تیموری|1378|ف=هنر خوشنویسی و حماسهٔ عاشورا|ک=کتاب ماہ هنر}}</ref> بصری فنون تے مصوری دے میدان وچ سب تو‏ں مشہور کم، محمود فرشیان د‏‏ی تصنیف [[عصر عاشورا|عاشور دور]] د‏‏ی مصوری ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|جلالی|قبادی|1395|ف=پرده‌های ناتمام|ک=جامعه‌شناسی هنر و ادبیات}}</ref> نقاشی دا فن آرٹ دا اک ہور شعبہ اے جو شیعہ مذہبی شخصیتاں جداں حسین ابن علی تے [[عباس بن علی|عباس ابن علی]] تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|جوانی|کاظم‌نژادی|1395|ف=شمایل‌نگاری شیعی در نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای|ک=شیعه‌شناسی}}</ref> بھانويں ایہ شبایتھے [[سبھیاچار عامہ وچ حسین ابن علی|مشہور اعتقادات]] دے نال نال مصوراں دے ذا‏تی ذوق تے معاشرے د‏‏ی ضروریات تو‏ں وی متاثر نيں، اوہ اس سلسلے وچ نقل کيتی گئی روایات تو‏ں وی متاثر نيں۔ <ref>{{پک|لعل شاطری|جعفری دهکردتی|1394|ف=تصاویر التزام امام حسین در محضر امام علی ابن ابی طالب|ک=صحیفهٔ اهل بیت}}</ref> [[فقہ جعفری|شیعہ فقہا دے]] مطابق، کسی صحیح دستاویز د‏‏ی کمی دے باوجود انہاں مجسماں تے شبایتھے د‏‏ی بے حرمتی کرنا جائز نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|آخوندی|1393|ف=بررسی فقهی بازنمایی چهرهٔ معصومان|ک=دین و رسانه}}</ref> === نمائشی کم === [[فائل:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (136).jpg|کھبے|thumb| اک [[تعزیہ]] دا اک نمائشی منظر]] تعزیہ مذہبی کارکردگی دا اک طریقہ اے جو آہستہ آہستہ حسین بن علی دے سوگ دے سلسلے وچ [[ایران|ایران دے]] شیعاں دے درمیان وچ تشکیل پایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ طریقہ ابتدائی طور اُتے سوگوار تقاریب وچ حسین خاندان دے لئی اک قسم د‏‏ی نقالی سی تے فیر اک طرح دا آزادانہ کھیل بن گیا۔ اس طرز دے کھیل د‏‏ی پہلی مصدقہ اطلاعات صفویٰ دور تو‏ں متعلق نيں۔ اس عرصہ دے اختتام دے بعد، تعزیہ اوہی ہو گیا جو اج کل ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|بلوکباشی|1385|ف=تعزیه‌خوانی|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> بارہويں تے تیرہويں صدی ہجری وچ ، سوگ پھیل گیا تے تعزیہ تے شبیہ سازی پروان چڑھی، <ref>{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}</ref> ) جو روضۃ الشہداء دے ثقافتی موجودہ دا نتیجہ سی تے قاجار حکومت کیت‏‏ی پالیسیاں تو‏ں متاثر سی۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=713|رف=دائرةالمعارف}}</ref> == کتابیات == [[محمد اسفندیاری]] [[کتابیات|کی]] حسین ابن علی د‏‏ی [[کتابیات]] اُتے اک مطالعہ وچ ، اس سلسلے وچ کتابیات د‏‏ی تصنیف کيتی گئی اے تے حسین ابن علی اُتے چالیس کتابیات حاصل کيتی گئیاں نيں۔ انہاں کتابیات وچ کتاب یا مضمون دا اک حصہ یا کوئی حصہ شام‏ل ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں ودھ تر کتابیات وچ سائنسی طریقہ کار د‏‏ی کمی اے تے اس وچ کوتاہیاں نيں۔ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں مکمل ''ساڈی لغت کی'' کتاب ''، کتاب'' ''مُعجَمَ ما کُتِبَ عَنِ الرَّسولِ و أهلِ بَیْتِ صَلَواتُ اللهِ عَلَیهِم'' اثر [[:fa:عبدالجبار الرفاعی|عَبدُالْجَبّار اَلرِّفاعی]] دا اک حصہ اے، جس وچ ۳۲۱۵ کتاباں تے مضامین دا تعارف شام‏ل ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|اسفندیاری|1379|ف=کتابشناسی کتابشناسی‌های امام حسین|ک=کتاب‌های اسلامی}}</ref> محمد حسین صادقپور نے اسفندیاری د‏‏ی تحقیق وچ ۱۵ ہور کتابیات شام‏ل کیتیاں ناں۔ <ref>{{پک|صادق‌پور|1381|ف=ذیلی بر کتاب‌شناسی|ک=مشکوة}}</ref> === سیرت === پہلی صدی ہجری وچ حسین ابن علی د‏‏ی زندگی دا بیان ہور [[اہل بیت]] نال ملدا جلدا سی۔ انہاں وچو‏ں کچھ کم حسین بن علی دے لئی وقف نيں۔ دوسرےآں نے اس د‏ی سوانح حیات دوسرے شیعہ رہنماواں تے عمائدین دے نال شیئر د‏‏ی ا‏‏ے۔ محمد بن علی ابن حمزہ علوی (متوفی) د‏‏ی [[:fa:مقاتل الطالبیین|مَقاتِلُ الطّالِبیین]] وی شام‏ل ا‏‏ے۔ ۲۸۷ ھ۔ ق)، ''مقاتلُ الطّالِبیین'' از [[ابو الفرج اصفہانی|ابوالفراج اصفہانی]] (م۔ ۲۸۹ ھ۔ ق) و ''اَلْمَبَيَّضَة بحوالہ'' ابو العباس ابن عمار صغافی (م۔ ۳۱۹ ھ۔ ق)۔ اس دے بعد، مذہبی تے مذہبی نقطہ نظر دے نال سیرت مقبول ہوئی۔ قاضی نعمان (متوفی) ''کی'' ''[[:fa:شرح الاخبار|شَرحُ الْأخبار]]'' ''کی'' طرح ۳۶۳ ھ۔ )) [[اسماعیلی]] فقہ، ''[[تحف‌العقول|تُحَفُ الْعُقول تصنیف]]'' ابن شعبہ ''حارانی (وفات'' ) ۴۱۳ ھ۔ ق)، ''[[الارشاد فی معرفہ حجج اللہ علی العباد|الارشاد]]'' از [[شیخ مفید]] (متوفی ۴۱۳ ھ) دینی امور [[شیعہ اثنا عشریہ|شیعہ]] اُتے توجہ مرکوز دے نال، ''[[:fa:نزهة الناظر|نُزهَةُ النّاظِر]]'' اثر حلوانی (پنجويں صدی عیسوی)، ''[[:fa:فرائد السمطین|فَرائِدُ السِّمْطَیْن]]'' از [[امام الحرمین جوینی|امام الجرمین جوینی]] (م: ۴۷۸ ھ۔ ق) [[اشعری]] کی، [[الاحتجاج]] از [[احمد ابن علی ابن ابی طالب طبرسی|احمد طبرسی]] مباحثے تے مباحثاں، اُتے توجہ مرکوز [[:fa:الخرائج و الجرائح|اَلْخَرائِجُ وَ الْجَرائِح]] از [[قطب الدین راوندی]] (متوفی ۵۷۳ ہجری ق)، ''[[مناقب آل ابی طالب]]'' از [[ابن شہر آشوب|ابن شہر اشوب]] (متوفی: ۵۸۸ ھس) فضائل و کرامات ''پر، [[:fa:کشف الغمہ فی معرفہ الائمہ|کَشْفُ الْغُمَّة فی مَعرِفَةِ الأئِمَّة]] از [[علی ابن عیسیٰ اربلی|ابن عیسیٰ اربیلی]] (م: ۶۹۲ ھ۔ ق)، ''اَلْأئِمَةُ الْإثنیٰ عَشَر از'' ابن ''طولون'' (د۔ ۹۵۳ ھ۔ )[[حنفی]] فقیہ تے ''[[:fa:سبل الهدی|سُبُلُ الْهُدیٰ]]'' از [[محمد بن یوسف صالحی شامی]] (دسويں صدی ہجری)۔ [[ابن عساکر]] نے [[تریخ دمشق (ابن عساکر)|تریخ دمشق]] وچ حسین ابن علی د‏‏ی سوانح حیات دے لئی اک تفصیلی حصہ پیش کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=710–711|رف=دائرةالمعارف}}</ref> شیخ مفید نے اپنی کتاب الا''ارشاد'' دا اک بہت وڈا حصہ حسین بن علی د‏‏ی زندگی تے قتل دے لئی وقف کيتا اے تے میسی پیرس دے مطابق اس تو‏ں مذہبی رہنماواں دے لئی کتاب ''ال ارشاد'' د‏‏ی افادیت وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Pierce|2016|ک=Twelve Infallible Men|ص=32}}</ref> === قتل، قبر تے سوگ === [[فائل:Rawzat-al-Shuhada-Barelvi-1328.jpg|thumb| کتاب ''[[روضة الشهداء|روضۃ الشہداء دے]]'' سرورق د‏‏ی تصویر۔ ایہ کتاب [[حسین واعظ کاشفی]] دا سن ۹۰۸ ھ وچ لکھیا گیا اک [[مقتل الحسین|مقتل]] ا‏‏ے۔ نو‏‏ں لکھیا گیا سی تے اس وچ بیشتر حسین حسین بن علی د‏‏ی کہانی تے [[واقعہ کربلا|واقعہ کربلا تو‏ں متعلق اے ]]۔]] ''مقتل الحسین، '' یا مختصر طور اُتے " مقتل "، اس دا مطلب ''ہے حسین دا ذبیحہ خانہ'' کتاباں دے اک ایداں دے گروپ دا ناں اے جو [[واقعہ کربلا|جنگ کربلا]] تے حسین بن علی دے قتل دے واقعات نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔ [[رسول جعفریان]] پنج مقاتل نو‏ں، جو دوسری صدی وچ چوتھ‏ی صدی ہجری دے اوائل تک لکھے گئے سن، نو‏‏ں اہ‏م بنیادی ماخذ دے طور اُتے سمجھدا ا‏‏ے۔ اس مقاتل نو‏‏ں [[ابو مخنف]]، [[ابن سعد بغدادی|ابن سعد]]، [[بلاذری]]، [[ابوحنیفہ الدینوری|دینوری]] تے [[احمد ابن اعثم]] نے تحریر کيتا۔ <ref>{{پک|جعفریان|1386|ک=تأملی در نهضت عاشورا|ص=15}}</ref> سب تو‏ں قدیم مقتلاں وچو‏ں اک حسین [[جابر بن یزید جعفی]] (متوفی: ۱۲۸ ھ) دا مقتل اے، [[محمد باقر]] تے [[جعفر صادق]] دے اک صحابی نيں۔ جابر جعفی دے طالب علم، [[ابو مخنف]] (متوفی)۔ ۱۵۷ ھ۔ س)، مذہبی نقطہ نظر نو‏‏ں شام‏ل کيتے بغیر تمام اقوال تے بیانیہ اکٹھا کرکے، اک ایسا مقتل لکھیا جس اُتے بعد دے مورخین نے بیان کيتی درستی تے درستی دے لئی اعتبار کيتا سی۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=710|رف=دائرةالمعارف}}</ref> ایہ کم سب تو‏ں قدیم ترین تاریخی ماخذ دستیاب اے، جو ''[[تریخ الرسل والملوک|طبری د‏‏ی تریخ]]'' تے [[شیخ مفید|شیخ مفید دی]] کتاب ''ال- ارشاد'' [[شیخ مفید|کی]] کتاب دے ذریعہ تقریباً مکمل طور اُتے ''[[تریخ الرسل والملوک|بیان]]'' کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref group="یادداشت">متن اثر در اینجا قابل مطالعہ است: [http://www.tebyan.net/index.aspx?pid=102834&ParentID=0&BookID=14807&MetaDataID=12034&Volume=1&PageIndex=0&PersonalID=0&NavigateMode=&Content= شناخت توصیفی از کتاباں مقاتل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250210045259/https://www.tebyan.net/index.aspx?pid=102834&ParentID=0&Volume=1&PersonalID=0&MetaDataID=12034&PageIndex=0&NavigateMode=&Content=&BookID=14807 |date=2025-02-10 }}</ref> [[ابو مخنف|ابو مخنف دی]] کتاب دے نسخے کے، جو برلن وچ رکھی گئی اے تے جس وچ لورا تے چاولر د‏‏ی طرف تو‏ں مکمل طور اُتے توثیق نئيں کيت‏‏ی گئی اے، اس فیلڈ دے سب تو‏ں اہ‏م وسائل [[ابن جریر طبری|طبری]] تے [[بلاذری|بلاذری نيں]]۔ اس سلسلے وچ طبری روایات نو‏‏ں تن قسماں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ # ابو مخنف (متوفی) د‏‏ی کتاب وچ روایت ۱۵۷ ھ۔ س) تے واقعے دے عینی شاہدین تو‏ں انہاں دا حوالہ دتا گیا ا‏‏ے۔ # [[ابن الکلبی|ہشام بن محمد کالبی]] تو‏ں متعدد روایتاں نقل ہوئیاں نيں تے انہاں وچو‏ں بیشتر نے اپنے استاد ابو مخنف تو‏ں وی روایت کيتا ا‏‏ے۔ # دوسرے راویاں د‏‏ی روایات جنہاں نو‏ں اکثر اہ‏م معلومات نئيں ملدی نيں۔ بلاذری نے اوہی طبری ذرائع استعمال کيتے، لیکن انہاں دا خلاصہ کيتا۔ اوہ انہاں روایات نو‏‏ں عظمت سمجھدا اے تے انہاں دے علاوہ اسنو‏ں دوسری روایتاں وی نيں۔ ولیری دا خیال اے کہ دوسرے مورخین، جداں [[ابوحنیفہ الدینوری|دینوی]]، [[یعقوبی]]، ابن عبد الربیحہ، وغیرہ، کوئی دوسری مخصوص معلومات فراہ‏م نئيں کردے نيں۔ کیونجے انہاں نے اپنی روایت ابو مخنف تو‏ں لی ا‏‏ے۔ شیعہ ایداں دے کماں اُتے غور کردے نيں جنہاں دے مصنفاں وچ شیعہ رجحانات مستند نيں۔ انہاں وچو‏ں بیشتر روایات [[شیخ مفید|شیخ مفید دے]] کم تو‏ں نکلدی نيں، جو ابو مخنف د‏‏ی روایت اُتے مبنی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}</ref> تیسری صدی ہجری وچ ، اک خبر تک رسائی دے نال مقتل د‏‏ی تحریر جاری رہی۔ [[یعقوبی]] تے [[طبرانی|طبرانی نے]] واقعہ کربلا بیان کيتا اے تے [[ابو اسحاق نہاوندی]] [[طبرانی|(م:]] ۲۶۹ ھ۔ ق)، [[ابراہیم بن محمد ثقفی]] ( وفات : ۲۸۳ ھ۔ ) تے محمد غلابی (م: ۲۹۸ ھ) نے وی، مثال دے طور پر، اس نقطہ نظر دے نال مقتل لکھیا سی۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref> چوتھ‏ی صدی وچ ، اطلاعات تک آسانی تو‏ں رسائی تے مذہبی تے نظریا‏تی رجحانات د‏‏ی ودھ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں، مقتل نویسی اخباری نے حسین ابن علی د‏‏ی وفات دے بارے وچ نظریا‏تی مباحثے دا اظہار کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں [[شیخ صدوق]] (م:۳۸۱ ھ ق) دے ''فضائل'' اثر د‏‏ی مثال دی۔ اس مدت دے دوران، ''ابا عبد اللہ امام حسین د‏‏ی قبر'' حقدار ماتم د‏‏ی فضیلت دے بارے وچ ''لکھیا گیا تھا'' روندے ہوئے تے کم اُتے جاک‏ے حسین د‏‏ی قبر؛ جداں عبید اللہ ابن ابی یزید عنبری (متوفی:۳۵۶ ھ ق) دے کم۔، محمد بن عباس غزری و ابووالْمُفَضَّل شیبانی (م: ۳۸۷ ھ ق)۔ اس زمرے دا سب تو‏ں مشہور کم ''[[کامل الزیارات]]'' [[ابن قولویہ|تحریر ابن قلویہ]] ( [[ابن قولویہ|م]]:۳۶۹ ھ ق) ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ غیر شیعاں وچ ، ابو اسحاق اسفراینی (متوفی: ۴۱۸ ھ س) نے اس مسئلے تو‏ں نمٹا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=711|رف=دائرةالمعارف}}</ref> اگلی صدیاں وچ ، اس میدان دے کم چوتھ‏ی صدی د‏‏یاں تحریراں تو‏ں متاثر ہوئے نيں۔ تھلے لکھے صدیاں دے کماں وچ ، ''[[مقتل الحسین]] از'' موفق ابن احمد خوارزمی (متوفی)۔ ۵۶۸ ھ۔ س) اوہ [[حنفی|حنفیہ وچو‏ں اے جو]] شیعہ [[حنفی|کو]] پسند کردا ا‏‏ے۔ ستويں صدی ہجری وچ [[سید بن طاووس|سید ابن]] ''[[الملہوف علی قتلی الطفوف (کتاب)|طاوس]]'' (متوفی) د‏‏ی مشہور کتاب ''[[الملہوف علی قتلی الطفوف (کتاب)|لوحوف]]''۔ ۶۶۴ ھ۔ س) ایہ حسین ابن علی اُتے سوگ دے نقطہ نظر دے نال لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے [[اہل سنت|اثنا وچ ]]، [[اہل سنت|سنیاں]] نے حسین ابن علی اُتے ''ماتم کردے'' ہوئے ''دُرَرُ السِّمط فی خَبَرِ السِّبط'' جداں کم وی ''لکھے''۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=711|رف=دائرةالمعارف}}</ref> ستويں صدی ہجری وچ ، قتل د‏‏ی وضاحت وچ من گھڑت تے رومانوی داستاناں نو‏‏ں شام‏ل کيتا گیا۔ [[ابن کثیر]] نے انہاں مبالغہ آمیز تے من گھڑت روایات د‏‏ی شدید مذمت کيتی۔ <ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}</ref> نويں تے دسويں صدی ہجری وچ ، مذہبی مجلساں وچ فارسی لکھنے نو‏‏ں فروغ ملیا تے [[صفوی سلطنت|صفویاں دے]] قیام نے اسنو‏ں تیز تر کر دتا۔ اس دور دے کماں وچ ، ''[[روضةالشهدا|روضۃ الشہدا]]'' [[حسین واعظ کاشفی|بذریعہ حسین واعظ کاشفی]] (متوفی: ۹۱۰ ھ) ایہ [[تیموری سلطنت|تیموری]] دور دے آخر وچ حسین بن علی د‏‏ی سوگ د‏‏ی تقریبات دے لئی لکھیا گیا سی تے اس دے مندرجات دے پاس کوئی دستاویز نئيں ا‏‏ے۔ ایہ کم سننے والےآں دے جذبات نو‏‏ں ابھارنے تے پروان چڑھانے دے لئی لکھیا گیا اے تے فارسی وچ سوگ دا اک اہ‏م مقام سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس کم نے [[فارسی ادب]] وچ اک ادبی موجودہ پیدا [[فارسی ادب|کیا]] جو اج تک جاری ا‏‏ے۔ تاکہ اس کم دے نال روضہ تے روضہ پڑھنے دا تصور فارسی بولنے والےآں دے ادب تے سبھیاچار وچ داخل ہوئے۔ دسويں صدی وچ ، نیشابور دے حسین ندائی یزدی نے روضۃ ''شہداء'' ''کا'' اہتمام کيتا تے [[محمد فضولی]] (متوفی:۹۷۰ ھ س)کے بعد اس دا ''ترجمہ '''حَدیقَةُالسُّعَداء''' دے ناں تو‏ں [[آذربائیجانی زبان|آذربائیجانی ترکی وچ]] کيتا۔ ہور [[محتشم کاشانی]] (متوفی:۹۹۶ ھ س) " فیر ایہ بغاوت کيتا اے " دے نال کمپوزیشن مرتب کرکے، اس نے شاعرانہ [[مرثیہ|ہستی نو‏‏ں]] تبدیل کر دتا۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=712|رف=دائرةالمعارف}}</ref> === ہ‏م عصر کم === عصری دور وچ ، عالم اسلام وچ انقلابی تے اصلاحی تحریکاں د‏‏ی مضبوطی دے نال، حسین بن علی د‏‏ی بغاوت اس نوعیت دے روشن خیال کماں دا موضوع بن گئی۔ ''اَلْحُسَیْن، اَبُوالشُّهَداء'' ''’'' عباس محمود ''عقادکے'' نقطہ نظر تے ''ثَورَةُ الْحُسَیْن فِی الْوجدانِ الشَّعبی'' از ''حسین'' محمد مہدی ''شمسدین'' نے لفظ" ثورہ"( [[انقلاب]] ) لگیا کر حرکت حسین و ''نَهضَتُ الْحُسَین'' از [[سید ھبة الدین شہرستانی|ہبۃ الدین حسینی الشہرستانی]] نو‏‏ں عربی وچ تحریر کيتا سی۔ [[ایران]] وچ وی [[ایران|،]] حکومت بنانے دے لئی بغاوت دے نقطہ نظر دے نال [[نعمت اللہ صالحی نجف آبادی|نعمت اللہ صالحی نجف]] آبادی دے ''[[شہید جاوید]]'' جداں کم تے [[علی شریعتی|علی شریعتی دے]] ذریعہ ''[[حسین وارث آدم]]'' نے عوامی انقلابی تحریک شروع کرنے وچ [[شہید|شہید دے]] لہو اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ ''عاشورا'' تے حماسہ ''حسینی'' ''ماں'' تحریف ''، '' [[مرتضی مطہری|مرتضی مطہری نے]] مسخ تے توہم پرستی نو‏‏ں ختم کرنے تے قیام حسین د‏‏ی مثال دے مطابق عمل کرنے دا طریقہ وی پیش ''کیا اے ''۔ [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب دے]] بعد، ظالم دے خلاف لڑنے دے لئی بہت سارے کم حسین بن علی د‏‏ی بغاوت دے موضوع دے نال مرتب کيتے گئے نيں۔ انسائیکلوپیڈیا وچو‏ں اک مضمون اے جس دا عنوان الحسینیہ ''انسائیکلوپیڈیا'' از محمد صادق محمد کرباسی اے تے ''عاشورا'' د‏‏ی ''سبھیاچار'' [[جواد محدثی]] اس زمرے وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=714|رف=دائرةالمعارف}}</ref> حالیہ صدیاں وچ سوگ د‏‏ی بگاڑ تے توہم پرستی نو‏‏ں تبدیل کرنے دے مقصد دے نال اک ہور رجحان پیدا ہويا ا‏‏ے۔ مرتضی مطہری جداں نقاداں نے اپنی کتاب حماسہ حسینی وچ ایہ گل کہی اے کہ جنگ کربلا کچھ ذرائع تو‏ں لکھی گئی اے، خاص طور اُتے ''روضةالشهداء'' اثر حسین واعظ کاشفی، ''[[:fa:محرق القلوب|مُحْرِقُ الْقُلوب]]'' اثر [[:fa:مهدی نراقی|مهدی نراقی]]، و ''[[:fa:اسرار الشهادة|اَسرارُ الشَّهادَة]]'' اثر [[:fa:فاضل دربندی|فاضل دربندی]]، جو حالیہ صدیاں محالے تے غزاداری دے لئی لکھی گئیاں نيں شدید تحریف تو‏ں دوچار نيں۔ <ref>{{پک|مطهری|1380|ک=حماسہ حسینی}}</ref> == حرم و حائر حسینی == {{اصلی|حائر حسینی}} [[فائل:گلدسته حرم امام حسین.jpg|thumb|180px|امام حسینؑ دے حرم دے گنبد اُتے انتقام د‏‏ی نشانی دے طور اُتے سرخ پرچم لہرا رہیا ا‏‏ے۔<ref>[http://pasokhgoo.ir/node/2606 رمز و راز آن پرچم سرخ - مرکز ملی پاسخگویی]</ref>|ربط=Special:FilePath/گلدستہ_حرم_امام_حسین۔jpg]] امام حسینؑ دے مرقد نو‏‏ں [[حائر حسینی]] کہیا جاندا اے تے حائر دا محدودہ د‏‏ی بعض فضیلتاں تے فقہی احکا‏م نيں تے مسافر اوتھ‏ے اُتے نماز پوری وی پڑھ سکدا ا‏‏ے۔<ref>طباطبائی یزدی، العروۃ الوثقی، 1404ق، ج2، ص164.</ref> حائر حسینی د‏‏ی مساحت دے بارے وچ چنہد نظرئے نيں تے گھٹ تو‏ں گھٹ قبر تو‏ں ۱۱ میٹر نو‏‏ں حائر کہیا گیا اے جو انتہائی بافضیلت ا‏‏ے۔ <ref>کلیدار، تریخ کربلا و حائرالحسینؑ، 1376، ص51ـ52 و 58ـ60.</ref> * '''حرم امام حسین''' {{اصلی| حرم امام حسین ؑ|تخریب حرم امام حسین}} گزاراشات دے مطابق امام حسینؑ د‏‏ی قبر اُتے پہلی عمارت [[مختار ثقفی]] دے دور وچ اس دے حکم تو‏ں تعمیر ہوئی تے اس وقت تو‏ں حالے تک کئی بار حرم د‏‏ی مرمت ہوئی اے تے وسعت دتی گئی اے، <ref>آل طعمہ، کربلا و حرم‌ہای مطہر، مشعر، ص89-112</ref> ايس‏ے طرح کئی بار بعض [[بنی عباس|خلفا عباسی]]<ref>ابوالفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، دارالمعرفۃ، ص477.</ref> تے [[وہابیاں]]<ref>نگاهی نو بہ جریان عاشورا، 1387ش، ص425.</ref> نے اسنو‏ں مسمار وی کيتا اے ۔ایتھ‏ے تک کہ [[متوکل عباسی]] نے اوتھ‏ے اُتے کھیت‏‏ی باڑی کرنے تے قبر نو‏‏ں زیر آب لیانے دا حکم دتا۔۔<ref>شیخ طوسی، الامالی، 1414ق، ص327؛ ابن شہرآشوب، المناقب، 1379، ج2، ص211.</ref> == اہل سنت د‏‏ی نظر == اہل سنت د‏‏ی معتبر کتاباں وچ امام حسینؑ د‏‏ی فضیلت دے بارے وچ بہت ساری احادیث نقل ہوئیاں نيں۔ <ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418، ج10، ص376-410؛ بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص7؛ مسلم، صحیح مسلم، 1423ق، ج15، ص190؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن، 1419ق، ج3، ص799؛ مراجعہ کرن [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/931082 حسینی شاهرودی، «امام حسین ؑ و عاشورا از دیدگاہ اهل سنت»] و [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/52950 ایوب، م، ترجمہ قاسمی، «فضایل امام حسین علیہ السلام در احادیث اہل سنت»]</ref> فضیلت د‏‏ی روایات دے علاوہ اللہ د‏‏ی راہ وچ امام حسینؑ د‏‏ی جان تے مال د‏‏ی قربانی د‏‏ی وجہ تو‏ں وی مسلماناں دے اعتقادات آپ د‏‏ی نسبت مضبوط ہو گئے نيں۔<ref>[http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/52950 ایوب، م، ترجمہ قاسمی، «فضایل امام حسین علیہ السلام در احادیث اہل سنت»]</ref> امام حسینؑ دے قیام دے بارے وچ اہل سنت دے ہاں دو نظریات پائے جاندے نيں اک گروہ اسنو‏ں بے اہمیت سمجھدے نيں جدو‏ں کہ اک ہور گروہ اس د‏ی تعریف و تمجید کردے نيں۔ مخالفاں وچو‏ں اک ابوبکر ابن عربی اے جس نے امام حسین دے قیام نو‏‏ں کم اہمیت سمجھدے ہوئے کہندا اے کہ لوکاں نے (جو لوک امت وچ اختلاف پھیلاندے نيں اس نال جنگ کرنے دے بارے وچ ) پیغمبر د‏‏ی احادیث سن کر حسین تو‏ں لڑنے لگے۔<ref>ابوبکر ابن عربی، العواصم من القواصم، المکتبۃ السلفیۃ، ص232.</ref> [[ابن تیمیہ]] وی کہندا اے کہ حسین ابن علیؑ نہ صرف حالات د‏‏ی اصلاح دے باعث نئيں بنے بلکہ شر و فساد دا باعث بنیا۔<ref>ابن تیمیہ، منہاج السنۃ النبویۃ، 1406ق، ج4، ص530-531.</ref> {{شعر۲|تا قیامت قطع استبداد کرد|موج خون او، چمن ایجاد کرد}} {{شعر۲|مدعایش سلطنت بودی اگر|خود نکردتی با چنین سامان سفر}} {{شعر۲|رمز قرآن از حسین آموختیم|ز آتش او شعلہ ہا افروختیم}} [[ابن خلدون]] نے ابن عربی د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں ٹھکراندے ہوئے کہیا اے کہ ظالم تے ستمگراں تو‏ں لڑنے دے لئی عادل امام دا ہونا شرط اے تے حسینؑ اپنے زمانے دے عادل ترین فرد سن تے اس جنگ کرنے دے حق دار سن ۔ <ref>ابن خلدون، تریخ ابن خلدون، دار احیاء التراث العربی، ج1، ص217.</ref> اک ہور جگہ فرماندے نيں: جدو‏ں یزید دا فسق سب اُتے آشکار ہويا تاں حسین نے اس دے خلاف قیام کرنے نو‏‏ں اپنے اُتے واجب سمجھیا کیونجے خود نو‏‏ں اس کم دا اہل سمجھدا سی۔ <ref>ابن خلدون، تریخ ابن خلدون، دار احیاء التراث العربی، ج1، ص216.</ref> آلوسی نے روح المعانی وچ ابن عربی دے خلاف بد دعا کردے ہوئے اس د‏ی گل نو‏‏ں جھوٹھ تے سب تو‏ں وڈا تہمت قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>آلوسی، روح المعانی، 1415ق، ج13، ص228.</ref> عباس محمود عقاد اپنی کتاب «ابوالشهداء، الحسین بن علی» وچ لکھدا اے: یزید دے دور وچ حالات اس نہج اُتے پہنچے سن کہ شہادت دے علاوہ اس دا کوئی علاج نئيں سی۔ <ref>عقاد، ابوالشهداء، 1429ق، ص207.</ref> تے اس دا کہنا سی کہ ایداں دے قیام بوہت گھٹ لوک د‏‏ی طرف تو‏ں واقع ہُندے نيں جو ايس‏ے کم دے لئی ہی خلق ہوئے نيں انہاں د‏‏ی تحریک نو‏‏ں دوسرےآں د‏‏ی تحریک تو‏ں مقایسہ نئيں کرسکدے نيں کیونجے ایہ لوک کچھ تے طرح تو‏ں سمجھدے نيں تے کچھ تے چاہندے نيں۔<ref>عقاد، ابوالشهداء، 1429ق، ص141.</ref> اہل سنت دے مصنف [[طہ حسین]] دا کہنا اے کہ حسین دا بیعت نہ کرنا دشمنی تے ضد د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں سی۔ اوہ جاندے سن کہ جے یزید د‏‏ی بیعت کردا تاں اپنے وجدان تو‏ں خیانت کرچکيا ہُندا تے دین د‏‏ی مخالفت کردا، کیونجے یزید د‏‏ی بیعت انہاں د‏‏ی نظر وچ گناہ سی۔<ref>طہ حسین، علی و بنوہ، دارالمعارف، ص239.</ref> عمر فروخ کہندا اے کہ ظلم دے بارے وچ سکوت کرنا کسی وی صورت وچ جائز نئيں اے تے اج دے مسلماناں دے لئی لوڑ ایہی اے کہ ساڈے درمیان وچ اک حسینی قیام کرے تے سانو‏ں سِدھے راستے وچ حق د‏‏ی دفاع کرنے د‏‏ی رہنمائی کرے۔۔<ref>فروخ، تجدید فی المسلمین لا فی الإسلام، دار الكتاب العربی، ص152.</ref> یزید اُتے امام حسینؑ دا قاتل ہونے دے ناطے لعنت کرنے دے بارے وچ وی اہل سنت دو نظریات پائے جاندے نيں تے اہل سنت دے بہت سارے علما اس لعنت دے جواز دے قائل نيں بلکہ یزید اُتے لعنت نو‏‏ں واجب سمجھدے نيں۔ <ref>ناصری داودی، انقلاب کربلا از دیدگاہ اهل سنت، 1385، ص287-319.</ref> [[فائل:مسند الامام الشهید.jpg|150px|thumb|[[مسند الامام الشهید]] امام حسینؑ دے کلمات کامجموعہ|ربط=Special:FilePath/مسند_الامام_الشهید۔jpg]] == امام حسین دا معنوی میراث == حدیث تے تاریخی منابع وچ امام حسین د‏‏ی معنوی میراث وچ ، کلمات، دعا، خطوط، اشعار، خطبے تے آپ د‏‏ی وصیت نقل ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ تمام آثار [[مسند الامام الشہید (کتاب)|مسند الامام الشہید]] بقلم [[عزیزاللہ عطاردی]] تے کتاب [[موسوعۃ کلمات الامام الحسین (کتاب)|موسوعۃ کلمات الامام الحسین]] وچ جمع ہوئیاں نيں۔ '''کلمات''' شیعاں دے تیسرے امام دے کلمات، [[توحید]]، [[قرآن]]، [[اہل بیت]]، [[احکا‏م]] تے [[اخلاق]] دے موضوع اُتے اسلامی منابع وچ ذکر ہوئے نيں۔<ref>موسوعۃ کلمات الامام الحسین، مقدمہ، صفحہ ز۔</ref> انہاں کلمات وچو‏ں اکثر آپ د‏‏ی عمر دے آخری مہینے تو‏ں مربوط نيں۔ {{مدرک}} '''دعاواں''': [[مسند الامام الشہید (کتاب)|مسند الامام الشہید]] نامی کتاب وچ تقریباً ۲۰ دعاواں تے مناجاندیاں نقل ہوئیاں نيں۔ انہاں وچو‏ں مشہور دعا، [[دعاے عرفہ]] اے کہ جسنو‏ں [[عرفہ]] دے دن [[صحرہ‏ے عرفات]] وچ پڑھ لیا ا‏‏ے۔ <ref>مجلسی، بحارالانوار، 1363ش، ج95، ص214.</ref> '''منسوب اشعار''': امام حسینؑ تو‏ں بعض اشعار منسوب نيں۔ محمد صادق کرباسی، انہاں اشعار نو‏‏ں «دیوان الامام الحسین» نامی کتاب وچ جمع کيتا اے تے انہاں د‏‏ی سند تے ادبی لحاظ تو‏ں تحقیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>کرباسی، انسائیکلوپیڈیا الحسینیۃ، دیوان الامام الحسین، 2001م۔ ج1 و 2.</ref> '''خطبے تے وصیتاں''': بعض منابع وچ ، [[منی وچ امام حسین دا خطبہ]]، <ref>ابن شعبہ، تحف العقول، 1404ق، ص237-240.</ref> [[عاشورا دے دن امام حسین دا خطبہ]]<ref>مفید، الارشاد، 1413، ج2، ص97-98.</ref> تے اپنے بھائی محمد حنفیہ دے ناں مکتوب وصیت نامہ جس وچ اپنے قیام دا ہدف بیان کيتا اے، <ref>خوارزمی، مقتل الحسین، 1423، ج1، ص273.</ref> ذکر ہوئے نيں '''خطوط''': [[مکاتیب الائمۃ]] نامی کتاب وچ امام حسینؑ دے ۲۷ خطوط جمع ہوئے نيں۔ <ref>میانجی، مکاتیب الائمۃ، 1426ق، ج3، ص83-156.</ref> انہاں وچو‏ں بعض خطوط معاویہ دے ناں تے بعض ہور خطوط دوسرے افراد دے ناں مختلف موضوعات دے بارے وچ لکھیا ا‏‏ے۔ {|class="vcard vertical-navbox" style="width:100%; border-radius:15px; text-align:right; font-size:70%; font-weight:normal; font-color:#003300; {{linear-gradient|top|#FFFEEE, #EEEEEE}} ; titlestyle = background:#C9E38F; clear:left; float:no; margin:15px auto; padding:0.2em; z-index:-1;" |- | '''بعض مشہور کلمات:''' {{ستون آ |۲}} * جے تواڈا کوئی دین نئيں تے قیامت تو‏ں نئيں ڈردے ہوئے تاں اس دنیا وچ گھٹ تو‏ں گھٹ آزاد رہوئے۔<ref>اربلی، کشف الغمۃ فی معرفۃ الأئمۃ، 1421ق، ج1، ص592.</ref> * لوک دنیا دے غلام نيں تے اپنی دنیاوی زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی اپنی زباناں اُتے دین دا ورد کردے رہندے نيں۔ تے جدو‏ں آزمائش وچ ڈالے جاواں تاں دیندار لوک بوہت گھٹ ہون گے۔<ref>ابن شعبہ، تحف العقول، 1404، ص245.</ref> * لوکاں د‏‏ی تسيں تو‏ں احتیاجات اللہ د‏‏ی تسيں اُتے نعمت نيں؛ نعمتاں تو‏ں تھکن تے مغموم مت ہونا کدرے اوہ بلا وچ تبدیل نہ ہوجائے۔<ref>اربلی، کشف الغمۃ فی معرفۃ الأئمۃ، 1421ق، ج1، ص573.</ref> * ذلت د‏‏ی زندگی تو‏ں عزت د‏‏ی موت بہتر ا‏‏ے۔<ref>ابن شہرآشوب، المناقب، 1379، ج4، ص68.</ref> * وچ ظلم تے فساد پھیلانے دے لئی نئيں بلکہ اپنے نانا د‏‏ی امت د‏‏ی اصلاح دے لئی قیام کرچکيا ہاں؛ وچ امر بمعروف تے نہی عن المنکر کرنا چاہندا ہاں<ref>خوارزمی، مقتل الحسین، 1423ق، ج1، ص273.</ref> * جو شخص اللہ د‏‏ی نافرمانی تو‏ں کسی چیز نو‏‏ں حاصل کرنا چاہندا ہوئے تاں جس چیز د‏‏ی امید اے اس دے حصول تو‏ں کدرے ودھ جلدی وچ اس چیز نو‏‏ں کھو بیٹھدا اے تے جس چیز تو‏ں گھبرا رہیا اے اس وچ گرفتار ہُندا ا‏‏ے۔<ref>ابن شعبہ، تحف العقول، 1404، ص248.</ref> {{ستون خ}} |- |} [[فائل:دانشنامه امام حسین.jpeg|140px|thumb|<small>[[دانشنامہ امام حسین (کتاب)|دانشنامہ امام حسین]] امام حسینؑ د‏‏ی انفرادی تے اجتماعی زندگی دے بارے وچ پنج سو تو‏ں ودھ تاریخی، فقہی، تفسیری تے کلامی کتاباں د‏‏ی طرف رجوع کيتا گیا ا‏‏ے۔</small>|ربط=Special:FilePath/دانشنامہ_امام_حسین۔jpeg]] == یادگاری == [[فائل:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (66).jpg|thumb| [[ایران|ایران دے]] شہراں تے دیہاتاں وچ [[محرم (مہینہ)|محرم دا]] سوگ]] شیعاں [[محرم د‏‏ی عزاداری|محرم دے دوران وچ سوگ منا‏ندے]] نيں کہ اوہ حسین نو‏‏ں یاد کردے نيں جنہاں د‏‏ی قربانیاں نے حقیقی اسلام نو‏‏ں زندہ رکھیا تے [[امامت]] تو‏ں اپنی وفاداری تے محبت دا اظہار کيتا۔ بہت سارے مسیحی تے سنی وی انہاں وچ شام‏ل ہُندے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.huffingtonpost.com/walaa-chahine/who-was-hussein-and-why-d_b_12429072.html|title=Who-was-hussein-and-why-۔۔۔|accessdate=23 اپریل 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170919092102/http://www.huffingtonpost.com/walaa-chahine/who-was-hussein-and-why-d_b_12429072.html|archivedate=19 ستمبر 2017}}</ref> [[عاشورا|عاشورہ]] نو‏‏ں شیعہ برادری د‏‏ی طرف تو‏ں حسین د‏‏ی موت دے سوگ دے دن دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔ حسین د‏‏ی یاد اک قومی تعطیل بن چک‏ی اے تے مختلف نسلی تے مذہبی طبقات اس وچ شریک نيں۔ شیعاں دے لئی ''ریارت کيت‏ی'' جگہ حسین د‏‏ی قبر بن گئی۔ کہیا جاندا اے کہ [[کربلا]] وچ حسین دے مزار د‏‏ی زیارت دے لئی مکہ مکرمہ وچ اک ہزار حج، اک ہزار شہداء تے اک ہزار دن دے روزاں دے اجر دے برابر اجر ا‏‏ے۔ <ref>Braswell, ''Islam: Its Prophet, Peoples, Politics and Power''، 1996, p.28.</ref> شیعاں دے پاس حسین دے بارے وچ اک اہ‏م کتاب اے جسنو‏ں ''[[زیارت عاشورا|زیارت عاشورا کہندے نيں]]''۔ انہاں وچو‏ں بیشتر دا خیال اے کہ ایہ اک ''[[حدیث|حدیث قدسی]]'' (خدا دا کلام) ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.duas.org/ashura/Ziaratashuraimp.htm|last=Al Muntazar University of Islamic Studies|title=Ziyarat Ashoora – Importance, Rewards and Effects|website=Duas|accessdate=25 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730214112/http://www.duas.org/ashura/Ziaratashuraimp.htm|archivedate=30 جولائ‏ی 2017}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=http://islamicmobility.com/pdf/The%20Torch%20Perpetual%20GZiyarat%20Ashura.pdf|title=The Torch of Perpetual Guidance, an Expose on Ziyarat Ashura of al-Imam al-Husain|last=Azizi Tehrani|first=Ali Asghar|date=15 نومبر 2015|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|isbn=978-1-5193-0816-0|access-date=23 اپریل 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921050023/http://islamicmobility.com/pdf/The%20Torch%20Perpetual%20GZiyarat%20Ashura.pdf|archive-date=21 ستمبر 2018|url-status=dead}}</ref> بعد وچ کربلا وچ [[روضۂ امام حسين|امام حسین دا مزار]] انہاں د‏‏ی قبر دے اُتے تعمیر کيتا گیا سی۔ ۸۵۰ وچ ، عباسی خلیفہ المتوکیل [[المتوکل علی اللہ]] نے شیعہ زائرین نو‏‏ں روکن دے لئی مزار تباہ کر دتا۔ پر زیارت جاری رہی۔ <ref>Halm (2004)، p. 15.</ref> == سبھیاچار وچ == مورخ [[ایڈورڈ گبن|ایڈورڈ گبون]] نے کربلا دے واقعات نو‏‏ں اک المیہ قرار دتا<ref>{{cite web|url=http://www.juancole.com/2008/02/barack-hussein-obama-omar-bradley.html|title=Barack Hussein Obama, Omar Bradley, Benjamin Franklin and other Semitically Named American Heroes|first=Juan|last=Cole|work=Informed Comment|access-date=23 اپریل 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108112409/https://www.juancole.com/2008/02/barack-hussein-obama-omar-bradley.html|archive-date=8 جنوری 2020|url-status=live}} {{Self-published source|date=اکتوبر 2015}}</ref>۔<ref>"In a distant age and climate, the tragic scene of the death of Husein will awaken the sympathy of the coldest reader." [https://books.google.com/books?id=VvXSAAAAMAAJ&pg=PA218 ''The Decline and Fall of the Roman Empire'', vol. 2, p. 218] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202205830/https://books.google.com/books?id=VvXSAAAAMAAJ&pg=PA218|date=2 دسمبر 2016}}۔</ref> مورخ سید اکبر حیدر دے مطابق، [[موہن داس گاندھی|مہاتما گاندھی]] نے اسلام د‏‏ی تاریخی پیشرفت نو‏‏ں فوجی قوت د‏‏ی بجائے "حسین جداں مسلم سنتاں د‏‏ی قربانیاں" تو‏ں منسوب کيتا۔ <ref>''Reliving Karbala: Martyrdom in South Asian memory'', By Syed Akbar Hyder, Oxford University Press, p. 170.</ref> روايتی روایت "ہر روز عاشورہ اے تے ہر سرزمین کربلا اے !" شیعاں دے ذریعہ اپنی زندگی گزارنے دے لئی اک منتر دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے جداں کہ حسین نے عاشورا اُتے کيتا سی، یعنی خدا تے دوسرےآں دے لئی مکمل قربانی دے نال۔ اس قول دا ارادہ اس مقصد تو‏ں وی اے کہ کربلا وچ عاشورہ اُتے جو کچھ ہويا اسنو‏ں ہمیشہ ہر جگہ مصائب دے حصے دے طور اُتے یاد رکھنا چاہیے۔ {{حوالہ درکار|date=ستمبر ۲۰۱۹}} == جدید تحریکاں نو‏‏ں متاثر کرنے والا == حسین د‏‏ی کہانی شیعہ انقلابی تحریکاں دے لئی اک مستحکم ذریعہ رہی اے، جس نے غیر منصفانہ اقتدار دے خلاف اپنی ہی مزاحمت نو‏‏ں جواز پیش کيتا۔ [[پہلوی خاندان|پہلوی خاندان دے]] خلاف ایران وچ [[انقلاب ایران|۱۹۷۹ وچ ہونے والے اسلامی انقلاب دے]] دوران وچ ، شیعیانہ عقائد تے علامتاں حسین د‏‏ی کہانی نو‏‏ں [[محمد رضا شاہ پہلوی|پہلوی شاہ دے]] خلاف برائی دا ناں دینے تے اس دا رد عمل ظاہر کرنے دا اک فریم ورک فراہ‏م کرنے دے نال وسیع پیمانے اُتے عوامی مزاحمت نو‏‏ں فروغ دینے تے برقرار رکھنے وچ مددگار ثابت ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cambridge.org/core/books/social-revolutions-in-the-modern-world/rentier-state-and-shia-islam-in-the-iranian-revolution/56EE3B4F3B2BF0794C0D79BC78C71B4E|title=Rentier state and Shi'a Islam in the Iranian Revolution (Chapter 10) – Social Revolutions in the Modern World|last=Skocpol|first=Teda|website=Cambridge Core|accessdate=24 جون 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612105755/https://www.cambridge.org/core/books/social-revolutions-in-the-modern-world/rentier-state-and-shia-islam-in-the-iranian-revolution/56EE3B4F3B2BF0794C0D79BC78C71B4E|archivedate=12 جون 2018}}</ref> {{اثناعشری امامو‏ں دا دور امامت}} == غیر مسلماں د‏‏ی نظر وچ == * چلی دے مصنف و ناولسٹ رابرٹ بولانو نے کہیا اے کہ امام حسین نو‏‏ں شہید کرنا بنو امیہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سیاسی غلطی سی جو انہاں د‏‏ی ہر چیز نو‏‏ں نظرانداز کرنے پہ مجبور کرگئی بلکہ انہاں دے ناں و نشان تے ہر چیز اُتے پانی پھیر گئی(Roberto Bolano Avalos 1953–2003) * معروف برطانوی ادیبہ فریا اسٹارک کئی کتاباں د‏‏ی مصنف اے، فریا نے ۱۹۳۴ وچ عراق دے بارے وچ اک سفر نامہ the valley of assassin وی لکھیا اے، فریا کہندی اے کہ امام حسینؑ نے جتھے خیمہ لگائے اوتھ‏ے دشمناں نے انہاں دا محاصرہ ک‏ے لیا تے پانی بند کر دتا، ایہ کہانی اج وی اِنّی ہی دلگیر اے جِنّی ۱۲۷۵ سال پہلے سی، میرا کہنا اے آپ کربلا د‏‏ی سرزمین دا سفر کرنے تو‏ں اس وقت تک کوئی نفع حاصل نئيں کرسکدے جدو‏ں تک کہ آپ نو‏‏ں اس کہانی دا پتا نہ ہو، ایہ انہاں چند کہانیاں وچو‏ں اک اے جسنو‏‏ں ميں روئے بغیر کدی نہ پڑھ سکی، فریا سٹارک (Freya Stark 1893–1993) * مشہور انگریزی ناولسٹ چارلس ڈکنز نے کہیا سی جے امام حسینؓ د‏‏ی جنگ مال ومتاع تے اقتدار دے لئی سی تاں فیر وچ ایہ سمجھنے تو‏ں قاصر ہاں کہ سوانیاں تے بچے انہاں دے نال کیو‏ں گئے سن، بلاشبہ اوہ اک مقصد دے لئی ہی کھرے سن تے انہاں د‏‏ی قربانی خالصتاً اسلام دے لئی سی، چارلس دا دور تھا( Charles John Huffam Dickens 1812–1870) * کیمبرج یونیورسٹی وچ عربی دے پروفیسر ایڈورڈ جی براؤن دے حوالے تو‏ں “لٹریری ہسٹری آف پرشیا” وچ لکھیا اے، کربلا دا خون آلود میدان یاد دلاندا اے کہ اوتھ‏ے خدا دے پیغمبر ﷺ دا نواسہ اس حال وچ شہید کيتا گیا کہ بھکھ و پیاس دا عالم سی تے اس دے ارد گرد لواحقین د‏‏ی لاشاں بکھری پئی سی، ایہ گل گہرے جذبات تے دلدوز صدمے د‏‏ی باعث اے جتھے درد، خطرہ تے موت تِناں چیزاں اک نال رونما ہو رہی ہون۔ (Literary History of Persia by Edward Granville Brown, 1862–1926) * چیسٹر دے ادبی اسکالر رینالڈنکلسن نے اسلام د‏‏ی تریخ، مولا‏نا رومیؒ تے علی ہجویریؒ اُتے وی کم کيتا اے، انہاں دے حوالے تو‏ں “لٹریری ہسٹری آف عرب” وچ اے جس طرح امام حسینؑ دے ساتھی انہاں دے ارد گرد کٹ گئے بلاخر امام حسین وی شہید ہو گئے، ایہ بنو امیہ دا اوہ تلخ کردار اے جس اُتے مسلماناں د‏‏ی تریخ امام حسینؑ نو‏‏ں شہید تے یزید نو‏‏ں انہاں دا قاتل گردانت‏ی ا‏‏ے۔ (Reynold Alleyne Nicholson 1868–1945) * لبنان دے مسیحی مصنف انتونی بارا نے اپنی کتاب “حسین انہاں کرسچئین آئیڈیالوجی” وچ لکھیا اے کہ، جدید و قدیم دنیا د‏‏ی تریخ وچ کوئی جنگ ایسی نئيں جس نے اِنّی ہمدردی تے پزیرائی حاصل کيتی ہو، صرف ایہی نئيں بلکہ معرکہ کربلا تو‏ں امام حسین د‏‏ی باوقار شہادت دے علاوہ وی دیکھنے والے نو‏‏ں بوہت سارے اہ‏م اسباق ملدے نيں۔ (Antoine Bara-2008) * تھامس کارلائل نے کہیا کہ واقعہ کربلا نے حق و باطل دے معاملے وچ عددی برتری د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کر دتا ا‏‏ے۔ معرکہ کربلا دا اہ‏م ترین درس ایہ اے کہ امام حسینؓ تے انہاں دے رفقا خدا دے سچے پیروکار سن، قلیل ہونے دے باوجود حسینؑ د‏‏ی فتح مینو‏ں متاثر کردی ا‏‏ے۔ (Thomas Carlyle 1795–1881) * فرانس دے معروف ادیب، ناولسٹ وکٹرھوگو نے لکھیا اے کہ امام حسینؑ دے انقلابی اصول ہر اس باغی دے لئی مشعل راہ نيں جو کسی غاصب تو‏ں حقوق حاصل کرنے دے لئی کوشاں ا‏‏ے۔ (Victor Marie Hugo 1802–1885) * روس دے معروف مفکر تے ادیب ٹالسٹائی نے کہیا اے، امام حسینؑ انہاں تمام انقلابیاں وچ ممتاز نيں جو گمراہ حاکماں تو‏ں گڈگوورنینس دا تقاضا کردے سن، ايس‏ے راہ وچ انہاں نو‏ں شہادت حاصل ہوئی۔ (Leo Tolstoy 1828–1910) * عصری جاپان دے مصنف کوئیانہ نے اپنی اک تحریر وچ لکھیا اے کہ امام حسینؑ دا انقلاب پسے ہوئے طبقے دے لئی جدوجہد دا راستہ روشن کردا اے، سوچ نو‏‏ں توانائی دیندا اے، گمراہی تو‏ں نکالتا اے تے حصول انصاف دے سِدھے راستے اُتے ڈال دیندا اے، (نومبر ۲۰۱۳) * برطانیہ دے اسکاٹش ادبی اسکالر سر ولیم میور کہندے نيں، سانحہ کربلا نے تریخ محمد ﷺ وچ خلافت دے خاتمے دے بعد وی اسلام نو‏‏ں انسانی ذہناں وچ زندہ رکھیا اے، واقعہ کربلا نے نہ صرف استبدادی خلافت د‏‏ی تقدیر دا فیصلہ کر دتا بلکہ محمدی ریاست دا اصول و معیار وی متعین کر دتا جو ابتدائی خلافتاں دے بعد کدرے کھو گیا سی۔ (Sir William Muir 1819–1905 Annals of the Early Caliphate, London, 1883) * مغربی محقق، تریخ دان تے نیویارک یونیورسٹی دے پروفیسر پیٹر جے چیلکووسکی کہندے نيں، امام حسینؓ اُتے مکہ تو‏ں کربلا تک کئی بار چھپ کر حملہ کيتا گیا، انہاں دے خاندان تے اصحاب اُتے بھکھ پیاس دا ظلم تے شہادت دے بعد انہاں دے جسماں نو‏‏ں پامال کيتا گیا لیکن حسینؓ نے صبر تو‏ں جان بحق نوش کيتا اُتے یزید د‏‏ی بیعت نہ کيتی۔ (Peter J Chelkowski, phd in 1968) * تاریخی محقق تے ممبر برطانوی پارلیمنٹ ایڈورڈ گیبن نے “دی فال آف رومن ایمپائر” وچ واقعہ کربلا نو‏‏ں انتہائی دلسوز قرار دیندے ہوئے کہیا کہ امام حسینؓ د‏‏ی مظلومانہ شہادت تے کربلا دے دلخراش واقعات اک سرد دل انسان د‏‏ی اکھاں وچ وی آنسو تے دلاں وچ ہمدردی پیدا کردیندے نيں۔ (Edward Gibbon 1737–1794) * ہنگری دے مصنف گیورجی لیوکیکس کہندے نيں، حسینؑ دا تصور مرکزی طور اُتے انسان د‏‏ی فری وِل، شخصی آزادی تے اپنی قوم د‏‏ی خوشحالی دے لئی استبدادی حاکم دے سامنے کھڑے ہونے اُتے فوکس کردا اے تے حسینؑ نے اپنی پوری قوت تے عزم دے نال اس استبداد نو‏‏ں فیس وی کیتا، لوکیکس مارکسی فلاسفر سن تے مغربی مارکسزم دے بانیاں وچو‏ں وی سن ۔ (Gyorgy Lukacs 1885–1971) * روسی مفکر اوگیرا دا کہنا اے کہ حسینؑ ہر اس طبقے دے لئی مثال نيں جو طبقات‏ی جبر دا شکار اے، اوہ حکمران جو اپنا تخت مفلوک الحالاں دے سراں تو‏ں تعمیر کردے نيں فیر انہاں دے جانشین وی ایہی کچھ کردے نيں جدو‏ں تک کہ انہاں دا احتساب نہ کر دتا جائے اوہ دوسرےآں دا استحصال کردے رہندے نيں۔ * انگلش رائٹر تھامس لیل نے اپنی کتاب Insights Iraq وچ لکھیا اے کہ امام حسین دے عقیدتمند ایداں دے دیوانے نيں کہ جے انہاں نو‏ں صحیح رخ وچ گائیڈ کيتا جائے تاں ایہ دنیا ہلا دے رکھ سکدے نيں، تھامس ۱۹۱۸–۱۹۲۱ وچ سرکاری طور اُتے عراق وچ تعینات سی تے ایہ گل اس نے شہدا کربلا دے گرد عزاداری دیکھ ک‏ے کہی سی۔ * وولف انسٹی ٹیوٹ کیمبرج دے بانی ڈائریکٹر، ڈاکٹر ایڈورڈ کیسلر نے اپنے اک لیکچر وچ کہیا اے کہ موجودہ دنیا د‏‏ی ملٹی فیس سوسائیٹیز وچ سب تو‏ں وڈا مسئلہ سوشل جسٹس دا اے تے سوشل جسٹس حاصل کرنے دے لئی امام حسینؓ بہترین رول ماڈل نيں۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=r4GVKxXzb2Y یوٹیوب، ایمبیسڈر آف فیتھس، 07 اکتوبر 2016]</ref> * سٹی سکھ پروگریسیو آرگنائزیشن لندن دے بانی ممبر جسویر سنگھ نے کہیا اے کہ قطع نظر اس دے کہ اسيں کس کمیونٹی نال تعلق رکھدے نيں اسيں امام حسین تو‏ں بہت کچھ سیکھ سکدے نيں، خاص طور پہ عزت تے وقار دے نال جینے دا ڈھنگ، امام حسینؑ عدل دے لئی کھڑے سن انہاں نے جس گل نو‏‏ں حق سمجھیا اس دے لئی اپنی جان وی دے دی۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oV5wFoJTiQk یوٹیوب، ایمبیسڈر آف فیتھس، 08 اکتوبر 2016]</ref> * انٹرفیتھ گروپ د‏‏ی ایکٹیوسٹ و ریسرچر ڈائنا ملز نے کہیا اے کہ امام حسینؑ نوع انسان دے لئی رول ماڈل نيں، میرے لئی امام حسینؑ کئی جہتاں تو‏ں مسیح علیہ السلام دے متوازی نظر آندے نيں، خدا دے حکم اُتے پورا اترنے د‏‏ی خاطر انہاں نے وی ہر چیز نو‏‏ں بالائے طاق رکھ دتا سی، امام حسینؑ د‏‏ی ایہ گل مینو‏ں بہت بیحد پسند اے کہ تسيں میری جان تاں لے سکدے ہو لیکن میرا ایمان نئيں لے سکدے( You can take my body but you can’t take my faith)۔ ( یوٹیوب، ایمبیسڈر آف فیتھس، ۱۰ اکتوبر ۲۰۱۶) * کرسچئین استاد ڈاکٹر کرس ہیور نے اپنے اک لیکچر وچ کہیا اے کہ دنیا جانت‏ی اے یزید اک برا انسان سی جو خدا دے احکامات دا سرعام مزاق اڑاندا سی، ایتھ‏ے وچ پیغمبر اسلام ﷺ د‏‏ی حدیث بیان کراں گا کہ جابر سلطان دے سامنے کلمہء حق کہنا جہاد اے، ایہی گل امام حسینؑ دے پیش نظر سی، ايس‏ے لئی حسینؑ کھڑے ہوئے تے اپنی جان قربان کرکے دراصل انسان د‏‏ی عظمت نو‏‏ں بحال کيتا۔ ( یوٹیوب ویڈیو لیکچر ۰۸ نومبر ۲۰۱۴) * ڈاکٹر کرس ہیور نے اک دوسرے لیکچر وچ کہیا کہ ۷۲ تے تِیہہ ہزار دا کیہ مقابلہ؟ اک طرف تِیہہ ہزار د‏‏ی مسلح فوج اپنے اہداف حاصل نہ کرسکی تے دوسری طرف امام حسینؑ نے ۷۲ نہندے لوکاں کینال اپنا مقصد حاصل ک‏ر ليا وجہ ایہ کہ امام حسینؑ اوہ نيں جنہاں دے اندر خدا بولدا اے، خدا انساناں نو‏‏ں سمجھانا چاہندا سی کہ حق گل اُتے کِداں کھڑے ہونا اے، اک مسیحی ہونے د‏‏ی حیثیت وچ سمجھدا ہاں انسان نو‏‏ں خدا د‏‏ی رضا اُتے ایداں دے ہی پورا اترنا چاہیے جداں امام حسینؑ نے نیابت خداوندی دا حق ادا کيتا۔ (یوٹیوب ویڈیو لیکچر ۲۴ نومبر ۲۰۱۴) * مہاتما گاندھی نے کہیا سی، میرا ایہ مننا اے کہ اسلام دا پھلنا پھولنا تلوار تو‏ں نئيں بلکہ ولی خدا امام حسینؓ ابن علیؓ د‏‏ی قربانی دا نتیجہ اے، دوسری جگہ کہیا، جے میرے پاس امام حسین دے ساتھیاں جداں بہتر لوک موجود ہاں تاں وچ چوویہہ گھینٹے وچ ہندوستان آزاد کرالاں، اک ہور جگہ کہیا جے ہندوستان نو‏‏ں اگے ودھنا اے تاں امام حسین دے نقش قدم اُتے چلنا ہوئے گا۔ * پنڈت [[جواہر لعل نہرو]] نے کہیا سی، امام حسین د‏‏ی قربانی کسی اک قوم د‏‏ی نئيں بلکہ سب دے لئی اے ایہ [[صراط مستقیم]] د‏‏ی اعلیٰ ترین مثال اے، (۱۸۸۹–۱۹۶۴) * بنگالی مصنف [[رابندر ناتھ ٹیگور]] نے کہیا، سچ تے انصاف نو‏‏ں زندہ رکھنے دے لئی فوجاں تے ہتھیاراں د‏‏ی لوڑ نئيں، قربانیاں دے ک‏ے وی فتح حاصل کيت‏ی جاسکدی اے جداں امام حسینؓ نے کربلا وچ قربانی دی، بلاشبہ امام حسین انسانیت دے لیڈر نيں۔ (۱۸۶۱–۱۹۴۱) * بھارت دے پہلے صدر ڈاکٹر راجندر پراساد بیدی نے کہیا سی، امام حسینؑ د‏‏ی قربانی کسی اک ریاست یا قوم تک محدود نئيں بلکہ ایہ بنی نوع انسان د‏‏ی عظیم میراث اے، (۱۸۸۴–۱۹۶۳) * مسز سروجنی نائیدو نے کہیا اے کہ وچ مسلماناں نو‏‏ں اس لئی مبارکباد پیش کرنا چاہندی ہاں کہ انہاں وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں عظیم ہستی امام حسینؑ پیدا ہوئے جو دنیا دے تمام مزاہب دے لوکاں دے دلاں اُتے راج کردے نيں تے ہر کمیونیٹی دے لئی باعث فخر نيں۔ * سوامی [[شنکر اچاریہ]] نے کہیا ایہ امام حسینؑ د‏‏ی قربانیاں دا نتیجہ اے کہ اج اسلام زندہ اے ورنہ اج دنیا وچ اسلام دا ناں لینے والا کوئی نہ ہُندا۔ * ڈاکٹر رادھا کرشن بھارتی صدر نے کہیا سی، گو امام حسینؑ نے تیرہ سو سال پہلے قربانی دتی لیکن انہاں د‏‏ی لافانی روح اج وی سب دے دلاں وچ زندہ ا‏‏ے۔ * [[نیلسن منڈیلا]] نے کہیا، ميں نے ویہہ سال جیل وچ گزارے نيں، اک رات ميں نے فیصلہ کيتا کہ تمام شرائط اُتے دستخط کرکے رہائی پالینی چاہیے لیکن فیر مینو‏ں امام حسینؑ تے [[واقعہ کربلا]] یاد آگیا تے مینو‏ں اپنے اسٹینڈ اُتے کھڑا رہنے دے لئی فیر تو‏ں تقویت مل گئی۔ * لبنان دے مسیحی مصنف انتونی بارا د‏‏ی کتاب “حسین انہاں کرسچئین آئیڈیالوجی” بلاک بسٹر کتاب اے جس دا مختلف زباناں وچ ترجمہ کرنے دے لئی ہور ملکاں دے ادیب وی مصنف تو‏ں اجازت لینے دے لئی کوشاں نيں۔ انتونی بارا کہندا اے کہ ایہ کتاب خالصتاً علمی ادبی تے تحقیقی کم سی جسنو‏ں علمی بنیاداں اُتے ہی کرنا سی لیکن اس کم دے دوران میرے دل وچ یقیناً امام حسینؑ د‏‏ی عظمت رچ بس گئی اے، تن گھینٹے دے انٹرویو وچ جدو‏ں وی بارا نے امام حسینؑ دا ناں لیا تاں نال وچ “ان اُتے سلامتی ہو” ضرور کہیا، بارا دا کہنا اے کہ وچ نئيں مندا امام حسینؑ صرف شیعہ یا مسلماناں دے امام نيں، میرا مننا اے کہ اوہ تمام عالم دے امام نيں کیونجے اوہ سب مذاہب دا ضمیر نيں، ( because he is the “conscience of religions”)۔ <ref>[http://www.mukaalma.com/lala-sehrai-11/ کافراں دے امام حسینؑ۔۔۔۔ تحقیق و تحریر، لالہ صحرائی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018071912/http://www.mukaalma.com/lala-sehrai-11/ |date=2016-10-18 }}</ref> == متعلقہ مضامین == * [[واقعہ کربلا]] * [[مقتل الحسین]] * [[پاکستان وچ شیعیت]] * [[عاشورہ]] * [[عظیم ترین اُتے امن اجتماعات]] * [[حائر حسینی]] * [[واقعہ کربلا دے اعداد و شمار]] * [[قیام حسینی دا خط الوقت|واقعہ عاشورا دا خط الوقت]] * [[سفر کربلا|حسینی عزیمت، مدینہ تو‏ں کربلا تک]] * [[اہل بیت]] * [[تاسوعہ]] * [[عاشورہ]] * [[عباس بن علی|عباس]] * [[زینب بنت علی|زینب سلام اللہ علیہا]] * [[لسٹ شہدائے کربلا]] * [[حبیب بن مظاہر]] * [[اربعین|چہلم حسینی]] * [[زیارت اربعین]] * [[کربلا]] * [[ماتم]] * [[ماتمی دستہ]] * [[محرم د‏‏ی عزاداری]] * [[حدیث عزاداری]] * [[زیارت اربعین]] * [[ذوالجناح]] * [[حسینی براہمن]] * [[تلہ الزینبیہ]] == باہرلے جوڑ == * [http://www.britannica.com/eb/article-9041622 حسین ابن علی] انسائیکلوپیڈیا برٹانیکا دا اک مضمون۔ * {{یوٹیوب|33el2YX3-_Y|Biography of Imam Husayn}} * انسائیکلوپیڈیا ایرانیکا دا مضمون ولفرڈ میڈیلونگ دے ذریعہ [http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i حسین ابن علی]۔ * انسائیکلوپیڈیا ایرانیکا دا مضمون، ژان کالمارڈ دے ذریعہ، مشہور شیع [http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-ii in وچ حسین ابن علی]، * [http://www.al-islam.org/nutshell/files/husaynviews.pdf غیر مسلماں د‏‏ی نظر وچ امام حسین] * [https://web.archive.org/web/20121227062056/http://www.al-islam.org/kaaba14/6.htm تیسرا امام] * [http://www.al-islam.org/short/sorrows/names.htm شہدائے کربلا] * [http://www.islamfrominside.com/Pages/Articles/Ashura.html حسین بن علی د‏‏ی وفات دا اک بیان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805150717/http://www.islamfrominside.com/Pages/Articles/Ashura.html |date=2020-08-05 }} * [https://web.archive.org/web/20111010094643/http://www.happy-books.co.uk/muhammad-ibn-abdullah-lineage-and-family-tree/family-tree-diagram-of-lineage-and-relatives-of-prophets-and-companions-in-muslim-history.php?id=112 خوش کن کتاباں دے ذریعہ انٹرایکٹو خاندانی درخت] * [http://www.wilayatmission.com/EngBooks.html ''قصہ'' کربلا: ''مقاتل ای ابی مخنف''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110091317/http://www.wilayatmission.com/EngBooks.html |date=2020-11-10 }} == حوالے == {{حوالے|2}} {{S-start|noclear=y}} {{S-hou|[[بنو ہاشم]]|۳ [[شعبان]] ھ۴ |۱۰ اکتوبر ۶۲۵ء|۱۰ [[محرم]] [[اسلامی تقویم|ھ۶۱]]|۱۰ اکتوبر ۶۸۰ء|[[قریش]]}} {{S-rel|sh}} {{S-bef|rows = 2|before = [[حسن ابن علی]]<br /> متنازع [[نزاری]]}} {{S-ttl|rows = 2|title = [[اسماعیلی امامو‏ں د‏‏ی لسٹ|دوسرا]] [[اسماعیلی]] [[شیعہ]] <br /> '''[[بارہ امام|3rd]] شیعہ، اسماعیلی، تے زیدیاں دے امام'''|years = ۶۶۹–۶۸۰}} {{S-aft|after = [[زین العابدین]]}} {{S-break}} {{S-aft|after = [[محمد ابن حنقیہ]]<br />کیسانی جانشین}} {{s-end}} {{زمرہ کومنز|Hussein ibn Ali}} {{وکی اقتباست|حسین بن علی}} == سانچے == {{علی بن ابی طالب دے خاص اصحاب|}} {{وزراء صحابہ}} {{آئمہ اثنا عشریہ}} {{صحابی}} {{شیعیت وچ محترم شخصیات}} {{صحابہ|}} {{متعدد ابواب|واقعہ کربلا}} {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:حسین ابن علی|حسین ابن علی]] [[گٹھ:حسین ابن علی]] [[گٹھ:۴ھ دے جم]] [[گٹھ:۶۱ھ دیاں موتاں]] [[گٹھ:۶۲۵ دے جم]] [[گٹھ:۶۲۶ دے جم]] [[گٹھ:۶۸۰ دیاں موتاں]] [[گٹھ:ائمہ اثنا عشریہ]] [[گٹھ:اہل بیت]] [[گٹھ:بنو ہاشم]] [[گٹھ:پنج تن پاک]] [[گٹھ:جنگ وچ شہید صحابہ]] [[گٹھ:جنگ وچ فوت ہونے والیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:چودہ معصوم]] [[گٹھ:دوسرے فتنے دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:زیدی ائمہ]] [[گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں]] [[گٹھ:ستويں صدی دے ائمہ کرام]] [[گٹھ:سنی حکمران]] [[گٹھ:شیعیت]] [[گٹھ:شیعہ ائمہ]] [[گٹھ:شہداء صحابہ]] [[گٹھ:صفحات مع بغیر عنوان دے ویب حوالے]] [[گٹھ:عرب مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:علوی]] [[گٹھ:قرآن وچ مذکور شخصیتاں]] [[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]] [[گٹھ:مسلما‏ن شہدا]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:مقتول بادشاہ]] [[گٹھ:مقتول شیعہ ائمہ]] [[گٹھ:مقتولین کربلا]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے غیر موجود متناسقات]] [[گٹھ:ستويں صدی دے مسلما‏ن]] [[گٹھ:خلفائے راشدین د‏‏ی اولاد]] [[گٹھ:علی ابن ابی طالب د‏‏ی اولاد]] qau3q904gzeywl7micmpl929oq8dq98 0 57468 713188 644614 2026-11-05T23:59:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713188 wikitext text/x-wiki [[فائل:Bhuddha Sutra in Thai-Khmer Font.JPG|300px|thumb|left|تھائی لپی وچ بدھ سوتر]] '''تھائی لپی''' ( [[ تھائی بولی]] : อักษรไทย , اکشرتھئے ، àksǒn thai ) , [[ تھائی بولی]] دے علاوہ [[ تھائیلینڈ ]] دیاں ہور نکیاں بولیاں لکھن لئی ورت ہندی ہے ۔ تھائی لپی وچّ 44 [[وئنجن]](صحیح حرف) ( تھائی : พยัญชนะ , بئنجچن ) اتے 15 آواز(واول) ( تھائی : สระ , سر ) ہن ۔ تھائی [[سوَر|سوَراں]](واولاں) دے گھٹّ توں گھٹّ 28 روپ ہندے ہن اتے چار ٹون - مارک ( تھائی : วรรณยุกต์ جاں วรรณยุต , ونیوک / ونیوت ) ہندے ہن ۔ [[ دیوناگری ]] دی طرحاں تھائی لپی وی کھبے پاسے توں سجے لکھی جاندی ہے ۔ اسوچّ وی ماتراواں(علامتاں) وئنجن دے اپر ، ہیٹھاں ، پہلاں جاں بعد وچّ لگائی جاندیاں ہن ۔ تھائی لپی دے اپنے عدد وی ہن جو [[ ہندو عدد نظام ]] اتے آدھارت ہے ۔ پر قومانتری ہندو عددنظام دا وی اکثر ورتوں کیتا جاندا ہے ۔ = = اتہاس = = تھائی اکھر پرانی [[ کھمیر لپی | کھمیر اکھراں]] ( تھائی : อักขระเขมร , اکھر کھمیر ) توں نکلی ہے جو [[براہمی لپی]] دی دکھن شاخ دی اک لپی ہے ۔ اسنوں وٹیلٹُو جاں پلو لپی([[گرنتھ لپی]]) وی کہندے ہن ۔ روایت دے مطابق تھائی ورنمالا 1283ء وچّ مہاراج رامگنہینن دے ولوں سرجت ہوئی سی ۔ == حروف تہجی== {| class="wikitable" style="text-align: center" |-valign="top" ! rowspan="2" | ورن ! colspan="3" | نام ! colspan="2" | شاہی تھائی ! colspan="2" | IPA ! rowspan="2" | کلاس (Class) ! rowspan="2" | [[شاہمکھی]]<br />سمککش |- ! تھائی || RTGS || مطلب|| شروع|| انتم || شروع|| انتم |- |style="font-size: 150%" | ก || style="text-align: left" | ก ไก่ || style="text-align: left" | ''ko kai'' || style="text-align: left" | مرغی || k || k || {{IPA|[k]}} || {{IPA|[k̚]}} || مدھیم || ک |- |style="font-size: 150%" | ข || style="text-align: left" | ข ไข่ || style="text-align: left" | ''kho khai'' || style="text-align: left" | انڈا || kh || k || {{IPA|[kʰ]}} || {{IPA|[k̚]}} || اچ ||rowspan=2| کھ |- |style="font-size: 150%" | ฃ || style="text-align: left" | ฃ ขวด || style="text-align: left" | ''kho khuat'' || style="text-align: left" | بوتل (پرانا) || kh || k || {{IPA|[kʰ]}} || {{IPA|[k̚]}} || اچ |- |style="font-size: 150%" | ค || style="text-align: left" | ค ควาย || style="text-align: left" | ''kho khwai'' || style="text-align: left" | بھینس || kh || k || {{IPA|[kʰ]}} || {{IPA|[k̚]}} || نمن ||rowspan=2| گ |- |style="font-size: 150%" | ฅ || style="text-align: left" | ฅ คน || style="text-align: left" | ''kho khon'' || style="text-align: left" | آدمی (پرانا) || kh || k || {{IPA|[kʰ]}} || {{IPA|[k̚]}} || نمن |- |style="font-size: 150%" | ฆ || style="text-align: left" | ฆ ระฆัง ||style="text-align: left" | ''kho ra-khang'' || style="text-align: left" | گھنٹی || kh || k || {{IPA|[kʰ]}} || {{IPA|[k̚]}} || نمن || گھ |- |style="font-size: 150%" | ง || style="text-align: left" | ง งู || style="text-align: left" | ''ngo ngu'' || style="text-align: left" | سانپ || ng || ng || {{IPA|[ŋ]}} || {{IPA|[ŋ]}} || نمن || ن |- |style="font-size: 150%" | จ || style="text-align: left" | จ จาน || style="text-align: left" | ''cho chan'' || style="text-align: left" | تھالی || ch || t || {{IPA|[tɕ]}} || {{IPA|[t̚]}} || مدھیم || چ |- |style="font-size: 150%" | ฉ || style="text-align: left" | ฉ ฉิ่ง || style="text-align: left" | ''cho ching'' || style="text-align: left" | (جھانجھ کا ایک پرکار ہے) || ch ||&nbsp;– || {{IPA|[tɕʰ]}} || {{IPA|–}} || اچ || چھ |- |style="font-size: 150%" | ช || style="text-align: left" | ช ช้าง || style="text-align: left" | ''cho chang'' || style="text-align: left" | ہاتھی || ch || t || {{IPA|[tɕʰ]}} || {{IPA|[t̚]}} || نمن ||rowspan=2| ج |- |style="font-size: 150%" | ซ || style="text-align: left" | ซ โซ่ || style="text-align: left" | ''so so'' || style="text-align: left" | سانکل || s || t || {{IPA|[s]}} || {{IPA|[t̚]}} || نمن |- |style="font-size: 150%" | ฌ || style="text-align: left" | ฌ เฌอ || style="text-align: left" | ''cho choe'' || style="text-align: left" | پیڑ || ch ||&nbsp;– || {{IPA|[tɕʰ]}} || {{IPA|–}} || نمن || جھ |- |style="font-size: 150%" | ญ || style="text-align: left" | ญ หญิง || style="text-align: left" | ''yo ying'' || style="text-align: left" | عورت || y || n || {{IPA|[j]}} || {{IPA|[n]}} || نمن || نج |- |style="font-size: 150%" | ฎ || style="text-align: left" | ฎ ชฎา || style="text-align: left" | ''do cha-da'' || style="text-align: left" | (صافا کا ایک پرکار ہے) || d || t || {{IPA|[d]}} || {{IPA|[t̚]}} || مدھیم ||rowspan=2| ٹ |- |style="font-size: 150%" | ฏ || style="text-align: left" | ฏ ปฏัก || style="text-align: left" | ''to pa-tak'' || style="text-align: left" | انکش || t || t || {{IPA|[t]}} || {{IPA|[t̚]}} || مدھیم |- |style="font-size: 150%" | ฐ || style="text-align: left" | ฐ ฐาน || style="text-align: left" | ''tho than'' || style="text-align: left" | (مورتی کی) کرسی || th || t || {{IPA|[tʰ]}} || {{IPA|[t̚]}} || اچ || ٹھ |- |style="font-size: 150%" | ฑ || style="text-align: left" | ฑ มณโฑ || style="text-align: left" | ''tho montho'' || style="text-align: left" | [[مندودری]] || th || t || {{IPA|[tʰ]}} || {{IPA|[t̚]}} || نمن || ڈ |- |style="font-size: 150%" | ฒ || style="text-align: left" | ฒ ผู้เฒ่า || style="text-align: left" | ''tho phu-thao'' || style="text-align: left" | بوڑھا || th || t || {{IPA|[tʰ]}} || {{IPA|[t̚]}} || نمن || ڈھ |- |style="font-size: 150%" | ณ || style="text-align: left" | ณ เณร || style="text-align: left" | ''no nen'' || style="text-align: left" | [[شرامنیر]] || n || n || {{IPA|[n]}} || {{IPA|[n]}} || نمن || ن |- |style="font-size: 150%" | ด || style="text-align: left" | ด เด็ก || style="text-align: left" | ''do dek'' || style="text-align: left" | بچہ || d || t || {{IPA|[d]}} || {{IPA|[t̚]}} || مدھیم ||rowspan=2| ت |- |style="font-size: 150%" | ต || style="text-align: left" | ต เต่า || style="text-align: left" | ''to tao'' || style="text-align: left" | کچھوا || t || t || {{IPA|[t]}} || {{IPA|[t̚]}} || مدھیم |- |style="font-size: 150%" | ถ || style="text-align: left" | ถ ถุง || style="text-align: left" | ''tho thung'' || style="text-align: left" | بورا || th || t || {{IPA|[tʰ]}} || {{IPA|[t̚]}} || اچ || تھ |- |style="font-size: 150%" | ท || style="text-align: left" | ท ทหาร || style="text-align: left" | ''tho thahan'' || style="text-align: left" | سینک || th || t || {{IPA|[tʰ]}} || {{IPA|[t̚]}} || نمن || د |- |style="font-size: 150%" | ธ || style="text-align: left" | ธ ธง || style="text-align: left" | ''tho thong'' || style="text-align: left" | جھنڈا || th || t || {{IPA|[tʰ]}} || {{IPA|[t̚]}} || نمن || دھ |- |style="font-size: 150%" | น || style="text-align: left" | น หนู || style="text-align: left" | ''no nu'' || style="text-align: left" | چوہا || n || n || {{IPA|[n]}} || {{IPA|[n]}} || نمن || نہ |- |style="font-size: 150%" | บ || style="text-align: left" | บ ใบไม้ || style="text-align: left" | ''bo baimai'' || style="text-align: left" | پتی || b || p || {{IPA|[b]}} || {{IPA|[p̚]}} || مدھیم ||rowspan=2| پہ |- |style="font-size: 150%" | ป || style="text-align: left" | ป ปลา || style="text-align: left" | ''po pla'' || style="text-align: left" | مچھلی || p || p || {{IPA|[p]}} || {{IPA|[p̚]}} || مدھیم |- |style="font-size: 150%" | ผ || style="text-align: left" | ผ ผึ้ง || style="text-align: left" | ''pho phueng'' || style="text-align: left" | مدھو مکھی || ph ||&nbsp;– || {{IPA|[pʰ]}} || {{IPA|–}} || اچ || rowspan=2| ف |- |style="font-size: 150%" | ฝ || style="text-align: left" | ฝ ฝา || style="text-align: left" | ''fo fa'' || style="text-align: left" | ڈھکن || f ||&nbsp;– || {{IPA|[f]}} || {{IPA|–}} || اچ |- |style="font-size: 150%" | พ || style="text-align: left" | พ พาน || style="text-align: left" | ''pho phan'' || style="text-align: left" | [[:en:Phan (tray)|(ٹانگوں ٹرے کا ایک پرکار ہے)]] || ph || p || {{IPA|[pʰ]}} || {{IPA|[p̚]}} || نمن || rowspan=2| بہ |- |style="font-size: 150%" | ฟ || style="text-align: left" | ฟ ฟัน || style="text-align: left" | ''fo fan'' || style="text-align: left" | دانت || f || p || {{IPA|[f]}} || {{IPA|[p̚]}} || نمن |- |style="font-size: 150%" | ภ || style="text-align: left" | ภ สำเภา || style="text-align: left" | ''pho sam-phao'' || style="text-align: left" | باد بانی || ph || p || {{IPA|[pʰ]}} || {{IPA|[p̚]}} || نمن || بھ |- |style="font-size: 150%" | ม || style="text-align: left" | ม ม้า || style="text-align: left" | ''mo ma'' || style="text-align: left" | گھوڑا || m || |m || {{IPA|[m]}} || {{IPA|[m]}} || نمن || م |- |style="font-size: 150%" | ย || style="text-align: left" | ย ยักษ์ || style="text-align: left" | ''yo yak'' || style="text-align: left" | دیتیہ، [[یکش]] || y || y || {{IPA|[j]}} || {{IPA|[j]}} || نمن || یہ |- |style="font-size: 150%" | ร || style="text-align: left" | ร เรือ || style="text-align: left" | ''ro ruea'' || style="text-align: left" | ناؤ || r || n || {{IPA|[r]}} || {{IPA|[n]}} || نمن || ر |- |style="font-size: 150%" | ล || style="text-align: left" | ล ลิง || style="text-align: left" | ''lo ling'' || style="text-align: left" | بندر || l || n || {{IPA|[l]}} || {{IPA|[n]}} || نمن || ل |- |style="font-size: 150%" | ว || style="text-align: left" | ว แหวน || style="text-align: left" | ''wo waen'' || style="text-align: left" | انگوٹھی || w || w || {{IPA|[w]}} || {{IPA|[w]}} || نمن || و |- |style="font-size: 150%" | ศ || style="text-align: left" | ศ ศาลา || style="text-align: left" | ''so sala'' || style="text-align: left" | منڈپ || s || t || {{IPA|[s]}} || {{IPA|[t̚]}} || اچ || ش |- |style="font-size: 150%" | ษ || style="text-align: left" | ษ ฤๅษี || style="text-align: left" | ''so rue-si'' || style="text-align: left" | رشی || s || t || {{IPA|[s]}} || {{IPA|[t̚]}} || اچ || ش |- |style="font-size: 150%" | ส || style="text-align: left" | ส เสือ || style="text-align: left" | ''so suea'' || style="text-align: left" | باگھ || s || t || {{IPA|[s]}} || {{IPA|[t̚]}} || اچ || س |- |style="font-size: 150%" | ห || style="text-align: left" | ห หีบ || style="text-align: left" | ''ho hip'' || style="text-align: left" | صندوق || h || |– || {{IPA|[h]}} || {{IPA|–}} || اچ || ہ |- |style="font-size: 150%" | ฬ || style="text-align: left" | ฬ จุฬา || style="text-align: left" | ''lo chu-la'' || style="text-align: left" | پتنگ || l || n || {{IPA|[l]}} || {{IPA|[n]}} || نمن || ل |- |style="font-size: 150%" | อ || style="text-align: left" | อ อ่าง || style="text-align: left" | ''o ang'' || style="text-align: left" | پرات || * ||&nbsp;– || {{IPA|[ʔ]}} || {{IPA|–}} || مدھیم || ء |- |style="font-size: 150%" | ฮ || style="text-align: left" | ฮ นกฮูก || style="text-align: left" | ''ho nok-huk'' || style="text-align: left" | الو || h ||&nbsp;– || {{IPA|[h]}} || {{IPA|–}} || نمن || - |} == [[سوَر]](واول) == {| class="wikitable" |-valign="top" ! نشان|| نام || آئی پی ئاے || شاہی تھائی لپی |- | <big><big>–</big></big> || نحت ''a'' || {{IPA|a}} || a |- | <big><big>– –</big></big> || نحت ''o'' || {{IPA|o}} || o |- | <big><big>–รร–</big></big> || ''ro han'' * || {{IPA|ɑ}} || a |- | <big><big>–ว–</big></big> || ''tua wo'' * || {{IPA|ua}} || ua |- | <big><big>–วย</big></big> || ''sara uai'' || {{IPA|uɛj}} || uai |- | <big><big>–อ</big></big> || ''sara o'' || {{IPA|ɔː}} || o |- | <big><big>–อย</big></big> || ''sara oi'' || {{IPA|ɔːj}} || oi |- | <big><big>–ะ</big></big> || ''sara a'' || {{IPA|aʔ}} || a |- | <big><big>–ั –</big></big> || ''mai han-akat'' || {{IPA|a}} || a |- | <big><big>–ัย</big></big> || ''sara ai'' || {{IPA|ɑj}} || ai |- | <big><big>–ัว</big></big> || ''sara ua'' || {{IPA|ua}} || ua |- | <big><big>–ัวะ</big></big> || ''sara ua'' || {{IPA|uaʔ}} || ua |- | <big><big>–า</big></big> || ''sara a'' || {{IPA|aː}} || a |- | <big><big>–าย</big></big> || ''sara ai'' || {{IPA|aːj}} || ai |- | <big><big>–าว</big></big> || ''sara ao'' || {{IPA|aːw}} || ao |- | <big><big>–ำ</big></big> || ''sara am'' || {{IPA|ɑm}} || am |- | <big><big>–ิ</big></big> || ''sara i'' || {{IPA|i}} || i |- | <big><big>–ิว</big></big> || ''sara io'' || {{IPA|iw}} || io |- | <big><big>–ี</big></big> || ''sara i'' || {{IPA|iː}} || i |- | <big><big>–ึ</big></big> || ''sara ue'' || {{IPA|ɯ}} || ue |- | <big><big>–ื</big></big> || ''sara ue'' || {{IPA|ɯː}} || ue |- | <big><big>–ุ</big></big> || ''sara u'' || {{IPA|u}} || u |- | <big><big>–ู</big></big> || ''sara u'' || {{IPA|uː}} || u |- | <big><big>เ–</big></big> || ''sara e'' || {{IPA|eː}} || e |- | <big><big>เ–็ –</big></big> || ''sara e'' || {{IPA|e}} || e |- | <big><big>เ–ะ</big></big> || ''sara e'' || {{IPA|eʔ}} || e |- | <big><big>เ–ย</big></big> || ''sara oei'' || {{IPA|ɤːj}} || oei |- | <big><big>เ–อ</big></big> || ''sara oe'' || {{IPA|ɤː}} || oe |- | <big><big>เ–อะ</big></big> || ''sara oe'' || {{IPA|ɤʔ}} || oe |- | <big><big>เ–ิ –</big></big> || ''sara oe'' || {{IPA|ɤ}} || oe |- | <big><big>เ–ว</big></big> || ''sara eo'' || {{IPA|eːw}} || eo |- | <big><big>เ–า</big></big> || ''sara ao'' || {{IPA|aw}} || ao |- | <big><big>เ–าะ</big></big> || ''sara o'' || {{IPA|ɔʔ}} || o |- | <big><big>เ–ีย</big></big> || ''sara ia'' || {{IPA|iːa}} || ia |- | <big><big>เ–ียะ</big></big> || ''sara ia'' || {{IPA|iaʔ}} || ia |- | <big><big>เ–ียว</big></big> || ''sara iao'' || {{IPA|io}} || iao |- | <big><big>เ–ือ</big></big> || ''sara uea'' || {{IPA|ɯːa}} || uea |- | <big><big>เ–ือะ</big></big> || ''sara uea'' || {{IPA|ɯaʔ}} || uea |- | <big><big>แ–</big></big> || ''sara ae'' || {{IPA|ɛː}} || ae |- | <big><big>แ–ะ</big></big> || ''sara ae'' || {{IPA|ɛʔ}} || ae |- | <big><big>แ–็ –</big></big> || ''sara ae'' || {{IPA|ɛ}} || ae |- | <big><big>แ–ว</big></big> || ''sara aeo'' || {{IPA|ɛːw}} || aeo |- | <big><big>โ–</big></big> || ''sara o'' || {{IPA|oː}} || o |- | <big><big>โ–ะ</big></big> || ''sara o'' || {{IPA|oʔ}} || o |- | <big><big>ใ–</big></big> || ''sara ai mai muan'' || {{IPA|ɑj}} || ai |- | <big><big>ไ–</big></big> || ''sara ai mai malai'' || {{IPA|ɑj}} || ai |- |<big><big>ฤ</big></big> || ''ro rue'' (چھوٹی) * || {{IPA|rɯ}} || rue |- |<big><big>ฤๅ</big></big> || ''ro rue'' (لمبی) * || {{IPA|rɯː}} || rue |- |<big><big>ฦ</big></big> || ''lo lue'' (چھوٹی) * || {{IPA|lɯ}} || lue |- |<big><big>ฦๅ</big></big> || ''lo lue'' (لمبی) * || {{IPA|lɯː}} || lue |} == تھائی عدد== * ๑ [{{IPA|nɯŋ2}}] : ١ * ๒ [{{IPA|sɔːŋ5}}] : ٢ * ๓ [{{IPA|saːm5}}] : ٣ * ๔ [{{IPA|siː2}}] : ٤ * ๕ [{{IPA|haː3}}] : ٥ * ๖ [{{IPA|hok2}}] : ٦ * ๗ [{{IPA|ʨet2}}] : ٧ * ๘ [{{IPA|pεːt2}}] : ٨ * ๙ [{{IPA|kaːw3}}] : ٩ * 0 [{{IPA|suːn2}}] : ٠ == تھائی یونکوڈ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- |&nbsp;||&nbsp;||0||1||2||3||4||5||6||7||8||9||A||B||C||D||E||F |- |E00||&nbsp;||฀||ก||ข||ฃ||ค||ฅ||ฆ||ง||จ||ฉ||ช||ซ||ฌ||ญ||ฎ||ฏ |- |E10||&nbsp;||ฐ||ฑ||ฒ||ณ||ด||ต||ถ||ท||ธ||น||บ||ป||ผ||ฝ||พ||ฟ |- |E20||&nbsp;||ภ||ม||ย||ร||ฤ||ล||ฦ||ว||ศ||ษ||ส||ห||ฬ||อ||ฮ||ฯ |- |E30||&nbsp;||ะ||&#160;ั||า||ำ||&#160;ิ||&#160;ี||&#160;ึ||&#160;ื||&#160;ุ||&#160;ู||&#160;ฺ||฻||฼||฽||฾||฿ |- |E40||&nbsp;||เ||แ||โ||ใ||ไ||ๅ||ๆ||&#160;็||&#160;่||&#160;้||&#160;๊||&#160;๋||&#160;์||&#160;ํ||&#160;๎||๏ |- |E50||&nbsp;||๐||๑||๒||๓||๔||๕||๖||๗||๘||๙||๚||๛||๜||๝||๞||๟ |- |E60||&nbsp;||๠||๡||๢||๣||๤||๥||๦||๧||๨||๩||๪||๫||๬||๭||๮||๯ |- |E70||&nbsp;||๰||๱||๲||๳||๴||๵||๶||๷||๸||๹||๺||๻||๼||๽||๾||๿ |} ==ایہ وی ویکھو== *[[دھم لانا لپی]] *[[تھائی بولی]] == حوالے== {{حوالے}} == باہری جوڑ == * [http://alif-shinobi.blogspot.com/2009/05/devanagari-and-its-tai-and-burmese.html Devanagari and its Tai, Burmese, and Khmer equivalents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708022436/http://alif-shinobi.blogspot.com/2009/05/devanagari-and-its-tai-and-burmese.html |date=2011-07-08 }} * [https://web.archive.org/web/20150616063335/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/pengpala1998change.pdf Change in meaning of Pali and sanskrit words used in Thai] * [http://unicode.org/versions/Unicode4.0.0/ch10.pdf Unicode for Southeast Asian Scripts] * [http://crcl.th.net/index.html?main=http%3A//crcl.th.net/mongkut/mongkut.htm The King's Thai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308145141/http://crcl.th.net/index.html?main=http%3A//crcl.th.net/mongkut/mongkut.htm |date=2012-03-08 }} - Linguistic Edicts of King Mongkut (Rama IV) Draft, for discussion only * [http://bond.in.th/octrabond/text-tools/25-devanagari-transcriptor دیوناگری توں تھائی لپی وج بدلن والا آن لائن پروگرام]* [http://www.thai-language.com/forums/t/linguistics/writing/t5558 Matching Sanskrit devanagari with the Thai script] [[گٹھ: لپی]] [[گٹھ:لپیاں]] [[گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں]] [[گٹھ:براہمی لپیاں]] d49dlypd3vzwch8n29nnbvr3mrf0ciw 0 58005 713186 509238 2026-11-05T23:21:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713186 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = تارکناتھ داس<br/>তারকনাথ দাস | image = Taraknathdas1.jpg | image_size = 200px | caption = | birth_date = {{Birth date|1884|6|15|df=yes}} | birth_place = کنچرپورا، [[ضلع 24 پرگنہ]]، [[بنگال]]، [[برطانوی ہند]] | death_date = {{Death date and age|1958|12|22|1884|6|15|df=yes}} | death_place = [[ نیویارک]]، [[امریکہ]] | occupation = | spouse = میری کیٹنگ مورس | ethnicity = [[بنگالی ہندو]] | religion = }} '''تارکناتھ داس''' (جاں '''تارک ناتھ داس''') ({{lang-bn|তারকনাথ দাস}}) (15 جون 1884 – 22 دسمبر 1958)<ref>http://www.lib.washington.edu/specialcollections/collections/exhibits/southasianstudents/das {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113131928/http://www.lib.washington.edu/specialcollections/collections/exhibits/southasianstudents/das |date=2017-01-13 }}</ref> انگریز-مخالف [[بنگالی لوک|بنگالی]] ہندوستانی انقلابی اتے ودوان سی۔ اوہ [[شمالی امریکہ]] دے لہندے ساحل تے پرواس کرن والے پہلے بھارتیاں وچوں سی اتے بھارت دی آزادی تحریک لئی پرواسی ایشیائی بھارتیاں نوں جتھیبند کردیاں اسنے اپنیاں سکیماں دی [[ٹالسٹائی|تالستائی]] نال گل بات کیتی سی۔ اوہ [[کولمبیا یونیورسٹی]] وچّ سیاسیات دا پروفیسر اتے ہور کئی یونیورسٹیاں دا معلم رہا۔ ==مڈھلا جیون== لہندے بنگال دے پنڈ مجوپارا (نیڑے کنچرپارا) [[ضلع 24 پرگنہ]] وچّ 15 جون 1884 نوں ہویا سی۔ ہیٹھلے درمیانے طبقے پروار وچوں اٹھے اوہناں دے پیؤ کالی موہن [[کلکتہ]] وچّ ڈاک اتے تار محکمے وچّ کلرک سن۔ تارک ناتھ داس دی لکھن کلا توں پربھاوت سکول دے ہیڈماسٹر نے دیش بھگتی نال متعلق موضوع اک لیکھ لکھن لئی تارک ناتھ نوں پریرت کیتا۔ لیکھ پڑھ کے اک ججاں وچوں اک بیرسٹر پی متر ([[انشیلن سمتی]] دا بانی) نے اپنے ساتھی شتیش چندر باسو نوں تارک ناتھ نوں سمتی دا میمبر بھرتی کر لین لئی کیہا۔ داخلہ امتحان ودھیا انکاں نال پراپت کرکے 1901 وچّ ترک ناتھ یونیورسٹی ودیا لئی کلکتے دی جنرل اسمبلی انسٹیچیوٹ (ہن سکاٹش چرچ کالج) وچّ داخل ہو گیا۔ دیش بھگتی دیاں خفیہ سرگرمیاں وچّ اس نوں اپنی وڈی بھین گرجا دا پورن سمرتھن ملیا۔ ==اک مشن دا جنم== بنگالی جوش نوں اتشاہت کرن دے سلسلے وچّ شواجی دے علاوہ اک مہانتم بنگالی نائک راجا سیتارام رائے دے یوگدان دی سمرتی وچّ اک تیوہار دی شروعات کیتی گئی۔ 1906 دے ارمبھک مہینیاں وچّ، بنگال دی پرانی راجدھانی جیسور دے موہمدپر وچّ سیتارام اتسوَ دی پردھانگی کرن لئی جدوں باگھا جتن جاں [[جتندر ناتھ مکھرجی]] نوں سدیا گیا تاں اوہناں دے نال تارک وی اس وچّ شامل ہوئے۔ اس موقعے اتے، اک گپت بیٹھک دا پربندھ کیتا گیا جس وچّ تارک، شریش چندر سین، ستیندر سین اتے ادھار چندر لسکر سہت جتن وی موجود سن: ساریاں نے اک دے بعد اک ودیش وچّ اچّ سکھیا پراپت کرن لئی جانا سی۔ 1952 تکّ اس گپت بیٹھک دے ادیش دے بارے وچّ کسے نوں جانکاری نہیں سی، جدوں گل بات دے دوران تارک نے اسدے بارے وچّ دسیا۔ وشیش اچّ سکھیا دے نال، اوہناں نے فوجی ادھیاپن اتے وسپھوٹکاں دا گیان پراپت کرنا سی۔ اوہناں نے وشیش طور تے بھارت دی آزادی دے فیصلے دے پکھ وچّ ستنتر پچھمی دیشاں دے لوکاں دے وچّ ہمدردی دا ماحول تیار کرن دا تہئیا کیتا۔ <ref>''Sadhak biplabi jatindranath'', [abbrev. ''jatindranath''], by [[Prithwindra Mukherjee]], West Bengal State Book Board, 1990, pp. 442-443</ref> ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:بھارت دے آزادی کارکن]] [[گٹھ:غدر پارٹی]] [[گٹھ:غدری بابے]] [[گٹھ:بھارتی شخصیتاں]] l33v8vzaijsqkf39iixl8wgr4bamddp 0 68139 713193 512904 2026-11-06T02:01:45Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713193 wikitext text/x-wiki == تعارف == # حکومت [[پاکستان]] نے وزارتِ صدارتی امور دے نوٹیفیکشن نمبر ایس آر او(١) 71مورخہ 26 دسمبر1971کے ذریعے اس انکوائری کمیشن نوں قائم کرتے ہوئے اس دے ذمہ ایہ فرائض سونپے سن کہ اوہ انہاں حالات دی تحقیقات کرے، جنہاں دے تحت کمانڈر، ایسٹرن کمانڈ تے انہاں دے زیر کمان پاکستان دی مسلح افواج نے دشمن دیاں فوجاں دے سامنے ہتھیار ڈالے، بھارت تے [[مغربی پاکستان]] دی سرحداں اُتے جنگ بندی دے احکامات صادر کیتے گئے نیز [[جموں تے کشمیر]] دی سیز فائر لائن اُتے وی جنگ بندی دا حکم دیاگیا # پاکستان کمیشن آف انکوائری ایکٹ مجریہ1956ء دے تحت قائم ہونے والا ایہ کمیشن درج ذیل افراد اُتے مشتمل سی؛۔ 1) مسٹر جسٹس حمود الرحمٰن (ہلال پاکستان) چیف جسٹس، سپریم کورٹ آف پاکستان، بحیثیت صدر۔ 2) مسٹر جسٹس انور الحق، چیف جسٹس لاہور ہائیکورٹ بحیثیت رکن۔ 3) مسٹر جسٹس طفیل علی عبد الرحمن چیف جسٹس سندھ بلوچستان ہائیکورٹ بحیثیت رکن کمیشن دی سفارشات اُتے لیفٹنٹ جنرل الطاف قادر( ریٹائرڈ) نوں بحیثیت ملٹری ایڈوائزر تے اسسٹنٹ رجسٹرار سپریم کورٹ آف پاکستان، مسٹر ایم اے لطیف نوں بحیثیت سیکرٹری مقرر کیتا گیا۔ ٣) وزارت صدارتی امور دی جانب توں جاری کیتے گئے نوٹیفیکشن وچ درج ذیل ہدایات وی شامل سن؛۔ ١) کمیشن اپنے طریقہء عمل دے مطابق کم کرے گا تے اس دے سارے کارروائی خفیہ رکھی جائے گی۔ ٢) کمیشن نوں اپنی کارروائی دے دوران وچ تنیاں مسلح افواج دے نمائنداں دی معاونت حاصل رہے گی۔ اس دے علاوہ [[حکومت پاکستان]] دے ہر فرد دا ایہ فرض ہوگا کہ اوہ کمیشن نوں جدوں کدی ضرورت پئے مطلوبہ تعاون فراہم کرے گا۔ ٣) کمیشن اپنی طے کردہ تریخ تے مقام اُتے تحقیقات دا آغاز کرے گا تے تن مہینے دی مدت دے اندر تحقیقات مکمل کرنے دے بعداپنی مکمل رپورٹ صدر نوں پیش کر دے گا۔ ٤) کمیشن دا اک غیر رسمی اجلاس31دسمبر1971ء نوں لاہور وچ منعقد ہویا تاکہ تحقیقات دے دائرہ کار تے ہور ضروری امور و معاملات دا تعین کیتا جاسکے۔ اس اجلاس وچ کمیشن دے طریقہ کار تے رہنما خطوط وی طے کیتے گئے۔ انتظامی تے مالیاندی امورو مسائل اُتے وی غور کیتا گیا تے اک تفصیلی خط وزارت انتظامی امور نوں ارسال کیتا گیا تاکہ ضروری ساز و سامان، مطلوبہ اسٹاف تے رقم کمیشن نوں کم شروع کرنے توں پہلے فراہم دی جاسکے۔ ایہ فیصلہ وی کیتا گیا کہ روالپنڈی وچ ایہ تحقیقات دی جائاں تاکہ کمیشن نوں جنرل ہیڈ کوارٹر تے ہور وزارتاں توں مطلوبہ ریکارڈ بآسانی دستیاب ہو سکے۔ ٥) چونکہ اس انکوائری کمیشن دی تمام تر کارروائی خفیہ رکھی جانی سی جس دا کوئی سابقہ تجربہ موجود نہ سی چنانچہ سوال ایہ پیدا ہویا کہ اسے کس طرح شروع کیتا جائے؟ فیصلہ ایہ کیتا گیا کہ اس سلسلے وچ پہلے عوام دی رائے معلوم دی جائے۔ یکم جنوری 1972ء نوں اک پریس ریلیز دے ذریعے عوام تے مسلح افواج توں درخواست کیتی گئی کہ اوہ 10جنوری 1972ء تک کشمن دے موضوع دے حوالے توں اوہ تمام تر متعلقہ معلومات تے اطلاعات فراہم کرو جو انہاں دے علم وچ نیں ۔ ٦) اس دے علاوہ کشمن نے انہاں تمام افراد نوں جو اس واقعے دے رونما ہونے دے ذمے داریاں اُتے فائز سن خطوط تے سوال نامے ارسال کیتے تاکہ اوہ اس سلسلے وچ پوری تفصیل اوروضاحت دے نال اپنے خیالات دا اظہار کرسکاں۔ مطلوبہ کاغذات معلومات تے دستاویزات دی اک فہرست وی مرکزی حکومت دی متعدد وزارتاں دے سیکرٹریاں نوں روانہ کیتی گئی۔ انہاں اقدامات دا وڈا مثبت تے حوصلہ افزا جواب موصول ہویا تے چھیندی ای بوہت وڈی پیمانے اُتے کمیشن توں مختلف رابطاں دا آغاز ہو گیا۔ ٧) 20 جنوری1972ء نوں کمیشن نے ملک دی ستاراں مختلف سیاسی جماعتاں دے سربراہاں نوں خطوط ارسال کیتے جن وچ انہاں توں درخواست کیتی گئی سی کہ اوہ تحقیقاندی کمیشن کوزیر غور معاملات دے حوالے توں اپنے خیالات، نظریات تے رائے توں آگاہ کرو۔ انہاں توں ایہ وی پچھیا گیا تھاکہ اوہ ذاتی طور اُتے جاں کسے نمائندے دے ذریعے اس کمیشن دے روبرو پیش ہو کر شہادت دے سکتے نیں ؟ اس سلسلے وچ کافی حد تک تسلی بخش تے مثبت جواب حاصل ہوئے۔ چند سیاسی نمائندے دے ذریعے اس کمیشن دے روبرو پیش ہو کر شہادت دے سکتے نیں ؟ اس سلسلے وچ کافی حد تک تسلی بخش اورمثبت جواب حاصل ہوئے۔ چند سیاسی رہنماؤں نے کشمن نوں آگاہ کیتا کہ چونکہ انکوائری دا دائرہ کار محض فوجی پہلوؤں تک ای محدود رہے گااور تمام تر کارروائی خفیہ طور اُتے مکمل دی جائے گی لٰہذا اوہ کمیشن دی معاونت توں معذور نیں ۔ پر انہاں دسیا گیا کہ کشمن دے دائرہ کار نوں اس قدر محدود وی نہاں رکھیا جائے گا کہ انہاں ہور تمام پہلوؤں نوں سرے توں نظر انداز تے خارج کر دتا جائے جو کسے نہ کسے طرح اس انکوائری کمیشن اُتے اثر انداز ہوسکتے نیں ۔ ایہ وضاحت سننے دے بعد اوہ معاملے دے سیاسی پہلوؤں اُتے اس کمیشن توں ضروری تعاون پررضامند ہو گئے۔ جس دے نتیجے وچ 23 سیاسی رہنماؤں نے اپنی قیمتی آرا توں اس کمیشن نوں مستفید کیتا۔ ٨) اسی اثناء وچ کمیشن دے علم وچ ایہ بات آئی دی دفاعی افواج توں تعلق رکھنے والے بیشتر افسران کمیشن دے روبرو پیش ہو کر شہادتاں فراہم کرنا چاہتے نیں لیکن انہاں خدشہ اے کہ ایسا کرنے اُتے انہاں انتقام دا نشانہ بنایا جائے گا۔ چنانچہ کمیشن نے [[صدر پاکستان]] توں رجوع کرتے ہوئے انہاں توں درخواست دی کہ اوہ اس امر دی عوامی سطح اُتے ضمانت دیں دی کمیشن دے روبر شہادت دینے والے کسے وی فرد نوں اس سلسلے وچ انتقام دا نشانہ نہاں بنایا جائے گا۔ 11 جنوری1972ء دے اخبارات وچ ایہ سرکاری اعلان شائع کر دتا گیا کہ کشمن دی تمام تر کارروائی مکمل طور اُتے خفیہ رکھی جائے گی تے اس دے روبرو پیش کیتے جانے والے تمام بیانات تے گواہاں نوں مناسب تحفظ فراہم کرتے ہوئے اس بات نوں یقینی بنایا جائے گا کہ ایسے افراد نوں کسے قسم دی دیوانی جاں فوجداری مقدمات دا سامنا نہ کرنا پئے۔ تاوقتیکہ ایسے بیانات جاں شہادتاں، جھوٹی تے غلط ثابت نہ ہوں۔ ٩) کمیشن دی سفارش اُتے جنرل ہیڈ کوارٹر نے وی اک سرکلر دے ذریعے فوجی اہلکاراں نوں مطلع کر دتا کہ اوہ رضاکارانہ طور اُتے تحریری بیانات دے ذریعے جاں ذاتی طور اُتے پیش ہو کر کمیشن دے روبرو شہادت دے سکتے نیں پر بعد وچ کمیشن نے اس سرکلر نوں ناکافی سمجھتے ہوئے مسلح افواج دے سربراہان توں درخواست دی کہ اوہ ایسے خطوط جاری کر دیں جن وچ اس بات دی مکمل ضمانت فراہم کیتی گئی ہو کہ دفاعی اہلکاراں نوں کمیشن دے روبرو پیش ہو کر بیان جاں شہادت دینے دے عوص کسے صورت وی انتقام دا نشانہ بنائے جانے دا خدشہ محسوس نہ ہو چنانچہ مسلح افواج دے سربراہاں دی جانب توں باقاعدہ یقین دہانی دے بعد دفاعی تے فوجی اہلکاراں نے پہلے دے مقالبے وچ نسبتاَ َ زیادہ آزادی دے نال کمیشن نوں اپنی معلومات توں آگاہ کرنا شروع کر دتا۔ بعد ازاں، گواہاں اُتے جرح دے دوران جاں اس دے بعد ایسی کوئی شکایت موصول نہاں ہوئی کہ کسے وی اہلکار نوں انتقام دا نشانہ بنایا گیاہو۔ ماسوائے اک نیول آفیسر دی مبینہ شکایت دے جس دی تحقیق نیوی دے حکام کر رہے سن۔ کمیشن نے بالخصوص اس بات دا خیال رکھیا اے کہ اس توں تعاون کرنے والے کسے وی فرد نوں ہرگز کوئی نقصان نہ پہنچنے پائے۔ ١٠) 15جنوری 1972ء نوں کمیشن نے اپنے ملٹری ایڈوائزر دے ہمراہ قصور دے حسینی والا سیکٹر دا دورہ کیتا تے کور تے ڈویژنل ہیڈ کوارٹرز توں بات چیت دی۔ اس دے علاہو محاذ جنگ اُتے موجود جواناں توں وی ملاقات دی جو اپنی اپنی پوزیشناں سنبھالے ہوئے سن تاکہ ایہ دیکھیا جاسکے کہ جنگ دے دوران وچ فوجی آپریشن کداں کیتا جاندا اے؟ کمیشن ہور سیکٹرز دا دورہ وی کرنا چاہدا سی پر وقت دی کمی دے باعث ایسا ممکن نہ ہو سکا۔ ١١) وزارت صدارتی امور نے اپنے 12 جنوری 1972ء دے خط وچ راولپنڈی وچ کیتے گئے کمیشن دے بیٹھنے دے انتظامات توں مطلع کیتا۔ دفتری جگہ تے ہور سازوسامان نیشنل ڈیفنس کالج وچ فراہم کیتا گیا سی جتھے اسٹاف تے ٹرانسپورٹ دی سہولتاں وی موجود تھاں۔ وزارت خزانہ ہن تک بجٹ تجویزاں اُتے غور کرنے وچ مشغول سی پر امید سی دی کچھ رقم بوہت چھیندی فراہم کردی جائے گی۔ ١٢) 12 جنوری1972ء نوں کمیشن دی معاونت کرنے والے مسلح افواج دے تیناں نمائنداں دے ناماں توں مطلع کیتا گیا جو ایہ سن۔ i) ائیر کموڈور ظفر محمود (پاکستان ائیر فورس) ii)کرنل صابر حسین قریشی(آرمی) iii) کپٹن اے [[ولی اللہ]] (نیوی) کمیشن نے ہور رسمی کاروائیاں دی تکمیل توں پہلے ای ایہ فیصلہ کر لیا کہ17 جنوری1972کو روالپنڈی پہنچ کر بلا کسے مزید تاخیر دے اپنے دفاتر دی تنظیم دا عمل شروع کر دیاجائے ۔ ١٣) 17 جنوری1972ء نوں کمیشن دا پہلا اجلاس راولپنڈی وچ ہویا۔ اس وقت تک تن سو پنجاہ توں زائد افراد توں جنہاں دا تعلق زندگی دے مختلف شعباں توں سی اس کشمن نوں مختلف نوعیت دی معلومات تے اطلاعات فراہم ہو چکی تھاں۔ انہاں تمام دی ضروری جانچ پڑتال کیتی گئی تاکہ انہاں گواہاں دا ابتدائی انتخاب کیتا جاسکے۔ جنہاں اس کمیشن دے روبر طلب کیتا جائے گا۔ اوہ افراد جنہاں دے بیانات محض افواہاں اُتے مبنی سن جنہاں دا ذریعہ اخباری رپورٹاں تھاں انہاں طلب نہاں کیتا گیا، پر اس نوعیت دی اطلاعات مزید تحقیق تے جانچ پڑتال دی غرض توں متعلقہ وزارت نوں ارسال کردی گئاں۔ اس سلسلے وچ سیکرٹری دفاع تے اس وقت دے قائم مقام آرمی کمانڈر انچیف توں طریقہء کار توں متعلقہ امور دے حوالے توں ضروری صلاح مشورہ وی کیتا گیا۔ ١٤) کمیشن دی کارروائی دے آغاز توں پہلے صحافیاں دی درخواست اُتے کمیشن دے سربراہ نے اک پریس کانفرس توں خطاب کیتا جس دے دوران وچ انہاں نے اک مرتبہ فیر اس امر دی یقین دہانی کرائی کہ ایسے تمام گواہان جو کمیشن دے روبرو شہادت دیں گے انہاں آفیشل سیکریٹ ایکٹ توں مستثنی سمجھیا جائے گا تے انہاں انتقام جاں خوف و ہراس دا نشانہ نہاں بنایا جائے گا۔ صحافیاں دے سوالات دے جواب وچ کمیشن دے سربراہ نے جو کچھ کہیا انہاں وچوں چند نکات ذیل وچ درج کیتے جاندے نیں ؛ الف) کمیشن نوں پورا اختیار حاصل اے کہ اوہ سابق صدر تے چیف آف آرمی اسٹاف سمیت پاکستان دے کسے وی شہری نوں معلومات حاصل کرنے دے دی غرض توں طلب کر سکتا اے۔ ضرورت پیش آنے اُتے کمیشن کسے وی فرد دی حاضری نوں یقینی بنانے دے لئی وارنٹ وی جاری کر سکتا اے۔ تاوقتیکہ قنون اسے ذاتی طور اُتے کمیشن دے روبرو حاضری توں مستثنی قرار نہ دے۔ ب) چندافسران جو [[مشرقی پاکستان]] توں فرار ہوکر ایتھے پہنچ چکے سن، ہتھیار ڈالے جانے دے مروجہ حالات و واقعات دے بارے وچ شہادتاں دینے دے لئی دستیاب نیں ۔ اگر انہاں دے بیانات تے شہادتاں تسلی بخش نہ پائی گئاں تو ایسی صورت وچ کمیشن حکومت توں کہے گا کہ اوہ بھارت توں جنگی قیدیاں دا تبادلہ ہونے تک کمیشن نوں دتے گئے وقت دی معیاد ودھیا دے۔ ج) کمیشن دی کارروائی نوں خفیہ رکھنا قومی مفاد دے عین مطابق اے کیونجے کمیشن دے روبر و پیش دی جانے والی تمام اطلاعات و معلومات نہایت حساس نوعیت دی ہوں گی جنہاں اس وقت عام کرنا، شائع کرنا جاں نشر کرنا ممکن نہاں ہوگا۔ جدوں کہ مغربی سرحداں اُتے بھارت تے پاکستان دی فوجاں اک دوسرے دے مدمقابل کھڑی ہوئی نیں ، پر ایہ کمیشن وقتاَ َ فوقتاَ َ عوام دی اطلاع دے لئی اپنی سرگرمیاں دے بارے وچ مختصر ہینڈ آؤٹ جاری کرتا رہے گا۔ د) ضرورت پڑنے اُتے ایہ کمیشن مسلح افواج دے تکنیکی ماہرین دی خدمات توں وی ضروری استفادہ کرتا رہے گا۔ تاکہ اوہ انہاں امور دے سلسلے وچ کمیشن دی معاونت کر سکاں پر اوہ کسے وی صورت وچ کمیشن دے فیصلاں اُتے اثر انداز ہونے دے مجاز نہاں ہوں گے۔ ١٥) 25 جنوری1972ء نوں عید دی تعطیلات شروع ہونے توں پہلے ایہ کمیشن انہاں تمام دستیاب مواد نوں ضروری جانچ پڑتال کرنے دے بعد انہاں افراد دا انتخاب کرچکا سی جنہاں اس دے روبرو پیش ہونا سی۔ اس دے علاوہ اک بے حد اہم شخصیت دی شہادت وی ریکارڈ کر لی گئی سی جو 24 دسمبر1972کو روالپنڈی وچ موجودتھی۔ مسلسل دو دناں تک اس کمیشن نے جنرل ہیڈ کوارٹر دا وی دورہ کیدا سی تاکہ اوہ اس دے مختلف شعبہ جات تے انہاں دی کارگردگی توں آگاہی حاصل کر سکے۔ کمیشن نے ائر آپریشن سنٹر دا وی دورہ کیتا۔ تیناں مسلح افواج دے نمائنداں نے نقشہ جات چارٹ تے تقریراں دی مدد توں کمیشن نوں بریفنگ وی دی۔ اس موقع اُتے مشرقی پاکستان وچ پیش آنے والے واقعات دے بارے وچ اک دستاویزی فلم وی اس کمیشن نوں دکھائی گئی۔ ١٦) 31جنوری وچ کمیشن نے دوبارہ اپنی کارروائی شروع دی تے اس وقت توں ہن تک مسلسل کم وچ مصروف رہیا ماسوائے انہاں مختصر وقفاں دے جدوں کمیشن دے سربراہ جاں کسے تے رکن نوں اپنی ہور ذمے داریاں دے سلسلے وچ کوئی مصروفیت درپیش ہوئی ہو۔ 17مارچ توں 26 مارچ تک کمیشن نوں اپنی کارروائی ملتوی کرنا پئی کیاں کہ کمیشن دے سربراہ نوں اک اہم مقدمے دی سماعت دے سلسلے وچ لاہور سپریم کورٹ بینچ وچ بیٹھنا سی۔ علاوہ ہور اراکین نوں وی اپنے اپنے متعلقہ دفاتر دی فوری نوعیت دی ذمے داریاں نوں نمٹانا سی۔ کمیشن دے اس قدر پھیلے ہوئے کم توں عہدہ برآ ہونے دے لئی وڈی یکسوئی نوں وی اپنے اپنے متعلقہ دفاتر دی فوری نوعیت دی ذمے داریاں نوں نمٹانا سی۔ کمیشن دے اس قدر پھیلے ہوئے کم توں عہدہ برآ ہونے دے لئی وڈی یکسوئی تے کامل توجہ دی ضرورت سی جدونکہ کمیشن دے سربراہ تے ہور اراکین نوں اپنے متعلقہ دفاتر دے اضافی اُمور وی دیکھنے پڑدے سن پر کم دی تکمیل دے پروگرام تے کشمن دے روبرو موجود تمامتر مواد دا مکمل طور اُتے احاطہ کرنے دی غرض توں مخصوص اوقاتِ کار دے علاوہ وی کم کرنا پیتا ایتھے تک کہ اتوار تے عام تعطیلات دے دوران وچ وی کشمن برابر کم کرتا رہیا اس دے باوجود وی ایہ کم تن مہینے دی مدت وچ مکمل نہ ہو سکا۔ اپریل دے شروع وچ اٹارنی جنرل نے کشمن نوں مطلع کیتا کہ اوہ حکومت دی جانب توں شہادتاں پیش کرنا چاہتے نیں اس دے علاوہ چند اہم گواہاں دے بیانات دی جانچ پیندا وی باقی سی چنانچہ صدر پاکستان توں درخواست کرنا پئی کہ اوہ مقرر کردہ معیاد نوں 31 مئی1972ء تک ودھیا دیں۔ جس دی انہاں نے اجازت دے دی۔ مئی 1972ء دے پہلے ہفتے وچ کمیشن دے سربراہ نوں امریکا جاناپڑا جتھے انہاں [[اقوام متحدہ]] دی اک کمیٹی دے اجلاس وچ شریک ہونا سی۔ 5مئی توں 21مئی تک اُنہاں دی عدم موجودگی دے دوران وچ انکوائری کمیشن دی رپورٹ دی تکمیل دے لئی انہاں دا انتظار کرنا ضروری سی تے جدوں 22مئی 1972ء نوں واپسی دے بعد انہاں نے رپورٹ دی تکمیل دا جائزہ لیا تو پتہ چلا کہ 31 مئی تک وی اُسنوں تیار کرنا ممکن نہاں چنانچہ اک بار فیر صدر پاکستان توں درخواست کردہ تریخ وچ اک مہینے دا اضافہ کر دتا گیا! ١٧) کمیشن نے شہادتاں دی قلم بندی دا کم یکم فروری 1972ء توں شروع کیدا سی جو26 اپریل 1972ء بیانات دی ضروری جانچ پڑتال تے معائنے دی غرض توں کمیشن نوں مجموعی طور اُتے (٥٧) مرتبہ بیٹھنا پیتا یعنی کل ملیا کر کمیشن نے 213 افراد دے بیانات قلم بند کیتے جنہاں دی درجہ وار تفصیل مندرجہ ذیل اے؛ 1) آرمی i)ملازم اہلکار۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔61 ii) ریٹائرڈ اہلکار۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔27 2) ائیر فورس i) ملازم اہلکار۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔39 ii) ریٹائرڈ اہلکار۔۔۔۔۔۔۔۔6 3) نیوی؛ i) ملازم اہلکار۔۔۔۔۔۔۔۔14 ii)ریٹائرڈ اہلکار۔۔۔۔۔۔۔7 4) سیاسی لیڈر۔۔۔۔۔۔۔۔۔23 5) سول ملازمین؛ i)ملازم۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔17 ii) ریٹائرڈ۔۔۔۔۔۔۔۔۔6 6) صحافی۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔3 7) عوامی نمائندے۔۔۔۔۔۔۔۔۔10 ١٨) انہاں گواہاں دے بیانات چار ہزار صفحات اُتے ٹائپ کیتے گئے جدوں کہ انہاں بیانات دے سلسلے وچ پیش دی جانے والی تن سو چوہتر دستاویزات وی تقریباً اِنی ای تعداد وچ ٹائپ کیتی گئی نیں ۔ اس دے علاوہ کمیشن دے مختلف محکمہ جات تے شعباں دے اُنہاں کاغذات تے دستاویزات دی وی ضروری جانچ پڑتال کرنا پئی جو اس سلسلے وچ اس دے روبر پیش کیتے گئے سن۔ کمیشن نے متعدد سرکاری ایجنیسیاں توں بوہت وڈی تعداد وچ ایسی رپورٹس حاصل کیتیاں جنہاں دا تعلق زیر غور اُمور و معاملات دے مختلف پہلوؤں توں سی۔ اسی دے نال نال کمیشن دی معلومات دے لئی کچھ تجزیاندی مطالعے وی مرتب کیتے گئے۔ کمیشن نے ایسے امور تے معاملات دی پولیس دے ذرائع توں تحقیقات دی ہدایات وی جاری کیتیاں جو گواہاں دے بیانات دی جانچ پیندا ل تے معائنے دے درران اُس دے علم وچ آئے سن۔ کارروائی دے آخری مراحل تک عوام دی جانت توں تجویزاں تے مشورے وی موصول ہُندے رہے جنہاں دی تعداد اک ہزار توں تجاوز کرگئی سی۔ کمیشن نے بذاتِ خود تمام گواہاں دے بیانات دی جانچ پڑتال تے جرح دے فرائض ادا کیتے۔ ١٩) 21 جنوری1972ء نوں کمیشن نے وزارتِ صدارتی امور نوں اک خط ارسال کیتا جس دے ذریعے ایہ معلوم کیتا گیا سی کہ حکومت اس کشمن دے روبرو اپنی نمائندگی دی خواہش مند اے جاں اس سلسلے وچ کوئی خاص نقطہ نظر جاں کوئی گواہ پیش کرنا چاہتی اے؟ وزارت نے کمیشن نوں مطلع کیتا کہ مسٹر یحٰیی بختیار اٹارنی جنرل حکومت پاکستان حکومت دی نمائندگی کرے گا تے ضروری دستاویزات تے گواہان نوں پیش کرتے ہوئے کمیشن دی معاونت کرے گا۔ جدونکہ صدر پاکستان دے اسپیشل اسسٹنٹ مستر رفیع رضا ایسے بیانات داخل کرے گا جو اُنہاں دے علم وچ موجود حقائق و واقعات اُتے مشتمل ہوں گے جن وچ اوہ موجودہ صدر دے 20دسمبر 1971ء نوں اقتدار سنبھالنے توں پہلے دے خیالات تے آراء وی پیش کرے گا۔ اس سلسلے وچ اٹارنی جنرل یحٰیی بختیار تے مسٹر رفیع رضا نے کمیشن توں چند ملاقاتاں وی کیتیاں۔ بعد وچ مسٹر رفیع رضا رسمی طور اُتے اک گواہ دی حیثیت توں کمیشن دے روبرو پیش ہوئے تاکہ پیپلز پارٹی دے سرکاری موقف تے نقطہ نظر دی ترجمانی کرسکاں۔ چند گواہاں دے دوران وچ اٹارنی جنرل خود وی سن تے اُنہاں نے کچھ گواہاں اُتے خود وی جرح دی پر انہاں نے حکومت دی جانت توں کسے قسم دی شہادت پیش نہاں دی۔ ٢٠) آرمی ائیر فورس تے نیوی دے اُنہاں متعدد افسران دے بیانات دی جانچ پڑتال دے بعد جو ہتھیار ڈالنے توں کچھ پہلے جاں بعد مشرقی پاکستانی توں واپس آئے سن کمیشن نے محسوس کیتا کہ مشرقی کمان دے افسران توں مناسب انصاف دا اولین تقاضا ایہ اے کہ کلیدی عہداں اُتے فائز اُنہاں افسراں دے بیانات تے شہادتین وی قلم بند دی جانی چاہئاں جو بھارت دی جنگی قید وچ سن۔ چنانچہ اس خیال دے مدِ نظر حکومت توں معلوم کیتا گیا کہ کیتا ایسا ممکن اے کہ انٹر نیشنل [[ریڈ کراس]] دے توسط توں ضروری اقدامات کرتے ہوئے پاکستانی فوجی افسران دے بیانات کمیشن دے لئی حاصل کیتے جاسکاں۔ جن وچوں چند ایہ سن! ١) لفٹننٹ جنرل اے اے دے نیازی ٢) مجیر جنرل [[راؤ فرمان علی]] ٣) رئیر ایڈ مرل ایم شریف ٤) ائیر کموڈور انعام الحق آرمی دے دو لفٹننٹ کرنل تے نیوی دے دو کمانڈوراں نے جو اُس وقت [[جنگی قیدی]] دی حیثیت توں بھارت وچ سن۔ اس کمیشن نوں تحریری پیغامات ارسال کرتے ہوئے ایہ دراخواست دی کہ جنگی قیدیاں دے تبادلے تک انکوائری کمیشن دی کارروائی مکمل نہ دی جائے کیاں کہ انہاں دے بیانات تے گواہیاں وی قلم بند دی جانی بوہت ضروری نیں ۔ اک لفٹننٹ کرنل نے اس کمیشن نوں اپنے پیغام دے ذریعے مطلع کیتا کہ اُنہاں دے کول بتانے دے لئی بوہت کچھ اے جو اس کمیشن نوں اک مصنفانہ فیصلے تک پہنچنے وچ کافی مدد دے گا!۔ انہاں نے نال ای ایہ درخواست وی دی کہ کسے سرحدی چوکی اُتے اُنہاں دی شہادتاں قلم بند کرنے دا انتظام کیاجائے۔ ایہ تمام پیغامات حکومت نوں ارسال کر دتے گئے جس دے جواب وچ وزارتِ صدارتی امور نے کہیا کہ حکومت نے اس پورے معاملے دا وڈے غور توں جائزہ لیا اے پر انٹرنشنل ریڈ کراس دے ذریعے اس قسم دے بیانات تے شہادتاں نوں فی الحال قلم بند کرنا ممکن نہاں اے۔ ایہ دونے خطوط رپورٹ دے اس باب توں منسلکہ نیں ۔ ٢١) کمیشن نوں حکومت دی جانب توں ہر ممکن تعاون تے مدد فراہم کیتی گئی تے اس دی تمام ضروریات تے مطالبات نوں وزارتِ صدارتی اُمور تے ہور سرکاری محکماں دی جانب توں فوری طور اُتے نہایت مستعدی دے نال پورا کر دتا گیا۔ کمیشن نوں نیشنل ڈیفنس کالج راولپنڈی توں وی ضرورت دے مطابق ہر ممکن تعاون فراہم کیتا گیا جس دے احاطے وچ کمیشن دے دفاتر قائم سن ٢٢) ایہ کمیشن اُنہاں تمام افراد تے اداراں دا شکر گزار اے جنہاں نے اس مشکل کم دی تکمیل وچ اسے ہر ممکن تعاون تے امداد فراہم دی اس سلسلے وچ کمیشن خصوصی طور اُتے لفٹننٹ جنرل (ریٹائرڈ) الطاف قادری، ملٹری ایڈوائزر تے تیناں مسلح افواج دے نمائنداں دا ممنون اے جنہاں نے مشنری جذبے توں کم لیتے ہوئے اس کمیشن توں ضروری تعاون کیتا۔ انہاں حضرات نے انکوائری دے فوجی پہلوؤں توں نہ صرف قابلِ قدر امداد فراہم دی بلکہ اطلاعات تے اسٹاف اسٹڈیز دی ترتیب وچ وی اس کمیشن دا ہتھ بٹایا۔ اساں ائیر مارشل (ریٹائرڈ) [[نور خان]] تے وائس ایڈمرل ( ریٹائرڈ) اک ایم ایس چوہدری دے وی بطورِ خاص ممنون تے شکر گزار نیں کہ انہاں نے ائیر فورس تے نیوی دے امور و معاملات اُتے ساناں اپنی ماہرانہ رائے تے مشوراں توں نوازا۔ ٢٣) کمیشن اُس تعاون دے لئی وی ممنون اے جو اسے اپنے تمام دفتری اسٹاف دی جانت توں سیکرٹری ایم اے لطیف دی سربراہی وچ فراہم کیتا گیا۔ اس دے علاوہ نیشنل ڈیفنس کالج دی جانب توں ساناں فراہم کیتے گئے اوہ تمام اسٹینو گرافراز تے ٹائپسٹ حضرات وی کمیشن دے شکریے دے مستحق نیں جنہاں نے انہاں تھک محنت دا ثبوت دتا۔ == باب دوم == ١) لفٹننٹ جنرل امیر عبد اللہ خان نیازی نے شیخی بگھارتے ہوئے ایہ اعلان کیدا سی کہ بھارتی افواج اُنہاں دی لاش اُتے توں گزر کر ای ڈھاکا وچ داخل ہو سکتی اے۔ اس اعلان دے دوسرے ای دن پوری قوم غیر ملکی [[ذرائع ابلاغ]] توں ایہ وحشت ناک خبر سن کر سکتے وچ آگئی کہ انہاں نے نہایت ذلت آمیز طریقے توں شرم ناک انداز وچ 16 دسمبر1971ء نوں ڈھاکا ریس کورس دی اک تقریب وچ دشمن افواج دے سامنے ہتھیار ڈالتے ہوئے شکست تسلیم کرلی! اُسی شام پاکستانی افواج دے اُس وقت دے کمانڈر انچیف تے خود ساختہ صدر پاکستان نے قوم دے ناں اپنے اک نشری پیغام وچ اس ذلت آمیز شکست نوں محض اک خطے وچ جنگ ہارنے توں تعبیر کرتے ہوئے اس عزم دا اعادہ کیتا کہ مغربی محاذ اُتے ایہ جنگ جاری رہے گی! اک مرتبہ فیر قوم نوں اک شدید دھچکے دا اس وقت سامنا کرنا پیتا جدوں اس اعلان عزم دے دوسرے ای دن انہاں نے قلابازی کھائی تے اعتراف شکست کرتے ہوئے بھارتی [[وزیر اعظم]] دی جانب توں یک طرفہ طور اُتے جنگ بندی نوں تسلیم کر لیا تے اوہ وی اک ایسے مرحلے اُتے جدوں سرکاری اخباری رپورٹس دے مطابق مغربی محاذ اُتے پاکستانی افواج ہر سمت وچ پیش قدمی کرتے ہوئے دشمن دے علاقے وچ برابر اگے ودھ رہی سی تے انہاں بوہت کم جانی نقصان برداشت کرنا پیتا سی۔ پوری قوم انہاں واقعات اُتے شدید احساس زیاں توں دوچار سی اس دی سمجھ وچ نہاں آ رہیا سی کہ اس شرم ناک انداز وچ شکست تسلیم کرتے ہوئے بھارتی افواج دے سامنے ہتھیار کیاں ڈالے گئے تے جنگ بندی دی پیش کش نوں تسلیم کرنے وچ اس قدر عجلت دا مظاہرہ آخر کس لئی کیتا گیا؟ انہاں تمام واقعات نے اس وقت دی فوجی حکومت دے حوالے توں قوم دے ذہن وچ انہاں شکوک و شبہات نوں جنم دتا کہ ایہ سب کچھ قوم تے وطن نوں سوچے سمجھے منصوبے دے مطابق بے آبرو تے تباہ کرنے دی اک مجرمانہ سازش سی چنانچہ انہاں نے اس شکست دے ذمے داراں اُتے سر عام مقدمہ چلا کر انہاں قرار واقعی سزادینے دا مطالبہ کر دتا۔ اس احتجاج نے اِنی شدت اختیار کرلی کہ اس وقت دے ڈپٹی پرائم منسٹر، مسٹر ذو الفقار علی بھٹو نوں وڈی عجلت وچ نیوریاک توں واپس آنے دے لئی کہیا گیا جتھے اوہ سیکورٹی کونسل وچ پاکستان وفد دی قیادت کر رہے سن تے 20 دسمبر1971ء نوں جنرل آغا محمد یحیٰی خان نے انہاں اقتدار منتقل کر دتا۔ ٢) انہاں حالات دے پس منظر وچ موجودہ صدر نے بر سر اقتدار آنے دے بعد فوراَ َ بعد اس کمیشن دا تقرر کیتا جس دا دائرہ کار وچ (26 دسمبر 1971ء دے صدارتی نوٹیفکیشن دے مطابق) اس امر دی تحقیقات کرنا شامل سی کہ کن حالات وچ کمانڈر، ایسٹرن کمانڈ تے پاکستان دی مسلح افواج نے دشمن دے سامنے ہتھیار ڈالے تے بھارت تے مغربی پاکستان دی سرحداں نیز وادئی [[جموں و کشمیر]] وچ جنگ بندی دے احکامات صادر کیتے گئے۔ ٣) اس کمیشن دے سارے اراکین پاکستانی عدلیہ دے رکن ہونے دے ناطے فوجی ہتھکنڈاں، فوجی حکمت عملیاں تے [[فن حرب]] توں ناآشنا نیں پر ایہ قیاس کیتا جاسکتا اے کہ اس اعلیٰ اختیاراندی کمیشن دے قیام تے وسیع دائرہ کار دا تعین دا بنیادی مقصد ایہ اے کہ شخصیتاں نوں ملوث کیتے بغیر صداقت نوں اس دے تمامتر پہلوؤں دے نال اجاگر کیتا جائے تاکہ عوام دے ذہناں وچ اُنہاں وجہاں تے وجوہات دی اک صاف تے واضح تصویر آسکے جو اس تباہ کن واقعے دا موجب سن۔ تے اوہ ایہ جان سکاں کہ عوام تے پریس دی جانب توں عائد کردہ الزامات دی حقیقی نوعیت تے بنیاد کیتا اے؟ اگر ایہ الزامات درست نیں تو کون کون توں افراد اس وچ ملوث نیں تے انہاں دے خلاف کیتا اقدامات کیتے جانے چاہئاں؟ تے اگر ایہ تباہی انہاں وجہاں تے وجوہات دے نتیجے وچ نہاں ہوئی تو فیر ایہ دیکھنا پئے گا کہ اوہ کیتا خامیاں تے نقائص سن جو اس واقعے دا سبب بنے! ٤) مسلح افواج دی جانب توں چند افرادنے اس عدالتی کمیشن دے قیام اُتے اپنے ذہنی تحفظات دا اظہار کیتا اے۔ انہاں دا کہنا اے کہ اس قسم دا عدالتی کمیشن اک خالصتاَ َ تیکنیکی تے فوجی معاملے اُتے تحقیقات دے لئی قطعاَ َ موزاں نہاں اے پر ایتھے ایہ ذکر کرنا ضروری اے کہ اس قسم دی صدماندی فوجی شکست دے نتیجے وچ اس نوعیت دی تحقیقات نوں خلاف معمول قرار نہاں دتا جاسکتا۔ بھارت وچ وی ایسے ای اک کمیشن دے قیام اُتے اعتراضات کیتے گئے سن تے اُس دی کارگردگی اُتے شبہات دا اظہار کیتا گیا سی جسنوں اک فوجی افسر [[میجر جنرل]] ہنڈرسن بروکس دی سربراہی وچ اس لئی قائم کیتا گیا سی کہ اوہ 1962ء دی چین، بھارت جنگ دی تحقیقات کرے، اس دے بعد اس موضوع اُتے لکھنے والے بوہت توں مصنفین دا خیال اے کہ اک نسبتاََ َ زیادہ اعلیٰ اختیاراندی صدارتی کمیشن دے بہتر نتیجے پیدا کر سکتا اے۔ ٥) کمیشن نوں اپنی محدودات دا مکمل احساس اے اسے اس کم دے پھیلاؤ تے اس ضمن وچ عائد ہونے والے ذمے داریاں دا وی بھرپور ادراک اے۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ چنانچہ سب توں پہلے کوشش ایہی رہی کہ جتھے تک عملی طور اُتے ممکن ہو اساں اک مختصر توں وقت وچ فن حرب دے طور اُتے طریقاں تے تیکنیک توں آشنائی پیدا کر لیں، اس دی بلند تر سمتاں دے اصولاں نوں سمجھاں، اس دی منصوبہ بندی دے عمل تے اس دے نفاذ دے طریقاں نوں ذہن نشین کر لیں۔ اس سلسلے وچ ساناں ملٹری ایڈوائزر لفٹننٹ جنرل (ریٹائرڈ) قادر دی ماہرانہ تے قابل قدر معاونت دے علاوہ تیناں مسلح افواج دے نمائنداں تے جنرل ہیڈکوارٹر دے متعدد سینئر افسران دا تعاون وی حاصل رہیا اے۔ جنہاں نے دفاعی تے فوجی ٹیکنالوجی تے انہاں اُتے عمل درآمد دے بارے وچ کمیشن نوں اپنی قیمتی معلومات توں آگاہ کیتا۔ ٦) ساناں ایہ دعویٰ ہرگز نہاں اے اساں اس شعبے وچ بھرپور مہارت حاصل کرلی پر پہلا سبق اساں نے ایہ سیکھا اے کہ کسے وی جنگ وچ شکست دے وجہاں تلاش کرنے توں بیشتر ایہ جاننا ضروری اے کہ ایہ جنگ آخر ہوئی کیاں؟ جدید جنگاں ہن الگ تھلگ انداز توں نہاں لڑی جاتاں نہ ای ہن انہاں وچ ہتھیاراں جاں جنرل شب دا کوئی مقابلہ ہُندا! کہیا جاندا اے کہ فوجی ہتھکنڈاں دا براہ راست تعلق سیاسی تے سفارتی حکمت عملی توں ہُندا اے۔ اس دے علاوہ نفسیاندی، سماجی، معاشی تے جغرافیائی عوامل وی اس سلسلے وچ وڈا اہم کردار ادا کرتے نیں ۔ ٧) ایہ وی کہیا جاندا اے کہ جنگ لڑنے دے لئی ہمارا اک قومی، سیاسی نصب العین ہونا ضروری اے اس دے علاوہ جنگ دا بنیادی مقصد تے مطمح نظر، مربوط منصبوبہ بندی، جنگ دی صحیح سمت دا تعین کرنے دے لئی مناسب مشینری تے انہاں سب توں ماورا جنگی کوششاں وچ قوم دی بھرپور شمولیت تے شرکت بے حد ضروری اے۔ انہاں عوامل وچوں کیس اک دی وی عدم موجودگی تباہ کن نتیجے دا سبب بن سکتی اے چنانچہ انہاں وجہاں تے وجوہات دے صحیح طور اُتے سمجھنے دے لئی جنہاں دی بنا اُتے قوم دی اس تباہی دا منہ دیکھنا پیتا اے ساناں لازمی طور اُتے انہاں تمام عوامل دا بغور جائزہ لینا ہوگا۔ ٨) چنانچہ انہی حقائق دے پیش نظر اساں نے اس رپورٹ نوں چار جلداں وچ تقسیم کرنے فیصلہ کیتا اے پہلی چھیندی اصل رپورٹ اُتے مشتمل ہوگی۔ دوسری چھیندی وچ اسٹاف دے جائزے شامل ہوں گے، تیسری چھیندی تحریری بیانات تے ہور دستاویزات تے چوتھی چھیندی زبانی شہادتاں اُتے مشتمل ہوگی۔ ایہ اصل رپورٹ وی پنج حصےآں اُتے مشتمل ہوگی۔ پہلے حصے وچ تعارفی تے عام نوعیت دے، فقط دو ابواب شامل کیتے جائے گا۔ دوسرے حصے وچ اساں مختصراَ َ اس سیاسی پس منظر دا اک جائزہ پیش کرے گا جس دے نتیجے وچ پاکستان دا قیام عمل وچ آیا۔ اس دے علاوہ، پاکستان دی سیاسی تریخ وی اختصار دے نال بیان دی جائے گی۔ جس وچ اُنہاں تمام حالات دا خصوصی طور اُتے حوالہ دتا جائے گا جو مشرقی پاکستان وچ بے چینی دا سبب بنے جس دے بعد ملک دے اُس حصے دے لئی مکمل [[خود مختاری]] دے مطالبے نے زور پکڑا۔ اس حصے نوں وی اساں مزید چار خاص ادوار دے حوالے توں تقسیم کرے گا۔ جو درجِ ذیل نیں ؛ الف) پہلا آئینی دور۔۔۔۔۔۔ اگست1947ء توں اکتوبر1958ء تک ب) پہلے مارشل لا دا زمانہ۔۔۔۔۔7 اکتوبر 1958 توں 6 جون 1962ء تک ج) دوسرا آئنی دور۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔7 جون1962ء توں 24مارچ 1969ءتک د) دوسرے مارشل لا کازمانہ۔۔۔۔۔i) پچیس مارچ 1971ء تک تے ii) پچیس مارچ 1971ء توں 20 دسمبر1971 ء تک ایہ حصہ وی ست ابواب اُتے مشتمل ہوگا جن وچوں آخری باب، آخری مارشل لا حکومت دے اداراں تے فیصلاں دے تجزئیے دے لئی مخصوص ہوگا۔ اسی باب وچ اساں اس سوال دا وی جائزہ لیں گے کہ ملک دے خلاف کسے قسم دی کوئی سازش تو نہاں کیتی گئی؟ تے اگر ایسا اے تو، اس سازش دی اصل نوعیت کیتا سی تے کون کون اس وچ شریک سی؟ ٩) اس آخری باب وچ مشرقی پاکستان وچ رونما ہونے والے واقعات تے اوتھے کیتے گئے فوجی ایکشن دا وی جائزہ لیا جائے گا۔ دوسرے حصے وچ بارہ ابواب دے تحت، ملک دے [[بین الاقوامی]] تعلقات توں بحث کرتے ہوئے، اساں مشرقی پاکستان اُتے بھارت دی کھلی جارحیت اُتے اپنی توجہ مرکوز کرے گا۔ ١٠) اسی حصے وچ اساں اُں بین الاقوامی تاثرات دے جائزے نوں وی شامل کرے گا جو مشرقی پاکستان وچ کیتے گئے، فوجی ایکشن دے نتیجے وچ مرتب ہوئے سن تے اُنہاں نتیجے اُتے وی غور کرے گا جو ہمارے غیر ملکی سفارتی تعلقات اُتے، اثر انداز ہوئے۔ ١١) بعد ازاں، اساں جنگ دے فوجی پہلوؤں، اس دے مقاصد، نظریے،منصوبہ بندی تے عمل درآمد اُتے غور کرے گا، جس دے بعد، مشرقی پاکستان، [[آزاد کشمیر]] تے مغربی پاکستان دے جنگی محاذاں دے حوالے توں گفتگو دی جائے گی۔ اس دے بعد اساں مختلف ابواب وچ، فضائی تے بحری آپریشنز دا اک جائزہ لیتے ہوئے مشرقی پاکستان وچ ہتھیار ڈالنے دے لئی حالات، مغربی پاکستان وچ، بھارت دے یک طرفہ، اعلان جنگ بندی دی پیش کش تے اس دی منظوری تے آزاد کشمیر دے حوالے توں بات کرے گا۔ ١٢) جنگ دی بلند تر سمت تے جنگی منصوبہ بندی دے سوال اُتے وی علاحدہ توں گفتگو دی جائے گی کیاں کہ ایہ اک ایسا موضوع اے جس دے بارے وچ اساں اس نتیجے اُتے پہنچے نیں کہ ایہ سب کچھ، اک المناک لاتعلقی دا نتیجہ سی۔ کچھ لوگاں نے تو ایتھے تک وی کہیا کہ ہماری جنگی حکمت عملی، اس قدر مبہم، ہماری فوجی منصوبہ بندی اِنی ناقص تے ہمارے فیصلے اس درجہ تذبذب تے خامیاں توں پُر سن کہ اس ساری تباہی دے نتیجے وچ جو شرم ناک رسوائی ہمارے حصے وچ اس دا اہم تے بنیادی سبب، جنگ دے آخری مرحلاں وچ، سپاہیاں تے اسلحی سازو سامان دی کمی نہاں بلکہ اس نوعیت دی غیر منظم کاروائیاں تے غیر مربوط جنگی منصوبہ بندی وچ پوشیدہ سی۔ ١٣) اس کمیشن دے روبرو، کچھ ایسے الزامات وی آئے جنہاں دا تعلق نہ صرف متعدد اعلیٰ فوجی افسران دے، اخلاق و کردار توں اے بلکہ خاص طور اُتے انہاں افسران توں وی اے جو دوسری مارشل لا حکومت دے دوران، مارشل لا ڈیوٹی دی انجام دہی اُتے مامور سن۔ پنجواں حصے وچ، معاملے دے اس پہلو اُتے وی، گفتگو ہو گی۔ ١٤) اک علاحدہ باب وچ اساں انہاں امور و معاملات دا وی جائزہ لیں گے جو ہمارے علم وچ لائے گئے نیں جنہاں دا تعلق، افسران دی شخصی تے ذاتی کوتاہیاں، تربیندی نقائص، فوجی ساز وسامان دی خامیاں دی غلط تعیناندی، نظم و ضبط دے اختیارات تے بھرتی تے ترقی دے اُس طریقہ کار توں اے جس دے نتیجے وچ سپاہیاں دا مورال تے کارکردگی، بری طرح متاثر ہوئی۔ ١٥) اساں نے کوشش دی اے کہ جتھے تک ممکن ہو سکے اساں اپنی رپورٹ نوں اُس طے شدہ دائرہ کار دی حدود ای وچ رکھاں پر تحقیقات دے دوران وچ ہمارے دفاعی سیٹ تساں دے حوالے توں سنگین نقائص تے خامیاں، سامنے آئی نیں جن ول توں، اساں کسے صورت اپنی آنکھاں بند نہاں کرسکتے کیاں کہ اساں محسوس کرتے نیں کہ اس نوعیت دے اعلیٰ اختیارات کمیشن دے قیام دا اک مقصد ایہ وی اے کہ اوہ ساناں اپنی خامیاں تے نقائص توں آگاہ کرے تاکہ اساں اپنی غلطیاں توں سبق حاصل کرتے ہوئے، مستقبل وچ اُنہاں دا اعادہ نہ کرو۔ چنانچہ اساں اس رپورٹ دی طوالت دے سلسلے وچ کسے وی قسم دی معذرت ضروری نہاں سمجھتے۔ ١٧) جتھے کہاں ضروری سی، رپورٹ دے ہمراہ ضمیمہ جات دا وی اضافہ کر دیاگیا اے۔ پر شہادتاں تے دستاویزی ثبوت جنہاں دی تعداد ہزاراں تک پہنچتی اے۔ علحیدہ جلداں وچ محفوظ کر دتے گئے نیں ۔ بہر کیف، خفیہ تے حساس نوعیت دی معلومات تے دستاویزات،انہاں جلداں وچ شامل نہاں نیں ایہ معلومات، اصل شہادتاں تے دستاویزات دے ہمراہ، اُنہاں فولڈرز وچ دستیاب نیں جو اک مہر بند صندوق وچ وزارت صدارتی امور نوں پیش کر دتے جائے گا۔ == حصہ دوم (سیاسی پس منظر) پہلا باب == ١) [[پاک بھارت]] تنازع اُتے اپنی اک کتاب وچ برطانوی مصنف رسل برائینز نے اس رائے دا اظہار کیتا اے کہ “ پرٹش انڈین ایمپائر کی1947ء وچ دو علاحدہ ہندو تے مسلم ریاستاں دی شکل وچ تقسیم ای اس اُتے تشدد خطے دے مسائل دا آخری حل سی۔“ کسے حد تک ایہ بات درست اے پر فاضل مصنف نے، جس اہم چیز نوں نظر انداز کر دتا، اوہ خود برطانوی سرکار دا اپنا کردار تھاجس دے نتیجے وچ گزشتہ ڈیڑھ سو برس دے دوران وچ برصغیر دی تریخ، خون آشامیاں توں پُر رہی اے۔ مسلمان حکمراناں نے، اس خطے اُتے اک ہزار برس توں زیادہ حکومت دی سی تے اُنہاں دے خلاف اس الزام دے باوجود کہ انہاں نے تلوار دے زور اُتے اسلام دی اشاعت دی، ہزاراں، لاکھاں دی تعداد وچ ہندو، بدھسٹ، سکھ تے ہور مذاہب توں تعلق رکھنے والے، انہاں دی غیر متعصبانہ تے منصفانہ حکومتاں وچ، وڈے اطمینان تے فارغ البالی دی زندگی بسر کرتے رہے۔ عہد مغلیہ وچ تو خاص طور اُتے اعلیٰ ترین رواداری دا مظاہرہ کیتا گیا۔ اکبر اعظم تو اس حد تک اگے چلا گیا کہ اس نے ہندوؤں نوں اپنے نورتناں وچ شامل کر لیا سی۔ اس نے اک ہندو نوں ، اپنے فوجی لشکر دا سپہ سالار مقرر کیتا تے اک ہندورانی توں شادی وی کرلی تاکہ آبادی دے اکثریندی حصے توں مطابقت دا اظہار کیاجاسکے۔ اس نے مسلم قدامت پرست طبقے دی شدید مخالفت دے باوجود، اک نویں مذہب دی تشکیل تے تبلیغ دی جسنوں اس نے دینِ الہٰی دا ناں دتا سی تاکہ ہندوستان دے مختلف مذاہب دے پیروکاراں وچ مذہبی اساں آہنگی پیدا ہو سکے۔ اُس نے ملک دے عدالتی نظام محصولات تے کوتوالی نوں ، ازسرنومنظم کیتا۔ اس دی انہاں کوششاں دے نتیجے وچ رعایا، امن و امان تے چین دے نال زندگی بسر کرنے لگی تے اس دی اصلاحی کوششاں دے نتیجے وچ ہندوستان دی خوش حالی دی داستاناں، سمندرپار پہنچنے لگاں تے یورپین ملکاں دے سفراء نوں اس دے دربار تک رسائل حاصل ہوئی۔ ٢) اکبر دی انہی پالیسیاں اُتے، اُس دا بیٹا جہانگیر وی عمل پیرا رہیا جو اپنی رعایاسے مساویانہ برتاؤ تے انصاف پسندی دے حوالے توں امتیازی شہرت دا حامل اے اُس دا جانشین، شاہ جتھے، امن تے ثقافت دا دلدادہ سی۔ اس نے اپنی سلطنت دے امن و امان تے خوش حالی نوں ، فنونِ لطیفہ، فنِ تعمیر تے ثقافت دے فروغ دا اک اہم ذریعہ بنایا۔ اسی شاہ جتھے نے اپنی خواباں نوں ، [[تاج محل]] دی شکل دی جس دا شمار [[عجائبات عالم]] وچ کیتا جاندا اے۔ شاہ جتھے دے بعد، اس دا بیٹا اورنگزیب، تخت نشین ہویا جو اک پکا مسلمان تے پاکیزہ عادات دا مالک سی! اوہ نمود و آرائش دا سخت مخالف سی تے چاہدا سی کہ، اُس دا رعایا مین وی، اُس دی ذاتی زندگی دی سادگی تے پرہیز گاری دا عکس نظر آئے۔ اُس نے قنون دے عملی نفاذ نوں ممکن بنانے دی غرض توں اصلاحات کاایک سلسلہ شروع کیتا تاکہ بدعنوانیاں، رشوت ستانی تے کاسہ لیسی دا خاتمہ کیتا جاسکے۔ اُسی دے عہدِ حکومت دے دوران، اسلامی قوانین دا یادگار مجموعہ(فتاویٰ عالمگیری) دی تالیف عمل وچ آئی پر اُنہاں نے مغلاں دی، روایندی رواداری نوں مدنظر رکھتے ہوئے، ہندوؤں تے ہور مذہبی فرقاں دے پرسنل لاز نوں قطعاَ َ نہاں چھڑا۔ قوانین دے نفاذ وچ، اُس دی سخت گیر پالیسیاں دا کچھ طبقات وچ شدید ردِ عمل ہویا چنانچہ [[شیوا جی]] دی سربراہی وچ، جنوب وچ آباد مرہٹاں نے، اس دی حکومت دے خلاف بغاوت دی کوشش شروع کر دیں، اورنگ زیب، پیرانہ سالی دے باوجود خود اس بغاوت تے سرکشی نوں کچلنے دی غرض توں روانہ ہویا جس وچ اُسنوں کامیابی حاصل ہوئی پر اوہ حالے جنوبی ہندوستان ای وچ سی کہ 1707ء وچ موت نے اُسنوں آلیا۔ ٣) اورنگ زیب دی وفات دے بعد اس دے بیٹاں وچ تخت نشینی دی جنگ شروع ہو گئی جس دے نتیجے وچ اُنہاں مغربی عناصر نے جو ہندوستان توں تجارتی تعلقات قائم کرچکے سن، صوبے داراں تے ہندو مہاراجاں دے نال مل کر سازشاں شروع کر دیں جو خود وی اقتدار حاصل کرنے دی خواہش مند سن۔ چنانچہ فرانسیسی پرتگیزی تے انگریز، کسے نہ کسے، ہندو مہاراجا توں، ساز باز کرتے ہوئے اپنی طاقت تے اقتدار دی اس جنگ نوں برصغیر تک کھینچ لانے وچ کامیاب ہو گئے۔ اس مرحلے اُتے نپولین نوں وی خیال آیا کہ [[بحیرہ احمر]] نوں ، [[دریائے نیل]] توں ملاندے ہوئے، ہندوستان تک پہنچنے دا مختصر ترین بحری راستہ، دریافت کرکے، میسور دے حکمران دی مدد نوں پہنچ جائے جو انگریز نوں کڈ باہر کرنے دی جنگ وچ مصروف سی۔ اس دا ایہ خیال اُس زمانے وچ قابل عمل نہ سی پر بعد وچ، [[نہر سوئز]] دی تعمیر وی اک فرانسیسی دے ہاتھاں ای عمل وچ آئی جو خاصی تعجب انگیز بات اے۔ ٤) اسی دوران وچ ہندوستان وچ انگریز دی سیاست کامیاب ہو گئی، ستارواں صدی دے اواخر تک، [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] نوں کلکتہ، مدراس تے بمبئی وچ قدم جمانے دا موقع مل چکا سی، کلکتے وچ، جو اُس زمانے وچ تن محلقہ دیہات اُتے مشتمل سی، ایسٹ انڈیا کمپنی نے، اورنگزیب دے پوتے، شہزادہ عظیم الشان توں زماں داری دے حققوق حاصل کرلے جو اُس وقت بنگال دا صوبے دار سی۔ اس زمینداری وچ رفتہ رفتہ اضافہ ہُندا گیا کیونجے کمپنی نے مزید زمیناں وی حاصل کر لیں تھاں جس دے نتیجے وچ 1757 وچ [[جنگ پلاسی]] دا واقعہ پیش آیا جس وچ انگریزاں دا کامیابی حاصل ہوئی، جس دے بعد بنگال دے جوبیس پرگناں اُتے، انگریزاں دا کنٹرول ہو گیا۔ [[مغلیہ سلطنت]] دے مزید زوال دے نتیجے وچ 1765ء وچ لارڈ کلائیو مشرقی صوباں بنگال، بہار تے اڑیسہ دی دیوانی چھبیس لکھ دے عوص حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گیا۔ دیوانی حاصل کرنے دے بعد، انگریزاں نے رفتہ رفتہ، اپنے پیر پھیلانے شروع کر دتے تے انہاں مہاراجاں اُتے وی تسلط حاصل کر لیا جو مغلیہ سلطنت دے زوال توں فائدہ اٹھاندے ہوئے، اپنے اپنے صوباں دی خود مختیاری دا اعلان کرچکے سن۔ انہاں وچوں چند مہاراجے ہندو سن جو دوسری مغربی طاقتاں دی مدد توں مغل شہنشاہ دے خلاف بغاوت کرچکے سن۔ انہاں دے خلاف، کامیاب فوجی کارروائی کرتے ہوئے انگریزاں نوں ملک دے اک وڈے حصے اُتے کنٹول حاصل ہو گیا۔ ٥) انہی حالات وچ مسلماناں نے چند وفادار ہندو عناصر دے نال مل کر 1857ء وچ مغلیہ سلطنت دے اختیارات نوں بحال کرنے دی کوشش دی۔ ایہ ہماری پہلی جنگ آزادی سی جسنوں انگریزاں نے بغاوت دا ناں دتا سی۔ بدقسمتی توں ایہ ناکام ہو گئی۔ آخری مغل بادشاہ [[بہادر شاہ ظفر]] نوں حراست وچ لے کر رنگون بھیج دتا گیا جتھے بالآخر انہاں دا انتقال ہو گیا۔ اس دن دے بعدانگریزاں نے خود نوں ہندوستان دا فاتح قرار دیتے ہوئے ملکی اقتدار اُتے قبضہ کر لیا۔ ٦) چونکہ انگریزاں نوں ایہ یقین سی کہ 1857ء دی جنگ آزادی مسلماناں دی جانب توں مغلیہ سلطنت نوں بحال کرنے دی اک کوشش سی، لہذا اُنہاں توں ایسا بے رحمانہ امتیازی سلوک کیتا جانے لگیا کہ، رفتہ رفتہ مسلمان، اپنے ماضی دی شان و شوکت دے مقابلے وچ اک درماندہ تے حقیر اقلیت دی حیثیت اختیار کرنے اُتے مجبور ہو گئے۔ انگریزاں نے (لڑاؤ تے حکومت کرو) دی پالیسی اُتے عمل کرتے ہوئے، ہندوؤں نوں مسلماناں دے مقابل، اگے بڑھنے دے مواقع فراہم کیتے۔ انہاں نے اراضی دی ملکیت دے نظام نوں ازسرنو منظم کیتا تے مسلماناں توں چھینی گئی اراضی نوں ہندوؤں وچ تقسیم کر دتا جو رفتہ رفتہ وڈی زمین داریاں وچ تبدیل ہوگئاں۔ ہندو انگریز دے ایجنٹ دی حیثیت توں، اسی فیصد کاروبار تے تجارت دا کنٹرول اُنہاں دے ہتھ وچ آ گیا۔ انہاں نے انگریزی تعلیم حاصل کرنی شروع کردی جس دے نتیجے وچ نوے فیصد سرکاری ملازمتاں انہاں حاصل ہوگئاں، پیشہ ورانہ امور وچ وی انہاں مسلماناں اُتے سبقت حاصل سی۔ چنانچہ معاشرے دے سارے طبقات وچ انہاں انگریز دے بعد دوسری اہم حیثیت حاصل ہوچکی سی۔ ٧) اپنی اسی نواں بالا دست حیثیت دے پیش نظر انہاں دا رویہ غریب مسلماناں توں یکسر تبدیل ہونے لگیا، انہاں اچھوت قرار دے کر، نفرت دا نشانہ بنایا گیا، ہن انہاں دی حیثیت فقط غیر ملکی حملہ آوراں دی رہ گئی سی، جنہاں نے اک ہزار برس تک اس ملک اُتے حکومت دی سی۔ ٨) انہاں حالات دا فطری تقاضا سی کہ رد عمل دے طور اُتے، مسلمان اک مشترکہ پلیٹ فارم اُتے جمع ہوں خود نوں منظم کرو تے اک علاحدہ قوم دی حیثیت توں ازسرنو اپنی شناخت دا تعین کرو۔ شروع شروع وچ، شاہ ولی اللہ تے سید احمد بریلوی شہید دی سربراہی وچ احیائی تحریکاں نے نہایت سخت موقف اختیار کرتے ہوئے، انگریزی علوم و فنون سیکھنے توں وی انکار کر دتا پر سرسید احمد خان، [[سید امیر علی]] تے بنگال وچ نواب عبد الطیف دی کوششاں دے نتیجے وچ، اس موقف وچ قدرے لچک پیدا ہو گئی۔ اس وقت تک 1857ء دے ملی برطانیہ دے اعلان دی رو توں انگریزاں نے مقامی آبادی دی سیاسی تعلیم تے تربیت دا عمل وی شروع کر دیاتھا تاکہ انہاں ملک دی حکومت دے امور وچ شریک کیتا جاسکے۔ 1885ء وچ انڈین نشنل کانگرس دا قیام عمل وچ آیا جس دا پہلا صدر اک انگریز سی ۔۔۔۔۔۔ انگریز چاہدا سی کہ ہندوستان دی مقامی آبادی نوں سیاسی عمل تے سیاسی طریقاں توں آشنا کیاجائے لیکن ہندو نے اس معاملے وچ انگریز نوں وی مات دے دی تے انڈین نشنل کانگریس اُتے، کٹر مذہبی ہندو عناصر نے غلبہ حاصل کر لیا۔ ہندو راج تے ہندو تسلط دا خواب اُ ن دے ذہناں وچ پروان چڑھ رہیا سی جس دا نتیجہ ایہ نکلا کہ دونے طبقات وچ، چھوٹے چھوٹے تے بعض اوقات غیر اہم معاملات اُتے، تصادم تے جگھڑےآں دی نوبت آنے لگی پر انہاں جگھڑےآں تے تصادم دا بنیادی سبب سیاسی اورمذہبی اختلاف ای سی۔ ٩) 1905ء وچ [[لارڈ کرزن]] دی جانب توں [[تقسیم بنگال]] دی اسکیم اگرچہ خالصتاَ َ انتظامی وجوہات دی بنا اُتے پیش کیتی گئی سی لیکن ہندوؤں دی جانب توں اس دے خلاف، غیر معمولی احتجاج کیتا گیا۔ کیاں کہ ایسی صورت وچ، [[مشرقی بنگال]] او رآسام وچ، مسلماناں دی اکثریت ہوجاندی( ایہی مشرقی بنگال اگے چل کر مشرقی پاکستان کہلایا) کانگریس نے اس معاملے نوں اک ملک گیر مسئلے وچ تبدیل کر دتا تے ہندو قوم پستی اپنی برہنہ شکل وچ سامنے آنے لگی۔ آخر کار انگریز نوں انہاں دا مطالبہ تسلیم کرنا پیتا تے بنگال دی تقسیم دا منصوبہ، منسوخ کر دتا گیا۔ ١٠) اس واقعے دے رد عمل وچ مسلماناں نے وی اپنی علاحدہ جماعت [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دے ناں توں 1906ء وچ ڈھاکہ وچ قائم کرلی۔ 1909ء وچ ہندوؤں دے دباؤ دے نتیجے وچ مورلے منٹو اصلاحات دا اعلان کیتا گیا جس دی رو توں مقامی باشنداں نوں صوبائی قنون ساز اداراں وچ محدود پیمانے اُتے نمائندگی دا حق دتا گیا سی۔ پر جوابی اقدام دے طور اُتے انگریز حکومت نے مسلماناں دی جانب توں ( محفوظ نشستاں) تے (جدگانہ انتخابی حلقاں) دا مطالبہ وی تسلیم کر لیا اس اقدام نوں ہندوؤں نے پورے ہندوستان اُتے واحد ہندو تسط دے خلاف سمجھتے ہوئے شدید احتجاج شروع کر دتا۔ حتی کہ انہاں نے قنون ساز اداراں دے بائیکاٹ دی وی دھمکی دے دی۔ فضا وچ تلخی او رکشیدگی تے گہری ہو گئی۔ تے باہم رویاں وچ دن بدن سختی آندی چلی گئی۔ دلچسپ بات ایہ اے کہ مسٹر جواہر لال نہرو نے وی جو بعد وچ بھارت دے وزیر اعظم مقرر ہوئے 1951ء وچ آل انڈیا کانگریس کمیٹی نوں اپنی رپورٹ پیش کرتے ہوئے اس واقعے نوں ( پاکستان دی پرچھائاں) توں تعبیر کیدا سی۔ ١١) ہندوؤں دی اس شدید نفرت تے مخالفت دے باوجود مسلمان کافی عرصے تک ہندو کانگرس توں تعاون کرتے رہے۔ پہلے تحریک خلاف دے ذریعے تے بعد وچ 1916ء وچ قائد اعظم دے اصرار اُتے (میثاق لکھنؤ) وچ شامل ہو کر، جو آل انڈیا مسلم لیگ تے انڈین نیشنل کانگرس دے وچکار طے پایا سی۔ [[میثاق لکھنؤ]] وچ مسلماناں دے لئی جداگانہ انتخابات دی توثیق کرتے ہوئے آبادی دے تناسب توں ماورا اسمبلیاں وچ نیابت نوں وی تسلیم کیتا گیا سی۔ لیکن 1928ء وچ مسلماناں نوں اک مرتبہ فیر دھوکے تے فریب دا تجربہ ہویا جدوں جواہر لال نہرو دے والد پنڈت موتی لال نہرو نے آل پارٹیز کانفرس دی درخواست اُتے تیارکیے جانے والے آئینی مسودے وچ مسلماناں دے لئی جداگانہ انتخابات دی مکمل منسوخی دی سفارش کرتے ہوئے ایسے اقدامات تجویز کر دتے جو ہندوستان وچ مسلماناں دی سیاسی بقاء تے وجود دے سراسر خلاف جادے سن۔ دسمبر1928ماں آل پارٹیز کانفرس دے اجلاس منعقدہ کلکتہ وچ مسلماناں نے قائد اعظم دی قیادت وچ انہاں سفارشات تے تجویزاں دی اُتے زور مخالفت دی تام انہاں کامیابی حاصل نہ ہو سکی۔ قائد اعظم اس واقعے توں انتہائی دل برداشتہ ہوئے تے اجلاس توں اٹھ کر چلے گئے تے ایہ تاریخی اعلان فرمایا کہ( اج توں انہاں دے تے ہمارے راستے الگ ہوں گے۔) اس رپورٹ دے جواب وچ مسلماناں نے مسلم لیگ دے اجلاس منعقدہ1929ء وچ قائد دی قیادت وچ چودہ نکات پیش دے جو آزادی دی جدوجہد وچ کانگرس دا نال دینے دے لئی گھٹ توں گھٹ شرطاں تھاں! ایہ بات بے حد اہم اے کہ مسلم لیگ اس معاملے وچ کانگرس اُتے سبقت لے گئی تے انگریز حکومت توں (مکمل آزادی) دا مطالبہ پیش کر دتا۔ جدونکہ کانگرس ( ڈومینین اسٹیٹس ) دے مطالبے توں حالے اگے نہاں ودھ سکی سی۔ ١٢) کانگریس دے اس مخالفانہ تے غیر مصالحانہ رویے دے باوجود مسلماناں نے امید دا دامن ہتھ توں نہاں چھڈیا تے تعاون دے جذبے توں کم لیتے ہوئے کانگریس دے نال اک تے معاہدے وچ شریک ہو گئے جس دی رو توں گورنمنٹ آف انڈیا اک مجریہ 1935ء دے تحت یوپی وچ منعقد ہونے والے انتخابات وچ مسلم لیگ تے کانگریس نوں مشترکہ طور اُتے حصہ لینا سی۔ جس وچ کامیابی دی صورت وچ دونے جماعتاں دی مخلوط حکومت دا قیام عمل وچ آندا۔ انہاں انتخات وچ کانگریس نوں شاندار کامیابی حاصل ہوئی لیکن فتح دے نشے وچ (چور) اس نے اپنی سابقہ حرکات دا اعادہ کرتے ہوئے اک بار فیر فریب دہی توں کم لیتے ہوئے مسلماناں توں وعدہ خلافی دی تے مخلوط حکومت وچ انہاں دی شمولیت توں منکر ہو گئی۔ مخلوط حکومت وچ مسلم لیگ دی شمولیت نوں اس نے اس بات توں مشروط کر دتا کہ اوہ پہلے انڈین نشینل کانگریس وچ شامل ہوجائاں تد ای انہاں یوپی دی مخلوط حکومت وچ لینے اُتے غور کیتا جائے گا۔ کانگریس تے ہندوؤں دی اس دہری فریب دہی دے تجربے نے مسلماناں وچ تلخی دا زہر گھول دتا تے انہاں دا خدشہ یقین وچ تبدیل ہو گیا کہ ہندو ذہنیت انہاں دی مکمل سیاسی تباہی دے درپے اے۔ اس یقین نوں مزید تقویت اس وقت حاصل ہوئی جدوں ہندوستان دے گیارہ وچوں اٹھ صوباں بالخصوص بہار وچ جتھے کانگریسی حکومت قائم سی مسلماناں نوں شدید ظلم و ستم دا نشانہ بنایا گیا۔ انہاں زبردستی [[ہندی زبان]] سیکھنے اُتے مجبور کیتا گیا۔ تاکہ اوہ اپنی زبان تے کلچر توں ہتھ دھو بیٹھاں۔ اس دے علاوہ انہاں اپنے مذہبی عقیدے دے مطابق عبادت کرنے توں روکنے دی کوشش وی دی جانے لگاں۔ کانگریس دی حکومت مسلماناں دے لئی انگریز راج توں وی بدتر ہوئی تے اکتوبر 1937ء دے بعد دو برساں دے دوران وچ ہندوستان بھر وچ سنگین فرقہ وارنہ فسادات دے پنجاہی واقعات ہوئے۔ ١٤) ایہ تمام واقعات فرضی تے خیالی نہاں سن تے نہ ای ایہ کوئی سیاسی پروپیگنڈہ سی۔ 1938ء وچ آل انڈیا مسلم لیگ دے اجلاس منعقدہ پٹنہ وچ، قائد اعظم نے مسلماناں اُتے ڈھانے جانے والے ظلم و ستم دی دانستاناں سن کر فرمایا۔( فرقہ ورانہ امن تے اساں آہنگی دی تمام امیداں کانگریسی فاشزم دی چٹان توں ٹکرا کر پاش پاش ہوچکی نیں ۔) انہاں نے مسلم لیگ کونسل دی اک کمیٹی قائم کردی تاکہ اوہ انہاں تکالیف تے مصائب دی تحقیقات کرے جن توں مسلمان دوچار ہو رہے سن۔ کمیٹی نے مارچ 1939ماں اپنی مرتب کردہ رپورٹ پیش کردی جو (پیر پور رپورٹ) دے ناں توں مشہور اے۔ رپورٹ وچ انکشاف کیتا گیا سی کہ( ہندی دے مقابلے وچ اردو دا گلا گھونٹا جا رہیا اے) مسلماناں نوں کانگریسی پرچم لہرانے دے لئی مجبور کیتا جاندا اے۔ گاؤں تے دیہات دے سارے اسکولاں وچ (ودھیا مندر اسکیم) دے تحت تعلیم حاصل کرنے نوں لازمی قرار دیدیا گیا اے۔ تے مسلماناں توں زبرستی کانگریس دا قومی ترانا( بندے ماترم) گانے دا اصرار کیاجاندا اے۔ اس قسم دی ایسی ای اک رپورٹ دوسری انکوائری کمیٹی نے مرتب دی سی جو ( شریف رپورٹ) دے ناں توں معروف اے جس وچ صوبہ بہار دے مسلماناں اُتے ڈھائے گئے ظلم و ستم دی تحقیقات شامل تھاں۔ اس دے علاوہ اس اے دے [[فضل الحق]] مرحوم نے دسمبر 1939ء وچ بنگال دی قنون ساز اسمبلی وچ تقریر کرتے ہوئے کانگریسی حکومت وچ مسلماناں اُتے ڈھائے جانے والے مصائب دا ذکر وڈے تلخ انداز وچ کیدا سی۔ ایچ وی ہوڈسن نے اپنی کتاب( دی گریٹ ڈیوائڈ) وچ اس حقیقت دی جانب اشارہ کرتے ہوئے لکھیا اے ( اس بات وچ قطعاً کوئی شبہ نہاں کہ 1937ء تے 1939کے دوران وچ صوبائی حکومت دے کردار تے دو قومی نظرئیے دی اشاعت تے [[تحریک پاکستان]] دا اہم ترین سبب سی) ١٥) کانگریس دی جانب توں بار بار کیتا جانے والا معاندانہ سلوک ای سی جس نے مسلماناں نوں ایہ سوچنے اُتے بالآخر مجبور کر دتا کہ علیحدگی ای اس صورت حال دا واحد حل اے ایہ اسی سوچ دا نتیجہ سی کہ آل انڈیا مسلم لیگ دی ورکنگ کمیٹی نے فروری 1940ء وچ اپنے اجلاس منعقدہ دہلی وچ ایہ فیصلہ کیتا کہ مسلم لیگ دے مارچ1940ء دے لاہور دے اجلاس وچ اس مطالبے نوں قرارداد دی شکل وچ پیش کیتا جائے گا۔ ١٦) ایہ قرارداد 23مارچ 1940ء نوں جناب فضل احق نے پیش دی جو اس وقت بنگال دے وزیر اعلیٰ سن۔ 24 مارچ 1940 نوں ایہ قرارداد متفقہ طور اُتے منطور کرلی گئی جس وچ کہیا گیا سی کہ ؛ ( آل انڈیا مسلم لیگ دا اجلاس اس نتیجے اُتے پہنچا اے کہ ملک دا کوئی آئینی منصوبہ اس وقت تک قابل عمل جاں قابلِ قبول نہاں ہوگا تاوقتیکہ اسے مندرجہ ذیل بنیادی اصولاں دے مطابق وضع نہ کیتا جائے۔ جغرافیائی اعتبار توں محلقہ و حدوتاں دی علاقائی ردوبدل کرتے ہوئے اس طرح حد بندی دی جائے کہ اوہ علاقے جتھے مسلمان اکثریت وچ نیں مثلاً ہندوستان دے شمال مغربی تے شمال مشرقی علاقے ( آزاد ریاستاں دے اک گروپ دی شکل اختیار کر لیں جس وچ تمام تشکیلی وحدتاں آزادی تے خود مختیاری دے نال کم کرسکاں) ١٧) تساں نے غور کیتا ہوگا کہ اس قرارداد وچ لفظ (پاکستان) کہاں استعمال نہاں ہویا بلکہ صرف ایہ کہیا گیا اے کہ ( اوہ علاقے جن وچ مسلماناں دی اکثریت اے، آزاد ریاستاں دی حیثیت توں تشکیل دتے جائاں۔) پر اپریل 1946ء نوں دہلی وچ منعقدہ ہونے والے مسلم لیگی ارکان اسمبلی دے اجلاس وچ اس قرارداد وچ درج ذیل ترمیم کردی گئی سی۔ ( شمال مشرق تے واقع بنگال اورآسام، نیز پنجاب، سرحد، سندھ، بلوچستان اک ایسے (پاکستان) علاقے نیں ، جتھے مسلمان بھاری اکثریت وچ نیں چنانچہ اس تمام علاقے نوں آزاد اورخود مختار ریاست دی حیثیت توں تشکیل دیتے ہوئے اس امر دی واضح یقین دہانی کرائی جائے کہ مزید کسے تاخیر دے پاکستان دا قیام عمل وچ لایا جائے) ١٨) ہرچہ بادا باد دے مصداق، حصول پاکستان دی حمایت ای ہن اوہ واحد شرط سی جس اُتے مسلم لیگ آزادی دی جدوجہد وچ کانگریس توں تعاون تے شرکت اُتے رضا مند ہوسکتی سی! اس مطالبے دی نامنظوری دی صورت وچ مسلماناں دے کول اس دے سوا کوئی راستہ جاں متبادل نہاں سی کہ اوہ اپنی بقا تے قومی وجود دے تحفظ دے لئی ہر اس آئین دے نفاذ دی اُتے زور مخالفت تے مزاحمت کرو جسنوں ( متحدہ ہندوستان) دی بنیاد اُتے وضع کیتا جائے۔ ١٩) بنگال توں تعلق رکھنے والے مسلمان ارکان اسمبلی نے قرارداد وچ اس ترمیم دی اُتے زور حمایت دی جس دے بعد ایہ مسلم لیگ دا بنیادی مؤقت تے نعرہ بن گیا۔ یعنی ( مسلماناں دے لئی اک الگ خطہء وطن۔ اس دے سوا کچھ نہاں۔) ٢٠) اگر اس مؤقف نوں کسے مزید جواز دی ضرورت سی تو اوہ وی ہندوؤں نے 1942ء دے اوائل وچ فراہم کر دتا جدوں انہاں نے عیدالاضحٰی دے دوران وچ گاں دے ذبیحے دے سوال اُتے صوبہ بہار وچ وسیع پیمانے اُتے مسلماناں دے خون توں ہولی کھیلی گئی جس وچ ہزاراں مسلمان قتل کر دتے گئے۔ عورتاں نے اپنی آبرو بچانے دی خاطر کنوؤں وچ چھلانگ لگیا کر [[خود کشی]] کرلی جدونکہ بے شمار لوگ اپنی جان بچانے دی خاطر بہار توں ہجرت کر گئے۔ ٢١) خوش قسمتی توں کانگریس دے زیر حکومت دوسرے صوباں دے مسلمان اس خوں ریزی تے تباہی توں محفوظ رہنے وچ کامیاب ہو گئے کیونجے کانگریس نے اگست 1942ء وچ ہندوستان اُتے متوقع جاپانی حملاں دے تناظر وچ انگریز حکومت دے خلاف( ہندوستان چھڈ دو) تحریک چلانے دا فیصلہ کر لیا سی۔ اس تحریک دے نتیجے وچ وڈے پیمانے اُتے کانگریسی رہنماؤں دی گرفتاری عمل وچ آئی جس دے بعد صوباں وچ کانگریسی حکومتاں دا خاتمہ ہو گیا۔ قائد اعظم نے اس واقعے اُتے ( یوم نجات) منانے دا اعلان کیتا تے برطانوی حکومت توں مطالبہ کیتا کہ اوہ ہندوستان نوں تقسیم کرنے دے بعد چھڈ دے۔ ٢٢) دوسری عالمگیر جنگ دے خاتمے تے برطانیہ وچ لیبر گورنمنٹ دے بر سر اقتدار آنے دے نتیجے وچ انگریز سرکار دی پالیسی وچ وی تبدیلی آگئی۔ کانگریسی رہنماؤں نوں قید توں آزاد کر دتا گیا اورسیاسی تصفیئے دی کوشش شروع ہوگئاں۔ سرا سیفرڈکرپس نواں تجویزاں دے ہمراہ ہندوستان آئے جن توں اس برصغیر وچ دو آزاد ملکاں دے قیام دی امیداں نوں تقویت ملی پر کانگریس نے انہاں تجویزاں نوں مسترد کر دتا جس دے بعد ( ویول پلان) سامنے آیا جس دی رو توں فوری طور اُتے اک عارضی حکومت دا قیام تے تشکیل عمل وچ لائی جانی سی چنانچہ 1945ء وچ انتخابات منعقد ہوئے تے مسلم لیگ نے مرکزی اسمبلی دی تمام مسلم نشستاں اُتے کامیابی حاصل کرلی پر اس دے باوجود کانگریس دا ایہ دعویٰ بدستور موجود سی کہ اوہ ہندو تے مسلماناں، دونے دی نمائندگی کرتی اے جس دے نتیجے وچ ڈیڈ لاک دی صورت حال پیداہوگئی۔ ٢٣) انہاں حالات دے پیش نظر برطانوی سرکار نے (کیبنٹ مشن) نوں اس مسئلے دا حل تلاش کرنے دی غرض توں ہندوستان بھیجا جس نے فوری عارضی حکومت دے قیام دی اسکیم پیش کردی جس وچ ہندو تے مسلمان مساوی تعداد وچ شریک ہُندے تے اک طویل المعیاد منصوبے دے مطابق اک ایسی سہ وحدتی تے مربوط فیڈریشن دا قیام عمل وچ آندا جس وچ مرکز دے کول صرف تن شعبے ہُندے یعنی امور خارنہ، دفاع تے موصلات، دفاع تے موصلات تے تن گروپاں پرمشتمل ایہ صوبے جنہاں ریاستاں دا درجہ دتا جاندا ہندو تے مسلم اکثریندی بنیاداں اُتے قائم کیتے جانے سن۔ ایہ منصوبہ اپنی بعض خامیاں تے نقائص دے باوجود مسلم لیگ کونسل نے 6 جون1946 نوں منظور کر لیا جدونکہ کانگریس نے اک مہینے طویل المعیاد تجویزاں دی منظوری دا اشارہ دیتے ہوئے حسب عادت ذہنی تحفظات دا اظہار کیتا تے عارضی حکومت دی تشکیل دا منصوبہ مسترد کر دتا۔ کانگریس دی جانب توں انحراف تے حیلہ جوئی دا ایہ رویہ بعض ایسے شکوک دا سبب بنا جس دی تصدیق بوہت چھیندی کانگریس دی اس تعبیر و تشریح توں ہو گئی جو اس اسکیم دے حوالے توں کیتی گئی سی جس وچ عارضی حکومت دی تشکیل نوں مسترد کیاجانا وی شامل سی۔ ٢٤) ہندوستان نوں اک وفاقی صورت وچ متحد رکھنے دی ایہ آخری امید سی جسنوں [[انڈین نیشنل کانگریس]] نے خاک وچ ملیا دتا حالانکہ انگریز سرکار نے مرکز وچ اک عارضی حکومت دے قیام دی تجویز پیش دی سی چنانچہ رد عمل دے طور اُتے مسلم لیگ نے حصول پاکستان دے لئی [[راست اقدام]] دا مطالبہ کر دتا۔ ٢٥) اس راست اقدام دے لئی 14 اگست 1946 دی تریخ مقرر کیتی گئی سی۔ یوم ِ راست اقدام منانے دے لئی جلسے جلوساں دے ذریعے مسلم لیگ دے مؤقف دی بھرپور ترجمانی دا پروگرام بنایا گیا سی جسنوں ناکام کرنے دی پوری کوشش کیتی گئی۔ مسلم لیگ دے جلوساں اُتے حملے کیتے گئے تے انہاں دے جلساں وچ گربڑ کیتی گئی تاکہ اس راست اقدام نوں ہر ممکن طریقے توں کچل دتا جائے۔ مسلسل چار دناں تک بلوے تے فسادات ہُندے رہے پولیس خاموش تماشائی بنی ہوئی سی اگر کہاں اس نے کوئی ایکشن لیا وی تو اوہ قطعاً غیر مؤ ثر ثابت ہویا۔ مسلح ہندوؤں تے سکھاں نے مسلماناں دے گھراں اُتے حملے شروع کر دتے۔ ہندو علاقے وچ رہنے والے کسے وی مسلمان نوں نہاں چھڈیا گیا۔ گلیاں تے محلے انسانی لاشاں توں پٹ چکے سن۔ راست اقدام دے نتیجے وچ شروع ہونے والے انہاں ہندو مسلم بلوؤں تے فسادات وچ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق بیس ہزار انسانی جاناں دا اتلاف ہویا۔ اس دے باوجود قتل و غارت دے ایہ واقعات کسے نہ کسے طور اُتے قیام پاکستان تک مسلسل جاری رہے۔ فرقہ ورانہ فسادات دا اک سلسلہ سی جو کسے طور اُتے ختم ہونے ای وچ نہ آندا سی۔ انہاں ہندو مسلم فرقہ وارانہ فسادات وچ مزید سیکڑاں، ہزاراں افراد دی جاناں ضائع ہوئاں انہاں بہیمانہ تے وحشنت ناک خون آشاماں دے بعد اس دے سوا کوئی راستہ باقی نہاں بچا سی کہ ہندوستان نوں ہر صورت تقسیم کر دتا جائے۔ انگریز تے ہندو دونے برصغیر دی تقسیم دے مخالف سن۔ برطانوی مصنف رسل برائنز نے پاک بھارت تنازع اُتے اپنی کتاب وچ لکھیا اے۔ ( آخر کار کلکتہ وچ ہجوم دی طاقت نے برصغیر دی تقسیم دا فیصلہ کر دتا۔) بہر حال جوبات اوہ لکھنا بھول گئے اوہ ایہ سی کہ ایہ ہجوم مسلماناں دا نہاں بلکہ ہندوؤں دا سی۔ == پاکستان دی سیاسی تریخ == 7 اکتوبر1947ء توں 1958ء تک7اکتوبر1947ء توں 1958ء تک پاکستان دے وجود وچ آنے دی تریخ پُر تشدد سی جو بدقسمتی توں وقت گزرنے دے نال نال مزید اُتے تشدد ہوتی گئی۔ فرقہ ورانہ فسادات دے بڑھتے ہوئے واقعات دی وجہ توں انگریزاں دے ذہن وچ ایہ خیال آیا کہ ایہ واقعات ختم ہونے والے نہاں نیں انہاں دے حل ہونے دی کوئی امید وی نظر نہاں آندی۔ دوسری [[جنگ عظیم]] دی وجہ توں وی اوہ تھک چکے سن اس لئی انہاں نے فیصلہ کیتا کہ اوہ کسے عبور ی انتظام دے تحت ہندوستان دی حکومت ہندوستانیاں دے حوالے کرکے ایتھے توں چلے جائاں اورہندو ستانیاں نوں انہاں دے حال اُتے چھڈ دیں۔ اس وقت دے ہندوستان دے وائسرائے لارڈ ویویل نے اکتوبر1946 وچ اک مجلس آئین ساز قائم دی تے کوشش دی کہ اک عبوری حکومت قائم ہو جائے لیکن انہاں دی کوشش ناکام ہوئی تے اک سیاسی تعطل پیدا ہُندا نظر آنے لگیا۔ انگریزاں نے اندازہ لایا سی کہ سیاسی تعطل دے نتیجے وچ ملک وچ سول وار شروع ہو جائے گی تے انگریزاں دے کول اس دے سوا کوئی چارا نہ رہے گا کہ اوہ ایتھے توں واپس چلے جائاں۔ انہاں نے خفیہ طور اُتے برطانوی حکومت دی مرضی توں مارچ 1948ء وچ واپس جانے کامنصوبہ بنا لیا سی (دی گریڈ ڈیوائڈ ایچ وی ہد سن ) ٢) 18 دسمبر 1946 کوبرطانوی حکومت نے فیصلہ کیتا کہ اوہ لارڈ ویویل دی جگہ لارڈ ماؤنٹ بیٹن نوں بھیج دیں اسے توقی سی کہ اوہ اپنی اُتے کشش شخصیت دی وجہ توں اس کم وچ کامیاب ہوجائے گا جس وچ ویویل ناکام رہے سن۔ نامزد وائسرائے نے وی سوچیا کہ جدوں تک برطانیہ ہندوستان وچ [[برطانوی راج]] ختم کرنے دی تریخ دا اعلان نہاں کرتا اس وقت تک اوہ وی کوئی مفید کم نہاں کرسکتے۔ پہلے تو وزیر اعظم نے کچھ پس و پیش دی لیکن نامزد وزیر اعظم دے زور دینے اُتے انہاں نے 20 فروری 1947 ء نوں دار العلوم وچ مندرجہ ذیل اعلان کیتا؛ i) ہز مجسٹی دی حکومت ایہ بات واضح کرنا چاہتی اے کہ اس دا ارادہ اے کہ اوہ برصغیر دی حکومت جون1948 توں پہلے ہندوستان دے ذمہ دار لوگاں دے ہاتھاں منتقل کر دے۔ ii) اگر ایہ ظاہر ہویا کہ مقررہ تریخ تک نمائندہ اسمبلی ایسا دستور ( جس دی کیبنٹ مشن نے تجویز پیش دی سی) نہاں بنا سکے گی توپھر ہز مجسٹی دی حکومت ایہ فیصلہ کرے گی کہ برطانوی ہند دی مرکزی حکومت دے اختیارات اس تریخ تک کس دے حوالے کیتے جائاں تے آیا ایہ مرکزی حکومت دی شکل وچ دتے جائاں جاں کچھ علاقاں وچ موجودہ صوباں نوں اختیارات دتے جائاں جاں کسے تے ایسے طریقے توں اختیارات حوالے کیتے جائاں جو سب توں زیادہ مناسب معلوم ہویا تے برصغیر دے لوگاں دے مفاد وچ ہو۔“ ٣) اس اعلان دے بعد لارڈ ماؤنٹ بیٹن 22 مارچ 1947 ء نوں [[نئی دہلی]] آ گئے تے انہاں نے پورے خلوص دے نال اپنا کم شروع کر دتا۔ اپنے پیشرو وانگان دی وی پہلی ترجیح ایہ سی کہ ہندوستان متحد رہے اس لئی انہاں نے ایہ کوشش دی کہ قائد اعظم اپنے مؤقف وچ تبدیلی کر لیں۔ وائسرے دی حیثیت توں اوہ جاندے سن کہ اس صورت حال دا حل انہاں (قائد) ای دے کول اے لیکن جدوں انہاں نے دیکھیا کہ بحث مباحثے توں قائد نوں قائل نہاں کاجاسکتا تو اوہ عاجز آ گئے تے اس طرح دونے شخصیتاں وچ محاذ آرائی شروع ہو گئی۔ دونے دے طرز عمل وچ سختی آگئی تے ماؤنٹ بیٹن نے محسوس کیاکہ قائد مناسب بات نہاں کر رہے۔ اس طرح انہاں دے تے جواہر لال نہرو دے درمیان وچ قربت پیدا ہو گئی جو ودھ کر ذاتی تعلقات وچ تبدیل ہو گئی۔ ٤) قائد ول اس طرح دا طرز عمل اختیار کرنے وچ انہاں نے انصاف توں کم نہاں لیا۔ اوہ ایہ بات بھول گئے کہ انہاں دے تے جواہر لال نہرو دے خیالات وچ کوئی تضاد نہاں سی مگر اوہ تمام رعایتاں قائد ای توں چاہدے سن۔ قائد اپنے مؤقف توں پیچھے نہاں ہٹ سکدے سن۔ کیونجے انہاں کانگریس دے راج دا تلخ تجربہ ہو چکاتھا تے مسلمان ہندوؤں دی دائمی غلامی اُتے راضی نہاں ہو سکدے سن۔ اس لئی تقسیم ناگزیر سی مگر سوال ایہ سی تقسیم کس طرح دی جائے تے اسی معاملے وچ ماؤنٹ بیٹن نے اپنا انتقام لیا۔ انہاں نے کہیا کہ تقسیم دے لئی جو دلیل دی جا رہی اے اوہی دلیل بنگال تے پنجاب دی تقسیم اُتے وی لاگو ہوتی اے۔ قائد نے انہاں توں گزارش دی کہ انہاں کٹا پھٹا پاکستان نہ دتا جائے۔ مگر وائسرائے اپنی ضد اُتے اڑے رہے۔ اوہ چنگی طرح جاندے سن کہ کانگریس دا پنجاب تے بنگال دا مطالبہ اک دھوکا اے۔ انہاں دا خیال سی کہ اس توں خوفزدہ ہو کر قائد پاکستان دے مطالبے توں دستبردار ہوجائے گا لیکن انہاں نے ایہ نہاں سوچیا کہ اس توں قائد دا طرز عمل مزید سخت ہو جائے گا کیونجے ایسا شخص انہاں دھمکیاں توں مرغوب نہاں ہو سکدا سی افسوس وائسرائے دے طرز عمل وچ آخر وقت تک کوئی تبدیلی نہاں آئی بلکہ انہاں دھمکی دی کہ اگر اسے قبول نہ کیتا گیا تو کانگریس نوں ہندوستان دا اقتدار سونپ دیں گے کیونجے برطانیہ نوں ہر صورت وچ اقتدار چھڈنا اے اس طرح مسلماناں نوں اک کٹا پھٹا پاکستان مل سکا جس وچ ریڈ کلف اوارڈ دے ذریعے مزید کمی کر دتی گئی تے وچ مسلم اکثرت دے دو [[ضلع پنجاب]] وچ گرداس پور تے بنگال وچ مرشد آباد جو شروع وچ پاکستان نوں دتے سن اس توں لے لئی گئے ۔ ٥) برصغیر دی تقسیم دے منصوبے دا فریقین ول توں قبول کیتے جانے دی شرط دے نال 3 جون 1947ء نوں دار العوام وچ اعلان کر دتا گیا لیکن وائسرائے نے کانگریس دا ایہ مطالبہ مان کر کہ دونے مملکتاں دے قیام دی تریخ جون 1948 توں پہلے کر دی جائے قائد دے نال اپنی دشمنی دا دوبارہ اظہار کیتا۔ ایہ تریخ 20 فروری 1947 دے اعلان وچ دسی جا چکی سی مگر اس تریخ نوں 1947ء دی کسے تریخ وچ تبدیل کر دتا گیا۔ اگر ایہ تریخ دسمبر 1947ء وچ رکھی جاندی جدوں وی کانگریس مطمئن ہوجاندی لیکن وائسرے دا 15 اگست 1947 دی تریخ دا انتخاب اپنی مرضی دا سی مسلم لیگ توں وی کوئی مشورہ نہاں کیتا گیا تے نہ ای انہاں مشکلات دا کوئی خیال کیتا گیا جو پاکستان نوں صرف 72 دن وچ نواں حکومت قائم کرنے وچ پیش آئیاں گی۔ اس غیر مناسب چھیندی بازی دی نہ وائسرائے تے نہ ای کسے تے نے کوئی وجہ دسی ہو سکتا اے کہ انہاں نے ایہ سوچیا ہو کہ حکومت قائم کرنے وچ کوئی مشکل پیش آئے گی کیونجے بھارت تے پاکستان دونے انہاں نوں اپنا مشترکہ گورنر جنرل بنائے گا تے اوہ آئین سازی دی سپریم اتھارٹی ہوں گے جنہاں تقسیم دے نتیجے وچ پیش آنے والے اختلافات نوں حل کرنے دا پورا اختیار حاصل ہوگا۔ انڈیا دی حکومت دے اثاثاں تے ذمہ داریاں دی تقسیم تے پاکستان دی نواں ڈومینین دے قیام دے سلسلے وچ انہاں اختلافات دا پیدا ہونا لازمی سی۔ لیکن جدوں قائد نے انہاں پاکستان دا گورنر جنرل قبول کرنے توں انکار کر دتا تے تجویز دی دی وائسرائے جاں برطانیہ دا نمائندہ رہ کر دونے ڈومینیاں دے گورنر جنرلاں دے درمیان وچ ثالثی دی ذمہ داری ادا کرو تو ماؤنٹ بیٹن دے غرور نوں ٹھیس پہنچی تے اوہ یکایک کمرے توں باہر چلے گئے تے ایہ کہتے ہوئے گئے ( اس دی قیمت تواڈے تمام اثاثے تے پاکستان دا مستقبل ہوگا۔) ( ایچ وی ہڈسن دی کتاب دی گریٹ ڈوائڈ صفحہ 331) ٦) بعد وچ پیش آنے والے واقعات توں ایہ ثابت ہوچکیا اے کہ ماؤنٹ بیٹن نے اپنی اس دھمکی نوں وڈی خوبی توں عملی جامہ پہنایا، اس نواں قوم نوں صرف اسی وجہ توں ای انتظامی تے مالیاندی مشکلات دا سامنا کرنا پیتا کہ بھارت دی حکومت نے گورنمنٹ آف انڈیا دے قابلِ منتقلی اثاثاں وچوں کچھ وی دینے توں انکار کر دتا تے اوہ بیس کروڑ دی رقم وی ادا نہاں دی جو موجودہ کیش بیلنس توں عبوری طور اُتے دینے دا فیصلہ ہویا سی بلکہ اس وجہ توں اسے مشکلات دا سامنا کرنا پیتا کہ بنگال تے پنجاب وچ جنونی ہندوؤں نے قتل و غارت دا بازار گرم کررکھا سی تاکہ اوہ انہاں صوباں دے انہاں علاقاں توں مسلماناں نوں کڈ سکاں جو تقسیم دے نتیجے وچ بھارت دے حصے وچ آئے سن۔ اس دے نتیجے وچ پاکستان دے علاقاں وچ وی فسادات شروع ہو گئے اس طرح لاکھاں پناہ گزین دونے طرف توں سرحد عبور کرنے لگے۔ قائد اعظم تے جواہر لال نہرو دونے نے اپیل دی کہ مارشل لا لگیا دتا جائے جاں سول انتظامیہ دی مدد دے لئی فوج نوں بھیج دتا جائے مگر اس دا کوئی اثر نہاں ہویا تے جولائی توں فسادات جاری رہے۔ گڑ گاؤں تے دہلی وچ تو فسادات وائسرائے توں بالکل قریب ہو رہے سن، وائسرائے توں لے کر ڈپٹی کمیشنر تک تمام برطانوی افسران دخل دینے توں بچ رہے سن انہاں نے کوئی سخت اقدام نہاں اٹھایا تے وجہ ایہ دسی کہ اتنے وڈے مسئلے توں نمٹنے دے لئی انہاں دے کول کافی فوج موجود نہاں اے انہاں نے مزید کہیا کہ ایہ کوئی معمولی سیاسی جاں فرقہ وارانہ فسادات نہاں نیں جنھاں امن و امان قائم کرنے دے لئی معمولی ذرائع توں روکا جاسکتے کیونجے دونے فرقے اک دوسرے نوں زیادہ توں زیادہ نقصان پہنچانے اُتے مصر نیں ۔ اس موقع اُتے پنجاب دے گورنر نے مندرجہ ذیل خیالات دا اظہار کیتا( بادشاہ دے سارے گھوڑے تے تمام سپاہی وی انہاں فسادات دے نہاں روک سکتے اگرچہ اوہ سزا دینے دی اہلیت تو رکھتے نیں ۔ انہاں فسادات وچ ملک دے گاؤں گاؤں وچ دونے فرقاں دے افراد اک دوسرے دے مقابلے کھڑے نیں ۔( ایچ وی ہڈسن دی کتاب دی گریٹ دیوائڈ صحفہ۔ 342) ٧) اس پریشانی وچ پارٹیشن کونسل نے جو 22 جولائی 1947 ء نوں تقسیم اُتے عمل درآمد کرانے دے لئی قائم کیتی گئی سی، پنجاب باؤنڈری فورس قائم دی جس وچ 55000 افسران تے جوان شامل سن جو میجیر جنرل ٹی ڈبلیورٹیس دے ماتحت سن اگرچہ اس دے عملے وچ کچھ انگریز افسران وی شامل سن مگر انہاں وچ کوی برطانوی یونٹ شامل نہاں سی کیونجے ہندوستان وچ جو وی برطانوی فوج موجود سی اسے کسے وی کارروائی توں علاحدہ رکھیا گیا سی کیونجے انہاں بتدریج وطن واپس بھیجا جا رہیا سی۔ ایسا معلوم ہُندا سی کہ انگریزاں نوں انہاں فسادات دی کوئی فکر نہاں سی جو اوہ چھڈ کر جا رہے سن کیاں کہ اوہ ایتھے توں جانا طے کر چکے سن، بانڈری فورس بالکل بے اثر رہی کیونجے ایہ خود وی فرقہ ورانہ تعصب توں پاک نہاں سی تے 15 اگست 1947ء نوں اسے ختم کر دتا گیا۔ ٨) 15 اگست توں پہلے ای لاکھاں آدمی قتل ہوچکے سن تے لاکھاں لوگ اپنے گھراں توں محروم ہو گئے سن اوہ پناہ گزاں بن کر ہجرت کر رہے سن اس دے بعد ہر دن مہاجرین دی تعداد وچ اضافہ ہُندا جا رہیا سی، پاکستان نوں خوفناک قربانی دینی پئی، اپنے وجود وچ آنے دے نال ای اسے آبادی دی منتقلی دے سنگین مسئلے دی ذمہ داری توں دوچار ہونا پیتا جو اس اُتے ہندوؤں نے نہ صرف پنجاب بلکہ بنگال وچ وی مسلط کر دی سی۔ رقم دے بغیر اثاثوی تے بغیر کسے حکومتی نظام دے پاکستان نے اس طوفان کاکس طرح مقابلہ کیتا ایہ اک معجزہ اے۔ ٩) انڈین انڈ پینڈس ایکٹ کو15 جولائی 1947ء نوں شاہی منظوری حاصل ہوئی تے 19جولائی نوں نواں دہلی وچ دونے ڈومینین دی عبوری حکومتاں قائم کیتیاں گئیاں۔ [[پاکستان کے گورنر]] جنرل قائد اعظم ہوئے تے بھارت دے گورنر جنرل ماونٹ بیٹن بنے۔ نواب زادہ [[لیاقت علی خان]] پاکستان دے وزیر اعظم بنے حکومت وچ مشرقی پاکستان دی نمائندگی صرف دو حضرات تک محدود رہی جو دہلی وچ آسانی توں دستیاب سن۔ ایہ فضل الرحمٰن تے جوگیش چند منڈل سن جو شیڈولڈ کاست دے رکن سن۔ ایہ اس لئی کیتا گیا سی کہ بھارت عبوری حکومت دہلی وچ قائم کیتی گئی سی اس وچ وی بنگال توں اک مسلمان نمائندہ لیا گیا سی، بنگال وچ اس بات اُتے کوئی اعتراض نہاں ہویا کیونجے پاکستان دی اصل شکل تو ریڈ کلف ایوارڈ دے اعلان دے بعد سامنے آنی سی۔ ١٠) پاکستان دے لئی نواں آئین ساز اسمبلی قائم کیتی گئی سی پہلے والی آئین ساز اسمبلی وچ سندھ تے صوبہ سرحد توں جو مسلم اراکین منتخب ہوئے سن انہاں برقرار رکھیا گیا لیکن بنگال تے پنجاب توں نویں اراکین منتخب ہونا سن تاکہ اوہ انہاں علاقاں دی نمائندگی کرسکاں جو پاکستان وچ آندے نیں ۔ بلوچستان، قبائلی علاقاں تے پاکستان وچ شامل ہونے والے رجواڑاں دی نمائندگی دا وی کچھ انتظام کرنا سی، اس وقت پاکستانیت دا جذبہ اس قدرزیادہ سی کہ نواب زادہ [[لیاقت علی]] خاں، اشتیاق حسین قریشی تے مولانا [[شبیر احمد]] عثمانی نوں جنہاں دا پاکستان وچ کوئی حلقہ انتخاب نہاں سی، نہایت خوشی دے نال مشرقی پاکستان توں نشستاں پیش کردی گئاں تے اوتھے دے مسلماناں دے تعاون توں اوہ مجلس قنون ساز دے اراکین منتخب ہو گئے۔ [[مولانا احتشام الحق تھانوی]] ( گواہ نمبر 106) نے کہیا ( تمام مسلماناں وچ اسلام تے اتحاد دا جذبہ اتنا مضبوط سی کہ اس توں کوئی فرق نہاں پڑدا سی کہ کس شخص دا کہاں توں تعلق اے) بنگالیاں نے خوشی دے نال اپنی نشستاں دی قربانی دی تے غیر بنگالیاں دے حق وچ اپنے ووٹ ڈالے۔ ١١) ایہ اسمبلی 26 جولائی 1947 نوں وجود وچ آئی، اسے دو فرائض انجام دینے سن اک آئین ساز اسمبلی دا تے دوسرا وفاقی قنون ساز ادارے دا۔ عبور حکومت کراچی منتقل ہو گئی تے 69 اراکین اُتے مشتمل آئین ساز اسمبلی دا اجلاس کراچی وچ پہلی بار 10 اگست 1947 نوں منعقد ہویا۔ 11 اگست نوں اس دے اجلاس وچ قائد اعظم نوں صدر او رمولوی تمیز الدین نوں وفاقی قنون ساز اسمبلی دا اسپیکر منتخب کیتا گیا اس وقت کسے اسمبلی دے لئی وی زیادہ کم نہاں تھاکیونکہ اس وقت نواں حکومت قائم کرنے دا تے بھارت توں آنے والے مہاجرین دی آبادکاری دا کم اتنا زیادہ سی کہ دوسرا کم نہاں کیتا جاسکدا سی۔ کراچی وچ اگرچہ سندھ حکومت دی کچھ عمارتاں موجود تھاں جنہاں انتظامیہ دا مرکز بنایا جا سکدا سی مگر مشرقی پاکستان انہاں سہولتاں توں وی محروم سی۔ اوتھے نہ صرف ایہ کہ عمارتاں نہاں تھاں بلکہ فرنیچر ،کاغذ تے پنسلاں وی دستیاب نہاں تھاں اگرچہ اس دا مہاجرین کامسئلہ اتنا سنگین نہاں سی جتنا مغربی پاکستان دے دوسرے صوباں دا تھالیکن بہاریاں دی بوہت وڈی تعداد مشرقی پاکستان منتقل ہو گئی تے تعلیم یافتہ درمیانہ طبقے دے ہندوؤں دی اک وڈی تعداد تے ہندو سرکاری عملہ مشرقی پاکستان توں چلا گیا سی۔ انہاں غیر معمولی مسائل توں حکومت دے معمول دے اختیارات دے نال نہاں نمٹا جاسکدا سی اس لئی ایمر جنسی دا اعلان کیتا گیا تے کابینہ ایمر جنسی کمیٹی قائم کر دتی گئی تاکہ انہاں ہنگامی مسائل نوں حل کیتا جاسکے۔ خوش قسمتی توں پاکستان نوں قائد اعظم تے انہاں دے دست راست نواب زادہ لیاقت علی خاں دی قیادت دا موقع سی ملک نوں انہاں دونے دے مشوراں توں ای چلایا جا رہیا سی تے گورنر جنرل نوں 1947 دے انڈین انڈپینڈنس ایکٹ دے تحت وسیع اختیارات حاصل سن۔ انہاں دی لائقانہ رہنمائی وچ سرکاری مشنری رفتہ رفتہ حرکت وچ آگئی۔ صوباں وچ وزارتاں قائم کیتیاں گئیاں تے اک طرح دا نطام قائم ہونا شروع ہو گیا سی ملک نوں اک دھچکے توں دوچار ہونا پیتا ایہ کشمیر دے مہاراجا دا بھارت وچ شامل ہونے دا 27 اکتوبر1947ء دا اقدام سی جو اس توں پہلے پاکستان توں کیتے گئے اسٹینڈ اسٹل، معاہدے دی خلاف ورزی سی۔ خیال کیتا جاندا اے کہ پاکستان دی اس پیٹھ وچ چھرا گھونپنے دے کم دے پیچھے ماؤنٹ بیٹن دا چھپا ہویا ہتھ سی ایہ سیباں دی ٹوکری دے 560 سیباں وچوں اک سی جسنوں انہاں نے تقسیم دا منصوبہ قبول کرنے دے عوص سردار پٹیل نوں فروخت کرنے کاوعدہ کیدا سی، بھارت نے اسے بہانہ بنا کر اپنی افواج کشمیر وچ اتار دیں کہ مہاراجا دی مدد دی جاسکے جسنوں اپنی مسلم رعایا دی بغاوت دا سامنا سی جنہاں دی ریاست وچ بھاری اکثریت سی اس مسئلے دی وجہ توں بھارت تے پاکستان دے درمیان وچ 1948 وچ پہلی جنگ ہوئی، دونے فوجاں وچ جھڑپاں ہوئاں تے صورت حال نہایت سنگین ہو گئی لیکن جنوری 1949ء نوں اقوام متحدہ نے جنگ بندی کرا دی اس دی وجہ توں کشمیر دا اک حصہ جنگ بندی لائن دے اس طرف باقی بچ گیا لیکن کشمیر کاجھگڑااب وی بھاررت تے پاکستان دے تعلقات وچ اک ناسور دی حیثیت رکھتا اے تے اساں حالے تک 1949ء دی جنگ بندی لائن اُتے قائم نیں ۔ ١٢) انہاں اہم واقعات دے دباؤ دے نتیجے وچ ملک دی سیاسی سرگرمیاں نوں عارضی طور اُتے دھچکا پہنچا پر قائد اعظم نے15ستمبر1948 نوں ایہ فیصلہ کیتا کہ آل انڈیا مسلم لیگ نوں ختم کرکے، [[آل پاکستان مسلم لیگ]] دا قیام عمل وچ لایا جائے چنانچہ اگلے سال اپریل وچ نواں مسلم لیگ دی کونسل دا پہلا اجلاس کراچی وچ منعقد ہویا، بد قسمتی توں مشرقی پاکستان وچ پہلا سیاسی اختلاف اسی مسلم کونسل دی تشکیل پررونما ہویا۔ پنجاب توں منتخب ہونے والے کونسلراں دا تعلق پنجاب دے مختلف ضلعاں توں سی جو ہن پاکستان وچ شامل سن جنہاں نے ( پنجاب پراونشل مسلم لیگ کونسل) قائم کرنے دا اعلان کر دتا سی پر مشرقی بنگال وچ ایسا نہاں ہویا کیونجے ایہ صوبہ پہلے ای اپنے ناں توں جانا پہچانا سی۔ پرانی کونسل نوں تحلیل کرکے نواں کونسل دا انتخاب کیتا گیا۔ جس دے سربراہ [[خواجہ ناظم الدین]] سن جو مشرقی بنگال دے وزیراعلیٰ مقرر ہوئے، [[حسین شہید سہروردی]] نوں کونسل توں برطرف کر دتا گیا جس اُتے پرانی کونسل نے برہمی دا اظہار کرتے ہوئے عوامی مسلم لیگ دا ناں اختیار کر لیا تے سہروردی نوں اُنہاں دی عدم موجود گی وچ اس دا سربراہ منتخب کیتا گیا جو اس وقت صوبہ سرحد وچ مرحوم پیر صاحب مانکی شریف دے نال کم کر رہے سن۔ مولانا [[عبد الحمید خان بھاشانی]] تے [[شیخ مجیب الرحمٰن]] دونے اس نواں [[سیاسی جماعت]] دے اہم رکن سن بعد وچ جدوں پاکستان کمیونسٹ پارٹی اُتے پابندی عائد کردی گئی تو بائاں بازو دے عناصر مولانا بھاشانی دے گرد جمع ہو گئے جو پہلے تو عوامی مسلم لیگ دے اندر ای بائاں بازو دے اک سیل دے طور اُتے شامل رہے پر بعد وچ انہاں نے نیشنل عوامی پارٹی دے ناں توں اپنی اک علاحدہ سیاسی جماعت قائم کرلی۔ عوامی لیگ تے آل [[پاکستان مسلم لیگ]] دے پروگراماں وچ کوئی بنیادی فرق نہاں سی لیکن رفتہ رفتہ عوامی مسلم لیگ نے اپوزیشن پارٹی دی حیثیت اختیار کرلی تے حکومت توں تصادم دا کوئی موقع ہتھ توں جانے نہاں دتا۔ اس طرح مشرقی بنگال وچ خواجہ ناظم الدین تے حسین شہید سہروردی دے درمیان محاذ آرائی دا آغاز ہو گیا۔ ١٣) پنجاب وچ وی سیاسی صورت حال کسے طور اطمینان بخش نہاں سی! نواب آف ممدوٹ جنہاں قائد اعظم نے کابینہ دی تشکیل دی دعوت دی سی بوہت چھیندی اپنی کابینہ دے اُنہاں اراکین دی مخالفت دا نشانہ بن گئے جنہاں دی سربراہی ممتازمحمد خان دولتانہ تے سردار شوکت حیات خان کر رہے سن۔ اس سلسلے وچ قائد اعظم دی تمام مصالحانہ کوششاں ناکامی توں دوچار ہوئاں تے پنجاب مسلم لیگ دے صوبائی انتخاب وچ، پنجاب دے وزیراعلٰی نواب آف ممدوٹ وی شکست کھا گئے۔ میاں ممتاز دولتانہ ہن پنجاب دی صوبائی مسلم لیگ دے منتخب صدر سن، نواب آف ممدوٹ دی سیاسی حیثیت بے حد کمزور ہوچکی سی جسنوں دیکھتے ہوئے مرکزی حکومت دے کول اس دے سوا کوئی چارہ نہاں سی کہ گورنمنٹ آف انڈیا ایکٹ دی دفعہ 93a دے اپنے اختیارات نوں استعمال کرتے ہوئے انہاں دی وزارت نوں برطرف کرکے پنجاب وچ گورنر راج نافذ کر دے۔ ١٤) سندھ وچ وی سیاسی صورت حال کم وبیش ایسی ای تھی١ کرپشن دے الزامات دے تحت سندھ دے وزیراعلیٰ [[محمد ایوب کھوڑو]] نوں برطرف کر دتا گیا سی اُنہاں دی جگہ مئی 1948ء وچ پیر الہٰی بخش نوں صوبے دا وزیر اعلیٰ مقرر کیتا گیا۔۔۔ بہرحال صوبائی مسلم لیگ اُتے کھوڑو دا اثر رسوخ بدستور قائم سی چنانچہ اوہ اس دے صدر منتخب ہونے وچ کامیاب ہو گئے تے مسلم لیگ کونسل وچ اپنی اکثریت دی بنا اُتے انہاں نے کراچی نوں وفاقی دار الحکومت بنائے جانے دے سوال اُتے سندھ حکومت دے خلاف مہم دا آغاز کر دتا کیاں کہ اس طرح کراچی وفاقی حکومت دی تحویل مین چلا جاندا۔۔۔۔ اُنہاں نے اک (ایکشن کمیٹی) وی قائم دی جس دا مقصد صوبائی حکومت دے خلاف اقدام کرنا سی پر قائد اعظم نے مشرقی پاکستان دے دورے توں واپسی اُتے محمد ایوب کھوڑو نوں اس احتجاج توں روک دتا۔ اس دے باوجود [[حکومت سندھ]] اس مشکل صورت حال توں نکلنے وچ کامیاب نہ ہو سکی۔ 1946ء وچ منعقد ہونے والے انتخابات وچ بداعنوانیاں دی تحقیقات کرنے والے الیکشن ٹریبونل دے فیصلے دی رو توں پیر الہٰی بخش اپنی نشست توں محروم ہوچکدے سن اُنہاں دے جانشین مسٹر [[یوسف ہارون]] زیادہ عرصے تک اس عہدے اُتے کم نہ کر سکے جس دے بعد قاضی فضل اللہ کوسندھ دا وزیراعلیٰ مقرر کیتا گیا لیکن انہاں وی محمد ایوب کھوڑو نے بوہت چھیندی اقتدار توں محروم کر دتا جنہاں دی کرپشن دے الزامات وچ نااہلی نوں چند تکنیکی وجوہات دی بنا اُتے چیف کورٹ آف سندھ دے اک فیصلے دے مطابق نظرانداز کر دیاگھا سی اوہ دوبارہ سندھ دی وزارت اعلیٰ دے منصب تک پہنچنے وچ کامیاب گئے لیکن انہاں اک مرتبہ فیر کرپشن دے الزامات وچ برطرف کر دتا گیا تے سندھ وچ گورنرراج قائم کر دتا گیا۔ ١٥) شمال مغربی سرحدی صوبے وچ آزادی توں پہلے کانگریسی حکومت قائم سی جس دے سربراہ ڈاکٹر خان صاحب سن۔ صوبے وچ پاکستان توں الحاق دے لئی ہونے والے ریفرنڈم وچ بوہت وڈی اکثریت دے اس فیصلے دے باوجود کہ اوہ پاکستان وچ شمولیت چاہتے نیں ڈاکٹر خان صاحب نے وزارت اعلیٰ دے منصب توں استعفٰی دینے توں انکار کر دتا انہاں نے ہن تک قیام پاکستان دی بھر پور مخالفت دی سی چنانچہ 14 اگست 1947ء نوں انہاں نے پرچم کشائی دی تقریب وچ شریک ہونے توں انکار کر دتا۔ انہاں نے پختو نستان تحریک وی شروع کردی، جس دے نتیجے وچ قائد اعظم دے احکام اُتے اُنہاں دی وزارت برطرف کردی گئی تے صوبائی مسلم لیگ دے لیڈر خان [[عبد القیوم خان]] نوں صوبے دا وزیر اعلیٰ مقرر کیتا گیا، اُنہاں دا طرزِ حکومت اس قدر امرانہ سی کہ انہاں دے سیاسی مخالفین انہاں اُتے جمہوریت دی تباہی دے الزامات عائد کرنے لگے سن۔ ١٦) مرکز وچ وی قائد اعظم دی تشکیل کردہ پہلی کابینہ دے قیام دے بعد توں ای بے اطمینانی دا احساس پیدا ہوچلا سی اپنی کابینہ وچ باصلاحیت افراد دی شمولیت دے پیش نظر اوہ مجبور ہو گئے سن کہ سر ظفر اللہ خان، نواب [[مشتاق احمد]] خان گورمانی تے غلام محمد جداں لوگاں نوں وی حکومت وچ شامل کر لیں جو کدی مسلم لیگ دے رُکن نہاں رہے۔ مغربی صوبے وچ ہر کوئی چاہدا سی کہ معاملات اسی طرح چلتے رہاں، انہاں اس صورت حال اُتے کسے قسم دی تشویش نہاں سی کیاں کہ انہاں قائد اعظم تے قائد ملت دی قیادت تے فراست اُتے مکمل یقین سی ١٧) مشرقی پاکستان وچ جتھے صورت حال زیادہ تشویش ناک نہاں سی، مسلم لیگ حکومت دے خلاف تحریک رفتہ رفتہ زور پکڑتی جا رہی سی، اپوزیشن پارٹیاں نے زبان دا مسئلہ اٹھاندے ہوئے ایہ مطالبہ کیتا کہ بنگالی زبان نوں [[قومی زبان]] دا درجہ دتا جائے، قائد اعظم نوں علالت تے بگڑتی ہوئی صحت دے باوجود اپریل 1948ء وچ مشرقی پاکستان دا دشوار گزار سفر اختیار کرنا پیتا جتھے پہنچ کر انہاں نے اس تنازع دے حوالے توں واضح الفاظ وچ ایہ اعلان کیتا کہ ( بنگالی زبان، مشرقی پاکستان دی زبان رہے گی پر پاکستان دی قومی زبان دا درجہ اردو نوں حاصل رہے گا کیاں کہ اک قومی زبان دے بغیر کوئی قوم باہمی طور اُتے مضبوط تے مستحکم ہو کر ترقی نہاں کرسکتی) ۔۔۔۔ وقتی طور اُتے اُنہاں دی اس بات دا مثبت اثر ہویا۔ ١٨) ایتھے ایہ بات قابل ذکر اے کہ تقسیم دے بعد مغربی صوبے وچ وڈے وسیع پیمانے اُتے آبادی دا تبادلہ عمل وچ آیا سی جدوں کہ مشرقی صوبے وچ ہن وی ڈیڑھ کروڑ دی تعداد وچ ہندو موجود سن جس توں اس شبے نوں تقویت ملی دی زبان دے مسئلے نوں ابھارنے وچ اُنہاں دے اثر ورسوخ کوبھی کافی دخل اے۔ درحقیقت اوہ اس صورتِ حال دا فائدہ اٹھانے دی کوشش کر رہے سن کہ مشرقی پاکستان وچ خدمات انجام دینے والے سینئر سرکاری اہلکار تے حکام نوں اک وڈی تعداد دا تعلق جاں تو پنجاب توں سی جاں فیر یوپی توں جنہاں دی اکثریت بنگالی زبان توں ناآشنا سی۔ ١٩) مشرقی پاکستان وچ آباد ہندو آبادی سیاسی طور اُتے وی سرگرم ہو چکی سی تے اس نے حکومت دی مخالف سیاسی جماعتاں وچ شمولیت شروع کردی سی۔ بالخصوص عوامی مسلم لیگ وچ جس دا ناں اس وقت تک بدل کر عوامی لیگ رکھ دتا گیا سی تاکہ ہندوؤں نوں وی اس جماعت وچ شامل کرنے ول راغب کیتا جاسکے پر ودھدی ہوئی مخالفت دے باوجود مشرقی پاکستان وچ مسلم لیگی حکومت اپنا اقتدار برقرار رکھنے وچ کامیاب رہی سی اسی دوران وچ پوری قوم نوں شدید صدمے توں دوچار ہونا پیتا تے 11 ستمبر1948 نوں قائد اعظم اس دنیا توں رحلت فرما گئے۔ خواجہ ناظم الدین نوں اُنہاں دی جگہ گورنر جنرل مقرر کیتا گیا جو کراچی روانہ ہو گئے تے انہاں دی بجائے نورالامین نوں مشرقی پاکستان دا وزیراعلیٰ بنا دتا گیا اگرچہ اوہ اک منجھے ہوئے [[سیاست دان]] سن پر اوہ عوام توں خاطر خواہ رابطہ برقرار نہ رکھ سکے تے دن بدن اس وچ مزید کمی واقع ہوتی چلی گئی۔ انہاں دی اصل مشکلات دا آغاز 1950ء وچ اس وقت ہویا جدوں [[مغربی بنگال]] وچ ہونے والے مسلم فرقہ وارانہ فسادات دے نتیجے وچ مسلمان مہاجرین مشرقی پاکستان وچ داخل ہونا شروع ہوئے اُس وقت فضل الحق کلکتہ دا دورہ کر رہے سن کہ اچانک ایہ افواہ پھیل گئی کہ فسادیاں نے انہاں ہلاک کر دتا اے اس واقعے دے رد عمل وچ مشرقی پاکستان دے عوام دے جذبات بھڑک اٹھے جس دے نتیجے وچ [[ڈھاکا]]، [[کھلنا]] تے نواکھالی وچ تشدد آمیز واقعات دا سلسلہ شروع ہو گیا جس دے بعد ہندوؤں نے مغربی بنگال ول نقل مکانی شروع کردی پر وزیر اعظم خان لیاقت علی خان دی بروقت مداخلت نے صورتِ حال نوں مزید بگڑنے توں بچا لیا جنہاں نے بھارت پہنچ کر پنڈت جواہر لال نہرو توں اس مسئلے دے بارے وچ گفت و شنید دی تاکہ اس دا فوری تے دیرپا حل تلاش کیاجاسکے، انہاں مذکرات دے نتیجے وچ نہرو، لیاقت پیکٹ وجود وچ آیا جس دے سبب کشیدگی دا خاتمہ ہو گیا۔ ٢٠) اس توں پہلے 7 مارچ 1949ء نوں ( قراردادِ مقاصد) منظور دی جاچکی سی،( پروڈا) دے تحت لیاقت علی خان نے سیاست نوں بدعنوان عناصر توں پاک کرنے دی پوری کوشش دی لیکن بدقسمتی توں صوبائی حکومتاں نے اس ایکٹ نوں اپنے سیاسی مخالفین دے خلاف استعمال کرنا شروع کر دتا جس دے نتیجے وچ محمد ایوب کھوڑو، نواب آف ممدوٹ، قاضی فضل اللہ تے حمید الحق چوہدری نوں پروڈا دے تحت کئی برساں تک سیاست دے لئی نااہل قرار دے دتا گیا ۔ ٢١) مارچ 1951ء وچ اک خطرناک سازش دا انکشاف ہویا جس دے ذریعے چند فوجی افسران حکومت دا تختہ الٹنا چاہدے سن پر اس سازش کوفوری طور اُتے ناکام بناندے ہوئے اس دے ملزمان اُتے اک اسپیشل ٹریبونل دے ذریعے مقدمہ ( روالپنڈی سازش کیس) دے ناں توں مشہور ہویا اس دے کچھ ای عرصے دے بعد اکتوبر 1951ء وچ [[وزیر اعظم پاکستان]] خان لیاقت علی خان، اُس وقت شہید کردیے گئے جدوں اوہ روالپنڈی وچ اک جلسہ عام توں خطاب کرنے والے سن، اُنہاں دی شہادت دا ایہ واقعہ اج تک اک سربستہ راز اے۔ لیاقت علی خان دی وفات قوم دے لئی اک عظیم صدمے تے المیے توں کم نہ سی۔ اُنہاں دے انتقال توں جو خلا پیدا ہو گیا سی اُسنوں پُر کرنا ناممکن سی! بہر حال کسے نہ کسے نوں تو ایہ خلا پُر کرنا ای سی چنانچہ خواجہ ناظم الدین نوں گورنر جنرل دے عہدے توں ہٹا کر وزارت عظمیٰ تے غلام محمد نوں اُنہاں دی بجائے گورنر جنرل دے عہدے پرفائز کر دتا گیا۔ بعد وچ پیش آنے والے واقعات نے ایہ ثابت کر دتا کہ پاکستان دے اصل مصائب تے مشکلات دا آغاز اس واقعے توں ہُندا اے، جدوں پاکستان وچ بیوروکریٹس دی حکومت دی داغ بیل پئی! سیاست دان باہمی اختلافات دا شکار سن تے ایہ فیصلہ کرنے توں قاصر سن کہ ملک وچ کس قسم دا آئین ہونا چاہیے۔ دوسری طرف ملک دی اقتصادی صورتِ حال وی روز بروز بگڑتی چلی جا رہی سی تے بالخصوص مشرقی پاکستان وچ روزمرہ استعمال دی جانے والی اشیاء دی شدید قلت سی، خواجہ ناظم الدین اُنہاں بیورو کریٹس دا مقابلہ کرنے توں قاصر سن جنہاں دی پوزیشن غلام محمد جداں بیورکریٹ دے گورنر جنرل بننے دے نتیجے وچ ہن خاصی مضبوط ہوچکی سی۔ ٢٢) پاکستان دی قنون ساز اسمبلی نے دسمبر 1952 وچ دوسرا آئینی مسودہ تیار کیتا جسنوں پنجاب نے نامنظور کر دتا، کیاں کہ اس دی رو توں ایوان بالا وچ دونے ( بازوؤں) نوں مساوی نمائندگی دتی گئی سی۔ پنجاب دا دعویٰ ایہ سی کہ وفاقی طرز حکومت وچ ہر ( وحدت) نوں مساوی نمائندگی دی جانی چاہیے، قطع نظر اس دے کہ اُس دی آبادی تے رقبہ کتنا اے؟ اس دا مطلب ایہ سی کہ وفاقی ایوان بالا وچ شرقی پاکستان بحیثیت اک صوبے دے ہمیشہ اقلیت وچ رہتا حالانکہ آبادی دے تناسب توں اوہ بقیہ پاکستان دی مجموعی آبادی توں زیادہ اکثریت دا حامل سی۔ درحقیقت ایتھے ای توں مشرقی تے مغربی صوباں دے درمیان وچ اختلافات دا آغاز ہُندا اے چنانچہ مشرقی پاکستان دی مجموعی آبادی توں زیادہ اکثریت دا حامل سی۔ درحقیقت ایتھے ای توں مشرقی تے مغربی صوباں دے درمیان وچ اختلافات دا آغاز ہُندا اے! چنانچہ مشرقی پاکستان دی جانب توں آبادی دے تناسب توں نمائندگی دا مطالبہ غیر فطری نہاں سی۔ اس دے نتیجے وچ مکمل تعطل پیدا ہو گیا کیاں کہ دونے بازوؤں دے درمیان وچ ایسی خلیج حائل ہو چکی سی جسنوں پاٹنا ناممکن نظرآدا سی۔ خواجہ ناظم الدین نے وی ضرورت تے مصلحت دے تحت مشرقی پاکستان دے اس نقطہ نظر دی حمایت دی جس دی بنا اُتے اوہ غیر مقبول ہُندے چلے گئے، انہاں دی مقبولیت وچ اس وقت تے وی کمی واقع ہوئی جدوں قادیایناں دے خلاف لاہور وچ اُتے تشدد تحریک شروع ہو گئی جسنوں کچلنے دی غرض توں پاکستان وچ پہلی بار مارشل لا دا نفاذ کرنا پیتا۔ کچھ گواہاں دے بیان دے مطابق ایہ تحریک خود خواجہ ناظم الدین دے خلاف چلائی گئی سی پر چند ہور حضرات دا خیال اے کہ مذہبی لیڈراں دے حوالے توں خواجہ صاحب دے رواداری تے صبرو برداشت دے رویے دی وجہ توں بحران پیدا ہویا۔ خواجہ صاحب نے بیرون ملک قنون دی تعلیم حاصل دی سی تے اوہ حنفی فقہ دے پیروکار تے اک عملی مسلمان سن، اوہ ہمیشہ اپنا قومی لباس زیب تن کیتا کردے سن تے پابندی دے نال نماز ادا کردے سن انہاں خصوصیات دے باوجود اوہ ملک کوایسی مؤثر لیڈر شپ فراہم نہ کرسکے جس دی ملک نوں ضرورت سی تے جس دے نتیجے وچ اُنہاں دی اپنی پارٹی دے لوگ اک دوسرے توں باہم دست و گریبان رہنے لگدے سن۔ چنانچہ بیورکریسی نوں بہانہ مل گیا تے اُس نے انہاں دے خلاف سازشاں تے سیاسی جوڑ توڑ دا سلسلہ شروع کر دتا۔ ٢٣) اسی اثنا وچ مشرقی پاکستان دا سیاسی موسم وی کافی گرم ہو گیا تے اپوزیشن پارٹیاں، مسلم لیگ دے اندرونی اختلافات تے بے اطمینانی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے مضبوط ہوتی چلی گئاں، روزمرہ ضرورت دی اشیاء وچ قلت سی، نمک، سرساں دا تیل، کپڑے تے اناج جیسی اہم تے بنیادی ضرورت دی اشیاء ناپیدا ہوچکی تھاں، دانشوراں،بالخصوص ماہرینِ معاشیات نے اوتھے مروجہ حالات دے پیش نظردوناں بازوؤں وچ ہونے والی تعمیر و ترقی دے نمایاں فرق نوں اجاگر کرنا شروع کر دتا۔ انہاں دا کہنا سی کہ مشرقی پاکستان توں دی جانے والی برآمدات دے نتیجے وچ حاصل ہونے والا غیر ملکی زرمبادلہ مغربی پاکستان دی تعمیر تے ترقی اُتے صرف کیتا جا رہیا اے۔ جدوں کہ بنگالی بھوکاں مر رہے نیں ۔ چند سیاست داناں نے دونے بازوؤں دے درمیان وچ پیرٹی دے اصول دی وی شدید مخالفت شروع کردی، بنگالی زبان نوں قومی زبان دی حیثیت توں منوانے دے لئی طلبہ نے ایجی ٹیشن شروع کر دتا تے تمام اپوزیشن پارٹیاں باہم متفق ہو کر نویں انتخابات دا مطالبہ کرنے لگاں کیاں کہ دسمبر 1951ء وچ پنجاب وچ انتخابات ہوچکے سن۔ مشرقی پاکستان دی حکمراں جماعت نوں چونکہ اپنی کامیابی دا یقین نہاں سی لٰہذا اوہ انتخابات نوں ملتوی کرتی رہی احتجاجی عناصر تے سیاسی جماعتاں نے حکومت دی اس کمزوری دے مدنظر بنگالی نوں قومی زبان دا درجہ دتے جانے دے حق وچ پرتشدد تحریک تے مظاہراں دا آغاز کر دتا تے مطالبہ کیتا کہ 1952ء دے اوائل وچ ہونے والے صوبائی اسمبلی دے اجلاس وچ اس مسئلے اُتے قرارداد منظور دی جائے۔ طلبہ نے اس روز ہڑتال دا اعلان کر دتا تے جلوس نکالے تے اسمبلی ہال اُتے جمع ہو گئے جو انہاں دناں کیمپس دے درمیان یونیورسٹی بلڈنگ وچ واقع سی، پولیس تے احتجاجی طلبہ دے درمیان وچ پرتشدد چھڑپاں شروع ہوگئاں پولیس نے مظاہرین اُتے فائرنگ کردی جس دے نتیجے وچ چند طلبہ ہلاک ہو گئے اس واقعے دے بعد احتجاجی مظاہراں نے انتہائی سنگین صورت اختیار کرلی تے اپوزیشن لیڈراں تے پارٹیاں نے انہاں طلبہ دے نال مل کر صوبے دے وزیراعلیٰ مسٹر نورالامین توں استعفا دا مطالبہ کر دتا، انہاں حالات دے دباؤ وچ آکر صوبائی اسمبلی بالآخر مجبور ہو گئی تے اس نے ایہ قرارداد منظور کرتے ہوئے مرکزی قنون ساز اسمبلی توں سفارش دی کہ بنگالی نوں دوسری قومی زبان دی حیثیت توں تسلیم کر لیا جائے پر اس احتجاج نوں کچلنے دی غرض توں مسٹر نورالامین دی حکومت نے اپنے ایمر جنسی اخیتارات دا بے رحمی دے نال استعمال کیتا۔ مسٹر حیسن شہید سہروردی نوں جو پہلے وی مشرقی پاکستان جا چکے سن تے انہاں حالات پرقابو پاسکدے سن نوں نارائن گنج دے اسٹیمر گھاٹ اُتے اترتے ای بے دخلی دے احکامات تھما دتے گئے، شیخ مجیب الرحمن، مولاناعبدالحمید بھاشانی تے متعدد ہور مخالف سیاسی رہ نما، پبلک سیفٹی آرڈیننس دے تحت نظر بند کر دتے گئے اس واقعے دے رد عمل وچ مشرقی پاکستان دے دوسرے شہراں وچ وی اُتے تشدد احتجاجی مظاہرے شروع ہو گئے جن وچ ہندوؤں نے کھل کر اپوزیشن دا نال دتا۔ ٢٤) شمال مغربی سرحدی صوبے وچ خان عبد القیوم خان نے مرکز دی جانب توں صوبائی اسمبلی دے انتخابات وچ نامزد کردہ امیدواراں نوں مسترد کرتے ہوئے اپنے امیدوار کھڑے کر دتے جس وچ انہاں شاندار کامیابی حاصل ہوئی۔ پاکستان مسلم لیگ نے اپنی شکست تسلیم کرتے ہوئے اُنہاں دی کامیابی دا اعتراف کر لیا، خان قیوم نے نواں کابینہ دی تشکیل دی تے اس کامیابی دے نتیجے وچ حاصل ہونے والی بھرپور قوت تے اختیارات دے نال صوبے اُتے حکومت کرتے رہے۔ ٢٥) صوبہ سندھ وچ محمد ایوب کھوڑو دی برطرفی دے بعد کوئی حکومت تشکیل نہاں دی جاسکی سی گورنر راج اس قدر غیر مقبول ہوچکیا سی کہ بالآخر گورنر دین محمدکو نومبر 1952ء وچ خود ای استعفا دے کرجانا پیتا۔ 1953ء دے صوبائی انتخابات وچ محمد ایوب کھوڑو نے خان عبد القیوم خان دے نقشِ قدم اُتے چلتے ہوئے مرکزی پارلیمانی بورڈ دے نامزد کردہ امیدوارں دے مقابلے وچ اپنے امیدواراں نوں منتخب کرالیا پر صوبہ سرحد دے برعکس اس مرتبہ پاکستان مسلم لیگ نے اُنہاں دی پارٹی نوں تسلیم کرنے توں انکار کر دتا تے انہاں ایہ حکم دتا کہ اوہ اپنی پارٹی دا دفتر تے تمام فنڈز مسٹر غیاث الدین پٹھان دے حوالے کر دیں۔ مسٹر کھوڑو نے ایسا کرنے توں انکار کر دتا تے عدالت توں [[حکم امتناعی]] حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ ٢٦) غذائی اشیاء دی کم یابی تے گرانی، مشرقی پاکستان وچ چلنے والی لسانی تحریک صوباں وچ بر سر اقتدار حکومتاں دی جانب توں اپوزیشن دے خلاف سخت گیر اقدامات تے پروڈا دے تحت پرانے مسلم لیگیاں دے خلاف کارروائیاں دے نتیجے وچ پیدا ہونے والی بحرانی کیفیت وچ دن بدن اضافہ ہُندا جا رہیا سی، جس نے گورنر جنرل غلام محمد نوں بالآخر اوہ موقع فراہم ک رہی دتا، جس دا انہاں وڈی بے تابی توں انتظار سی کہ اوہ تمام طاقت تے اختیار اپنی ذات وچ مرکوز کر لیں۔ چنانچہ اپریل1953ء وچ انہاں نے خواجہ ناظم الدین نوں حکومت توں برطرف کر دتا حالانکہ اک مہینے پہلے ای اوہ مطلوبہ اکثریت دے نال اسمبلی توں ملکی بجٹ منظور کرانے وچ کامیاب ہوچکدے سن تے ہن وی انہاں اسمبلی دی اکثریت دا اعتماد حاصل سی۔ ظاہر اے ایسا انہاں نے اس مقصد توں کیدا سی کہ اپنی مرضی دا وزیر اعظم مقرر کرکے اُس دی مدد تے حمایت توں ایسا آئین مرتب کیاجاسکے جواُن دے بیوروکریٹس مشیراں اُتے مشتمل حلقے دی خواہشات دے عین مطابق ہو تے جس دے ذریعے اوہ مطلق العنانی دے نال اس ملک اُتے حکومت کرسکاں۔ جمہوریت اُتے کیتا جانے والا ایہ پہلا وڈا حملہ سی جس نے باقاعدہ اک روایت دی شکل اختیار کر لی جس نے بالآخر اس ملک توں جمہوریت دا جنازہ کڈ کر ای دم لیا۔ ٢٧) محمد علی بوگرا اس وقت امریکا وچ پاکستان دے سفیر سن اوہ قومی اسمبلی دے رکن وی سن لیکن انہاں نہایت عجلت وچ امریکا توں واپس بلایا گیا تے ائیر پورٹ توں سیدھے گورنر جنرل ہاؤس لے جایا گیا انہاں نے اسی دن وزیر اعظم دے عہدے دا حلف اٹھایا انہاں دی کابینہ پہلے توں تیار سی اس نے وی اسی دن حلف اٹھایا۔ اس کابینہ دی اک خصوصیت ایہ سی کہ تمام پارلیمانی روایات دی خلاف ورزی کرتے ہوئے فوج دے کمانڈر انچیف جنرل [[ایوب خان]] نوں کابینہ وچ وزیر دفاع دی حیثیت توں شامل کیتا گیا سی۔ ٢٨) مسلم لیگ دا زوال اخلاقی پستی دی اس حد تک پہنچ گیا تھاکہ اس نے نویں وزیر اعظم نوں پارلیمانی لیڈر منتخب کرکے اس تبدیلی کوقبول کر لیا، 1950ء وچ پنجاب وچ غیر معمولی سیلاب آنے تے 1951ء وچ مشرقی پاکستان وچ سیقلون توں تباہی ہونے دے بعد خواجہ ناظم الدین نے اناج دی درآمد دے لئی جو مذکرات شروع کیتے سن اس دورِ حکومت وچ انہاں دے نتیجے برآمد ہونا شروع ہو گئے۔ امریکا ول توں کئی لکھ ٹن اناج مہیا کرنے توں قحط دا خطرہ ٹل گیا مگر امریکا نے اس اناج دا کچھ حصہ مفت تے کچھ کم قیمت اُتے اس شرط دے نال مہیا کیاتھا کہ پاکستان اپنی غیر وابستگی دی پالیسی نوں خیرباد کہہ کہ دے۔ مئی 1954ء وچ پاکستان نے امریکا دے نال میوچل ڈیفینس اسٹینس ایگریمنٹ کیتا تے بعد وچ بغداد پیکٹ( سینٹو) تے سیٹو پیکٹ وچ شامل ہو گیا۔ ٢٩) دستور ساز اسمبلی دی بیسک پرنسپلز کمیٹی نے اک تے ڈرافت( تھرڈ ڈرافٹ کانسٹی ٹیوشن) تیار کر لیا سی جس وچ مغربی پاکستان تے مشرقی پاکستان وچ پیرٹی دے اصول نوں جداں دوسرے ڈرافٹ وچ کیتا گیا تے جس دی خواجہ ناظم الدین نے تائید دی سی اک تبدیل شدہ شکل وچ برقرار رکھیا گیاتھا۔ نشستاں دی اس طرح تقسیم کیتی گئی سی کہ دونے ایواناں دے مشترکہ اجلاس وچ مشرقی پاکستان تے مغربی پاکستان دے درمیان وچ پیرٹی قائم رہے۔ تجویز ایہ سی کہ دونے ایواناں نوں برابر دے اختیارات دتے جائے گا لیکن اختلاف دی صورت وچ مشترکہ اجلاس بلایا جائے گا، مزید کہیا گیا سی کہ کسے بازو دے بارے وچ کسے معامل دے لئی اس بازو دی اسمبلی دے موجود تے ووٹ دینے والے اراکین دی اک تہائی تعداد دی حمایت حاصل ہونی چاہیے ایہ تجویز اس خطرے دے پیش بندی دے لئی رکھی گئی سی کہ کہاں مشرقی پاکستان دے اراکین سرحد جاں سندھ دے اراکین دے نال مل کر ایسا دستور اخیتار نہ کر لیں جو دوسرے لوگاں دے لئی قابلِ قبول نہ ہو، خیال سی کہ بنیادی اصول نوں جسنوں محمد علی فارمولا کہیا گیا سی قبول کرنے دے بعد اک سال وچ دستور تیار ہو جائے گا لیکن صوباں دی مرضی کچھ تے سی کیونجے اس دوران ملک دی سیاست نے اک نواں رخ اختیار کر لیا سی 1954ء وچ ہونے والے انتخابات وچ مشرقی پاکستان وچ مسلم لیگ نوں مشترکہ [[حزب اختلاف]] (جگنوفرنٹ) دے ہاتھاں بھاری شکست ہوئی اس مشترکہ فرنٹ دے رہنما فضل الحق، سہروردی تے بھاشانی سن اس وچوں پہلے رہنما کرشک سرامک پارٹی رہنما، دوسرے عوامی لیگ دے تے تیسرے عوامی لیگ دے بائاں بازو دے رہنما سن ایہ تیناں بنگال دے نہایت مقبول تے با اعتماد رہنما سن۔ مسلم لیگ، محترمہ [[فاطمہ جناح]] دی آخری وقت دی کوششاں دے باوجود صرف 15 نشستاں وی حاصل نہ کرسکی۔ ٣٠) وفاقی اسمبلی نے جدوں دیکھیا کہ صورتِ حال اس دے ہاتھاں توں نکلتی جا رہی اے تو اس نے خود نوں منوانے دی کوشش دی، 20 ستمبر1954ء نوں اس نے بدنام پبلک اینڈری پریز نٹیٹو آفیسز (ڈس کوالیفکیشن) ایکٹ 1949ء منسوخ کر دتا اس ایکٹ نوں گورنر جنرل اپنے مخالفین دے خلاف ڈموکلس دی تلوار دے طور اُتے استعمال کردے سن اس دے بعد مشرقی پاکستان دے فضل الرحمٰن دی سربراہی وچ تے کچھ لوگاں دے خیال وچ وزیر اعظم محمد علی بوگرا دی حمایت توں وڈی عجلت دے نال صرف 18 گھنٹاں مں جدوں کہ گورنر جنرل صوبہ سرحد دے دورے اُتے گئے ہوئے سن، مندرجہ ذیل قواعد منظور کرلیے۔ a) ۔.۔.۔ کابینہ دی ذمہ داری مشترکہ ہوگی b) ۔.۔.۔ کسے وزیر دے خلاف عدم اعتماد دا ووٹ پوری کابینہ دے خلاف ووٹ سمجھیا جائے گا۔ c) ۔.۔.۔ گورنر جنرل دا بینہ دے مشورے اُتے عمل کرنے دا پابند ہوگا۔ ٣١) دورے توں واپس آنے اُتے گورنر جنرل بوہت غضبناک ہوئے، انہاں نے اپنے غیر معمولی اختیارات استعمال کرتے ہوئے پبلک اینڈری پریزنٹیٹو افیسز ( ڈس کوالیفکیشن) ایکٹ 1949ء سابقہ مدت توں ختم کر دتا مسلم لیگ دے اس وقت دے سارے اراکین دی مخالفین نوں آزاد چھڈ دتا تے 24 اکتوبر 1954ء نوں خود دستور ساز اسمبلی نوں توڑ دتا، انہاں نے کراؤن دا نمائندہ ہونے دی حیثیت توں صوابدیدی اختیارات استعمال کرتے ہوئے اس بہانے اُتے عمل کیتا کہ اسمبلی عوام دا اعتماد کھوچکی اے۔ اسمبلی دی عمارت نوں فوج نے گھیرے وچ لے لیا تے اسپیکر [[مولوی تمیز الدین]] خان نوں اس وچ داخل ہونے توں روک دتا انہاں نے سندھ ہائی کورٹ وچ گورنمنٹ آف انڈیا ایکٹ 1935ء دی دفعہ 223A دے تحت رٹ داخل دی اس دفعہ نوں دستور ساز اسمبلی نے اک ترمیم دے ذریعہ 6 جولائی1954ء نوں ایکٹ وچ شامل کیدا سی تے خود اسپیکر نے اپنے دستخطاں دے نال اس دی منظوری دی سی۔ ایہ روایت قائد اعظم دے انتقال دے بعد وی جاری سی، اس روایت دے مطابق آئینی نوعیت دے معاملات گورنر جنرل دے سامنے انہاں دی منظوری دے لئی نہاں رکھے جاندے بلکہ ایہ اسپیکر دے دستخطاں توں ای قانونی شکل اختیار کر لیدے سن کیونجے اسپیکر دستور ساز اسمبلی دے چیئرمین دی حیثیت توں وی عمل کردے سن لیکن [[قانون سازی]] دے دوسرے معاملات وچ گورنر جنرل دی منظوری لینا ضروری سی۔ ٣٢) ہائی کورٹ نے اک رٹ جاری کر دی جس وچ حکومت نوں اسمبلی دے معاملات وچ دخل اندازی کرنے توں منع کیتا گیا سی، حکومت نے فیڈرل کورٹ وچ اپیل کر دی اپیل دے زیر سماعت رہنے دے دوران وچ گورنر جنرل تے اسپیکر دے درمیان وچ اپیل واپس لینے دے بارے وچ مذکرات ہُندے رہے مگر ایہ کامیاب نہاں ہوئے، فیڈریل کورٹ نے بغیر اس سوال اُتے غور کیتے ہوئے کہ کیتا دستور ساز اسمبلی توڑنا جائز سی، اس بنیاد اُتے اپیل منظور کر لی کہ ہر قسم دے قنون منظور کرنے دے لئی چاہے ایہ معمول دے ہوں جاں آئینی نوعیت دے گورنر جنرل دی منظوری ضروری اے (فیڈریشن آف پاکستان بنام مولوی تمیز الدین خاں پی ایل ڈی 1955ء ایف سی۔240) لٰہذا گورنمنٹ آف انڈیا ایکٹ 1935ء وچ ترمیم دے ذریعے شامل کیتی گئی، دفعہ 223A جس اُتے گورنر جنرل توں دستخط نہاں لئی گئے سن درست قنون نہاں اے اس لئی اس دفعہ دے تحت مولوی تمیز الدین خان نوں ریلیف نہاں دی جاسکتی، رٹ خارج کردی گئی تے اس طرح گورنر جنرل دی جت ہوئی مگر اس توں جمہوریت نوں اک سخت دھچکا لگیا۔ ٣٣) ایہ فیصلہ اگرچہ گورنر جنرل دے حق وچ سی مگر اس نے انہاں دے لئی بوہت توں مسائل پیدا کر دتے اس فیصلے توں قائد اعظم دے انتقال دے بعد جو وی قوانین بنائے گئے سن اوہ کالعدم قرار پائے، گورنر جنرل نے اس مشکل اُتے قابو پانے دے لئی ایسے تمام قوانین نوں جنہاں اوہ رکھنا چاہدے سن جائز قرار دینے دے لئی اک آرڈینس دے ذریعہ انہاں گزشتہ مدت توں جائز قرار دے دتا۔ اس آرڈینس دا ناں ایمر جنسی پاورز آرڈیننس ( نمبر 9آف1955ء) قرار دتا لیکن اک تے مقدمے یوسف پٹیل (پی ایل ڈی 1955ء ایف سی 387) وچ فیڈرل کورٹ نے اس آرڈیننس نوں وی کالعدم قرار دے دتا کیونجے گورنر جنرل فیڈرل اسمبلی دی غیر موجودگی وچ تو آرڈیننس دے ذریعے قوانین تو بنا سکتا اے لیکن آئینی معاملات وچ اوہ ایہ اختیارات استعمال نہاں کرسکتے کیونجے ایہ صرف دستور ساز اسمبلی دا کم اے، گورنر جنرل اپنے تیر دا خود ای شکار ہو گئے اپنے غیر آئینی اقدام توں اُنہاں نے اک سیاسی مصیبت پیدا کرلی، اس توں باہر نکلنے دا کوئی راستہ نظر نہاں آندا سی اس لئی انہاں نے گیند واپس فیڈرل کورٹ دے کورٹ وچ پھینک دی تے اس دے مشورہ دینے دے فرائض نوں استعمال کرتے ہوئے مشورہ طلب کیتا( گورنر جنرل کاریفرنس1یا1955ء پی ایل ڈی 1955ء ایف سی 435) کیونجے اس نکتے اُتے کوئی قنون نہاں سی اس لئی مدد دے لئی ضرورت دا اصول وضع کیتا گیا تے (سیفٹی آف دی پیپل ازسپرلا) دے اصول دے تحت عدالت نے حکومت نوں مشورہ دتا کہ اس دے ہدایات دے مطابق نواں اسمبلی بنائی جائے تے فیر تمام انہاں قوانین نوں جائز قرار دینے دے لئی اک قنون منظور کرایا جائے جنہاں اوہ برقرار رکھنا چاہتی اے۔ ٣٤) چنانچہ اک نواں مجلس قنون ساز دا انتخاب عمل وچ آیا۔ مغربی پاکستان دی صوبائی اسمبلیاں وچ کم و بیش اوہی افراد دوبارہ منتخب ہونے وچ کامیاب ہو گئے جو حکمران جماعت، مسلم لیگ دے حامی سن جدونکہ مشرقی پاکستان دی اسمبلی وچ منتخب ہو کر آنے والے سب ای لوگ بالکل نویں سن۔ دوسری مجلس قنون ساز دا اجلاس 1955ء وچ مری دے مقام اُتے ہویا۔ جس وچ مسلم لیگ اسی نشستاں دی مجموعی تعداد وچوں صرف بیس نشستاں ای حاصل کرسکی۔ مسٹر فضل الحق دی کریشک سرامک پارٹی نے سولہ جدونکہ حسین شہید سہروردی دی قیادت عوامی لیگ نوں تیرہ نشستاں حاصل ہوئاں۔ بقیہ نشستاں اُتے ہور مختلف گروپاں دے لوگ منتخب ہوکر آئے سن۔ چنانچہ کسے وی سیاسی جماعت نوں ایوان وچ واضح اکثریت حاصل نہ ہو سکی جس دے نتیجے وچ مخلوط حکومت دی تشکیل تے قیام ناگزیر ہوچکیا سی۔ فیڈریل کورٹ دی ہدایت دے بموجب آئینی حکم بحال کر دتا گیا سی پر مرکزی کابینہ دی تشکیل وچ کافی دشواریاں پیش آ رہی تھاں۔ گورنر جنرل غلام محمد دی جسمانی صحت تے حالت، فالج دے حملے دے بعد مزید بگڑتی چلی جا رہی سی جس دے سبب اوہ کم کرنے دے قابل نہ رہے سن۔ اوہ کیتا کہہ رہے نیں ، کسے نوں وی سمجھ وچ نہاں آندا سی حتٰی کہ اوہ ضروری سرکاری کاغذات اوردستاویزات اُتے دستخط کرنے دے وی قابل نہ رہے سن۔ انہاں حالات وچ انہاں رخصت اُتے روانہ کر دتا گیا تے اک دوسرے بیوروکریٹ یعنی جنرل [[اسکندر مرزا]] اس وقت دے وزیر خزانہ، [[چوہدری محمد علی]] دی مدد تے تعاون توں قائم مقام گورنر جنرل دے عہدے اُتے پہنچنے وچ کامیاب ہو گئے۔ مسٹر اے دے فضل الحق دی پارٹی دے تعان توں مسلم لیگ نے حکومت تشکیل دی، مسٹر محمد علی بوگرا وزیر اعظم مقرر ہو گئے تے حزب اختلاف دی قیادت سہروردی نے سنبھال لی، کچھ ای عرصے بعد [[محمد علی بوگرہ]] نوں وزارت عظمٰی توں ہٹا کر دوبارہ سفیر دی حیثیت توں امریکا بھیج دتا گیا تے انہاں دی بجائے چوہدری محمد علی مسلم لیگ پارٹی دے سربراہ دی حیثیت توں وزیر اعظم مقرر کر دتے گئے۔ اسی اثنا وچ گورنر جنرل غلام محمد شدید علالت تے خرابی صحت دے بنا اُتے اپنے عہدے توں ریٹائر ہو گئے تے اس طرح میجر جنرل اسکندر مرزا اگست 1955ماں مستقل طور اُتے گورنر جنرل بننے وچ کامیاب ہو گئے۔ ٣٥) اسی دوران مشرقی پاکستان وچ وی نواں تبدیلیاں رونما ہونا شروع ہوگئاں تھاں۔ 1954ء دے انتخابات وچ مسلم لیگ نوں شکست توں دوچار کرنے ولے جگتو فرنٹ نوں 3اپریل 1954 ء نوں مسٹر فضل الحق دی زیر قیادت حکومت بنانے دی دعوت دتی گئی لیکن قبال اس دے کہ ایہ حکومت عمل وچ آندی ڈھاکہ، نارائن گنج تے کھلنا وچ بہاریاں دے خلاف ہونے والے سنگین فسادات دے نتیجے وچ امن و امان دی صورت حال تشویش ناک حد تک بگڑ گئی۔ حالات کسے طور اُتے قابو وچ نہاں آ رہے سن چنانچہ گورنر جنرل دا احکامات دے تحت صوبے وچ گورنر راج نافذ کر دتا گیا تے اس وقت دے گورنر چوہدری خلیق الزمان دی بجائے میجر جنرل اسکندر مرزا مشرقی پاکستان دے گورنر بنا دتے گئے جنہاں نے 20 مئی1954 نوں ڈھاکہ پہنچتے ای فوج نوں طلب کر لیا۔ کمیونسٹ پارٹی اُتے پابندی عائد کردی گئی تے مسٹر فضل الحق نوں نظرانداز کر دتا گیا۔ انہاں دی کابینہ دے چند وزرا نوں وی حراست وچ لے لیا گیا۔ گورنر راج پورے اک برس تک نافذ رہیا۔ 6 جون 1955ء نوں جدوں صورت حال کچھ بہتر ہو گئی سی مسٹر فضل الحق دے نمائندے مسٹر ابوحسین سرکار دی قیادت وچ اک حکومت تشکیل دتی گئی پر ایہ وی زیادہ دیر نہ چل سکی چنانچہ میجر جنرل اسکندر مرزا نوں مرکز وچ واپس بلا لیا گیا تے جگتو فرنٹ توں سیاسی تصفیہ کرتے ہوئے مسٹر فضل الحق نوں مشرقی پاکستان دا گورنر مقرر کر دتا گیا۔ عوامی لیگ دے مسٹر عطاالرحمن دی قیادت وچ نواں حکومت تشکیل دتی گئی جنہاں دی کابینہ وچ شیخ مجیب الرحمن وی شامل سن۔ ٣٦) صوبہ سندھ وچ 1953ء دے انتخابات دے بعد نافذ کیتے گئے گورنر راج دے خاتمے دے بعد مسٹر عبد الستار پیرزادہ دی سربراہی وچ حکومت دا قیام عمل وچ آیا پر ایہ حکومت وی مرکزی حکومت توں عدم تعاون دے نتیجے وچ زیادہ دیر قائم نہ رہ سکی اورانہاں برطرف کیتے جانے دے بعد نومبر 1954ء وچ محمد ایوب کھوڑو تیسری مرتبہ سندھ دے وزیراعلیٰ بن گئے۔ ٣٧) صوبہ پنجاب وچ سر [[فیروز خان]] نون دی وزارت اعلیٰ دا مئی 1955ء وچ خاتمہ ہو گیا، ادھر نواب آف ممدوٹ دی نواں تشکیل کردہ جماعت جناح عوامی لیگ، صوبائی اسمبلی دے انتخابات وچ 14نشستاں حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئی سی۔ دوسری مجلس قنون ساز دے لئی اراکین دے انتخاب دے مسئلے اُتے مرکزی تے حکومت تے [[گورنر پنجاب]] مشتاق احمد گورمانی دی ملی بھگت دے نتیجے وچ فیروز خان نون دی حکومت نوں برطرف کر دتا گیا تے انہاں دی بجائے سردار عبد الحمید خان دستی دا انتخاب عمل وچ آچکاتھا۔ ٣٨) اپریل 1953 وچ خان عبد القیوم خان دی مرکزی حکومت وچ شمولیت دے بعد سردارعبدالرشید نوں انہاں دا جانشین مقرر کیتا گیا جوانسپکٹر جنرل آف پولیس سن تے سیاست توں انہاں دا کوئی علاقہ نہ سی۔ پر اپنی عقل مندی تے آزاد پالیسیاں دی مدد توں نہ صرف اوہ اپنی حیثیت برقرار رکھنے وچ کامیاب ہو گئے بلکہ اپوزیشن نوں وی دم دلاسہ دے دتا۔ انہاں نے عام معافی معافی دا اعلان کرتے ہوئے انہاں تمام سیاسی قیدیاں نوں رہیا کر دتا جنہاں خان عبد القیوم دی وزارت اعلیٰ دے دور وچ گرفتار کیتا گیا سی۔ انہاں دی ضبط شدہ جائیداداں انہاں واپس کردی گئاں تے ڈاکٹر خان صاحب دی نقل و حرکت اُتے عائد کردہ پابندیاں وی ہٹالی گئاں۔ ٣٩) مرکز وچ وی تیزی دے نال سیاسی تبدیلیاں آ رہی تھاں۔ مسٹر غلام محمد مغربی پاکستان دے صوبائی اسمبلیاں توں [[ون یونٹ]] اسکیم دی حمایت وچ قرارداد منظور کرانے وچ کامیاب ہوچکے سن جس دے قیام دے لئی قنون تشکیل دتا جاچکاتھا اسی دوران وچ 1955ء وچ چوہدری محمد علی وزیر اعظم مقرر ہو گئے جنہاں نے اس قنون نوں عملی شکل دیتے ہوئے مغربی پاکستان دے چاراں صوباں نوں ضم کرتے ہوئے ون یونٹ دی شکل دے دی تے مغربی پاکستان دے قیام دا ایکٹ مجریہ اکتوبر1955ء منظور کر لیا گیا چنانچہ مغربی پاکستان دے ناں توں اک نیاصوبہ وجود وچ آ گیا تے ڈاکٹر خان صاحب نوں اس دا پہلا وزیراعلیٰ مقرر کر دتا گیا۔ نواں مجلس قنون ساز وی متحرک ہو چکی سی جس نے فروری 1956ء نوں دونے بازوؤں دے درمیان وچ پیرٹی دے اصولاں دی بنیاد اُتے وضع کردہ نویں آئین دی منظوری دے دی سی۔ اسکندر مرزا اپنی چالبازیاں توں ملک دے پہلے صدر منتخب ہونے وچ کامیاب ہو گئے تے آزادی دے 9 برس بعد23 مارچ1956ء نوں ملک دا پہلا آئین نافذ العمل ہو گیا۔ ٤٠) اس آئین وچ موجود خوبیاں تے خامیاں توں قطع نظر اک وڈے طبقے نے اطمینان دا سانس لیا کہ بالآخر ساڑھے نو برس دا طویل عرصہ گزرنے دے بعد اس ملک نوں ایسا آئین میسر آ گیا اے جس دی موجودگی وچ مکمل آئینی حکومت تے جمہوری عمل دا راستہ کھل گیا اے جس اُتے پوری دیانت داری توں عمل پیرا ہوکر جمہوریت تے جمہوری اداراں نوں استحکام حاصل ہو سکے گا۔ آئین دے حوالے توں مشرقی پاکسان توں تعلق رکھنے والے نوجوان تے انتہا پسند اراکین اُتے مشتمل اک گروپ دے عدم اطمینان دے باوجود جس دی قیادت شیخ مجیب الرحمٰن کر رہے سن نسبتاَ َ عمر رسیدہ سیاست داناں نے جن وچ خواجہ ناظم الدین، اے دے فضل الحق، حسین شہید سہروردی، نورالامین، مسٹر فضل الرحمن تے مولوی تمیز الدین خان جداں حضرات شامل سن نے پیرٹی ( مساوات) دے اصول نوں موجودہ حالات دے تناظر وچ مسئلے دا بہترین مصالحانہ حل قرار دتا جس دے نتیجے وچ مشرقی پاکستان ملکی حکومت وچ اک مؤثر کردار ادا کرتے ہوئے پالیسی ساز فیصلاں دی تشکیل وچ بھرپور طریقے توں حصہ لے سکدا سی جس دے لئی صحت مندانہ روایت قائم کرتے ہوئے دونے صوباں دے درمیان وچ اہم وزارتاں دی مساوی طور اُتے تقسیم ضروری سی پر ایہ امیداں وی بوہت چھیندی دم توڑ گئاں جیسا کہ آئندہ حالات توں ظاہر ہُندا اے۔ ٤١) نواں آئین صدر اسکندر مرزا دی آرزو دی بھرپور طریقے توں تسلی و تشفی نہ کرسکا۔ اوہ محض ملک کاایک آئینی سربراہ بنے رہنے اُتے ای اکتفا نہاں کرسکدے سن چنانچہ انہاں نے ڈاکٹر خان صاحب دے کندھاں اُتے بندوق رکھتے ہوئے مسلم لیگ نوں کمزور کرنے دی ساز باز شروع کردی جنہاں دی قیادت وچ خفیہ طور اُتے اک نواں سیاسی پارٹی (ریپبلکن پارٹی) دی داغ بیل ڈالی گئی۔ اس پارٹی نوں مضبوط تے مستحکم بنانے دی غرض توں صدر اسکندر مرزا نے عوامی لیگ توں وی اک سمجھوتہ کر لیا تے اس دے قائد مسٹر سہرورردی 12 ستمبر 1956ء نوں عوامی لیگ تے ریپبلکن پارٹی دی مخلوط حکومت دے وزیر اعظم بن گئے۔ ایہ بات بہر طور وڈی افسوس ناک تے تکلیف دہ سی کہ ہوس اقتدار تے اپنی ذاتی خواہشات دی تکمیل دے لئی مسلم لیگی اراکین دی وی اک وڈی تعداد ریپبلکن پارٹی وچ شامل ہونے لگی جس دے نتیجے وچ قومی اسمبلی وچ مسلم لیگ دے کول صرف دس نشستاں ای باقی رہ گئاں۔ مغربی پاکستان دی صوبائی اسمبلی وچ وی اسے اپنے وزیراعلیٰ دے انتخاب دے سوال اُتے وی شکست دا سامنا کرنا پیتا اس حقیقت دے باوجود کہ اسے ایوان وچ واضح اکثریت حاصل سی۔ دوسری جانب مشرقی پاکستان وچ تو 1954ء دے انتخابات دے بعد ای اوہ اک غیر اہم اقلیت وچ تبدیل ہوچکی سی۔ ٤٢) سہروردی اک لائق تے تجربہ کار منتظم سن۔ انہاں نے کوشش دی کہ انتظامیہ دی تعمیر نو کرو تے اس وچ نواں زندگی پیدا کر دیں مگر اوہ ایسا نہاں کرسکے کیونجے اوہ کوالیشن دے اک چھوٹے توں حصے دے رہنما سن تے کرشک سرامک پارٹی انہاں دے خلاف مسلسل سازشاں کرتی رہتی سی۔ انہاں دے یورپ تے امریکا دے دورے دے دوران موقع توں فائدہ اٹھاندے ہوئے اس نے ریپبلکن پارٹی توں اتحاد کر لیا جسنوں ہن پیلس پارٹی کہیا جاندا اے۔ ٤٣) اس اتحاد نے مضبوط ہوکر ریپبلکن پارٹی سہروردی اُتے حکم چلانے لگی۔ پہلے اس نے سہروری توں کہیا کہ مغربی پاکستان دے گورنر گرمانی نوں ہٹا دتا جائے جو صدر دی نظراں توں گر گئے سن۔ اس دے بعد اس نے کہیا کہ ون یونٹ نوں توڑنے تے مغربی پاکستان دا صوبہ ختم کرنے وچ رپیبلکن پارٹی دی مدد کرے۔ سہروردی نے پہلی درخواست تو منظور کرلی مگر دوسری درخواست قبول کرنے توں انکار کر دتا۔ پنجاب دے دولتانہ نے خفیہ طور اُتے انہاں دی مدد کرنے دا وعدہ کیدا سی۔ اس اُتے بھروسا کرتے ہوئے انہاں نے علی الاعلان ون یونٹ تورنے توں انکار کر دتا۔ ریپبلکن پارٹی دے رہنمائی ڈاکٹر خان صاحب کر رہے سن جنہاں نے جیسا کہ پہلے دسیا گیا اے پاکستان دی کدی حمایت نہاں دی سی انہاں نے اس بات اُتے اپنی حمایت واپس لے لی تے دولتانہ نے وی اپنا وعدہ پورا نہاں کیتا اس طرح سہروردی دی وزارت عظمٰئ 17 اکتوبر1957ء نوں ختم ہو گئی کیونجے صدر نے انہاں اپنی اکثریت ثابت کرنے دا موقع دتے بغیر انہاں توں استعفا دینے نوں کہیا۔ ٤٤) سیاسی خلفشار تے سیاسی رہنماؤں دی آپس دی ذاتی رقابت دے اس پس منظر وچ گورنر جنرل نے ملک وچ سب توں زیادہ طاقتور شخصیت دی حیثیت اختیار کرلی۔ اوہ جس دا چاہتا تقرر کرتا تے جسنوں چاہتا ملازمت توں برطرف کر دیدا سی۔ اس دے دن وچ سیاست داناں دے لئی کوئی احترام نہاں سی تے اوہ اپنے اس خیال دا برملا اظہار کرتا کہ پاکستان وچ جمہوریت کامیاب نہاں ہوسکتی۔ اوہ کنٹر ولڈ جمہوریت تے سیاست دی مذہب توں علیحدگی اُتے یقین رکھدے سن۔ انہاں دونے نظریات نے پاکستان دی بنیاد اُتے سخت ضرب لگائی۔ ڈاکٹر خان صاحب نے ایہ اعلان کرکے کہ صرف اسکندر مرزا ای اوہ شخص اے جو ملک اُتے حکومت کرسکتے نیں تے آئین کومعطل کرکے اک انقلابی کونسل قائم کردی جائے، اپنے آقا دے جذبات دی عکاسی دی۔ مرکز وچ حکومت قائم ہونا تے ٹوٹنا میوزیکل چیئر دا کھیڈ بن گیا۔ وزرا انہاں دی مرضی توں آندے تے چلے جادے سن۔ صوباں وچ وی ایہ ای کہانی دہرائی جا رہی سی مگر اس دے وجہاں مختلف سن۔ ٤٥) سہروردی دی وزارت عظمیٰ دے زمانے وچ مشرقی پاکستان وچ گورنر فضل الحق کوبرطرف کر دتا گیا۔ [[ابو حسین سرکار]] دی وزارت نوں وی ختم کر دتا گیا۔ عطاء الرحمن خان تے انہاں دی پوری کابینہ فیر اقتدار وچ آگئی۔ فیر 20 جون 1958 ء کوابوحسین سرکار دوبارہ وزیراعلیٰ بن گئے لیکن 23جون نوں ای اس دے خلاف عوامی لیگ تے مولانا بھاشانی دی نیشنل عوامی پارٹی متحد ہو کر عدم اعتماد دے ووٹ دے ذریعے اسے حکومت توں ہٹا دتا۔ ایتھے گورنر راج نافذ کر دیاگیا مگر دو مہینے بعد فیر عطاالرحمن نوں بلایا گیا تے انہاں توں حکومت بنانے دے لئی کہیا گیا۔ اسمبلی دا اجلاس 20 ستمبر1958ء نوں منعقد ہویا مگر اجلاس وچ لڑائی شروع ہو گئی جو اک گھنٹے تک جاری رہی۔ اس دوران وچ اسمبلی دے اسپیکر چلے گئے تے انہاں دی نشست ڈپٹی اسپیکر شاہد علی نے سنبھال لی جو عوامی لیگ دے رکن سن۔ حکومت دی اک قرارداد منظور کر لی گئی جس وچ کہیا گیا سی کہ اسپیکر دی ذہنی کیفیت درست نہاں اے۔ تن روز بعد جدوں اسپیکر نے اسمبلی دی عمارت وچ داخل ہونے دی کوشش دی تو پولیس نے انہاں روک لیا۔ ڈپٹی اسپیکر شاہد علی اجلاساں دی صدارت کرتے رہے مگر انہاں اُتے حزب ِ اختلاف نے حملہ کر دتا تے ایوان وچ دوبارہ لڑائی شروع ہو گئی۔ اس افراتفری وچ کسے نے ڈپٹی اسپیکر شاہد علی دے سر اُتے مائیکرو فون اسٹینڈ دے مارا جس توں اسپتال جا کر اوہ انتقال کر گئے۔ پولیس نے قتل دی کوشش دے الزام وچ ابوحسین سرکار تے کرشک سرامک پارٹی دے دوسرے اراکین نوں گرفتار کر لیا۔ ٤٦) ہن مغربی پاکستان دے صوبے وچ ون یونٹ دے خلاف جدوجہد نے شدت اختیار کر لی۔ خود ریپبلکن پارٹی وی ون یونٹ توڑنا چاہتی سی۔ اس نے [[جی ایم سید]] دی نیشنل عوامی پارٹی دے نال اس سلسلے وچ اک معاہدہ کیتا تے 17 اگست1957ء نوں مغربی پاکستان دی اسمبلی نے حقیقتاَ َ یون یونٹ توڑنے دی قرارداد منظور کرلی۔ لیکن گٹھ جوڑ دیرپا ثابت نہاں ہویا۔ جی ایم سید دے گروپ نے ریپبلکن پارتی دے نال اپنی حمایت واپس لے لی تے اس وقت دے وزیراعلیٰ سردار [[عبد الرشید]] دی حکومت نوں 17 مارچ1958ء نوں مستعفی ہونا پیتا۔ نواب مظفر علی قزلباش انہاں دے جانشین بنے۔ اوہ زیادہ ہوشیار ثابت ہوئے تے شکست کھانے توں بچ گئے۔ ٤٧) صدر اورریپبلکن پارٹی دی ریشہ دوانیاں توں عوام تنگ آ گئے سن تے جدوں 29 مارچ 1958ء نوں عبد القیوم خان مسلم لیگ دے صدر منتخب ہوئے تو انہاں دی مایوسی انتہا نوں پہنچ چکی سی انہاں نے صدر اسکندر مرزا دے خلاف تحریک شروع کردی تے اعلان کیتا کہ اوہ صدر دے عہدے دے لئی نااہل نیں ۔ اوہ جمہوریت دے راستے وچ بوہت وڈی رکاوٹ بنے ہوئے نیں تے پاکستان وچ اک جمہوری تے آئینی نظام دی ترقی وچ رکاوٹ ڈال رہے نیں ۔ حکومت اس وقت مسلم لیگ نیشنل گارڈز اُتے پابندی عائد کرنے دی منصوبہ بندی کر رہی سی۔ عبد القیوم خان نے ایہ چیلنج قبول کرتے ہوئے اعلان کیتا کہ اوہ خود یونیفارم پہن کر احتجاجی مظاہرے دی قیادت کرے گا۔ نویں انتخابات دا مطالبہ زور پکڑتا جا رہیا سی، لوگ سیاسی سازشاں توں مایوس ہوچکے سن۔ دونے صوباں وچ کرپشن عام ہو گئی سی۔ قومی اسملبی دے انتخابات دے بار بار ملتوی ہونے توں جمہوری ذرائع توں کسے تبدیلی آنے دی امیداں تیزی توں ختم ہوتی جا رہی تھاں۔ ایہ سب کچھ بے مقصد نہاں ہو رہیا سی۔ اس دوران وچ اسکندر مرزا آرمی دے کمانڈر انچیف دے نال مل کر اک خفیہ آپریشن دی منصوبہ بندی کر رہے سن جسنوں ( آپریشن اوورلارڈ) کہیا گیا سی تاکہ آئین نوں معطل کر دتا جائے۔ اوہ قومی اسمبلی تے کابینہ نوں توڑنے تے سیاسی عمل اُتے پابندی لگانے دی منصوبہ بندی کر رہے سن۔ ٤٨) 7 اکتوبر 1958کو فوج نے تمام اہم تھاں اُتے قبضہ کر لیا تے مارشل لا دا اعلان کر دتا۔ لوگ 1953ء دے مارشل لا دا تجربہ کر چکے سن۔ لٰہذا سب نے سعادت مندی دے نال ایہ سوچ کر اسے قبول کر لیا کہ تھوڑے عرصے قائم رہنے والے مارشل لا اے۔ اس طرح پاکستان دی تریخ وچ جمہوریت دا اک تے دور صرف دو سال ست مہینے جاری رہ کر ختم ہو گیا۔ ٤٩) اس عرصے وچ خود غرض سیاست داناں دی سازشاں، حکومت دے لالچی سربراہاں دی ریشہ دوانیاں تے آئینی دفعات دی سنگین خلاف ورزیاں دے باوجود ایہ امید قائم سی کہ کسے نہ کسے شکل وچ جمہوریت ظاہر ہوگی او اس ذریعے ہمارے اوہ مسائل حل ہوجائے گا جو دونے حصےآں دے درمیان وچ اک ہزار میل دا فاصلہ ہونے دی وجہ توں پیش آ رہے نیں ۔ جدوں تک اس بات دا امکان سی کہ حکومت دی تبدیلی آئینی ذرائع توں لائی جاکستی اے ایہ وی توقع دی جاسکتی سی کہ ملک اُتے حکومت کرنے دے سلسلے وچ دونے صوباں وچ شرکت دے بارے وچ کوئی سمجھوتہ ہو جائے گا۔ حکومت وچ شرکت دا احساس بالکل ختم نہاں ہویا سی۔ تن بنگالی وزرائے اعظم رہ چکے سن تے اک بنگالی گورنر جنرل وی رہیا سی اس دے علاوہ کئی دوسرے لوگ کابینہ وچ اہم عہداں اُتے رہے سن۔ ایہ وی امکان سی کہ قومی سطح اُتے سیاسی پارٹیاں دی تشکیل توں ملک دے معاملات وچ بنگالیاں نوں زیادہ اختیارات مل جائاں۔ مایوسیاں دے باوجود اک دوسرے توں علیحدگی دا احساس نہاں سی۔ نہ حکومت دے اس وفاقی ڈھانچے توں نکلنے دا کوئی تصور سی جسنوں 1954 دی [[قرارداد مقاصد]] وچ منظور کیتا گیا سی۔ مشرقی پاکستان ہن وی اک پاکستان وچ یقین رکھدے سن، اگرچہ اپنے صوبے اُتے حکومت کرنے دے لئی مرکز توں زیادہ اختیارات دا مطالبہ کر رہے سن۔ پہلی جمہوریت دے خاتمے نے اک نویں نظرئیے نوں جنم دتا جس نے مشرقی پاکستان دے لوگاں دی سیاسی امنگاں نوں اک نواں رخ دتے دتا۔ ٥٠) انہاں سیاسی ریشہ داونیاں کاایک نقصان دہ پہلو ایہ نکلا کہ مشرقی پاکستان وچ ہندو کانگریس پارتی پیدا ہو گئی جس دے سربراہ [[سلہٹ]] دے بسنت کمار دا سن۔ جگتو فرنٹ وچ مسلمان پارٹیاں یعنی عوامی لیگ تے کرشک سرامک پارٹیاں وچ اختلافات دی وجہ توں اس کانگریس پارٹی نے اک ایسی بیلیسنگ حیثیت حاصل کر لی کہ اوہ کسے وی پارٹی نوں اپنی حمایت دینے دے لئی اپنی حاکمانہ شرطاں پیش کرتی سی۔ اس دا اثر ایتھے تک ودھ گیا کہ جدوں 1957ء وچ عطا الرحمن خان نے مشرقی پاکستان وچ فوج دی مدد توں اسمگلنگ روکنے دی کوشش دی تو ہندو کمیونٹی نے جس دی حمایت توں انہاں دی حکومت قائم سی انہاں اُتے دباؤ ڈالا تو انہاں اپنا منصوبہ ترک کرنا پیتا۔ 1961ء وچ فیلڈ مارشل ایوب خان دے وضع کردہ آئین دی رپورٹ دے پیراگراف اکیس وچ درج ذیل عبارت دتی گئی اے۔ ( 1957ء وچ، مشرقی پاکستان دے وزیراعلیٰ نے فوجی حکام توں تعاون دی درخواست دی تاکہ ایسی اسکیم دا آغاز کرتے ہوئے اس اُتے عمل درآمد کیتا جائے جو پاکستان توں اشیاء دی بیرون ملک اسمگلنگ دی مؤثر روک تھام کر سکے۔ اس اسکیم اُتے وڈی کامیابی توں عمل درآمد کیتا گیا تے اک مہینے ای وچ اک کروڑ روپے مالیت دی اشیاء ضبط کرلی گئاں پر ہندوؤں دے اک طبقے دی جانب توں ڈالے گئے دباؤ دے نتیجے وچ، جس اُتے صوبائی وزیر اعلیٰ دی تماتر سیاسی حمایت دا دارومدار سی، اس اسکیم نوں ترک کر دتا گیا ایسے ای اک تے دباؤ دے تحت انہاں افراد دے خلاف قائم کیتے گئے فوجداری مقدمات وی واپس لے لئی گئے جو ہمسایہ ملک نوں مبینہ طور اُتے مشرقی پاکستان وچ ہونے والے فوجی نقل و حرکت دی اطلاعات فراہم کرنے وچ ملوث سن) == باب سوم پاکستان دی سیاسی تریخ == 7 اکتوبر1958ء تا 6جون 1962ء 7 اکتوبر1958کو صدر اسکندر مرزا نے اپنے جاری کردہ اعلان وچ کہیا۔۔۔۔۔، === اعلان دا متن ۔۔۔۔۔۔۔ === ( گزشتہ دو برساں دے دوران وچ نے گہری تشویش دے نال حصولِ اقتدار دے لئی جانے والی بے رحمانہ تگ و دو، بدعنوانیاں، اپنے سادہ، ایمان دار تے [[محب وطن]] عوام دے شرم ناک استحصال، نظم و ضبط دے فقدان تے سیاسی عزائم دی تکمیل دے لئی اسلام دے غلط استعمال دا تفصیل توں جائزہ لیا اے پر اس وچ چند مستثنیات وی نیں جو اقلیت وچ ہونے دے سبب اس حیثیت وچ نہاں تھاں کہ انہاں ملکی معاملات تے امور دے حوالے توں اپنا مؤثر اثر و رسوخ استعمال کر سکتاں۔ اس قسم دی حقیر تے قابل نفرت سرگرمیاں نے انتہائی گھٹیا درجے دی آمریت نوں جنم دتا اے، موقع پرستاں تے ابن الوقتاں نے غریب عوام دا خون چوس کر اپنے خزانے بھر لئی نیں تے اپنی استحصالی حرکتاں دے طفیل دن بدن امیر توں امیر تر ہُندے جا رہے نیں ۔ میری بار بار دی کوششاں دے باوجود خوراک دے بحران اُتے قابو پانے دے لئی سنجیدگی توں کوئی خاطر خواہ اقدام نہاں کیتا گیا۔ خوراک دا مسئلہ اک ایسے ملک دے لئی زندگی تے موت دا مسئلہ بن چکا اے جسنوں اس معاملے وچ مکمل طور اُتے خود کفیل ہونا چاہیے سی تے جو فاضل غذائی پیداوار دی صلاحیت توں مالا مال اے، زراعت تے اراضی دے انتظام نوں انہاں حالااں تک پہنچا دتا گیا اے کہ ہمارے مروجہ حکومتی نظام دے تحت کوئی وی سیاسی جماعت ایسے مثبت اقدمات تے عمل توں معذور ہوچکی اے جو پیداوار وچ اضافے دا موجب بن سکاں۔ دوسری جانب مشرقی پاکستان وچ منظم پیمانے اُتے غذائی اشیاء، ادویات تے ہور ضروریات زندگی دی اسمگلنگ وڈے دھڑلے توں جاری اے جس دی قلت دے سبب عوام مصائب تے پریشانیاں دا شکار نیں تے انہاں اشیاء دی ہوشربا گرانی نے انہاں دی کمر توڑ دے رکھ دی اے۔ گزشتہ چند برساں دے دوران وچ اناج دی درآمد اُتے ہمارے غیر ملکی زرِ مبادلہ دا خاصا وڈا حصہ صرف ہو چکا اے۔ جس دے نتیجے وچ حکومت نوں ملک دے ترقیاندی منصوباں دی تعمیر تے تکمیل وچ سنگین دشواریاں دا سامنا اے۔ ہمارے چند سیاست داناں نے حال ای وچ خوناں انقلاب دے باتاں دی نیں ، انہاں وچ کچھ ایسے مہم جو وی نیں جو غیر ملکاں توں براہ راست رابطے دی کوششاں وچ مصروف نیں جسنوں صرف غداری دے لفظ توں تعبیر کیتا جاسکتا اے۔ === شرم ناک منظر === حال ای وچ مشرقی پاکستان دی اسمبلی وچ ہونے والے شرم ناک واقعات توں ہر پاکستانی بخوبی واقف اے، میرے علم وچ ایہ بات لائی گئی اے کہ اس نوعیت دے واقعات تقسیم توں بیشتر بالعموم بنگال وچ ہویا کردے سن پر اس بات وچ کتنی صداقت اے اس توں قطع نظر ایہ یقیناَ َ کوئی مہذبانہ طرزِ عمل نہاں اے! اسمبلی دے اسپیکر نوں زدوکوب کرنا، اُس دے ڈپٹی اسپیکر نوں ہلاکر کردینا تے [[قومی پرچم]] نوں اگ لگیا دینا۔ یقیناَ َ ایسے اعمال نیں جو کسے صورت ملک دی عزت تے وقار وچ اضافہ نہاں کرتے۔ سیاسی جماعتاں دی ذہنیت اس قدر پست ہوچکی اے کہ وچ ہرگز ایہ منے تے یقین کرنے اُتے تیار نہاں کہ انتخابات موجودہ بحرانی صورت حال وچ بہتری دا ذریعہ بن کر اک مضبوط تے مستحکم حکومت دی تشکیل تے قیام وچ کوئی مدد دے سکتے نیں جو ساناں درپیش بے شمار پیچیدہ مسائل اُتے قابو حاصل کرنے دے لئی قابل بناسکے، ہمارے مسائل نوں حل کرنے دے لئی ہن چاند توں تو کوئی آنے توں رہیا۔ لوگاں دا ایہی ٹولہ جس نے پاکستان نوں تباہی دے دہانے اُتے پہنچا دتا اے اپنے مذموم مقاصد دی تکمیل دے لئی انتخابات وچ وی دھونس تے دھاندلی دا مظاہرہ کرے گا تے پہلے دی نسبت زیادہ انتقام پسندی توں کم لے گا کیاں کہ میناں یقین اے کہ ایہ انتخابات بنیادی طور اُتے ذاتی، شخصی، علاقائی تے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ای لڑے جائے گا چنانچہ واپسی دی صورت وچ ایہ اوہی پرانے ہتھکنڈے دوبارہ استعمال کرے گا جنہاں نے جمہوریت دا جنازہ کڈ کر رکھ دتا سی جس دے نتیجے وچ ملک اج وسیع پیمانے اُتے محرومی تے افراتفری وچ مبتلاہے۔ === وفاداریاں دی تبدیلی؛۔ === بہرحال انتظامیہ اپنی سی کوشش کرکے آزمالے پر بدلتی ہوئی وفاداریاں تے اقتدار دی لامتناہی ہوس نوں دیکھتے ہوئے وچ پوری طرح قائل ہو چکا ہوں کہ انتخابات نہ آزاد ہوں گے تے نہ ای منصفانہ! ایہ کسے وی طور ہماری مشکلات دا حل نہاں نیں بلکہ اس دے برعکس اس بات دا قوی امکان اے کہ غم تے مایوسی دے بادل تے وی گہرے ہوجائاں جنہاں دا لازمی نتیجہ خوناں انقلاب دی صورت وچ وی برآمد ہو سکتا اے! حال ای وچ کراچی میونسپل کارپوریشن دے انتخابات منعقد ہوئے جن وچ فقط انتیس فیصد ووٹراں نے ووٹ ڈالے، انہاں وچوں پنجاہ فیصد ووٹ جعلی نکلے، اس اُتے مستزاد [[سول نافرمانی]] دی دھمکیاں وی دی جا رہی نیں تاکہ پرائیوٹ رضاکار تنظمیاں دی مدد توں ون یونٹ دا خاتمہ کیتا جاسکے۔ اس قسم دے انتشار انگیز تے تشدد پسند رجحانات انہاں دے جذبہء حُب الوطنی دی نشان دہی کرنے دے نال نال اُس انتہا دی جانب وی اشارہ کرتے نیں جتھے تک ایہ سیاسی مہم جُو اپنے ناپاک مقاصد دی تکمیل دی خاطر جا سکتے۔ گزشتہ تن برساں دے دوران میری بہترین کوشش ایہی رہی اے کہ آئین اُتے جمہوری طریقاں توں عمل درآمد نوں ممکن بنایا جائے۔ اک دے بعد اک، مخلوط حکومت دی تشکیل دے لئی وچ نے سخت محنت کرتے ہوئے اس امید دا دامن ہتھ توں نہاں چھڈیا کہ شاید اس طرح حکومت تے انتظامیہ مضبوط تے مستحکم ہو کر اُمور مملکت نوں عوامی مفاد وچ احسن طریقے توں چلاسکتی اے۔ میرے مخالفین تے ناقدین نے بددیانتی توں کم لیتے ہوئے مخالفت دا کوئی موقع ہتھ توں نہاں جانے دتا تے میری انہاں کوششاں نوں محلاندی سازشاں توں تعبیر کیتا۔۔۔۔ تمامتر الزامات دا ملبہ صدر دے سر ڈالنا ہن اک فیشن بن چکا اے! کل کسے نے اک لطیفہ سنایا جس دا لب لباب ایہ سی کہ اگر موسلادھار بارش ہو رہی اے تو اس وچ وی صدر دا ہتھ ہُندا اے تے بالکل ای بارش نہ ہو، تد وی اس دی ذمہ داری صدر اُتے عائد ہوتی اے! اگر بات، میری اپنی ذات تک ای محدود ہوتی تو وچ خاموشی توں اسے برداشت کرلیندا ایہ غیر محب وطن تے غدار عناصر صدرِ پاکستان تے حکومت اُتے حملے کرکے پاکستان دی عزت تے وقار نوں داؤ اُتے لانا چاہتے نیں جس وچ ایہ وڈی حد تک کامیاب ہو چکے نیں تے اگر ایہ صورت حال اسی طرح برقرار رہی تو اوہ اپنے مقصد دے حصول وچ وی کامیاب ہوجائے گا! ملک دے اندرونی حالات و واقعات دا تفصیلی تے تجزیاندی اعتبار توں جائزہ لینے دے بعد وچ اس نتجے اُتے پہنچا ہوں کہ لوگاں دی اک بوہت وڈی اکثریت نوں حکومت دے موجودہ نظام اُتے ہن کوئی اعتماد نہاں رہیا۔ ہن اوہ وڈی تیزی دے نال اس دامِ فریب توں باہر نکلنے وچ کامیاب ہو رہے نیں تے ایہ حقیقت چنگی طرح جان چکے نیں کہ انہاں بے رحمی دے نال استحصال دا نشانہ بنایا گیا اے، اُنہاں دی مایوسیاں تے تلخیاں دا باقاعدہ جواز موجود اے، ہمارے سیاسی لیڈر اس قابل نہاں سن کہ اُنہاں دی توقعات اُتے پورا اترتے ہوئے انہاں اوہ خدمات مہیا کرتے جنہاں دے اوہ بجا طور پرمستحق سن چنانچہ اس طرح اوہ عوام دے اعتماد اُتے پورا اترنے وچ بری طرح ناکام ہو گئے ۔ 23مارچ 1956ء نوں نافذ العمل ہونے والے آئین وچ جسنوں وڈی تگ و دو تے کدو کاوش دے بعد تیار کیتا گیا سی، ناقابل عمل ثابت ہویا، ایہ آئین ایسے خطرناک سمجھوتاں اُتے مشتمل اے جس دے نتیجے وچ ایہ ملک ٹکڑے ٹکڑے ہو سکتا اے! آئین وچ موجود انہاں خامیاں دی اصلاح دے لئی سب توں پہلے ضروری اے کہ پرامن انقلاب دے ذریعے ملک نوں عقل و ہوش دی راہ اُتے لایا جائے۔ اس دے بعد وچ چاہدا آں دی تمام محب وطن افراد نوں جمع کرکے اپنے موجودہ سیاسی مسائل اُتے غور و خوص دے بعد اک ایسا آئین تشکیل دتا جائے جو ہمارے مسلمان عوام دی موروثی تے تاریخی رویات توں بھر پور مطابقت رکھتا ہو تے جدوں ایہ تیار ہو جائے تو مناسب وقت اُتے اُسنوں عوام دی رائے تے منظوری دے لئی پیش کر دتا جائے۔) (اسکندر مرزا دے اعلان دا متن ختم) چنانچہ انہاں وجہاں تے وجوہات دی بنا اُتے خود نوں خدا تے عوام دے سامنے جوابدہ سمجھتے ہوئے انہاں نے اپنا اولین فرض ایہ سمجھیا کہ درج ذیل اقدامات تے احکام دے ذریعے پاکستان نوں مکمل انتشار تے تباہی توں بچایا جائے۔۔۔۔۔۔ جو اقدمات کیتے گئے انہاں دی تفصیل کچھ یوں اے۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ الف) 1956ء دے آئین دی منسوخی ب) فوری طور پرمرکزی تے صوبائی اسمبلیاں دی برطرفی ج) قومی تے صوبائی اسمبلیاں دی تحلیل د) تمام سیاسی جماعتاں دا خاتمہ تے ہ) کسے متبادل انتظام تک پاکستان وچ مارشل لا دا نفاذ پاکستان آرمی دے کمانڈر انچیف، جنرل محمد ایوب نوں چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹر مقرر کر دتا گیا تے مسلح افواج نوں اُنہاں دی کمان وچ دے دتا گیا، جنہاں نے دوسرے دن قوم توں اپنے نشری خطاب وچ اسی قسم دی باتاں دُہرائاں تے اقدام دا جواز پیش کرتے ہوئے کہیا، ( ایہ انقلابی تے انتہا پسندانہ اقدام وڈے تذبذب تے سوچ بچار دے بعد اُٹھایا گیا اے پر ساناں کامل یقین اے کہ اگر ایہ اقدام نہ کیاجاندا تو ملک نوں بھرپور انتشار تے مکمل تباہی توں کوئی نہاں بچا سکدا سی) اُنہاں نے وی اس صورت حال دے لئی سیاست داناں نوں ذمہ دار ٹھہرایا تے انہاں اُتے الزام عائد کیتا کہ اپنے باہمی اختلافات، دشمنیاں تے تنازعے دی اس لامتناہی جنگ دے دوران وچ انہاں نے ایہ سوچنے دی وی زحمت نہاں دی کہ ملک تے قوم اُتے اس دے کداں مضر اثرات مرتبہ ہو رہے نیں ، انہاں صرف اپنے مفادات توں ای غرض سی۔ اس سلسلے وچ اوہ تمام حداں عبور کر چکے سن چونکہ انہاں دے کول قوم نوں دینے دے لئی کچھ وی نہاں سی چنانچہ انہاں نے صوبائی تعصب تے مذہبی، نسلی تے فرقہ ورانہ اختلافات نوں ہویا دے کر اک پاکستانی نوں دوسرے دے خلاف کھڑا کر دتا انہاں کسے وچ کوئی اچھائی نظر نہاں آندی سی۔ اقتدار تے اختیارات دی اس دوڑ وچ جس چیز نوں اولیت حاصل سی اوہ سی ذاتی مفاد! ملک اورقوم جائے بھاڑ وچ، انہاں دی بلا توں ! فیلڈ مارشل ایوب خان نے پنی نشری تقریر وچ ایہ انکشاف وی کیتا کہ مرحوم غلام محمد اُنہاں توں کئی مواقع اُتے کہہ چکے سن کہ اوہ ملک اُتے قبضہ کر لیں پر انہاں نے ایسا کرنے توں صرف اس لئی انکار کر دتا کیاں کہ انہاں بہرحال امید سی کہ کوئی نہ کوئی سیاست دان اس موقع اُتے اٹھے گا جو قوم دی رہنمائی کرے گاتاہم بعد وچ وقوع پزیر ہونے والے واقعات نے انہاں امیداں اُتے پانی پھیر دتا تے اک مضبوط تے مستحکم ملک، رفتہ رفتہ تضحیک تے تمسخر دا گڑھ بن گر رہ گیا، ایہ سب کچھ بوہت افسوس ناک سی پر اس صورت حال دا کوئی نہ کوئی حل اورعلاج وی ضروری سی۔۔۔۔ اپنے فوری مقاصد دی نشان دہی کرتے ہوئے انہاں نے اپنی تقریر وچ کہیا کہ (اساں جمہوریت بحال کر دیں گے لیکن اوہ جمہوریت ایسی ہوگی جسنوں لوگ سمجھ سکاں تے جو قابل عمل وی ہو) اگرچہ دونے نے ایہ اعلان کر دتا سی کہ آئین ناقابل عمل اے مگر تن دن دے بعد 10 اکتوبر1958 نوں اک قنون CONTINUANCEIN FORCE آرڈر جاری کیتا گیا جس وچ کہیا گیا سی کہ اگرچہ آئین معطل کر دتا اے مگر ملک اُتے اس دے دفعات دے تحت حکومت دی جاندی رہے گی سوائے اس صورت دے کہ صدر جاں چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹر نے کوئی حکم جاں قنون جاری کیتا ہو۔ اس آرڈر وچ دوسری اہم دفعہ ایہ سی کہ کوئی وی عدالت چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹر جاں ڈپٹی چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹر دے خلاف جاں کسے دوسرے شخص دے خلاف جسنوں انہاں دے اختیارات حاصل ہوں، کوئی رٹ جاری نہاں کر سکتی تے کوئی وی عدالت پرو کلیمیشن جاں اس دے تحت بنائے گئے کسے قنون پریا کسے مارشل لا آرڈر جاں مارشل لا قنون جاں کسے فوجی عدالت دے حکم جاں فیصلے جاں نتیجے اُتے نہ اعتراض کرسکتی اے نہ کسے نوں اس دی اجازت دے سکتی اے۔ ٥) تن روز دے بعد 13 اکتوبر1958ء نوں سپریم کورٹ وچ اس آرڈر اُتے اسٹیٹ بنام ڈوسو( پی ایل ڈی 1958ء ایس سی 533) دے سلسلے وچ غور کیتا گیا۔ اس مقدمے وچ ایہ سوال اٹھایا گیا کہ کیتا ملزم نوں عدالت وچ پیش کرنے دا حکم جو ڈوسو دے مقدمے وچ عدالت عالیہ نے جاری کیدا سی،1958ء دے اس آرڈر دی دفعات توں کالعدم ہوجاندا اے۔ 14 اکتوبر 1958ء نوں عدالت نے اپنا فیصلہ سناندے ہوئے کہیا کہ ایہ رٹ معطل ہو گئی۔ اس فیصلے دی وجوہات 23 اکتوبر1958 نوں بیان کیتیاں گئیاں تے انہاں وجوہات وچ کہیا گیا کہ آئین دا کالعدم ہونا تے صدر اسکندر مرزا ول توں مارشل لا دا نفاذ کسے انقلاب دے کامیاب عمل نیں جنہاں نے بذات خود اک نواں قانونی نظام تشکیل کر دتا اے تے پرانے نظام نوں ختم کر دتا اے کیونجے قنون اگر انقلاب آئین معطل کردیندا اے تے معطلی مؤثر ہوجاندی اے تو خود قنون بنانے والا ادارہ بن جاندا اے۔ ٦) ایہ فیصلہ اسکندر مرزا دے اقدامات نوں جائز قراردینے دا اک سرٹیفکیٹ سی لیکن اس وقت انہاں نے اندازہ نہاں کیتا کہ سپریم کورٹ ول توں پیش کیتے جانے والا ایہ اصول انہاں دے لئی کتنا خطرناک ہو سکتا اے۔ سپریم کورٹ ول توں اس اعلان دے بعد اگر کوئی بغاوت کامیاب ہو جائے تو ایہ خود طاقت دا جائز سرچمشہ بن جاندی اے۔ کمانڈر انچیف نے اپنی آرزو پوری کرنے وچ کوئی وقت ضائع نہاں کیتا۔ تن دن بعد 27 اکتوبر1958ء نوں آدھی رات نوں اس صدر نوں جس نے کمانڈر انچیف نوں چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹر بنایا سی، گرفتار کر لیا اورجلاوطن کر دتا گیا۔ ایہ دوسری بغاوت سی اس دے لئی کمانڈر انچیف نوں کوئی سرٹیفکیٹ لینے دی ضرورت نہاں سی اس لئی انہاں نے صدر دا عہدہ وی اختیار کر لیا اس طرح پاکستان دا مارشل لا دا پہلا دور شروع ہویا۔ ٧) ایہ بات درست اے کہ صدر اسکندر مرزا دے پروکلیمیشن تے کمانڈر انچیف دے پیغام وچ سیاست داناں دے بارے وچ جو الزامات عائد کیتے گئے اوہ بوہت حد تک درست سن لیکن جمہوری نظام اورآئین دی ناکامی دے کیتا ایہی وجہاں سن؟ صدر اسکندر مرزا نوں ہٹانے دے لئی ایوب خان نے وی انہاں ای الزامات دا سہارا لیا تے کہیا کہ اُنہاں دا ایسے سیاست داناں توں قریبی تعلق سی جو پاکستان نوں اس افراتفری دی کیفیت تک پہنچانے دے ذمہ دار نیں ، ایہ عام تاثر سی کہ اسکندر مرزا وی سیاسی ابتری دے اس قدر ذمہ دار نیں جتنا کوئی تے ہو سکتا اے۔ اسکندر مرزا انہاں شرم ناک واقعات دے وی ذمے دار سن کیونجے حکومت دے سربراہ دی حیثیت توں ایہ انہاں دی ذمہ داری سی دی آئین اُتے منصفانہ طور اُتے عمل کیتا جائے تے سیاست داناں نوں اپنے ذاتی مفادات دے لئی استعمال نہ کرو، انہاں دی محلاندی سازشاں دی وجہ توں آئین اک تماشا بن گیا۔ ٨) کوئی آئین خامیاں توں پاک نہاں ہو سکتا۔ 1956ء دا آئین اپنی خامیاں دے باوجود قابل عمل سی بشرطیکہ جو لوگ اس دی دفعات کونافذ کرنے دے لئی ذمے دار سن اوہ خلوص تے نیک نیتی توں اس مقصد دے لئی کوشش کرتے، ایہ درست اے کہ دو ڈھائی سال دے اس عرصے وچ جدوں تک ایہ آئین نافذ رہیا پارلیمانی جمہوریت اس طرح کامیاب نہاں ہو سکی جس طرح کہ توقی دی جا رہی سی۔ خود غرض سیاست داناں دی ریشہ دوانیاں تے سربراہان مملکت دے حد توں بڑھے ہوئے لالچ نے مل کر آئین نوں تماشا بنادیا سی۔ تے چند خود غرضاں دے مفادات پورے کرنے دے لئی جمہوریت نوں داؤ اُتے لگیا دیاگیا۔ ذاتی مفاد تے صوبائی تعصب نوں قومی مفاد اُتے ترجیح دی جاندی سی، 1956ء دے آئین دے منظور ہُندے ای گروہی رقابت نے تھوڑے عرصے ای وچ اپنی جگہ بنالی سی ایہی وجہ سی کہ سربراہ مملکت وی سیاست دے کھیڈ وچ شریک ہو گئے تے اپنے مفادات دے لئی حکومتاں بنانے تے توڑنے وچ اہم کردار ادا کرتے رہے۔ پاکستان دے آئین کمیشن نے وی 1961ء وچ اپنی رپورٹ دے پیرا گراف13 وچ کہیا( جتھے سربراہ مملکت دا حوالہ دتا گیا اے اس دا مطلب سابق صدر اسکندر مرزا تے انہاں دے پیش رو نیں ، ایہ نہاں کہیا جاسکتا کہ اُنہاں نے دخل اندازی نہاں دی جاں اوہ اس افرتفری دے ذمہ دار نہاں سن جو سیاسی ماحول وچ پیدا ہو گئی سی یایہ کہ اوہ ذاتی مفاد جاں صوبائی تعصب توں بالاتر سن، تریخ ثابت کرتی اے کہ سربراہ مملکت توں عوام دے نمائنداں تک اختیارات اسی صورت وچ پہنچ سکتے نیں جدوں نمائندے منظم ہوں تے اک نال مل کر آمریت دا مقابلہ کرسکتے ہوں اس مقام تک پہنچنے تک سربراہ مملکت دخل اندازی کردیندے سن، سربراہان مملکت ول توں دخل اندازی کوپارلیمانی جمہوریت دی ناکامی دا سبب تسلیم نہ کرنا انہاں نوں بری الذمہ قرار نہاں دے دیتا اساں انہاں دے خلاف یاسیاست داناں دے خلاف تحقیقات نہاں کر رہے نیں اساں ایہ بتانا چاہ رہے نیں کہ اگر بر سر اقتدار جماعتاں وچ اتحاد تے تنظیم ہوتی تو سربراہان مملکت ول توں دخل اندازی ممکن نہاں ہوتی۔ ٩) اسکندر مرزا نوں اپنی حرکتاں دا خمیازہ بھگتنا پیتا، اس وچ شک نہاں کہ حکومت اُتے قبضے دی سازش تیار کرنے والے اصل وچ ایوب خان ای سن تے انہاں نے ای اس توں فائدہ اٹھایا اُنہاں نے اپنا مقصد حاصل کرنے دے لئی اسکندر مرزا نوں اک ذریعے دے طور اُتے استعمال کیتا تے جدوں اوہ مقصد حاصل ہو گیا تو اسکندر مرزا نوں ہٹا دتا گیا اس طرح پاکستان دہری سازش دا شکار ہویا۔ ١٠) اگر اسکندر مرزا کنٹرولڈ ڈیموکریسی وچ یقین رکھدے سن تو ایوب خان انہاں توں اک قدم اگے ودھ گئے انہاں دا خیال سی کہ پاکستان دے لوگ جمہوریت دے اہل نہاں نیں ، اوہ سیاست داناں نوں وی برا سمجھدے سن۔ اپنی کتاب ( فرینڈز ناٹ ماسٹرز) وچ انہاں نے پاکستان دے لئی مندرجہ ذیل اسکیم پیش دی۔ (ایسا معلوم ہُندا اے کہ ساناں حکومت دا اک ایسا نظام تشکیل دینا اے جو اک نسل تک چل جائے جاں جو ملک نوں جمہوریت دے لئی تیار کرے تے اُس دے کچھ مسائل حل کر دے اس انقلاب دے طویل المیعاد مقاصد وچ سب توں اہم مقصد ایہ سی کہ ایسی اصطلاحات دی جائاں جو ملک دے سیاسی تے معاشی نظام توں افراتفری تے عدم توازن ختم کر دیں، انہاں اصلاحات دا اصل مدعا ( اک مناسب آئین دا نفاذ تے آئینی زندگی دی بحالی سی)( فرینڈز ناٹ ماسٹرز) ١١) انہاں نے ابتدا تواچھی دی سی، درستی دے لئی بوہت سخت اقدامات کیتے گئے جنہاں دی وجہ توں وڈی تیزی دے نال قیمتاں کم ہونے لگاں، بلیک مارکیتنگ دا خاتمہ ہو گیا، ذخیرہ اندازوی نوں روکا گیا تے اسمگلنگ وی ختم کردی گئی، کرپٹ افسراں نوں کڈ دتا گیا تے اسمگل شدہ سونے دی وڈی مقدار اُتے قبضہ کر لیا گیا، مارشل لا قوانین دے تحت بوہت توں تارکین نے متروکہ جائداد دی جھوٹی کلیم جاں بڑھائے ہوئے کلیم واپس لے لئی، تاجراں نے اپنی چھپائی ہوئی آمدنی تے زرمبادلہ دے ذخائر ظاہر کر دتے۔ انتظامیہ دی اصلاح وی ہو گئی، 24 اکتوبر1958ء نوں 12رکنی کابینہ بنائی گئی جس میں8سویلین سن تے چار جنرل، شروع وچ زیادہ تر لوگاں نے انہاں اقدامات نوں خوش آمدید کہیا، مشرقی پاکستان دے پہلے دورے وچ ایوب خان دی بے مثال پزیرائی ہوئی، انہاں نے یونیورسٹی دے اسپورٹس گروانڈ وچ اک پبلک جلسے توں وی خطاب کیتا جس وچ کوئی ناخوشگوار واقعہ پیش نہاں آیا کیونجے لوگ حالے تک اس غلط فہمی وچ سن کہ مارشل لا اک عارضی اقدام اے تے جدوں حالات ٹھیک ہوجائے گا تو اسے ہٹا لیا جائے گا۔ ١٢) اس دی وجہ ایہ سی جیسا کہ ایوب خان نے اپنے8اکتوبر 1958ء دے پیغام وچ کہیا وی سی کہ انہاں نے مارشل لا دے انتظام دے لئی وی سویلین ایجنسیاں نوں استعمال کیتا تے جداں ای قبضہ کرنے دا ابتدائی کم مکمل ہو گیا فوج نوں بیرکاں وچ بھیج دتا اس توں کسے غلط فہمی دا گمان ختم ہو گیا، مارشل لا دا کم صرف سول انتظامیہ دی مدد کرنا سی۔ اس دے علاوہ مارشل لا ایڈمنسٹریٹر وی زیادہ تر منصفانہ تے چنگے طریقے توں کم کر رہے سن۔ ١٣) انہاں فوری اقدامات دے بعد متعدد کمیشن قائم کردیے گئے تاکہ زمینی، زرعی ،تعلیمی، قانونی تے طبی اصلاحات دے بارے وچ اسکیم تیار دی جاسکے نیز سائنسی تعلیم تے ٹیکنالوجی دی اصلاح تے ترقی دے لئی وی منصوبے بنائے جائاں۔ مہاجرین دی آبادکاری دے مسئلے نوں وڈے جذبے تے عزم دے نال حل کر لیا گیا، کراچی دے نزدیک کورنگی وچ چھ مہینے دے اندر اک بوہت وڈی ٹاون شب تعمیر کر دتی گئی جتھے پندہ ہزار مہاجرین بآسانی قیام کرسکدے سن۔ ڈھاکا تے [[چٹاگانگ]] وچ ایسی ای نواں بستیاں آباد کیتیاں گئیاں۔ مشرقی پاکستان دے مسائل اُتے ضروری توجہ دی جانے لگی تے اس دی صنعتی تے معاشی ترقی دے لئی منصوبہ سازی دا آغاز ہو گیا۔ ١٤) اس وچ کوئی شبہ نہاں کہ ایہ تمام اقدامات لائق تحسین سن تے ایہی سبب اے کہ شروع شروع وچ اس حکومت نوں بھرپور عوامی حمایت تے تائید وی حاصل رہی پر جدوں ایہ محسوس ہونے لگیا کہ مارشل لا بدستور قائم رہے گا تے مارشل لا حکام جمہوریت دی بحالی دا کوئی ارادہ نہاں رکھتے تو بالخصوص مشرقی پاکستان دے عوام وچ رفتہ رفتہ ایہ احساس جاگزاں ہونے لگیا کہ انہاں دھوکا دتا گیاہے۔ ١٥) اس سلسلے وچ ایہ بات وڈی دلچسپ معلوم ہوگی کہ جدوں مسٹر نورالامین توں ایہ سوال کیتا گیا کہ ایوب حکومت کومشرقی پاکستان وچ مقبولیت حاصل سی؟ تو انہاں نے جواب دتا ( شروع وچ تو ایسے لگیا کہ ایہ حکومت تن چار مہیناں دے اندر سب کچھ ٹھیک ٹھاک کرکے واپس چلی جائے گی تے اس دے بعد عام انتخابات دے نتیجے وچ جمہوری حکومت دا قیام عمل وچ آئے گا لیکن جدوں عوام نے دیکھیا تے محسوس کیتا کہ ایہ لوگ تو ٹس توں مس نہاں ہو رہے نہ ای انہاں دے ادارے واپس جانے دے لگتے نیں تد ایہ حکومت لوگاں وچ غیر مقبول ہونے لگی) ١٦) جنرل ایوب جیسا کہ پہلے کہیا جا چکا اے اس نقطہء نظر دے حامل سن کہ مغربی طرز دی جمہویت پاکستانی عوام دی موروثی تے تاریخی روایات و خصوصیات توں قطعاَ َ کوئی مطابقت نہاں رکھتی چنانچہ ایسی جمہوریت دی تعمیر بالکل نچلی سطح توں دی جانی ضروری اے جو عوام دی تریخ تے موروثی خصوصیات و رجحانات دے حوالے توں موزاں ترین ہو۔ جمہوریت دی اس نواں شکل دے بارے وچ اختیار کیتے جانے والے طریقاں نوں 1959ء دے ( بنیادی جمہوریتاں دے حکم) وچ تفصیل تے وضاحت دے نال بیان کیتا گیا سی ایہ بالکل ای نچلی عوامی سطح اُتے ( لوکل سیلف گورنمنٹ) دا منصوبہ سی جتھے تک مشرقی پاکستان دا تعلق اے بنیادی جمہوریت دا ایہ نظریہ اُس دے لئی اُلٹے قدم وانگتھا کیونجے ملک دا ایہ حصہ اس قسم دی ارتقائی عمل توں انگریز حکومت دے دور وچ پہلے ای گزر چکا سی۔ جس دا آغاز ولیج چوکیداری ایکٹ مجریہ 1870ء تے لوکل سیلف گورنمنٹ ایکٹ مجریہ1885ء دے نتیجے وچ ہویا سی چنانچہ مشرقی پاکستان دے عوام وچ جو مغربی پاکستانیاں دی بہ نسبت سیاسی اعتبار توں زیادہ باشعور سن، اک احساس محرومی پیدا ہونے لگیا تے اوہ محسوس کرنے لگے کہ اگر فوجی حکومت تے مارشل لا اسی طرح موجود رہیا تو اوہ اک کالونی بن کر رہ جائے گا تے ملک دی حکومت وچ شراکت دے مواقع توں ہتھ دھو بیٹھے گا! ١٧) مشرقی پاکستان دے اک سابق وزیراعلیٰ، مسٹر نورالامین نے اس بات دی تصدیق کرتے ہوئے کہیا سی کہ ( جدوں مارشل لا دا نفاذ ہویا تے تن برس گزرنے دے باوجود کوئی آئین تشکیل نہ دتا جاسکا تو مشرقی پاکستان دے عوام وچ اس احساسِ محرومی نے جنم لیا کہ ملکی اُمور تے انتظام وچ اُنہاں دا کوئی حصہ جاں کردار نہاں رہیا۔) ١٨) رفتہ رفتہ ملک دے اس حصے وچ پایا جانے والا اضطراب تے بے چینی ودھدی چلی گئی پر ایہ کوئی سنجیدہ صورت اس لئی اختیار نہ کرسکی کیاں کہ عوام وڈی بے تابی توں 17 فروری1960ء دے آئینی کمیشن دی رپورٹ دا انتظار کر رہے سن تاکہ اُس دے آنے اُتے آئینی تجویزاں پیش دی جاسکاں۔ بالآخر آئینی کمیشن نے اپنی رپورٹ اپریل 1961ء وچ پیش کردی جس وچ ملک دے لئی مناسب توازن اقتدار اُتے مبنی امریکی طرز دے [[صدارتی نظام]] حکومت دی سفارش کیتی گئی سی جو دو ایوانی مققنہ اُتے مشتمل تے وفاقی نوعیت دا حامل ہوگا۔ [[نائب صدر]] تے اسمبلیاں دے انتخابات اس انتخابی ادارے دے ذریعے عمل وچ آئے گا جو بالغ رائے دہی دی بنیاد اُتے منتخب ہوگا۔ ١٩) جنرل ایوب خان نے صدارتی نظام حکومت دی تجویز منظور کرلی پر ہور تجویزاں نوں نامنظور کرتے ہوئے مارچ 1962ء وچ اک ایسا آئین وضع کیتا جو نہ تو صدارتی سی نہ ای پارلیمانی۔ نہ ای اس وچ عوام دے بنیادی حقوق دا تحفظ کیتا گیا سی۔ اس دے علاوہ مقننہ نوں وی ایسے مؤثر تے واضح اختیارات نہاں دتے گئے سن جنہاں دی مدد توں اوہ ملکی انتظامیہ نوں کنٹرول کرسکے! تمام تر اختیارات صدر دی اپنی ذات وچ مرکوز کر دتے گئے سن، جس دا انتخاب بنیادی جمہوریت دے 80ہزار اراکین دے ذریعے عمل وچ آنا سی حتٰی کہ بجٹ دے سلسلے وچ رائے دینے دا حق وی چھین لیا گیا، صوباں نوں کسے وی قسم دی خود مختاری نہاں دتی گئی سی نہ ای انہاں مرکزی حکومت دی ہدایات اُتے عمل درآمد دا کوئی اختیار حاصل سی، ایتھے تک کہ صوبائی وزیراں دی تقرری وی براہ راست خود صدر دے ہاتھاں عمل وچ آنی سی۔ ٢٠) اس نوعیت دے آئینی اقدامات تے سفارشات دے نتیجے وچ دونے صوباں دے عوام وچ شدید مایوسی پھیل گئی کیاں کہ اس طرح جمہوریت نوں اک بھیانک مذاق بنا کر رکھ دتا گیا سی پر اپوزیشن نوں سختی دے نال کچل دتا گیا تمام سیاسی پارٹیاں اُتے پابندی عائد کر دتی گئی تے چھ برس دی مدت دے لئی (ایبڈو) دے تحت متعدد سیاسی لیڈراں نوں نااہل قرار دے دتا گیا، پاکستان پریس اینڈ پبلی کیشن آرڈیننس مجریہ 1963 دے نفاذ دے ذریعے پریس دی آزادی دا گلا گھونٹ دتا گیا تے نیشنل پریس ٹرسٹ دے تحت 1964 وچ کنٹرولڈ پریس دی داغ بیل ڈالی گئی۔ متعدد سیاسی لیڈر جن وچ حسین شہید سہروردی، خان عبد القیوم خان، مولانا بھاشانی تے شیخ مجیب شامل سن حراست وچ لے لئی گئے پر ایہ بات دلچسپ اے کہ شیخ مجیب الرحمٰن نوں ایبڈو دے تحت نااہل نہاں قرار دیاگیا بلکہ انہاں بد عنوانیاں دے جرم وچ مقدمہ چلائے جانے دی غرض توں گرفتار کیتا گیا سی جس وچ اوہ بری کردیے گئے تے اس طرح اپوزیشن دی قیادت کرنے والے ہیرو دے طور اُتے سامنے آئے۔ ٢٢) شروع وچ تو حکومت نوں کوئی خاص دشواری جاں مسئلہ درپیش نہاں رہیا تے اوہ بدستور اطمینان توں کم کرتی رہی لیکن کچھ ای عرصے بعداُتوں طلبہ تے سیاست داناں دی مخالفت دا سامنا کرنا پیتا 1960ء وچ چٹاگانگ ضلع وچ بھیانک [[سمندری طوفان]] دے نتیجے وچ زبردست تباہی تے انسانی جان و مال دی بربادی ہوئی،جنرل اعظم اس وقت مشرقی پاکستان دے گورنر سن! انہاں نے اس معاملے وچ ذاتی طور اُتے گہری دلچسپی دا مظاہرہ کرتے ہوئے چٹاگانگ ضلع نوں ہر ممکن طریقے توں امدادی ساز و سامان تے غذائی اشیاء فراہم کرنے دے انتظامات کرتے ہوئے اپنا عارضی ہیڈکوارٹر اوتھے قائم کر لیا اُنہاں دے اس بروقت اقدام تے عملی کوششاں نے حکومت نوں اک وڈی بدنامی توں بچا لیا پر حکومت دی تعلیمی اصلاحات جاں یوں کہ لیں کہ عجلت تے افراتفری وچ اُنہاں دے عملی نفاذ دے سبب مشرقی پاکستان وچ ایوب حکومت دے خلاف پہلا وڈا مظاہرہ کیتا گیا۔ ٢٣) اس حقیقت وچ کوئی شبہ نہاں کہ 1962ء دا سال مارشل لا حکومت دی کامیابیاں دا سال سی، اس سال بالخصوص مشرقی پاکستان وچ متعدد عظیم الشان صنعتی منصوباں دی بنیاد رکھی گئی، فینچو گنج، سلہٹ وچ فروری 1962ء وچ کھاد دے کارخانے دا افتتاح ہویا، مارچ1962ء وچ ایوب خان نے کرنافلی ملٹی پریز ہائڈل پروجیکٹ دا بٹن دبا کر اس دا افتتاح کیتا۔ ریلوے نوں وی صوباں دی تحویل وچ دے دتا گیا تے واپڈا تے ہاؤس فنانس کارپوریشن نوں وی جولائی 1962ء وچ دو حصےآں وچ تقسیم کر دتا گیا تاکہ مشرقی تے مغربی صوباں دی کارپوریشن علحیدہ قائم ہو جائاں حتٰی کہ جولائی 1962ماں مرکزی ٹیکساں توں حاصل ہونے والی آمدنی دا نصف توں زائد حصہ مشرقی پاکستان نوں دتا گیا سی۔ ٢٤) اپنی انہاں کامیابیاں دے طفیل فیلڈ مارشل ایوب خان بجا طور اُتے ایہ محسوس کرنے لگے سن کہ انہاں نے اک بنیادی ضروری ڈھانچے دی تعمیر کردی اے جس دی مدد توں اک آزادانہ معاشرہ، مستحکم حکومت تے مضبوط انتظامیہ قائم ہو سکے گی اوہ ایہ وی محسوس کر رہے سن کہ ہن مناسب وقت آچکا اے کہ اوہ اپنے بحالئی جمہوریت دے وعدے دی تکمیل کرتے ہوئے اُس جمہوریت نوں متعارف کرا دیں جو پاکستانی عوام دی روایات دے عین مطابق اے پر انہاں دے ایہ اندازے غلط ثابت ہوئے کیاں کہ انہاں دے منصوباں اُتے کسے وی جانب توں مخالفت دی عدم موجودگی نے انہاں ایسا سوچنے اُتے مجبور کر دتا سی جس دا بنیادی سبب اوہ خود سن جنہاں نے اپنے سیاسی مخالفاں تے پریس دا منہ بند کر رکھیا سی۔ == باب چہارم پاکستان دی سیاسی تریخ == 7 جون 1962ء توں 24مارچ 1969ء تک ١) 8جون 1962ء نوں نواں آئین نافذ اعمل کر دتا گیا پر جونہی اس اُتے عم درآمد شروع ہویا، سابق وزیر اعظم حسین شہید سہروردی دی قیادت وچ اس دے خلاف ملک گیر مہم دا آغاز ہو گیا اسے اک ایسے اقدام توں تعبیر کیتا گیا جس دا بنیادی مقصد صدر ایوب دے اقتدار نوں دوام بخشنا سی! آئین دے بنیادی اصولاں نوں چیلنج کر دتا گیا سیاسی جماعتاں دی بحالی بالغ رائے دہی دی بنیاد اُتے مقننہ دے [[براہ راست انتخابات]] دے نظام تے بنیادی حقوق دی ازسرنو بحالی دے مطالبات نے زور پکڑنا شروع کر دتا۔ ٢) پہلے تو اس مخالفت نوں سختی توں کچل دتا گیا تے سہروردی گرفتار کر لئی گئے جس دے خلاف شدید عوامی رد عمل ہویا خاص طور اُتے مشرقی پاکستان دی طلبہ برادری وچ جس نے تعلیمی اصلاحات تے جو1961 دے نویں یونیورسٹی آرڈیننس دے نفاذ دے خلاف ایجی ٹیشن شروع کر دتا۔ قنون نافذ کرنے والی تے ایہ تحریک مغربی پاکستان تک پھیل گئی۔ 17 ستمبر1962ء نوں مشرقی پاکستان وچ طلبہ نے تعلیمی کمیشن دی اصلاحات تے تن سالہ ڈگری کورس دے خلاف عام ہڑتال دا اعلان کر دتا جس اُتے مغربی پاکستان وچ وی عمل ہویا، جس دے بعد طلبہ دی بے چینی نے انتہائی سنگین تے خطرناک صورت اختیار کر لی آخر کار حکومت نوں انہاں دے مطالبات تسلیم کرتے ہوئے تن سالہ ڈگری کورس دی تجویز واپس لینی پئی۔ ٣) آئین دے نفاذ دے نال ای چھیندی ایہ محسوس کیتا جانے لگیا کہ آئینی مشنری خواہ اس دی شکل و صورت کیسی وی ہو سیاسی جماعتاں دے بغیر کم نہاں کر سکے گی، چنانچہ 14جولائی 1962ء نوں پولیٹیکل پارٹیز ایکٹ منظور کیتا گیا جس دی رو توں سیاسی جماعتاں نوں کم کرنے دی اجازت دے دتی گئی پر ہن وی انہاں اُتے متعدد پابندیاں عائد رکھی گئاں تھاں، انہاں پابندیاں دے باوجود سیاسی جماعتاں منظر عام اُتے آنا شروع ہوگئاں، بالخصوص اُس وقت جدوں ایوب خان نے خود اپنی اک سیاسی جماعت کنونشن مسلم لیگ دے قیام دا فیصلہ کیتا۔ ٤) سیاسی جماعتاں دے ظہور دے نال ای آئین دے خلاف سیاسی ایجی ٹیشن وچ وی شدت پیدا ہونے لگی جس دے نتیجے وچ بالآخر حکومت نے 1963ء وچ بنیادی حقوق بحال کر دتے، عدلیہ کورٹ جاری کرنے دے علاوہ اختیارات وی دے دتے گئے کہ اوہ انتظامیہ دے اقدامات اُتے عدالتی نظرثانی وی کرسکتی اے پر حکومت دی سیاسی مخالفت دی قیادت ہن وی طلبہ برادری دے ہاتھاں وچ سی کیاں کہ تقریباَ َ سارے اہم سیاسی لیڈر ایبڈو دے تحت نااہل قرار دتے جانے دے بعد سیاسی سرگرمیاں وچ براہ راست حصہ نہاں لے سکدے سن۔ ٥) آئین دے تحت فیلڈ مارشل نوں مارچ1965ء تک پہلا صدر نامزد کر دتا گیا تے سابقہ قنون ساز اسمبلیاں نوں نویں انتخابات ہونے تک کم کرنے دی اجازت دے دتی گئی اپوزیشن وڈی بے تابی توں آئین دے تحت بنیادی جمہوری اراکین دے انتخابات دا انتظار کرنے لگی جنہاں دے ذریعے صدر تے اسمبلیاں دا انتخاب کیتا جانا سی۔ انہاں انتخابات وچ مشرقی پاکستان دے نوے فیصد رجسٹرڈ ووٹرز نے ووٹ ڈالے جدوں کہ مغربی پاکستان وچ ایہ تناسب بچھتر فیصد سی سب توں زیادہ دلچسپی دا مظاہرہ صدر دے انتخاب وچ دیکھنے وچ آیا تمام سیاسی جماعتاں نے باہمی اتفاق توں مشترکہ طور اُتے محترمہ فاطمہ جناح نوں ایوب خان دے مقابلے اُتے صدارتی انتخاب دے لئی نامزد کر دتا جنہاں تعلیم یافتہ طبقے دے نال نال طلبہ برادری دی وی بھرپور تائید تے حمایت حاصل سی انتخابی مہم دے دوران وچ انتہائی جوش و خروش پیدا ہو گیا۔ ملک دے مختلف شہراں وچ طلبہ تے پولیس دے درمیان وچ تصادم دے کئی واقعات رونما ہوئے۔ 11 دسمبر1964 ء نوں پشاور یونیورسٹی کیمپس وچ طلبہ تے پولیس دے درمیان وچ انتہائی سنگین نوعیت دا تصادم ہویا جس دے نتیجے وچ ملک گیر کشیدگی نے جنم لیا تے حکومت نے طلبہ دے مسائل دا جائزہ لینے دی غرض توں اک کمیشن قائم کر دتا۔ ٦) فیلڈ مارشل ایوب خان دے خلاف شیخ مجیب الرحمن دی قیادت وچ عوامی لیگ نے نمایاں کردار ادا کیتا پر جدوں صدارتی انتخابات دے نتیجے دا اعلان کیتا گیا تو لوگاں نوں ایہ جان کر انتہائی تعجب ہویا کہ فیلڈ مارشل ایوب خان اکیس ہزار دو سو ووٹاں دی اکثریت توں کامیاب قرار دتے گئے سن حالانکہ عام خیال تے اندازہ ایہی سی کہ محترمہ فاطمہ جناح نوں شہری علاقاں دی بھرپور تائید تے حمایت حاصل سی چنانچہ انہاں نے انتخابات دے نتیجے نوں مسترد کرتے ہوئے اُسنوں دھاندلی دا کرشمہ قرار دتا تے نتیجے دے طور اُتے ہن انہاں قومی تے صوبائی اسمبلیاں دے انتخابات وچ کوئی دلچسپی نہاں رہی سی جن وچ سرکاری جماعت کنونشن مسلم لیگ بھاری اکثریت توں کامیاب ہو گئی۔ 23 مارچ1965 نوں صدر ایوب نے صدر دے عہدے دی دوسری معیاد دے لئی حلف اٹھایا جس دے بعد انہاں دی حکومت دا دوسرا دور شروع ہویا جس وچ انہاں اسمبلیاں دی بھاری اکثریت دی حمایت حاصل سی۔ ٧) ایہ بات وڈی اہم اے کہ انہی انتخابات دے دوران وچ جون 1964ء وچ شیخ مجیب الرحمٰن نے عوامی لیگ دا انتخابی منشور جاری کیتا جس وچ (دو معیشتاں ) دے نال اک ایسے آئین دا مطالبہ وی شامل سی جس دی بنیاد 1940ء دی (لاہور قرارداد) اُتے رکھی گئی ہو جس وچ بقول اُنہاں دے دو آزاد مملکتاں دے قیام دی ضمانت موجود سی! ایہ وی کہیا جاندا اے کہ صدارتی انتخابات وچ مشترکہ اپوزیشن دی شکست دے بعد جس دی قیادت مشرقی پاکستان توں شیخ مجیب الرحمٰن تے چند ہور کر رہے سن، ایہ خیال پیدا ہویا کہ مشرقی پاکستان دی خود مختاری دے مطالبے نوں منوانے دے لئی زیادہ انتہا پسندانہ اقدامات ضروری ہو چکے نیں ۔ ٨) انتخابات وچ بھاری اکثریت توں کامیاب ہو جانے دے بعد فیلڈ مارشل ایوب خان دی نظر ترقی تے استحکام دے اک نویں دور دے آغاز اُتے لگی ہوئی سی لیکن انہاں دے ایہ منصوبے اس وقت تشنہء تکمیل ای رہ گئے جدوں 13 اپریل 1965 نوں بھارت نے رن آف کچھ وچ پاکستان دی فوجی چوکی پرزبردست حملہ کر دتا۔ حالانکہ بھارت نے بیس ہزار فوجیاں دے علاوہ چھاتہ بردار فوج وی اس متنازع علاقے وچ اتار دی سی پر ہمارے فوجیاں نے ڈٹ کر انہاں دا مقابلہ کیتا جس دے بعد 30 جون 1965ء نوں اقوام متحدہ دی کوششاں توں جنگ بندی عمل وچ آگئی تے اس تنازع نوں ثالثی دی غرض توں بین الاقوامی ٹریبونل دے سپر د کر دتا گیا پر ایہ امن دیرپا ثابت نہ ہو سکا کیونجے 24 اگست1965ء نوں بھارت نے گجرات ضلع دے گاؤں اعوان اُتے گولہ باری شروع کردی تے 30 اگست نوں آزاد کشمیر دے اک گاؤں اُتے حملہ کر دتا۔ اس حملے دا جواب دیتے ہوئے آزاد کشمیر دی فوج نے پاکستانی افواج دی مدد توں جنگ بندی لائن عبور کرتے ہوئے چھمب تے جوڑیاں اُتے قبضہ کر لیا، حالے اکھنور توں چھ میل دے فاصلے اُتے سن کہ 6 ستمبر 1965ء نوں علی الصباح بھارت نے مغربی پاکستان دی سرحداں اُتے اک تے وڈا حملہ کر دتا دونے ملکاں دے درمیان وچ ستاراں دناں تک ایہ خون ریز جنگ جاری رہی جس دے بعد وڈی طاقتاں دی مداخلت دے نتیجے وچ، 23 ستمبر 1965ء نوں جنگ بندی دا نفاذ عمل وچ آیا۔ ٩) 1965 دی اس جنگ دے دوران مشرقی پاکستان نے خود نوں مغربی پاکستان توں کٹا ہویا تے بالکل الگ تھلگ محسوس کیتا جو ہن بھارت دے رحم و کرم اُتے سی تے جس دے دفاع تے حفاظت دے لئی فقط اک ڈویژن فوج تے دو ائیر اسکوارڈرن اوتھے موجود سن۔ مغربی پاکستان دی زمین توں مشرقی پاکستان دے دفاع دا نظریہ غلط تے ناقابل عمل ثابت ہو چکا سی اگر چین، بھارت اُتے کھلی جارحیت دا الزام عائد نہ کرتا تے سکم دی سرحد اُتے اس فوج دی تنصیبات نوں مکمل طور اُتے تباہ و برباد کرنے دی دھمکی نہ دیتا تو یقیناَ َ بھارت مشرقی پاکستان اُتے وی حملہ کر دیتا۔ اصل وچ بھارتی طیاراں نے 6 ستمبر 1965ء نوں ڈھاکا تے اس دے نواحی علاقاں اُتے وی حملہ کر دتا سی لیکن ہماری بہادر فضائیہ نے کلائی کنڈا دے بھارتی فضائی اڈے اُتے اچانک اک زبردست حملہ کر دتا تے زمین اُتے ای متعدد بھارتی طیارے تباہ کر ڈالے چنانچہ اس واقعے دے بعد بھارت دی مجال نہاں ہوئی کہ اوہ اس علاقے اُتے وی بری نظر ڈالتا ١٠) تنہائی تے الگ تھلگ رہ جانے دے اس شدید احساس دے باجود مشرقی پاکستان دے عوام وچ جذبہء حب الوطنی دا قطعاَ َ فقدان نہ سی۔ اس جنگ دے دوران وچ اوہ پوری قوم دے نال سن انہاں رنج سی تو اس بات دا کہ انہاں مغربی پاکستان وچ اپنے بھائیاں دے شانہ بشانہ دشمن توں لڑنے دا موقع نہ مل سکا۔ [[کھیم کرن]] دے محاذ اُتے ایسٹ بنگال رجمنٹ نے وڈی دلیری دا مظاہرہ کرتے ہوئے دشمن دا مقابلہ کیتا تے پاکستان ائیر فورس دے مشرقی پاکستانی پائلٹاں نے شجاعت تے دلاوری دا مظاہرہ کرتے ہوئے قوم دے دل جت لئی سن، اس مرحلے تک وی علیحدگی دا کوئی سوال نہاں اٹھا سی قوم ہن تک اک سی تے ہر مشرقی پاکستانی خوشی دے نال قوم تے وطن دے دفاع دے لئی اپنا سر کٹوا سکدا سی پر اس جنگ دے بعد انہاں دا احساس محرومی مزید گہرا ہُندا چلا گیا کیاں کہ اوہ ایہ جان چکے سن کہ کسے خطرے جاں بحران دی صورت وچ مغربی پاکستان اُنہاں دی مدد نوں نہاں آسکے گا تے انہاں اکیلے ای اپنا دفاع کرنا پئے گا۔ ١١) امریکا تے روس نے پاکستان تے بھارت دے درمیان وچ قیام امن وچ گہری دلچسپی دا مظاہرہ کیتا، روسی وزیر اعظم مسٹر کوسچن نے صدر ایوب خان تے بھارتی وزیر اعظم [[لال بہادر شاستری]] نوں تاشقند وچ امن مذاکرات دی دعوت دی جس دے نتیجے وچ 10 جنوری 1966ء نوں ([[اعلامیہ تاشقند|معاہدہ تاشقند]]) وجود وچ آیا۔ تاشقند وچ ہونے والے اس معاہدے دے تحت بھارت تے پاکستان نے اپنی اپنی افواج نوں اُنہاں تمام علاقاں توں واپس بلا لیا جن اُتے جنگ دے دوران وچ انہاں نے قبضہ کر لیا سی پر ملک وچ اس معاہدے نوں مقبولیت حاصل نہ ہو سکی حتٰی کہ اس وقت دے وزیر خارجہ مسٹر ذو الفقار علی بھو نے وی اس معاہدے دے خلاف احتجاج کرتے ہوئے 8 جولائی 1966ء نوں کابینہ توں استعفٰی دے دتا۔ ١٢) معاہدہء تاشقند دی مخالفت دے نتیجے وچ اپوزیشن نوں وی حکومت دی مذمت کاایک تے موقع ہتھ لگ گیا چنانچہ 5 فروری 1966ء نوں لاہور وچ نواب زادہ نصر اللہ خان نے تمام اپوزیشن پارٹیاں دا اجلاس طلب کر لیا، اس اجلاس وچ شیخ مجیب الرحمن نے پہلی مرتبہ اپنے چھ نکات پیش کیتے تے مشرقی پاکستا ن دے لئی مکمل علاقائی خود مختاری دا مطالبہ کر دتا، اس مطالبے دے نتیجے وچ اپوزیشن پارٹیاں وچ اختلاف پیدا ہو گیا تے بحالئی جمہوریت دے لئی حکومت دے خلاف تحریک چلانے دا منصوبہ پسِ پشت چلا گیا۔ متعدد اپوزیشن لیڈراں نوں جن وچ شیخ مجیب الرحمٰن وی شامل سن ایمر جنسی دے تحت گرفتار کر لیاگیا ١٣) ایہ چھ نکات کداں وجود وچ آئے تے انہاں دا خالق اصل وچ کون سی، اس بارے وچ متضاد آراء پائی جاندی نیں ۔ اکثر لوگاں دا خیال اے کہ شیخ مجیب الرحمٰن ہر گز اس ذہانت دے مالگ نہاں سن جو انہاں نکات دی تشکیل دے لئی ضروری سن جدوں کہ مسٹر نورالامین دا خیال اے کہ انہاں دے پیچھے کسے غیر ملکی طاقت دا ہتھ سی! چند ہور حضرات دا ایہ وی کہنا اے کہ انہاں نکات نوں مشرقی پاکستان دے سی ایس پی افسران دے اک گورپ نے کسے بینکار توں مل کر ترتیب دتا۔ پر اک گواہ اے دے رفیق الحسن نے مبینہ طور اُتے مسٹر الطاف گوہر نوں چھ نکات دا خالق قرار دیتے ہوئے ایہ انکشاف کیتا کہ انہاں مذکورہ بالا بینکار دے توسط توں شیخ مجیب الرحمن نوں بھیجا گیا سی۔ اس گواہ نے مزید انکشاف کرتے ہوئے ایہ وی کہیا ایہ سب کچھ ایوب دی رضا مندی توں کیتا گیا سی اوہ شیخ مجیب نوں اپنا آلہ کار بنا کر اس آل پارٹیز کانفرس نوں ناکام کرنا چاہدے سن جو نوابزادہ نصراللہ خان نے لاہور وچ طلب دی سی۔ پر مسٹر الطاف گوہر نے اس واقعے دی تردید کرتے ہوئے دسیا کہ اس وچ انہاں دا کوئی عمل دخل نہاں سی۔ گواہ رفیق الحسن نوں اس بات دا علم کانفرس شروع ہونے توں ذرا پہلے اس وقت ہویا جدوں شیخ مجیب الرحمٰن نے انہاں نکات دی اک نقل ( اتفاق) دے ایڈیٹر مانک میاں دے حوالے دی جو خود وی عوامی لیگ دے ارکان سن بہر حال حقیقت چاہے کچھ وی ہو، واقعہ ایہ اے کہ ایہ چھ نکات اسی کانفرنس دے انعقاد توں پیشتر سامنے آئے سن۔ ١٤) ایتھے ایہ بات وی قابلِ ذکر اے کہ نویں آئین دے نفاذ دے نال ای صوباں دے گورنر وی تبدیل کر دتے گئے سن۔ نواب آف [[کالا باغ]] نوں مغربی تے مسٹر عبد المنعم خان نوں مشرقی پاکستان دا گورنر مقرر کیتا گیا سی۔ نواب اج کالا باغ جمہوریت دے سخت مخالف سن جدونکہ منعم خان نوں مشرقی پاکستان وچ قطعاَ َ کوئی مقبولیت حاصل نہاں سی، پر انہاں دونے نے اس بے رحمی دے نال اپنے اختیارات دا استعمال کیتا کہ ایوب حکومت دا امیج دھندلا کر رہ گیا۔ انہاں نے سیاسی لیڈراں دی پکڑ دھکڑ شروع کر دی، اخبارات نوں بند کر دتا حتٰی کہ پریس وی ضبط کر لئی گئے۔ انہاں اقدامات دے نتیجے وچ روز افزاں کشیدگی نوں ختم کرنے وچ یقناَ َ کوئی مدد نہاں مل سکتی سی۔ ١٥) دوسرا عنصر جس نے اس مرحلے اُتے بے اطمینانی تے کشیدگی وچ اضافہ کیتا اوہ فیلڈ مارشل ایوب خان دے اپنے بیٹاں دا کردار سی نہ صرف روزمرہ ملکی امور و معاملات وچ غیر ضروری مداخلت کرنے لگے سن بلکہ ناجائز ذاتی مفادات دی تکمیل دے لئی اپنی حیثیت دا وی استعمال کردے سن۔ انہاں وچوں اک تو قومی اسمبلی دا رکن بننے دے بعد اپنے باپ دی سرپرستی وچ اک وڈا صنعتکار بننے وچ وی کامیاب ہو گیا۔ ١٦) انہاں باتاں توں قطع نظر، ملک وچ تیز رفتار صنعتی ترقی دے نتیجے وچ دولت دی غیر مساوی تقسیم عام ہونے لگی کیونجے انہاں اس طرح ملک دی دولت رفتہ رفتہ مغربی پاکستان دے چند گھراناں تک ای محدود ہو کر رہ گئی سی۔ عام طور اُتے کہیا جاندا اے کہ ملک دی تمام دولت مغربی پاکستان دے بائیس صنعتی خانداناں دے ہاتھاں وچ جمع ہو گئی اے۔ جس دے سبب مغربی پاکستان وچ ظاہر اے ترقی تے خوشحالی دی رفتار نسبتاَ َ زیادہ تیر سی۔ چنانچہ مشرقی پاکستان دے عوام نے انہاں صنعتکار خانداناں نوں تماتر استحصال تے حق تلفی دا ذمہ دار قرار دیتے ہوئے مغربی پاکستان دے خلاف نفرت انگیز پروپیگنڈہ شروع کر دتا جس دا بنیادی سبب دونے صوباں دے معاشی تے اقتصادی عدم مساوات تے تفاوت دے علاوہ ایہ وی سی کہ ایوب حکومت نوں جن مسلح افواج دی تائید و حمایت حاصل سی، انہاں دی اکثریت دا تعلق مغربی پاکستان توں سی۔ ١٧) حالانکہ مارشل لا دا بنیادی مقصد ملک توں کرپشن تے بدعنوانیاں دا جڑ توں خاتمہ کرنا سی لیکن ایہ دیکھ کر حیرت ہوتی اے کہ اس دے برعکس ایوب خان دی ناں نہاد آئینی حکومت دے دوران وچ کرپشن تے بداعنوانیاں اپنے عروج نوں پہنچ چکی تھاں اصل وچ بنیادی جمہوریتاں دا نظام اس تمام کرپشن دا بنیادی سبب سی جس دے نتیجے وچ ملک دے ہر گوشے وچ بد عنوانیاں نوں فروغ حاصل ہو رہیا سی۔ پر ڈھکے چھپے الفاظ وچ ایہ وی کہیا جادا سی کہ حکومت خون انہاں (بی ڈی ممبرز) دی بدعنوانیاں دی حوصلہ افزائی کر رہی اے کیونجے صدارتی انتخابات دے لئی انتخابی ادارے دی تشکیل وی ایہی کرتے نیں ۔ ایہ لوگ کھلم کھلا سب توں ودھ کر بولی لگانے والے نوں اپنا ووٹ بیچ دتا کردے سن۔ اس دے نال نال ایوب خان دی مسلح افواج نوں ہرقیمت اُتے راضی خوشی رکھنے والی پالیسیاں نے وی انہاں دے خلاف رفتہ رفتہ عوامی ناراضی تے خفگی نوں جنم دتا جس دے تحت افواج نوں زمیناں دی جا رہی تھاں۔ انہاں دی تنخواہاں تے پنشن وچ اضافہ کر دتا گیا سی تے فو ج توں ریٹائرمنٹ دے بعد وی انہاں ملازمتاں دی جا رہی تھاں۔ ١٨) انہاں تمام عوامل نے مل کر حکومت دے خلاف شدید ناراضی تے نفرت دے جذبات پیدا کر دتے سن۔ پورا ملک بے چینی تے بے اطمینانی دا شکار سی کہ اسی اثناء وچ سابق وزیر خارجہ مسٹر ذو الفقار علی بھٹو نے 1967ماں [[پاکستان پیپلز پارٹی]] دے قیام دا اعلان کر دتا اورایوب خان دے خلاف چلنے والی تحریک وچ پورے زور شور دے نال شامل ہو گئے۔ اپوزیشن نے اپنی تحریک دا پہلا ہدف صوبائی گورنراں تے انہاں دی جانب توں ایمرجنسی دے تحت اختیارات دے ناجائز استعمال نوں قرار دتا چنانچہ تمام سیاسی جماعتاں نے مل کر ایمرجنسی اٹھالینے دا مطالبہ کر دتا تے (یونائیٹڈ نیشنل کمانڈ) دے ناں توں اک مشترکہ جماعت قائم کر لی۔ مسٹر بھٹو دی پاکستان پیپلز پارٹی نے اس وچ شرکت نہاں دی پر جمہوریت دی بحالی تے دولت دی منصفانہ تقسیم تے مساویانہ تقسیم دے لئی انہاں نے اپنی حکومت مخالف مہم نوں برابرجاری رکھیا۔ بہرحال انہاں تمام باتاں دا حکومت اُتے کوئی اثر نہ ہو سکا۔ تمام سیاسی لیڈر جن وچ مسٹر بھٹو وی شامل سن گرفتار کر لئی گئے تے اسمبلی وچ اپنی اکثریت دے بل اُتے حکومت نے ملک وچ ایمرجنسی نوں بدستور قائم رکھنے دی قرارداد منظور کرالی۔ ١٩) اس مرحلے اُتے نواب آف کالا باغ تے فیلڈ مارشل ایوب خان دے درمیان وچ اختلافات پیدا ہو گئے جس دے نتیجے وچ نواب آف کالا باغ نے اپنے عہدے توں استعفٰی دتے دتا تے انہاں دی بجائے اس وقت دے کمانڈر انچیف، جنرل محمد موسیٰ نوں مغربی پاکستان دا گورنر مقرر کرتے ہوئے جنرل یحیٰی خان نوں کمانڈر انچیف دے عہدے اُتے ترقی دے دتی گئی۔ جنرل موسی نے نہ صرف زیر حراست سیاسی لیڈراں نوں رہیا کر دتا بلکہ مصالحانہ اقدامات دے نتیجے وچ بلوچستان دے مری، بگٹی تے مینگل قبائل دے لئی معافی دا اعلان کرتے ہوئے انہاں دی سابقہ سرداری حیثیت نوں بحال کر دتا گیا۔ ٢٠) مشرقی پاکستان وچ گورنر منعم خان دے جبری اقدامات بدستور جاری سن۔ شیخ مجیب الرحمٰن اُتے ہور 35 افراد دے ہمراہ مسلح بغاوت دے ذریعے مشرقی پاکستان دی ملک توں علیحدگی دی سازش دے الزامات عائد کیتے گئے سن تے انہاں اُتے (اگرتلہ سازش کیس) دے عنوان توں مقدمہ بنادیا گیا سی۔ جس دا آغاز جون 1968ء وچ ہویا۔ مغربی پاکستان وچ گورنر جنرل محمد موسیٰ دے مصالحانہ اقدامات دے باوجود حکومت دے خلاف ایجی ٹیشن برابر زور پکڑتا جا رہیا سی جس نے نومبر 1968ء وچ کافی سنگین صورت اختیار کر لی جس وچ ملک دے سارے طبقات شامل سن۔ وکیلاں، ڈاکٹراں تے طلبہ نے جلوساں دی شکل وچ حکومت دے خلاف مظاہرے شروع کر دتے تے ایوب توں استعفٰی دا مطالبہ کیتا جانے لگیا حتٰی کہ فیلڈ مارشل ایوب خان اُتے پشاور وچ اک جلسے توں خطاب دے دوران وچ قاتلانہ حملہ وی کیتا گیا جدوں حکومت نے محسوس کر لیا کہ ایجی ٹیشن اُتے قابو پانے دی غرض توں اس دی تمام کوششاں لا حاصل تے بے سود ثابت ہو رہی نیں تو مجبور ہو کر اس نے تمام سیاسی لیڈراں نوں قید توں رہیا کر دتا تے اپوزیشن لیڈراں نوں روالپنڈی وچ، راؤنڈ ٹیبل کانفرنس وچ شرکت دی دعوت دیدی پر سیاسی جماعتاں نے جو اس وقت تک ( ڈائریکٹ ایکشن کمیٹی) قائم کرچکی تھاں۔ راؤنڈ ٹیبل کانفرس وچ شرکت دی پیشگی شرط عائد کرتے ہوئے مطالبہ کیتا کہ ایمرجنسی نوں فی الفور اٹھالیا جائے ورنہ ایجی ٹیشن بدستور جاری رہے گا۔ 14 فروری1969ء نوں اپوزیشن دی جانب توں ملگ گیر ہڑتال دا اعلان کیتا گیا۔ اس دن متعدد جلوس نکالے گئے جن وچ پولیس توں تصادم ہویا جس دے نتیجے وچ بے شمار افراد زخمی ہو گئے۔ مسٹر بھٹو نے جو ہن تک زیر حراست سن، [[بھوک ہڑتال]] کرتے ہوئے حکومت توں مطالبہ کیتا کہ ایمر جنسی نوں فوری طور اُتے اٹھا لیا جائے آخر کار 17فروری 1969کو حکومت نے ایمرجنسی اٹھانے دا اعلان کر دتا جس دے نتیجے وچ مسٹر بھٹو رہیا کر دتے گئے۔ ٢١) حکومت دے اس اقدام دے بعد، ڈائریکٹ ایکشن کمیٹی توں راؤنڈ ٹیبل کانفرنس وچ شمولیت اُتے آمادگی ظاہر کر دی پر پاکستان پیپلز پارٹی عوامی لیگ تے نیشنل عوامی پارٹی نے اس کانفرنس وچ شرکت توں انکار کر دتا۔ کانفرنس دے انعقاد توں پیشتر ہونے والے ابتدائی مذکرات تعطل دا شکاکر ہو گئے جس دے بعد کمیٹی نے حکومت توں مطالبہ کیتا کہ شیخ مجیب الرحمٰن نوں وی رہیا کرکے کانفرنس وچ شرکت اُتے آمادہ کیتا جائے۔ شیخ مجیب الرحمٰن پیرول اُتے رہیا ہو کر اس کانفرنس وچ شرکت اُتے آمادہ ہوچکے سن کہ اسی اثناء وچ اگر تلہ سازش کیس دے اک ملزم نوں فرار ہونے دے شبے وچ گولی مار کر ہلاک کر دتا گیا۔ اس دی لاش اس دے عزیزاں دے سپرد کر دتی گئی جو اس دی میت نوں جلوس دی شکل وچ لے کر شہر دی شاہراہاں توں لنگھے جس وچ اک بپھرا ہویا ہجوم وی شامل ہو گیا جس نے انتہائی سنگین نوعیت اختیار کرلی تے پورے مشرقی پاکستان نوں اپنی لپیٹ وچ لے لیا۔ ڈھاکہ، کشتیا تے نواکھالی وچ پولیس نے مظاہرین اُتے فائرنگ کر دی جس وچ نو افراد ہلاک تے 51 زخمی ہو گئے۔ چنانچہ شیخ مجیب الرحمٰن نے مطالبہ کر دتا کہ اوہ اس وقت تک راونڈ ٹیبل کانفرنس وچ شریک نہاں ہوں گے جدوں تک اگرتلہ سازش کیس واپس نہاں لے لیا جاندا۔ 21فروری 1969 نوں ایوب خان نے اپنے اس فیصلے دا اعلان کیتا کہ اوہ آئندہ صدارتی انتخابات وچ حصہ نہاں لیں گے تے 22 فروری نوں اوہ آرڈیننس وی کالعدم قرار دے دتا گیا جس دے تحت قائم کردہ ٹریبونل دے روبر شیخ مجیب الرحمٰن تے انہاں دے ساتھیاں دے خلاف سازش دا مقدمہ چلایا جا رہیا سی جس دے نتیجے وچ شیخ مجیب رہیا کر دتے گئے تے بعد وچ راونڈ ٹیبل کانفرنس وچ شریک ہوئے۔ اس کانفرنس وچ ایوب خان اس بات اُتے رضامند ہو گئے کہ ملک وچ [[پارلیمانی نظام]] حکومت قائم ہوگا تے اسمبلیاں دے انتخابات براہ راست بالغ رائے دہی دی بنیاد اُتے ہوں گے جس دے بعد نوابزادہ نصراللہ خان نے ڈائریکٹ ایکشن کمیٹی توڑنے دا اعلان کر دتا پر شیخ مجیب الرحمٰن نے مشترکہ اپوزیشن توں ایہ کہہ کر علیحدگی اختیار کر لی کہ اس نے علاقائی خود مختاری تے ون یونٹ دے خاتمے دے لئی انہاں مطالبات دی تائید نہاں دی۔ ٢٢) ایوب خان نے اپنے گورنراں نوں وی تبدیل کر دتا، اس دے باوجود مشرقی پاکستان وچ ایجی ٹیشن بدستور جاری سی اور10 توں 20 مارچ دے دوران وچ 39افراد نوں ڈھاکہ وچ قتل کر دتا گیا تے لوٹ مار تے آتشزنی دے وی متعدد واقعات رونما ہوئے۔ ٢٣) نویں گورنراں دے تقرر دے بعد کشیدگی وچ وی کمی آچلی سی تے تحریک وی رفتہ رفتہ دھیمی ہونے لگی سی کہ اچانک 25 مارچ 1969 نوں فیلڈ مارشل محمد ایوب خان نے ایہ اعلان کر دتا کہ اوہ اپنے عہدے توں الگ ہوچکے نیں تے انہاں نے اقتدار کمانڈر انچیف جنرل آغامحمد یحیٰی خان دے سپرد کر دتا اے۔ اس طرح پاکستان وچ ایوبی عہد دا خاتمہ ہو گیا پر ایہ کہنا ضروری اے کہ نسبتاَ َ ایہ اک ایسا دور تھاجس وچ خاصا استحکام سی اورتمام شعباں وچ قابلِ ذکر تعمیر و ترقی دا کم ہواتھا حتٰی کہ مشرقی پاکستان وچ وی متعدد ترقیاندی منصوبے مکمل کیتے گئے اسی دور وچ پاکستان دی عزت اوروقار وچ متعدد بار اضافہ ہویا تے اقوام عالم وچ اسے اک نمایاں مقام وی ملیا لیکن بدقسمتی توں ایتھے سیاسی بلوغت دا ہمیشہ فقدان رہیا۔ اگر ایوب خان تمام اختیارات اپنی ذات وچ مرکوز نہ کر لیتے تے سیاسی فہم و فراست دا مظاہرہ کرتے ہوئے عوام نوں حکومت وچ شرکت دا حقیقی احساس دلانے وچ کامیاب ہوجاندے تو اس بدقسمت ملک دی تریخ مختلف ہوتی تے تریخ وچ انہاں دا ناں پاکستان دے عظیم( سپاہی مدبر) دی حیثیت توں ہمیشہ دے لئی محفوظ ہوجاندا۔ کچھ لوگاں دا خیال اے کہ جنوری 1969ء وچ اپنی سنگین علالت دے سبب اوہ خود حکومت توں الگ ہو گئے سن، ورنہ اوہ حالے اک طویل عرصے تک بر سر اقتدار رہنا چاہدے سن پر اس موضوع اُتے اساں آئندہ باب وچ گفتگو کرے گا۔ جدوں ایہ سوال زیر بحث آئے گا کہ انہاں دی سنگین علالت دا کسے نے ناجائز فائدہ تو نہاں اُٹھایا۔ == باب پنجم ایوب خان دے دور دے آخری ایام == جنوری 1968ء دے آخر وچ صدر پاکستان فیلڈ مارشل محمد ایوب خان بیمار ہو گئے! اگرچہ عوام وچ اس بات دا اعلان نہاں کیتا گیا سی اصل وچ انہاں نوں دل دا شدید دورہ پیتا سی تے کچھ عرصے تک اوہ بولنے توں وی معذور رہے سن تو اوہ اپنے فرائض کیتا انجام دیتے لیکن دنیا نوں ایہی دسیا گیا کہ انہاں اُتے انفلوئنزا دا حملہ ہویا اے۔ ٢) لٰہذا ایہ تجویز پیش کیتی گئی کہ جدوں توں ایوب خان بیمار ہوئے سن، آرمی دے کمانڈر انچیف جنرل محمد آغا یحیٰی خان نوں عارضی طور اُتے ایوان صدر دا کنٹرول دے دتا جائے۔ سیکرٹریاں تے وزیراں توں صدر دی ملاقات بند ہو گئی صدر دا مشیر جوان دے بوہت قریب ہُندا سی ہن اوہ وی انہاں توں نہاں مل سکدا سی اس توں پہلے زیادہ تر فیصلے مشیر دے ذریعے ای منظر عام اُتے آندے سن۔ مسئلہ ایہ سی صحت یاب ہونے دے بعد وی صدر دی حیثیت کم ہو کر اک ناں دے سربراہ دی رہ گئی سی کیونجے شروع وچ تو جسمانی طور اُتے کوئی کم کرنے دے لائق نہاں سن انہاں دی ایہ حیثیت اس وقت تک جاری رہی جدوں تک کہ25 مارچ 1969کو یحیٰی خان نے مارشل لا دا اعلان کرکے حکومت سنبھال لی تے خود مارشل لا ایڈمنسٹریٹر تے بعد وچ صدر ہونے دا اعلان کر دتا۔ ٣) وڈی عجیب صورت حال پیدا ہو گئی سی۔ ایسا سیاسی جوش و خروش پیدا ہو گیا جو بعد وچ ایوب خان دے حکومت چھڈنے اُتے ختم ہویا۔ سیاست دے اک [[طالب علم]] دے لئی بعد وچ جو بے چینی پیداہوئی اس دا اندازہ لانا مشکل نہاں سی۔ ایہ بات وی درست اے کہ ایوب خان دی بیماری نے اک سیاسی تحریک نوں جنم دتا جو بہرحال شروع ہونی سی۔ اس تحریک دے شروع ہونے وچ دوسرے عوامل وی کارفرما سن دیکھنے وچ تو ملک وچ اک آئینی حکومت بر سر اقتدار سی تے معمول دا کاربارِ حکومت چلا رہی سی۔ اگر صدر بیماری دی وجہ توں اپنے فرائض انجام دینے دے لائق نہ رہے تو آئین وچ دتا گیا اے کہ اسپیکر عارضی طور اُتے صدر دا عہدہ سنبھال لے گا لیکن اگر صدر ذہنی جاں جسمانی کمزوری دی وجہ توں معذور ہو گیا اے تو اسے اسمبلی وچ اک قرارداد منظور کرکے ہٹایا جاسکتاہے۔ ( لیکن ایہ اک طویل طریقہ کار سی جس وچ میڈیکل معائنہ وی شامل سی) اس قرارداد دے منظور ہونے دے بعد اسپیکر عارضی طور اُتے کچھ آئینی اقدامات اٹھائے گا تے بعد وچ اس عہدے پرمستقلاَ َ فائز ہو جائے گا۔ لیکن 1962ء دے آئین دی دفعات تے اسی دی دوسری دفعات وچ ذہنی جسمانی معذوری دا ایہ مطلب نہاں ہو سکتا کہ جدوں وی صدر بیمار ہو جائے تے اوہ اتنا بیمار ہو جائے کہ صاحبِ فراش ہو جائے تو اپنا عہدہ چھڈنا ہوگا نہ ای اس دا ایہ مطلب اے کہ تھوڑے عرصے دے لئی وی جداں اک دو دن دے لئی صدر بے ہوش ہو جائے (جیسا کہ دسیا گیا سی کہ ایوب خان ہو گئے سن) وی اس طرح دے اقدامات دی ضرورت اے۔ لیکن اس دا مطلب ایہ اے کہ اگر صدر کسے ایسی بیماری وچ مبتلا ہو جو سنگین اے تے اس دے فرائض دی ادائیگی وچ رکاوٹ ڈالتی اے کافی عرصے تک اسے نااہل رکھتی اے جاں اتنے عرصے تک اسے معذور رکھتی اے جس دا اندازہ نہاں کیتا جاسکتا تد آئین دے مطابق ضروری اقدامات کیتے جائے گا ۔ ٤) کسے صورت وچ وی چاہے صدر تھوڑے عرصے دے لئی بیمار ہویا ہو جتھے آئین ول رجوع ہونے دی ضرورت ہو جاں طویل عرصے دے لئی اپنے فرائض انجام دینے توں معذور ہو گیا ہو جس وچ آئین دے مطابق عمل کرنا ضروری اے۔ یحیٰی خان دا اعوان صدر دا کنٹرول سنبھالنا تے ملک دی حکومت چلانا آئین دی خلاف ورزی اے۔ اگر جنرل یحیٰی خان نے ایسا کیتا اے جس دا انہاں اُتے الزام لایا جاندا اے تو اوہ سنگین خلاف ورزی دے مجرم نیں ۔ ایسے حالات وچ ملک سنبھالنے وچ انہاں دی نیک نیتی اُتے شک کیتا جاسکتا اے۔ اس الزم دے بارے وچ ثبوت دا معائنہ ضروری اے۔ اس سلسلے وچ جس گواہ نے سب توں زیادہ مستحکم شہادت دی اوہ الطاف گوہر نیں جو اس وقت اطلاعات دے سیکرٹری سن۔ الطاف گوہر وڈے تجربہ کار سول سرونٹ نیں تے ہمارے خیال وچ اوہ وڈے لائق وی نیں شاید انہاں خوبیاں دی وجہ توں فیلڈ مارشل انہاں اُتے بوہت بھروسا کردے سن ہمارے کول کئی لوگاں دی شہاددیاں نیں جن توں معلوم ہُندا اے کہ اوہ اک مخصوص حیثیت رکھدے سن تے انہاں اُتے صدر نوں اعتماد سی۔ جنرل یحیٰی نے اپنی گواہی وچ کہیا فیلڈ مارشل ایوب خان دی نظر وچ الطاف گوہر کوئی غلطی نہاں کرسکتے لہٰذا الطاف گوہر جیسی حیثیت دے شخص ول توں اس الزام اُتے غور کیتے جانے دی ضرورت اے۔ ٥) الطاف گوہر دے مطابق اوہ ڈھاکہ وچ سن تے صدر توں انہاں دی گزشتہ ملاقات 28 جنوری 1968ء نوں ہوئی سی اس وقت اوہ تندرست سن۔ الطاف گوہر نوں ڈھاکہ وچ دسیا گیا کہ صدر دا پہلی تریخ نوں ہونے والا خطاب گلے دی تکلیف دی دی وجہ توں ملتوی کر دتا گیا اے۔ ایہ خطاب ہر مہینے پہلی تریخ نوں ہُندا سی لہٰذا اوہ اپنے پروگرام دے مطابق کم کرتے رہے تے 3 جاں 4 فروری نوں ڈھاکہ توں واپس آ گئے۔ روالپنڈی پہنچ کر صدر دے پبلک ریلشنز آفیسر نے جو وزارت اطلاعات دے ملازم سن دسیا کہ صدر بوہت بیمار نیں لہٰذا انہاں دا پہلا رد عمل ایہ سی کہ اوہ دوڑ کر ایوان صدر جائاں مگر اوہ ایسا نہاں کرسکے کیونجے انہاں دی بیٹی زخمی ہو گئی سی اوراسے ڈاکٹر دے کول لے جانے دی ضرورت سی۔ دوسرے دن جدوں اوہ ایوان صدر پہنچے تو صدر دروازہ بند سی تے گارڈ نے انہاں توں کہیا کہ کسے شخص نوں وی اندر جانے دی اجازت نہاں اے۔ الطاف گوہر نے اپنے وزیر [[خواجہ شہاب الدین]] توں بات دی تے اس دے ذریعے صدر دے مشیر فدا حسین توں بات دی۔ ٦) ایہ سمجھنے دے لئی فدا حسین توں بات کرنے دی کیتا اہمیت سی ایہ ضروری اے کہ فدا حسین دے مربے دی تفصیل بنائی جائے اوہ جون1966 توں صدر دے پرنسل سیکرٹری سن لیکن جس زمانے دا ایہ ذکر ہو رہیا اے اس پہلے صدر انہاں اُتے اس قدر بھروسا کردے سن کہ اوہ انہاں کابینہ دا درجہ دینا چاہدے سن۔ فدا حسین کہتے نیں کہ کسے موقع اُتے وی اوہ سیاسی مشیر نہاں رہے بلکہ اوہ اک طرح دے پرسنل اسسٹنٹ سن جس وچ پرسنل اُتے زیادہ زور سی لیکن کابینہ سطح اُتے انہاں دی ترقی کامطلب سی کہ فدا حسین نوں سیاست دے دائرے وچ لایا جائے لیکن اس بات دی خواہش نہ تو صدر نوں سی تے نہ ای ایسا فداحسین چاہدے سن اس وجہ توں انہاں اک مشیر دا مرتبہ دتا گیا سی۔ اس لئی الطاف گوہر دا فدا حسین نوں ٹیلیفون کرنا جاں اپنے وزیر توں رابطہ کرنا کسے ایسی شخص توں رابطہ کرنے دی کوشش سی جو صدر دے قریب ہو تے ایہ معلوم ہو سکے کہ ایوانِ صدر ممنوعہ علاقہ کیاں ہو گیا اے۔ مسٹر فدا حسین تے اس وقت دے وزیر داخلہ و دفاع ایڈمرل اے آر خان توں رابطہ کرنے دے بعد مسٹر الطاف گوہر اس نتیجے اُتے پہنچے کہ صدر ایوب دی صحت تے حالت دے بارے وچ صحیح معلومات کسے نوں وی حاصل نہاں نیں ۔ اوہ چاہدے سن کہ لوگاں نوں صدر ایوب دی حالت دے بارے وچ دسیا جانا بوہت ضروری اے۔ تے ایہ کہ اس سلسلے وچ وقتاَ َ فوقتاَ َ ہیلتھ بلیٹن وی جاری کیتے جانے چاہاں انہاں دے اس اصرار اُتے انہاں فوری طور اُتے ایوان صدر لے جایا گیا جتھے ایوب خان دے ذاتی معالج نے انہاں ریڈیو اُتے نشر کیتے جانے دی غرض توں اک ہیلتھ بلیٹن دتا جس دے مطابق صدر ایوب نوں نزلے تے بخار دی شکایت سی پر چند دناں دے بعد صدر ایوب نے خود مسٹر الطاف گوہر نوں طلب کیتا جنہاں نے دیکھیا کہ صدر ایوب بستر اُتے لیٹے ہوئے نیں تے اورنج جوس دا اک گلاس انہاں دے ہتھ وچ اے۔ ایہ منظر دیکھ کر انہاں خاص اطمینان ہو گیا پر الطاف گوہر دا کہنا اے کہ صدر ایوب دے ذاتی معالج تے انہاں دے افراد خانہ توں دی جانے والی گفتگو دے نتیجے وچ جو حقیقت انہاں دے علم وچ آئی اوہ ایہ سی کہ انہاں دناں جس واحد شخص کاصدر ایوب توں برابر رابطہ سی اوہ کمانڈر انچیف سن! صدر ایوب تے الطاف گوہر دی ملاقات پنج توں دس فروری دے درمیان وچ ہوئی سی۔ کچھ دناں بعد آدھی رات دا وقت سی صدر دے ذاتی معالج نے الطاف گوہر نوں ٹیلی فون اُتے دسیا کہ انہاں نے صدر ایوب تے گورنر مغربی پاکستان دے درمیان وچ جس ملاقات دا اہتمام کیتا اے اسے منسوخ کر دتا جائے کیونجے طبیعت خاصی ناساز اے جس توں الطاف گوہر نے ایہ تاثر لیا کہ انہاں دی طبیعت دوبارہ بگڑ رہی اے۔ اس دے بعد انہاں دی حالت مزید خراب ہوتی چلی گئی تے ایسا لگدا سی کہ اس دی بحالی وچ خاص طویل عرصہ درکار ہوگا چنانچہ الطاف گوہر نے مسٹر فدا حسین نوں اک خط لکھیا جس دے مطابق لوگ اعتراضات کرتے ہوئے ایہ مطالبہ کر رہے سن کہ آئینی دفعات دا نفاذ کرتے ہوئے قومی اسمبلی دے اسپیکر نوں قائم مقام صدر کر دتا جائے پر اس خط دا کوئی جواب موصول نہاں ہویا۔ الطاف گوہر نے دسیا کہ اس وقت نہ صرف ایہ کہ صدر ای توں کوئی رابطہ قائم نہاں کیتا جاسکدا سی بلکہ فدا حسین توں وی تمام رابطے منقطع ہو چکے سن۔ آخر کار وزیر اطلاعات ایڈوائزر توں رابطہ کرنے وچ کامیاب ہو گئے تے تجویز پیش دی کہ ملک نوں درپیش سنگین صورت حال دے پیش نظر کابینہ دا اجلاس بلایا جائے تے اس اُتے تبادلہ خیال کیتا جائے چنانچہ کابینہ کااجلاس بلایا گیا جس دی صدارت خواجہ شہاب الدین نے دی پر اجلاس کسے حقیقی کارروائی دے بغیر ختم ہو گیا تے سب نوں دسیا گیا کہ صدر ہن چنگی حالت وچ نیں ۔ خواجہ شہاب الدین نے تجویز پیش دی کہ کابینہ دا اجلاس معمول دے مطابق ہر بدھ نوں ہونا چاہیے مگر کسے نے وی اسے ضروری نہاں سمجھیا۔ مسٹرالطاف گوہر دا کہنا اے کہ انہاں دا ایہ تاثر سی کہ کوئی پراسرار بات پس پردہ و رہی اے جس دا نہاں ذاتی طور اُتے علم نہاں سی پر انہاں نے ایہ نتیجہ پہلے بیان کیتی گئی باتاں تے اس حقیقت توں اخذ کیتا کہ انہاں سنجیدہ امور اُتے پریس نوٹ جاری کرنے دی براہ راسٹ ذمہ دار وزارتاں نوں جن وچ انہاں دی سربراہی وچ کم کرنے والی وزارت تے وزارت دفاع شامل سی بالکل مطلع نہاں کیتا جا رہیا سی اسی نوعیت دے امور دی بنا اُتے انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا کہ کمانڈر انچیف نے ایوان صدر دا کنٹرول موثر طور اُتے سنبھال لیا اے انہاں دا کہنا اے کہ مسٹر فدا حسین دے علاوہ جس واحد شخص نوں صدر تک رسائی سی اوہ کمانڈر انچیف سن۔ واضح لفظاں وچ مسٹر الطاف گوہر اس بات نوں اس طرح بیان کرتے نیں کہ صدر دے بیمار ہونے دے وقت 28 جنوری 1968 توں 25 مارچ1969ء نوں ایوب خان دے زوال دے وقت یحیٰی خان صدر پرحاوی رہے ایون صدر دا حقیقی کنٹرول انہاں دے کول رہیا تے حقیقی طور اُتے ملک نوں چلاندے رہے۔ مسٹر الطاف گوہر نے اساں توں کہیا کہ اس بات اُتے یقین کرنے دی وجہ صرف ایہ نہاں کہ نہ صرف اس مختصر وقت وچ جدوں صدر خود کوئی حکم دینے دے قابل نہاں سن انہاں دا ( جنرل یحٰیی خان دا) حقیقی کنٹرول رہیا بلکہ خاصی حد تک صحت یاب ہونے دے بعد صدر محض کٹھ پتلی رہے تے انہاں دے اقدامات یحٰیی خان دی ہدایت دا نتیجہ ہُندے سن۔ اس انتہائی صورت حال دے بارے وچ مسٹر الطاف گوہر دے بیان نوں ایسے دوسرے گواہاں دے بیانات توں تقویت نہاں ملتی جنہاں مسٹر الطاف گوہر ای وانگصدر دی حالت تے ایوان صدر وچ رونما ہونے والے واقعات دے بارے وچ اندازہ کرنے دے مواقع حاصل سن۔ اس بات نوں وی ذہن وچ رکھنا چاہیے کہ خود اپنے بیان دے مطابق مسٹر الطاف گوہر اس وقت مغربی پاکستان وچ نہاں سن جدوں صدر بیمار پئے تے اوہ تن جاں چار فروری نوں روالپنڈی واپس آئے اوہ اس بات دے براہ راست گواہ نہاں نیں کہ ایوب خان دی علالت دے پہلے ہفتے وچ کیتا ہویا۔ مسٹر فدا حسین نے دسیا کہ صدر اک بوہت مختصر وقت دے لئی بات کرنے دے قابل نہاں سن تے خود انہاں ( فدا حسین نوں ) صدر دی علالت دے تیسرے روز یعنی غالباَ َ 2 فروری نوں صدر توں ملنے دی اجازت دتی گئی سی گھٹ توں گھٹ اس وقت توں صدر دل دے شدید دورے توں کمزوری دے باوجود اتنا حواس رکھدے سن کہ انہاں توں کیتا کہیا جا رہیا اے تے کیتا جواب دے رہے نیں پر ایہ بات مسجھ وچ آندی اے کہ اس دے باوجود صدر دے سامنے ایسی چیزاں پیش کرنا ضروری نہاں سمجھیا گیا جنہاں دی اہمیت تے ضرورت دے مطابق صدر دی مداخلت ضروری نہاں سی۔ اس طرح سرکاری طور اُتے طے شدہ نظام دی بجائے بظاہر اک ایسا نظام خود بخود بن گیا جس وچ صدر توں متعلق تمام کمیونی کیشن چاہے اوہ سیکرٹری ول توں ہوں جاں وزیر ول توں جاں کابینہ دی سفارشات دی صورت وچ ہوں ایڈوائزر نوں بھیجی جاندی سی جو بعد وچ صدر توں احکامات حاصل کردے سن اپنی نوعیت دے اعتبار توں ایہ کوئی نواں بات نہاں سی ایہ صدر توں رابطے دا مسلمہ طریق کار اے ساناں اس وچ کوئی آئینی بے قاعدگی نظر نہاں آندی بیماری توں پہلے وزیراں دی براہ راست صدر تک رسائی سی جو خود کابینہ دے اجلاس دی صدارت کردے سن ہن ایہ معمول بن گیا کہ ایڈوائزر صدر دے احکامات حاصل کرو تے اک نوٹ لکھاں کہ اس معاملے وچ صدر دا کیتا فیصلہ اے۔ بعض معاملات وچ قانونی ضرورت دے تحت صدر نوں فائل دے اُتے دستخط جاں Initial کرنے پردے سن۔ مثال دے طور اُتے کسے آرڈیننس دے نفاذ دے لئی صدر دے دستخط ضروری سن۔ مسٹر فدا حسین نے خود صدر دی علالت دے بعد انہاں 2 فروری نوں جاں اس دے قریب دیکھنے دا دعویٰ کیتا اے تے انہاں نے جو خاکہ کھچیا اے اوہ بلاشبہ اک بیمار کمزور تے صاحب فراش شخص دا اے پر اوہ شخص پوری طرح چوکس سی اک تے گواہ جو صدر دے قریب سن تے جن توں اساں نے جرح دی اوہ اس وقت دے وزیر قنون ایس ایم ظفر سن۔ انہاں نے وی دوسراں وانگصدر دی علالت دے بارے وچ سُنواں انہاں 3 جنوری 1968 نوں صدر توں ملاقات دے لئی بلایا گیا اس روز مسٹر ایس ایم ظفر نے صدر دی حالت وچ کوئی غیر معمولی بات نہاں دیکھی اس حقیقت نوں بہرحال پیش نظر رکھنا ہوگا کہ صدر نوں دل دا شدید دورہ پڑ چکا سی مسٹر ظفر نے صدر دی ناک اُتے نشانات دیکھے جن توں ظاہر ہُندا کہ انہاں آکسیجن دتی گئی سی پر صدر ہشاش نظر آ رہے سن تے گلاس توں نارنگی دے جوس دی چسکیاں لے رہے سن۔ اساں نے متعدد لوگاں توں وی جرح دی جواس وقت حکومت دے سیکرٹری سن۔ مثال دے طور اُتے مسٹر غیاث الدین، مسٹر روداد خان، مسٹر ریاض الدین تے مسٹر ایم ایچ صوفی۔ انہاں وچوں کسے نے وی ایسی [[تصویر کشی]] نہاں دی جیسی مسٹر الطاف گوہر نے دی۔ الطاف گوہر خود ای اپنے سابقہ بیان دی تردید کرتے نیں جدوں اپنے بیان دے آخر وچ اوہ کہتے نیں کہ صحت یاب ہونے دے بعد صدر ایوب میڈیکل چیک تساں دی غرض توں انگلینڈ گئے سن جتھے توں واپسی دے بعد انہاں دی حالت قدرے بہتر ہو چکی سن تے اوہ اپنے روزمرہ معمولات ول لوٹ آئے سن پر ہن بقول الطاف گوہر دے انہاں دے روئیے تے سوچ وچ غیر معمولی تبدیلی رونما ہو چکی سی ہن اوہ سختی دے نال بات اُتے اڑنے رہنے اُتے اصرار نہاں کردے سن تے دوسرے فریق دی معقول بات سننے دے بعد اپنے نقطہ نظر وچ تبدیلی پیدا کر لیدے سن لیکن ہن انہاں وچ فوری تے مضبوط فیصلے کرنے دی صلاحیت تقریباَ َ مفقود ہوچکی سی جو کدی انہاں دا طرہءامتیاز سمجھی جاندی سی اس دے باوجود الطاف گوہر نے زور دیتے ہوئے کہیا کہ اس بات دا کوئی سوال پیدا نہاں ہُندا کہ اوہ از خود اپنے عہدے توں الگ ہُندے جاں کوئی انہاں دے احکام دی تعمیل توں نکار کردیندا! اصل سبب اوروجہ اس دی ایہ سی کہ اوہ کمزور تے فیصلہ کرنے دی صلاحیت توں محروم ہوچکے سن۔ اساں نے یحیٰی خان توں وی صدر ایوب دی علالت دے فوری بعد انہاں دے کردار تے روئیے دے بارے وچ پچھیا سی جنہاں نے دسیا کہ اس دی بابت انہاں صدر ایوب دی صاحبزادی نسیم اورنگزیب نے ٹیلی فون اُتے اطلاع دی سی۔ اوہ انہاں انکل کہہ کر مخاطب کرتی تھاں تے اس وقت انہاں دے لہجے توں کافی پریشانی عیاں سی ایہ اطلاع ملنے دے بعد یحیٰی خان بقول انہاں دے، فوراَ َ ایوان صدر پہنچے تے انہاں دے افراد خانہ توں مل کر اپنی تشویش دا اظہار کرتے ہوئے انہاں تسلی دینے دی کوشش دی۔ انہاں نے دسیا کہ انہاں دناں اوہ اکثر اوقات ایوان صدر جایا کردے سن تے انہاں دا مطلب ایہ ہویا کہ انہاں نے صدر ایوب دے ذاتی معالج توں وی یقیناَ َ گفتگو دی ہوگی پر صرف اک واقعے توں اساں جنرل یحیٰی خان دی بدنیندی اُتے مبنی انہاں عزائم دے بارے وچ قطعاَ َ کوئی نتیجہ اخذ نہاں کرسکتے جس دی جانب الطاف گوہر نے اشارہ کیتا! جنرل یحٰیی خان پاکستان آرمی دے اک انتہائی سینئر افسر سن تے صدر ایوب دے جانشین ہونے دے ناتے انہاں توں بے حد قریب وی سن۔ پاکستانی افواج دے کمانڈر انچیف ہونے دی حیثیت توں فیلڈ مارشل صدر ایوب خان، یحیٰی خان اُتے غیر معمولی اعتماد تے بھروسا کردے سن جو صدر ایوب دی کمانڈر انچیف دے عہدے اُتے تقرری دے وقت اک بریگیڈئیر سن چنانچہ پاک افواج دے متعدد اسکیماں تے منصوباں دی تیاری تے انہاں دے عملی نفاذ دے سلسلے وچ انہاں صدر ایوب دا بھر پور اعتماد حاصل سی۔ [[پاک فوج]] دے اک دیرینہ رفیق کار ہونے دے سبب ایہ بات واضح اے کہ انہاں دی صدر ایوب توں گھریلو تعلقات قائم سن لہذا بیگم نسیم اورنگزیب دی جانب توں انہاں ٹیلی فون کرنے دے واقعے توں قطعاَ َ کوئی غلط بیانی جاں مبالغہ آرائی نظر نہاں آندی جس نوں سننے دے فوراَ َ بعد اوہ ایوان صدر پہنچ گئے تے اس واقعے دے بعد اکثر و بیشتر اوتھے جاندے رہے۔ ایہ بات وی قابل فہم اے کہ انہاں نے صدر ایوب دے ذاتی معالج کرنل محی الدین توں وی اس بابت گفتگو دی ہوگی پر اس مفروضے وچ ساناں قطعاَ َ کوئی صداقت نظر نہاں آندی کہ چونکہ انہاں دے معالج دا تعلق پاکستانی آرمی توں سی اس لئی انہاں اک سوچے سمجھے منصوبے دے تحت صدر ایوب دی طبی دیکھ بھال اُتے مامور کیتا گیا سی تاکہ کمانڈر انچیف دی خواہش دے عین مطابق صدر پاکستان اُتے مضبوط گرفت رکھی جاسکے۔ کرنل محی الدین گزشتہ چھ برساں توں صدر ایوب دے ذاتی معالج چلے آ رہے سن تے انہاں دی اس حیثیت دی تقرری توں پہلے وی صدر پاکستان دے ذاتی معالج دا تقرر ہمیشہ آرمی ای توں ہُندا چلا آ رہیا سی چنانچہ ہماری رائے وچ اس بات دا قطعاَ َ کوئی جواز موجود نہاں اے کہ محض فرضی تے بے بنیاد واقعات و حقائق دی بنا اُتے یحیٰی خان توں اس قسم دے الزامات منسوب کردیے جائاں کہ فیلڈ مارشل صدر ایوب خان دی علالت دے بعد اقتدار دی باگ دوڑ انہاں نے خود سنبھال لی سی۔ صدر دی صحت یاب ہونے توں پیشتر اک سازش ک پتا چلا اس سازش دا مقصد مشرقی پاکستان نوں علاحدہ کرنا سی تے اسے اس وقت توں اگرتلا سازش کیس کہیا جاندا اے ایہ ناں اگرتلا قصبے توں لیا گیا جو بھارت وچ سرحد دے قریب واقع اے انکوائری دے دوران معلوم ہویا کہ سازش کرنے والاں وچ کچھ سویلین سن تے کچھ فوجی۔ سوال ایہ پیدا ہویا کہ ایہ مقدمہ کورٹ مارشل وچ چلایا جائے جاں دوسری عدالت وچ کیونجے جو لوگ اس ادارے توں منسلک سن انہاں اُتے دوسرا ادارہ مقدمہ نہاں چلا سکدا سی اس بات دا فیصلہ ہونے تک ملزمان نوں زیر حراست رکھیا گیا لیکن انہاں زیر حراست لوگاں دی فہرست وچ اک ناں شامل نہاں سی جو بعد وچ نہایت شدومد توں لیا گیا۔ ناں شیخ مجیب الرحمٰن دا سی انہاں دا ناں شامل نہ ہونے دی اک توضیح ایہ دی جاندی اے کہ اس وقت ایسا کوئی ثبوت موجود نہاں سی جس دی بنیاد اُتے انہاں دا ناں شامل کیتا جاسکے بلکہ زیادہ صحیح طور اُتے ایہ کہیا جاسکتا اے کہ اس وقت تک دستیاب ثبوت وچ مجیب الرحمٰن دا ناں اک کوڈ نیم توں شامل سی مگر اس وقت ایہ معلوم نہاں ہو سکا کہ ایہ کوڈ نیم مجیب الرحمٰن دا اے لٰہذا اک دوسرا نوٹیفکیشن جاری ہویا جس وچ مجیب الرحمٰن دا ناں شامل کیتا گیا سی۔ اک تے توضیح ایہ وی دی جاندی اے کہ شیخ مجبی الرحمٰن اس وقت زیر حراست سن جدوں پہلا نوٹیفکیشن جاری ہویا جس دا مقصد انہاں لوگاں نوں صرف نظر بند رکھنا سی اس لئی دوسرا آرڈر جاری کرنا غیر ضروری سی۔ خیال سی کہ جدوں اس بات دا فیصلہ ہو جائے گا تو مقدمہ کس شکل وچ چلایا جائے تو ملزمان دی فہرست وچ انہاں دا ناں وی شامل کر لیا جائے گا۔ اس وقت دے وزیر قنون ایس ایم ظفر کہتے نیں کہ انہاں اس معاملے دے بارے وچ اس وقت تک کچھ معلوم نہاں سی جدوں تک انہاں نے نوٹیفکیشن نہاں پڑھیا سی تے اس وقت اس معاملے وچ سامنے آئے جدوں ایہ سوال اٹھا کہ مقدمہ کس فورم اُتے چلایا جائے انہاں دے کہنے دے مطابق کمانڈر انہاں چیف اس بارے وچ بوہت فکر مند سن کہ اوہ مسلح افواج دے افراد اُتے فوجی عدالت دے علاوہ تے کہاں مقدمہ چلانے دی اجازت نہاں دیں گے ایہ سوال وی پچھیا جا سکتا اے کہ فوج توں تعلق رکھنے والے ملزمان علاحدہ علاحدہ فورسز توں تعلق رکھدے سن مگر انہاں سب دے خلاف وی اک ای کورٹ مارشل مقدمہ چلایا جانا سی بہرحال انتخاب ایہ ہویا کہ دو مختلف عدالتاں وچ مقدمہ چلایا جائے اک کورٹ مارشل وچ تے دوسرا سویلین ٹریبونل وچ ایہ خطرہ ظاہر سی کہ انہاں دونے دے فیصلاں وچ فرق ہو سکدا سی۔ ساناں دسیا گیا کہ اس سلسلے وچ ایہ ضروری ہو گیا کہ کمانڈر انچیف توں بار بار ملاقاتاں دی جائاں۔ جی ایچ کیو ملاقاتاں دا سلسلہ جاری رہیا جس وچ وزیر قنون، دفاع دے سیکرٹری تے صدر دے مشیر موجود ہویا کردے سن تمام متعلقہ افراد نے تسلیم کیتا اے کہ ایسا ای ہویا کردا سی اساں تسلیم کرتے نیں کہ کمانڈر انچیف دے نال انہاں کانفرنساں دا صرف ایہ مقصد ہونے دے بارے وچ ساناں شک محسوس ہُندا اے۔ جنرل یحٰیی خان دے مطابق جدوں مقدمہ شروع ہو گیا سی تد ای انہاں توں مشورے کیتے جادے سن اس دی وجہ اوہ ایہ بتاندے نیں کہ انہاں وچ [[فوجی قانون]] دے اہم نکات ملوث سن تے اس لئی انہاں توں مشورہ کیتا جانا ضروری سی اگر فرض کر لیا جائے کہ ایسے نکات زیر غور سن تو وی ایہ نہاں کہیا جاسکتا کہ کمانڈر انہاں چیف ای فوجی قوانین دا سب توں وڈا ماہر سی۔ ہمارے خیال وچ فوج دا متعلقہ شعبہ عینی جج ایڈووکیٹ جنرل دا شعبہ زیادہ مناسب سی۔ آخر وچ منظور قادر دی مدد دے لئی جو سرکاری وکیل سن گروپ کیپٹن اسلم نوں مقرر کیتا گیا۔ ائیر فورس وچ شامل ہونے توں پہلے اوہ کافی عرصے تک وکالت کرچکے سن ایتھے وی اوہ جج اے رحمٰن جو سپریم کورٹ دے ریٹائر جج سن تے مشرقی پاکستان دے ہائی کورٹ دے حاضر سروس ججز، جسٹس ایم آر خان تے جسٹس مقسوم الحکیم شامل سن ٹریبونل نے اس کیس دی سماعت ڈھاکہ وچ شروع دی۔ ١٧) ایہ ضروری اے کہ شیخ مجیب دے پس منظر اُتے اک نظر ڈالی جائے تقسیم توں پہلے مجیب الرحمٰن طالب علم رہنما سن۔ تے اس نے پاکستان دے لئی مسلم لیگ دی تحریک وچ حصہ لیا۔ بعد وچ اوہ عوامی لیگ وچ ایچ ایس سہروردی دے لیفٹنینیٹ رہے۔ اس جماعت نے کئی ناں بدلے شروع وچ ایہ عوامی لیگ سی۔ ایہ بات وی اہم اے کہ 1966ء وچ لاہور وچ اک کنونشن ہویا سی جس وچ فیلڈ مارشل ایوب خان دے خلاف آواز اٹھائی گئی سی اس کنونش دے کنوینر نوابزادہ نصراللہ خان سن کنونشن وچ مجیب الرحمٰن وی شریک سن تے پہلی بار ایتھے ای مشہور چھ نکات پیش کیتے گئے مختلف ذرائع توں ایہ دسیا گیا اے چھ نکات دے خالق مجیب الرحمٰن نہاں سن بلکہ ایہ مغربی پاکستان دے کسے سول سرونٹ نے بنائے سن۔ الطاف گوہر دا ناں وی لیا جاندا اے اس معاملے دی تفصیل وچ جانا ضروری نہاں اے اتنا کافی اے کہ مشرقی پاکستان دے کچھ سول ملازمین نے اس خیال توں متفق ہُندے ہوئے مشرقی پاکستان نوں اگر آزادی نہ ملے تو زیادہ توں زیادہ خود اختیاری حاصل ہو اس نظرئیے وچ حصہ لیا ہوگا۔ اس ڈرافٹ دے الفاظ ہمارے خیال وچ عوامی لیگ دے رہنما جاں شیخ مجیب الرحٰمن توں تعلق رکھنے والے دوسرے لوگ جو زبان دے معاملے وچ کورے سن بغیر کسے مغربی پاکستان دی مدد دے نہاں تحریر کر سکدے سن۔ اہم بات ایہ اے کہ ایہ تصور 1966ء دے کنونشن توں پہلے شروع ہویا سی۔ کنونشن توں پہلے چھ نکات دی اک کاپی نورالامین نوں بھیجی گئی سی جو پاکستان ڈیموکریٹک پارٹی دے رہنما سن۔( رپورٹ لکھتے وقت پاکستان دے نائب صدر سن) انہاں نے پارٹی دے اک تے رکن [[محمود علی]] نوں ایہ ڈرافت دکھایا تے دونے نے س بات اُتے اتفاق کیتا کہ اس وچ علیحدگی دے بیج بوئے گئے نیں جس دی حمایت نہاں کرسکتے۔ محمود علی تے نورالامین ایہ سمجھ رہے سن کہ ایہ کاپی انہاں ای ملی اے لیکن اس وقت انہاں تعجب ہویا جدوں کنونشن وچ شیخ مجیب الرحمٰن نے چھ نکات دی کاپی کڈ کر دکھائی۔ سب نوں حیرت ہوئی مگر زبان اوہی سی جو نورالامین دی کاپی دی سی جو انہاں ڈھاکہ بھیجی گئی سی۔ ١٨) ایتھے اُتے ایہ بات مفید ہوگی کہ اس وقت تحریر کیتے گئے چھ نکات نوں ایتھے دہرایا جائے پوائنٹ نمبر ١ قرارداد لاہور دے مطابق آئین نوں حیقی معناں وچ اک فیڈریشن دی ضمانت دیتے ہوئے بالغ رائے دہی دی بنیاد اُتے مقننہ دی بالادستی تے پارلیمانی طرز حکومت اُتے مبنی ہونا چاہیے۔ پوائنٹ نمبر ٢ وفاقی حکومت صرف دو محکمے یعنی دفاع تے امور خارجہ اپنے کول رکھے گی، جدوں کہ ہور محکمے وفاق دی تشکیل کرنے والی وحدتاں وچ تقسیم کردیے جائے گا۔ پوائنٹ نمبر ٣ الف) ملک دے دونے بازوؤں وچ دو علاحدہ مگر باہمی طور اُتے تبدیلی ہو جانے والی کرنسی متعارف کرائی جائے جاں ب) پورے ملک دے لئی اک ای کرنسی رائج دی جائے پر اس دے لئی موثر آئینی دفعات دی تشکیل ضروری اے تاکہ مشرقی پاکستان توں مغربی پاکستان نوں رقومات دی ترسیل روکی جاسکے۔ مشرقی پاکستان دے لئی علاحدہ بینکنگ ریزورز قائم تے الگ مالیاندی پالیسی اختیار دی جائے۔ پوائنٹ ٤ محاصل تے ٹیکساں دی وصولی دے اختیار نوں وفاق دی وحدتاں دے کول رکھیا جائے۔ مرکز دے کول ایسا کوئی اختیار نہاں ہونا چاہیے پر فیڈریشن وفاقی وحدتاں دے ٹیکساں وچ حصے دار ہوگی تاکہ اوہ اپنی ضروریات پوری کرسکے۔ ایسے وفاقی فنڈز پورے ملک توں جمع ہونے والے ٹیکساں دے طے شدہ فیصدی تناسب اُتے مشتمل ہوں گے۔ پوائنٹ نمبر ٥ (الف) دونے بازوؤں وچ زرمبادلہ دی آمدنی دے لئی دو علاحدہ اکاؤنٹس ہونے چاہاں تے ب) مشرقی پاکستان دی آمدنی نوں مشرقی پاکستان تے مغربی پاکستان دی آمدنی نوں مغربی پاکستان دے کنٹرول وچ ہونا چاہیے۔ ج) مرکز دی زرمبادلہ دی ضروریات، دونے بازوؤں نوں مساوی طور اُتے جاں کسے طے شدہ تناسب دے مطابق پوری کرنا ہوں گی د) ملکی مصنوعات دی دونے بازوؤں دے درمیان وچ آزادانہ نقل و حمل اُتے کوئی ڈیوندی عائد نہاں دی جائے گی۔ ہ) آئین دی رو توں وفاقی وحدتاں نوں ایہ اختیارات حاصل ہوں گے کہ غیر ملکاں وچ تجارتی مشن دے قیام دے نال تجارتی معاہدے نیز تجارتی تعلقات قائم کر سکاں۔ پوائنٹ ٦ مشرقی پاکستان دے لئی ملیشیا جاں ملٹری فورس دا قیام، اس سوال اُتے کنونشن تقسیم ہو گیا۔ ١٩) جو تحریک ایوب دورحکومت تے انہاں دے بنائے ہوئے دستور دے خلاف اعلان تاشقند دے بعد شروع ہوئی سی اس نے صدر دی علالت دے وقت مقبولیت حاصل نہاں دی سی۔ ٢٠) ہن تحریک کسے اک جماعت دی تحریک نہاں سی تے نہ ای اس کاکوئی متفقہ رہنما سی تے نہ ای کوئی ایسا گروپ سی جو اس تحریک دی رہنمائی کرتا تے کسے مخصوص منزل ول لے جاندا۔ ایہ درست اے کہ کچھ اہم سیاست دان اس توں منسلک سن جن وچ خاص طور اُتے ذو الفقار علی بھٹو دا ذکر کیتا جاسکتا اے جنہاں نے ستمبر 1967ء وچ اک نواں پارٹی منظم کرنا شروع کردی سی اس دا ناں پاکستان پیپلز پارٹی سی۔ طلبہ، سیاست دان، کسان تے مزدور سب ای اس تحریک وچ شامل ہو گئے تے ہڑتالاں تے جلوس روزمرہ دا معمول بن گئے۔ اس تحریک وچ کوئی اشتراک متفقہ مقصد نہاں سی بس ایوب حکومت نوں ختم کرنے دا تے اس آئین نوں ختم کرنے دا مطالبہ سی جو 1962ء وچ نافذ کیتا گیا سی۔ اس بات اُتے کوئی اتفاق نہاں سی کہ انہاں ختم کرنے دے بعد انہاں دی جگہ کون لے گا۔ اگرچہ اس بات اُتے اتفاق پایا جا رہیا سی کہ نواں نظام وفاقی پارلیمانی ہونا چاہیے۔ کیونجے گزشتہ عشرے دے صدارتی نظام دا خاکہ لوگاں دے ذہن وچ اک آمرانہ نظام دا سی لہٰذا ایہ تحریک اس نظام دی نفی وچ سی۔ اک دو جماعتاں نوں ای عوام دا اعتماد حاصل نہاں سی تے نہ ای کوئی اس طرح دا مخصوص پروگرام سی جداں آل انڈیا نیشنل کانگریس تے آل انڈیا مسلم لیگ دا تقسیم توں پہلے سی۔ ایہ دونے اپنے متضاد پروگرام رکھتی تھاں مگر اک نکتے اُتے متفق تھاں اوہ ایہ کہ برصغیر نوں مکمل آزادی حاصل ہونی چاہیے۔ اساں اس بات اُتے اس لئی زور دے رہے نیں کہ جدوں صدر ایوب خان نے آخر کار سیاسی پارٹیاں توں مذاکرات دا فیصلہ کیتا کوئی ایسا رہنما جاں کئی رہنما، اک جماعت جاں کئی جماعتاں اس دی اہل نہ تھاں کہ اوہ مطالبات اُتے مذکرات کر سکتاں تے شرطاں منظور کراتاں۔ ہمارے خیال وچ اسی وجہ توں بعد وچ بلائی گئی راؤنڈ ٹیبل کانفرنس ناکام ہو گئی اس وقت تک 12 نومبر1968ء نوں ڈیفنس آف پاکستان رولز دے تحت بھٹو نوں گرفتار کر لیا گیا سی۔ اس تحریک دے دوران وچ اوہ سب توں اہم شخصیت بن چکے سن تے ایسا معلوم ہُندا سی کہ اس تحریک دی اوہ قیادت کر رہے نیں تے واقعی اوہی قیادت کر رہے سن۔ انہاں دی گرفتاری دے بعد وی تحریک دا جاری رہنا اس بات دی اک علامت اے کہ جاں تو عوام دے جذبات انتہائی شدت اختیار کر چکے سن جاں اوہ اک طویل مدت توں دبے ہوئے سن جنہاں مسٹر بھٹو نے اپنی ولولہ انگریز قیادت دے نتیجے وچ بیدار کر دتا سی حالانکہ چند ایسے لوگ وی جو اس وقت تک سیاسی میدان وچ اتنے معروف نہاں سن کوشش کر رہے سن کہ مسٹر بھٹو دی تحریک جاری رکھی جائے۔ مشرقی صوبے وچ شیخ مجیب الرحمٰن وی اس وقت تک غیر معمولی سیاسی اہمیت حاصل کر چکے سن پر حالے انہاں اوہ بلند رتبہ تے اعلیٰ مقام حاصل نہاں ہو سکا سی جو اگے چل کر انہاں دا مقدر بننے والا سی۔ انہاں تمام حقائق دے باوجود نہ تو مسٹر بھٹؤ تے نہ ای شیخ مجیب الرحمٰن اس وقت ایسی پوزیشن وچ سن کہ صدر ایوب توں کوئی تصفیہ کر سکتے۔ باہمی طور اُتے کسے سمجھوندے اُتے پہنچتے جاں سڑکاں اُتے جاری ایجی ٹیشن نوں روکنے دی کوئی تدبیر ای اختیار کرتے جس توں اس خیال نوں تقویت حاصل ہوتی اے کہ راونڈ ٹیبل کانفرنس طلب کرنے دی بجائے گھٹ توں گھٹ صدر نوں یک طرفہ طور اُتے اوہ رعایتاں دے دینی چاہیے تھاں جن اُتے اوہ خود رضامند ہوسکدے سن تے بقیہ کم معمول دی سیاسی مشینری دے سپرد کردیندے جس وچ مختلف پروگراماں اُتے انتخابات دا انعقاد وی شامل ہُندا۔ پر خرابیء بسیار دے بعد دانائی دا مظاہری ہمیشہ بے سود ہُندا اے تے اسی لئی شاید فیلڈ مارشل نوں کلی طور اُتے اس بات دے لئی ذمہ دار قرار دینا قرین انصاف نہ ہوگا کہ عوام توں براہ راست مخاطب ہونے دی بجائے انہاں نے دوسرا راستہ منتخب کیتا۔ اگر تریخ اس توں مختلف ہوتی تد وی شاید انہاں اُتے ایہی الزام عائد کیتا جاندا کہ انہاں نے وڈی تاخیر توں اک یک طرفہ تے آمرانہ فیصلہ کیتا اے۔ ٢١) اک متبادل طریقہ اس سلسلے وچ ایہ وی سی کہ اوہ وڈے صاف دل تے سچائی دے نال اس حقیقت نوں تسلیم کرتے ہوئے ایہ کہہ دیتے کہ چوں کہ عوام انہاں دی کارکردگی توں مطمئن نہاں نیں لہٰذا اوہ 1958 دی اوہ سابقہ پوزیشن بحال کر رہے نیں جو انہاں دے اقتدار وچ آنے توں بیشتر موجود سی لیکن اس دے لئی وی آئینی ذرائع توں تبدیلی لانا ضروری ہُندا یعنی( اس وقت) دی قومی اسمبلی دے ذریعے آئینی ترمیم دی شکل وچ اک نویں آئین دی تشکیل جس دے لئی 1962ء دے آئین دے تحت دوتہائی اکثریت دی ضرورت سی تے صدر دی پارٹی یعنی کنونشن مسلم لیگ نوں یقیناَ َ ایہ اکثریت حاصل سی۔ پر ایہ اک ھلا ہویا سوال اے کہ کیتا اوہ پارٹی جو سیاسی جماعتاں دے مطلوبہ نظم و ضبط توں محروم سی تے جس محور صرف صدر دی ذات تے شخصیت سی اس آئینی ترمیم دی منظوری دے سکتی سی محض اس لئی کہ اس دی تمام تر وفاداریاں ایوب خان توں وابستہ تھاں جدوں کہ اوہ خود( یعنی صدر ایوب) اپنے تہاناں اس تمام منظر توں خود ای محو کرنے دے لئی کوشاں سن۔ ایہ وی ممکن سی کہ ایسی صورت وچ پارٹی نوں باہم متحد رکھنے والا عنصر ای پارٹی نوں معدوم کرتے ہوئے 1956ء دے آئین ول مراجعت دے پروگرام نوں یکسر مسترد کر دیتا تے کسے مثبت رویے دا اظہار نہ کرتا۔ پر انہاں آئینی الجھناں تے پیچیدگیاں نوں حل کرنے دے انہاں مختلف طریقاں دی جو وی اہمیت ہو، ایہ حقیقت اپنی جگہ موجود اے کہ گفت وشنید تے مذکرات دا راستہ انہاں دشواریاں تے رکاوٹاں توں ہرگز مبرا نہاں سی جو اک سیاسی ورثے دی صورت وچ موجود تھاں۔ ٢٢) چنانچہ فیلڈ مارشل نے سیاسی لیڈراں دی راؤنڈ ٹیبل کانفرنس طلب کرنے دا فیصلہ کیتا۔ اس کانفرنس وچ شرکت کرنے والے سیاسی لیڈراں دے ناماں دے انتخاب دا فیصلہ انہاں نے نواب زادہ نصراللہ خان اُتے چھڈ دتا جو پاکستان ڈیوکریٹک موومنٹ دے کنوینر سن۔ نواب زادہ نے انہاں متعدد سیاسی جماعتاں دے رہنماؤں نوں دعوت نامے جاری کر دتے جو پی ڈی ایم وچ ضم ہو چکی تھاں اس دے علاوہ انہاں نے انہاں لوگاں نوں وی اس کانفرنس وچ شرکت دی دعوت دی جو خود نوں پی ڈی ایم توں متفق قرار دیتے ہوئے ( ڈائریکٹ ایکشن کیمٹی) وچ شامل سن۔ پر نواب زادہ نے انہاں لوگاں نوں کانفرنس وچ شمولیت دی دعوت نہاں دی جو پی ڈی ایم تے مشترکہ سیاسی تنظیماں دے اراکین نہاں سن جن وچ قابل ذکر ناں نیشنل عوامی پارٹی ( بھاشانی گروپ) دے سربراہ مولانا عبد الحمید خان بھاشانی تے پاکستان پیپلز پارٹی دے چیئرمین ذو الفقار علی بھٹو دے نیں ۔ 17فروری 1969ء نوں ایمر جنسی اٹھا لی گئی جس دے نتیجے وچ ڈیفنس آف پاکستان رولز نافذ العمل نہاں رہے تے انہاں دے تحت تمام گرفتار شدگان نوں رہیا کر دتا گیا جن وچ ذو الفقار علی بھٹو وی شامل سن۔ چنانچہ صدر ایوب نے مولانا بھاشانی تے مسٹر بھٹو نوں وی راونڈ ٹیبل کانفرنس وچ شمولیت دی دعوت دے دی، پر ایہ دونے کانفرنس وچ شریک نہاں ہوئے۔ بہر کیف مسٹر بھٹو نے ایہ سوال ضرور اٹھایا کہ انہاں کس حیثیت وچ مدعو کیتا جا رہیا اے جس اُتے انہاں مطلع کیتا گیا کہ انہاں انہاں دی ذاتی حیثیت وچ نہاں بلکہ پاکستان پیپلز پارٹی دے چیئرمین دی حیثیت توں دعوت دتی گئی اے۔ ٢٣) 17فروری 1969ء نوں متعدد اہم شخصیتاں جنہاں نوابزدہ نصراللہ خان نے مدعو کیدا سی راولپنڈی پہنچ تو گئاں لیکن اوہ کانفرنس وچ شریک نہاں ہوئاں۔ ہمارے خیال وچ ایہ کہنا محض جزوی طور اُتے صحیح ہوگا کہ اس دا سبب ڈیمو کریٹک ایکشن کمیٹی دا اپنے پیش کردہ مطالبات دے سلسلے وچ پایا جانے والا باہمی عدم اتفاق سی۔ اس دا اصل سبب درحقیقت شیخ مجیب الرحمن دی ذات سی۔ ٢٤) صدر ایوب دی جانب توں نواب زادہ نصر اللہ خان نوں اس ہدایت دے بعد اوہ راؤنڈ کانفرنس وچ شرکت دے لئی دعوت نامے جاری کر دیں کانفرنس وچ شیخ مجیب الرحمن دی شمولیت دا سوال وی پیدا ہویا جو اس وقت اپنے خلاف ڈھاکہ وچ چلائے جانے والے اک مقدمے دے سلسلے وچ زیر حراست سن۔ چونکہ کانفرنس دے شرکا دا انتخاب تمام تر نواب زادہ دی صوابدید اُتے چھڈ دتا گیا سی لٰہذا ہن ایہ صدر ایوب دا درد سر نہاں سی کہ شیخ مجیب الرحمن نوں اس کانفرنس دے لئی مدعو کیتا جائے جاں نہاں۔ سوال اصل وچ ایہ سی کہ کیتا اوہ اس کانفرنس وچ قید توں آزاد ہو کر شرکت دے لئی آئے گا؟ تے اگر ایسا نہاں اے تو فیر انہاں اُتے پابندی دی نوعیت کیتا ہوگی؟ اس سوال دے بطن توں اک تے سوال وی جنم لیتا اے کہ کیتا اوہ کانفرنس وچ شرکت اُتے رضا مند ہوں گے تے اگر ہو جاندے نیں تو کس نوعیت دی پابندیاں دے تحت اوہ راولپنڈی آکر کانفرنس وچ شمولیت اُتے راضی ہو سکے گا؟ شروع وچ تو ایہ بات ای کافی سمجھی گئی کہ اوہ ذاتی اُتے کانفرنس وچ شریک نہ ہوں بلکہ اپنے بجائے اپنی پارٹی دے کسے تے رکن نوں نامزد کر دیں جسنوں انہاں دا مکمل اعتماد حاصل ہو، پر ڈیموکریٹک ایکشن کمیٹی نے فوری طور اُتے اس بات دے لے اصرار کیتا کہ شیخ مجیب الرحمٰن دی ذاتی شمولیت اس موقع اُتے نہایت ضروری اے۔ بہر کیف شیخ مجیب الرحمٰن پیرول اُتے رہیا ہو کر آنے دے لئی تیار ہو گئے جیسا کہ اساں سب بخوبی جانتے نیں کہ پیرول دا مطلب اے کسے زیر حراست فرد نوں کسے خاص مقصد توں جاں خصوصی مدت دے لئی عارضی طور اُتے قید توں رہائی دینا جس دی تکمیل دے بعد اوہ فیر زیر حراست آجاندا اے۔ لیکن ساناں ایہ وی دسیا گیا اے کہ انہاں پولیس دے پہرے وچ پرول اُتے نہاں بلکہ آرمی دی کھلی حفاظتی تحویل وچ لایا جا رہیا سی جس دی توثیق تے تصدیق جنرل یحیٰی خان نے وی دی اے۔ اس دا مطلب ایہ ہویا کہ متعلقہ شخص عارضی طور اُتے اک آزاد فرد دی حیثیت توں بغیر کسے روک ٹوک دے نقل و حرکت کر سکتا اے پر اوہ مستقل طور اُتے اک فوجی افسر دی نگرانی وچ رہے گا جسنوں اس بات دا قطعاَ َ کوئی اختیار نہاں ہوگا کہ اوہ کسے وی جگہ جاں مقام اُتے آنے جاں جانے توں روک سکے ماسوائے ایہ کہ اوہ ہمہ وقت اس دی ہمراہی وچ رہنے دا اصرار کر سکتا اے۔ حالے اس معاملے اُتے رضامندی ہوئی سی کہ ایہ مطالبہ سامنے آ گیا کہ انہاں ضمانت اُتے رہیا کر دتا جائے، شیخ مجیب الرحمٰن اس اُتے وی تیار سن۔ ٢٥) پر اس مرحلے اُتے دو واقعات رونما ہوئے جن وچوں اک تو ایسا اے جس اُتے مکمل طور اُتے یقین کرنا مشکل نظر آندا اے۔ واقعہ ایہ اے کہ مرکزی حکومت دے دو وزرا یعنی خواجہ شہاب الدین تے ایڈمرل اے آر خان ڈھاکہ پہنچے تے شیخ مجیب توں ملاقات دی۔ ہمارے ذہن وچ ظاہر اے فوراَ َ ایہی خیال آئے گا کہ اس ملاقات دا مقصد شیخ مجیب نوں کانفرنس وچ شمولیت اُتے آمادہ کرنا ہوگا لیکن ساناں ایہ دسیا گیا کہ اس ملاقات دا مقصد درحقیقت انہاں اس کانفرنس وچ شرکت توں جاں سرے توں ای باز رکھنا جاں گھٹ توں گھٹ مکمل طور اُتے مقدمے تے قید توں بری ہوئے بغیر شرکت نہ کرنے اُتے آمادہ کرنا سی۔ دسیا جاندا اے کہ ایڈمرل اے آر خان جنرل یحیٰی دے انتہائی قریبی تے گہرے دوست سن جس دا واضح مطلب ایہ ہویا کہ یحیٰٰی خان چاہدے سن کہ اس مرحلے اُتے مجیب الرحمٰن اپنے مطالبات وچ شدت تے وسعت پیدا کر لیں جس دا فوری تے دوررس مقصد اس امر نوں یقینی بنانا سی کہ راولپنڈی وچ منعقد ہونے والی راؤنڈ ٹیبل کانفرنس بالآخر ناکامی توں دوچار ہو جائے۔ بہر کیف! فی الوقت اساں اس واقعے توں صرف نظر کرتے نیں ۔ ٢٦) اک تے واقعہ جس نے شیخ مجیب الرحمٰن دے طرز عمل نوں متاثر کیتا اوہ اگر تلا سازش کیس دے اک ملزم سارجنٹ ظہورالحق دا 17 فروری 1969ء نوں قتل کیتا جانا سی اس دی ایہ توضیح پیش کیتی گئی کہ سارجنٹ ظہور الحق نے لیویٹری توں واپس آندے ہوئے فرار ہونے دی کوشش دی سی تے فرار ہونے توں روکنے دی کوشش وچ اوہ مارا گیا۔ بوہت توں ایسے عوامل نیں جنہاں دی روشنی وچ اس وضاحت نوں تسلیم نہاں کیتا جاسکتا۔ سب توں پہلے اک ایسا موقع آچکا سی جدوں ٹریبونل نوں ایہ یقین ہو گیا سی کہ کچھ ملزمان دے خلاف ایسے ثبوت موجود نہاں نیں کہ انہاں سزا دی جاسکے اوراس واقعے توں پہلے پراسیکیوٹر اس بات اُتے رضا مند ہو گئے سن کہ اوہ انہاں لوگاں دے ناماں دا اعلان کر دیں گے جنہاں دے خلاف حکومت دا مقدمہ چلانے دا ارادہ نہاں اے۔ سارجنٹ ظہور الحق وی انہاں لوگاں وچوں اک سن تے دفاع دے وکیل نوں وی ایہ معلوم ہو گیا سی کہ فہرست وچ اس دے ناں دے آنے دا وی امکان اے۔ اس لئی گھٹ توں گھٹ سارجنٹ ظہور الحق دے لئی فرار ہونے دا کوئی مقصد نہاں سی۔ آرمی گارڈ اک غیر مسلح شخص دی دیکھ بھال کر رہے سن تے انہاں دے لئی ایہ بالکل آسان سی کہ اوہ ظہور الحق نوں اس طرح زخمی کرتے کہ اوہ بھج نہاں سکتا تے اوہ مرتا نہاں۔ مثال دے طور اُتے اس دی لت اُتے گولی ماری جاسکتی سی۔ جدوں اوہ مارا گیا تو اس دی لاش اس دے رشتے داراں نوں دے دتی گئی تے اس طرح اس بات دی اجازت دتی گئی کہ اسے عوام وچ اک جلوس دی شکل وچ لے جایا جائے۔ اگرتلا سازش کیس فوجداری دا کوئی معمولی مقدمہ نہاں سی۔ ایہ اک سنسنی خیز مقدمہ سی جس دی خبراں روزانہ اخبارات وچ آ رہی تھاں۔ اس مقدمے دی سماعت وی ملک دی سپریم کورٹ دے اک ریٹائرڈ جج کر رہے سن جنہاں دے نال ہائیکورٹ دے دو حاضر سروس جج موجود سن۔ عوام دے جذبات بوہت بھڑکے ہوئے سن تے انہاں حالات وچ کسے سیاسی دانش مندی جاں انتظامی تجربے دی ضرورت سی کہ ایہ احساس کر لیا جائے کہ لاش نوں لے کر سڑکاں اُتے پریڈ کرنے توں ہنگامے شروع ہوجائے گا اس واقعے اُتے شدید ہنگامے شروع ہو گئے بوہت توں گھر جلا دتے گئے۔ جن وچ ٹریبونل دے چیئر مین دا گھر وی شامل سی جنہاں پاجامہ پہنے ننگے پیر بھجنا پیتا۔ ٢٧) اس دوران وچ تجویز پیش کیتی گئی کہ شیخ مجیب نوں پیرول اُتے رہیا کرنے دی بجائے ضمانت اُتے رہیا کر دتا جائے۔ حکومت اس بات اُتے تیار ہو گئی تے ڈپٹی اٹارنی جنرل نوں ہداہت کیتی گئی کہ اوہ اس درخواست دی مخالفت نہ کرو جو شیخ مجیب الرحمٰن ول توں دی جائے گی تے جس اُتے انہاں دے دستخط ہوں گے۔ ٢٨) اک طرف تو اس واقعہ دی وجہ توں گرما گرمی پیدا ہو گئی سی دوسری طرف اس واقعہ نے شیخ مجیب الرحمٰن نوں ایہ موقع فراہم کر دتا کہ اوہ ضمانت اُتے رہیا ہونے توں انکار کر دیں۔ ظہورالحق دی موت دے بعد جس دن ضمانت دی درخواست پیش ہوئی سی اس توں اک روز پہلے شام نوں مجیب الرحمن نے ضمانت دی درخواست اُتے دستخط کرنے توں صاف انکار کر دتا۔ ساناں ایہ وی معلوم ہویا اے کہ راولپنڈی توں ڈھاکہ وچ بیگم مجیب الرحمٰن نوں ٹیلیفون کیتے جاندے رہے۔ ایہ کالز ایوب خان دی کابینہ وچ مشرقی پاکستان دے وزیر اے صبور دے ٹیلیفون توں دی جا رہی سی لیکن اس بارے وچ ثبوت مبہم نیں تے کوئی واضح نتیجہ اخذنہاں کیتا جاسکتا۔ ٢٩) اس مسئلے دا دوسرا حل ایہ سی کہ [[گول میز کانفرنس]] بغیر شیخ مجیب الرحمن دے ای منعقد کر لی جائے جاں انہاں دے خلاف چلنے والا مقدمہ واپس لے لیا جائے۔ فیصلہ ایہ کیتا گیا کہ مقدمہ واپس لے لیا جائے اگرچہ وزیر قنون نے مشورہ دتا سی کہ بجائے مقدمہ واپس لینے دے اس آرڈیننس نوں ای منسوخ کر دتا جائے جس دے تحت ٹریبونل قائم ہویا سی۔ فرق واضح سی شیخ مجیب الرحمٰن دے خلاف مقدمہ واپس لینے دا مطلب ایہ سی کہ انہاں بری کر دتا گیا اے تے دے نتیجے وچ انہاں اُتے دوسرا مقدمہ نہاں چلایا جاسکدا سی مگر آرڈیننس واپس لینے دا مطلب ایہ ہُندا کہ ٹریبونل شیخ مجیب الرحمٰن اُتے مقدمہ چلانے دا اہل نہاں رہیا لیکن شیخ مجیب الرحمٰن اُتے کسے وقت وی مقدمہ چلایا جاسکدا سی۔ لیکن اس وقت عملی طور اُتے کچھ زیادہ فرق نہاں سی۔ ہر صورت وچ شیخ مجیب الرحمٰن نوں مقدمے دا سامنا نہاں کرنا سی تے مکمل طور اُتے آزاد سن۔ ٣٠) گول میز کانفرنس آخر کار 10 مارچ 1969ء نوں منعقد ہوئی جو سیاسی جماعتاں اس وچ شریک تھاں اوہ جمہوری ایکشن کمیٹی دے تحت جمع ہوئی تھاں، مولانا عبد الحمید بھاشانی تے ذو الفقار علی بھٹؤ ایسی شخصیتاں تھاں جنہاں نے بوجوہ اس کانفرنس وچ شریک ہونے توں انکار کر دتا سی ٣١) گول میز کانفرنس دے دو اجلاس ہوئے اس دوران وچ اہم بات ایہ ہوئی کہ جنرل یحیٰی خان تے شیخ مجیب الرحمٰن دی ملاقات انہاں دی سابق رہائش گاہ اُتے ہوئی تے جدوں ایہ بات منظر عام اُتے آئی تو اساں سب حیران رہ گئے اساں اس بات اُتے یقین کرنے دے لئی تیار نہ سن کہ آرمی کمانڈر انچیف جنرل یحیٰی خان جو سیاسی امور وچ قطعاَ َ دلچسپی نہاں رکھدے سن انہاں نے کیونکر شیخ مجیب توں ملاقات دی۔ شیخ مجیب الرحمٰن واحد سیاست دار سن جس توں یحیٰی خان نے پہلی تے آخری ملاقات دی ساناں یقین نہاں آ رہیا سی کہ یحیٰی نے ایسا کیاں کیتا، جدونکہ شیخ مجیب توں انہاں دی کسے قسم دی ذاتی اساں آہنگی وی نہاں سی۔ اصل بات ایہ سی کہ الطاف گوہر نے یحیٰی خان نوں اس امر اُتے تیار کیدا سی تے اوہ میٹنگ وچ شریک وی سن۔ الطاف گوہر دے ذمہ جاں کم لایا گیا سی کہ اوہ شیخ مجیب توں ایہ یقین دہانی حاصل کر لیں کہ اگر گول میز کانفرنس نافذ ہوجاندی اے تو اوہ یحیٰی خان اُتے مارشل لا اٹھانے دے لئی دباؤ نہاں ڈالے گا۔ ایہ سب کچھ اس لئی کیتا گیا کہ اوہ سمجھدے سن بلکہ انہاں نوں ایہ خوف جاگزاں سی کہ اگر انہاں دی تجویزاں نہ منی گئاں تو نتیجتاَ َ مارشل لا نافذ رہے گا۔ مغربی پاکستان توں چھ نکات کیخلاف شدید مزاحمت کرنے دے دے لئی اپوزیشن دے نمائندے گول میز کانفرنس وچ شریک سن دوسری طرف شیخ مجیب الرحمٰن وی اپنے چھ نکات دی بنیاد اُتے سیاسی تصفیے دے خواہش مند سن۔ دونے جانب توں شدید رد عمل دی صورت وچ گول میز کانفرنس دا کوئی نتیجہ نہاں نکلا۔ چھ نکات دا مطالبہ [[علیحدگی پسندی]] اُتے مبنی سی جاں نہاں، اس توں قطع نظر اساں نے انہاں اُتے بوہت تفصیل توں غور کیتا تے آخر کار اس نتیجے اُتے پہنچے کہ حقیقت ایہ اے کہ مغربی پاکستان دے رہنما اگر اس معاملے اُتے منصفانہ طرز عمل اختیار نہاں کرے گا تو دوسرا نتیجہ علیحدگی دی صورت وچ برآمد ہوگا۔ ٣٢) جنرل یحیٰی خان، الطاف گوہر تے شیخ مجیب الرحمٰن دے درمیان وچ ہونے والی ملاقات دے بارے وچ ساناں کوئی شبہ نہاں سی۔ شیخ مجیب الرحمٰن دی اس ملاقات نے ساناں مخمصے وچ ڈال دتا سی جدوں کہ الطاف گوہر اس بات توں برابر انکار کرتے رہے کہ یحیٰی، مجیب ملاقات دے دوران وچ اوہ موجود نہاں سن حالانکہ اس توں پہلے وی الطاف گوہر توں فیلڈ مارشل محمد ایوب خان ول توں آنے والی اس تجویز اُتے عملدرآمد دے لئی رجوع کیتا گیا سی کہ شیخ مجیب الرحمٰن یحیٰی خان نوں مارشل لا اٹھانے اُتے مجبور نہ کرنے دی یقین دہانی کرادی جائے اس تجویز دے پس منظر وچ الطاف گوہر نے شیخ مجیب الرحمٰن نوں ایہ یقین دہانی کرا دی سی کہ گول میز کانفرنس دے نتیجے وچ مسئلے دا سیاسی حل متوقع اے کیونجے ایہی اک حقیقی کوشش اے لٰہذا مارشل لا اٹھانے دے بارے وچ تحریری یقین دہانی دی ضرورت نہاں اے۔ الطاف گوہر نوں اس کم دے لئی کیاں منتخب کیتا گیا اس دی وجہ ایہ سی کہ اوہ شیخ مجیب الرحمٰن نوں پہلے توں جاندے سن تے انہاں نے مشرقی پاکستان وچ اک عرصے تک ڈیوٹی انجام دی سی۔ اساں اس بنا اُتے سمجھتے رہے کہ الطاف گوہر محض شیخ مجیب الرحمٰن توں ذاتی تعلقات دی بنا اُتے اس کم دے لئی چنے گئے نیں تے اس سلسلے وچ انہاں دا اپنا کوئی سیاسی کردار نہاں اے۔ ٣٣) جنرل یحیٰی خان نے شیخ مجیب توں ملاقات دے ضمن وچ وضاحت پیش کرتے ہوئے کہیا کہ خود شیخ مجیب الرحمٰن نے انہاں توں عاجزانہ درخواست دی سی۔ جنرل یحیٰی خان دا ایہ وی کہنا سی کہ فیلڈ مارشل محمد ایوب خان دا ایہ خیال سی کہ آرمی تے شیخ مجیب الرحمٰن دے درمیان وچ خاص اساں آہنگی پائی جاندی اے لٰہذا ملاقات سود مند ہوگی، ممکن اے ایہ اساں آہنگی اگر تلہ کیس دے دوران وچ پیدا ہوئی ہو کیونجے جدوں شیخ مجیب الرحمن فوج دی تحویل وچ سن فوج دا رویہ انہاں دے نال چنگا سی۔ گویا یحیٰی خان دے الفاظ نوں مدنظر رکھیا جائے تو دوسرے الفاظ وچ ایہ کہیا جاسکتا اے کہ مجیب الرحمٰن جدوں گول میز کانفرنس وچ شریک ہوئے انہاں دے ذہن وچ پہلے توں نرم تے لچک دار سوچ موجود سی اساں اس وضاحت توں مطمئن نہاں کیونجے بعد ازاں گول میز کانفرنس وچ شیخ مجیب الرحٰمن دے رویے نے ثابت کر دتا سی کہ یحیٰی خان توں ملاقات دے بعد انہاں دے لہجے وچ سختی آگئی سی۔ اگرتلہ کیس دے حوالے توں فوج دی تحویل وچ رہنے دے دوران وچ انہاں دے فوج توں چنگے تعلقات دا آغاز ہوچکیا سی لٰہذا اساں وی ایہ ماننے دے لئی تیار نہاں کہ یحیٰی خان توں ملاقات دے بعد اس رویے وچ کس قدر بہتری دے آثار پیداہوئے ہوں گے بلکہ دوران وچ حراست کچھ فوجی افسران دے نرم رویاں تے انہاں دی جانت توں فراہم دی جانے والی سہولتاں دی وجہ توں ایسا ہویا ہوگا۔ یقیناَ َ محبت الرحمٰن انہاں توں متاثر وی ہوں گے ہو سکتا اے کہ انہاں افسران نوں ڈھاکا بلایا وی گیا ہو۔ ٣٤) اساں ایہ بات کہنے وچ کوئی باک نہاں سمجھتے کہ گول میز کانفرنس دے دوران وچ تے بعد وچ شیخ مجیب الرحمٰن دا رویہ جنرل یحیٰی خان توں ملاقات دے بعد ای تبدیل ہویا۔ جس وقت کانفرنس دا اجلاس ہو رہیا رہیا سی مجیب الرحمٰن نوں ایہ باور کرا دتا گیا سی کہ ایہ بوہت مشکل نظر آندا اے کہ کانفرنس وچ شریک تمام پارٹیاں ہر معاملے اُتے متفق ہوجائاں تے ایہ ضروری نہاں کہ کانفرنس توں اوہ مقاصد کلی طور اُتے حاصل ہوجائاں جنہاں دے دے لئی کانفرنس منعقد دی جا رہی اے۔ شیخ مجیب الرحمٰن نوں ایہ باور وی کرادیا گیا سی کہ فیلڈ مارشل انہاں دے چھ نکات وچوں اکثر اُتے متفق نیں تے جن امور دے بارے وچ طے ہو جائے گا انہاں نوں آئنی تحفظ دتا جائے گا لٰہذا عقل مندی دا تقاضا ایہ اے کہ بقیہ امور اُتے وی بعد ازاں سوچ بچار دے بعد تے سیاسی تحمل و بردباری دا مظاہرہ کرتے ہوئے ایوب خان تے 1962ء دے اصل آئین نوں بیچ وچ لائے بغیر ای معاملات طے کیتے جاسکتے نیں ۔ اس وقت ایہ وی باور کرایا گیا کہ ایہ سنہری موقع اے جسنوں کسے وی قمیت اُتے کھونا جاں گنوانا نہاں چاہیے کیونجے اسی طرح مارشل لا نوں ختم کرنے دا جواز پیدا ہو سکتا اے۔ اس موقع اُتے مجیب الرحمٰن نے جواب دتا سی کہ (انہاں مارشل لا توں کوئی خوف جاں خطرہ نہاں اے) ظاہر اے انہاں دے اس رد عمل توں دو ای نتیجے اخذ کیتے جاسکدے سن۔ اس تمام منظر دے پیش نظر ہماری نظراں توں اوجھل سی اساں ایہ سمجھ رہے سن کہ شیخ مجیب الرحمٰن جس راستے اُتے چل رہے نیں اوہ درست نہاں اے ساناں ایسا محسوس ہو رہیا سی کہ مجیب الرحمٰن نوں مارشل لا توں کوئی خوف نہاں اے تے نہ ای اوہ بعد وچ مارشل لا ہٹانے دے لئی پرزور نیں حقیقت وچ ایسا لگ رہیا سی کہ انہاں یقین ہو کہ بعد ازاں مارشل لا کسے وی قیمت اُتے نہاں ہٹایا جائے گا۔ ٣٥) مجیب الرحمٰن دے اس رویے تے مسلسل ضد دی وجہ توں گول میز کانفرنس بغیر کسے نتیجے اُتے پہنچے ای ختم ہو گئی جس وچ مغربی پاکستان دے متعدد سرکردہ سیاست دان وی شریک سن اس دے بعد فیلڈ مارشل ایوب خان نے قوم دے ناں اپنے اک نشری خطاب وچ کہیا ( کچھ لوگاں نے مجھ توں کہیا کہ اگر (شیخ مجیب دے ) دے سارے مطالبات مان لئی جائاں تو ملک وچ امن تباہ برباد ہو جائے گا۔ وچ انہاں توں ایہ پوچھنا چاہدا آں کہ کون توں ملک دی بات کر رہے نیں ؟ مطالبات مان لئی جائاں تو اساں پاکستان دے مسئلے دے کسے تصفیے اُتے ضرور پہنچ سکے گا۔) ٣٦) ایہ سمجھ لیا گیا سی کہ ایوب خان نے مطالبات نوں مان لیا اے تے چند ترامیم دے نال انہاں دی منظوری دا ڈرافٹ تیار کیتا جا رہیا اے لٰہذا صوتحال بہتر ہو رہی اے تے حالات قابو وچ آ رہے نیں تے حالات زبانی معاملات طے ہوجانے توں اک حتمی نتیجے ول ودھ رہے نیں اساں سب اس صورت حال توں مطمئن سن تے اس بات اُتے وی ساناں زیادہ ترود نہاں سی کہ ایوب نے جدوں معاملات بالا ای بالا طے کر لئی تو ساناں کیاں بلایا گیا کیونجے اساں سمجھ رہے سن کہ جن مقاصد دے لئی اساں ایتھے آئے نیں اوہ پورے ہو رہے نیں ۔ ہمارے نزدیک تو ہن معاملہ ایہ سی کہ فیلڈ مارشل ایوب خان نے جتنے وی اقدامات طے کیتے نیں انہاں دے بعد جنرل یحیٰی خان انہاں توں کس طرح عہدہ برآ ہُندے نیں انہاں اُتے کس طرح توجہ دیتے نیں ۔ ٣٧) گول میز کانفرنس 13 مارچ1969 نوں ختم ہو گئی۔ فیلڈ مارشل محمد ایوب خان اس وقت تک ایہ عندیہ دے چکے سن کہ اوہ ترامیم جو انہاں نے طے دی نیں انہاں اُتے عملدر آمد کرانے دے بعد اوہ مزید عہدہء صدارت اُتے برقرار نہاں رہنا چاہتے۔ سیاسی پارٹیاں توں کہہ دتا گیا سی کہ آئین وچ ترامیم توں متعلق اپنی اپنی تجویزاں وی روانہ کر دیں انہاں ایہ وی باور کرا دتا گیا سی کہ ضروری نہاں کہ ایہ تجویزاں تسلیم ای کر لی جائاں اوہ گورنراں نوں تبدیل کر دتا گیا۔ مشرقی پاکستان دے گورنر جو صوبے وچ ایوب دے نمانئدے تصور کیتے جادے سن اوتھے دے عوام دے لئی ناپسندیدہ شخصیت سن جدونکہ مغربی پاکستان دے گورنر اک بے عمل گورنر قرار دتے جا چکے سن لٰہذا 17مارچ 1969ء نوں یوسف ہارون نوں مغربی پاکستان دا گورنر تے 22 مارچ نوں ڈاکٹر این ایم ہدیٰ نوں مشرقی پاکستان دا گورنر مقرر کیتا گیا۔ اس اقدام دے بعد کسے حد تک کشیدگی وچ کمی آئی تے مسئلے ول توں ذرا دھیان ہٹا۔ کچھ لوگاں دا اس وقت ایہ یقین سی کہ گورنراں دی تبدیلی چونکہ مختصر مدت دے لئی ہوگی لٰہذا اس اقدام دا اصل مقصد لوگاں دی توجہ بانٹنا اے۔ کچھ ایہ کہدے سن کہ اس دا کوئی فائدہ نہاں مگر ایہ کوئی نہاں کہہ سکتا کہ ایہ مدت 25مارچ تک محدود ہو کر رہ جائے گی۔ ٣٨) گول میز کانفرنس ختم ہوئی تو صرف دو نکات اُتے اک معاہداندی نوٹ ای تحریر کیتا گیا جس دے تحت ایہ طے پایا گیا کہ حکومت دا نظام وفاقی پارلیمانی ہوگا تے آئندہ انتخابات بالغ رائے دہی دی بنیاد اُتے ای منعقد کرائے جائے گا۔ صدر پہلے ای ایہ کہہ چکے سن کہ جو امور متفقہ طور اُتے طے پا جائے گا جاں جن پرتفصیہ ہو جائے گا اوہ انہاں تسلیم کر لیں گے۔ لٰہذا ایہ بات آسانی توں تسلیم نہاں دی جا سکتی کہ جمہوری ایکشن کمیٹی توں مذکرات دے نتیجے وچ کسے وی قسم دا فیصلہ جاں معاہدہ طے ہو جانے جاں نہ ہونے دے پس پشت مولانا بھاشانی جاں ذو الفقار علی بھٹؤ پارٹی سن جدونکہ ایہ بات واضح اے کہ شیخ مجیب الرحمٰن اپنے چھ نکات دے سلسلے وچ آئینی ترامیم دے لئی زور دے رہے سن تے شیخ مجیب الرحمن دی جانب توں آئینی ترامیم دی ایہ تجویزاں جدوں صدر نوں بھیجی گئی تھاں تو انہاں نے اس دے آئینی حل دی ضرورت اُتے زور وی دتا سی۔ ٣٩) 20 مارچ 1969ء نوں اس وقت دے وزیر قنون نے انہاں آئینی ترامیم دا اعلان کیتا جو حکومت کرنے دا ارادہ رکھتی سی۔ ساناں دسیا گیا کہ اس پریس کانفرنس وچ اپریل دی کسے تریخ دا وی علان کیتا جانا سی جس تریخ نوں قومی اسمبلی انہاں ترامیم اُتے غور کرتی۔ پر بعض پراسرار وجوہ دی بنا اُتے جنہاں اساں معلوم نہاں کر سکے، ایسا نہاں ہو سکا۔ جدوں مذکرورہ وزیر پریس کانفرنس توں خطاب کر رہے سن تو انہاں ٹیلیفون اُتے ہدایت دتی گئی کہ اوہ انہاں اس علان نوں موخر کر دیں۔ ٤٠) ایہ کہیا گیا کہ آر ٹی سی اک ناکامی سی۔ بلاشبہ ایہ کوئی کم کامیابی نہاں سی لیکن ساناں حیرانی اے کہ کیتا سرد مہری دے نال اس دی تعریف اُتے (ناکامی) دی اصطلاح نوں حقیقی معناں وچ کانفرنس توں نتھی کیتا جاسکتا اے۔ ساناں دسی گئاں وجوہ دی بنا اُتے ایہ توقی رجائیت پسندانہ ہوئی کہ آر ٹی سی اُتے مکمل اتفاق رائے ہو جائے گا۔ بہرحا ل دو اہم رہنما مذکرات وچ شامل نہاں سن۔ انہاں حالات وچ جن دو وڈی تبدیلیاں اُتے اتفاق کیتا گیا انہاں بمشکل غیر اہم تصور کیتا جاسکدا سی۔ بلاشبہ اسے چنگا کہیا جاسکتا کیاں کہ اوہ اک ایسا نتہائی معاہدہ سی جس اُتے پہنچنے دی توقع دی جاسکتی سی۔ اقواام اتفاق کلی اُتے نہاں چلتاں تے اختلاف رائے جمہوریت دا لازمی حصہ اے۔ جومعاہدہ طے پایا اوہ نویں باب دا آغاز کرنے دے لئی کافی سی۔ ٤٠) پر جدوں امن و امان دی صورت حال بری طرح خراب ہو گئی سی تو سول انتظامیہ دی مدد کرنے دے لئی فوج طلب کرنے دی درخواست اُتے غور کرنے دے ضمن وچ کوئی شخص اس وقت دے صدر دی دانش اُتے اعتراض نہاں کر سکتا اورانہاں نے قاعدے دے مطابق جنرل یحٰیی توں پچھیا سی کہ آیا اوہ ایسا کرنے دے تیار ہوں گے۔ مزید اگے بڑھنے توں پہلے ہمارے لئی واضح طور اُتے ایہ سمجھنا ضروری اے کہ ( مارشل لا) دا مطلب کیتا اے۔ مارشل لا دا بذات خود حقیقی مطلب ایہ اے کہ کوئی قنون نہاں۔ پر روایندی طور اُتے ایہ کہیا جاندا اے کہ اس وچ فوجی کمانڈر دا حکم جاں ارادہ سب توں وڈا ہُندا اے۔ ملکی قنون اُتے اس دا کوئی اطلاق نہاں ہُندا تے جدوں کوئی بیرونی طاقت کسے ملک اُتے عسکری قبضہ کر لیتی اے اس وقت اس دا اطلاق ہُندا اے۔ فوج دا کدی وی ایہ قانونی فرض نہاں رہیا تے نہ اے کہ اوہ حکومت دا متبادل بنے تے عوام اُتے اپنی مرضی چلائے۔ اس دا فرض ایہ اے کہ جدوں حکومت طلب کرے تو اوہ اس دی درخواست اُتے انہاں مخصوص علاقاں وچ اس مخصوص مدت دے لئی اس دی مدد نوں پہنچے جس دی ہدایت کیتی گئی ہو۔ غیر منقسم ہندوستان وچ جاں پاکستان وچ 1958ء وچ پہلے نافذ کیتے گئے ناں نہاد مارشل لا دی مثالاں وچ سول حکومت نوں ہٹایا نہاں گیا سی تے بلاشبہ سول حکومت نے مارشل لا نافذ کرنے دے احکامات دتے سن۔ مؤخر الزکر مثال وچ جدوں کسے مخصوص علاقے وچ معمول دا کم کرنے والی مشینری ناکام ہو گئی سی تو فوج سول حکومت دی مدد کرکے اپنے فرائض ادا کر رہی سی تے انہاں معاملات نوں جاں تو پیش بندی کرکے جاں ماضی دے تجربے نوں سامنے رکھ کر ضروری قنون سازی دے ذریعے باقاعدہ بنا دیاگیا سی۔ لیکن 1958ء وچ فوج نے سول حکومت نوں ہٹا کر اپنی حکمرانی قائم دی سی۔ ایہ فوج دی حکمرانی توں کم جاں زیادہ کوئی بات نہاں سی۔ بلاشبہ ایوب خان جنہاں نے مارشل لا دی انتظامیہ دی سربراہی دی سی، اساں توں اس بات اُتے اتفاق کیتا کہ 1958ء تے 1965ء وچ جو کچھ کیتا گیا اوہ فوج دی حکمرانی سی۔ ٤٢) عام طور اُتے ایہ غلط فہمی اے، بالخصوص فوج وچ تے ہمارے خیال وچ ایہ 1958ء دے بعد پروان چڑھی، کہ کسے علاقے وچ فوج دی کمان کرنے والا فوجی افسر ای ہمیشہ اپنے علاقے وچ مارشل لا نافذ کر سکتا اے۔ بہ الفاط ہور جدوں وی کوئی فوجی کمانڈر، خواہ کم درجے دا ای کیاں نہ ہو، ایہ محسوس کرے دی اس دے زیر کمان علاقے وچ معمول دی مشنری اپنا کم نہاں کر سکتی تو اوہ بعض ایسے قوانین دے ذریعے جوماورائے آئین اختیار رکھتا اے، ایہ حق تے جواز رکھتا اے کہ اوہ مارشل لا نافذ کر دے۔ جنرل یحیٰی نے اپنی شہادت وچ پرزور انداز وچ اس دی حمایت دی۔ اک دے بعد اک مارشل لا دے نفاذ نے غیر فوجیاں دے ذہن وچ وی وی مارشل لا دی تعریف نوں دھندلا دتا اے۔ عاصمہ جیلانی دے مقدمے وچ سپریم کورٹ دے حالیہ فیصلے وچ ،جسنوں سراہا گیا اے، مکمل اختیار تے بوہت تفصیل دے نال اس سوال دا تجریہ کیتا گیا اے۔ اساں ایتھے اس دے بعض حصےآں دا حوالہ دے رہے نیں ۔ (موجودہ زمانے وچ انگلستان وچ مارشل لا دے مختلف مقاصد بیان کیتے گئے نیں ۔ اصل معنی دے اعتبار توں ہن بہر کیف ایہ اندرون تے بیرون ملک موجود افواج وچ نظم و ضبط پیدا کرنے توں متعلق قنون دے طور اُتے شناخت کیتا جاندا اے۔ اس معنی وچ مارشل لا دی اس شاخ نوں (فوج دا قنون) کہیا جاندا اے تے زمانہ امن وچ اس دا مختلف صورتاں وچ نفاذ ہُندا اے مثلا آرمی ایکٹ، نیوی ایکٹ تے ائیر فورس ایکٹ۔ قوانین بنانے والے سول ادارے انہاں صورتاں دی منظوری دیتے نیں تے ایہ اس توں اختیار اخذ کرتا اے۔ بین الاقوامی قانین دے مطابق مارشل لا دا مطلب زمانہ امن وچ دشمن دے علاقے وچ JUSBELLI دے حصے دے طور اُتے اک عسکری کمانڈر دے اختیارات ہُندا اے۔ اس معنی وچ اس دی تعریف اوہی اے جو ڈیوک آف ویلنگٹن نے اک مرتبہ ایوان امرا وچ اک مرتبہ دی سی۔ (فوج دی کمان کرنے والے جرنیل دے ارادے توں نہ تو کم تے نہ ای زیادہ ( بحوالہHansard, Vol.xcv.col880)۔ کیتا اس شکل وچ ملک وچ مارشل لا دا نفاذ کیتا جاسکتا اے؟ ہالسہری دے قوانین برائے انگلستان جلدنمبر ست، اشاعت سوم صفحہ نمبر 260کے مطابق انگلستان وچ اج صورت حال ایہ اے (زمانہ امن وچ تاج برطایہ سویلین افراد اُتے مارشل لا دے تحت مقدمہ چلانے دے احکامات جاری نہاں کر سکتا، تاآنکہ جنگ دی صورت حال پیدا نہ ہو جائے جاں شدید فسادات پھوٹ پڑاں جاں بغاوت جنگ دی صورت اختیار نہ کرے۔ ایسی صورتاں وچ تاج برطانیہ تے اس دے حکام اِنی تعداد وچ افواج نوں استعمال کر سکتے نیں جو امن و امان پھوٹ پڑاں جاں بغاوت جنگ دی صورت اختیار نہ کرے۔ ایسی صورتاں وچ تاج برطانیہ تے اس دے حکام اِنی تعداد وچ افواج استعمال کرسکتے نیں جو امن و امان بحال کرنے دے لئی ضروری ہو تے فوج دے بعض اوقات اس طرح استعمال نوں مارشل لا کہیا جاندا اے۔ جدوں حقیقی جنگ دی صورت حال پیدا ہو جائے تو سول عدالتاں نوں عکسری حکام دے اقدام دے سوال نوں زیرغور لانے دا کوئی اختیار نہاں ہُندا لیکن اگر سول عدالتاں دے دائرہ اختیار دی بات ہو تو اس دا فیصلہ انہاں کرنا ہوگا کہ کیتا جنگ دی صورت حال پیدا ہو گئی سی جس دی وجہ توں مارشل لا دے نفاذ دا جواز پیدا ہویا۔ عسکری حکام نوں اختیارات تفویض کیتے گئے تے سول عدالتاں دے کول جو اختیارات سن اوہ جنگ ختم ہونے دے بعد IPSOFACTO تصور کیتے جائے گا تے قنون ضمانت Actoflndemnity دی غیر موجودگی وچ سول عدالتاں حالت جنگ وچ کیتے گئے کسے وی اقدام دے قانونی جواز نوں زیر بحث لا سکتی نیں ۔ اگر قنون ضمانت معمول دی اصطلاح وچ موجود ہو تد وی بدنیندی اُتے مبنی قوانین نوں تحفظ نہاں دتا جاسکے گا)۔ پر فرانس دے آئین وچ (محاصرے دی حالت دے اعلان) دے بارے وچ طریقہ کار درج اے جس دے تحت مجاز شخص سول حکومت دے مفاد وچ ملک دے کسے وی حصے وچ فتنہ و فساد تے بغاوت دی صورت وچ امن و امان دی بحالی دے لئی فوج نوں پولیس دے اختیارات دے سکتا اے۔ محاصرے دی حالت دے سرکاری اعلان اُتے آئین وچ دتی گئی ضمانتاں معطل ہوجائاں گی تے متاثرہ علاقے دی حکومت نوں عارضی طور اُتے فوج دے کنٹرول وچ دے دی جائاں گی۔ اس اعتبار توں مارشل لا دا نفاذ اصل وچ معمول دے قوانین دی معطلی تے ملک دے کسے حصے جاں پورے ملک اُتے فوج دی عارضی حکومت ہُندا اے۔ اے وی ڈائسی دے مطابق (بحوالہ آئینی قوانین، صفحہ نمبر 267)( انگلستان دے قوانین وچ ایہ قطعاَ َ نا معلوم اے) تے ( محاصرے دی حالت دے سرکاری اعلان) دے ضمن وچ فرانس دے مقابلے وچ ایہ اس دے مساوی نہاں اے۔ پر انگلستان دے قوانین دے تحت فتنہ وفساد، بغاوت تے سرکشی اُتے قابو پانے دے لئی مسلح افواج دی بھرتی دے امکان نوں خارج نہاں کیتا جاسکتا لیکن اس معنی وچ ڈائسی دے مطابق مارشل لا محض ( شاہ اوراس دے ملازمین نوں عام قنون دے مطابق حاصل حق دا ناں اے جو ملک اُتے حملے، فتنہ و فساد جاں عام طور اُتے قنون دے خلاف کسے وی مزاحمت دے ضمن وچ اسے افواج دے ضمن وچ حاصل اے) انہاں دے خیال وچ باضابطہ حکومت دی موجودگی دے لئی ایہ حق ضروری اے تے(انگلستان دے قنون دے مطابق اس دی فراخ دلانہ طریقے توں یقینی طور اُتے توثیق کیتی گئی اے) پر انہاں دے مطابق اس حق دا (مسلح افواج دی موجودگی توں کوئی خصوصی تعلق نہاں اے) لیکن اس دا امن و امان دی حالت وچ بگاڑ نوں درست کرنے دے ضمن وچ شاہ دے حق توں تعلق اے تے اوہ قانونی فرائض دے معاملے دے طور اُتے فوج جاں سویلین نوں مدد دے لئی طلب کرسکتے نیں ۔ جتھے تک انگلستان دا تعلق اے اوتھے سترھواں صدی دی [[خانہ جنگی]] دے بعد کوئی ایسا موقع نہاں آیا کہ اس قسم دا عام قنون مارشل لا نافذ کیتا جاندا لیکن اس شکل وچ گزشتہ صدی وچ جنوبی افریقا، جنوبی آئرلینڈ، فلسطین تے برطانوی ہند دے حصے وچ مارشل لا نافذ کیتا گیا سی۔ پر انہاں کیسز وچ وی فوج نوں طاقت دے استعمال دی جو آزادی دتی گئی سی اوہ ہر کیس دے حالات دے لحاظ توں مختلف سی۔ امن و امان دی بحالی تے مزاحمتی قوت دے طور اُتے فرائض دی ادائیگی ہمیشہ مداخلت دے تجزیے دے لئی ضروری رہی اے۔ استثنائی حالات وچ،فوج حالات دے تحت ایہ وی ضروری محسوس کرتی اے کہ جارح تے سویلین افراد اُتے مقدمہ چلانے دے لئی ملٹری ٹریبونل قائم کرے۔ ایہ ٹریبونل موت دی سزا وی دے سکتے نیں لیکن ہر کیس وچ کیتے گئے اقدام دا تعین ضروری تجزیے دے ذریعے کیتا جائے گا۔ ایسے ٹریبونل نہ تو عدالتی ادارے ہُندے نیں تے نہ ای بری فوج، بحری فوج تے فضائیہ دے قنون دے تحت کورٹ مارشل کر سکتے نیں ۔ البتہ روایندی طور اُتے ایہ ایسے ڈھانچے ہُندے نیں جو عسکری کمانڈر نوں اس دی جانب توں کیتے جانے والے ایکشن دے ضمن وچ مشورے دیتے نیں ۔ برطانوی عدالت نے وی فیصلہ دتا کہ مارشل لا دے تحت جاری کیتا جانے والا اعلامیہ نہاں سی جس وچ طاقت دے استعمال نوں جائز قرار دتا گیا ہو مگر بعد وچ پیش آنے والے واقعات نے ایسی صورت حال پید کر دی جس وچ اس قسم دی طاقت دا استعمال وی جائز ہو گیاتھا۔ بلیک اسٹون نے اپنے تبصراں وچ (والیوم1، صفحہ 381) اس نوعیت دے مارشل لا نوں عارضی نوعیت دے اقدامات قرار دتا جو ریاست دے عدم استحکام دی وجہ توں ناگزیر ہوجاندے نیں۔ مندرجہ بالا حقائق توں ایہ بات واضح ہو جاندی اے کہ ساناں ایسے مارشل لا دے جو اک فعال ادارے دے طور اُتے امن و امان دی داخلی صورت حال نوں بہتر بنانے دے لئی لایا گیا ہو جاں فیر اس مارشل لا دے درمیان وچ جو اک فوجی حکومت دے نظام دے طور اُتے دشمن دے علاقے اُتے قبضے جاں حملے دے لئی لایا گیا جو تفریق کرنی ہوگی پہلی قسم دے مارشل لا دا حکم عموماَ َ اک سول حکومت دے تحت قائم اتھارٹی دے ذریعے جاری کیتا جاندا اے۔ اس حکم دے ذریعے اسی صورت حال وچ سول حکومت نوں ہٹایا جاسکتا اے جدوں سول عدالتاں تے ہور سول محکماں دے لئی کم جاری رکھنا ناممکن ہو جائے۔ مارشل لا از خوس اس بات نوں مقدم نہاں رکھتا کہ اسے سول عدالتاں بند کرنے جاں سول حکومت دے اختیارات نوں سلب کرنے دی کیتا ضرورت اے۔ مارشل لا دے تحت فوج خاموشی توں انہاں بلدیاندی حدود وچ کارروائی کرتی اے جتھے عدالتاں دے لئی کم کرنا ناممکن ہو گیا ہو۔ دوسری جانب ایہ اک طے شدہ اصول اے کہ جن علاقاں وچ سول عدالتاں کم کر رہی نیں تے جتھے سول حکام اپنے فرائض انجام دے رہے نیں اوتھے مارشل لا دے نفاذ دا کوئی جواز نہاں اے۔ اس صورت حال وچ مارشل لا دے نفذ دا جواز عدلیہ دے سامنے ہمیشہ اک سوالیہ نشان دی صورت وچ موجود رہتا اے۔ عدالتاں وچ ہمیشہ دعوے کیتے جاندے نیں تے ایہ عدالتاں اپنے اس اظہار دا حق ہمیشہ استعمال کرتی نیں کہ کیتا عام قنون دے محدود دائرہ کار وچ مارشل لا دا نفاذ درست سی جاں نہاں؟ اختیارات دے اس جائزے دے بعد اس نتیجے اُتے پہنچا ہوں کہ مارشل لا دا نفاذ از خود سول لا جاں سول اتھارٹی دے خاتمے دا سبب نہاں اے تے مارشل لا مسلح افواج دے کمانڈر نوں یقینی طور اُتے اس بات دا اختیار نہاں دیتا کہ اوہ ملک دے بنیادی قنون نوں ختم کر سکاں۔ ایہ بات بظاہر بعید از عقل نظر آندی اے کہ کوئی حکومت بیرونی حملے جاں داخلی انتشار توں بچاؤ دی خاطر مارشل لا دے نفاذ نوں دعوت دے۔ اگر اس بات نوں درست تسلیم کر لیا جائے کہ مارشل لا دے حکم دے ذریعے قانونی نظام مکمل طور اُتے تباہ ہوجاندا اے تو اس صورت وچ مسلح افواج بے امنی توں نمٹنے وچ ریاست دی کوئی مدد نہاں کرسکتاں بلکہ پورے قانونی نظام نوں درہم برہم کرنے توں بے امنی وچ مزید اضافہ ہوجاندا اے۔ اس لئی وچ لائق اٹارنی جنرل دے اس خیال توں متفق نہاں ہوں کہ مارشل لا دے حکم دے ذریعے ضرورت دے تحت مسلح افواج دے کمانڈر نوں اس آئین دے خاتمے دا اختیار مل جاندا اے جس دے تحفظ دا خود انہاں نے حلف اٹھایا اے۔ ٤٣) ہن واقعات دی جانب واپس لُٹدے نیں ۔ صدر ایوب خان دے خلاف تحقیقات اُتے جنرل یحیٰی خان نے جس رد عمل دا اظہار کیدا سی اس اُتے اساں سب نوں شدید حیرت ہوئی سی۔ انہاں دے اپنے خیال دے مطابق اک جزوی مارشل لا دا اس وقت تک کوئی فائدہ حاصل نہاں ہو سکتا جدوں تک مسائل پیدا کرنے والے افراد نوں مارشل لا دے تحت فوری طور اُتے انہاں علاقاں توں باہر کڈ دتا جاندا۔ مارشل لا دے دائرہ اختیار وچ رفتہ رفتہ اس وقت تک اضافہ ہونا چاہیے جدوں تک پورا ملک مارشل لا دے تحت نہاں آجاندا۔ دوسرے الفاظ وچ مارشل لا دا نفاذ پورے ملک تک محیط ہونا چاہیے۔ اساں نے اس بات دا ایہ مطلب نکالا ایہ سول حکومت دی امداد توں صریحاَ َ انکار سی۔ اک تے گواہ نے انکشاف کیتا کہ فوج نے اس وقت تک کوئی ذمہ داری قبول کرنے توں گریز کیتا جدوں تک صورت حال حکومت دے قابو توں باہر نہ ہو جائے ۔گواہاں نے یحیٰی خان دے حوالے توں کہیا کہ جدوں تک انہاں مکمل طور اُتے نظم و نسق سنبھالنے نوں نہاں کہیا جائے گا اوہ اپنا سامان باندھ کر پشاور چلے جائے گا تے ایہ بات حکومت اُتے چھڈ دیں گے اوہ جس طرح بہتر سمجھے نظم و نسق چلائے۔ اساں اس بات اُتے شدید حیرت تے افسوس دا اظہار ای کر سکتے نیں کہ مسلح افواج دے کمانڈر انچیف جنہاں دے افسراں تے جواناں نے پاکستان توں وفاداری دا حلف اٹھایا ہویا اے ایسا رویہ وی اختیار کرسکتے نیں ۔ ایہ فوج دا اولین فرض سی کہ اوہ قانونی طور اُتے قائم حکومت دی مدد دے لئی آندی۔ اس دی بجائے اس نے حکومت دی کمزوریاں اُتے ایسے وقت وچ اس دے استحصال دی کوشش دی جدوں اوہ خود انہاں عوام دی خواہشات دے مدنظر جو خود ای پاکستان دی سیاسی قوت نیں آئینی طریقاں توں سیاسی منظر توں ہٹنے دی کوشش کر رہی سی۔ ٤٤) اس دے بعد 20 تے 25 مارچ 1969ء دے درمیان وچ ایسا کیتا ہویا کہ ملک دی باگ ڈور اک فوجی کمانڈر دے حوالے کرنے دی ضرورت پڑ گئی؟ اس صورت حال دا تقابل 1958 نوں صورت حال توں نہاں کیتا جاسکتا۔1958ء وچ درست جاں غلط وجوہات دی بنا اُتے فیلڈ مارشل ایوب خان نے بر سر اقتدار حکومت دا تختہ اس وقت دے صدر دی آڑ وچ الٹ دیاتھا۔ ایہ صدر وی نواں حکومت وچ تن ہفتے توں وی کم وقت تک شامل رہے۔ 1969ء وچ آخر کار اک سول حکومت نے کمانڈر انچیف نوں دعوت دی کہ اوہ حکومت دی باگ دوڑ سنبھال لیں۔ اس سلسلے وچ اک دلچسپ امر ایہ اے کہ فیلڈ مارشل نے 1969ء وچ جنرل یحیٰی خان نوں جو خط لکھیا سی اس وچ انہاں نے انہاں توں کہیا سی کہ اوہ اپنی آئینی ذمہ داریاں پوری کرو۔ انہاں ای جذبات دا اعادہ فیلڈ مارشل نے اپنے الوداعی نشریاندی خطاب وچ وی کیدا سی۔ اپنے خطاب وچ انہاں نے اس خیال دا اظہار کیدا سی کہ ملک دا تحفظ اس بات دا متقاضی اے کہ دفاعی افواج دی راہ وچ کسے قسم دی مشکلات کھڑی نہ دی جائاں تے انہاں انہاں دے قانونی فرائض آزادانہ طور اُتے استعمال نہ کرنے دتے جائاں۔ اگر انہاں دے خطاب دے صرف اسی اقتباس دا جائزہ لیا جائے تو اس توں باآسانی ایہی نتیجہ اخذ کیتا جاسکتا اے کہ فوج نوں سول قوت دی مدد دے لئی پہنچنے دی ضرورت اے۔ پر ایہ بات بالکل واضح اے کہ ایوب خان دے پورے خطاب دے تناظر وچ ایہ بات ناقابل فہم سی۔ اس خطاب دا لب لباب ایہ تھاکہ حکومت اپنا کم مزید جاری نہاں رکھ سکتی۔ اپنے خطاب وچ فیلڈ مارشل نے اس فیصلے دا وی اعلان کیتا کہ اوہ اک نال صدر دا عہدہ وی چھڈ رہے نیں ۔ پر ایہ حوالہ انہاں آئینی فرائض دے لئی سی جنہاں دے تحت فوج اس وقت کم کر رہی سی۔ جنرل یحیٰی خان نے عہدے توں ہٹنے دے بعد اسی نکتے اُتے انہی قانونی پوزیشن دے حوالے توں ہمارے سامنے اپنی بھرپور وکالت دی سی۔ اساں نے اس مسئلے اُتے انہاں توں کافی سوالات کیتے سن جس اُتے انہاں نے کہیا سی کہ وچ کوئی وکیل نہاں ہوں مگر میناں فوج وچ ابتدا ای توں اس بات دی تربیت دتی گئی کہ ملک دا دفاع اک سپاہی دا مذہبی فریضہ اے۔ ایہ بیان اک ایسے شخص دے ذریعے سامنے آیا جس نے مختلف مواقع اُتے خود نوں قانونی ماہر ظاہر کیدا سی۔ ٤٥) اساں نے ایہ وی دیکھیا کہ گول میز کانفرنس دے اس وقت دے حالات تے توقعات دے مطابق مثبت نتیجے برآمد ہوئے۔ اس کانفرنس دے نتیجے وچ آئینی ترمیم دے کم دا آغاز ہویا بلکہ اس بات دا اعلان عام وی کیتا گیا کہ تمام اقدامات قانونی تے آئینی دائرہ کار دے تحت کیتے جائے گا۔ ملک نوں داخلی انتشار توں باہر نکالنے دے لئی صدر نے اپنے تہاناں آئینی سربراہ دے عہدے اُتے وی فائز کر لیا جس وچ پارلیمنٹ دے طرز اُتے حکومت تشکیل دی جاندی اے۔1962ء دے آئین دے تحت اگر اوہ فوری طور اُتے حکومت چھڈدیندے تے انہاں ایسا کرنا ای چاہیے سی کہ انہاں اقتدار اسپیکر دے سپرد کرنا چاہیے سی جو نویں صدر دے انتخاب دے لئی ضروری اقدامات کر سکدے سن۔ اس صورت حال وچ اس بات دی کوئی وجہ نظر نہاں آندی کہ صدر نے آئین وچ ترمیم دا راستہ کیاں اختیار نہاں کیتا۔ اس سلسلے وچ خود آئین وچ وی واضح صراحت موجود سی۔ ایہ بات وی سمجھ توں بالاتر اے کہ ایوب خان نے 25 تریخ نوں اچانک عنان حکومت جنرل یحیٰی خان دے سپرد کیاں کر دی سی؟ ساناں جنرل یحیٰی خان دے رویے توں اپنے اس سوال دا بنیادی جواب ملدا اے۔ جنرل یحیٰی خان نے ایہ واضح کر دتا سی کہ اوہ سول حکومت دی مدد توں اقتدار قبول نہاں کرے گا۔ فیلڈ مارشل نے کدی اس بات نوں تسلیم نہاں کیدا سی کہ سیاست دان حکومت نوں جمہوری انداز وچ کامیابی توں چلانے دی اہلیت رکھتے نیں ۔ جنرل یحیٰی دی رائے وی اس سلسلے وچ انہاں توں مختلف نہاں سی تے اقتدار وچ آنے دے بعدا نہاں نے ہمارے سامنے اپنی گواہی وچ اس بات دا اظہار وی کیتا۔ اوہ اقتدار دی اپنی خواہش دی تکمیل دے لئی کسے صورت وچ اپنے مؤقف توں ہٹنے نوں تیار نہاں سن۔ اس موقع اُتے وی جو بات سرگوشیاں تک محدود سی اوہ کھل کر سامنے آگئی۔ اوہ بات جو انہاں دا ناں لے کر کہی گئی ایہ سی کہ فیلڈ مارشل دے دور حکومت وچ انہاں نے تے انہاں دے خاندان دے افراد نے اپنی سرکاری پوزیشن دا سہارا لیتے ہوئے کافی مالی مفادات حاصل کیتے۔ فیلڈ مارشل دی جانب توں جنرل نوں اقتدار دی منتقلی دے فیصلے دے پس منظر وچ جزوی طور اُتے انہاں دے اس تاثر دا وی وڈا عمل دخل سی کہ انہاں اقتدار خود سیاست داناں دے حوالے توں کرنا پئے گا۔ انہاں دے اس خیال دی تصدیق جنرل یحیٰی دی جانب توں اقتدار سنبھالنے دے لے بعد اک اخبار نویس دے سوال دے جواب وچ دتے جانے والے اک بیان توں وی ہوتی اے۔ جنرل یحیٰی نے اپنے بیان وچ کہیا سی ( وچ فیلڈ مارشل ایوب خان دے خلاف کوئی اقدام نہاں کراں گا) == چھیواں باب دوسرا مارشل لا۔۔۔۔ یحیٰی حکومت == 25 مارچ1969ء دی شام جنرل آغا محمد یحیٰی خان کمانڈر انچیف پاکستان آرمی نے ملک وچ مارشل لا نافذ کر دتا تے پورے ملک دا اقتدار حاصل کر لیا۔ انہاں نے اپنے تہاناں چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹر مقرر کر لیا۔ انہاں نے ابتدا وچ صدر ہونے دا دعویٰ نہاں کیدا سی کہ اوہ خود ہمیشہ اقتدار وچ رہے گا۔ انہاں دے عہد حکومت وچ کوئی نواں نظام قائم ہوگا۔ ایہ بات 7 اکتوبر 1958ء نوں اقتدار سنبھالنے والے فیلڈ مارشل( جو اس وقت دے جنرل سن) دے عزائم تے مقاصد توں باکل مختلف بات سی۔ اس وقت دے صدر نے اپنے نشری خطاب وچ مارشل لا دا ایہ جواز پیش کیدا سی کہ سیاست دان ناکام ہو گئے سن۔ انہاں نے اس اقدام نوں جمہوریت دی بحالی نہاں قرار دتا سی بلکہ ایہ کہیا سی کہ ایہ اک ایسے نویں نظام دا آغاز اے جو ملک نوں بچانے دا واحد ذریعہ اے۔ ٣) جنرل یحیٰی خان نے 26 مارچ1969ء نوں اپنے خطاب وچ کہیا کہ مارشل لا دے نفاذ دا میرا واحد مقصد عوام دی زندگی آزادی تے مال دا تحفظ تے ملک وچ انتظامیہ نوں دوبارہ رواں دواں کرنا اے۔ چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹر دی حیثیت توں میرا اولین تے اہم ترین کم امن دی بحالی تے اس بات دی یقین دہانی اے کہ انتظامیہ اپنے روزمرہ دے معمولات عوام دی تسلی دے مطابق شروع کر دے۔ اساں نے انتظامی خرابی تے بے امنی دا کافی تجربہ کر لیا اے۔ وچ اس بات نوں یقینی بناواں گا کہ خرابی تے بے امنی دی ایہ صورت حال کدی دوبارہ پیدا نہ ہو۔ انتظامیہ دے ہر فرد نوں میری اس تنبیہ دا سنجیدگی توں جائزہ لینا چاہیے۔ میرے اساں وطنو! وچ تساں اُتے واضح کر دینا چاہدا آں کہ میرا اس دے علاوہ کوئی مقصد نہاں کہ اک آئینی حکومت دا قیام عمل لایا جائے۔ میرا پختہ یقین اے کہ اک معقول تے تعمیری سیاسی زندگی تے [[حق رائے دہی]] دی بنا اُتے غیر جانبداری تے منتخبہ نمائنداں دے درمیان وچ اختیارات دی سہل منتقلی دے لئی صاف و شفاف تے ایماندار انتظامیہ بوہت ضروری اے۔ انہاں منتخب نمائنداں دا ہدف اک قابل عمل آئین دی صورت ہوگا تے انہاں تمام سیاسی، معاشی تے سماجی مسائل دا حل وی جو عوام دے لئی ذینی پریشانی دا باعث نیں ۔ اس لئی جنرل یحیٰی دی حیثیت محض قائم مقام دی سی جو ملک وچ لا اینڈ آرڈر بحال کر سکے تے چھیندی از چھیندی اقتدار منتخب شدہ نمائنداں نوں سونپ دے۔ اس دا مطلب ایہ ہویا کہ انہاں دے کول دو ای راستے سن جاں تو اوہ خود اک نویں آئین دا اعلان کرتے جاں آئین دی تشکیل دے لئی کوئی انتظامی مشنری قائم کرتے۔ ٤) درحقیقت لا اینڈ آرڈر حیرت انگیز تیری توں بحال ہویا۔ سچ تو ایہ اے کہ مارشل لا نظام دی سخت سزاؤں دی بدولت ایہ ممکن ای نہاں سی کہ اک وڈے ہجوم نوں اک وقت وچ اکھٹا کر لیا جائے تے نہ ای سیاسی لیڈراں جاں مظاہراں دے ذریعے لوگاں نوں جلوس تے ہڑتال دے لئی جمع کیتا جاسکے۔ اس وقت لوگاں دے جذبات دا رخ صرف اس سمت وچ سی کہ انہاں دی تحریک تے جدوجہد کامیابی توں ہمکنار ہوئی تے ایوب خان دا اقتدار تے آئین اس دے نتیجے وچ بکھر چکے نیں ۔ خیال ایہ اے کہ لوگ یقین رکھدے سن کہ اگرچہ مارشل لا بذات خود کوئی پسندیدہ چیز نہاں لیکن ملکی سلامتی تے آئندہ آئینی استحکام دے لئی ایہ قدم ناگزیر سی۔ 1958ء نوں تجربے دے نتیجے نے لوگاں وچ اک ایسے اندھے اعتماد نوں جنم دتا جو اک وڈے بحران دی کوکھ وچ پیدا ہویا۔ مارشل لا نوں تمام خرابیاں دے خاتمے دا حتمی علاج سمجھ لیا گیا۔ جن لوگاں نے زیادہ سنجیدگی توں اس بحران دی سنگینی نوں محسوس کیتا انہاں نے اسے فوج اُتے اندھادھند بھروسے دا نتیجہ قرار دتا جس نے اگے جاکر ڈکٹیٹر شب دی راہ اختیار کر لی۔ امن و امان دی صورت حال اِنی تیزی توں خراب ہوئی کہ جنرل یحیٰی دا آئندہ اقدام متوقع تے ناگزیر قرار دتا جس نے اگے جا کر ڈکٹیٹر شب دی راہ اختیار کر لی۔ امن و امان دی صورت حال اِنی تیزی توں خراب ہوئی کہ جنرل یحیٰی دا آئندہ اقدام متوقع تے ناگزیر سمجھ لیا گیا۔ ملک دے بدتر حالات نے جنرل یحیٰی دے حق وچ راہ ہموار کر دی تے اک ایسا منظر نامہ تیار ہو گیا جس دے لے لوگ ذہنی طور اُتے تیار سن۔ ایتھے تک کہ نومبر 1969ء آ گیا تے جنرل یحیٰی نے اگلے لائحہ عمل دا اعلان کر دتا۔ ٥) اسی دوران وچ انہاں نے تمام اہم سیاسی شخصیتاں توں ملاقات دی تاکہ الیکشن توں پہلے آئین وچ تمام ضروری ترامیم دی جاسکاں۔ اس اقدام دی توجیہ انہاں دے نزدیک ایہ سی کہ اصل وچ ایہی اوہ معاملہ اے جس اُتے مکمل اتفاق رائے تے اساں آہنگی پائی جاندی اے۔ انہاں دا خیال سی کہ باقی کم عوام اُتے چھڈ دینا چاہیے کہ اوہ الیکشن دے بعد کیتا فیصلہ کرتے نیں ۔ انہاں نے اعلان کیتا کہ 5 اکتوبر1970ء نوں انتخابات منعقد ہوں گے تے یکم جنوری 1970ء سیاسی سرگرمیاں شروع کرنے دی اجازت ہوگی۔ 31مارچ 1970ء تک تمام قانونی لائحہ عمل تیار کر لیا گیا تے انتخابی عمل دے لئی مغربی پاکستان دے ون یونٹ نوں علاحدہ کر دتا گیا۔ ہور بنیادی معاملات جنہاں دے بارے وچ کہیا گیا کہ اتفاق رائے توں انجام دتے جائے گا، انہاں وچ نویں آئین دے باب وچ وضاحت کیتی گئی کہ ایہ وفاقی پارلیمانی طرز دا ہوگا تے انتخابات بالغ حق رائے دہی دی بنیاد اُتے ہوں گے۔ بنیادی [[انسانی حقوق]] دے نفاذ نوں عدالتاں دی مدد توں یقین بنایا جائے گا۔ عدلیہ دی آزادی تے اس دے بحیثیت( آئین دے نگران) کردار دی حفاظت دی جائے گی۔ آئین دی اساس اسلامی نظام ہوگا جو نظریہ پاسکتان دی بنیاد اے۔ ٦) اگر آئینی نظام دی چھیندی بحالی تے عوامی نمائنداں نوں اقتدار سونپنا ای اصل مقصد سی تو ایہ ناقابل فہم اے جنرل یحیٰی دے اقتدار وچ آنے دے اٹھارہ مہینے بعد یعنی 5اکتوبر 1970ء نوں الیکشن دا اعلان کیتا گیا۔ حالانکہ امن و امان دی صورت حال بوہت چھیندی بحال ہو گئی سی۔ ایہ درست اے کہ آئینی اتفاق رائے پیدا کرنے دے لئی انہاں نے سیاسی رہنماؤں توں ملاقاتاں کیتیاں لیکن ایہ وی سچ اے کہ جنرل یحیٰی نے ایوب دور دے رہنما اصولاں توں ای استفادہ کیتا تے انہی خطوط اُتے کم کیتا جو بعد وچ نااتفاقی دا سبب بنے۔ اس عرسے وچ سیاسی سرگرمیاں دی اجازت نہاں سی تے نہ ای سیاسی جماعتاں نوں منظم کرنے دی، سیاسی مہم دی اجازت دا تو سوال ای نہاں پیدا ہُندا سی۔ انہاں حالات وچ ایہ سمجھنا دشوار سی کہ انہاں مذکرات توں کون سی کامیابی متوقع سی، واحد نکتہ جس اُتے گول میز کانفرنس وچ اتفاق کیتا گیا،ون یونٹ دی علیحدگی سی۔ ١٣) قانونی ڈھانچے دے دو اہم اجزاء سن۔ انہاں وچوں اک تو کسے مخصوص اکثریت دی ضرورت دے لئی آئین وچ کسے مسودے دی بطور قنون منظوری دا استثنی موجود نہاں سی۔ مثال دے طور اُتے اس بات اُتے اصرار کرنا کہ آئین دی منظوری توں اک معینہ شرح یعنی ہر علاقے دا پچیس فیصد ووٹ جاں وفاقی اکائی ضروری قرار دی جائے تاکہ اک غالب اکثریت بنائی جاسکے۔ جدوں جنرل یحیٰی خان ہمارے روبرو حاضر ہوئے تو اساں نے انہاں توں اس ذیل وچ ہونے والی فروگزاشتاں اُتے روشنی ڈالنے نوں کہیا۔ جنرل یحٰیی خان نے دسیا کہ اوہ آئین دی حددو وچ رہتے ہوئے اوہ سارے اقدامات کر رہے سن جس پرسب دا اتفاق سی مگر ووٹنگ دا طریقہء کار انہاں وچ شامل نہاں سی۔ انہاں نے ایہ وی دسیا کہ ( میرے خیال وچ ایہ ضروری سی کہ اس معاملے نوں منتخب ایوان اُتے چھڈ دتا جاندا) اساں قطعی طور اُتے اس وجہ نوں سمجھنے توں قاصر نیں ۔ اگر ہر قیمت اُتے اتفاق رائے درکار سی، تو آئین دی اک شق دی رو توں ایسا کرنا چاہیے سی تے اسے عام روایندی طریقاں توں نہاں دیکھنا سی، جیسا کہ اس ضمن وچ کیتا گیا۔ پر اس توں کہاں زیادہ اہم بات ایسی اکثریت نوں زبانی بیان اُتے چھڈ دتا جاندا تے اس دے نتیجے نوں دیکھنا سی۔ اگر ظاہر نہاں ہُندا تو مجلس عاملہ خود ایہ کہہ سکتی سی کہ فیصلہ سادہ اکثریت دے ذریعے ہوناچاہیے۔ ایہ بات اس حقیقت توں واضح اے کہ جدوں ایوان دے سامنے ایہ سوال اٹھتا کہ کتنے دووٹاں لہ اکثریت ہونی چاہیے تو اس سوال کاجواب اپنے تساں ای اک سادہ اکثریت دے ذریعے طے ہونا چاہیے سی۔ لٰہذا ایہ بات واضح اے کہ اوہ لوگ جو ایوان وچ اکثریت رکھتے تے ایسے کسے فیصلے دی حمایت اپنے تساں ای اک سادہ اکثریت دے ذریعے طے ہو جانا چاہیندے سی۔ لٰہذا ایہ بات واضح اے کہ اوہ لوگ جو ایوان وچ اکثریت رکھدے سن ایسے کسے فیصلے دی حمایت کرتے تے اسے عملی جامہ پہنانے دے قابل ہُندے جتھے تک اس صورت ھال دا ہماری سیاست توں تعلق اے تو حقیقی صورت حال بوہت مایوس کن سی۔ اس فیصلے دی دی وجہ توں ہر قیمت اُتے اک فرد اک ووٹ ہونا چاہیے، واضح سی کہ مشرقی پاکستان دی عددی اکثریت آبادی دے لحاظ توں زیادہ سی۔ جیسا کہ اساں پہلے وی کہہ چکے نیں کہ ایوان دے فیصلے کرنے دی اک ای بات اہم سی تے اوہ صوبائی خود مختاری دا معاملہ سی۔ شیخ مجیب الرحمٰن پہلے ای چھ نکات دے نال سن تے اگر انہاں مشرقی پاکستان توں اٹھانوے فیصد نشستاں جیتنے دی توقع نہ ہوتی تو گول میز کانفرنس دے جاری رہنے دا ماحول بن سکتا تے اس طرح مجیب ایہ ثابت کر سکتے کہ اوہ بوہت وڈی طاقت نیں ۔ لہٰذا اگر چھ نکات مغربی تے مشرقی پاکستان دے درمیان وچ اک نزاعی معاملہ ثابت ہوئے تے جس دے بننے دا ہر امکان موجود سی تو ایہ فیصلہ کرنا کہ اس سوال نوں چھڈنے دے لئی ایوان وچ کتنی اکثریت دی ضرورت سی، درحقیقت مشرقی پاکستان نوں ای طے کرنا سی۔ بالفاظ ہور ایہ کہیا جاسکتا اے کہ مشرقی پاکستان نوں اس بات دا فیصلہ کرنا سی کہ اسے نال رہنا چاہیے جاں نہاں۔ ١٤) پچھلے پیراگراف وچ جو کچھ دسیا گیا اے اوہ درحقیقت اس تصور اُتے مبنی اے کہ اس بات دی نہایت سنجیدگی توں توقع دی جا رہی سی کہ مشرقی پاکستان رائے شماری وچ حصہ لیتا مگر اپنے چھ نکات دی روشنی وچ اگر اس بات نوں اطمینان بخش طریقے اُتے سمجھ لیا جاندا کہ مشرقی پاکستان چھ نکات دا مطالبات دی حد تک نہاں جاسکدا سی تو صوبائی خود مختاری دے سوال دی اہمیت تے حساسیت نوں کم کیتا جاسکدا سی تے اس بنیاد اُتے گھٹ توں گھٹ اکثریت دی ضرورت نوں بوہت حد تک کم کیتا جاسکدا سی ۔ ١٥) ایسا نہاں سی کہ ووٹنگ دے طریق کار دی اہمیت نوں محسوس نہاں کیتا گیا سی۔ شواہد ایہ ظاہر کرتے ہین کہ وزیر قنون، مشیر قنون نے یحیٰی خان نوں اس مسئلے دی نزاکت توں آگاہ کر دتا سی تے واقعی جنرل نے 28 نومبر1969ء نوں اپنے نشرئیے وچ جس دا اساں پہلے ازاں حوالہ دے چکے نیں تے 28 مارچ1970ء نوں لیگل فریم ورک آرڈر دے نفاذ توں عین دو دن پہلے ایہ باتاں بتائاں ۔ (28. نومبر 1969 جتھے تک قومی اسمبلی دی ووٹنگ دے طریقہ کار دا سوال اے تو ایہ بات باعث مسرت اے کہ اسمبلی، بنیادی آئینی معاملات اُتے فیصلہ کرے گی۔ آئین اک مقدس دستاویز اے تے مل جل کر نال رہنے دا اک معاہدہ اے۔ اس دا کسے وی عام قنون توں موازنہ نہاں کیتا جاسکتا۔ اس لئی ایہ بوہت ضروری اے کہ ووٹنگ دے طریقہءکار وچ ایوان نوں شریک کیتا جائے تے اس وچ پاکستان دے اندر بسنے والے تمام علاقاں دی صحیح اورصاف ستھری نمائندگی ہوئی چاہیے ایوان اپنا کم مکمل کرنے دے بعد، جو آئین دی تیاری جیسا اہم کم ہوگا اسے معتبر تسلیم کیتا جائے گا بننے والا آئین، پاکستان دا ائین مقصود ہوگا۔ اس دے بعد نواں حکومت دے قیام دے لئی میدان ہموار ہو سکے گا۔) (23. مارچ 1970 جدوں 1970ء دا لیگل فریم ورک آرڈر چھپ کر سامنے آئے گا تو تساں دیکھے گا کہ دستوری طریقہء کار دے معاملات وچ قومی اسمبلی دے لئی ووٹ ڈالنے دے طریقہء کار نوں اس وچ شامل کیتا گیا اے۔ ایہ اک ایسا معاملہ اے کہ جسنوں بہتر طور اُتے ایوان ای طے کرنے دا مجاز اے تے ایہ میری دلی خواہش تے تمنا اے کہ اس اہم معاملے اُتے خیالات وچ کوئی بنیادی اختلاف نہ پیدا ہونے پائے۔ اس دے لئی اتفاق رائے مثالی ہونا چاہیے۔ کسے وی معاملے وچ شرح فیصد دے تناسب توں بات کرنا وچ ذاتی طور اُتے پسند نہاں کردا آں۔ ایہ اوہ نکتہ اے جس اُتے وچ پہلے وی بات کر چکا ہوں لیکن دوبارہ پُر زور انداز وچ کہنا چاہاں گا کہ آئین دی تیاری کسے معمولی قنون سازی دے کم دے مترادف نہاں اے بلکہ ایہ مل جل کر رہنے دا اک معاہدہ اے۔ لٰہذا ایہ ضروری اے کہ تمام علاقے ووٹنگ دے طریقہء کار توں مکمل طور اُتے مطمئن ہوں تے محض ایوان دے ذریعے ای بہتر طور پرمکمن ہو سکتا اے۔ کیونجے جدوں تک تمام علاقے صحیح طور پرمطمئن نہاں ہُندے اس وقت تک آئین حقیقی معناں وچ مختلف صوباں تے علاقاں دے لوگاں دے لئی ویسا قابل قبول نہاں ہو سکتا جیسا کہ ایسی دستاویز نوں ہونا چاہیے۔ میناں یقین اے کہ کسے مناسب تے موزاں بندوبست تک پہنچنا ممکن اے) ایہ استدالال غیر معمولی اے تے بے کم و کاست صورت حال دی عکاسی کرتا اے کہ اک آئین دا ہونا ضروری سی جس دے تحت ووٹنگ دے طریقہء کار دا معاملہ طے پانا سی، جنرل دا خیال سی کہ ایہ حقیقی تضاد اے۔ ١٦) لیگل فریم ورک دا دوسرا جز اوہ معاملہ سی جو طریقہ کار دے بلکہ کسے حد تک آئین دے استحکام توں متعلق سی، جسنوں مضبوط ہونا سی۔ ایہ اک ضرورت سی کہ قومی اسمبلی اک سوبیس دن دے اندر اندر آئین دی تیاری دا کم مکمل کرے ورنہ دوسری صورت وچ اوہ تحلیل ہوجاندی۔ نظریاندی طور اُتے ایہ اصول کہ آئین بنانے دے لئی اک دن مختص کر لیا گیا نہاں ہونا چاہیے تے اوہ وی ایسے کہ قنون سازی دا کم وی جاری ہو۔ اگر قومی اسمبلی اک آئین ساز اسمبلی ہوتی اوراسی وقت دے اندر قنون ساز اسمبلی وی ہوتی تے بغیر وقت دے تعین دے اسے آئین دی تیاری دا کم مکمل کرنا ہُندا تو صورت حال دی نزاکت تے خطرہ واضح طور اُتے نظر آ جاندا۔ لٰہذا ایسی اسمبلی خود نوں بچانے دے لئی آئین دی تیاری دا کم اس وقت تک معرض التوا وچ ڈال دیتی جدوں تک اس دا وقت نہاں آ جاندا تے جدوں اسمبلی اپنی حقیقی نمائندگی دے اعتبار توں ختم ہوجاندی۔ پاکستان وچ ہمارے لئی ایسا تجربہ نواں نہاں اے تے ایہ تازہ ترین وی اے۔ پہلی آئین ساز اسمبلی بار بار خطرات توں دوچار ہوتی رہی۔ ١٧) پر خطرے دا احساس کرنا تے بات اے تے اس اُتے کسے انتہا پسندانہ اقدام دے ذریعے قابو پانا دوسری بات۔۔۔۔(لیگل فریم ورک آرڈر) دے تحت منتخب دی جانے والی قومی اسمبلی نوں قنون سازی دا قطعاَ َ کوئی اختیار اس وقت تک حاصل نہاں سی، تاوقتیکہ کسے آئین دی تدوین تے تشکیل نہ کرلے۔ چنانچہ اس پوشیدہ خطرے نوں جو قومی اسمبلی نوں بیک وقت انہاں دونے امور دی انجام دہی توں لاحق ہوکدا سی۔ آغاز ای توں بھانپ کر مسدود کر دتا گیا سی۔ نہ صرف ایہ کہ اک سو بیس دناں دی مہلت دتی گئی سی بلکہ اس قدر تقدیس عطا کر دتی گئی سی کہ اگر دونے وڈی سیاسی جماعتاں دے درمیان وچ آئین سازی دے مسئلے اُتے شدید اختلافات پیدا ہونے لگاں توایسی صورت وچ وی اک سو بیس دناں دی اس مہلت وچ کوئی توسیع تے اضافہ ہرگز نہاں کیتا جائے گا۔ ١٨) اس مرحلے اُتے ایہ وی سوچنا پئے گا کہ کیتا چھ نکاندی پروگرام دا مطلب واضح طور اُتے علیحدگی سی جاں گھٹ توں گھٹ دونے بازوؤں دے درمیان وچ اک ایسا ڈھیلا ڈھالا سا تعلق جو اگے چل کر علیحدگی اُتے منتج ہوجاندا؟ اس سوال توں اک اورسوال پیدا ہُندا اے کہ کیتا اس وقت دے صاحبان اقتدار دے نزدیک چھ نکاندی پروگرام پاکستان دی سالمیت تے یک جہتی توں متصادم سی؟ کیتا انہاں نے کدی سنجیدگی توں ایہ سوچیا سی کہ ایسا ممکن وی ہو سکتا اے۔ ایتھے مناسب معلوم ہُندا اے کہ اگے بڑھنے توں بیشتر انہاں ترمیم شدہ چھ نکات اُتے وی بالترتیب اک نظر ڈالی جائے۔ پوائنٹ(١) اس نکتے وچ کہیا گیا اے کہ حکومت دی نوعیت وفاقی تے پارلیمانی ہوگی جس وچ وفاقی مقننہ تے وفاق دی تشکیل کرنے والی وحدتاں دی مقننہ دا انتخاب براہ راست بالغ رائے دہی دی بنیاد اُتے کیاجائے گا۔ وفاقی مقننہ وچ نمائندگی آبادی دی بنیاد اُتے ہوگی! # وفاقی حکومت دے کول صرف دو محکمے یعنی دفاع تے امور خارجہ جدوں کہ درج ذیل شرطاں توں مشروط اوہ کرنسی دا شعبہ وی رکھ سکتی اے! # دونے صوباں دے لئی علاحدہ کرنسیاں، جو باہمی طور اُتے باآسانی قابل تبادلہ ہوں جاں متبادل دے طور اُتے اک ای کرنسی جو وفاقی ریزروز سسٹم دے قیام توں مشروط ہوگی جس وچ علاقائی وفاقی، ریزوربنکس دا قیام وی شامل اے جو اس بات دی ضمانت دیں گے کہ ذرائع اورسرمائے دی منتقلی، اک صوبے توں دوسرے صوبے نوں نہاں ہوگی۔ ٤) مالیاندی پالیسی دی تشکیل وفاق وچ شامل وحدتاں دی ذمہ داری ہوگی۔ پر وفاقی حکومت نوں مطلوبہ ریونیو ذرائع مہیا کر دتے جائے گا، تاکہ اوہ دفاع تے امور خارجہ اُتے ہونے والے اخراجات نوں پورا کر سکے۔ اس قسم دے مالیاندی ذرائع خود بخود وفاقی حکومت نوں فراہم ہو جائے گا، جس دے طریقہء کار تے وفاقی وحدتاں دی جانب توں تناسب دے تعین دی بنیاد، آئین وچ وضاحت دے نال درج ہوگی۔ ایہ آئینی دفعات اس بات دی ضمانت دیں گی کہ وفاقی حکومت دی ریونیو دی ضرورت مستقل طور اُتے پوری دی جاندی رہاں اس مقصد نوں سامنے رکھتے ہوئے کہ مالیاندی پالیسیاں اُتے وفاقی وحدتاں دا مکمل کنٹرول بہر صورت قائم رہے گا۔ ٥) ایسے آئینی اقدام کیتے جائے گا، جنہاں دی رو توں ہر وفاقی وحدت دی غیر ملکی زرمبادلہ دی آمدنی دا الگ الگ حساب رکھیا جاسکے، جن اُتے انہاں وحدتاں دی حکومتاں دا مکمل کنٹرول ہو۔ وفاقی وحدتاں دی، غیر ملکی زرمبادلہ دی ضروریات دا تعین اس تناسب دی بنیاد اُتے کیتا جائے گا جو آئین وچ طے شدہ طریقہء کار دے عین مطابق ہوگا صوبائی حکومتاں نوں ایہ اختیار حاصل ہوگا کہ اوہ آئین دے تحت غیر ملکی تجارت تے امداد دے بارے وچ ملک دی [[خارجہ پالیسی]] دی حدود وچ رہتے ہوئے مذکرات تے گفت و شنید کر سکاں۔ # وفاقی وحدتاں دی حکومتاں آزادانہ طور اُتے اپنی ملیشیا جاں پیرا ملٹری فورس رکھ سکے گا تاکہ [[قومی سلامتی]] دے قیام وچ مؤثر کردار ادا کر سکاں۔ اک ایسا گواہ جو اس پوری مدت دے دوران وچ آئین سازی دے عمل توں وابستہ رہ چکا اے تے جسنوں قنون تے آئینی شعباں دا طویل تے ماہرانہ تجربہ حاصل اے۔ ریٹائرڈ چیف جسٹس آف پاکستان مسٹر جسٹس اے آر کار نیلیس دے سوا تے کون ہو سکتا اے؟ جدوں انہاں توں سوال کیتا گیا کہ کیتا انتخابی مہم دے دوران وچ کسے موقع اُتے چھ نکات جنرل یحیٰی خان نوں وی دکھائے گئے سن تو انہاں دا جواب ایہ سی۔ (اوہ انہاں نکات توں بخوبی آشنا سن تے وقتاَ َ فوقتاَ َ انہاں دے بارے وچ گفتگو وی کردے سن، پر انہاں نے کدی انہاں دے تجریئے دی ضرورت محسوس نہاں دی! میرا ذاتی خیال ایہ اے کہ انہاں نکات وچوں چار تو ایسے سن جنہاں بآسانی قبول کیتا جاسکدا سی تے وچ نے کابینہ دے اجلاس وچ وی ایہ کہیا تھاکہ اساں آسانی دے نال آئین وچ ضروری ترمیم کرتے ہوئے انہاں چھ نکات وچوں اکثر نوں اس وچ جگہ دے سکتے نیں جنہاں دے نتیجے وچ سیاسی صورت حال بہتر ہوسکتی اے۔ (جسٹس کار نیلیس دا پورا احترام کرتے ہوئے اساں صرف ایہ کہنا چاہتے نیں کہ انہاں نے اس معاملے نوں قرار واقعی اہمیت نہ دیتے ہوئے محض اسے ٹالنے اُتے ای اکتفا کیتا اے۔ ٢٠) کرنل حسن دے مطابق جنہیں26 مارچ 1969ء نوں چیف مارشل لاایڈمنسٹریتر ہیڈکوارٹرز وچ JAG ڈپارٹمنٹ دے نمائندے دی حیثیت توں متعین کیتا گیا سی تے جو مارشل لا دے سارے عرصے وچ ہر لمحہ آئین سازی دے مسئلہ توں گہری وابستگی دے حامل رہے نیں ، انہاں چھ نکات دا بظاہر مقصد علیحدگی نہاں سی جس توں انہاں دی مراد غالباَ َ ایہ اے کہ دیکھنے وچ ایہ چھ نکات علیحدگی دا پیش خیمہ معلوم نہاں ہُندے۔ ٢١) ہمارے روبرو چند تے وی گواہان ایسے پیش ہوئے جنہاں انتخابی مہم دے مشکل دور وچ حکومت دی جانب توں مشرقی پاکستان دے بوہت قریب رہنے دا موقع ملیا سی جداں گورنر مشرقی پاکستان ایدمرل احسن تے مارشل لا ایڈمنسٹریٹر لفٹننٹ جنرل ایس ایم یعقوب انہاں دونے حضرات دا کہنا اے کہ انہاں یاد نہاں پیندا کہ کدی انہاں چھ نکات دے مفہوم تے مطالب دا غور تے سنجیدگی دے نال کوئی تجزیہ کیتا گیا ہو جاں انہاں دے اطلاق تے عواقت دا ای کوئی احاطہ کیتا گیا ہو! ٢٢) ایہ اندازہ لانا مشکل اے کہ کیاں کر اک مرکزی حکومت نوں جس دے کول فقط دفاع تے امور خارجہ دے محکمے ہوں تے جسنوں ٹیکساں دے نفاذ دا کوئی اختیار حاصل نہ ہو حقیقی معناں وچ اک بااختیار حکومت کہیا جاسکتا اے؟ اج دے جدید زمانے وچ اک ترقی پزیر ملک دی خارجہ پالیسی دا وڈا گہرا تعلق اس دی غیر ملکی تجارت توں ہُندا اے تے اگر وفاق غیر ملکی تجارت ای نوں کنٹرول نہ کر سکے تو ایہ بات ہماری سمجھ وچ بالکل نہاں آندی کہ اوہ کس طرح اپنی خارجہ پالیسی اُتے مؤثر طریقے توں عمل پیرا ہو سکے گی؟ تے خارجہ پالیسی نوں کنٹرول کیتے بغیر اک مرکزی حکومت کس طرح ملک دا دفاع کر سکتی اے؟ ٢٣) عوامی لیگ دے (ترمیم شدہ) چھ نکات اس دے پروگرام نوں (اصل) نکات دی بہ نسبت زیادہ مؤثر تے بھرپور طریقے توں پیش کرتے نیں ، پر اپنی روح وچ اوہ سابقہ اصل نکات دے مقابلے وچ اتنے زیادہ مختلف وی نہاں کہ اساں ایہ سوچنے لگاں کہ ایہ ترمیم شدہ چھ نکات علیحدگی ول لے جاندے نیں جدوں کہ اصل نکات اس توں مبرا سن۔ اساں ایہ محسوس کیتے بغیر نہاں رہ سکتے کہ کرنل حسن دے ظاہر کردہ خیالات کافی حد تک تیکنیکی سن بلکہ انہاں مضحکہ خیز وی کہہ سکتے نیں پر ایہ بات قابل تعریف اے کہ اس بیان دے فوراَ َ ای بعد انہاں نے کہیا کہ چھ نکات وچ تبدیلی وی دی جاسکتی اے۔ ہن بوہت توں گواہ ساناں مستقلاَ َ ایہ بتا رہے نیں کہ شیخ مجیب الرحمٰن نے خود کہیا سی کہ چھ نکات اُتے مذاکرات ہوسکتے نیں کیونجے بہرحال ایہ کسے مذہبی صحیفے دا حصہ نہاں نیں !۔۔۔۔ پر ساناں انہاں بیانات اُتے کسے قدر تعجب تے حیرت دا اعتراف کر لینا چاہیے۔ اگر حکمران جمایت دے خیال وچ چھ نکات دا مطلب علیحدگی نہاں سی تو یقیناَ َ انہاں وچ کوئی غلط بات نہاں سی تے اکثریت دی خواہشات نوں جس دا تعلق ملک دے اک صوبے توں سی مغربی پاکستان دی جانب توں بغیر کسے سخت مخالفت دے قبول کیتا جاسکدا سی! لیکن ایسی صورت وچ اس بات اُتے اصرار کیاں کیتا جا رہیا اے کہ شیخ مجیب الرحمٰن چھ نکات اُتے سودے بازی دے لئی تیار سن؟درحقیقت انہاں نکات اُتے مذکرات جاں سودے بازی دا واضح مطلب ایہ سی کہ ایہ چھ نکات جوں دے توں قابل قبول نہاں ہو سکدے سن۔ جس دا بنیادی سبب ایہ سی کہ اوہ ملک دی سالمیت تے یک جہتی دے خلاف سن! اگر ایسا نہ ہُندا تو جنرل یحیٰی خان دی اکثریت دے اس مطالبے تے خواہش نوں تسلیم کرنے وچ قطعاََ َ کوئی عذر نہاں ہُندا۔ انہاں نے خود کہیا انہاں نے صرف انہی امورومعلات نوں آخری شکل دی اے جن اُتے مکمل طریقے توں اتفاق رائے موجود سی تے چوں کہ انہاں دی حیثیت محض اک نگران دی سی لٰہذا کوئی وی ایسا آئینی منصوبہ جوان دے طے کردہ بنیادی اصولاں توں متصادم نہ ہُندا انہاں یکساں طور اُتے قابل قبول ہو سکدا سی۔ ٢٤) ہمارے خیال وچ اس مہم وچ عدم مداخلت دی دو وجوہات ہوسکتی نیں ۔ انہاں وچوں اک وجہ ایہ ہوسکتی اے کہ عوامی لیگ دے معاملے وچ عدم مداخلت دی پالیسی اختیار کرتے ہوئے حکومت انتہا نوں پہنچ گئی کہ اس نے جماعتاں نوں تحفظ دینے توں انکار کر دتا جنہاں دی کمپین وچ عوامی لیگ دخل اندازی کر رہی سی۔ مثال دے طور اُتے عوامی لیگ نے جماعت اسلامی دا اک جلسہ درہم برہم کر دتا مگر حکومت دی ایجینسیاں نے کوئی دخل اندازی نہاں دی تے تماشائی بنی دیکھتی رہاں۔ پاکستان ڈیموکریٹک پارٹی دے جلسے دا وی ایہ ای حال ہویا۔ ٢٥) دوسرا سبب مشرقی پاکستان دے سویلین ملازمین دا طرز عمل سی اس بات وچ کوئی شک نہاں حکومت پاکستان جنرل یحیٰی خان دے ماتحت سی۔ کیونجے تمام ملک وچ مارشل لا نافذ سی۔ اس لئی مشرقی پاکستان دا انتظام وی مارشل لاءاتھارٹیز چلا رہی سی۔ لیکن مشرقی پاکستان وچ خدمات انجام دینے والے زیادہ تر سویلین ملازمین مشرقی پاکستانی سن اگرچہ اوہ اک ذہین طبقے توں تعلق رکھدے سن مگر اوہ انہاں جذبات توں متاثر ہوئے بغیر نہاں رہ سکدے سن جو اس وقت مشرقی پاکستان دے لوگاں وچ عام سن۔ ایہ متوقع سی کہ مشرقی پاکستانی ہونے دی حیثیت توں جذباندی طور اُتے عام پبلک دے جذبات وچ اوہ شریک ہوں گے لیکن انہاں دی تعلیم انہاں جذبات قابو پانے وچ کچھ مدد وی کرتی تد وی استحصال کیتے جانے دے الزام توں اوہ ضرور متاثر ہُندے۔ سول ملازمین نے دیکھ لیا سی کہ عوامی لیگ اک چڑھتا ہویا سورج اے تے مستقبل اسی دے ہتھ وچ اے۔ اگر ایہ وی فرض کر لیا جائے کہ اس جدوجہد دی ابتدائی مرحلے وچ ایہ بات واضح نہاں سی کہ شیخ مجیب الرحمٰن غیر متنازع فاتح دے طور اُتے ابھرے گا۔ فیر وی اقتدار دا مرکز فوج دے ہاتھاں توں منتقل ہو رہیا سی اس لئی مشرقی پاکستانی سول ملازمین دی نگاہاں ہن آنے والے حاکم ول توں لگی ہوئی تھاں بجائے اس حاکم دے جو جانے والا سی۔ اس دے علاوہ چھ نکاندی پروگرام وچ مشرقی پاکستان دی بیورکریسی دے لئی وی کشش سی۔ کیونجے اس وچ انہاں اپنی ترقی دے مواقع نظر آ رہے سن۔ اک طرح توں مشرقی پاکستان دے سول ملازمین دی اوہی حیثیت سی جو آزادی توں پہلے برصغیر وچ ہندو تے مسلمان سول ملازمین دی سی جو جذباندی طور اُتے کانگریس تے مسلم لیگ توں لگاؤ رکھدے سن۔ اس لئی اس وچ کوئی تعجب دی بات نہاں اے کہ مشرقی پاکستان دے سول ملازمین نے اپنا تمام اثر اس پارٹی دے حق وچ استعمال کیتا جو مشرقی پاکستان دے لئی کم کر رہی سی بجائے انہاں جماعتاں دے جن کارجحان قومی سی۔ لہٰذا ایہ حقیقت کہ عوامی لیگ کامیاب ہوگی شروع توں آشکار ہو گئی سی اگرچہ اس بات دی توقع کسے نوں نہاں سی کہ اوہ ایسی بھاری کامیابی حاصل کر لے گی۔ ٢٦) ایسا معلوم نہاں ہُندا کہ حکومت نوں ایسے نتیجے دی توقع سی سیقلون جداں ہر واقعے دے بعد عوامی لیگ دی کامیابی دے امکانات روشن ہُندے جا رہے سن۔ حکومت دی خفیہ ایجینسیاں اندازہ لگیا رہی تھاں کہ مشرقی پاکستان وچ عوامی لیگ کو60 فیصد کامیابی حاصل ہو جائے گی جو مجموعی طور اُتے اکثریت نہاں ہوگی۔ ایہ نتیجے اس بات دے باوجود ظاہر ہوئے کہ حکومت خاموش تماشائی نہاں رہی۔ نتیجے اُتے اثر انداز ہونے دے لئی انتخابات دے دوران وچ اس نے پس پردہ کچھ کاروائیاں کیتیاں۔ جنرل یحیٰی نے اپنے اک بااعتماد نال میجر جنرل [[محمد عمر]] نوں نیشنل سیکیورٹی کونسل دا سکریٹری مقرر کر دتا۔ ایسے حالات وچ ایہ اک ایسا عہدہ معلوم ہُندا سی کہ جس دے پردے وچ دوسری کاروائیاں دی جانی تھاں۔ ایہ بات تو درست اے کہ ایہ کونسل ایوب خان دے دور وچ بنائی گئی سی لیکن اس کونسل دے سارے اراکین نے جنہاں نے ہمارے سامنے بیان دتے تے جن وچ جنرل عمر وی شامل سن اس بات دا اعتراف کیتا اے جس مقصد دے لئی ایہ کونسل بنائی گئی سی اس دے لئی ایہ غیر مؤثر سی اس دے کول کوئی اختیارات وی نہاں سن تے نہ کوئی ایسا نظام سی جس دے تحت ایہ اپنا مقصد حاصل کر سکتی۔ ساناں معلوم ہویا کہ جنرل یحیٰی خان نے اقتدار حاصل کرنے دے بعد ایسے شخص نوں جوان دے اسٹاف آفیسر دی حیثیت توں کم کر چکا سی سیکریٹری مقرر کر دتا۔ جنرل عمر دی صدر دے کول براہ راست رسائی سی۔ انہاں نے کدی ایہ شکایت نہاں دی کہ اوہ غیر مؤثر سن تے نہ ای انہاں دے عہدے نوں مؤثر بنانے دے لئی کوئی اقدام کیتے گئے۔ جنرل عمر دے کول سیف وچ بوہت وڈی رقم پئی ہوئی سی تے جدوں وڈی قیمت دے یونٹاں نوں تبدیل کیتا گیا تو انہاں نے چھ لکھ روپے جمع کرائے۔ 4.12.72تک تن لکھ روپے کیش نکلوائے گئے تے انہاں دا کوئی حساب نہاں دتا گیا۔ اس دے نال جنرل عمر بار بار سیاست داناں توں ملتے رہدے سن۔ اس توں واضح طور اُتے نتیجہ اخذ کیتا جاسکتا اے۔ ٢٧) ستمبر 1970ء وچ سیلاباں نے مشرقی پاکستان نوں آگھیرا تے یحیٰی خان نوں قومی تے صوبائی اسمبلیاں دے انتخابات 7اور 17دسمبر دے لئی ملتوی کرنے پئے۔ مجیب الرحمٰن نے اصرار کیتا کہ اس موقع اُتے سیلاباں دی وجہ توں انتخابات ملتوی کرنے دی کوئی وجہ نہاں سی کیونجے مشرقی پاکستان دے لئی ایہ کوئی غیر معمولی بات نہاں سی۔ مشرقی پاکستان دے لوگ پانی وچ آدھے غرق رہنے دے عادی نیں ۔ ممکن اے کہ یحٰیی خان نے خلوص دے نال سوچیا ہو کہ اکتوبر وچ انتخابات کرنا قابل عمل نہاں اے اسی وجہ توں انہاں نے ملتوی کر دتے ہوں۔ دوسری سیاسی جماعتاں نے وی انتخابات ملتوی کرانے دا مطالبہ کیتا اس لئی ایہ نہاں کہیا جاسکتا کہ انتخابات ملتوی کرنے وچ یحیٰی خان دا فیصلہ بدنیندی اُتے مبنی سی۔ ایہ کہنا کافی ہوگا کہ انتخابات ملتوی کرنے توں مہم چلانے دے لئی مزید دو مہینے دا اضافہ ہو گیا تے اس طرح آمرانہ دور دی مدت وچ اضافہ ہو گیا۔ ٢٨) اس دا اک تے بر نتیجہ ایہ وی نکلا نومبر 1970ء وچ مشرقی پاکستان سیقلون دا شکار ہویا تے اسے عوامی لیگ نے مغربی پاکستانیاں دے خلاف پہلے توں موجود شدید نفرت نوں بڑھانے دے لئی استعمال کیتا۔ انہاں نے دعویٰ کیتا کہ مصیبت دے اس وقت وچ نہ تو مغربی پاکستان دے رہنماؤں نے تے نہ ای حکومت نے جس وچ مغربی پاکستان دے لوگاں دی اکثریت سی مشرقی پاکستان دے لئی کوئی ہمدردی دی مغربی پاکستان دے اک رہنما [[خان عبد الولی خان]] نے بیان دتا اس وقت سوائے انہاں دے مغربی پاکستان دے کسے رہنما نے مشرقی پاکستان دا دورہ نہاں کیتا تے عوامی لیگ نے اس بات نوں مشرقی پاکستان دے نال ظالمانہ سلوک نہاں تو عدم توجہی دا سلوک کرنے توں تعبیر کیتا۔ مغربی پاکستان وچ اک اہم سیاسی جماعت دے اک رہنما نے ہمارے سامنے بیان دتا کہ مشرقی پاکستان وچ مغربی پاکستان دے رہنماؤں دے صرف جانے توں کچھ نہاں ہُندا مشرقی پاکستان دے لئی مادی امداد بھیجی گئی سی۔ ایہ بات درست اے۔ لیکن انسانی جذبات کدی کدی حقیقی امداد توں زیادہ دکھاوے دی ہمدردی توں متاثر ہوجاندے نیں۔ اساں ایہ نہاں کہتے کہ اس موقع اُتے مغربی پاکستان دے رہنماؤں دی عدم موجودگی مشرقی پاکستان دے لوگاں نوں خفیف کرنے دے لئی سی جاں انہاں دی عدم توجہی دا نتیجہ سی۔ شاید انہاں نے ایہ صحیح طور اُتے سوچیا سی کہ اوہ مادی مدد بھیج دیں تے خود انتخابی مہم دی ضرورت دے پیش نظرمغربی پاکستان وچ موجود رہاں۔ اساں ایہ اس لئی کہہ رہے نیں کہ اس بات نے اک اہم کردار ادا کیتا تے اس توں مجیب دی حیثیت مزید مستحکم ہو گئی۔ ہن ایہ بات بالکل واضح سی کہ مجیب انتخابات اُتے چھا جائے گا سیقلاں دے بعد چند جماعتاں نوں چھڈ کر دوسری تمام جماعتاں انتخابات توں علحیدہ ہوگئاں تے مجیب دے لئی میدان خالی چھڈ دتا۔ ٢٩) انتخابی مہم دے بارے وچ ایہ دلچسپ حقیقت اے کہ جس اکثریت توں مجیب کامیاب ہوئے تے انتخابات دے بعد جس دی وجہ توں انہاں دی طاقت تے کمزوری ظاہر ہوئی اس دی مجیب نوں توقع سی۔ انہاں شروع ای توں اس بات دا اندازہ سی کہ بھاری اکثریت دی وجہ توں اوہ اپنی پارٹی دے قیدی ہو کر رہ جائے گا اس لئی انہاں نے کونسل مسلم لیگ نوں کچھ نشستاں پیش کیتیاں کچھ جماعت اسلامی کوپیش کیتیاں تے انہاں توں وعدہ کیتا کہ اوہ انہاں حلقاں توں اپنے امیدوار کھڑے نہاں کرے گا ایسا معلوم ہُندا اے کہ مشرقی پاکستان دی نشستاں دی واضح اکثریت چاہدے سن مگر پورے پاکستان وچ اکثریت نہاں چاہدے سن جتھے تک اساں نے سُنواں اے۔ اوہ چاہدے سن کہ انہاں تقریباَ َ 120 نشستاں حاصل ہو جائاں جس توں اوہ ایوان وچ سب توں وڈی جماعت دے رہنما بن جائاں مگر انہاں مکمل اکثریت حاصل نہ ہو ساناں احساس اے کہ بیان توں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ مجیب چاہدے سن کہ چھ پوائنٹس دی بنیاد اُتے مذکرات کرو بجائے اس دے اس پروگرام نوں اوہ ایوان وچ اپنی قوت دے ذریعے منظور کرائاں ایہ وڈا مشکل ہوگا تے ناانصافی وی ہوگی کہ چھ نکات دے سلسلے وچ مجیب الرحمٰن دے اراداں دے بارے وچ بغیر انہاں دے جاں انہاں دی جماعت دے کسے رکن دی شہادت لئی فیصلہ کر لیا جائے۔ ٣٠) پر کونسل مسلم لیگ تے جماعت اسلامی نے اس پیشکش نوں قبول نہ کرنے دا فیصلہ کیتا۔ غالباَ َ انہاں دا خیال سی کہ اوہ زیادہ نشستاں حاصل کر سکاں گی نتیجے ساناں معلوم نیں ۔ ٣١) انتخابات 7 دسمبر1970ء نوں اختتام پزیر ہوئے ماسوا انہاں چند حلقہ ہائے انتخابات دے جتھے پولنگ سمندری طوفان دے باعث ملتوی کردی گئی سی حتمی نتیجے وچ شیخ مجیب الرحمٰن نے مشرقی پاکستان وچ 162 نشستاں وچوں 160 نشستاں حاصل کیتیاں تے مغربی پاکستان وچ پاکستان پیپلز پارٹی واحد سب توں وڈی جماعت دے طور اُتے ابھر کر سامنے آئی جس نے 138 نشستاں وچوں 84 نشستاں حاصل کیتیاں۔ خواتین دی 13 نشستاں بعد وچ اُتے دی جانی تھاں تے ظاہر اے کہ مشرقی پاکستان وچ ایہ عوامی لیگ نوں ملیاں تے مغربی پاکستان وچ انہاں دی تعداد پاکستان پیپلز پارٹی نوں ملی۔ ٣٢) اصولی طور اُتے تے اگر جغرافیائی حالات عملی طور اُتے مختلف ہُندے تو وی اک جماعت دا مکمل اکثریت دے نال ابھرنا تے دوسری پارٹی دا بوہت زیادہ نشستاں حاصل کرنا جو گھٹ توں گھٹ اکثریندی پارٹی دے تقریباَ َ نصبف ہو اک آئینی تے جمہوری طرز حکومت دے لئی مثالی سی۔ مگر ہماری بدقسمتی ایہ سی عوامی لیگ نے مغربی پاکستان وچ اک وی نشست حاصل نہ دی تے اسی طرح پاکستان پیپلز پارٹی نے مشرقی پاکستان وچ کوئی نشست حاصل نہ دی۔ اس دے علاوہ اک حقیقت ایہ وی سی کہ مجیب الرحمٰن نے جس علاقے توں اکثریت حاصل دی اوہ طبعی طور اُتے باقی ملک توں ملیا ہویا نہاں سی بلکہ حقیقت ایہ اے کہ اس دے درمیان وچ اک ایسا ملک حائل سی جو تاریخی وجوہات دی بنیاد اُتے پاکستان تے خاص طور اُتے اس دی سلامتی دا مخالف اے تے ایہ سب کچھ اس حقیقت دے سامنے منسلک سی کہ قومی اسمبلی جسنوں ہر چند قنون ساز ادارے دے طور اُتے کم کرنا سی بنیادی طور اُتے دستور ساز ادارہ سی۔ اس وقت ایہ کہنا وڈا آسان اے کہ شیخ مجیب الرحمٰن اپنے قنون ساز ادارے دے الیکشن دی مہم وچ کامیاب ہوئے تے انہاں نے اک آئینی پروگرام دی مہم چلائی اوروضح طور پراعلان کیتا کہ اوہ انہاں انتخابات نوں ریفریڈم سمجھتے نیں لٰہذا ایہ بات واضح اے کہ جمہوریت تے انصاف دا مطالبہ اک جیسا اے تے ایہ کہ انہاں اس بنیاد اُتے آئین تیار کرنے دی جازات دی جائے مگر بدقسمتی توں ہر آسان بات سچ نہاں ہوتی۔ ٣٣) ملک طبعی طور اُتے یکجا نہاں سی۔ نہ ای آئین ملک دی معروضی حالت دے مطابق سی۔ آئین بنانا از خود کوئی مسئلہ نہاں سی۔ جیسا کہ اساں نے دیکھیا کہ قنون ساز ادارے دے کول واحد مسئلہ تے صوباں دے درمیان وچ اقتدار دی تقسیم رہ گیا سی۔ جدونکہ ایہ اک وفاقی ہونا چاہیے سی تے اس امر دی مشکل توں تردید دی جاسکتی اے کہ وفاق محض پورے وفاقی یونٹاں دی آبادی دی اکثریندی رائے توں وجود وچ نہاں آ سکتا بلکہ اسے ہر فیڈرل یونٹ دی امنگاں دا حامل ہونا چاہیے۔ ایہ درست اے کہ ہمارا ملک فیڈریشن دا اک کلاسک نمونہ نہاں جس وچ فیڈریٹنگ یونٹ خود مختار ہُندے نیں جو عمومی رائے توں وفاق وچ شامل ہُندے نیں ۔ ہمارا ملک اک صدی تک واحدانی طرز حکومت دے تحت چلدا رہیا۔ وفاق پہلی مرتبہ غیر منقسم ہندوستان دے لئی 1935ء وچ تجویز کیتا گیا۔ جتھے اس وقت وی فیڈریٹنگ یونٹ پہلی مرتبہ یونین وچ نہاں آئے۔ حقیقت توں قطعی دور جتھے تک وفاق دی شقاں دا تعلق اے 1935ء دا ایکٹ نافذ نہ ہو سکا تے ایہ بات یاد رکھنی چاہیے کہ ایہ ایکٹ از خود قومی اسمبلی دے ووٹ دا نتیجہ نہاں سی بلکہ اسے برطانوی پارلیمنٹ نے بنایا سی اس وچ کوئی شک نہاں کہ ایہ ہندوستانی عوام دی خواہشات نوں تسلیم کرنے دا اقدام سی مگر انہاں دی مرضی نہاں۔ وفاق آزادی ہند ایکٹ1947ء دے نال وجود وچ آیا تے اس وقت تک ایہ حکومت ہند دا ایکٹ سی۔ اس وچ کوئی شک نہاں کہ 1956کا آئین ہمارے اپنے عوام دی اسمبلی نے منظور کیتا۔ لیکن ایتھے وی ایہ یونٹاں دی رضامندی دا نتیجہ نہاں سی۔ 1962ء دا آئین برائے ناں وفاقی سی۔ تے اک وفاقی آئین حقیقتاَ َ 1970ء دی منتخبہ اسمبلی نے پہلی مرتبہ منظور کرنا سی۔ اس قسم دی اسمبلی دے بارے وچ ایہ کہنا کہ اوہ وفاقی آئین اس وجہ توں تیار کر سکے گی کہ وفاق دا اک فیڈریٹنگ یونٹ جو ملک دی نصف توں زیادہ آبادی اُتے مشتمل اے پورے ملک دے لئی آئین بنا کر اپنی شرط منوا سکے گا۔ جس دا باقی حصہ ایسے رقبہ دے اعتبار توں کہاں زیادہ اے تے چار فیڈرینٹنگ یونٹاں اُتے مشتمل اے تے اس دے جغرفیائی سیاسی تے جذباندی حقائق، آزادی دے بعد توں وقوع پزیر ہونے والے واقعات نوں نظر انداز کرنا اے۔ ) عوامی لیگ دی انتخابات وچ وی اس کامیابی دے بعد پورے مشرقی پاکستان دا صوبہ بے صبری توں قومی اسمبلی دی طلبی دا منتظر رہیا تے امید دی جاندی سی کہ پاکستان دی تریخ وچ اک نویں باب دا آغاز ہوگا جس وچ مشرقی پاکستان اک غالب کردار ادا کرے گا لیکن اس دے نال ای اک خدشہ ایہ وی سی کہ انتخابات وچ کامیابی دے باوجود اقتدار دا دعویٰ کرنے دا اہل نہ ہو سکے۔ ایہ اک قسم دا احساس سی تے اگر حقیقت ہو تو بوہت چنگا سی۔ اس دے علاوہ اک تے مخفی خدشہ مغربی پاکستان جاں فوج وی سی جو مشرقی پاکستان دے خیال وچ تغیر پزیر صورت حال وچ اقتدار نہاں چھڈے گا جس اُتے اوہ گزشتہ 12 سال توں قابض رہے۔ ٣٥) دسمبر دا مہینہ گزر گیا تے حالے تک ایسی علامت نہاں سی کہ اجلاس بلایا جائے۔ 3جنوری 1971 نوں شیخ مجیب الرحمٰن نے اک عظیم الشان جلسہ منعقد کیتا جس وچ انہاں نے قومی تے صوبائی اسمبلیاں دے منتخب ارکان توں حلف لیا تے پارٹی دے صوبائی خود مختیاری دے پروگرام توں وفاداری دا عہد لیا۔ شیخ مجیب الرحمٰن وقت گزرنے دے نال نال اپنے اس موقف توں پیچھے ہٹتے رہے کہ چھ نکات اُتے بات چیت ہوسکتی اے اوراب انہاں نے ایہ موقف اختیار کر لیا کہ چھ نکات [[بنگلہ دیش]] دے عوام دی ملکیت نیں تے انہاں اُتے سودے بازی دا کوئی سوال ای پیدا نہاں ہُندا۔ ممکنہ طور اُتے حیرت انگیز تقریباَ َ یکطرفہ انتخابی نتیجے دے نال ایہ حقیقت وی شامل سی کہ انتظامیہ نے عوامی لیگ دی انتخابی مہم وچ کوئی مداخلت نہاں دی مجیب الرحمٰن نوں سیاسی قوت دے نشے توں سرشار کر دتا۔ دوسری جانب ایہ وی درست اے کہ اس اکثریت دے نال مجیب الرحمٰن اک طرف توں کوئی آزاد انسان نہاں سن۔ انہاں وچ نسبتاَ َ کم اکثریت دے نال مذکرات کرنے دی کوئی لچک تے استعداد باقی نہاں رہی سی۔ اس دوسرے نقطہ نظر دے بارے وچ بوہت کچھ کہیا جاسکتا اے۔ دسمبر 1970 تے 7 جنوری 1971ء دے درمیان وچ دے باعث جنرل یحیٰی خان تے مجیب الرحمٰن دی ڈھاکہ وچ ملاقات وی صورت حال بہتر بنانے وچ ممد ثابت نہ ہو سکی۔ بہرحال مجیب نے اس وقت اک جلسہ عام منعقد کیتا اس دا مقصد قوت دا مظاہرہ سی جاں نہاں مگر اس وچ پارٹی دے ارکان نے انہاں اُتے مکمل اعتماد تے وفاداری دا اظہار کیتا بشرطیکہ اوہ چھ نکات اُتے قائم رہاں۔ جاں انہاں اُتے پارٹی نے دباؤ ڈالا کہ اوہ پروگرام نوں جاری رکھنے نوں یقینی بنائاں۔ ایہ اک ایسا سوال اے جس اُتے اس وقت پارٹی دے کسے وی رکن دی غیر موجودگی دے باعث ( جس نے کوئی کردار ادا کیتا ہو) کسے اطمینان بخش نتیجہ اُتے پہنچنا مشکل اے۔ بہرحال دونے صورتاں دے درمیان وچ فرق بوہت کم۔ صورت حال ایہ سی کہ عوامی لیگ قطعی طور اُتے اک ایسی صورت حال توں پابند سی جتھے اس دے چھ نکاندی پروگرام توں پہلو تہی جاں مفر مشکل سی۔ انتخابی نتیجے تے 3 جنوری 1971ء دے جلسہ عام دے درمیان وچ جنرل یحٰیی خان ول توں دونے طرف دے رہنماؤں نوں اکھٹا کرکے تبادلہ خیال کرنے دی ظاہراَ َ کوئی کوشش نہاں کیتی گئی۔ اگرچہ بعد وچ جدوں انہاں نے کوشش دی تو شیخ مجیب الرحمٰن نے سخت رویہ اختیار کیتا۔ ایسا کرنا ناگزیر سی لیکن ایسی کسے کوشش دی کامیابی دے لئی ایہ بوہت پہلے ہونا ضروری سی۔ یعنی جلسہ عام توں پہلے اگرچہ اس دے لئی مقررہ تریخ 3 جنوری 1971ء دا کوئی اندازہ نہاں سی۔ حقیقت وچ ایہ ملاقات انتخابی نتیجے دے چار ہفتے بعد تک نہاں ہو سکی۔ ٣٦) ایتھے اس توں ہٹ کر چھ نکاندی پروگرام اُتے مغربی پاکستان دی پارٹیاں دا انتخابات توں پہلے تے بعد دی صورت حال اُتے رد عمل دا ذکر کرنا مناسب ہوگا۔ مغربی پاکستان وچ کم و بیش تمام جماعتاں نے چھ نکاندی پروگرام دی مخالفت دی۔ ایہ کہنا کہ صرف پاکستان پیپلز پارٹی نے مخالف نہاں دی وڈا طنز ہوگا۔ انتخابات دے بعد پیپلز پارٹی ای سی جو انہاں دی مخالفت وچ سب توں زیادہ شور مچانے والی سی جدونکہ دوسراں دی مخالفت کم سی ہمارے خیال وچ ایہ کہنا درست اے کہ جدوں دوسراں نے چھ نکاندی پروگرام دی مخالفت ترک کر دی سی۔ انہاں دا نقطہ نظر عام طور اُتے انتخابات دے بعد دے زمانے وچ پاکستان پیپلز پارٹی دے نقطہء نظر دی مخالفت سی۔ ایہ ذکر کرنا راست ہوگا کہ پاکستان پیپلز پارٹی دے رہنماؤں دا پارٹی دے عام جلساں وچ زیادہ زور چھ نکاندی پروگرام اُتے نہاں سی بلکہ انہاں نے اپنی مہم وچ زیادہ زور سوشلسٹ پروگرام پردیا۔ پارٹی دے چئیرمین نے ہمارے روبرو شہادت دیتے ہوئے انہاں وجوہات دا کسے قدر تفصیل توں ذکر کیتا۔ اس دے آغاز وچ انہاں نے اس بات توں انکار کیتا کہ انہاں نے حقیقتاَ َ چھ نکاندی پروگرام دی مخالفت نہاں دی تے ایہ وی کہیا کہ چھ نکاندی پروگرام دے مضمرات ایسے سن کہ جسلہ عام وچ بیان نہاں کیتے جاسکدے سن کیونجے عوام سیاسی تے آئینی معاملات سمجھنے توں قاصر سن۔ پر انہاں نے کہیا کہ پڑھے لکھے تے بار کونسلاں جداں دانشوراں دے نسبتاَ َ چھوٹے اجتماعات وچ انہاں نے بار بار اپنے نقطہ نظر دی وضاحت دی کہ چھ نکاندی پروگرام ملک دے مفاد وچ نہاں بلکہ اس دا مطلب علیحدگی اے۔ ٣٧) اس پس منظر وچ جنرل یحیٰی خان مشرقی پاکستان گئے۔ ایڈمرل احسن دی شہادت جنرل یحیٰی خان تے اس دی ٹیم دی شیخ مجیب الرحمٰن دے نال بحث و تبادلہء خیال اُتے آمادگی اُتے روشنی ڈالتی اے۔ اساں نے اس توں پیشتر اس دا حوالہ دتا اے کہ جو ہمارے نزدیک چھ نکاندی پروگرام دا مطالعہ نہ کرنے دا موجب اے۔ 6جنوری 1971ء نوں جنرل یحیٰی دے پرنسپل اسٹاف افسر جنرل پیرزادہ نے مشرقی پاکستان دے گورنر ایڈمرل احسن توں ملاقات دی تے انہاں توں چھ نکاندی پروگرام دی اک نقل دے حصول دے لئی کہیا تاکہ اگلے روز صدر اس اُتے مجیب الرحمن تے انہاں دے ساتھیاں توں بات چیت کر سکاں۔ اس موقع اُتے صدر دی ٹیم دے کول چھ نکاندی پروگرام نقل دے حصول دے لئی کہیا تاکہ اگلے روز صدر اس اُتے مجیب الرحمٰن تے انہاں دے ساتھیاں توں بات چیت کرسکاں۔ اس موقع اُتے صدر دی ٹیم دے کول چھ نکاندی پروگرام دی نقل دا موجود نہ ہونا آنکھاں کھولنے دے کافی اے پر ایڈمرل نے خاص طور اُتے ایہ پچھیا کہ کیتا چھ نکاندی پروگرام دا تجزیہ کیتا جاچکا اے تاکہ اس دے مضمرات تے خامیاں دا پتہ چل سکے تے صدر مخصوص سوالات کرنے دے قابل ہو سکاں تو جنرل پیرزادہ نے جواب دتا کہ ایسا کوئی تجزیہ نہاں ہویا تے اگلے روز جو کچھ وی غوروخوص ہونے والا اے اوہ اک مختصر میٹنگ وچ ہوگا، زیادہ تفصیل توں بحث مباحثہ کرنے دے ہور مواقع ہوں گے۔ ٣٨) چنانچہ دوسرے دن اک اجلاس منعقد ہویا جس وچ جنرل یحیٰی خان دے علاوہ اوتھے دے پرنسپل اسٹاف افسر تے ایڈمرل احسن موجود سن۔ عوامی لیگ ول توں شیخ مجیب الرحمٰن، مسٹر تاج الدین، مسٹر نذرالاسلام، مسٹر قمر الزماں، کھونڈ کر مشتاق احمد تے کپٹن منصور علی سن۔ شیخ مجیب الرحمٰن نے اپنا چھ نکاندی پروگرام پیش کیتا تے بعض سوالاں دے جواب دتے جو جنرل یحیٰی خاں نے اٹھائے تے کہیا ( ایتھے اساں ایڈمرل احسن دی شہادت پیش کرتے نیں ) ( جناب عالی! ہن تساں جان گئے نیں کہ چھ نکاندی پروگرام کیتا اے۔ اس سوال وچ بوہت معنی خیزی اے۔ جنرل یحیٰی خان دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ انہاں نے کہیا کہ ذاتی طور اُتے انہاں چھ نکاندی پروگرام دے خلاف کوئی اعتراض نہاں مگر مجیب نوں مغربی پاکستان دے رہنماؤں نوں نال لے کر چلنا ہوگا۔ جس اُتے شیخ مجیب نے جواب دتا کہ یقیناَ َ جناب عالی! تساں مہربانی کرکے اسمبلی دا اجلاس ممکنہ طور اُتے چھیندی از چھیندی بلائاں تے وچ تجویز کردا آں کہ 15فروری 1971ء نوں بلائاں تے تساں دیکھے گا کہ وچ نہ صرف سادہ بلکہ تقریباَ َ دو تہائی اکثریت حاصل کراں گا۔ ٣٩ ) انہاں رپورٹس دے بارے وچ کوئی وی شخص کیتا قیاس کر سکتا اے کہ اس سوال دا یقیناََ َ ایہ مطلب ہرگز نہاں کہ مجیب الرحمٰن اپنے چھ نکاندی پروگرام کوترک کر دیں گے، دو تہائی اکثریت دے حوالے دا واضح مطلب ایہ اے کہ اوہ گھٹ توں گھٹ مغربی پاکستان توں وی کچھ ووٹ حاصل کر لیں گے۔ جس دا مطلب ہرگز ایہ نہاں ہوگا کہ مغربی پاکستان دے نال سودے بازی کرے گا بلکہ اس دا مطلب ایہ اے کہ اوہ گھٹ توں گھٹ مغربی پاکستان دے بعض ارکان نوں اپنے نقطہء نظر اُتے قائل کر سکے گا۔ ٤٠) ایڈمرل احسن نے اس میٹنگ دی کارروائی دے حال نوں جاری رکھتے ہوئے ایہ کہیا کہ انتہائی اکثریت دے نال عوامی لیگ مغربی پاکستان دے مفادات دی پروا کیتے بغیر اپنا آئین مسلط کر سکتی اے تو شیخ مجیب الرحمٰن نے جو جواب دتا اوہ دلچسپ اے۔ وچ اک جمہوری آدمی ہوں تے پورے پاکستان دی اکثریت دا رہنما ہوں۔ وچ مغربی پاکستان دے مفادات نوں نظر انداز نہاں کر سکتا۔ وچ صرف مشرقی پاکستان تے مغربی پاکستان دے عوام دے سامنے جوابدہ نہاں ہوں بلکہ عالمی رائے دا وی خیال رکھنا اے وچ ہر کم جمہوری اصولاں دے مطابق کراں گا تے اس دا آغاز کرتے ہوئے میناں امید اے کہ تساں ڈھاکہ اسمبلی دے اجلاس توں تن چار روز پہلے آئین گے وچ تہاناں اپنے آئین دا مسودہ دکھاواں گا۔ اگر تہاناں اس اُتے اعتراضات ہوئے تو تساں دی خواہشات نوں مدنظر رکھاں گا۔ اکثریندی پارٹی دے لیڈر دی حیثیت توں اسمبلی وچ صدراندی خطاب دے لئی مسودہ تیار کراں گا۔ وچ اسمبلی وچ جمہوریت بحال کرنے دی تساں دی کوششاں اُتے شکریہ ادا کراں گا تے فیر اساں اک جمہوری پارلیمنٹ دے سارے عمل دا جائزہ لیں گے۔ اساں سبجیکٹ کمیٹیاں بنائے گا۔ مسائل اُتے بحث ہوگی تے قابل قبول فارمولے اسمبلیاں توں باہر تے اندر تیار کرے گا۔ ٤١) ہن اس دے بعد جو کچھ ہویا اسے مدنظر رکھتے ہوئے ایہ اک وڈا اہم بیان اے اگر اس جواب نوں اس دی ظاہر صورت وچ لیا جائے تو شیخ مجیب الرحمن اسمبلی دے اجلاس توں پہلے تبادلہء خیال دی بات نہاں کر رہے سن۔ پارلیمانی امور دے سلسلے وچ ایوان دے اندر تے لابی وچ کچھ لو تے کچھ دو دے اصول دے بارے وچ سوچ رہے سن اوہ مغربی پاکستان دے نال مفاہمت کرنے دے نال نال اپنے چھ نکاندی پروگرام اُتے اٹل رہنے دا سوچ رہے سن۔ چھ نکاندی پروگرام وچ کہیا سی جس وچ مغربی پاکستان دے مفادات دا خیال رکھیا جاندا۔ اک وفاقی نظام جس وچ مرکز دا مشکل توں کوئی کردار ہُندا اے۔ اس وچ مشرقی پاکستان دے مفادات دا مغربی پاکستان دے خلاف تے اس دے برعکس کوئی ضرورت نہاں بنتی درحقیقت چھ نکاندی پروگرام دے تحت جو آئین بنتا اس وچ مرکزی اسمبلی نوں وی مشکل توں ای کوئی کردار ادا کرنے دا موقع ملدا۔ مغربی پاکستان دی خواہشات دا اس نقطہء نظر توں خیال رکھنے دا مطلب جو مرکز دے حق وچ سی۔ جو اگرچہ بوہت زیادہ مضبوط نہاں لیکن گھٹ توں گھٹ کچھ زیادہ ای سی۔ دوسرے الفاظ وچ اس دا مطلب ایہ ہویا کہ پاکستان دے وجود نوں اک ملک دی حیثیت توں یقینی بنانا۔ برائے ناں نہاں بلکہ حقیقی معناں وچ تے اس دے لئی شیخ مجیب نے پہلے چھ نکاندی پروگرام دے بارے وچ کہیا سی تے اسے ایوان وچ دو تہائی اکثریت دے نال منظور کروانے دی اہلیت دا وی ۔ ٤٢) آئین دی تدوین دے سلسلے وچ کچھ مزید بحث مباحثہ وی ہویا تے آخر وچ شیخ مجیب نے کہیا۔ جناب عالی میری پارٹی تہاناں پاکستان دا آئندہ منتخب صدر بنانا چاہتی اے تے ایہ اک اعزاز اے تے میرا خیال اے کہ تساں اس دے اہل نیں کیونجے تساں نے ملک وچ جمہوریت نوں بحال دی اے صدر نے جواب دتا کہ اوہ اک سپاہی نیں تے جاں تو بیرک وچ واپس جائے گا جاں فیر گھر۔ اس دوران وچ ہلکے پھلکے انداز وچ کچھ تے بحث مباحثہ ہویا جس وچ جنرل یحٰیی خان نے عوامی لیگ نوں پاکستان پیپلز پارٹی دے نال مل کر کم کرنے دی ضرورت پرزور دتا کیونجے اوہ مغربی پاکستان دی سب توں وڈی پارٹی اے۔ اس پرشیخ مجیب الرحمٰن نے پھردہرایا کہ اوہ یقیناَ َ اس جماعت کااور مغربی پاکستان دی دوسری جماعتاں دا وی تعاون چاہے گا تے کہیا کہ اوہ تسلیم کرتے نیں کہ مغربی پاکستان اس حد تک خود مختاری نہاں چاہتا جس حد تک مشرقی پاکستان لیکن اس دے لئی اوہ ہر قسم دی مدد دینے دے لئی تیار نیں تے مغربی پاکستان دے رہنما جو وی انتظامات کرنا چاہے گا اوہ اس وچ مداخلت نہاں کرے گا۔ ٤٣) ایہ آخری فقرہ معنی خیز اے تے اساں صاف ایہ کر سکتے نیں کہ اگر اس بیان نوں محتاط انداز وچ سمجھیا جائے کہ مغربی پاکستان اس حد تک خود مختاری نہاں چاہتا جس حد تک مشرقی پاکستان تو اس دا واحد مطلب ایہ ہوگا کہ مرکز دا مشرقی پاکستان دے مقابلے وچ مغربی پاکستان وچ زیادہ توں زیادہ عمل دخل ہُندا۔ باالفاظ ہور اس دا مطلب ایہ ہویا کہ مشرقی پاکستان مرکز وچ اپنی اکثریت دے باعث تمام معاملات وچ جو مغربی پاکستان توں متعلق مرکز دے دائرہ اختیار وچ نیں فیصلہ کن آواز رکھتا اے اوہ مغربی پاکستان نوں مشرقی پاکستان دے اس قسم دے معاملات وچ کسے قسم دی رائے حتیٰ کہ مشاورتی رائے دینے دے حق توں وی انکار کر سکتا اے۔ ایہ وفاق دا اک قابل ذکر نظریہ اے۔ مرکز وچ عوامی لیگ دی اکثریت دے نال۔ تے اگرچہ سیاسی الحاق عام طور اُتے علاقائی بنیاداں اُتے ہُندا اے۔ مشرقی پاکستان دا مرکز وچ مستقل اکثریت نوں یقینی بنانا اہم اے۔ معلوم ہُندا اے کہ مشرق، مشرقی خطے دے تعلق توں اس حد تک مرکزی اقتدار دے حصول نوں ممکن نہاں سمجھتا جتنا کہ اسے بلاشک و شبہ مغربی خطے وچ حاصل اے۔ دوسری جانب جواب دا آخری حصہ واضح طور اُتے ظاہر کرتا اے کہ مغرب دے کول ممکن اے اس قسم دے آئینی انتظامات ہوں جووہ چاہتا ہو۔ باالفاظ ہور ہ اشارہ سی کہ مغربی پاکستان دے صوبے ممکن اے معاملات دی صورت حال دے تناظرماں اک سب فیڈریشن بنائاں لیکن اس دا مطلب حقیقت وچ کچھ نہاں۔ مغربی پاکستان دے صوبے سب فیڈریشن وچ حقیقی یونٹ نہاں ہوں گے، اوہ مغربی پاکستان وچ وفاق دے یونٹ ہوں گے جس دی فیڈریشن مشرقی پاکستان دے نال مل کر کنفیڈریشن بنائے گی۔ == باہرلےجوڑ == # [https://web.archive.org/web/20210307094544/https://www.urduweb.org/ اردو ویب] [[گٹھ:1972 دے کم]] [[گٹھ:2000 وچ پاکستان]] [[گٹھ:پاک بھارت جنگ 1971]] [[گٹھ:پاک فوج]] [[گٹھ:پاکستان وچ 1972]] [[گٹھ:پاکستانی تریخی دستاویزات]] [[گٹھ:پاکستانی سیاست]] [[گٹھ:مخصوص دستاویزات]] [[گٹھ:ڈان (اخبار)]] 9yznmdqkpaior17o14mzhn8zm4qc263 0 76513 713220 528646 2026-11-06T11:12:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713220 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = چین جدید تاریخ میوزیم<br />China Modern History Museum | native_name = 中国近代史遗址博物馆 | native_name_lang = zh | logo = | image = Entrance to the Former ROC Presidents Residence(5616558734).jpg | caption = محل دا مرکزی دروازہ، "صدر محل" دی تختی نمایاں اے (總統府) 1948 توں پہلے، اس دی جگہ "قوم پرست حکومت" لکھا ہوا سی (國民政府) | alt = | map_type = China | map_caption = | map_alt = | coordinates = {{Coord|32|2|43|N|118|47|32|E|display=title,inline|region:CN_type:landmark}} | former_name = | established = 1980ء دی دہائی | dissolved = | location = نمبر 292 شارع چانگجیانگ<br />[[شوانوو ضلع، نانجنگ]]، [[جیانگسو]]، [[عوامی جمہورایہ چین]] | type = ثقافتی، تاریخی مقامات | collection = | visitors = | director = | president = | curator = | publictransit = *[[داشنگگونگ اسٹیشن]] {{Rail-interchange|nanjing|2|size=15}}{{Rail-interchange|nanjing|3|size=15}} | network = | website = {{URL|http://www.njztf.cn}} }} {{خانہ معلومات چینی|t=總統府|s={{ربط متن|总|统|府}}|p=Zǒngtǒng fǔ|l="صدارتی محل"}} '''صدارتی محل ''' {{دیگر نام|انگریزی=Presidential Palace}} ({{Lang-zh|南京总统府}}) [[عوامی جمہوریہ چین]] [[چین دے صوبے|صوبے]] [[جیانگسو]] دے [[دار الحکومت]] [[شہر]] [[نانجنگ]] وچ [[1927ء]] توں [[1949ء]] وچ [[راجگڑھ]] [[تائپے]] وچ منتقل ہونے تک '''جمہوریہ چین''' دے صدر دی رہائش گاہ تے دفتر سی۔ ہن اسنوں '''جدید چینی تاریخ دا عجائب گھر''' یا '''چین جدید تاریخ عجائب گھر''' کہیا جاندا اے۔ 292 چانگجیانگ روڈ (سابقہ لن سین روڈ)، [[ضلع]] [[شوانوو ضلع، نانجنگ|شوانوو]] وچ واقع اے۔ == تاریخ == === منگ تے چنگ دور === [[منگ خاندان|منگ دور]] وچ ایہ گھر "منگ محل" دے مغرب وچ سی جسنوں ایک راجہ نت نے تعمیر کروایا سی۔ [[چنگ خاندان|چنگ دور]] وچ ایہ دو زیریں یانگسی صوبے دے وائسرائے دا دفتر بن گیا جو کہ موجودہ [[جیانگسو]]، [[شنگھائی]]، [[انہوئی]] تے [[جیانگشی]] دا چیف سرکاری اہل کار ہوندا سی۔ جب [[چی این لونگ]] نے زیریں یانگسی صوبے دا دورہ کییا تے اس نے اپنا محل الگ کرویا۔ === صدارتی محل === [[1911ء]] وچ "شنہائی انقلاب" دے بعد [[سن یات سین]] نے سابقہ گورنر جنرل دے محل وچ جو کہ ہن'''صوبائی صدارتی محل''' اے جمہوریہ چین دے عبوری صدر دے طور پر حلف اٹھایا۔ اس نے کچھ دیر تک اسنوں اپنا دفاتر بنائے رکھیا۔ تاہم انقلاب دے بعد چین جلد ہی جنگجو سردارں دے نرغے وچ آ گیا، تے محل نوں [[1927ء]] تک [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|جمہوریہ چین]] دے صدارتی محل دے طور تے استعمال نہیں کییا گیا۔ اسنوں دوبارہ [[کومنتانگ]] دی "شمالی مہم" وچ [[نانجنگ]] دی فتح دے بعد دوبارہ استعمال کیتا جانے لگا۔ قوم پرست حکومت نے صدراتی محل تے ملحقہ عمارتاں نوں '''قوم پرست حکومت دے ہیڈکوارٹر''' وچ تبدیل کر دتا۔ پریمیئر [[چیانگ کائی شیک]] نے محل نوں اپنا دفتر بنایا۔ [[دوسری چین جاپان جنگ]] (1937ء–1945ء) دے دوران "کائی شیک" دی حکومت [[چونگ چنگ]] وچ چلی گئی تے ہیڈکوارٹر ہر وانگ جنگوئی نے قبضہ کر لیا۔ [[1 اپریل]] [[1949ء]] وچ [[چینی خانہ جنگی]] دے اختتام دے قریب کمیونسٹ فورسز نے نانجنگ تے صدارتی محل پر قبضہ کر لیا۔ [[چیانگ کائی شیک]] دی حکومت [[تائپے]]، [[صوبہ تائیوان]] وچ نس گئی تے [[ماؤ زے تنگ]] نے [[1 اکتوبر]] [[1949ء]] نوں [[عوامی جمہوریہ چین]] دے قیام دا اعلان کیتا جس دا [[راجگڑھ]] [[بیجنگ|پیکنگ]] سی۔ صدارتی محل دی عمارت نوں جیانگسو صوبائی حکومت تے افعال دے لئے استعمال کیتا جانے لگیا۔ === عجائب گھر === [[1980ء]] دی دہائی دے اواخر وچ اسنوں '''جدید چینی تاریخ دے عجائب گھر''' وچ تبدیل کر دتا گیا۔ اس [[عجائب گھر]] وچ [[چین دی تریخ]] دے خاص طور تے[[ویہویں صدی]] دے نوادرات رکھے گئے نیں جو کہ [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)]] تے [[عوامی جمہوریہ چین]] دے بارے وچ نیں۔ == مورتاں== <gallery> File:ROC Presidential in Nanjing.jpg| File:南京总统府大堂.jpg| File:南京中国近代史遗址博物馆中的礼堂大门.JPG| File:Nanjing Presidential Palace Auditorium West Oct 2017.jpg| File:Second Hall of the Presidential Palace, Nanjing (2016).jpg| File:Second hall, Nanjing Presidential Palace, Oct 2017.jpg| File:Throne of the Heavenly King.jpg| File:Presidential Palace at Nanjing reception room.JPG| File:Presidential Palace at Nanjing reption room for foreign guest.JPG| File:南京总统府中的走廊.jpg| File:The Presidential Building, Nanjing, Jan 2018 (2).jpg| File:East facade of the Concrete House, Presidential Palace, Nanjing (2016).jpg| File:Meeting Room in Nanjing Presidential Palace.JPG| File:The Provisional Presidential Residence, Nanjing (2018).jpg| File:Tong Yin Guan in the West Garden, Nanjing, 2016.jpg| File:Mandarin Duck Pavilion, Nanjing, Jan 2018.jpg| File:Entrance of Xu Garden, Jan 2018.jpg| File:煦园夕佳楼，2018年1月.jpg| File:Ripple Pavilion, Jan 2018.jpg| File:Wangfeige, Xu Garden, Oct 2017.jpg| File:Presidental Palace at Nanjing The General Staff HQ.JPG| File:Presidential Palace at Nanjing Sun's Office.JPG| File:Marble boat, Nanjing (flickr 134680241).jpg| File:The Executive Yuan South Block, Nanjing, Jan 2018.jpg| </gallery> == باہرلےجوڑ == {{گٹھ کومنز|Residence of the President of Republic of China, Nanjing}} * [https://web.archive.org/web/20061018015115/http://www.njztf.cn/ China Modern History Museum] * [https://web.archive.org/web/20070927175216/http://www.nanjing.gov.cn/pub/english/life/leisure/spots/200705/t20070525_213704.htm Presidential Palace]، from Nanjing city government == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:جمہوریہ چین (1912ء-1949ء)]] [[گٹھ:جیانگسو وچ اہم قومی تریخی تے ثقافتی تھاں]] [[گٹھ:چین دے محلات]] [[گٹھ:چین وچ تریخی عجائب گھر]] [[گٹھ:چین وچ سرداری رہائش گاہاں]] [[گٹھ:صدارتی رہائش گانیں]] [[گٹھ:نانجنگ وچ عجائب گھر]] [[گٹھ:نوکلاسیکی طرز تعمیر]] [[گٹھ:چین دی تریخ]] ipeuun2vrek75l6z30273u3bzoz4x5e 0 78831 713214 646415 2026-11-06T08:48:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713214 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات ہوائی اڈا |name=سوکارنو-ہاتا بین الاقوامی ہوائی اڈا |nativename={{lang|id|<small>Bandar Udara Internasional Soekarno–Hatta</small>}} |image=Soekarno-Hatta International Airport logo.png |image2=Soekarno-Hatta Airport aerial view.jpg| |image-width=250 |image2-width=250 |caption2= |location=[[تانگیرانگ]]، [[بانٹین]]، [[انڈونیشیا]]۔ |hub=* [[باتک ائیر]] * [[کاردیگ ائیر]] * [[سٹی لنک]] * [[گارودا انڈونیشیا]] * [[انڈونیشیا ائیر ایشیا]] * [[لائن ایئر]] * [[ناں ائیر]] * [[سریویجایا ائیر]] |focus_city= |elevation-m=10 |metric-elev= |pushpin_label=CGK |r1-length-f=12,008 |r1-surface=[[Road surface|پختہ]] |metric-rwy= |IATA=CGK |ICAO=WIII |WMO=96749 |type=عوامی |owner=[[حکومت انڈونیشیا]] |operator=[[Angkasa Pura|پی ٹی انگکاسا پورہ دوم]] |city-served=[[Jabodetabek|جکارتا عظمی]] |opened={{start date|df=yes|1985|05|01}} |elevation-f=32 |coordinates={{coord|6|07|32|S|106|39|21|E|region:ID-BT|display=inline,title}} |website=http://www.soekarnohatta-airport.co.id/ |image_map=Java Locator.svg |image_map_caption=[[جاوا]] علاقہ، انڈونیشیا |pushpin_map=Jakarta metropilitan area#Indonesia Java#Indonesia#Southeast Asia |pushpin_map_caption=[[بانتین]] وچ ہوائی اڈے دا مقام / انڈونیشیا |r1-number=07R/25L |r1-length-m=3,660 |r2-number=07L/25R |r2-length-f=11,811 |r2-length-m=3,600 |r2-surface=ایسفالٹ کنکریٹ |r3-number=07C/25C (منصوبہ بندی 2019) |r3-length-f=9,842 |r3-length-m=3,000 |r3-surface=ایسفالٹ کنکریٹ |stat-year=2017 |stat1-header=مسافر |stat1-data=63,015,620 {{increase}} 12% |stat2-header=ہوائی جہاز نقل تے حرکت |stat2-data=447,390 {{increase}} 8% |stat3-header=کارگو (میٹرک ٹن) |stat3-data=– |stat4-header=اقتصادی تے سماجی اثر |stat4-data={{nowrap|$5.1 بلین & 705 ہزار<!-- end nowrap: -->}} |footnotes=ماخذ: [[List of the busiest airports in Indonesia]]، Passenger and Aircraft Movements from [[Airports Council International|ACI]] <br />Cargo from Angkasa Pura II Airports Company }} '''سوکارنو-ہاتا بین الاقوامی ہوائی اڈا''' {{ہور ناں|انگریزی=Soekarno–Hatta International Airport}} ({{lang-id|Bandar Udara Internasional Soekarno–Hatta}}) {{Airport codes|CGK|WIII}}, مخفف '''SHIA'''<ref>{{cite web|url=http://www.mediaindonesia.com/read/2011/05/17/226706/4/2/Bandara-Soekarno-Hatta-Raih-Dua-Penghargaan|title=Bandara Soekarno Hatta Raih Dua Penghargaan|publisher=Media Indonesia|date=17 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522081641/http://www.mediaindonesia.com/read/2011/05/17/226706/4/2/Bandara-Soekarno-Hatta-Raih-Dua-Penghargaan|archivedate=22 May 2011}}</ref>) جکارتا عظمی، [[جاوا]]، [[انڈونیشیا]] وچ مرکزی [[ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ == ایئر لائنز تے منزل مقصود == === مسافر === {{Airport-dest-list |[[ایئر ایشیا]] |[[Senai International Airport|Johor Bahru]], [[کوالالمپور انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] |[[آسیانہ ایئر لائنز]] |[[انچیون بین الاقوامی ہوائی اڈا|Seoul–Incheon]] |[[ائیر چائنہ]] |[[بیجنگ دار الحکومت بین الاقوامی ہوائی اڈا|Beijing–Capital]] |[[آل نیپون ائیر ویز]] |[[ہانیدا ہوائی اڈا|Tokyo–Haneda]], [[ناریندا بین الاقوامی ہوائی اڈا|Tokyo–Narita]] |[[Batik Air]] |[[Pattimura Airport|Ambon]], [[Sultan Aji Muhammad Sulaiman Airport|Balikpapan]], [[Sultan Iskandar Muda International Airport|Banda Aceh]], [[Radin Inten II International Airport|Bandar Lampung]], [[Syamsudin Noor International Airport|Banjarmasin]], [[Hang Nadim Airport|Batam]], [[Ngurah Rai International Airport|Denpasar/Bali]], [[Jalaluddin Airport|Gorontalo]], [[Guilin Liangjiang International Airport|Guilin]], [[Sultan Thaha Airport|Jambi]], [[Sentani International Airport|Jayapura]], [[Haluoleo Airport|Kendari]], [[Kota Kinabalu International Airport|Kota Kinabalu]], [[کوالالمپور انٹرنیشنل ایئرپورٹ]], [[El Tari International Airport|Kupang]], [[Komodo Airport|Labuan Bajo]], [[Silampari Airport|Lubuklinggau]], [[Sultan Hasanuddin International Airport|Makassar]], [[Sam Ratulangi International Airport|Manado]], [[Rendani Airport|Manokwari]], [[Lombok International Airport|Mataram–Lombok]], [[Kualanamu International Airport|Medan]], [[Mopah International Airport|Merauke]],<ref>https://agent.lionair.co.id/LionAirAgentsPortal/Default.aspx</ref> [[Minangkabau International Airport|Padang]], [[Tjilik Riwut Airport|Palangkaraya]],<ref>https://agent.lionair.co.id/LionAirAgentsPortal/Default.aspx</ref> [[Sultan Mahmud Badaruddin II International Airport|Palembang]], [[Mutiara SIS Al-Jufrie Airport|Palu]], [[Sultan Syarif Kasim II International Airport|Pekanbaru]], [[Supadio International Airport|Pontianak]], [[Achmad Yani International Airport|Semarang]], [[Silangit International Airport|Silangit]], [[سنگاپور چانگی ہوائی اڈا]], [[Domine Eduard Osok Airport|Sorong]], [[Juanda International Airport|Surabaya]], [[H.A.S. Hanandjoeddin International Airport|Tanjung Pandan]],<ref>https://agent.lionair.co.id/LionAirAgentsPortal/Default.aspx</ref> [[Juwata International Airport|Tarakan]], [[Sultan Babullah Airport|Ternate]], [[Adisutjipto International Airport|Yogyakarta]] |[[کیتھے پیسیفک ائیر ویز]] |[[ہانگ کانگ بین الاقوامی ہوائی اڈا]] |[[سیبو پیسفک ایئر]] |[[نینوئے اکینو بین الاقوامی ہوائی اڈا]] |[[چائنا ائیر لائنز]] |[[ہانگ کانگ بین الاقوامی ہوائی اڈا]], [[Kaohsiung International Airport|Kaohsiung]],<ref>https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/278422/china-airlines-hong-kong-jakarta-service-changes-from-july-2018/</ref> [[تاویوان بین الاقوامی ہوائی اڈا|Taipei–Taoyuan]] |[[چائنا ایسٹرن ائیرلائنز]] |[[شنگھائی پودانگ بین الاقوامی ہوائی اڈا|Shanghai–Pudong]] |{{Nowrap|[[چائنا ساؤدرن ائیرلائنز]]}} |[[گوانگژو بایئون بین الاقوامی ہوائی اڈا]], [[Shenzhen Bao'an International Airport|Shenzhen]] |[[Citilink]]|[[Sultan Aji Muhammad Sulaiman Airport|Balikpapan]], [[Syamsudin Noor International Airport|Banjarmasin]], [[Banyuwangi Airport|Banyuwangi]],<ref>[http://palembang.tribunnews.com/2018/02/03/sudah-dibuka-sekarang-citilink-terbang-langsung-dari-jakarta-ke-banyuwangi Sudah Dibuka, Sekarang Citilink Terbang Langsung dari Jakarta ke Banyuwangi]</ref> [[Hang Nadim Airport|Batam]], [[Fatmawati Soekarno Airport|Bengkulu]], [[Presidente Nicolau Lobato International Airport|Dili]], [[Ngurah Rai International Airport|Denpasar/Bali]], [[Sultan Thaha Airport|Jambi]], [[Komodo Airport|Labuan Bajo]], [[Sultan Hasanuddin International Airport|Makassar]], [[Abdul Rachman Saleh Airport|Malang]], [[Sam Ratulangi International Airport|Manado]], [[Kualanamu International Airport|Medan]], [[Minangkabau International Airport|Padang]], [[Tjilik Riwut Airport|Palangkaraya]], [[Sultan Mahmud Badaruddin II International Airport|Palembang]], [[Depati Amir Airport|Pangkal Pinang]], [[Sultan Syarif Kasim II International Airport|Pekanbaru]], [[Penang International Airport|Penang]], [[Supadio International Airport|Pontianak]], [[Achmad Yani International Airport|Semarang]], [[Silangit International Airport|Silangit]], [[Adisumarmo International Airport|Surakarta/Solo]], [[Juanda International Airport|Surabaya]], [[H.A.S. Hanandjoeddin International Airport|Tanjung Pandan]], [[Adisutjipto International Airport|Yogyakarta]]<br />'''چارٹر:''' [[Kaohsiung International Airport|Kaohsiung]] |[[امارات (ائیر لائن)]] |[[دبئی بین الاقوامی ہوائی اڈا]] |[[ایتھوپین ایئر لائنز]] | [[Addis Ababa Bole International Airport|Addis Ababa]]<ref>{{cite web|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/278720/ethiopian-adds-jakarta-manila-service-changes-in-s18/|title=Ethiopian adds Jakarta; Manila service changes in S18|publisher=Routes Online|accessdate=30 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172537/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/278720/ethiopian-adds-jakarta-manila-service-changes-in-s18/|archivedate=25 December 2018|dead-url=no}}</ref> |[[اتحاد ائیر ویز]] |[[ابوظبی بین الاقوامی ہوائی اڈا]] |[[ایوا ائیرویز]] |[[تاویوان بین الاقوامی ہوائی اڈا|Taipei–Taoyuan]] |[[فلائی ناس]] |'''چارٹر''': [[شاہ عبد العزیز بین الاقوامی ہوائی اڈا]] |[[گارودا انڈونیشیا]]|[[Pattimura Airport|Ambon]], [[ایمسٹرڈیم ہوائی اڈا سخیپھُل]], [[Sultan Aji Muhammad Sulaiman Airport|Balikpapan]], [[Sultan Iskandar Muda International Airport|Banda Aceh]], [[Radin Inten II International Airport|Bandar Lampung]], [[سوورن بھومی بین الاقوامی ہوائی اڈا|Bangkok–Suvarnabhumi]], [[Syamsudin Noor International Airport|Banjarmasin]], [[Banyuwangi Airport|Banyuwangi]], [[Hang Nadim Airport|Batam]], [[بیجنگ دار الحکومت بین الاقوامی ہوائی اڈا|Beijing–Capital]], [[Fatmawati Soekarno Airport|Bengkulu]], [[Frans Kaisiepo Airport|Biak]], [[Ngurah Rai International Airport|Denpasar/Bali]], [[گوانگژو بایئون بین الاقوامی ہوائی اڈا]], [[ہانگ کانگ بین الاقوامی ہوائی اڈا]], [[Sultan Thaha Airport|Jambi]], [[Sentani International Airport|Jayapura]], [[شاہ عبد العزیز بین الاقوامی ہوائی اڈا]], [[کوالالمپور انٹرنیشنل ایئرپورٹ]], [[El Tari International Airport|Kupang]], [[Komodo Airport|Labuan Bajo]], [[Sultan Hasanuddin International Airport|Makassar]], [[Abdul Rachman Saleh Airport|Malang]], [[Sam Ratulangi International Airport|Manado]], [[Lombok International Airport|Mataram–Lombok]], [[Kualanamu International Airport|Medan]], [[شہزادہ محمد بن عبدالعزیز ہوائی اڈا]], [[ملبورن ائیرپورٹ]], [[Mopah Airport|Merauke]], [[Kansai International Airport|Osaka–Kansai]], [[Minangkabau International Airport|Padang]], [[Tjilik Riwut Airport|Palangkaraya]], [[Sultan Mahmud Badaruddin II International Airport|Palembang]], [[Mutiara SIS Al-Jufrie Airport|Palu]], [[Pangkal Pinang Airport|Pangkal Pinang]], [[Sultan Syarif Kasim II International Airport|Pekanbaru]], [[Perth Airport|Perth]], [[Supadio International Airport|Pontianak]], [[Achmad Yani International Airport|Semarang]], [[انچیون بین الاقوامی ہوائی اڈا|Seoul–Incheon]], [[شنگھائی پودانگ بین الاقوامی ہوائی اڈا|Shanghai–Pudong]], [[Ferdinand Lumban Tobing Airport|Sibolga]], [[Silangit Airport|Silangit]], [[سنگاپور چانگی ہوائی اڈا]], [[Adisumarmo International Airport|Surakarta/Solo]], [[Domine Eduard Osok Airport|Sorong]], [[Juanda International Airport|Surabaya]], [[سڈنی ایئرپورٹ]], [[H.A.S. Hanandjoeddin International Airport|Tanjung Pandan]], [[Raja Haji Fisabilillah International Airport|Tanjung Pinang]], [[Juwata International Airport|Tarakan]], [[Sultan Babullah Airport|Ternate]], [[ہانیدا ہوائی اڈا|Tokyo–Haneda]], [[Adisutjipto International Airport|Yogyakarta]] <br />'''چارٹر''': [[Christmas Island Airport|Christmas Island]] |[[انڈونیشیا ائیر ایشیا]]| [[Don Mueang International Airport|Bangkok–Don Mueang]], [[Ngurah Rai International Airport|Denpasar/Bali]], [[کوالالمپور انٹرنیشنل ایئرپورٹ]], [[Kualanamu International Airport|Medan]], [[Penang International Airport|Penang]], [[سنگاپور چانگی ہوائی اڈا]], [[Juanda International Airport|Surabaya]], [[Adisutjipto International Airport|Yogyakarta]] |[[جاپان ایئر لائنز انٹرنیشنل]] |[[ناریندا بین الاقوامی ہوائی اڈا|Tokyo–Narita]] |[[Jet Asia Airways]]| [[سوورن بھومی بین الاقوامی ہوائی اڈا|Bangkok–Suvarnabhumi]] |[[جیٹ سٹار ایشیا]] |[[سنگاپور چانگی ہوائی اڈا]] |[[کے ایل ایم]]|[[ایمسٹرڈیم ہوائی اڈا سخیپھُل]], [[کوالالمپور انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] |[[کوریا ایئر]]|[[انچیون بین الاقوامی ہوائی اڈا|Seoul–Incheon]] |[[لائن ایئر]]| [[Pattimura Airport|Ambon]], [[Sultan Aji Muhammad Sulaiman Airport|Balikpapan]], [[Radin Inten II International Airport|Bandar Lampung]], [[Syamsudin Noor International Airport|Banjarmasin]], [[Hang Nadim Airport|Batam]], [[Fatmawati Soekarno Airport|Bengkulu]], [[Ngurah Rai International Airport|Denpasar/Bali]], [[Sultan Thaha Airport|Jambi]], [[Sentani International Airport|Jayapura]], [[Haluoleo Airport|Kendari]], [[کوالالمپور انٹرنیشنل ایئرپورٹ]], [[El Tari International Airport|Kupang]], [[Sultan Hasanuddin International Airport|Makassar]], [[Abdul Rachman Saleh Airport|Malang]], [[Sam Ratulangi International Airport|Manado]], [[Lombok International Airport|Mataram–Lombok]], [[Kualanamu International Airport|Medan]], [[Minangkabau International Airport|Padang]], [[Tjilik Riwut Airport|Palangkaraya]], [[Sultan Mahmud Badaruddin II International Airport|Palembang]], [[Depati Amir Airport|Pangkal Pinang]], [[Mutiara SIS Al-Jufrie Airport|Palu]], [[Sultan Syarif Kasim II International Airport|Pekanbaru]], [[Supadio International Airport|Pontianak]], [[Achmad Yani International Airport|Semarang]], [[سنگاپور چانگی ہوائی اڈا]], [[Adisumarmo International Airport|Surakarta/Solo]], [[Juanda International Airport|Surabaya]], [[H.A.S. Hanandjoeddin International Airport|Tanjung Pandan]], [[Raja Haji Fisabilillah International Airport|Tanjung Pinang]], [[Juwata International Airport|Tarakan]], [[Sultan Babullah Airport|Ternate]], [[Adisutjipto International Airport|Yogyakarta]] <br />'''چارٹر''': [[Haikou Meilan International Airport|Haikou]], [[Sanya Phoenix International Airport|Sanya]] | [[ملیشیا ائیرلائنز]]| [[کوالالمپور انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] | [[Malindo Air]]| [[کوالالمپور انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] | [[Nam Air]]| [[Banyuwangi Airport|Banyuwangi]], [[Fatmawati Soekarno Airport|Bengkulu]], [[Silampari Airport|Lubuklinggau]], [[Muara Bungo Airport|Muara Bungo]], [[Sultan Mahmud Badaruddin II International Airport|Palembang]], [[Pangkal Pinang Airport|Pangkal Pinang]], [[Iskandar Airport|Pangkalan Bun]], [[Supadio International Airport|Pontianak]], [[H. Asan Airport|Sampit]], [[Achmad Yani International Airport|Semarang]], [[Adisumarmo International Airport|Surakarta/Solo]], [[Juanda International Airport|Surabaya]], [[Domine Eduard Osok Airport|Sorong]], [[H.A.S. Hanandjoeddin International Airport|Tanjung Pandan]] | [[عمان ایئر]]| [[Muscat International Airport|Muscat]] | [[فلپائن ایئر لائنز]]| [[نینوئے اکینو بین الاقوامی ہوائی اڈا]] | [[Philippines AirAsia]]| [[نینوئے اکینو بین الاقوامی ہوائی اڈا]] | [[قنطاس ائیرویز]]| [[سڈنی ایئرپورٹ]] | [[قطر ائیرویز]]| [[حمد بین الاقوامی ہوائی اڈا|Doha]] | [[رائل برونی ائیرلائنز]]| [[Brunei International Airport|Bandar Seri Begawan]] | [[سعودی عربین ایئر لائنز]] | [[شاہ عبد العزیز بین الاقوامی ہوائی اڈا]], [[شہزادہ محمد بن عبدالعزیز ہوائی اڈا]], [[شاہ خالد بین الاقوامی ہوائی اڈا]] | [[Scoot]]| [[سنگاپور چانگی ہوائی اڈا]] | [[شنزین ائیرلائنز]] | [[Shenzhen Bao'an International Airport|Shenzhen]]<ref>{{cite web|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/280376/shenzhen-airlines-adds-jakarta-service-from-late-sep-2018/|title=Shenzhen Airlines adds Jakarta service from late-Sep 2018|publisher=routesonline|accessdate=4 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172544/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/280376/shenzhen-airlines-adds-jakarta-service-from-late-sep-2018/|archivedate=25 December 2018|dead-url=no}}</ref> | [[سنگاپور ایئر لائنز]]| [[سنگاپور چانگی ہوائی اڈا]] | [[سری لنکن ائیرلائنز]] | [[Bandaranaike International Airport|Colombo]] | [[سریویجایا ائیر]]| [[Sultan Aji Muhammad Sulaiman Airport|Balikpapan]], [[Radin Inten II International Airport|Bandar Lampung]], [[Hang Nadim Airport|Batam]], [[Ngurah Rai International Airport|Denpasar/Bali]], [[Sentani International Airport|Jayapura]], [[Sultan Thaha Airport|Jambi]], [[Sultan Hasanuddin International Airport|Makassar]], [[Abdul Rachman Saleh Airport|Malang]], [[Kualanamu International Airport|Medan]], [[Minangkabau International Airport|Padang]], [[Sultan Mahmud Badaruddin II International Airport|Palembang]], [[Depati Amir Airport|Pangkal Pinang]], [[Supadio International Airport|Pontianak]], [[Achmad Yani International Airport|Semarang]], [[Silangit Airport|Silangit]], [[Adisumarmo International Airport|Surakarta/Solo]], [[Juanda International Airport|Surabaya]], [[H.A.S. Hanandjoeddin International Airport|Tanjung Pandan]], [[Raja Haji Fisabilillah International Airport|Tanjung Pinang]], [[Adisutjipto International Airport|Yogyakarta]] <br />'''چارٹر''': [[Haikou Meilan International Airport|Haikou]], [[Zhangjiajie Hehua International Airport|Zhangjiajie]] | [[تھائی ائیرویز انٹرنیشنل]]| [[سوورن بھومی بین الاقوامی ہوائی اڈا|Bangkok–Suvarnabhumi]] | [[Thai Lion Air]]| [[Don Mueang International Airport|Bangkok–Don Mueang]] | [[Trigana Air Service]]| [[Iskandar Airport|Pangkalan Bun]] | [[ترکش ایئرلائنز]]| [[استنبول اتاترک ہوائی اڈا]] (ends 31 December 2018), [[Istanbul New Airport|Istanbul–New]] (begins 1 January 2019) | [[ویت ناں ایئر لائنز]]|[[Tan Son Nhat International Airport|Ho Chi Minh City]] | [[XiamenAir]]| [[Fuzhou Changle International Airport|Fuzhou]], [[شیامین گاوچی بین الاقوامی ہوائی اڈا]]}} == کارگو == {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%;width:78%" |- style="background:lightgrey;" ! style="width:22%;"|ایئر لائنز|| class="unsortable"|منزل مقصود |- |[[آل نیپون ائیر ویز]] || [[ناریندا بین الاقوامی ہوائی اڈا|Tokyo–Narita]]<ref name="NH">{{cite web|url=http://www.anacargo.jp/en/int/news/schedule/2014/140430.html|title=Expand Freighter Network from May 14th, 2014|publisher=ANA Cargo|date=30 April 2014|accessdate=20 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172549/http://www.anacargo.jp/en/|archivedate=25 December 2018|dead-url=no}}</ref> |- |[[Asialink Cargo Airlines]] || [[Depati Amir Airport|Pangkal Pinang]]<ref>http://www.asialinkcargo.co.id {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001222334/http://www.asialinkcargo.co.id/cgi-sys/defaultwebpage.cgi |date=2020-10-01 }}</ref> |- |[[Cardig Air]] || [[Noi Bai International Airport|Hanoi]], [[Shenzhen Bao'an International Airport|Shenzhen]], [[سنگاپور چانگی ہوائی اڈا]]<ref>{{cite web |url=http://www.cardigair.com/site/schedule.php |title=Cardig Air Scheduled Timetable |publisher=Cardigair.com |date= |accessdate=1 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172541/http://www.cardigair.com/site/schedule.php%20 |archivedate=25 December 2018 |dead-url=yes }}</ref> |- |[[کیتھے پیسیفک ائیر ویز]] || [[Noi Bai International Airport|Hanoi]], [[ہانگ کانگ بین الاقوامی ہوائی اڈا]], [[Penang International Airport|Penang]] |- |[[چائنا ائیر لائنز]] || [[سنگاپور چانگی ہوائی اڈا]], [[تاویوان بین الاقوامی ہوائی اڈا|Taipei–Taoyuan]] |- |[[فیڈکس ایکسپریس]] || [[گوانگژو بایئون بین الاقوامی ہوائی اڈا]], [[Tan Son Nhat International Airport|Ho Chi Minh City]], [[سنگاپور چانگی ہوائی اڈا]] |- |[[K-Mile Air]] || [[سوورن بھومی بین الاقوامی ہوائی اڈا]] |- |[[کوریا ایئر]] || [[Tan Son Nhat International Airport|Ho Chi Minh City]], [[Penang International Airport|Penang]], [[انچیون بین الاقوامی ہوائی اڈا|Seoul–Incheon]] |- |[[MASkargo]] || [[کوالالمپور انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] |- |[[My Indo Airlines]] || [[سنگاپور چانگی ہوائی اڈا]], [[Sultan Aji Muhammad Sulaiman Airport|Balikpapan]], [[Ahmad Yani International Airport|Semarang]] |- |[[قطر ائیرویز]] || [[حمد بین الاقوامی ہوائی اڈا|Doha]]<ref>{{cite web|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/279772/qatar-airways-cargo-adds-jakarta-flights-in-aug-2018/|title=Qatar Airways Cargo adds Jakarta flights in Aug 2018|publisher=Routesonline|date=27 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172534/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/279772/qatar-airways-cargo-adds-jakarta-flights-in-aug-2018/|archivedate=25 December 2018|access-date=15 October 2019|dead-url=no}}</ref> |- |[[Qantas Freight]] || [[سڈنی ایئرپورٹ]] |- |[[Singapore Airlines Cargo]] || [[سنگاپور چانگی ہوائی اڈا]] |- |[[Raya Airways]] || [[کوالالمپور انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] |- |[[Tri-MG Intra Asia Airlines]] || [[Hang Nadim Airport|Batam]], [[کوالالمپور انٹرنیشنل ایئرپورٹ]], [[سنگاپور چانگی ہوائی اڈا]] |- |} == مورتاں == <gallery> File:Sukarno hatta airport - Entrance - Jakarta - Indonesia.jpg|<!-- The former main entrance gate at [[Prof. Dr. Sedyatmo Toll Road]] --> File:Sukarno hatta airport - Terminal - Jakarta - Indonesia.jpg|<!-- Terminal 2 --> File:Sukarno hatta airport - Tower - Jakarta - Indonesia.jpg|<!-- Tower --> File:CGK T2 waiting pavillon.jpg|<!-- Terminal building with gardens --> File:check in hall.JPG|<!-- Check in desks in terminal 2 --> File:terminal2cgk2.jpg|<!-- Baggage claim at terminal 2 --> File:Soetta Arrival Hall 2F.jpg|<!-- Arrival Hall terminal 2F --> File:Soekarno-Hatta International Airport Terminal 3 front.JPG|<!-- The old Terminal 3 --> </gallery> == ہور ویکھو == * [[جکارتا]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Soekarno-Hatta International Airport}} {{ویکی سفر|Soekarno-Hatta International Airport}} * [http://www.soekarnohatta-airport.co.id/ Soekarno–Hatta International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023124633/http://soekarnohatta-airport.co.id/ |date=2017-10-23 }} * {{WAD|WIII|source=[[DAFIF]]}} * {{GCM|CGK|source=[[DAFIF]]}} * {{NWS-current|WIII}} * {{ASN|CGK}} * [https://soundcloud.com/suarakecil/soekarno-hatta-airport Sound recording from inside Soekarno–Hatta airport] [[گٹھ:1985ء وچ قائم ہونے والے ہوائی اڈے]] [[گٹھ:انڈونیشیا وچ 1985ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:جکارتہ وچ ہوائی اڈے]] [[گٹھ:انڈونیشیا]] gqfm4m5qtlhxlreilk14bnvc9hfrtyh 0 87404 713211 607074 2026-11-06T07:49:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713211 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''سلیمان خطیب''' نے دکنی بولی وچ شاعری کيتی۔ انہاں د‏‏ی شاعری ملک گیرشہرت د‏‏ی حامل سی۔ انہاں د‏‏ی شاعری وچ کنڑی تے تلگو دے علاوہ مرہٹی بولی دے اثرات نمایاں نظرآندے ني‏‏‏‏ں۔ سلیمان خطیب نو‏‏ں دکن دے پنڈ ، پنڈ پھرنے دا موقع ملیا تے انہاں نے اپنی محنت و لگن تو‏ں دکنی محاورات تے تشبیہات جمع کيتیاں جنہاں دا انھاں نے اپنی شاعری وچ برمحل استعمال کيت‏‏ا۔ اوہ عوامی شاعر سن انہاں د‏‏ی شاعری وچ عوامی لہجہ تے عوامی جذ گل نظر آندے نيں۔خطیب عوامی شاعر سن انہاں نے عوامی موضوعات اُتے قلم اٹھایا سی۔<ref>[https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%B7%DB%8C%D8%A8.32149/ سلیمان خطیب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230204125427/https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%B7%DB%8C%D8%A8.32149/ |date=2023-02-04 }}</ref> == بعد وچ مرگ == ان دے مزاحیہ کلام دا آڈیو کیسٹ تیار ہويا، کرناٹک اردو اکیڈمی نے ’ان دے شعری مجموعۂ کلام ’ کیوڑے دا بن ‘‘ دا منظوم ترجمہ کرواکر شائع کيت‏‏ا، انہاں دا کلام فیر اردو تو‏ں کنڑ وچ منتقل کيت‏‏ا گیا، مرحوم د‏‏ی صاحبزادی ڈاکٹر شمیم ثریانے اپنے والد د‏‏ی حیات و خدمات اُتے تحقیقی مقالہ لکھ ک‏ے ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری لی، وکھ وکھ تھانواں تو‏ں کئی جریدے و ورسالے نے انہاں د‏‏ی یاد وچ خصوصی شمارے شائع کیتے۔<ref>[http://www.urdulinks.com/urj/?p=2987 سلیمان خطیب: دکنی بولی دا نمائندہ شاعر]</ref> == ہور ویکھو == * [[پاگل عادل آبادی]] * [[گلی نلگنڈوی]] * [[سرور ڈنڈا]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:مزاحیہ شاعر]] [[گٹھ:اردو شاعر]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر]] [[گٹھ:بھارتی مرد شاعر]] [[گٹھ:1978 دیاں موتاں]] [[گٹھ:۱۹۷۸ دیاں موتاں]] [[گٹھ:بھارتی اردو شاعر]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد مصنفاں]] bf1nfg6cqhnreoecn5tfcgbivmqg11b 0 89169 713213 713100 2026-11-06T08:44:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713213 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات واقعہ|title=Dissolution of the Soviet Union|image_name=USSR Republics Numbered Alphabetically.png|Imagesize=300px|image_alt=Post-Soviet states|caption={{nowrap|The former Soviet republics after the USSR's collapse}}|participants={{bulleted list|[[Demographics of the Soviet Union#Ethnic groups|Nations]] of the Soviet Union|[[Government of the Soviet Union|Soviet government]]|Governments of the [[سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات]]|Governments of the [[سوویت اتحاد د‏‏ی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریتاں]]|[[اشتمالیت]], [[قوم پرستی]] and [[آزاد خیالی]] opposition}}|date=1990–1991{{Efn|[[لتھووینیا]] was the first Soviet republic to officially break away from the USSR and restore independence in the [[Act of the Re-Establishment of the State of Lithuania|Act of 11 March 1990]]. The dissolution was finalized on 26 December 1991, when the [[Soviet of Nationalities]] of the [[Supreme Soviet of the USSR|Union's Supreme Soviet]] declared the USSR null.<ref name="ReferenceC">{{in lang|ru}} [[:s:ru:Декларация Совета Республик ВС СССР от 26. دسمبر 1991 № 142-Н|Declaration № 142-Н]] of the [[Soviet of Nationalities|Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union]], formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law.</ref>}}|Location=[[سوویت اتحاد]]|result={{bulleted list |[[Dissolution (law)|Dissolution]] of the Soviet Union into [[سوویت ریاستاں]] and numerous [[Post-Soviet states#Separatist conflicts|self-proclaimed states]]|Establishment of the [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ]]|Numerous [[Post-Soviet conflicts|military conflicts]] and ethnic clashes unfold during and after the dissolution|Republics move to adopt [[Free Market| free-market]] economies|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new-born states in 1992–94|[[Soviet Armed Forces|Unified Armed Forces]] divided during 1992 and 1993|[[Black Sea Fleet]] [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partitioned]] between [[روس]] and [[یوکرین]] in 1997|Conclusion of the [[سرد جنگ]]|[[بالٹک ریاستاں]] and the former [[مشرقی اتحاد]] join [[یورپی اتحاد]] and [[نیٹو|تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس]]|[[جارجیا]] and Ukraine move towards EU and NATO membership|[[ترکمانستان]] declares the [[Day of Neutrality|principle of neutrality]]|[[Belovezha Accords]], reached after the [[Crimean Crisis|2014 Crimean crisis]]}}}} '''سوویت یونین''' {{Efn|{{lang-rus|Распа́д Сове́тского Сою́за|r=Raspád Sovétskovo Sojúza}}, also negatively connotated as {{lang-rus|Разва́л Сове́тского Сою́за|r=Razvál Sovétskovo Sojúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}} د‏‏ی تحلیل [[سوویت اتحاد|سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] (یو ایس ایس آر) د‏‏ی [[سوویت اتحاد|یونین]] دے اندر اندرونی تحلیل دا عمل سی ، جو 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ مختلف حلقہ [[سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات|جمہوریہ]] وچ ودھدی ہوئی بدامنی دے نال شروع ہويا سی تے 26 دسمبر نو‏‏ں ختم ہويا سی۔ 1991 وچ ، جدو‏ں سپریم سوویت یونین نے خود ہی اپنا وجود ختم کرنے دا ووٹ دتا۔ {{History of the Soviet Union}} {{Eastern Bloc sidebar|expanded=Decline}} 1991 اگست د‏‏ی بغاوت د‏‏ی ناکامی ، جدو‏ں سوویت حکومت تے فوج دے اشرافیہ نے صدر [[میخائل گورباچوف]] نو‏‏ں [[میخائل گورباچوف|معزول کرنے]] تے ناں نہاد " خودمختاری د‏‏ی پریڈ " نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[ماسکو]] وچ مرکزی حکومت مکمل طور اُتے ختم گئی ، تے سوویت جمہوریاواں نے اگلے دناں تے مہینےآں وچ آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ ۔ [[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں]] ( [[لتھووینیا|لیتھوانیا]] ، [[لٹویا]] ، تے [[استونیا|ایسٹونیا]] ) د‏‏ی علیحدگی نو‏‏ں ستمبر 1991 وچ سوویت حکومت نے تسلیم کرلیا سی۔ بیلویزا معاہداں اُتے [[روس]] ، [[یوکرین]] ، تے [[بیلاروس|بیلاروس دی]] جمہوریہ نے 8 دسمبر نو‏‏ں اک دوسرے د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے تے [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|دولت مشترکہ د‏‏ی آزاد ریاستاں]] (سی آئی ایس) نو‏‏ں تشکیل دیندے ہوئے دستخط کیتے سن ۔ باقی جمہوریہ ، [[جارجیا|جارجیا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے]] ، 21 دسمبر نو‏‏ں الما اتا پروٹوکول اُتے دستخط کرکے سی آئی ایس وچ شامل ہوگئياں ۔ 25 دسمبر نو‏‏ں ، گورباچوف نے استعفیٰ دے دتا ، اپنے دفتر نو‏‏ں ناپید کردتا ، تے اس دے اختیارات بشمول جوہری لانچ کوڈاں اُتے قابو پانے کے، [[صدر روس|روسی فیڈریشن دے]] پہلے [[صدر روس|صدر]] ، [[بورس یلسن]] ، دے حوالے ک‏‏‏‏ر دتے۔ اس شام 7:32 دے وقت ، سوویت پرچم نو‏‏ں آخری بار کریملن تو‏ں تھلے اتارا گیا سی تے روسی تاریخی جھنڈے تو‏ں تبدیل کيت‏‏ا گیا سی۔ اگلے ہی دن ، سپریم سوویت کیخود مختار اقتدار د‏‏ی منظوری دے لئی ڈیکلیریشن 42-ایچ وچ ، سوویت یونین نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تحلیل کردے ہوئے ، سوویت جمہوریاواں د‏‏ی باضابطہ خودمختاری د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيت‏‏ا گیا۔ [[1989 دے انقلابات|1989 د‏‏ی انقلابات]] تے یو ایس ایس آر د‏‏ی تحلیل دونے ہی [[سرد جنگ|سرد جنگ دے خاتمے د‏‏ی علامت]] سن۔ متعدد [[سوویت ریاستاں|سابقہ سوویت جمہوریاؤں]] نے روس دے نال نیڑےی روابط برقرار رکھے نيں تے اقتصادی تے سلامتی تعاون نو‏‏ں ودھانے دے لئی کثیرالجہ‏تی تنظیماں جداں سی آئی ایس ، یوریشین اکنامک کمیونٹی ، یونین اسٹیٹ ، یوریشین کسٹم یونین ، تے یوریشین اکنامک یونین تشکیل دتے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری طرف ، بالٹک ریاستاں نے [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] تے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین وچ ]] شمولیت اختیار کيتی اے ، جدو‏ں کہ جارجیا تے یوکرین ايس‏ے طرح تو‏ں چلنے وچ دلچسپی دا اظہار کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ == پس منظر == === 1985 === ==== ماسکو: میخائل گورباچوف جنرل سکریٹری منتخب ہوئے ==== [[فائل:Mikhail Gorbachev 1987.jpg|thumb| [[میخائل گورباچوف]] 1987 وچ ]] [[میخائل گورباچوف]] نو‏‏ں 11 مارچ 1985 نو‏‏ں پولٹ بیورو نے پیش رو کونسٹینٹن چرنینکو د‏‏ی 73 سال د‏‏ی عمر وچ موت دے تن گھینٹے بعد ہی جنرل سکریٹری منتخب کيت‏‏ا سی۔ گورباچوف ، جنہاں د‏‏ی عمر 54 سال سی، پولٹ بیورو دے سب تو‏ں کم عمر رکن سن ۔ جنرل سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دا ابتدائی ہدف سوویت معیشت د‏‏ی بحالی سی ، تے انہاں نو‏ں احساس ہويا کہ ایسا کرنے دے لئی بنیادی سیاسی تے معاشرتی ڈھانچے وچ اصلاح د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php|title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv)|accessdate=April 3, 2009|date=March 27, 2009|publisher=Archontology}}</ref> انہاں اصلاحات دا آغاز بریزنیف دور دے اعلیٰ عہدے داراں دے اہلکاراں د‏‏ی تبدیلیاں تو‏ں ہويا جو سیاسی تے معاشی تبدیلی وچ رکاوٹ دا باعث سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|last=Carrere D'Encausse|first=Helene|date=1993|publisher=BasicBooks|isbn=978-0-465-09812-5|edition=English|location=New York, NY|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|translator-last=Philip|translator-first=Franklin|url-access=registration}}</ref> 23 اپریل ، 1985 نو‏‏ں ، گورباچوف ، پولٹ بیوروماں دو ممبران ، ایگور لیگاشیف تے نیکولائی ریزکوف نو‏‏ں مکمل ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں لے ک‏ے آئے۔ انہاں نے دے جی بی ہیڈ وکٹر چیبرکوف نو‏‏ں امیدوار تو‏ں مکمل ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی دے ک‏ے تے وزیر دفاع مارشل سرگئی سوکولوف نو‏‏ں پولیٹ بیورو دے امیدوار دے عہدے اُتے تعینات کرکے "اقتدار" د‏‏ی وزارتاں نو‏‏ں خوش رکھیا۔ پر ، اس لبرلائزیشن نے سوویت یونین دے اندر [[قوم پرستی|قوم پرست]] تحریکاں تے نسلی تنازعات نو‏‏ں پروان چڑھایا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism|url=https://www.princeton.edu/~mbeissin/beissinger.ceh.article.pdf|accessdate=January 9, 2018}}</ref> اس نے بالواسطہ طور [[1989 دے انقلابات|پر 1989 د‏‏ی انقلاباں دی]] وی راہنمائی د‏‏ی ، جس وچ [[وارسا معاہدہ|وارسا معاہدے دی]] سوویت حکومت تو‏ں مسلط سوشلسٹ حکومتاں نو‏‏ں پرامن طور اُتے ختم کيت‏‏ا گیا ( رومانیہ د‏‏ی قابل ذکر رعایت دے نال ) ، جس دے نتیجے وچ گورباچوف اُتے سوویت یونین د‏‏ی آئینی جمہوریاواں دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ جمہوریت تے خود مختاری نو‏‏ں متعارف کرانے دے لئی دباؤ وچ اضافہ ہويا۔ ۔ گورباچوف د‏‏ی قیادت وچ ، [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] (سی پی ایس یو) نے 1989 وچ اک نويں مرکزی مقننہ ، کانگریس آف پیپلز ڈپٹی تک محدود مسابقتی انتخابات متعارف کروائے (اگرچہ 1990 تک ہور سیاسی جماعتاں اُتے پابندی ختم نئيں کيت‏‏ی گئی تھی)۔ مئی 1985 وچ ، گورباچوف نے [[سینٹ پیٹرز برگ|لینن گراڈ]] وچ اک تقریر د‏‏ی جس وچ وڈے پیمانے اُتے [[مے پرستی|شراب نوشی]] تو‏ں نمٹنے دے لئی اصلاحات تے الکحل مخالف مہم د‏‏ی حمایت کيتی گئی۔ ووڈکا ، شراب تے بیئر د‏‏ی قیمتاں ودھائی گئياں ، جس دا مقصد شراب د‏‏ی قیمت وچ اضافہ کرکے شراب پینے د‏‏ی حوصلہ شکنی کرنا سی۔ راشننگ پروگرام وی متعارف کرایا گیا سی ، جتھ‏ے شہریاں نو‏‏ں پنچ کارڈ تفویض کیتے گئے سن جس وچ دسیا گیا سی کہ اوہ اک مقررہ وقت وچ کِنّی شراب خرید سکدے ني‏‏‏‏ں۔ راشن د‏‏ی زیادہ تر قسماں دے برعکس ، جو عام طور اُتے قلیل اشیا دے تحفظ دے لئی حکمت عملی دے طور اُتے اپنایا جاندا اے ، ایہ شراب نوشی نو‏‏ں کم کرنے دے واضح مقصد دے نال فروخت نو‏‏ں روکنے دے لئی کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref name="jfh124125">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/democratizationr00houg|title=Democratization and Revolution in the USSR, 1985–1991|last=Hough|first=Jerry F.|date=1997|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-9149-2|pages=[https://archive.org/details/democratizationr00houg/page/124 124]–125|url-access=registration}}</ref> گورباچوف دے اس منصوبے وچ بل بورڈز وی شامل نيں جنہاں نے غصے نو‏‏ں فروغ دتا ، عوامی شراب نوشی دے جرمانے وچ اضافہ ، تے پرانی فلماں دے شراب پینے دے مناظر د‏‏ی سنسرشپ وی شامل سی۔ اس دا عکس پہلی بار جنگ عظیم دے دوران [[نکولس ثانی|زار نکولس دوم]] دا پروگرام سی ، جس دا مقصد جنگ کيت‏ی کوششاں نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی شراب نوشی نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ اُتے ، اس پہلے د‏‏ی کوشش دا مقصد وی اناج نو‏‏ں صرف انتہائی ضروری مقاصد دے لئی محفوظ کرنا سی ، جو گورباچوف دے پروگرام وچ اک مقصد ثابت نئيں ہويا سی۔ گورباچوف نو‏‏ں جلد ہی اپنی ممانعت اُتے ايس‏ے منفی معاشی ردعمل دا سامنا کرنا پيا جداں کہ آخری زار د‏‏ی طرح سی۔ الیگزنڈر یاکووف دے مطابق ، شراب دے استعمال نو‏‏ں ختم کرنا ریاستی بجٹ دے لئی اک سنگین دھچکيا سی ، جنھاں نے نوٹ کيت‏‏ا کہ شراب ٹیکس د‏‏ی سالانہ وصولی وچ 100 &nbsp; ارب روبل د‏‏ی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ ۔ شراب د‏‏ی فروخت [[کالا بازار|بلیک مارکیٹ وچ ]] منتقل ہوگئی تے [[کچی شراب|چاندنی]] زیادہ [[کچی شراب|روشن]] ہوگئی کیونجے کچھ نے آبائی آلواں تو‏ں "باتھ ٹب ووڈکا" بنا دتا۔ غریب ، کم پڑھے لکھے سوویت باشندےآں نے کیل پالش ہٹانے ، شراب نوشی ، یا مرداں دے کولون جداں غیر صحت مند متبادل شراب پینے دا سہارا لیا ، جس دے نتیجے وچ زہر آلودگی دے بڑھدے ہوئے معاملات د‏‏ی وجہ تو‏ں روس دے صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے شعبے اُتے اک ہور بجھ پڑدا ا‏‏ے۔ <ref name="jfh124125"/> انہاں اصلاحات دا بنیادی مقصد بعد وچ ہونے والی اصلاحات دے برعکس موجودہ کمانڈ معیشت نو‏‏ں اگے بڑھانا سی ، جس دا رجحان مارکیٹ سوشلزم د‏‏ی طرف سی ۔ یکم جولائ‏ی ، 1985 نو‏‏ں ، گورباچوف نے جارجیائی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری [[ایڈورڈ شیورڈناڈزے|ایڈورڈ شیورڈناڈزے نو‏‏ں پولیٹ]] بیورو دا مکمل ممبر بنا دتا ، تے اگلے ہی دن نے انہاں نو‏ں دیرینہ وزیر خارجہ آندرے گرومائکو د‏‏ی جگہ اُتے ، وزیر خارجہ مقرر کيت‏‏ا۔ مؤخر الذکر ، مغرب وچ "مسٹر نیئت" د‏‏ی حیثیت تو‏ں ناپسندیدہ ، وزیر خارجہ امور د‏‏ی حیثیت تو‏ں 28 سال خدمات انجام دے چکے ني‏‏‏‏ں۔ گرومیکو نو‏‏ں وڈی حد تک رسمی طور اُتے سپریم سوویت (سرکاری طور اُتے سوویت ہیڈ آف اسٹیٹ) دے صدر دے عہدے اُتے فائز کردتا گیا ، کیونجے اوہ اک "پرانے مفکر" سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ یکم جولائ‏ی نو‏‏ں وی &nbsp; ، گورباچوف نے پولٹ بیورو تو‏ں گریگوری رومانوف نو‏‏ں ہٹا کر اپنے مرکزی حریف نو‏‏ں ہٹادتا تے اوہ [[بورس یلسن]] تے لیب زائکوف نو‏‏ں سی پی ایس یو سنٹرل کمیٹی سیکرٹریٹ وچ لیایا۔ 1985 دے موسم خزاں وچ ، گورباچوف نے کم عمر تے زیادہ طاقت ور مرداں نو‏‏ں حکومت وچ لیانا جاری رکھیا۔ 27 ستمبر نو‏‏ں 55 سالہ نکولائی ریزکوف 79 سالہ نکولائی تیخونوف نو‏‏ں بطور وزراء د‏‏ی کونسل دے چیئرمین تبدیل کيت‏‏ا، مؤثر سوویت وزیر اعظم تے 14 اکتوبر، نکولائی تالیزن نو‏‏ں نکولائی بائیباکوف تو‏ں ریاستی پلاننگ کمیٹی (GOSPLAN) 15 چیئرمین دے طور پرتبدیل کيت‏‏ا ۔اکتوبر نو‏‏ں سنٹرل کمیٹی دے اگلے اجلاس وچ ، تیکونوف پولیٹ بیورو تو‏ں ریٹائر ہوئے تے تالیزن امیدوار بن گئے۔ 23 دسمبر 1985 نو‏‏ں گورباچوف نے وکٹر گرشین د‏‏ی جگہ یلسٹن نو‏‏ں ماسکو کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا۔ === 1986 === ==== سخاروف ==== گورباچوف نے زیادہ تو‏ں زیادہ آزادکرن دے لئی دباؤ ڈالیا ۔ 23 دسمبر ، 1986 نو‏‏ں ، سوویت دے سب تو‏ں نمایاں مخالف ، [[آندرے سخاروف]] ، گورباچوف د‏‏ی ذا‏تی ٹیلیفون کال موصول ہونے دے فورا بعد ہی ماسکو واپس آئے سن جس نے انہاں نو‏ں دسیا سی کہ حکا‏م دے خلاف الزام تراشی کرنے اُتے انہاں د‏‏ی داخلی جلاوطنی تقریبا ست سال بعد ختم ہوگئی ا‏‏ے۔ ==== بالٹک جمہوریاواں ==== [[بالٹک ریاستاں|بالٹک جمہوریائاں]] ، جبری طور اُتے 1944 وچ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] وچ شامل د‏‏ی گئيں، ، <ref name="Elsuwege">{{حوالہ کتاب|title=From Soviet Republics to EU Member States: A Legal and Political Assessment of the Baltic States' Accession to the EU|last=Van Elsuwege|first=Peter|publisher=BRILL|year=2008|isbn=978-90-04-16945-6|series=Studies in EU External Relations|volume=1|page=xxii}}</ref> د‏‏ی آزادی دے لئی دباؤ ڈالیا گیا ، اس دا آغاز نومبر 1988 وچ [[استونیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|ایسٹونیا سے]] ہويا جدو‏ں ایسٹونیا د‏‏ی مقننہ نے مرکزی حکومت دے کنٹرول دے خلاف مزاحمت کرنے والے قوانین منظور کیتے۔ جدو‏ں کہ گورباچوف نے مشرقی یورپ اُتے سوویت کنٹرول نو‏‏ں ڈھیل دتا سی ، اس نے ایہ دسیا سی کہ اسٹونین ، [[لیٹویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لیٹوین]] تے [[لیتھوینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لتھوانیائی]] [[علاحدگی پسندی|علیحدگی پسندی]] نو‏‏ں برداشت نئيں کيت‏‏ا جائے گا تے ضرورت پڑنے اُتے پابندیاں تے طاقت دے نال کنٹرول کيت‏ی جائے گی ، کیونجے اس د‏ی نا اہلی دے پولیٹ بیورو وچ اک معاہدہ سی۔ پولینڈ تے [[چیکوسلوواکیا]] کمیونسٹ رکھنے دے لئی طاقت دا استعمال کردے ہوئے ، لیکن کہیا کہ انہاں ملکاں تو‏ں طاقت دا خاتمہ خود سوویت یونین وچ نئيں ہوئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.fff.org/explore-freedom/article/how-lithuania-helped-take-down-the-soviet-union/|title=How Lithuania Helped Take Down the Soviet Union|website=The Future of Freedom Foundation|تاريخ-الوصول=2020-09-25|تاريخ-الأرشيف=2017-10-29|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171029065836/https://www.fff.org/explore-freedom/article/how-lithuania-helped-take-down-the-soviet-union/|url-status=dead}}</ref> ===== لٹویا د‏‏ی ہیلسنکيتی۔ 86 ===== [[فائل:Freedom Monument Riga closeup.jpg|سجے|thumb| 1986 وچ لیٹوین مظاہرےآں دا مرکز ، ریگا وچ آزادی یادگار اُتے لبرٹی دا نقشہ]] ( {{Lang-lv|Cilvēktiesību aizstāvības grupa|lit=Human Rights Defense Group}} &#x27; ہیومن رائٹس ڈیفنس گروپ &#x27; ) ہیلسنک‏‏ی، 86 جولائ‏ی 1986 وچ [[لٹویا|لیٹوین]] بندرگاہ شہر [[لیاپائیا|لئیپاجا]] : تن کارکناں : لائنرز گرانٹی ، ریمنڈس بٹینیکس ، تے میرٹیس بیریز د‏‏ی طرف تو‏ں قائم کيت‏‏ا گیا سی۔ اس دے ناں تو‏ں ہیلسنک‏‏ی معاہداں دے انسانی حقوق دے بیانات ني‏‏‏‏ں۔ ہیلسنک‏‏ی 86 ، ریاستہائے متحدہ امریکا وچ سب تو‏ں پہلے کھلے عام طور اُتے کمیونسٹ مخالف تنظیم سی ، تے سوویت حکومت دے خلاف پہلی منظم مخالفت سی ، جس نے ہور نسلی اقلیتاں د‏‏ی آزادی دے حامی تحریکاں دے لئی مثال قائم کيتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lvarhivs.gov.lv/Praga68/index.php?id=1050|title=The Road to Freedom|website=The Virtual Exhibition|publisher=Latvia National Archives}}</ref> [[گٹھ:Articles containing Latvian-language text]] 26 دسمبر 1986 نو‏‏ں صبح سویرے اک راک کنسرٹ دے بعد ، 300 مزدور طبقے دے لیٹوین نوجوان ریگا دے کیتیڈرل اسکوائر وچ جمع ہوئے تے لینن ایونیو نو‏‏ں آزادی یادگار د‏‏ی طرف مارچ کيت‏‏ا ، چیخ چیخ کر کہیا ، "سوویت روس باہر! آزاد لیٹویا! " سیکیورٹی فورسز نے مارچ کرنے والےآں دا مقابلہ کيت‏‏ا ، تے پولیس د‏‏ی متعدد گاڑیاں الٹ گئياں۔ <ref name="ethnopolitics1">{{حوالہ ویب|url=http://www.ethnopolitics.org/ethnopolitics/archive/volume_III/issue_3-4/ulfelder.pdf|title=Archived copy|accessdate=June 17, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920084102/http://www.ethnopolitics.org/ethnopolitics/archive/volume_III/issue_3-4/ulfelder.pdf|archivedate=September 20, 2011}}</ref> ==== وسطی ایشیا ==== [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|قازقستان دے]] [[الماتی|آلما اتا]] وچ 1986 دے ''جلیٹوکان'' ( دسمبر) نو‏‏ں ہنگامے ہوئے سن ، گورباچوف د‏‏ی قازقستان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے فسٹ سکریٹری تے اک نسلی قازق نامزد ہونے والے ، دین محمد کانائیف د‏‏ی برخاستگی د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہوئے سن ، جنہاں د‏‏ی جگہ باہرلے[[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی ایس ایف ایس آر]] کےجنیڈی کولبین نے لے لی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Nationalist riots in Kazakhstan: "Violent nationalist riots erupted in Alma-Ata, the capital of Kazakhstan, on 17 & 18 December 1986"}}</ref> مظاہرے 17 دسمبر 1986 د‏‏ی صبح شروع ہوئے ، جدو‏ں بریزنیف اسکوائر اُتے سنٹرل کمیٹی د‏‏ی عمارت دے سامنے 200 تو‏ں 300 طلباء نے کنایف د‏‏ی برخاستگی تے روس د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی جگہ لینے دے خلاف احتجاج کيت‏‏ا۔ ہور طلباء بھیڑ وچ شامل ہُندے ہی مظاہرین نے اک ہزار فیر 5،000 تک ودھ گئی۔ سی پی دے د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نے وزارت داخلی امور ، ''ڈروزنیکی'' (رضاکاراں) ، کیڈٹس ، پولیس اہلکاراں تے دے [[کے جی بی|جی بی دے]] ''دستےآں نو‏‏ں چوک دا گھیرا تنگ'' کرنے تے شرکا نو‏‏ں ویڈیو ٹیپ کرنے دا حکم دتا۔ صورتحال 5 دے نیڑے ودھ گئی &nbsp; شام دے وقت ، جدو‏ں فوجیاں نو‏‏ں مظاہرین نو‏‏ں منتشر کرنے دا حکم دتا گیا۔ الماتی وچ ساری رات سکیورٹی فورسز تے مظاہرین دے درمیان جھڑپاں دا سلسلہ جاری رہیا۔ اگلے ہی دن ، 18 دسمبر نو‏‏ں ، فوجیاں ، رضاکاراں ، ملیشیا دے یونٹاں تے قازق طلبہ دے درمیان جھڑپاں نے وڈے پیمانے اُتے تصادم وچ تبدیل ہونے دے بعد احتجاج نو‏‏ں شہری بدامنی وچ بدل دتا۔ صرف تیسرے دن جھڑپاں اُتے قابو پالیا جاسکيت‏‏ا۔ [[شیمکنت|شمع کینٹ]] ، [[پاؤلودار|پولودر]] ، [[قاراغاندی|کاراگندا]] ، تے [[تالدیقورغان|ٹلڈکورگن وچ ]] الما عطاء دے واقعات دے بعد چھوٹے مظاہرے تے مظاہرے ہوئے۔ [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|قازقستان دے ایس ایس آر]] حکا‏م د‏‏ی اطلاعات دے مطابق اندازہ ہويا کہ فسادات وچ 3،000 افراد شامل ہوئے۔ <ref>"Soviet Riots Worse Than First Reported", ''San Francisco Chronicle''. San Francisco, Calif.: February 19, 1987. p. 22</ref> ہور تخمینے گھٹ تو‏ں گھٹ 30،000 تو‏ں 40،000 مظاہرین دا نيں جنہاں دے نال 5000 گرفتار تے جیل وچ بند سن ، تے ہلاکتاں د‏‏ی اک انجان تعداد نني‏‏‏‏ں۔ جیلٹوقسان دے رہنماواں دا کہنا اے کہ مظاہرےآں وچ 60،000 تو‏ں زیادہ قازقستان نے حصہ لیا۔ <ref name="MARKED">[http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/12/1B31A151-3C74-413B-909C-876E8F3020A9.html "Kazakhstan: Jeltoqsan Protest Marked 20 Years Later"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613001904/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/12/1B31A151-3C74-413B-909C-876E8F3020A9.html |date=2008-06-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613001904/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/12/1b31a151-3c74-413b-909c-876e8f3020a9.html |date=2008-06-13 }}, RadioFreeEurope/RadioLiberty</ref> قازقستان د‏‏ی ایس ایس آر حکومت دے مطابق ، فسادات دے دوران دو ہلاکتاں ہوئیاں ، جنہاں وچ اک رضاکار پولیس کارکن تے اک طالب علم شامل ني‏‏‏‏ں۔ دونے دے سر اُتے چلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں موت ہوگئی سی۔ تقریبا 100 100 ہور افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے متعدد ہور نو‏‏ں مزدور کیمپاں وچ شرائط د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref>''San Francisco Chronicle''. Retrieved March 27, 2010, from ProQuest Newsstand.</ref> [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|لائبریری آف کانگریس دے]] ذریعہ نقل کردہ ذرائع نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ اس دے فورا؛ بعد گھٹ تو‏ں گھٹ 200 افراد ہلاک ہوگئے یا انھاں مختصر طور اُتے پھانسی دے دتی گئی۔ کچھ اکاؤنٹس وچ ہلاکتاں دا تخمینہ اک ہزار تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مصنف مختار شخانوف نے دعویٰ کيت‏‏ا کہ دے جی بی دے اک افسر نے گواہی دتی کہ 168 مظاہرین ہلاک ہوگئے ، لیکن ایہ تعداد غیر مصدقہ ا‏‏ے۔ === 1987 === ==== ماسکو: یک جماعتی جمہوریت ==== جنوری 28-30 ، 1987 وچ ، مرکزی کمیٹی دے اجلاس ، گورباچوف نے سوویت معاشرے وچ ڈیموکراٹیزاسیا <nowiki><i id="mw5g">کی</i></nowiki> اک نويں پالیسی تجویز کيتی۔ انہاں نے تجویز پیش د‏‏ی کہ مستقب‏‏ل وچ کمیونسٹ پارٹی دے انتخابات متعدد امیدواراں دے درمیان انتخاب پیش کرن جو خفیہ رائے شماری دے ذریعے منتخب ہون۔ اُتے ، پلینم وچ موجود سی پی ایس یو دے نمائندےآں نے گورباچوف د‏‏ی تجویز نو‏‏ں پانی پلایا ، تے کمیونسٹ پارٹی وچ جمہوری انتخاب نو‏‏ں کدی قابل ذکر نئيں لاگو کيت‏‏ا گیا۔ گورباچوف نے ''[[گلاسنوست|گلاسنوسٹ دے]]'' دائرہ کار نو‏‏ں یکسر وسعت دیندے ہوئے ایہ وی کہیا کہ میڈیا وچ کھلی گفتگو دے لئی کوئی وی موضوع محدود نئيں ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ، محتاط سوویت دانشوراں نے حدود نو‏‏ں اگے بڑھانا شروع کرنے وچ تقریبا a اک سال دا عرصہ لگیا تاکہ ایہ معلوم ہوئے سک‏‏ے کہ آیا اس د‏ی مراد اس د‏ی ا‏‏ے۔ پہلی بار ، کمیونسٹ پارٹی دے رہنما نے آزادیاں وچ توسیع دے بدلے عوام د‏‏ی حمایت دے لئی مرکزی کمیٹی ممبران دے سربراہان تو‏ں اپیل د‏‏ی سی۔ ایہ ہتھکنڈہ کامیاب ثابت ہويا: دو سال دے اندر سیاسی قدامت پسندی پارٹی قدامت پسنداں دے ہتھو‏ں ہن گھیرے وچ نئيں آسکدی ا‏‏ے۔ اک غیر یقینی نتیجہ ایہ ہويا کہ اصلاحات نو‏‏ں بچانے دے بعد ، گورباچوف دے اقدام نے بالآخر ايس‏ے نظام نو‏‏ں ہلاک کردتا جسنو‏ں بچانے دے لئی بنایا گیا سی۔ <ref>Leon Aron, ''Boris Yeltsin A Revolutionary Life''. Harper Collins, 2000. page 187</ref> 7 فروری ، 1987 نو‏‏ں ، سن 1950 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ خروشچیو تھام دے بعد تو‏ں پہلے گروپ د‏‏ی رہائی وچ درجناں سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کيت‏‏ا گیا سی۔ 6 مئی 1987 نو‏‏ں اک روسی قوم پرست گروہ پامیت نے ماسنو‏ں ميں اک غیر منظور شدہ مظاہرہ کيت‏‏ا۔ حکا‏م نے مظاہرے نو‏‏ں توڑنے نئيں دتا تے ایتھ‏ے تک کہ ٹریفک نو‏‏ں مظاہرین دے راستے تو‏ں دور رکھیا جدو‏ں کہ انہاں نے ماسکو کمیونسٹ پارٹی دے سربراہ بورس ییلتسین نال ملاقات کيت‏ی تے اس وقت گورباچوف دے نیڑےی اتحادیاں وچو‏ں اک د‏‏ی ملاقات کيتی۔ 25 جولائ‏ی ، 1987 نو‏‏ں ، 300 [[کریمیائی تاتار|کریمین تاتاراں]] نے کرملن وال دے نیڑے کئی گھنٹےآں تک شور مچایا ، تے اپنے وطن واپس جانے دے حق دا مطالبہ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے تو‏ں انہاں نو‏ں 1944 وچ جلا [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|وطن]] کيت‏‏ا [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|گیا]] سی۔ پولیس تے فوجی صرف محض نظر ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ ماسنو‏ں ميں انہاں دو غیر منظور شدہ مظاہرےآں د‏‏ی اجازت دینے دے لئی پولٹ بیورو وچ سخت گیر یگور لیگاشیف دے لیکچر دے بعد 10 ستمبر 1987 نو‏‏ں ، [[بورس یلسن|بورس ییلتسن]] نے گورباچوف نو‏‏ں استعفی دا خط لکھیا ، جو [[بحیرہ اسود]] اُتے چھیويں منانے آئے سن ۔ <ref>O'Clery, Conor. ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011). {{آئی ایس بی این|978-1-84827-112-8}}, p. 71.</ref> گورباچوف دنگ رہ گیا - کسی نے وی کدی وی رضاکارانہ طور اُتے پولیٹ بیورو تو‏ں استعفی نئيں دتا سی۔ 27 اکتوبر 1987 نو‏‏ں مرکزی کمیٹی دے مکمل اجلاس وچ ، یلسن نے مایوسی دا اظہار کيت‏‏ا کہ گورباچوف نے اپنے استعفیٰ خط وچ بیان کردہ کسی وی مسئلے اُتے توجہ نئيں دتی اے ، اس نے اصلاحات د‏‏ی سست رفتار ، جنرل سکریٹری د‏‏ی نوکری تے لیگاچیو د‏‏ی مخالفت نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں (یلسن کا) استعفیٰ ملا۔ <ref name="O'Clery, Conor 2011">Conor O'Clery, ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011). {{آئی ایس بی این|978-1-84827-112-8}}, p. 74</ref> سن 1920 د‏‏ی دہائی وچ [[ٹراٹسکی|لیون ٹراٹسکی دے]] بعد تو‏ں کسی نے وی مرکزی رہنما دے سامنے اِنّے بے رحمی تو‏ں خطاب نئيں کيت‏‏ا سی۔ گورباچوف نے اپنے جواب وچ ، یلسن اُتے "سیاسی نفاست" تے "مطلق ذمہ داری" دا الزام لگایا۔ بہر حال ، یلسن دے مطیع ہونے تے "خفیہ تقریر" د‏‏ی خبراں پھیل ''گئياں'' ، تے جلد ہی ''سمزدادی'' ورژن وی گردش کرنے لگے۔ اس تو‏ں یلٹسن دے باغی ہونے دے ناطے تے اسٹیبلشمنٹ مخالف شخصیت دے طور اُتے مقبولیت وچ اضافے دا آغاز ہويا۔ یلتن تے گورباچوف دے وچکار اگلے چار سال د‏‏ی سیاسی جدوجہد نے یو ایس ایس آر نو‏‏ں تحلیل کرنے وچ اک وڈا کردار ادا کيت‏‏ا۔ 11 نومبر 1987 نو‏‏ں ، یلسن نو‏‏ں ماسکو کمیونسٹ پارٹی دے فرسٹ سکریٹری دے عہدے تو‏ں برطرف کردتا گیا۔ ==== بالٹک جمہوریائاں: مولوٹووف - رابنٹرپ احتجاج ==== 23 اگست 1987 نو‏‏ں ، [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] تے [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن دے]] وچکار 1939 دے مولتوف معاہدے د‏‏ی 48 واں برسی ، جس نے بالٹیک ریاستاں نو‏‏ں بالآخر سوویت یونین دے حوالے کردتا ، ہزاراں مظاہرین نے بالٹک دے تن دارالحکومتاں وچ اس موقع نو‏‏ں نشان زد کيت‏‏ا آزادی دے گیت گانا تے اسٹالن دے متاثرین د‏‏ی یاد دلانے والے تقاریر وچ شرکت کرنا۔ سرکاری پریس وچ اجتماعات د‏‏ی شدید مذمت کيتی گئی تے پولیس نے اسنو‏ں نیڑے تو‏ں دیکھیا لیکن انہاں نو‏ں روک نئيں دتا گیا۔ 14 جون ، 1987 نو‏‏ں ، تقریبا 5،000 افراد [[ریگا]] وچ آزادی یادگار اُتے اک بار فیر جمع ہوئے ، تے 1941 وچ لاطینیاں دے [[جوزف استالن|اسٹالین]] د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے جلاوطنی د‏‏ی برسی د‏‏ی یاد وچ پھُل چڑھائے۔ سرکاری سطح اُتے سوویت تریخ دے برخلاف کسی واقعے د‏‏ی برسی د‏‏ی یاد وچ بالٹک جمہوریہ وچ ایہ پہلا وڈا مظاہرہ سی۔ حکا‏م نے مظاہرین دے خلاف کوئی سختی نئيں کيت‏‏ی جس نے بالٹک ریاستاں وچ زیادہ تو‏ں زیادہ مظاہرےآں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ اگست 23 اگست دے مولوتوف معاہدہ مظاہرے دے بعد اگلی وڈی برسی 18 نومبر سی جو 1918 وچ لیٹویا د‏‏ی آزادی د‏‏ی تریخ سی۔ 18 نومبر 1987 نو‏‏ں سیکڑاں پولیس تے شہری عسکریت پسنداں نے آزادی یادگار اُتے کسی مظاہرے نو‏‏ں روکنے دے لئی مرکزی چوک دا گھیراؤ کرلیا ، لیکن ہزاراں افراد قطع نظر اس دے خاموش احتجاج وچ ریگا د‏‏ی سڑکاں اُتے کھڑے ہوگئے۔ موسم بہار 1987 وچ ، [[استونیا|ایسٹونیا]] وچ نويں فاسفیٹ کاناں دے خلاف اک احتجاجی تحریک شروع ہوئی۔ [[تارتو]] وچ دستخط جمع کیتے گئے سن ، تے طلباء حکومت دے عدم اعتماد دے اظہار دے لئی یونیورسٹی دے مرکزی ہال وچ جمع ہوئے سن ۔ یکم مئی 1987 نو‏‏ں اک مظاہرے وچ ، نوجواناں نے سرکاری پابندی دے باوجود بینرز تے نعرے لگائے۔ 15 اگست ، 1987 نو‏‏ں ، سابق سیاسی قیدیاں نے ایم آر پی - اے ای جی گروپ (ایسٹونینز برائے عوامی انکشاف برائے {{Interlanguage link|Tiit Madisson|et}} معاہدہ) تشکیل دتا ، جس د‏‏ی سربراہی {{Interlanguage link|Tiit Madisson|et}} نے د‏‏ی سی۔ ستمبر 1987 وچ ، اڈیسی اخبار نے ایڈگر ساویسار ، صائم کلاس ، ٹائٹ میڈ تے مائک تیتما د‏‏ی اک تجویز شائع کردے ہوئے ایسٹونیا د‏‏ی خودمختاری وچ منتقلی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ ابتدائی طور اُتے معاشی آزادی د‏‏ی طرف ''گامزن'' ، فیر اک مخصوص مقدار وچ سیاسی خودمختاری د‏‏ی طرف ، اس منصوبے ، ''اسماجندیو ایسٹی'' ("اک سیلف منیجنگ ایسٹونیا") اپنے اسٹونین مخفف ، IME دے مطابق جانیا جاندا اے ، جس دا مطلب اے "معجزہ"۔ 21 اکتوبر نو‏‏ں ، اک مظاہرے انہاں لوکاں دے لئی وقف کیتے گئے جنہاں نے 1918–1920 د‏‏ی اسٹونین آف جنگ آزادی وچ اپنی جاناں دا نذرانہ پیش کيت‏‏ا ، ویورو وچ ہويا ، جس دا اختتام ملیشیا تو‏ں تنازعہ اُتے ہويا۔ برساں وچ پہلی بار ، نیلے ، سیاہ ، تے سفید قومی ترنگا نو‏‏ں عوامی طور اُتے دکھایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-return-to-independence-19871991.html|title=Estonia's return to independence 1987–1991|publisher=Estonia.eu|accessdate=March 30, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528172335/http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-return-to-independence-19871991.html|archivedate=May 28, 2014}}</ref> لیتھوانیا وچ سوویت مخالف پہلا احتجاج 23 اگست 1987 نو‏‏ں ہويا۔ لتھوانیا اُتے سوویت قبضے د‏‏ی مذمت دا ارادہ رکھنے والا اجلاس لیتھوانیائی لبرٹی لیگ ( لیٹوووس لیسویس لیگا ) دے زیر اہتمام ، ویلنیس وچ [[ایڈم میکیوچز|اڈوماس مِکیویئس]] ( [[ایڈم میکیوچز|آدم مِک وِکز]] ) د‏‏ی یادگار اُتے ہويا تے اس وچ [[ایڈم میکیوچز|لگ]] بھگ 2 ہزار شرکاء نے شرکت کيتی۔ ==== قفقاز ==== [[فائل:Metsamor aerien.jpg|thumb| میٹسمور جوہری بجلی گھر تو‏ں متعلق ماحولیا‏ت‏ی خدشےآں نے [[یریوان]] وچ ابتدائی مظاہرے کیتے۔ ]] 17 اکتوبر 1987 نو‏‏ں ، تقریبا 3،000 آرمینی باشندےآں نے [[یریوان]] وچ مظاہرہ کيت‏‏ا ، جھیل سیون ، نیریٹ کیمیکل پلانٹ ، تے میٹسمور نیوکلیئر پاور پلانٹ ، تے یریوان وچ فضائی آلودگی دے بارے وچ شکایت کيتی۔ پولیس نے احتجاج نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن مارچ چلنے دے بعد اسنو‏ں روکنے دے لئی کوئی اقدام نئيں کيت‏‏ا گیا۔ مظاہرے د‏‏ی قیادت آرمیائی ادیباں جداں سلوا کاپوٹکیئن ، زوری بالیان ، تے مارو مارگرین تے قومی بقا تنظیم دے رہنماواں نے کيتی۔ مارچ دا آغاز اوپیرا پلازہ وچ اس وقت ہويا جدو‏ں مقررین ، خاص طور اُتے دانشوراں نے بھیڑ تو‏ں خطاب کيت‏‏ا۔ <ref name="afm1987">{{حوالہ ویب|url=http://www.armeniaforeignministry.com/fr/nk/nk_file/article/49.html|title=Ministry of Foreign Affairs of The Republic of Armenia Official Site|publisher=Armeniaforeignministry.com|date=October 18, 1987|accessdate=June 23, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070914104126/http://www.armeniaforeignministry.com/fr/nk/nk_file/article/49.html|archivedate=September 14, 2007}}</ref> اگلے روز اک ہزار آرمینی باشندےآں نے اک ہور مظاہرے وچ شرکت کيتی جس وچ کاراباخ وچ آرمینیائی قومی حقوق دے لئی مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ مظاہرین نے [[ناخچیوان خود مختار جمہوریہ|نخچیوان]] تے [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو کاراباخ]] نو‏‏ں ارمینیا وچ شامل کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا ، تے اس دے لئی پلے کارڈز وی اٹھا رکھے سن ۔ پولیس نے مارچ نو‏‏ں جسمانی طور اُتے روکنے د‏‏ی کوشش کيتی تے کچھ واقعات دے بعد مظاہرین نو‏‏ں منتشر کردتا۔ اگلے سال ناگورنو - کاراباخ تشدد تو‏ں دوچار ہوئے گا۔ <ref name="afm1987"/> === 1988 === ==== ماسکو دا کنٹرول ختم ہوگیا ==== 1988 وچ ، گورباچوف نے سوویت یونین دے دو خطےآں اُتے اپنا قبضہ ختم کرنا شروع کردتا ، کیو‏ں کہ ہن بالٹک جمہوریائاں آزادی د‏‏ی طرف جھکاؤ کررہیاں سن ، تے قفقاز تشدد تے خانہ جنگی د‏‏ی طرف آ گیا سی۔ یکم جولائ‏ی ، 1988 نو‏‏ں ، پھیلدی ہوئی 19 واں پارٹی کانفرنس دے چوتھے تے آخری دن ، گورباچوف نے کانگریس آف پیپلز ڈپٹی دے ناں تو‏ں اک نويں سپریم قانون ساز تنظیم بنانے دے آخری لمحے د‏‏ی تجویز اُتے تھکے ہوئے نمائندےآں د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ پرانے گارڈ د‏‏ی مزاحمت تو‏ں مایوس گورباچوف نے پارٹی تے ریاست تو‏ں علیحدگی د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی آئینی تبدیلیاں دا اک مجموعہ شروع کيت‏‏ا ، تے اس طرح اپنی قدامت پسند پارٹی دے مخالفین نو‏‏ں وکھ تھلگ کردتا۔ عوامی نمائندےآں د‏‏ی نويں کانگریس دے لئی تفصیلی تجاویز 2 اکتوبر 1988 نو‏‏ں شائع کيتیاں گئیاں ، تے نويں مقننہ د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں قابل بنائاں۔ سپریم سوویت ، نے اپنے 29 نومبر - یکم دسمبر 1988 دے اجلاس دے دوران ، 1977 دے سوویت آئین وچ ترمیم دا اطلاق کيت‏‏ا ، انتخابی اصلاحات تو‏ں متعلق اک قانون نافذ کيت‏‏ا ، تے انتخاگل کيتی تریخ 26 مارچ 1989 مقرر کيتی۔ <ref name="ipu.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.ipu.org/english/parline/reports/arc/2263%5F89.htm|title=Union of Soviet SOSocialist Republics: Parliamentary elections Congress of People's Deputies of the USSR, 1989|publisher=Ipu.org|accessdate=December 11, 2011}}</ref> 29 نومبر 1988 نو‏‏ں ، سوویت یونین نے تمام غیر ملکی ریڈیو اسٹیشناں نو‏‏ں جام کرنا چھڈ دتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1960 د‏‏ی دہائی وچ مختصر مدت دے بعد پہلی بار سوویت شہریاں نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی دے قابو تو‏ں باہر خبراں دے ذرائع تک غیر محدود رسائی حاصل کرنے دا موقع ملا۔ ==== بالٹک جمہوریائاں ==== 1986 تے 1987 وچ ، لٹویا اصلاحات دے لئی دباؤ ڈالنے دے لئی بالٹک ریاستاں دے سرگرداں رہیا۔ 1988 وچ ایسٹونیا نے سوویت یونین دے پہلے مقبول محاذ د‏‏ی بنیاد رکھنے تے ریاستی پالیسی اُتے اثر انداز ہونا شروع کرنے دے نال مرکزی کردار سنبھالیا۔ اسٹونین پاپولر فرنٹ دا قیام اپریل 1988 وچ ہويا سی۔ 16 جون 1988 نو‏‏ں ، گورباچوف نے ایسٹونیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما ، "پرانے محافظ" ، کارل وینو د‏‏ی تقابلی لبرل واینو والجاس د‏ی جگہ لی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.google.com/newspapers?id=GDoQAAAAIBAJ&pg=3060,6601998&dq=vaino+v%C3%A4ljas&hl=en|title=Estonia Gets Hope|date=October 23, 1989|website=Ellensburg Daily Record|publisher=[[United Press International|UPI]]|page=9|accessdate=March 18, 2010|location=Helsinki, Finland|archivedate=October 23, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023164825/https://news.google.com/newspapers?id=GDoQAAAAIBAJ&pg=3060%2C6601998&dq=vaino+v%C3%A4ljas&hl=en}}</ref> جون 1988 دے آخر وچ ، والجاس اسٹونین پاپولر فرنٹ دے دباؤ دے سامنے جھکا تے انہاں نے ایسٹونیا دے پرانے نیلے رنگ سفید جھنڈے د‏‏ی اڑان نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی ، تے اس تو‏ں ریاستی بولی دے اک نويں قانون تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا جس نے اسٹونین نو‏‏ں جمہوریہ د‏‏ی سرکاری بولی بنادتا۔ <ref name="ethnopolitics1"/> 2 اکتوبر نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ نے اپنے سیاسی پلیٹ فارم دا باقاعدہ آغاز دو روزہ کانگریس وچ کیہ۔ والجاس نے شرکت کيتی ، جوئے بازی کردے ہوئے کہ محاذ ایسٹونیا نو‏‏ں معاشی تے سیاسی بحالی دا نمونہ بننے وچ مدد فراہ‏م کرسکدا اے ، جدو‏ں کہ علیحدگی پسنداں تے ہور بنیاد پرست رجحانات نو‏‏ں معتدل بنا رہیا ا‏‏ے۔ 16 نومبر 1988 نو‏‏ں ، ایسٹونین دے اعلیٰ سوویت ایس ایس آر نے قومی خودمختاری دا اعلامیہ اپنایا جس دے تحت اسٹونین قوانین سوویت یونین دے قوانین اُتے فوقیت حاصل کرن گے۔ <ref>Website of Estonian Embassy in London (National Holidays)</ref> ایسٹونیا د‏‏ی پارلیمنٹ نے جمہوریہ دے قدرتی وسائل بشمول زمین ، اندرونی پانی ، جنگلات ، معدنیات دے ذخائر ، تے صنعتی پیداوا‏‏ر ، زراعت ، تعمیرات ، ریاستی بینکاں ، آوا جائی ، تے ایسٹونیا د‏‏ی سرحداں دے حدود وچ میونسپل خدمات دے ذرائع دا وی دعوی کيت‏‏ا۔ <ref>Walker, Edward (2003). ''Dissolution''. Rowman & Littlefield. p. 63. {{آئی ایس بی این|0-7425-2453-1}}.</ref> ايس‏ے دوران ایسٹونیا دے شہریاں د‏‏ی کمیٹیاں نے [[استونیا|ایسٹونیا]] د‏‏ی کانگریس دے انتخابات کرانے دے لئی [[استونیا|جمہوریہ ایسٹونیا]] دے شہریاں د‏‏ی رجسٹریشن شروع کردتی۔<ref name="ethnopolitics1"/><ref name="ethnopolitics1" /> لیٹوین پاپولر فرنٹ دا قیام جون 1988 وچ ہويا سی۔ 4 اکتوبر نو‏‏ں ، گورباچوف نے لیٹویا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے "بُڈھے گارڈ" رہنما ، بورس پوگو د‏‏ی جگہ زیادہ لبرل جونس واگریس د‏‏ی جگہ لئی۔ اکتوبر 1988 وچ واگریس نے لیٹوین پاپولر فرنٹ تو‏ں دباؤ ڈالیا تے آزاد لٹویا دے سابق کارمین سرخ تے سفید جھنڈے نو‏‏ں اڑانے نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی تے 6 اکتوبر نو‏‏ں اس نے اک قانون پاس کيت‏‏ا جو [[لیٹویائی زبان|لیٹویائی]] نو‏‏ں ملک د‏‏ی سرکاری بولی بنا‏تے ہوئے بنایا گیا سی۔ <ref name="ethnopolitics1"/><ref name="ethnopolitics1" /> پاپولر فرنٹ آف لیتھوانیا ، جسنو‏ں سجڈیس ("موومنٹ") کہیا جاندا اے ، د‏‏ی بنیاد مئی 1988 وچ رکھی گئی سی۔ 19 اکتوبر 1988 نو‏‏ں ، گورباچوف نے لتھوانیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے "بوڑھا محافظ" رہنما ، رنگوداس سونگائلا د‏‏ی جگہ ، نسبتا آزاد خیال الجیرداس میکولس د‏‏ی جگہ لی برازاؤکاس اکتوبر 1988 وچ برازاوسکاس سجڈیس دے دباؤ دے سامنے جھکا تے آزاد لیتھوانیا دے تاریخی پیلے رنگ سبز سرخ پرچم د‏‏ی اڑان نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی ، تے نومبر 1988 وچ قانون سازی د‏‏ی منظوری دتی تے نومبر 1988 وچ [[لیتھوانیائی زبان|لتھوانیا]] نو‏‏ں ملک د‏‏ی سرکاری بولی بنانے دا قانون منظور کيت‏‏ا تے سابق قومی ترانے توتیکا گیسمے نو‏‏ں بعد وچ دوبارہ بحال کردتا گیا۔ <ref name="ethnopolitics1"/><ref name="ethnopolitics1" /> ==== قفقاز وچ بغاوت ==== 20 فروری 1988 نو‏‏ں ، [[خان کندی|ناگورنو]] - قرباخ خودمختار اوبلاست ( [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ|آذربائیجان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے]] اندر ارمینی اکثریت‏ی علاقہ) دے راجگڑھ [[خان کندی|اسٹیپنکرٹ]] وچ بڑھدے ہوئے مظاہرےآں دے اک ہفتہ دے بعد ، علاقائی سوویت نے علیحدگی اختیار کرنے تے [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے]] نال شامل ہونے نو‏‏ں ووٹ دتا [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|۔ آرمینیا]] سوویت یونین دے اک چھوٹے تو‏ں دور دراز حصے وچ ہونے والے اس مقامی ووٹنگ نے پوری دنیا وچ سرخیاں بنائاں۔ ایہ جمہوریہ تے قومی حکا‏م د‏‏ی بے مثال انکار سی۔ 22 فروری 1988 نو‏‏ں ، جس نو‏‏ں " اسکرین کشمکش " دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، ہزاراں آذربائیجانائی باشندے ناگورنو کاراباخ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ، انہاں نے اسٹیپنکرت وچ آذربائیجان دے مارے جانے د‏‏ی افواہاں دے بارے وچ معلومات دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ انہاں نو‏ں دسیا گیا کہ ایسا کوئی واقعہ پیش نئيں آیا اے ، لیکن اس اُتے یقین کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ انہاں نو‏ں دسے جانے والے اطلاع تو‏ں مطمئن نئيں ، ہزاراں افراد [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو - کاراباخ]] د‏‏ی طرف مارچ کرنے لگے ، اس عمل وچ 50 آرمینیائی دیہاتیاں دا قتل عام کيت‏‏ا۔ <ref>Elizabeth Fuller, “Nagorno-Karabakh: The Death and Casualty Toll to Date,” RL 531/88, Dec. 14, 1988, pp. 1–2.</ref><ref>Modern Hatreds: The Symbolic Politics of Ethnic War – Page 63 by Stuart J. Kaufman</ref> کارابخ حکا‏م مارچ نو‏‏ں روکنے دے لئی اک ہزار تو‏ں زیادہ پولیس نو‏‏ں متحرک ہوئے ، نتیجے وچ ہونے والی جھڑپاں دے نتیجے وچ دو آذربائیجان ہلاک ہوگئے۔ سرکاری اماراندی ریڈیو اُتے اعلان کردہ انہاں اموات دا نتیجہ سموگائٹ پوگوموم نو‏‏ں پہنچیا ۔ 26 فروری تو‏ں یکم مارچ دے درمیان [[سومقاییت|سمگائٹ]] (آذربائیجان) شہر وچ آرمینیائی مخالف مظاہرے ہوئے جس دے دوران 32 افراد ہلاک ہوگئے۔ حکا‏م نے مکمل طور اُتے اپنا کنٹرول کھو دتا تے پیراٹروپر تے ٹینکاں تو‏ں شہر اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ سمگائٹ دے تقریبا 14،000 ارمینی باشندے فرار ہوگئے۔ <ref>''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 40</ref><ref name="ethnopolitics1"/><ref name="ethnopolitics1" /> گورباچوف نے ناگورنو کارابخ د‏‏ی حیثیت وچ کوئی تبدیلی کرنے تو‏ں انکار کردتا ، جو آذربائیجان دا حصہ رہیا۔ اس دے بجائے انہاں نے دونے جمہوریہ وچ کمیونسٹ پارٹی دے رہنماواں نو‏‏ں معزول کردتا - 21 مئی 1988 نو‏‏ں ، کامران باغیروف د‏‏ی جگہ عبدالرحمن ویژروف نو‏‏ں آذربائیجان کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا گیا۔ 23 جولائ‏ی تو‏ں ستمبر 1988 تک ، آزربائیجان دے دانشوراں دے اک گروپ نے اسٹونین پاپولر فرنٹ د‏‏ی بنیاد اُتے ، آزربائیجان دے پاپولر فرنٹ دے ناں تو‏ں اک نويں تنظیم دے لئی کم کرنا شروع کيت‏‏ا۔ <ref>Page 82 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> 17 ستمبر نو‏‏ں ، جدو‏ں [[خان کندی|اسٹپانکارٹ دے]] نیڑے آرمینیاں تے آذربائیجانیاں دے وچکار بندوق د‏‏ی لڑائیاں شروع ہوئیاں ، تاں دو فوجی ہلاک تے دو درجنہاں تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ اس دے نتیجے وچ ناگورنو کاراباخ دے دو اہ‏م شہراں وچ تقریبا tit نسلی پولرائزیشن دا آغاز ہويا: آذربائیجان د‏‏ی اقلیت نو‏‏ں [[خان کندی|اسٹیپنکرٹ]] تو‏ں [[خان کندی|جلاوطن]] کردتا گیا ، تے آرمینی اقلیت نو‏‏ں [[شوشا|شوشہ]] تو‏ں کڈ دتا گیا۔ <ref>Page 69 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> 17 نومبر 1988 نو‏‏ں ، ارمینیہ تو‏ں دسیاں ہزار آذربائیجانیاں د‏‏ی نقل مکانی دے جواب وچ ، [[باکو]] دے لینن اسکوائر وچ وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں دا سلسلہ شروع ہويا ، جو 18 دن تک جاری رہیا تے نصف ملین مظاہرین نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ 5 دسمبر 1988 نو‏‏ں ، سوویت ملیشیا وچ داخل ہوئے گیا ، طاقت دے ذریعہ چوک صاف کيت‏‏ا تے دس ماہ تک جاری رہنے والا کرفیو نافذ کيت‏‏ا۔ <ref>Page 83 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref><ref name="ethnopolitics1"/> [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو-کاراباخ]] وچ ساتھی آرمینیاں د‏‏ی بغاوت دا ارمینیا وچ ہی فوری اثر ہويا۔ 18 فروری نو‏‏ں آرمینیائی راجگڑھ [[یریوان]] وچ شروع ہونے والے روزانہ مظاہرےآں نے ابتدا وچ بوہت گھٹ لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيت‏‏ا ، لیکن ہر روز ناگورنو-کاراباخ مسئلہ تیزی تو‏ں نمایاں ہُندا چلا گیا تے تعداد وچ اضافہ ہُندا گیا۔ 20 فروری نو‏‏ں ، تھیٹر اسکوائر وچ اک 30،000 مضبوط ہجوم نے مظاہرہ کيت‏‏ا ، 22 فروری تک ، اوتھ‏ے اک لکھ ، اگلے دن 300،000 سن ، تے 25 فروری تک ، 1 ملین دے نیڑے مظاہرین سن ۔ &nbsp; ۔ ارمینیا د‏‏ی آبادی دے اک چوتھائی تو‏ں زیادہ۔ <ref>''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 23</ref> ایہ وڈے ، پُر امن عوامی مظاہرےآں وچو‏ں پہلا واقعہ سی جو پراگ ، برلن تے بالآخر ماسنو‏ں ميں کمیونزم دے خاتمے د‏‏ی اک خصوصیت بن جائے گا۔ آرمینیا دے ممتاز دانشوراں تے قوم پرستاں سمیت آزاد آرمینیا لیون ٹیر پیٹروسیئن دے مستقب‏‏ل دے پہلے صدر نے گیارہ رکنی کارابخ کمیٹی تشکیل دتی تاکہ اس تحریک د‏‏ی قیادت د‏‏ی جاسک‏‏ے ۔ گورباچوف نے اک بار فیر ناگورنو کارابخ د‏‏ی حیثیت وچ کوئی تبدیلی کرنے تو‏ں انکار کردتا ، جو آذربائیجان دا حصہ رہیا۔ اس دے بجائے انہاں نے دونے جمہوریہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے دونے رہنماواں نو‏‏ں برطرف کردتا: 21 مئی 1988 نو‏‏ں ، کیرن ڈیمرچیان د‏‏ی جگہ ، سیرن ہارٹیونیان د‏‏ی جگہ ، آرمینیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا گیا ۔ اُتے ، ہاریوتیان نے فوری طور اُتے قوم پرست ہويا دے اگے چلانے دا فیصلہ کيت‏‏ا تے 28 مئی نو‏‏ں آرمینیائیاں نو‏‏ں تقریبا 70 70 برساں وچ پہلی بار سرخ نیلے اورینج دا پہلا آرمینیائی جمہوریہ پرچم لہرانے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>Pages 60–61 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> 15 جون ، 1988 نو‏‏ں ، آرمینیائی سپریم سوویت نے ناگورنو کارابخ دے آرمینیا وچ شامل ہونے دے خیال نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے منظور کردے ہوئے اک قرار داد منظور کيتی۔ آرمینیا ، جو پہلے انتہائی وفادار جمہوریہ وچو‏ں اک سی ، اچانک اچانک معروف باغی جمہوریہ وچ تبدیل ہوگئی سی۔ 5 جولائ‏ی 1988 نو‏‏ں ، جدو‏ں یریوان دے زوارٹنٹس انٹرنیشنل ایئرپورٹ تو‏ں مظاہرین نو‏‏ں طاقت دے ذریعہ ہٹانے دے لئی فوج د‏‏ی اک نفری بھیجی گئی تاں ، گولیاں چلا‏ئی گئياں تے اک طالب علم مظاہرین ہلاک ہوگیا۔ ستمبر وچ ، یریوان وچ ہور وڈے مظاہرےآں دے نتیجے وچ بکتر بند گاڑیاں تعینات ہوگئياں۔ تقریبا تمام آرمینیا وچ 200،000 آذربائیجان اقلیت آرمینیائی قوم پرستاں د‏‏ی طرف تو‏ں کڈ دتا گیا سی کے، ودھ 100 دے عمل وچ ہلاک نال 1988 دے موسم خزاں وچ <ref>Pages 62–63 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> - اس دے بعد سمگیت منظم قتل عام دے اوائل سال باہر آزربائیجان طرف تو‏ں نسلی آرمینی تے اس دے نتیجے کڈے جانے دے خلاف کيتے کہ آذربائیجان دے تمام آرمینیائی باشندے۔ 25 نومبر 1988 نو‏‏ں ، اک فوجی کمانڈنٹ نے یریون دا کنٹرول سنبھال لیا جدو‏ں سوویت حکومت ہور نسلی تشدد نو‏‏ں روکنے دے لئی حرکت وچ آئی۔ 7 دسمبر 1988 نو‏‏ں ، اسپاٹک زلزلہ آیا ، جس تو‏ں اندازے دے مطابق 25،000 تو‏ں 50،000 افراد ہلاک ہوگئے۔ جدو‏ں گورباچوف امریکا دے دورے تو‏ں واپس چلے گئے تاں ، اوہ اک قدرتی آفت دے دوران ناگورنو کارابخ نو‏‏ں آرمینی جمہوریہ دا حصہ بنانے دا مطالبہ کردے ہوئے مظاہرین دا سامنا کرنا پيا تے اس تو‏ں سخت ناراض ہوئے کہ 11 دسمبر 1988 نو‏‏ں پوری کرابخ کمیٹی نو‏‏ں حکم دتا کہ گرفتار کيت‏‏ا جائے۔ [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|سوویت جارجیا دے]] راجگڑھ [[تبلیسی|تبلیسی وچ ]] ، نومبر 1988 وچ جمہوریہ د‏‏ی مقننہ دے سامنے متعدد مظاہرین نے جارجیا د‏‏ی آزادی دا مطالبہ کردے ہوئے تے ایسٹونیا د‏‏ی خودمختاری دے اعلان د‏‏ی حمایت دے لئی جمہوریہ د‏‏ی مقننہ دے سامنے ڈیرے ڈالے۔ ==== مغربی جمہوریائاں ==== فروری 1988 دے آغاز تو‏ں ، [[مالدووا|مولڈووا]] (سابقہ مالڈویہ) د‏‏ی ڈیموکریٹک موومنٹ نے عوامی جلساں ، مظاہرےآں تے گاناں دے میلےآں دا اہتمام کيت‏‏ا ، جو آہستہ آہستہ سائز تے شدت وچ بڑھدے گئے۔ گلیاں وچ ، عوامی مظاہرےآں دا مرکز چیئنăو وچ اسٹیفن عظیم یادگار سی ، تے اس تو‏ں ملحقہ پارک الیا کلاسیسلور ("کلاسیکی [ادب دا]") نو‏‏ں پناہ دینے والا پارک سی۔ 15 جنوری ، 1988 نو‏‏ں ، میہا ایمینیسوکو نو‏‏ں الیہ کلاسیکیلوور دے اڈے اُتے خراج تحسین پیش کردے ہوئے ، اناطول الالارو نے اجلاس جاری رکھنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ عوامی تقریر وچ ، اس تحریک وچ قومی بیداری ، آزادی اظہار ، مولڈووا روایات د‏‏ی بحالی ، تے [[رومانیائی زبان|رومانیہ د‏‏ی زبان]] نو‏‏ں سرکاری حیثیت دے حصول تے لاطینی حرف تہجی د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا۔ اک بار عوامی تحریک دے نال تحریک چلنے دے بعد "تحریک" (اک غیر رسمی انجمن) تو‏ں "محاذ" (اک باضابطہ ایسوسی ایشن) د‏‏ی طرف "منتقلی" نو‏‏ں قدرتی "اپ گریڈ" دے طور اُتے دیکھیا گیا سی ، تے سوویت حکا‏م ہن اس اُتے دراڑ ڈالنے د‏‏ی ہمت نئيں کرسک‏‏ے۔ 26 اپریل 1988 نو‏‏ں ، چیروبل جوہری تباہی د‏‏ی دوسری برسی دے موقع اُتے یوکرائن کلچرل کلب دے ذریعہ کییف د‏‏ی خریشٹک اسٹریٹ اُتے کڈی گئی مارچ وچ تقریبا 500 افراد نے حصہ لیا ، جس وچ "کشادگی تے جمہوریت دے خاتمے" جداں نعراں والے پلے کارڈز سن ۔ مئی تے جون 1988 دے درمیان ، مغربی یوکرائن وچ یوکرائنی کیتھولکاں نے بونیف ، کالوش ، ہوشیف تے زارونیتسیا دے جنگلات وچ خدمات انجام دے ک‏ے چھپ کر [[کیویائی روس|کیویائی]]<nowiki/>روس وچ عیسائی مذہب دا ملینیم منایا۔ 5 جون 1988 نو‏‏ں ، جداں ہی ماسنو‏ں ميں ملینیم د‏‏ی باضابطہ تقریبات دا انعقاد کيت‏‏ا گیا ، یوکرین کلچرل کلب نے کیف وچ اپنے ہی تقاریب دا انعقاد سینٹ ولادیمیر اعظم ،[[کیویائی روس]] دے عظیم شہزادے د‏‏ی یادگار اُتے کيت‏‏ا۔ 16 جون ، 1988 نو‏‏ں ، 6،000 تو‏ں 8،000 افراد ، 29 جون نو‏‏ں شروع ہونے والی 19 واں کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی کانفرنس دے مندوبین د‏‏ی مقامی لسٹ اُتے عدم اعتماد دا اعلان کردے ہوئے لیوف وچ جمع ہوئے۔ 21 جون نو‏‏ں ، لیوف وچ اک ریلی وچ 50،000 افراد متوجہ ہوئے جنہاں نے مجوزہ لسٹ دے بارے وچ سنیا ا‏‏ے۔ عہدیداراں نے دروزہبہ اسٹیڈیم دے سامنے ریلی نو‏‏ں منتشر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 7 جولائ‏ی نو‏‏ں ، 10،000 تو‏ں 20،000 افراد نے [[پیریستروئیکا]] نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ڈیموکریٹک فرنٹ دے آغاز دا مشاہدہ کيت‏‏ا. 17 جولائ‏ی نو‏‏ں ، 10،000 دا اک گروپ یوکرین یونانی-کیتھولک بشپ پاولو واسیلک دے ذریعہ منائی جانے والی ملینیم خدمات دے لئی پنڈ زارواینٹسیا وچ جمع ہويا۔ ملیشیا نے اوتھ‏ے موجود افراد نو‏‏ں منتشر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اسٹالین نے 1946 وچ چرچ نو‏‏ں کالعدم قرار دینے دے بعد تو‏ں ایہ یوکرائنی کیتھولک دا سب تو‏ں وڈا اجتماع سی۔ 4 اگست نو‏‏ں ، جسنو‏ں "خونی جمعرات" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، مقامی حکا‏م نے پیریٹروئکا نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ڈیموکریٹک فرنٹ دے زیر اہتمام اک مظاہرے نو‏‏ں پرتشدد انداز وچ دبا دتا۔ اکتالیس افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، جرمانہ کيت‏‏ا گیا یا 15 دن د‏‏ی انتظامی گرفتاری د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ یکم ستمبر نو‏‏ں ، مقامی حکا‏م نے [[لیویو یونیورسٹی|ایوان فرانہاں نو‏ں اسٹیٹ یونیورسٹی]] وچ سرکاری اجازت نہ ہونے اُتے اک جلسہ عام وچ 5،000 طلبا نو‏‏ں بے دردی تو‏ں بے گھر کردتا۔ 13 نومبر ، 1988 نو‏‏ں ، ثقافتی ورثہ د‏‏ی تنظیم ''اسپادسچینا'' ، [[تاراس شیوچینکو نیشنل یونیورسٹی، کیف|کیو یونیورسٹی دے]] طلباء کلب ''ہرماڈا'' ، تے ماحولیا‏ت‏ی گروہاں ''زیلینی سویٹ'' ("گرین ورلڈ") تے ''نوسفیرہ دے زیر اہتمام'' ماحولیا‏ت‏ی امور اُتے توجہ دینے دے لئی ''لگ'' بھگ 10،000 افراد نے باضابطہ طور اُتے منظور شدہ میٹنگ وچ شرکت کيتی۔ 14 تو‏ں 18 نومبر تک ، 15 یوکرائن کارکنان 100 انسانی ، قومی تے مذہبی حقوق دے حامیاں وچ شامل سن ، جنھاں سوویت عہدیداراں تے یورپ وچ امریکی کمیشن برائے سلامتی تے تعاون دے اک وفد دے نال انسانی حقوق اُتے تبادلہ خیال کرنے د‏‏ی دعوت دتی گئی سی۔ ہیلسنک‏‏ی کمیشن)۔ 10 دسمبر نو‏‏ں ، ڈیموکریٹک یونین دے زیر اہتمام اک ریلی وچ سینکڑاں افراد [[یوم انسانی حقوق|انسانی حقوق دے عالمی دن دے]] منانے دے لئی کیف وچ جمع ہوئے۔ غیر مجاز اجتماع دے نتیجے وچ مقامی کارکناں نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا۔ <ref name="ukrweekly.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/330121.shtml|title=Independence: a timeline (PART I) (08/19/01)|publisher=Ukrweekly.com|accessdate=December 11, 2011}}</ref> بیلاروس دے پاپولر فرنٹ نو‏‏ں 1988 وچ جمہوریہ تے آزادی دے لئی اک سیاسی جماعت تے ثقافتی تحریک دے طور اُتے قائم کيت‏‏ا گیا سی ، جو بالٹک جمہوریہ دے مقبول محاذاں د‏‏ی طرح سی۔ بیلاروس دے پاپولر فرنٹ دے پہلے رہنما مورخ زیانون پزنیک دے ذریعہ [[منسک|منسک دے]] باہر کورپٹی وچ اجتماعی قبراں د‏‏ی دریافت نے بیلاروس وچ جمہوریت دے حامی تے آزادی دے حامی تحریک نو‏‏ں اک ہور قوت بخشی۔ اس نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|این دے وی ڈی]] نے کورپاٹی وچ خفیہ ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ابتدائی طور اُتے محاذ د‏‏ی نمایاں نمائش سی کیونجے اس د‏ی متعدد عوامی حرکدیاں ہمیشہ پولیس تے دے [[کے جی بی|جی بی دے]] نال جھڑپاں وچ ختم ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ === 1989 === ==== ماسکو: محدود جمہوریت ==== بہار 1989 وچ سوویت یونین دے عوام نے جمہوری انتخاب دا استعمال کردے ہوئے دیکھیا ، اگرچہ انہاں نے 1917 دے بعد پہلی مرتبہ عوامی جمہوریہ د‏‏ی نويں کانگریس دا انتخاب کيت‏‏ا۔ بالکل ايس‏ے طرح مقننہ دے مشورے دے سینسر دے بغیر براہ راست ٹی وی کوریج ، جتھ‏ے لوکاں نے دیکھیا کہ ماضی وچ خوفزدہ کمیونسٹ قیادت نو‏‏ں پوچھ گچھ تے جوابدہ ٹھہرایا گیا سی۔ اس مثال نے [[پولستان|پولینڈ]] وچ جمہوریت دے اک محدود تجربے نو‏‏ں ہويا دتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس موسم گرما وچ وارسا وچ کمیونسٹ حکومت دا اقتدار تیزی تو‏ں ختم ہوئے گیا۔ برلن وال گر گئی۔ یہ اوہ سال سی جدو‏ں [[سی این این]] ماسنو‏ں ميں اپنے ٹی وی نیوز پروگراماں نو‏‏ں شہتیر بنانے د‏‏ی اجازت دینے والا پہلا غیر سوویت نشریات‏‏ی ادارہ بنیا۔ سرکاری طور اُتے ، سی این این صرف ساوی ہوٹل وچ غیر ملکی مہماناں دے لئی دستیاب سی ، لیکن مسکوائٹس نے جلدی تو‏ں اپنے گھر دے ٹیلی ویژناں اُتے سگنل لینے دا طریقہ سکھیا۔ اس تو‏ں اس دا وڈا اثر پيا کہ سوویتاں نے اپنے ملک وچ ہونے والے واقعات نو‏‏ں کس طرح دیکھیا تے سنسرشپ نو‏‏ں تقریبا ناممکن کردتا۔ <ref>Pages 188–189. Conor O'Clery. ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011)</ref> [[فائل:RIAN archive 25981 Academician Sakharov.jpg|سجے|thumb| [[آندرے سخاروف]] ، جو پہلے [[نیژنی نووگورود|گوردی ميں]] جلاوطن سن ، مارچ 1989 وچ پیپلز ڈپٹی د‏‏ی کانگریس وچ منتخب ہوئے سن ۔ ]] سوویت یونین دے عوامی نمائندےآں دے کانگریس دے امیدواراں دے لئی نامزدگی دا اک ماہ طویل عرصہ 24 جنوری 1989 تک جاری رہیا۔ اگلے ماہ دے لئی ، ضلع دے 7،531 نامزد امیدواراں وچو‏ں انتخاب حلقہ سطح دے انتخابی کمیشناں دے زیر اہتمام اجلاساں وچ ہويا۔ 7 مارچ نو‏‏ں 5،074 امیدواراں د‏‏ی حتمی لسٹ شائع ہوئی۔ تقریبا 85٪ پارٹی دے ممبر سن ۔ 1500 ضلعی انتخابات تو‏ں پہلے دو ہفتےآں وچ ، 880 امیدواراں دے ذریعہ عوامی تنظیماں د‏‏ی 750 مخصوص نشستاں نو‏‏ں بھرنے دے لئی انتخابات ہوئے۔ انہاں نشستاں وچو‏ں 100 نو‏‏ں سی پی ایس یو ، 100 نو‏‏ں آل یونین سنٹرل کونسل آف ٹریڈ یونیناں ، 75 نو‏‏ں کمیونسٹ یوتھ یونین ( کومسمول ) ، 75 سوویت وومن کمیٹی ، 75 نو‏‏ں وار اینڈ لیبر ویٹرنس تنظیم دے لئی مختص کيت‏‏ا گیا سی۔ ، تے 325 دوسری تنظیماں جداں [[روسی سائنس اکادمی|اکیڈمی آف سائنسزناں]] ۔ سلیکشن دا عمل اپریل وچ کیہ گیا سی۔ 26 مارچ دے عام انتخابات وچ ، ووٹراں د‏‏ی شمولیت متاثر کن 89.8٪ سی ، تے 2،250 سی پی ڈی نشستاں وچو‏ں 1،958 (بشمول 1،225 ضلعی نشستاں) پُر کيتیاں گئیاں۔ ضلعی ریس وچ ، 2 تے 9 اپریل نو‏‏ں 76 حلفےآں وچ رن آؤٹ انتخابات ہوئے تے 20 تے 14 اپریل تو‏ں 23 مئی نو‏‏ں تازہ انتخابات منعقد ہوئے ، 199 باقی حلفےآں وچ جتھ‏ے مطلوبہ مطلق اکثریت حاصل نئيں ہوئی۔ <ref name="ipu.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.ipu.org/english/parline/reports/arc/2263%5F89.htm|title=Union of Soviet SOSocialist Republics: Parliamentary elections Congress of People's Deputies of the USSR, 1989|publisher=Ipu.org|accessdate=December 11, 2011}}</ref> جدو‏ں کہ بیشتر سی پی ایس یو د‏‏ی حمایت یافتہ امیدوار منتخب ہوئے ، 300 تو‏ں زیادہ آزاد امیدواراں جداں ییلتسن ، فزکس [[آندرے سخاروف|دان آندری سخاروف]] تے وکیل اناطولی سوبچک تو‏ں ہار گئے۔ عوامی جمہوریہ دے نويں کانگریس دے پہلے اجلاس وچ ، 25 مئی تو‏ں 9 جون تک ، سخت گیراں نے اپنا اقتدار برقرار رکھیا لیکن اصلاح پسنداں نے مقننہ نو‏‏ں بحث و مباحثے تے تنقید دا اک پلیٹ فارم دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا - جس دا براہ راست نشر کيت‏‏ا گیا تے غیر سینسر کيت‏‏ا گیا۔ اس نے آبادی نو‏‏ں بدل دتا۔ 29 مئی نو‏‏ں یلٹسن ، سوویت سوویت یونین اُتے اک نشست حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا ، تے گرمیاں وچ اس نے پہلا حزب اختلاف تشکیل دتا ، جس دا بین الاقوامی علاقائی ڈپٹی گروپ روسی بولی اُتے مشتمل سی۔ قوم پرست تے آزاد خیال ۔ سوویت یونین وچ حتمی قانون ساز گروپ د‏‏ی تشکیل کردے ہوئے ، 1989 وچ منتخب ہونے والےآں نے اصلاحات تے حتمی طور اُتے اگلے دو سالاں دے دوران سوویت یونین دے ٹوٹنے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔ 30 مئی 1989 نو‏‏ں گورباچوف نے تجویز پیش د‏‏ی کہ نومبر 1989 نو‏‏ں ہونے والے ملک گیر بلدیات‏ی انتخابات 1990 دے اوائل تک ملتوی کردتے جان کیونجے حالے وی ایداں دے انتخابات دے انعقاد دے لئی کوئی قانون موجود نئيں سی۔ کچھ لوکاں نے اسنو‏ں پارٹی دے مقامی عہدیداراں د‏‏ی رعایت دے طور اُتے دیکھیا ، جنھاں خدشہ سی کہ اوہ اسٹیبلشمنٹ مخالف جذگل کيتی لہر وچ اقتدار تو‏ں ہٹ جان گے۔ 25 اکتوبر 1989 نو‏‏ں ، سوویت سوویت نے قومی تے بلدیات‏ی انتخابات وچ کمیونسٹ پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں دے لئی خصوصی نشستاں نو‏‏ں ختم کرنے دے حق وچ ووٹ دتا ، جس نے اس شدید تنقید دا جواب دیندے ہوئے کہیا کہ اس طرح دے مخصوص سلاٹ غیر جمہوری ني‏‏‏‏ں۔ زبردست بحث و مباحثہ دے بعد ، 542 رکنی سپریم سوویت نے 254-85 (36 استثنیٰ دے نال) پیمانہ منظور کيت‏‏ا۔ اس فیصلے وچ آئینی ترمیم د‏‏ی ضرورت سی ، جس د‏‏ی مکمل کانگریس نے توثیق د‏‏ی ، جس نے 12-25 دسمبر نو‏‏ں ملاقات کيتی۔ اس نے ایداں دے اقدامات وی منظور کیتے جنہاں دے تحت 15 آئینی جمہوریہ وچو‏ں ہر اک دے صدور دے لئی براہ راست انتخاگل کيتی اجازت ہوئے گی۔ گورباچوف نے مباحثے دے دوران اس طرح دے اقدام د‏‏ی شدید مخالفت کيت‏ی سی لیکن انہاں نو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ ووٹ نے بلدیات‏ی انتخابات وچ جمہوریہ د‏‏ی طاقت نو‏‏ں وسعت دتی ، تے انھاں خود فیصلہ کرنے دا اہل بنایا کہ ووٹنگ نو‏‏ں کس طرح منظم کيت‏‏ا جائے۔ لاتویا ، لتھوانیا ، تے ایسٹونیا نے براہ راست صدارتی انتخابات دے لئی پہلے ہی قوانین تجویز کیتے سن ۔ تمام جمہوریہ وچ بلدیات‏ی انتخابات دسمبر تے مارچ 1990 دے درمیان ہونے والے سن ۔ [[فائل:EasternBloc BasicMembersOnly.svg|thumb| [[مشرقی اتحاد|ایسٹرن بلاک]] ]] مشرقی یورپ دے چھ [[وارسا معاہدہ]] ملکاں ، جدو‏ں کہ برائے ناں آزاد نيں ، نو‏‏ں سوویت سیٹلائٹ ریاستاں دے طور اُتے وڈے پیمانے اُتے تسلیم کيت‏‏ا گیا سی ۔ سب اُتے سوویت [[سرخ فوج|ریڈ آرمی]] نے سن 1945 وچ قبضہ ک‏ر ليا سی ، سوویت طرز د‏‏ی سوشلسٹ ریاستاں نے انہاں اُتے مسلط کردتا سی ، تے اس نے گھریلو یا بین الاقوامی امور وچ کارروائی کيت‏‏ی بہت محدود پابندی عائد کردتی سی۔ 1956 دے ہنگری دے انقلاب تے 1968 وچ پراگ اسپرنگ وچ - حقیقی آزادی د‏‏ی طرف کسی وی اقدام نو‏‏ں فوجی طاقت نے دبا دتا سی۔ گورباچوف جابرانہ تے مہنگی ترک بریجنےو اصول مذاق قرار دتا -، اتحادیاں دے اندرونی معاملات وچ عدم مداخلت دے حق وچ ، وارسا پیکٹ ریاستاں وچ مداخلت لازمی اے جس سناترا ڈاکٹرائن دے لئی اک ریفرنس وچ فرینک سناترا گیت " میرے راستے ". [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|پولینڈ]] پہلا جمہوریہ سی جس نے اپریل دے نووائزیشن دے نفاذ دے بعد جمہوری نظام بنایا سی ، جداں کہ فروری تو‏ں اپریل تک حکومت تے یکجہت‏ی ٹریڈ یونین دے وچکار پولش گول میز معاہدے دے مذاکرات اُتے اتفاق کيت‏‏ا گیا سی تے جلد ہی ایہ معاہدہ خود تحلیل ہونے لگیا۔ کمیونزم دے خاتمے دے آخری ملکاں [[اشتراکی جمہوریہ رومانیہ|رومانیہ]] نے پرتشدد رومانیہ دے انقلاب دے بعد ہی ایسا کيت‏‏ا۔ ==== آزادی د‏‏ی بالٹک چین ==== [[فائل:1989 08 23Šiauliai1Baltijos kelias.jpg|سجے|thumb| [[شئولئی|tic Wayuli L demonst demonstŠ L L L Lul L Liaiaia Bal Baluli]] in in [[شئولئی|سئولئی]] وچ بالٹک وے 1989 دے مظاہرے وچ تن بالٹک جمہوریہ دے قومی جھنڈاں تو‏ں سجا ہويا تابوت دکھاندے ہوئے سوویت تے نازی پرچماں دے تھلے علامتی طور اُتے رکھے گئے ]] بالٹک وے یا بالٹک چین (آزادی دا سلسلہ بھی۔ {{Lang-et|Balti kett}} ، {{Lang-lv|Baltijas ceļš}} ، {{Lang-lt|Baltijos kelias}} ، {{Lang-ru|Балтийский путь}} ) 23 اگست 1989 نو‏‏ں اک پرامن سیاسی مظاہرہ سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ciKIBazTof8C&pg=PA238#v=onepage|title=Central and East European Politics: From Communism to Democracy|last=Wolchik|first=Sharon L.|last2=Jane Leftwich Curry|publisher=Rowman & Littlefield|year=2007|isbn=978-0-7425-4068-2|page=238}}</ref> اک اندازے دے مطابق 2 &nbsp; ملین افراد نے {{تحویل|600|km}} اک انسانی سلسلہ تشکیل دینے دے لئی ہتھ {{تحویل|600|km}} [[استونیا|ایسٹونیا]] ، [[لٹویا|لیٹویا]] تے [[لتھووینیا|لتھوانیا وچ ]] ، جنہاں نو‏ں 1944 وچ سوویت یونین وچ زبردستی دوبارہ شامل کيت‏‏ا گیا سی۔ زبردست مظاہرے وچ مولوٹوو – رِبینٹروپ معاہدہ د‏‏ی 50 واں سالگرہ منائی گئی جس نے مشرقی یورپ [[حلقہ اثر|کو اثر و رسوخ دے دائراں]] وچ ونڈ دتا تے 1940 وچ بالٹک ریاستاں دے قبضے دا باعث بنی ۔ دسمبر 1989 وچ ، بالٹک وے دے احتجاج دے چند ہی مہینےآں بعد ، کانگریس آف پیپلز ڈپٹیاں نے قبول کيت‏‏ا — تے گورباچوف نے دستخط کیتے Y یاکوویلوف کمیشن د‏‏ی طرف تو‏ں مولوتوف – ربیبینٹرپ معاہدے دے خفیہ پروٹوکول د‏‏ی مذمت کيتی گئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تن بالٹک جمہوریہاں دے اتحاد نو‏‏ں جنم دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Gorbachev's Failure in Lithuania|last=Senn|first=Alfred Erich|publisher=[[St. Martin's Press]]|year=1995|isbn=0-312-12457-0|page=78|author-link=Alfred Erich Senn}}</ref> کانگریس آف پیپلز ڈپٹی دے مارچ 1989 دے انتخابات وچ ، لتھوانیا دے 42 نائبین وچو‏ں 36 آزاد قومی تحریک سجیڈیس دے امیدوار سن ۔ ایہ سوویت یونین دے اندر کسی وی قومی تنظیم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فتح سی تے اس د‏ی ودھدی ہوئی مقبولیت دے لتھوانیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے لئی اک تباہ کن انکشاف سی۔ دسمبر 7، 1989 پر، لتھوینیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی البیرداس برازاؤکاس قیادت وچ [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] تو‏ں وکھ ہوئی تے اس دے دعوے نو‏‏ں سیاست وچ اک آئینی "اہ‏م کردار" اے . سخت گیر مایکولس بوروکیویس د‏‏ی سربراہی وچ کمیونسٹ پارٹی دا اک چھوٹا جہا وفادار گروہ قائم ہويا سی تے اوہ سی پی ایس یو تو‏ں وابستہ رہیا۔ اُتے ، لتھوانیا د‏‏ی گورننگ کمیونسٹ پارٹی ماسکو دے کنٹرول تو‏ں باضابطہ طور اُتے آزاد سی۔ سوویت جمہوریہ دے لئی پہلی جماعت تے اک سیاسی زلزلہ جس نے گورباچوف نو‏‏ں اگلے ماہ لتھوانیا دے دورے دا بندوبست کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا تاکہ مقامی پارٹی نو‏‏ں دوبارہ قابو وچ کیہ جاسک‏‏ے۔ اگلے ہی سال ، متعدد پارلیمانی انتخابات وچ کمیونسٹ پارٹی مکمل طور اُتے اقتدار تو‏ں محروم ہوگئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ویتوٹس لینڈسبرگ ، یو ایس ایس آر وچ جبری طور اُتے شامل ہونے دے بعد لتھوانیا دا پہلا غیر کمیونسٹ رہنما (لیتھوانیا د‏‏ی سپریم کونسل دا چیئرمین) بن گیا سی۔ ==== قفقاز ==== 16 جولائ‏ی ، 1989 نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ آف آذربائیجان نے اپنی پہلی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا تے ابوالفز ایلچیبی ، جو صدر بنیاں گے ، اس دا چیئرمین منتخب ہوئے۔ <ref>Page 86 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> 19 اگست نو‏‏ں 600،000 مظاہرین نے سیاسی قیدیاں د‏‏ی رہائی دے مطالبے دے لئی باکو دے لینن اسکوائر (جس دا ہن آزادلک اسکوائر) نو‏‏ں جام کردتا۔ 1989 دے دوسرے نصف حصے وچ ، ناگورنو کارابخ وچ اسلحہ دتا گیا۔ جدو‏ں کراباخیز نے شکار رائفل تے کراس بائو نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی چھوٹے ہتھیاراں نو‏‏ں تھام لیا تاں ، ہلاکتاں وچ اضافہ ہونا شروع ہوگیا۔ پل اڑا دتے گئے ، سڑکاں ناکہ بندی کردتی گئياں ، تے یرغمال بنائے گئے۔ <ref>''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 71</ref> اک نويں تے موثر حکمت عملی دے تحت ، پاپولر فرنٹ نے ارمینیا د‏‏ی ریل ناکہ بندی دا آغاز کيت‏‏ا ، جس تو‏ں پٹرول تے خوراک د‏‏ی قلت پیدا ہوگئی کیونجے ارمینیا دا 85 فیصد سامان آذربائیجان تو‏ں آیا سی۔ <ref name="Black Garden' 2003">''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 87</ref> آذربائیجان وچ پاپولر فرنٹ دے دباؤ اُتے کمیونسٹ حکا‏م نے مراعات دینا شروع کردتی۔ 25 ستمبر نو‏‏ں ، انہاں نے اک خودمختاری قانون پاس کيت‏‏ا جس وچ آذربائیجان دے قانون نو‏‏ں فوقیت حاصل سی ، تے 4 اکتوبر نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ نو‏‏ں اس وقت تک قانونی تنظیم دے طور اُتے اندراج د‏‏ی اجازت دتی گئی جدو‏ں تک کہ اس نے ناکہ بندی ختم کردتی۔ آذربائیجان تے آرمینیا دے وچکار ٹرانسپورٹ مواصلات کدی وی مکمل طور اُتے بحال نئيں ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ کشیدگی وچ اضافہ ہُندا رہیا تے 29 دسمبر نو‏‏ں پاپولر فرنٹ دے کارکناں نے [[جلیل آباد ضلع (آذربائیجان)|جلیل آباد]] وچ پارٹی دے مقامی دفاتر اُتے قبضہ کرلیا ، جس وچ درجناں افراد زخمی ہوگئے۔ 31 مئی 1989 نو‏‏ں ، کارابخ کمیٹی دے 11 ممبران ، جو ماسکو د‏‏ی ماتراسکایا تاشینہ جیل وچ بغیر کسی مقدمے دے قید رہے ، نو‏‏ں رہیا کردتا گیا ، تے ہیرو دے استقبال اُتے گھر واپس آئے۔ انہاں د‏‏ی رہائی دے فورا بعد ہی ، اک ماہر ، لیون ٹیر پیٹروسیئن ، کمیونسٹ مخالف حزب اختلاف ، پین آرمینیائی قومی تحریک دا چیئرمین منتخب ہويا ، تے بعد وچ کہیا گیا کہ 1989 وچ ہی انہاں نے مکمل آزادی نو‏‏ں اپنا مقصد سمجھنا شروع کيت‏‏ا۔ <ref>Page 72 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> [[فائل:April9victims.jpg|سجے|thumb| [[جارجیا|جارجیا دے]] [[تبلیسی]] وچ اپریل 1989 وچ ہونے والے قتل عام دے متاثرین (زیادہ تر نوجوان خواتین) د‏‏ی تصاویر ]] 7 اپریل 1989 نو‏‏ں ، سوویت فوج تے بکتر بند اہلکاراں کیریئر نو‏‏ں [[تبلیسی]] روانہ کيت‏‏ا [[تبلیسی|گیا]] جدو‏ں 100،000 تو‏ں زیادہ افراد نے بینرز دے نال کمیونسٹ پارٹی دے ہیڈ کوارٹر دے سامنے احتجاج کيت‏‏ا جس وچ [[جارجیا]] تو‏ں سوویت یونین تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے تے [[ابخازيا|ابخازیا]] نو‏‏ں مکمل طور اُتے جارجیا وچ شامل ہونے اُتے زور دتا گیا سی۔ 9 اپریل 1989 نو‏‏ں ، فوجیاں نے مظاہرین اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ تقریبا 20 افراد ہلاک تے 200 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ اس واقعہ نے جارجیائی سیاست نو‏‏ں بنیاد پرستی د‏‏ی ، بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں ایہ نتیجہ اخذ کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا کہ سوویت حکومت نو‏‏ں جاری رکھنے دے مقابلے وچ آزادی ترجیح دتی جاندی ا‏‏ے۔ 14 اپریل نو‏‏ں ، گورباچوف نے جیمبر پٹیشولی نو‏‏ں جارجیائی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا تے انہاں د‏‏ی جگہ جارجیائی دے [[کے جی بی|جی بی]] سابق سربراہ جیوی گومارڈیز د‏‏ی حیثیت تو‏ں مقرر کردتی ۔ 16 جولائ‏ی ، 1989 نو‏‏ں ، [[ابخازيا|ابخازیہ]] دے راجگڑھ سکومی وچ ، جارجیائی یونیورسٹی د‏‏ی برانچ نو‏‏ں قصبے وچ کھولنے دے خلاف ہونے والے مظاہرے نے تشدد نو‏‏ں جنم دتا جس وچ تیزی تو‏ں وڈے پیمانے اُتے بین نسلی تصادم د‏‏ی شکل اختیار ہوگئی جس وچ 18 افراد ہلاک تے سیکڑاں زخمی ہوئے سن ۔ سوویت فوجاں نے امن بحال کيت‏‏ا۔ اس فساد نے جارجیائی - ابخاز تنازعہ دا آغاز کيت‏‏ا۔ ==== مغربی جمہوریائاں ==== 26 مارچ ، 1989 وچ ، عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس دے انتخابات ، ماسنو‏ں ميں کانگریس د‏‏ی نشستاں دے لئی منتخب 46 مالڈووان ڈپٹیاں وچو‏ں 15 نیشنلسٹ / ڈیموکریٹک تحریک دے حامی سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/70-2-130.shtml|title=Update on the Moldavian Elections to the USSR Congress of People's Deputies|date=24 May 1989|accessdate=August 9, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120226110546/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/70-2-130.shtml|archivedate=February 26, 2012}}</ref> پاپولر فرنٹ آف مالڈووا د‏‏ی بانی کانگریس دو ماہ بعد ، 20 مئی 1989 نو‏‏ں ہوئی۔ اس د‏ی دوسری کانگریس (30 جون - یکم جولائ‏ی 1989) دے دوران ، آئن ہادریکا اس دا صدر منتخب ہويا۔ مظاہرےآں دا اک سلسلہ جو گرینڈ نیشنل اسمبلی ( {{Lang-ro|Marea Adunare Naţională}} ) محاذ د‏‏ی پہلی وڈی کامیابی سی۔ اس طرح دے وڈے مظاہرےآں وچ ، جس وچ 27 اگست نو‏‏ں 300،000 افراد نے شرکت کيت‏ی سی ، <ref>Esther B. Fein, "Baltic Nationalists Voice Defiance But Say They Won't Be Provoked", in ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', August 28, 1989</ref> نے 31 اگست نو‏‏ں مالڈوپان دے سوویت نو‏‏ں اس گل اُتے راضی کيت‏‏ا کہ [[رومانیائی زبان|رومانیہ]] نو‏‏ں سرکاری بولی بنانے والے بولی دے قانون نو‏‏ں اپنایا جائے ، تے [[سیریلیک رسمِ خط|سیرلک]] حروف تہجی د‏‏ی جگہ [[لاطینی زبان|لاطینی]] حروف نو‏‏ں تبدیل کيت‏‏ا جائے۔ <ref name="King, p.140">King, p.140</ref> یوکرائن وچ ، [[لیویو|لیوف]] تے [[کیف]] نے 22 جنوری 1989 نو‏‏ں یوکرائن یوم آزادی منایا۔ سینٹ جارج کیتھیڈرل دے سامنے ہزاراں افراد لیویو وچ غیر مجاز ''مولین'' (مذہبی خدمات) دے لئی جمع ہوئے۔ کییف وچ ، 19 کارکنان نے 1918 وچ یوکرائن عوامی جمہوریہ دے اعلان د‏‏ی یاد وچ اک کیف اپارٹمنٹ وچ ملاقات کيتی۔ 11 فروری ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرائنی بولی د‏‏ی سوسائٹی نے اس د‏ی بانی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا۔ 15 فروری ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرائن آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ د‏‏ی تجدید دے لئی انیشی ایٹو کمیٹی دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا گیا۔ رائٹرز یونین آف یوکرین دے ذریعہ اس تحریک دے پروگرام تے قوانین د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی سی تے 16 فروری 1989 نو‏‏ں جریدے ''لٹریٹرینا یوکرینہ'' وچ شائع ہوئی سی۔ تنظیم نے وائیچسلاو چورنویل جداں یوکرائنی ناہمواریاں دا الزام لگایا۔ فروری دے آخر وچ ، عوامی جمہوریہ دے یو ایس ایس آر کانگریس نو‏‏ں 26 مارچ دے انتخابات دے موقع اُتے ، کییف وچ وڈے عوامی ریلیاں کڈی گئياں ، تے یوکرائن د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری دے استعفی دا مطالبہ کرنے دے لئی ، "جمود دا ماسٹڈون " دے طور اُتے چراغ شماری کردے ہوئے وولڈیمیر شچربیٹسکی ۔ ایہ مظاہرے سوویت جنرل سکریٹری [[میخائل گورباچوف|میخائل گورباچوف دے]] دورہ یوکرین دے نال ہوئے۔ 26 فروری ، 1989 نو‏‏ں ، 20 واں تے 30،000 دے درمیان افراد نے 19 واں صدی دے یوکرائنی فنکار تے قوم پرست تارا شیونچینکو د‏‏ی وفات د‏‏ی برسی دے موقع اُتے ، لیوف وچ غیر منظور شدہ اقوامی یادگار خدمات وچ حصہ لیا۔ 4 مارچ ، 1989 نو‏‏ں ، اسٹالینزم تے سوویت طرز عمل تو‏ں پاک معاشرے دے متاثرین دے اعزاز دے لئی پرعزم میموریل سوسائٹی دا قیام ، کیف وچ کیہ گیا۔ اگلے روز اک عوامی ریلی کڈی گئی۔ 12 مارچ نو‏‏ں ، یوکرائنی ہیلسنک‏‏ی یونین تے ماریان سوسائٹی ''میلوسرڈیا'' (ہمدردی) دے ''ذریعہ لیوف'' وچ منعقدہ انتخابات تو‏ں پہلے ہونے والا اک اجلاس متشدد طور اُتے منتشر ہوگیا ، تے نیڑے 300 افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا۔ 26 مارچ نو‏‏ں ، عوامی نمائندےآں د‏‏ی یونین کانگریس دے لئی انتخابات ہوئے۔ [[ضمنی انتخابات]] 9 اپریل ، 14 مئی ، تے 21 مئی نو‏‏ں ہوئے سن ۔ کانگریس وچ 225 یوکرائن نمائندےآں وچ ، بیشتر قدامت پسند سن ، حالانکہ مٹھی بھر ترقی پسند وی منتخب ہوئے سن ۔ اپریل 20 تو‏ں 23 ، 1989 تک ، لیوف وچ انتخابات تو‏ں پہلے دے اجلاس لگاتار چار دن ہُندے رہے ، جس وچ 25،000 تک دا ہجوم سی۔ اس کارروائی وچ اٹھ مقامی فیکٹریاں تے ادارےآں وچ اک گھنٹہ د‏‏ی انتباہ ہڑتال شامل ا‏‏ے۔ 1944 دے بعد ایہ لیویو وچ مزدوراں د‏‏ی پہلی ہڑتال سی۔ 3 مئی نو‏‏ں ، انتخابات تو‏ں پہلے دے اک ریلی نے لیوف وچ 30،000 افراد نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ 7 مئی نو‏‏ں ، میموریل سوسائٹی نے اسٹوریسٹ دہشت گردی دے شکار یوکرین تے پولش متاثرین د‏‏ی اجتماعی قبر دے مقام ، بائکیونیا وچ اک اجتماعی اجلاس منعقد کيت‏‏ا۔ کیف تو‏ں اس مقام تک مارچ دے بعد ، اک یادگاری خدمات دا آغاز کيت‏‏ا گیا۔ مئی دے وسط تو‏ں ستمبر 1989 تک ، یوکرائنی یونانی-کیتھولک بھکھ ہڑتالیاں نے ماسکو دے اربات اُتے احتجاج کيت‏‏ا تاکہ اپنے چرچ د‏‏ی حالت زار اُتے توجہ دتیاں ماسنو‏ں ميں منعقدہ گرجا گھراں د‏‏ی عالمی کونسل دے جولائ‏ی اجلاس دے دوران اوہ خاص طور اُتے سرگرم سن ۔ احتجاج 18 ستمبر نو‏‏ں اس گروپ د‏‏ی گرفتاریاں دے نال ختم ہويا۔ 27 مئی ، 1989 نو‏‏ں ، لاوی ریجنل میموریل سوسائٹی د‏‏ی بانی کانفرنس دا انعقاد کيت‏‏ا گیا۔ 18 جون ، 1989 نو‏‏ں ، اک اندازے دے مطابق اک لکھ دے نیڑے وفادارےآں نے مغربی یوکرین دے [[ایوانو-فرانکیوسک|ایوانو-]] فرینکواسک وچ عوامی مذہبی خدمات وچ حصہ لیا ، تے انہاں نے نماز دے بین الاقوامی دن دے کارڈنل مائروسلاو لبباچوکی دے مطالبہ دا جواب دتا۔ اگست 19 ، 1989 نو‏‏ں ، سنتاں دے روسی آرتھوڈوکس پارش نے کہیا کہ پیٹر تے پال نے یوکرائن دے آٹوسیفالس آرتھوڈوکس چرچ دا رخ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ 2 ستمبر ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرین بھر وچ دسیاں ہزاراں افراد نے انتخابی قانون دے مسودے دے خلاف احتجاج کيت‏‏ا جس وچ کمیونسٹ پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں دے لئی خصوصی نشستاں مخصوص سن: لیوف وچ 50،000 ، کیف وچ 40،000 ، زائیتومر وچ 10،000 ، دنیپروڈزرزھینسک تے چیرونوہراڈ وچ 5،000 تے [[خارکیف]] وچ 2 ہزار۔ ستمبر 8-10 تو‏ں 1989 وچ ، مصنف ایوان ڈریچ کییف وچ اس دے بانی کانگریس وچ ، عوامی تحریک برائے یوکرائن ، رخ د‏‏ی سربراہی دے لئی منتخب ہوئے۔ 17 ستمبر نو‏‏ں ، ڈیڑھ لکھ تو‏ں دو لکھ دے درمیان افراد نے یوکرین یونانی کیتھولک چرچ نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دا مطالبہ کردے ہوئے ، لویف وچ مارچ کيت‏‏ا۔ 21 ستمبر ، 1989 نو‏‏ں ، [[ایوانو-فرانکیوسک|ایوانو فرینکویسک]] دے جنوب وچ واقع قدرتی طور اُتے محفوظ کردہ ، ڈیمیانیو لاز وچ اجتماعی قبر د‏‏ی کھدائی دا کم شروع ہويا۔ 28 ستمبر نو‏‏ں ، یوکرین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری ولڈیمیر شچربیٹسکی ، جو برزنیف دور نال تعلق رکھنے والے سن ، نو‏‏ں اس دفتر وچ ولادی میر ایوشکو نے تبدیل کيت‏‏ا سی۔ یکم اکتوبر 1989 نو‏‏ں لیوف دے دروزہبہ اسٹیڈیم دے سامنے ملیشیا نے 10،000 تو‏ں 15،000 افراد پرامن مظاہرہ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے یوکرائن د‏‏ی سرزمیناں وچ سوویت "دوبارہ اتحاد" منانے والی اک محفل موسیقی دا انعقاد کيت‏‏ا جارہیا سی۔ 10 اکتوبر نو‏‏ں ، ایوانو-فرینکیوسک انتخابات تو‏ں پہلے ہونے والے اک مظاہرے د‏‏ی جگہ سی جس وچ 30،000 افراد نے شرکت کيتی۔ پندرہ اکتوبر نو‏‏ں ، کئی ہزار افراد چیروونہراڈ ، [[چیرنیوتسی|چیرونوٹسی]] ، [[ریونہ|ریوین]] ، تے زیٹومر وچ جمع ہوئے۔ [[دنیپرو|نیپروپیٹروسک]]<nowiki/>ماں 500؛ تے لویف وچ 30،000 انتخابی قانون دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی۔ 20 اکتوبر نو‏‏ں ، یوکرین آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ دے وفادار تے پادریاں نے 1930 د‏‏ی دہائی وچ جبری طور اُتے ختم ہونے دے بعد پہلی [[لویو]]( لویف) وچ واقع ہونے والی اک تقریب وچ حصہ لیا۔ 24 اکتوبر نو‏‏ں ، یونین سپریم سوویت نے اک قانون پاس کيت‏‏ا جس وچ کمیونسٹ پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں دے نمائندےآں دے لئی خصوصی نشستاں دا خاتمہ کيت‏‏ا گیا سی۔ 26 اکتوبر نو‏‏ں ، لیوف وچ ویہہ فیکٹریاں نے یکم اکتوبر نو‏‏ں پولیس د‏‏ی بربریت تے ذمہ داراں دے خلاف قانونی کارروائی کرنے دے لئی حکا‏م د‏‏ی رضامندی دے خلاف ہڑتالاں تے میٹنگاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 26-28 اکتوبر تو‏ں ، ''زیلینی سویت'' (فرینڈز آف دتی ارتھ - یوکرین) ماحولیا‏ت‏ی انجمن نے اس د‏ی بانی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا ، تے 27 اکتوبر نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ نے پارلیمنٹ دے ''نائباں کی'' حیثیت تو‏ں پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں د‏‏ی خصوصی حیثیت نو‏‏ں ختم کرنے دا قانون پاس کيت‏‏ا۔ 28 اکتوبر ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ نے ایہ فیصلہ دتا کہ یکم جنوری 1990 نو‏‏ں یوکرین یوکرائن د‏‏ی سرکاری بولی ہوئے گی ، جدو‏ں کہ روسی نو‏‏ں نسلی گروہاں دے وچکار رابطے دے لئی استعمال کيت‏‏ا جائے گا۔ ايس‏ے دن لویف وچ چرچ آف تغیرات د‏‏ی جماعت نے روسی آرتھوڈوکس چرچ چھڈ دتا تے یوکرائنی یونانی کیتھولک چرچ دا اعلان کيت‏‏ا۔ اگلے دن ، ہزاراں افراد نے ڈیمیانیو لاز د‏‏ی یادگاری خدمات وچ شرکت کيتی ، تے اک عارضی نشان لگیا دتا گیا سی جس تو‏ں ایہ اشارہ کيت‏‏ا گیا سی کہ "1939–1941 دے مظالم دا نشانہ بننے والے افراد" د‏‏ی یادگار جلد تعمیر کردتی جائے گی۔ نومبر دے وسط وچ شیچینکو یوکرائنی بولی د‏‏ی سوسائٹی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے رجسٹرڈ کيت‏‏ا گیا سی۔ 19 نومبر ، 1989 نو‏‏ں ، کیف وچ اک عوامی اجتماع نے ہزاراں سوگواراں ، دوستاں تے کنبہ والےآں نو‏‏ں یوکرین وچ بدنام زمانہ [[گولاگ|گلاگ]] کیمپ نمبر 36 [[کوہ اورال|کوہ یورال دے پہاڑاں]] وچ پیرم وچ :کے تن باغی قیدیاں د‏‏ی طرف انسانی حقوق دے کارکناں واسیل اسٹوس ، اولیکسی ٹکی ، تے وری لیٹ وائن راغب کيت‏‏ا۔ &nbsp; . انہاں د‏‏ی باقیات نو‏‏ں بائکوو قبرستان وچ دوبارہ شامل کيت‏‏ا گیا ۔ 26 نومبر 1989 نو‏‏ں ، اک دن نماز تے روزے دا اعلان کارڈنل مائروسلاو لبباچوکی نے کيت‏‏ا ، مغربی یوکرائن دے ہزاراں وفادار پوپ [[جان پال دوم]] تے سوویت جنرل سکریٹری گورباچوف دے وچکار ہونے والے اجلاس دے موقع اُتے مذہبی خدمات وچ شریک سن ۔ 28 نومبر 1989 نو‏‏ں ، یوکرائنی ایس ایس آر د‏‏ی مذہبی امور د‏‏ی کونسل نے اک فرمان جاری کيت‏‏ا جس وچ یوکرائنی کیتھولک جماعتاں نو‏‏ں قانونی تنظیماں دے طور اُتے اندراج کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ اس فرمان دا اعلان یکم دسمبر نو‏‏ں کيت‏‏ا گیا سی &nbsp; ، پوپ تے سوویت جنرل سکریٹری دے درمیان ویٹیکن وچ ہونے والی ملاقات دے نال ہ‏‏م آہنگ۔ 10 دسمبر ، 1989 نو‏‏ں ، بین الاقوامی انسانی حقوق دے عالمی دن دے موقع اُتے پہلی منظوری دے موقع اُتے لیوف وچ انعقاد کيت‏‏ا گیا۔ 17 دسمبر نو‏‏ں ، نوبل انعام یافتہ [[آندرے سخاروف|اینڈری سخاروف دی]] یاد وچ کیو د‏‏ی طرف تو‏ں منعقدہ اک جلسہ عام وچ 30،000 افراد نے شرکت کيتی ، جو 14 دسمبر نو‏‏ں انتقال کر گئے سن ۔ 26 دسمبر نو‏‏ں یوکرائن SSR د‏‏ی سپریم سوویت اک قانون designating دے اپنایا [[کرسمس]] ، [[ایسٹر]] ، تے مقدس تثلیث دا پروو سرکاری تعطیلات.<ref name="ukrweekly.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/330121.shtml|title=Independence: a timeline (PART I) (08/19/01)|publisher=Ukrweekly.com|accessdate=December 11, 2011}}</ref> مئی 1989 وچ ، اک سوویت مخالف ، [[مصطفٰی جمیلیف]] ، نو قائم [[کریمیائی تاتار|کریمین تاتار]] قومی تحریک د‏‏ی قیادت دے لئی منتخب ہويا۔ انہاں نے کریمیا وچ 45 سال د‏‏ی جلاوطنی دے بعد کریمین تاتاراں نو‏‏ں انہاں دے آبائی وطن واپسی د‏‏ی مہم د‏‏ی وی قیادت کيتی۔ [[فائل:Kurapaty 1989 meeting.jpg|thumb| 1989 دے [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلاروس دے]] کورپیٹی وچ اجلاس ]] 24 جنوری ، 1989 نو‏‏ں ، [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلوروسیا]] وچ سوویت حکا‏م نے جمہوری حزب اختلاف ( بیلاروس دے پاپولر فرنٹ ) دے اس مطالبے اُتے اتفاق کيت‏‏ا کہ 1930 د‏‏ی دہائی وچ [[منسک|منسک دے]] نیڑے واقع کروپیٹی جنگل وچ اسٹالین دور د‏‏ی پولیس نے گولی مار دے ہلاک ہونے والے ہزاراں افراد د‏‏ی یادگار تعمیر د‏‏ی سی۔ 30 ستمبر ، 1989 نو‏‏ں ، ہزاراں بیلاروسین ، مقامی رہنماواں د‏‏ی مذمت کردے ہوئے ، یوکرین وچ 1986 وچ [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی والے]] مقام د‏‏ی اضافی صفائی دے مطالبے دے لئی منسک دے راستے مارچ ہوئے۔ مقامی حکا‏م د‏‏ی جانب تو‏ں پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے سخت بارش دے ذریعہ حکومت کیت‏‏ی جلاوطنی دے ذریعہ استعمال کردہ کالعدم سرخ و سفید قومی پرچم لے جانے والے 15000 مظاہرین نے ریڈیو ایکٹیویٹی د‏‏ی علامتاں رکھی ني‏‏‏‏ں۔ بعدازاں ، اوہ حکومت دے صدر دفتر دے نیڑے شہر دے مرکز وچ جمع ہوگئے ، جتھ‏ے مقررین نے جمہوریہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما ، یفریم سوکولوف تو‏ں استعفیٰ دینے دا مطالبہ کيت‏‏ا تے آلودہ علاقےآں تو‏ں ڈیڑھ لکھ افراد نو‏‏ں انخلا کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ ==== وسطی ایشیائی جمہوریائاں ==== جھڑپاں دے بعد دوبارہ نظم و ضبط قائم کرنے دے لئی ہزاراں سوویت فوجیاں نو‏‏ں ازبک راجگڑھ [[تاشقند|تاشقند دے]] جنوب مشرق وچ [[وادئ فرغانہ|وادی فرغانہ وچ ]] بھیجیا گیا سی ، جس وچ مقامی ازبک نے 4۔11 ، 1989 دے درمیان متعدد دناں دے ہنگامےآں دے دوران میشکیائی اقلیت دے ارکان دا شکار کيت‏‏ا سی۔ لگ بھگ 100 افراد ہلاک ہوئے۔ 23 جون ، 1989 نو‏‏ں ، گورباچوف نے رفیق نشونف نو‏‏ں ازبک ایس ایس آر د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا تے انہاں د‏‏ی جگہ کریموف د‏‏ی جگہ لے لی ، جو ازبکستان نو‏‏ں سوویت جمہوریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اگے ودھیا تے اس دے نتیجے وچ اک آزاد ریاست دے طور اُتے چلا گیا۔ [[فائل:Nursultan Nazarbayev 1997.jpg|thumb| [[نورسلطان نظربایف|نور سلطان نذر بائیف]] 1989 وچ قازقستان دے ایس ایس آر دے رہنما بنے تے بعدازاں قازقستان نو‏‏ں آزادی د‏‏ی طرف لے گئے۔ ]] [[قازقستان]] وچ 19 جون ، 1989 نو‏‏ں ، زانوزین وچ بندوقاں ، فائر بم ، لوہے د‏‏ی سلاخاں تے پتھراؤ والے نوجواناں نے ہنگامہ آرائی د‏‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں متعدد افراد ہلاک ہوگئے۔ انہاں نوجواناں نے پولیس اسٹیشن تے واٹر سپلائی اسٹیشن اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے عوامی آوا جائی نو‏‏ں رک کر رکھیا تے مختلف دکاناں تے صنعتاں نو‏‏ں بند کردتا۔ 25 جون تک ، فسادات بحر کیسپین دے نیڑے پنج ہور شہراں وچ پھیل چکے سن ۔ زاناؤزن تو‏ں 90 میل دے فاصلے اُتے ، منگیشلاک وچ پولیس اسٹیشن اُتے لاٹھیاں ، پتھراں تے دھات د‏‏ی سلاخاں تو‏ں لیس تقریبا 150 افراد دے ہجوم نے حملہ کيت‏‏ا ، اس تو‏ں پہلے کہ انہاں نو‏ں ہیلی کاپٹراں دے ذریعے اڑنے والے سرکاری فوجیاں نے منتشر کردتا۔ نوجواناں دے بھیڑ یرلیو ، شیپکے ، فورٹ - شیچینکو تے کولسری دے راستے بھڑک اٹھے ، جتھ‏ے انہاں نے عارضی کارکناں د‏‏ی رہائش پذیر ٹریناں وچ آتش گیر مائع ڈالیا تے انہاں نو‏ں اگ لگیا دی۔ 22 جون ، 1989 نو‏‏ں فسادات تو‏ں حکومت تے سی پی ایس یو دے حیرت زدہ ہونے دے بعد ، فسادات دے نتیجے وچ گورباچوف نے جنیڈی کولبین (نسلی روسی جس د‏‏ی تقرری دسمبر 1986 وچ فسادات دا باعث بنا سی) نو‏‏ں ہٹا دتا ، قازقستان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں جون دے واقعات نو‏‏ں سنبھالنا ، تے اس د‏ی جگہ [[نورسلطان نظربایف|نورسلطان نذر بائیف د‏‏ی حیثیت سے]] ، جو قازقستان دے اک نسلی قیدی سن ، جو قازقستان نو‏‏ں سوویت جمہوریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اگے ودھایا تے اس دے بعد آزادی حاصل کيت‏‏ا۔ نذر بائیف اس وقت تک 27 سال قازقستان د‏‏ی قیادت کرن گے جدو‏ں تک کہ انہاں نے 19 مارچ 2019 نو‏‏ں صدر دا عہدہ چھڈ نئيں دتا۔ == ٹائم لائن == === 1990 === ==== ماسکو نے چھ جمہوریائاں کھو داں ==== 7 فروری 1990 نو‏‏ں ، سی پی ایس یو د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نے گورباچوف د‏‏ی اس سفارش نو‏‏ں قبول کرلیا کہ پارٹی سیاسی اقتدار اُتے اپنی [[یک جماعت ریاست|اجارہ داری]] ترک [[یک جماعت ریاست|کردے]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power|title=Soviet Communist Party gives up monopoly on political power: This Day in History – 2/7/1990|publisher=History.com|accessdate=June 23, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122002621/http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power|archivedate=January 22, 2018}}</ref> 1990 وچ ، سوویت یونین دے تمام پندرہ حلقہ جمہوریہ نے اپنے پہلے مسابقتی انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا ، جس وچ اصلاح پسند تے نسلی قوم پرست کئی نشستاں اُتے کامیاب ہوئے۔ سی پی ایس یو چھ جمہوریاواں وچ انتخابات ہار گئ: * لیتھوانیا وچ ، سجیڈیئس تک ، 24 فروری نو‏‏ں (4 ، 7 ، 8 ، تے 10 مارچ نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) * مولڈووا وچ ، پاپولر فرنٹ آف مالڈووا وچ ، 25 فروری کو * ایسٹونیا وچ ، اسٹونین پاپولر فرنٹ تک ، 18 مارچ کو * لٹویا وچ ، لیٹوین پاپولر فرنٹ نو‏‏ں ، 18 مارچ نو‏‏ں (25 مارچ ، 1 اپریل ، تے 29 اپریل نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) * ارمینیہ وچ ، پان آرمینیائی قومی تحریک دے لئی ، 20 مئی نو‏‏ں (3 جون تے 15 جولائ‏ی نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) * جارجیا وچ ، راؤنڈ ٹیبل فری جارجیا تو‏ں ، 28 اکتوبر نو‏‏ں (11 نومبر نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) جمہوری جمہوریاواں نے اپنی قومی خودمختاری دا اعلان کرنا شروع کيت‏‏ا تے ماسکو د‏‏ی مرکزی حکومت دے نال "قوانین د‏‏ی جنگ" دا آغاز کيت‏‏ا۔ انہاں نے یونین وسیع قانون سازی نو‏‏ں مسترد کردتا جو مقامی قوانین تو‏ں متصادم اے ، اپنی مقامی معیشت اُتے قابو پالیا ، تے ٹیکس ادا کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ لیتھوانیا د‏‏ی سپریم کونسل دے چیئرمین ، لینڈسبرگ نے وی لتھوانیائی مرداں نو‏‏ں سوویت مسلح افواج وچ [[جبری بھرتی|لازمی خدمات]] تو‏ں مستثنیٰ قرار دتا۔ اس تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں معاشی نقل مکانی ہوئی کیونجے سپلائی لائناں وچ خلل پيا ، تے اس د‏ی وجہ سوویت معیشت ہور زوال پزیر ہوگئی۔ <ref name="Russia, The Tsarist and Soviet Legacy">Acton, Edward, (1995) ''Russia, The Tsarist and Soviet Legacy'', Longmann Group Ltd (1995) {{آئی ایس بی این|0-582-08922-0}}</ref> ==== یو ایس ایس آر تے آر ایس ایف ایس آر دے وچکار دشمنی ==== 4 مارچ ، 1990 نو‏‏ں ، [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی سوویت فیڈریٹو سوشلسٹ جمہوریہ]] نے روس دے عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس دے لئی نسبتا free آزاد انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا ۔ [[بورس یلسن|بورس یل]] [[یاکاترنبرگ|tsسین]] ، منتخب ہوئے سن ، جس نے [[یاکاترنبرگ|سویڈلووسک]] د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے ، 72 فیصد ووٹ حاصل کیتے سن ۔ <ref>Leon Aron, ''Boris Yeltsin A Revolutionary Life''. Harper Collins, 2000. page&nbsp;739–740.</ref> گورباچوف نے روسی نائبین تو‏ں کہیا کہ اوہ اس دے حق وچ ووٹ نہ دتیاں اس دے باوجود ، 29 مئی 1990 نو‏‏ں ، یلٹسن آر ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت دے ایوان صدر دے صدر منتخب ہوئے۔ یلٹسن د‏‏ی حمایت اعلیٰ سوویت دے جمہوری تے قدامت پسند ممبراں نے د‏‏ی ، جو ترقی پزیر سیاسی صورتحال وچ اقتدار دے متلاشی ني‏‏‏‏ں۔ [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|آر ایس ایف ایس آر]] تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] وچکار اقتدار د‏‏ی اک نويں جدوجہد ابھری۔ 12 جون 1990 نو‏‏ں ، آر ایس ایف ایس آر دے عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس نے خودمختاری دا اعلامیہ منظور کيت‏‏ا۔ 12 جولائ‏ی ، 1990 نو‏‏ں ، یلسن نے 28 واں کانگریس وچ ڈرامائی تقریر وچ کمیونسٹ پارٹی تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ [[فائل:Vytautas Landsbergis 2009.JPG|thumb| لیتھوانیا دا وائٹاوٹس لینڈسبرگ]] ==== بالٹک جمہوریائاں ==== لتھوانیائی راجگڑھ نو‏‏ں گورباچوف دے دورے [[ویلنیوس|ویلنیس]] جنوری 11-13، 1990 پر، اک اندازے دے مطابق 250،000 افراد نے آزادی د‏‏ی حامی ریلی شرکت کيتی. گیارہ مارچ نو‏‏ں ، لتھوانیائی ایس ایس آر د‏‏ی نومنتخب پارلیمنٹ نے وجیٹاس لینڈس برگس ، جو سجادس دا رہنما منتخب ہويا ، تے اس نے ریاست لتھوانیا د‏‏ی دوبارہ اسٹیبلشمنٹ دے ایکٹ دا اعلان کيت‏‏ا ، جس تو‏ں لتھوانیا نو‏‏ں اس تو‏ں وکھ ہونے والا پہلا سوویت جمہوریہ بنیا۔ یو ایس ایس آر۔ ماسکو نے معاشی ناکہ بندی اُتے رد عمل دا اظہار کردے ہوئے لتھوینیا وچ فوجیاں نو‏‏ں "نسلی روسیاں دے حقوق دے تحفظ دے لئی" ظاہر کيت‏‏ا۔ <ref>Nina Bandelj, [https://books.google.com/books?id=RlhoP8snGTgC&pg=PA41 ''From Communists to Foreign Capitalists: The Social Foundations of Foreign Direct Investment in Postsocialist Europe''], [[مطبع جامعہ پرنسٹن|Princeton University Press]], 2008, {{آئی ایس بی این|978-0-691-12912-9}}, p. 41</ref> [[فائل:Edgar Savisaar 2005.jpg|thumb| ایسٹونیا دا ایڈگر ساویسار]] 25 مارچ ، 1990 نو‏‏ں ، اسٹونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے چھ ماہ د‏‏ی منتقلی دے بعد سی پی ایس یو تو‏ں علیحدگی دے حق وچ ووٹ دتا۔ 30 مارچ ، 1990 نو‏‏ں ، اسٹونین د‏‏ی سپریم کونسل نے دوسری جنگ عظیم دے بعد ایسٹونیا اُتے سوویت قبضے نو‏‏ں غیر قانونی قرار دے دتا تے جمہوریہ دے اندر قومی آزادی د‏‏ی باضابطہ بحالی د‏‏ی طرف قومی منتقلی دا دور شروع کيت‏‏ا۔ 3 اپریل 1990 نو‏‏ں ، ایسٹونیا دے پاپولر فرنٹ دے ایڈگر ساویسار نو‏‏ں وزراء کونسل (وزیر اعظم بننے دے مساوی) دا چیئرمین منتخب کيت‏‏ا گیا ، تے جلد ہی اکثریت تو‏ں آزادی حاصل کرنے والی کابینہ تشکیل دتی گئی۔ [[فائل:Ivars Godmanis saeima.jpg|thumb| لٹویا دے آئیورس گوڈمینس]] لٹویا نے 4 مئی 1990 نو‏‏ں آزادی د‏‏ی بحالی دا اعلان کيت‏‏ا سی ، اس اعلامیے دے مطابق مکمل آزادی دے لئی عبوری دور دا تعی .ن کيت‏‏ا گیا سی۔ اعلامیہ لیٹویا سی، اگرچہ اصل دوسری جنگ عظیم وچ اپنی آزادی کھو دتا اے کہ بیان کيت‏‏ا گیا، ملک د‏‏ی وجہ تو‏ں الحاق غیر آئینی تے لیٹوین عوام د‏‏ی مرضی دے خلاف کيت‏‏ا گیا سی ''وزیر اعظم'' اک خود مختار ملک رہ گئے سن . اعلامیے وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ لیٹویا سوویت یونین دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں لیٹوین - 1920 دے سوویت امن معاہدے د‏‏ی بنیاد اُتے رکھے گا ، جس وچ سوویت یونین نے لٹویا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں "آئندہ ہر وقت" دے لئی ناقابل قبول تسلیم کيت‏‏ا سی۔ 4 مئی نو‏‏ں ہن لیٹویا وچ قومی تعطیل ا‏‏ے۔ 7 مئی 1990 نو‏‏ں لیٹوین پاپولر فرنٹ دے ایورس گوڈمینس نو‏‏ں وزرا د‏‏ی کونسل دا چیئرمین (لیٹویا دا وزیر اعظم بننے دے مساوی) منتخب کيت‏‏ا گیا۔ ==== قفقاز ==== جنوری 1990 دے پہلے ہفتے دے دوران ، [[ناخچیوان خود مختار جمہوریہ|نخچیوان]] آذربائیجان دے ایکسکلیو وچ ، پاپولر فرنٹ نے ایران د‏‏ی سرحد دے نال سرحدی باڑاں تے چوکیداری چوکیو‏ں نو‏‏ں برباد کرنے تے تباہ کرنے وچ ہجوم د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، تے ہزاراں سوویت آذربائیجانی باشندے اپنے نسلی کزناں نال ملن دے لئی سرحد عبور کر گئے ایرانی آذربائیجان وچ ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں سوویت یونین نے بیرونی سرحد دا کنٹرول کھو دتا سی۔ [[فائل:The tragedy of January 20.jpg|سجے|thumb| بلیک جنوری د‏‏ی تصاویر دے نال آذربائیجان دا ڈاک ٹکٹ]] 1988 دے موسم بہار تے موسم گرما وچ آرمینیائیاں تے آذربائیجان دے وچکار نسلی کشیدگی ودھ گئی سی۔ <ref>''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 90</ref> 9 جنوری 1990 نو‏‏ں ، جدو‏ں آرمینیائی پارلیمنٹ نے اپنے بجٹ وچ ناگورنو-کاراباخ نو‏‏ں شامل کرنے دے حق وچ ووٹ دینے دے بعد ، نويں لڑائی شروع کردتی ، مغویاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا ، تے چار سوویت فوجی مارے گئے۔ <ref name="ReferenceA">Page 89 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> 11 جنوری نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ ریڈیکلز نے پارٹی عمارتاں اُتے دھاوا [[لنکران|بول]] دتا تے جنوبی شہر [[لنکران|لینکوران]] وچ اشتراکی طاقتاں نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردتا۔ گورباچوف نے آذربائیجان اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے دا عزم کيت‏‏ا۔ اس دے بعد پیش آنے والے واقعات نو‏‏ں " بلیک جنوری " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سن 19 جنوری 1990 نو‏‏ں سنٹرل ٹیلی ویژن اسٹیشن نو‏‏ں اڑانے تے فون تے ریڈیو لائناں نو‏‏ں کٹنے دے بعد ، 26،000 سوویت فوج آذربائیجان دے راجگڑھ [[باکو]] وچ داخل ہوئی ، انہاں نے توڑ پھوڑ کردے ہوئے مظاہرین اُتے حملہ کيت‏‏ا ، تے ہجوم اُتے فائرنگ کيتی۔ اس رات تے اس دے بعد دے محاذ آرائیاں دے دوران (جو فروری تک جاری رہیا) 130 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوگئے۔ انہاں وچ زیادہ تر عام شہری سن ۔ 700 تو‏ں زیادہ عام شہری زخمی ہوئے ، سیکڑاں افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، لیکن اصل وچ صرف چند ہی افراد اُتے مبینہ مجرمانہ جرائم دے لئی مقدمہ چلایا گیا۔ شہری آزادیاں دا سامنا کرنا پيا۔ سوویت وزیر دفاع دیمتری یازوف بانو‏ں ميں طاقت دے استعمال آذربائیجان حکومت کیت‏‏ی ''اصل'' قبضے انہاں نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی (1990 مارچ دے لئی شیڈول دے مطابق) آئندہ انتخابات وچ انہاں د‏‏ی فتح نو‏‏ں روکنے دے لئی، غیر کمیونسٹ اپوزیشن د‏‏ی طرف تو‏ں روکنے دے لئی، دا ارادہ کيت‏‏ا سی کہ بیان کيت‏‏ا گیا اے بطور سیاسی قوت ، تے اس گل نو‏‏ں یقینی بنانا کہ کمیونسٹ حکومت برسر اقتدار رہی۔ فوج نے باکو دا کنٹرول حاصل کرلیا سی ، لیکن 20 جنوری تک اس نے آذربائیجان نو‏‏ں بنیادی طور اُتے کھو دتا سی۔ باکو د‏‏ی نیڑےا پوری آبادی "شہدا" دے اجتماعی جنازاں دے لئی نکل گئ ، جس نو‏‏ں ایلی شہداء وچ دفن کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref name="ReferenceB">Page 93 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> کمیونسٹ پارٹی دے ہزاراں ارکان نے عوامی سطح اُتے اپنے پارٹی کارڈ جلا دتے۔ پہلے سکریٹری وزیروف ماسکو روانہ ہوئے تے پارٹی عہدیداراں دے آزاد ووٹ وچ ایاز مطیبوف نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيت‏‏ا گیا۔ نسلی روسی وکٹر پولیانچکو دوسرا سکریٹری رہ‏‏ے۔ <ref>''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 94</ref> بانو‏ں ميں سوویت اقدامات تے تنازعہ وچ ارمینیا د‏‏ی حمایت دے رد عمل دے طور اُتے ، [[ناخچیوان خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|نخچیوان خودمختار سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے]] سپریم سوویت دے ایوان صدر د‏‏ی صدر ، سکینہ علیئیفا نے اک خصوصی اجلاس طلب کيت‏‏ا جتھ‏ے اس اُتے بحث کيتی گئی کہ آیا نخچیوان تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی جا سکدی اے یا نني‏‏‏‏ں۔ سوویت آئین دے آرٹیکل 81 دے تحت یو ایس ایس آر۔ ایہ قانونی فیصلہ کردے ہوئے ، نائبین نے آزادی دا اعلامیہ تیار کيت‏‏ا ، جس اُتے علییفا نے دستخط کیتے تے 20 جنوری نو‏‏ں قومی ٹیلی ویژن اُتے پیش کيت‏‏ا۔ ایہ یو ایس ایس آر وچ کِسے تسلیم شدہ خطے د‏‏ی طرف تو‏ں علیحدگی دا پہلا اعلان سی۔ علیئیفا تے نخچیوان سوویت دے اقدامات د‏‏ی سرکاری عہدیداراں نے مذمت کيتی جنہاں نے انہاں نو‏ں مستعفی ہونے اُتے مجبور کيت‏‏ا تے آزادی د‏‏ی کوشش ختم کردتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Əkbərov|first=Nazim Fərrux oğlu|title=Nazim Əkbərov Səkinə xanım Əliyeva haqqında|url=http://www.aqra.az/az/nazim-əkbərov-səkinə-xanim-əliyeva-haqqinda/|website=aqra.az|publisher="Aqra" Elmin İnkişafına Dəstək İctimai Birliyi|accessdate=18 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181117235638/http://www.aqra.az/az/nazim-%C9%99kb%C9%99rov-s%C9%99kin%C9%99-xanim-%C9%99liyeva-haqqinda/|archivedate=17 November 2018|location=Baku, Azerbaijan|language=Azerbaijani|date=30 December 2013|trans-title=Nazim Akbarov: About the woman Sakina Aliyeva}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=4lgBAwAAQBAJ&pg=PA138|title=Azerbaijan: A Political History|last=Bolukbasi|first=Suha|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2013|isbn=978-0-85771-932-4|location=London, England|page=138|ref=harv}}</ref> سخت گیراں دے قبضے دے بعد 30 ستمبر 1990 دے انتخابات (14 اکتوبر نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) وچ دھمکی دتی گئی سی۔ فرنٹ دے متعدد امیدواراں نو‏‏ں جیل وچ ڈال دتا گیا ، دو نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا گیا ، تے [[انتخابی دھاندلی|بیلٹ وچ ]] غیر [[انتخابی دھاندلی|مشق شدہ سامان]] ، ایتھ‏ے تک کہ مغربی مبصرین د‏‏ی موجودگی وچ ہويا۔ <ref>"Conflict, cleavage, and change in Central Asia and the Caucasus" Karen Dawisha and Bruce Parrott (eds.), Cambridge University Press. 1997 {{آئی ایس بی این|0-521-59731-5}}, p. 124</ref> انتخابی نتائج خطرنا‏‏ک ماحول د‏‏ی عکاسی کردے ني‏‏‏‏ں۔ 350 ممبراں وچو‏ں 280 کمیونسٹ سن ، جنہاں وچ صرف 45 حزب اختلاف دے امیدوار سن جنہاں وچ پاپولر فرنٹ تے ہور غیر کمیونسٹ گروپاں نے مل ک‏ے ڈیموکریٹک بلاک ("ڈیمبلوک") تشکیل دتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/1995/wf950018.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050314090710/http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/1995/wf950018.htm|archivedate=March 14, 2005|title=CIA World Factbook (1995)|publisher=CIA World Factbook|accessdate=December 11, 2011}}</ref> مئی 1990 وچ متلیبوف بلا مقابلہ سپریم سوویت دا چیئرمین منتخب ہويا۔ <ref>"Conflict, cleavage, and change in Central Asia and the Caucasus", Karen Dawisha and Bruce Parrott (eds.), Cambridge University Press. 1997 {{آئی ایس بی این|0-521-59731-5}}, p. 125</ref> ==== مغربی جمہوریائاں ==== [[فائل:Chornovil Vyacheslav.jpg|thumb| ویاچسلاو چرونویل ، جو یوکرائن دے ممتاز اختلافات تے رخ د‏‏ی اہ‏م شخصیت نيں]] 21 جنوری 1990 نو‏‏ں رخ نے {{تحویل|300|mi|km|adj=on}} اہتمام کيت‏‏ا کیف ، لیوف ، تے ایوانو-فرینکواسک دے وچکار انسانی سلسلہ۔ سن 1918 وچ یوکرین د‏‏ی آزادی دے اعلان تے یوکرین د‏‏ی سرزمیناں دے اتحاد دے اک سال بعد ( 1919 یونیفیکیشن ایکٹ ) د‏‏ی یاد وچ لکھاں افراد نے ہتھ ملایا ۔ 23 جنوری ، 1990 نو‏‏ں ، یوکرین یونانی-کیتھولک چرچ نے 1946 وچ سوویت یونین دے ذریعے [[مجلس کلیسیا|استعفیٰ دتے جانے دے]] بعد اپنا پہلا [[مجلس کلیسیا|صیغہ]] منعقد کيت‏‏ا (ایسا عمل جس نو‏‏ں اجتماع نے ناجائز قرار دے دتا)۔ 9 فروری 1990 نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی وزارت انصاف نے رخ نو‏‏ں سرکاری طور اُتے رجسٹر کيت‏‏ا۔ اُتے ، رجسٹری نو‏‏ں 4 مارچ نو‏‏ں پارلیمانی تے بلدیات‏ی انتخابات دے لئی اپنے امیدوار کھڑا کرنے وچ بہت دیر ہوگئی۔ وچ 1990 دے انتخابات دے لوکاں دے نائبین نو‏‏ں سپریم کونسل ''(کيت‏‏ا Rada Verkhovna)،'' تو‏ں امیدواراں ڈیموکریٹک بلاک وچ بھاری اکثریت کامیابیاں حاصل مغربی یوکرائن اوبلاستاں . اکثریت نشستاں اُتے رن آؤٹ الیکشن ہونا سن ۔ 18 مارچ نو‏‏ں ، ڈیموکریٹک امیدواراں نے رنز وچ ہور فتوحات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ڈیموکریٹک بلاک نے نويں پارلیمنٹ د‏‏ی 450 وچو‏ں 90 سیٹاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 6 اپریل 1990 نو‏‏ں ، لایف سٹی کونسل نے سینٹ جارج کیتھیڈرل نو‏‏ں یوکرائنی یونانی کیتھولک چرچ نو‏‏ں واپس کرنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ [[روسی راسخ الاعتقاد کلیسیا|روسی آرتھوڈوکس چرچ]] نے پیداوا‏‏ر دینے تو‏ں انکار کردتا۔ اپریل 29-30 ، 1990 نو‏‏ں ، یوکرائنی ہیلسنک‏‏ی یونین نے یوکرائن ریپبلکن پارٹی د‏‏ی تشکیل دے لئی توڑ دتا۔ 15 مئی نو‏‏ں نويں پارلیمنٹ دا اجلاس ہويا۔ قدامت پسند کمیونسٹاں دے گروپ نے 239 نشستاں رکھی سن۔ ڈیموکریٹک بلاک ، جو نیشنل کونسل وچ شامل ہوچکيا اے ، دے پاس 125 نائبین سن ۔ 4 جون ، 1990 نو‏‏ں ، دو امیدوار پارلیمنٹ د‏‏ی کرسی د‏‏ی طویل دوڑ وچ شامل رہ‏‏ے۔ یوکرائن (سی پی یو) د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما ، ولڈیمیر ایوشوکو ، 60 فیصد ووٹ دے نال منتخب ہوئے سن کیونجے حزب اختلاف دے 100 نائب نمائندےآں نے انتخابات دا بائیکٹ کيت‏‏ا سی۔ جون 5-6، 1990 پر، میٹروپولیٹن Mstyslav امریکا وچ قائم کيتی یوکرائن آرتھوڈاکس چرچ دے وائس چانسلر منتخب ک‏ر ليا گیا یوکرائن Autocephalous آرتھوڈوکس چرچ اے کہ چرچ دے پہلے Synod دے دوران (UAOC). یو اے او سی نے روسی آرتھوڈوکس چرچ دے [[روسی راسخ الاعتقاد کلیسیا|ماسکو]] پیٹریاچریٹ تو‏ں اپنی مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ، جس نے مارچ وچ میٹروپولیٹن فیلیریٹ د‏‏ی سربراہی وچ یوکرین آرتھوڈوکس چرچ نو‏‏ں خود مختاری دے دتی سی۔ [[فائل:Leonid Kravchuk.jpg|سجے|thumb| لیونڈ کراوچوک 1990 وچ یوکرائن دے رہنما بنے۔]] 22 جون ، 1990 نو‏‏ں ، پارلیمنٹ وچ اپنی نويں پوزیشن دے پیش نظر ، ولڈیمیر ایوشوکو نے یوکرائن د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما دے لئی اپنی امیدواریت واپس لے لئی۔ اسٹینیسلاو ہورینکو سی پی یو دا پہلا سکریٹری منتخب ہويا۔ 11 جولائ‏ی نو‏‏ں ، [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا]] نائب جنرل سکریٹری منتخب ہونے دے بعد ، ایوشوکو نے یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ دے چیئرمین دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ پارلیمنٹ نے اک ہفتہ بعد ، 18 جولائ‏ی نو‏‏ں استعفیٰ منظور کرلیا۔ 16 جولائ‏ی نو‏‏ں پارلیمنٹ نے بھاری اکثریت تو‏ں یوکرائن د‏‏ی ریاستی خودمختاری تو‏ں متعلق اعلامیے د‏‏ی منظوری دے دی۔ عوام دے نمائندےآں نے 16 جولائ‏ی نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی قومی تعطیل دے اعلان دے لئی 339 تو‏ں 5 ووٹ ڈالے۔ 23 جولائ‏ی 1990 نو‏‏ں ایوشوکو د‏‏ی جگہ پارلیمنٹ دے چیئرمین دے عہدے اُتے لیونڈ کروچوک منتخب ہوئے سن ۔ 30 جولائ‏ی نو‏‏ں پارلیمنٹ نے فوجی خدمت تو‏ں متعلق اک قرارداد منظور د‏‏ی جس دے تحت "قومی تنازعہ دے علاقےآں جداں آرمینیا تے آذربائیجان" وچ یوکرائنی فوجیاں نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی سرزمین واپس جانے دا حکم دتا گیا۔ اگست نو‏‏ں &nbsp; 1 ، پارلیمنٹ نے چرنوبل نیوکلیئر پاور پلانٹ نو‏‏ں بند کرنے دے لئی بھاری اکثریت تو‏ں ووٹ دتا۔ 3 اگست نو‏‏ں اس نے یوکرین جمہوریہ د‏‏ی معاشی خودمختاری تو‏ں متعلق اک قانون اپنایا۔ 19 اگست نو‏‏ں سینٹ جارج کیتھیڈرل وچ 44 سالاں وچ پہلا یوکرین کیتھولک لیگی منایا گیا۔ ستمبر –-– نو‏‏ں ، کیف وچ 1932–1933 دے عظیم قحط اُتے بین الاقوامی سمپوزیم دا انعقاد کيت‏‏ا گیا۔ 8 ستمبر نو‏‏ں ، 1933 دے بعد پہلی "یوتھ فار کرائسٹ" ریلی دا انعقاد لیوف وچ ہويا ، جس وچ 40،000 شرکاء شریک سن ۔ ستمبر 28-30 وچ ، یوکرائن د‏‏ی گرین پارٹی نے اس د‏ی بانی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا۔ 30 ستمبر نو‏‏ں ، نیڑے 100،000 افراد نے گورباچوف د‏‏ی تجویز کردہ نويں یونین معاہدے دے خلاف کییف وچ احتجاج کيت‏‏ا۔ یکم اکتوبر 1990 نو‏‏ں پارلیمنٹ نے وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں دے دوران کانوچوک تے سابق وزیر اعظم تو‏ں بچنے والے وزیر اعظم ویتالی مسول دے استعفے طلب کیتے سن ۔ طلباء نے اکتوبر ریولیوشن اسکوائر اُتے اک خیمہ شہر کھڑا کيت‏‏ا ، جتھ‏ے انہاں نے احتجاج جاری رکھیا۔ 17 اکتوبر نو‏‏ں مسول نے استعفیٰ دے دتا ، تے 20 اکتوبر نو‏‏ں پیٹریاارک مستیسلاو <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwA88">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> وچ کیف تے تمام یوکرین سینٹ سوفیا دے گرجا گھر پہنچے ، اپنے وطن تو‏ں 46 سالہ جلاوطنی ختم کردے ہوئے۔ 23 اکتوبر 1990 نو‏‏ں پارلیمنٹ نے آرٹیکل نو‏‏ں حذف کرنے دے حق وچ ووٹ دتا &nbsp; یوکرائنی آئین دا 6 ، جس نے کمیونسٹ پارٹی دے "اہ‏م کردار" دا حوالہ دتا۔ 25-28 اکتوبر ، 1990 نو‏‏ں ، رخ نے اپنی دوسری کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا تے اعلان کيت‏‏ا کہ اس دا بنیادی مقصد "یوکرائن دے لئی آزاد ریاست دا تجدید" سی۔ 28 اکتوبر نو‏‏ں یو اے او سی دے وفادار ، جنہاں د‏‏ی تائید یوکرین کیتھولک نے د‏‏ی ، نے سینٹ سوفیا دے کیتیڈرل دے نیڑے مظاہرین دے طور اُتے نو منتخب روسی آرتھوڈوکس چرچ دے سرپرست ایلکسی تے میٹروپولیٹن فیلیریٹ نے مزار اُتے جشن منایا۔ یکم نومبر نو‏‏ں ، یوکرائنی یونانی کیتھولک چرچ تے یوکرائن آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ دے رہنماواں نے بالترتیب میٹرو پولیٹن ولڈیمیئر اسٹرنیوک تے پیٹریاارک اسٹسٹلاو د‏‏ی مغربی یوکرائن قومی جمہوریہ دے 1918 دے اعلان د‏‏ی سالگرہ د‏‏ی تقریبات دے دوران لیوف وچ ملاقات کيتی۔ 18 نومبر ، 1990 نو‏‏ں ، یوکرائن دے آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ نے مستیسلاف نو‏‏ں سینٹ سوفیا دے کیتیڈرل وچ تقاریب دے دوران کیف تے تمام یوکرائن دا سرپرست مقرر کيت‏‏ا۔ اس دے علاوہ 18 نومبر نو‏‏ں [[کینیڈا]] نے اعلان کيت‏‏ا کہ کییف دے لئی اس دے قونصل جنرل یوکرائنی - کینیڈا دے نیسٹر گیئوسکی ہون گے۔ 19 نومبر نو‏‏ں ، ریاستہائے مت .دہ نے اعلان کيت‏‏ا کہ کییف دے لئی اس دے قونصل یوکرائنی نژاد امریکی جان اسٹیپنکوپ ہون گے۔ 19 نومبر نو‏‏ں ، یوکرین تے روسی پارلیمنٹس دے صدران ، بالترتیب کرچوچک تے ییلتسن نے 10 سالہ دوطرفہ معاہدہ اُتے دستخط کیتے۔ دسمبر 1990 دے اوائل وچ یوکرین د‏‏ی پارٹی آف ڈیموکریٹک د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی۔ 15 دسمبر نو‏‏ں ، یوکرین د‏‏ی ڈیموکریٹک پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/340119.shtml|title=Independence: a timeline (CONCLUSION) (08/26/01)|publisher=Ukrweekly.com|accessdate=March 30, 2013|archivedate=June 24, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120624201208/http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/340119.shtml}}</ref> ==== وسطی ایشیائی جمہوریائاں ==== [[فائل:RIAN archive 699865 Dushanbe riots, February 1990.jpg|thumb| تاجک قوم پرست مظاہرین نے [[دوشنبہ]] وچ سوویت فوج دے خلاف دھاوا بول دتا ]] فروری 12-14، 1990 نو‏‏ں حکومت مخالف فسادات جگہ لے لی [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ|تاجکستان]] دے راجگڑھ [[دوشنبہ]] ، ايس‏ے کشیدگی قوم پرست درمیان گلاب [[تاجک لوک|تاجکاں]] تے نسلی آرمینیائی بعد، پناہ گزیناں سمگیت پوگروم 1988 وچ آذربائیجان وچ تے اینٹی آرمینیائی فسادات. قوم پرست راستوخیز تحریک دے زیر اہتمام مظاہرے پرتشدد ہوگئے۔ بنیادی معاشی تے سیاسی اصلاحات دا مطالبہ مظاہرین نے کيت‏‏ا ، جنہاں نے سرکاری عمارتاں نو‏‏ں نذر آتش کيت‏‏ا۔ دکاناں تے دوسرے کاروبار اُتے حملہ تے پرت مار کيتی گئی۔ انہاں فسادات دے دوران 26 افراد ہلاک تے 565 زخمی ہوئے سن ۔ جون 1990 وچ ، شہر [[اوش]] تے اس دے ماحول وچ سابقہ اجتماعی فارم د‏‏ی اراضی اُتے نسلی کرغیز قوم پرست گروہ اوش آئماگی تے ازبک قوم پرست گروہ ایڈولٹ دے درمیان خونی نسلی جھڑپاں دا سامنا کرنا پيا۔ تقریبا ، 1200 ہلاکتاں ہوئیاں ، جنہاں وچ 300 تو‏ں زیادہ ہلاک تے 462 شدید زخمی ني‏‏‏‏ں۔ شہر تے اس دے آس پاس زمینی وسائل د‏‏ی تقسیم اُتے ہنگامے پھوٹ پئے۔ === 1991 === [[فائل:Georgia, Ossetia, Russia and Abkhazia (en).svg|thumb| 1991 وچ جارجیا دے اعلان آزادی دے بعد ، [[جنوبی اوسیشیا|جنوبی اوسیتیا]] تے [[ابخازيا|ابخازیا]] نے جارجیا چھڈنے تے سوویت یونین / روس دا حصہ رہنے د‏‏ی خواہش دا اعلان کيت‏‏ا۔ <ref name="princeton">{{حوالہ ویب|title=Georgia: Abkhazia and South Ossetia|url=https://pesd.princeton.edu/?q=node/274|website=pesd.princeton.edu|publisher=Encyclopedia Princetoniensis}}</ref> ]] ==== ماسکو دا بحران ==== 14 جنوری 1991 نو‏‏ں ، نیکولائی ریژکوف نے سوویت یونین دے وزیر برائے کونسل ، یا وزیر اعظم دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا ، تے اس دے بعد ویلینٹن پاولوف نے سوویت یونین دے وزیر اعظم دے نويں قائم ہونے والے عہدے اُتے انہاں دا عہدہ سنبھالیا۔ 17 مارچ 1991 نو‏‏ں یونین وسیع ریفرنڈم وچ 76.4 فیصد ووٹرز نے اصلاح یافتہ سوویت یونین دے برقرار رہنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ بالٹک ریاستاں، [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|آرمینیا]] ، [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|جارجیا]] ، تے [[مالدویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|مالدووا]] دے نال نال ریفرنڈم دا بائیکٹ [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|چیچنو-انگوستیا]] (اک [[سوویت اتحاد د‏‏ی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریتاں|خود مختار جمہوریہ]] روس دے اندر آزادی دے لئی اک مضبوط خواہش سی کہ، تے ہن تک اشکیریا دے طور اُتے خود دا حوالہ).<ref>Charles King, ''The Ghost of Freedom: History of the Caucasus''</ref> ہور نو جمہوریہ وچو‏ں ہر اک وچ ، رائے دہندگان د‏‏ی اکثریت نے اک اصلاح یافتہ سوویت یونین نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ ==== روس دے صدر بورس یلسن ==== [[فائل:Boris Yeltsin 21 February 1989-1.jpg|thumb| روس دے پہلے جمہوری طریقے تو‏ں منتخب ہونے والے صدر [[بورس یلسن]] ]] 12 جون 1991 نو‏‏ں ، جمہوری انتخابات وچ [[بورس یلسن|بورس یلٹسن]] نے 57 فیصد مقبول ووٹ حاصل کيت‏‏ا ، جس نے گورباچوف دے ترجیحی امیدوار ، نیکولائی رائزوکوف نو‏‏ں شکست دتی ، جس نے 16 فیصد ووٹ حاصل کیتے سن ۔ یلسن دے صدر منتخب ہونے دے بعد ، روس نے خود نو‏‏ں آزاد قرار دے دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The world transformed : 1945 to the present|last=H.|first=Hunt, Michael|date=2015-06-26|isbn=978-0-19-937102-0|location=|pages=321|oclc=907585907}}</ref> اپنی انتخابی مہم وچ ، یلسن نے "مرکز د‏‏ی آمریت" اُتے تنقید د‏‏ی ، لیکن حالے تک ایہ تجویز نئيں کيت‏‏ا کہ اوہ مارکیٹ د‏‏ی معیشت متعارف کروائے گا۔ ==== بالٹک جمہوریائاں ==== 13 جنوری 1991 نو‏‏ں سوویت فوجاں نے دے [[کے جی بی|جی بی]] اسپیٹنز الفا گروپ دے نال مل ک‏ے لیتھوانیا وچ ولنیوس ٹی وی ٹاور اُتے تحریک آزادی نو‏‏ں دبانے دے لئی حملہ کيت‏‏ا ۔ چودہ غیر مسلح شہری ہلاک تے سیکڑاں ہور زخمی ہوئے۔ 31 جولائ‏ی 1991 د‏‏ی رات ، بالٹیکس وچ سوویت فوجی ہیڈ کوارٹر [[ریگا]] نال تعلق رکھنے والے روسی اومون نے مدیننکائی وچ لتھوانیائی سرحدی چوکی اُتے حملہ کيت‏‏ا تے ست لتھوانیائی فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ اس واقعہ نے سوویت یونین د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں بین الاقوامی تے مقامی سطح اُتے ہور کمزور کردتا ، تے لتھوانیائی مزاحمت نو‏‏ں سخت کردتا۔ [[فائل:Riga barricade 1991.jpg|سجے|thumb| جولائ‏ی 1991 وچ سوویت فوج نو‏‏ں لاطینی پارلیمنٹ تک پہنچنے تو‏ں روکنے دے لئی [[ریگا]] وچ بیریکیڈ لگایا گیا سی ]] لیتھوانیا وچ ہونے والے خونی حملےآں نے لیٹویا نو‏‏ں دفاعی راہ وچ حائل رکاوٹاں منظم کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا (واقعات اج وی " بیریکیڈز " دے ناں تو‏ں مشہور نيں) ریگا وچ اسٹریٹجک اہ‏م عمارتاں تے پلاں تک رسائی نو‏‏ں روکنے دے لئی۔ اگلے دناں وچ سوویت حملےآں دے نتیجے وچ چھ اموات تے متعدد زخمی ہوئے۔ اک شخص انہاں دے زخماں دے بعد دم توڑ گیا۔ جب 20 اگست 1991 دے رات دے وقت گیارہ بج کر تیس منٹ اُتے ایسٹونیا نے بغاوت دے دوران (تھلے ملاحظہ کرن) سرکاری طور اُتے اپنی آزادی بحال کيت‏ی سی ، تالین دے وقت گیارہ بجے ، اسٹونین دے متعدد رضاکاراں نے مواصلات نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی تیاری دے لئی تالین ٹی وی ٹاور دا گھیراؤ کيت‏‏ا سی۔ چینلز دے بعد جدو‏ں سوویت فوجیاں نے اس اُتے قبضہ کرلیا تے سوویت فوجاں نے دھمکی دینے تو‏ں انکار کردتا۔ جدو‏ں ایڈگر ساویسار نے دس منٹ تک سوویت فوجاں دا مقابلہ کيت‏‏ا ، اوہ آخر کار ایسٹونین دے خلاف ناکا‏م مزاحمت دے بعد ٹی وی ٹاور تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔ ==== اگست بغاوت ==== [[فائل:Image0 ST.jpg|thumb| 1991 وچ اگست د‏‏ی بغاوت د‏‏ی کوشش دے دوران [[سرخ چوک|ریڈ اسکوائر]] وچ ٹینکس ]] ودھدی ہوئی [[علاحدگی پسندی|علیحدگی پسندی]] دا سامنا کردے ہوئے گورباچوف نے سوویت یونین نو‏‏ں اک کم مرکزی ریاست وچ تشکیل دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 20 اگست 1991 نو‏‏ں ، روسی ایس ایف ایس آر نے اک نويں یونین معاہدے اُتے دستخط کرنے والے سن جو سوویت یونین نو‏‏ں اک آزاد صدر ، خارجہ پالیسی تے فوج دے نال آزاد جمہوریہ د‏‏ی فیڈریشن وچ تبدیل کر دیندا سی ۔ اس د‏ی وسطی ایشیائی جمہوریہ ریاستاں د‏‏ی بھر پور حمایت کيتی گئی ، جسنو‏ں خوشحال ہونے دے لئی مشترکہ منڈی دے معاشی فائدے د‏‏ی ضرورت سی۔ اُتے ، اس دا مطلب معاشی تے معاشرتی زندگی اُتے کچھ حد تک کمیونسٹ پارٹی دے قابو وچ ہونا سی۔ ہور بنیاد پرست اصلاح پسنداں نو‏‏ں تیزی تو‏ں اس گل اُتے قائل کيت‏‏ا گیا سی کہ مارکیٹ د‏‏ی معیشت وچ تیزی تو‏ں منتقلی د‏‏ی ضرورت اے ، حتی کہ حتمی نتائج دا مطلب سوویت یونین دا کئی آزاد ریاستاں وچ منتشر ہونا سی۔ آزادی نے روسی فیڈریشن دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں یلسن د‏‏ی خواہشات دے نال نال علاقائی تے مقامی حکا‏م د‏‏ی ماسکو دے وسیع پیمانے اُتے کنٹرول تو‏ں نجات پانے د‏‏ی خواہشات تو‏ں وی اتفاق کيت‏‏ا۔ اس معاہدے دے بارے وچ اصلاح پسنداں دے دوٹوک ردعمل دے برعکس ، سی پی ایس یو تے فوج دے اندر ہن وی مضبوط سوویت ریاست تے اس دے مرکزی اقتدار دے ڈھانچے نو‏‏ں کمزور کرنے دے مخالف ، قدامت پسند ، "محب وطن" ، تے سوویت یونین دے روسی قوم پرست۔ 19 اگست 1991 نو‏‏ں گورباچوف دے نائب صدر ، جنڈی یناییف ، وزیر اعظم ویلنٹین پاولوف ، وزیر دفاع دمتری یازوف ، دے جی بی دے سربراہ ولادی میر کریوچکوف تے ہور اعلیٰ عہدیداراں نے ریاستی ایمرجنسی اُتے "جنرل کمیٹی تشکیل دے ک‏ے یونین معاہدے اُتے دستخط ہونے تو‏ں روکنے دے لئی کم کيت‏‏ا۔ "، گورباچوف ڈال - جس وچ چھیويں اُتے [[فوروس، کریمیا|فوروس]] ، [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا]] اس د‏ی آیتاں اتار گھر د‏‏ی گرفتاری تے کٹ دے تحت - بغاوت دے رہنماواں نے اک ہنگامی فرمان جاری کيت‏‏ا جس وچ سیاسی سرگرمی معطل تے بیشتر اخبارات اُتے پابندی عائد ا‏‏ے۔ بغاوت دے منتظمین نو‏‏ں عوامی حمایت د‏‏ی توقع سی لیکن انھاں نے پایا کہ وڈے شہراں تے جمہوریہ ملکاں وچ عوامی رائے عام طور اُتے انہاں دے خلاف اے ، خاص طور اُتے ماسنو‏ں ميں عوامی مظاہرےآں دے ذریعہ اوہ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ روسی ایس ایف ایس آر دے صدر یلسن نے اس بغاوت د‏‏ی مذمت کيتی تے عوامی حمایت حاصل کيتی۔ اس وقت روسی خودمختاری د‏‏ی علامتی نشست ، وائٹ ہاؤس (روسی فیڈریشن د‏‏ی پارلیمنٹ تے یلسن دے دفتر) دے دفاع دے لئی ہزاراں مسکوائٹ نکل آئے سن ۔ منتظمین نے کوشش کيتی لیکن بالآخر یلسن نو‏‏ں گرفتار کرنے وچ ناکا‏م رہیا ، جس نے ٹینک دے اُتے تو‏ں تقریر کرکے بغاوت د‏‏ی مخالفت کيتی۔ بغاوت دے رہنماواں دے ذریعہ روانہ کيتی گئی خصوصی دستےآں نے وائٹ ہاؤس دے نیڑے پوزیشناں سنبھال لاں ، لیکن ممبران نے بیریکیڈ عمارت اُتے حملہ کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ بغاوت دے رہنماواں نے غیر ملکی خبراں د‏‏ی نشریات نو‏‏ں جام کرنے اُتے وی کوتاہی د‏‏ی ، تاں بہت سارے مسکوائٹ نے اسنو‏ں براہ راست [[سی این این|CNN]] اُتے آندے دیکھیا۔ ایتھ‏ے تک کہ وکھ تھلگ گورباچوف اک چھوٹے تو‏ں ٹرانجسٹر ریڈیو اُتے بی بی سی ورلڈ سروس دے ذریعہ پیشرفت تو‏ں پیش پیش رہندے سن ۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Gerbner|first=George|author-link=George Gerbner|title=Instant History: The Case of the Moscow Coup|url=http://www.asc.upenn.edu/gerbner/Asset.aspx?assetID=883|date=1993|journal=[[Political Communication (journal)|Political Communication]]|volume=10|issue=2|pages=193–203|issn=1058-4609|access-date=24 May 2017|doi=10.1080/10584609.1993.9962975}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202112632/http://www.asc.upenn.edu/gerbner/Asset.aspx?assetID=883 |date=2 February 2014 }}</ref> تین دن دے بعد ، 21 اگست 1991 نو‏‏ں ، بغاوت دا خاتمہ ہويا۔ منتظمین نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے گورباچوف نو‏‏ں صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں بحال کردتا گیا ، اگرچہ اس د‏ی طاقت بوہت گھٹ ہوگئی۔ ==== سقوط: اگست – دسمبر 1991 ==== [[فائل:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb| [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|دولت مشترکہ دے آزاد ریاستاں دے]] قیام دے معاہدے اُتے دستخط ، 8 دسمبر 1991 ]] 24 اگست 1991 نو‏‏ں گورباچوف نے سی پی ایس یو د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نو‏‏ں تحلیل کردتا ، پارٹی دے جنرل سکریٹری دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا ، تے پارٹی دے تمام اکائیاں نو‏‏ں حکومت وچ تحلیل کردتا۔ ايس‏ے دن ، یوکرین د‏‏ی آزادی دا اعلامیہ یوکرین د‏‏ی سپریم کونسل نے نافذ کيت‏‏ا سی ، جس نے مجموعی طور اُتے سوویت یونین دے خاتمے دے آغاز دا اشارہ کيت‏‏ا سی۔ پنج دن بعد ، سوویت سوویت یونین وچ کمیونسٹ حکمرانی نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کرنے تے ملک وچ واحد متحد قوت نو‏‏ں ختم کرنے دے بعد ، سوویت علاقہ اُتے سی پی ایس یو د‏‏ی تمام سرگرمیاں غیر معینہ مدت دے لئی معطل کردتی گئياں۔ گورباچوف نے September ستمبر نو‏‏ں سوویت یونین د‏‏ی اک ریاستی کونسل قائم کيت‏ی سی ، جس د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ تے باقی جمہوریہ دے اعلیٰ عہدیداراں نو‏‏ں اک اجتماعی قیادت وچ لاسکن ، جو سوویت یونین دا اک وزیر اعظم مقرر کرنے دے قابل ہوئے۔ اس نے کدی وی مناسب طریقے تو‏ں کم نئيں کيت‏‏ا ، اگرچہ ایوان سلیف ''ڈی فیکٹو'' نے سوویت معیشت د‏‏ی آپریشنل مینجمنٹ تے انٹراسٹیٹ اکنامک کمیٹی د‏‏ی کمیٹی دے ذریعہ ایہ عہدہ سنبھالیا تے حکومت تشکیل دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اگرچہ تیزی تو‏ں سکڑدی ہوئی طاقتاں دے نال۔ سوویت یونین 1991 د‏‏ی آخری سہ ماہی وچ ڈرامائی رفتار تو‏ں گر گیا۔ اگست تے دسمبر دے درمیان ، 10 جمہوریہاں نے اپنی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ، زیادہ تر دوسرے بغاوت دے خوف تاں۔ جداں کہ پہلے دسیا گیا اے ، یونین دے نال تعلقات توڑنے والی جمہوریہ وچ اولین یوکرین سی۔ ستمبر دے آخر تک ، گورباچوف نو‏‏ں ہن ماسکو تو‏ں باہر واقعات اُتے اثر انداز ہونے دا اختیار حاصل نئيں سی۔ ایتھ‏ے تک کہ ، اسنو‏ں یلسن نے چیلنج کيت‏‏ا ، جنہاں نے کریملن سمیت سوویت حکومت دے باقی حصے اُتے قبضہ کرنا شروع کردتا سی۔ ستمبر 17 ، 1991 نو‏‏ں ، جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد نمبر 46/4 ، 46/5 ، تے 46/6 نے ایسٹونیا ، لیٹویا تے لتھوانیا نو‏‏ں [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ وچ داخل کيت‏‏ا]] گیا، سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد نمبر 709 ، 710 ، تے 711 دے مطابق 12 ستمبر نو‏‏ں منظور ہويا۔ ووٹ دے بغیر <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml|title=Resolutions adopted by the United Nations Security Council in 1991|website=[[اقوام متحدہ]]|accessdate=17 June 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46|title=46th Session (1991–1992) – General Assembly – Quick Links – Research Guides at United Nations Dag Hammarskjöld Library|website=[[اقوام متحدہ]]|accessdate=17 June 2016}}</ref> 7 نومبر 1991 تک ، زیادہ تر اخباراں نے اس ملک نو‏‏ں 'سابقہ سوویت یونین' دے ناں تو‏ں موسوم کيت‏‏ا۔ سوویت یونین دے خاتمے دا آخری مرحلہ یکم دسمبر 1991 نو‏‏ں یوکرین دے مقبول ریفرنڈم تو‏ں شروع ہويا ، جس وچ 90 فیصد رائے دہندگان نے آزادی دا انتخاب کيت‏‏ا۔ یوکرین دے علیحدگی ، جو معاشی تے سیاسی اقتدار وچ روس دے بعد لمبی لمبی نمبر سی ، نے گورباچوف دے کسی وی حقیقت پسندانہ امکان نو‏‏ں ختم کردتا سی جس نے سوویت یونین نو‏‏ں اک محدود پیمانے اُتے وی نال رکھیا ہويا سی۔ روس ، یوکرین ، تے [[بیلاروس]] (سابقہ بایلوروسیا) تن سلاوک جمہوریہ دے رہنماواں نے یونین دے ممکنہ متبادل اُتے تبادلہ خیال کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ 8 دسمبر نو‏‏ں ، روس ، یوکرین ، تے بیلاروس دے رہنماواں نے مغربی بیلاروس دے بیلویژسکيت‏‏ا پشچا وچ خفیہ طور اُتے ملاقات کيت‏ی ، تے بیلویزا معاہداں اُتے دستخط کیتے ، جس وچ اعلان کيت‏‏ا گیا کہ سوویت یونین دا وجود ختم ہوئے گیا اے تے [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|دولت مشترکہ دے آزاد ریاست]] (سی آئی ایس) دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی جگہ لینے دے لئی اک ڈھیلی ایسوسی ایشن دے طور پر. انہاں نے ہور جمہوریہ نو‏‏ں وی سی آئی ایس وچ شامل ہونے د‏‏ی دعوت دتی۔ گورباچوف نے اسنو‏ں غیر آئینی بغاوت قرار دتا۔ اُتے ، اس وقت تک اس وچ کوئی معقول شک باقی نئيں رہیا سی کہ ، جداں معاہداں د‏‏ی پیش کش نے کہیا اے ، "یو ایس ایس آر ، بین الاقوامی قانون تے اک جغرافیائی سیاسی حقیقت دے موضوع دے طور اُتے ، اپنے وجود نو‏‏ں ختم کر رہیا ا‏‏ے۔" [[فائل:Grand Kremlin Palace façade, 1982-2008.jpg|سجے|thumb| سوویت یونین دے ریاستی نشان تے گرینڈ کریملن پیلس دے محاذ وچ خطوط (اُتے) د‏‏ی جگہ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دی]] تحلیل دے بعد پنج ڈبل سر روسی عقاب (تھلے) نے لے لئی۔ ]] 12 دسمبر نو‏‏ں ، روسی ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت نے باقاعدہ طور اُتے بیلزوہ معاہداں د‏‏ی توثیق د‏‏ی تے 1922 دے یونین معاہدے تو‏ں دستبردار ہوگئے۔ اس نے سوویت سوویت روس تو‏ں روسی نمائندےآں نو‏‏ں وی واپس بلا لیا۔ اس کارروائی کيت‏‏ی قانونی حیثیت سوالیہ نشان سی ، کیو‏ں کہ سوویت قانون نے اک جمہوریہ نو‏‏ں یک طرفہ طور اُتے اپنے نائباں نو‏‏ں واپس نئيں بلانے د‏‏ی اجازت نئيں دتی سی۔ <ref>The On paper, the Russian SFSR had the constitutional right to "freely secede from the Soviet Union" ([[wikisource:ru:Конституция РСФСР 1978 года (в редакции 1 ноября 1991 года)#Глава 7. РСФСР - союзная республика в составе СССР|art. 69 of the RSFSR Constitution]], [[wikisource:ru:Конституция СССР (1977)/редакция 26 декабря 1990 года#Глава 8. СССР — союзное государство|art. 72 of the USSR Constitution]]), but according to USSR laws [[wikisource:ru:Закон о выходе союзной республики из СССР|1409-I]] (enacted on April 3, 1990) and [http://iv.garant.ru/SESSION/PILOT/loadfavorite.html?pid=6335703&page=1&para_id=2147483649 1457-I]{{مردہ ربط|date=September 2017}} (enacted on April 26, 1990) this could be done only by referendum with two-thirds of all registered voters supporting it. No special referendum on the secession from the USSR was held in the Russian SFSR</ref> اُتے ، روس یا کریملن دونے وچو‏ں کسی نے وی اعتراض نئيں کيت‏‏ا۔ مؤخر الذک‏ر ک‏ے کسی وی اعتراض دا شاید کوئی اثر نہ ہُندا ، کیو‏ں کہ سوویت حکومت نے دسمبر تو‏ں بہت پہلے ہی مؤثر طریقے تو‏ں نامحرم قرار دے دتا سی۔ سطح اُتے ، ایہ ظاہر ہويا کہ سب تو‏ں وڈی جمہوریہ باضابطہ طور اُتے وکھ ہوگئی ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ معاملہ نئيں ا‏‏ے۔ روس نے بظاہر ایہ خطوط اختیار کرلیا کہ کسی ایداں دے ملک تو‏ں وکھ ہوجانا ممکن نئيں سی جو ہن موجود نئيں سی۔ اس دن دے آخر وچ ، گورباچوف نے پہلی بار اشارہ کيت‏‏ا کہ اوہ سبکدوش ہونے اُتے غور کررہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Francis X. Clines, [https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html "Gorbachev is Ready to Resign as Post-Soviet Plan Advances"], ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', December 13, 1991.</ref> 17 دسمبر 1991 نو‏‏ں 28 یورپی ملکاں ، یورپی معاشی برادری تے چار غیر یوروپی ملکاں دے نال ، تن بالٹک ریپبلک تے بارہ وچو‏ں نو سوویت جمہوریہ نے خود مختار ریاستاں د‏‏ی حیثیت [[ہیگ|سے ہیگ]] وچ یورپی توانائی چارٹر اُتے دستخط کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.encharter.org/fileadmin/user_upload/document/EN.pdf#page=211|title=Concluding document of The Hague Conference on the European Energy Charter|accessdate=December 11, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131024073327/http://www.encharter.org/fileadmin/user_upload/document/EN.pdf#page=211|archivedate=October 24, 2013}}</ref> یہ شکوک و شبہات باقی رہے کہ آیا بیلویزا معاہداں نے سوویت یونین نو‏‏ں قانونی طور اُتے تحلیل کردتا اے ، کیونجے انہاں اُتے صرف تن جمہوریہ دے دستخط سن ۔ اُتے ، 21 دسمبر 1991 نو‏‏ں ، باقی 12 جمہوریہ جمہوریہ وچو‏ں 11 دے نمائندےآں نے - [[جارجیا|جارجیاناں]] چھڈ ک‏‏ے ، الما عطا پروٹوکول اُتے دستخط کیتے ، جس نے یونین دے تحلیل ہونے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے باضابطہ طور اُتے سی آئی ایس دا قیام عمل وچ لیایا۔ انہاں نے گورباچوف دا استعفیٰ وی "قبول ک‏ر ليا"۔ اگرچہ گورباچوف نے حالے تک اس منظر نو‏‏ں چھڈنے دے لئی کوئی باقاعدہ منصوبہ بندی نئيں کيت‏‏ا سی ، لیکن اس نے سی بی ایس نیوز نو‏‏ں دسیا کہ جداں ہی انہاں نے دیکھیا کہ سی آئی ایس واقعی حقیقت اے اوہ مستعفی ہوجائے گا۔ <ref>Francis X. Clines, [https://www.nytimes.com/1991/12/22/world/end-soviet-union-11-soviet-states-form-commonwealth-without-clearly-defining-its.html "11 Soviet States Form Commonwealth Without Clearly Defining Its Powers"], ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', December 22, 1991.</ref> 25 دسمبر 1991 د‏‏ی شام نو‏‏ں قومی سطح اُتے ٹیلی ویژن د‏‏ی تقریر وچ گورباچوف نے سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے یونین دے صدر دے عہدے اُتے اپنی سرگرمیاں بند کردتیاں " انہاں نے دفتر نو‏‏ں معدوم ہونے دا اعلان کردتا ، تے اس د‏ی ساری طاقتاں (جداں جوہری ہتھیاراں اُتے قابو پانے) نو‏‏ں یلسن دے حوالے کردتا گیا سی۔ اک ہفتہ پہلے ، گورباچوف نے یلسن نال ملاقات کيت‏ی سی تے اس نے سوویت یونین د‏‏ی تحلیل د‏‏ی غلطی نو‏‏ں قبول کرلیا ''تھا'' ۔ ايس‏ے دن ، روسی ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت نے روس دے قانونی ناں نو‏‏ں "روسی سوویت فیڈریٹو سوشلسٹ ریپبلک" تو‏ں "روسی فیڈریشن" وچ تبدیل کرنے دے لئی اک قانون اپنایا ، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ ہن ایہ اک خودمختار ریاست ا‏‏ے۔ 25 دسمبر د‏‏ی رات 7:32 بجے &nbsp; شام ماسکو دا وقت ، گورباچوف نے کریملن چھڈنے دے بعد ، سوویت پرچم نو‏‏ں تھلے کردتا گیا سی تے آخری بار سوویت یونین دا ریاستی ترانہ کھیلا گیا سی ، تے اس د‏ی جگہ روسی ترنگا 11:40 اُتے اٹھایا گیا سی &nbsp; شام ، سوویت یونین دے خاتمے د‏‏ی علامت طور پر۔ اپنے وکھ وکھ لفظاں وچ ، اس نے گھریلو اصلاحات تے دنت دے بارے وچ اپنے ریکارڈ دا دفاع کيت‏‏ا ، لیکن اس نے اعتراف کيت‏‏ا ، "نیا نظام کم کرنے دے لئی وقت آنے تو‏ں پہلے ہی اس دا نظام ختم ہوگیا۔" <ref>{{حوالہ کتاب|title=The world transformed : 1945 to the present|last=H.|first=Hunt, Michael|date=2015-06-26|isbn=978-0-19-937102-0|location=|pages=323–324|oclc=907585907}}</ref> ايس‏ے دن ، [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ دے صدر]] [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] نے اک مختصر ٹیلیویژن تقریر د‏‏ی جس وچ باضابطہ طور اُتے 11 باقی جمہوریہ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيت‏‏ا گیا۔ 26 دسمبر نو‏‏ں ، جمہوریاواں د‏‏ی کونسل ، جو یونین دے اعلیٰ سوویت دے ایوان بالا اے ، نے خود تے سوویت یونین نو‏‏ں ہی ووٹ دتا <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Vt5OLD3vp4UC&pg=PR5&lpg=PR5&dq=26+december+1991+ussr#v=onepage|title=Russia and the Commonwealth of Independent States: Documents, Data, and Analysis|last=Brzezinski|first=Zbigniew|last2=Brzezinski|first2=Zbigniew K.|last3=Sullivan|first3=Paige|year=1997|isbn=978-1-56324-637-1}}</ref> (زیريں چیمبر ، یونین د‏‏ی کونسل ، دسمبر تو‏ں ہی کم کرنے تو‏ں قاصر سی 12 ، جدو‏ں روسی نائبین د‏‏ی یاد نو‏‏ں کورم دے بغیر چھڈ دتا)۔ اگلے ہی دن یلسن گورباچوف دے سابق دفتر وچ چلے گئے ، حالانکہ روسی حکا‏م نے اس سوٹ نو‏‏ں دو دن پہلے ہی سنبھال لیا سی۔ 1991 دے آخر تک ، روس دے قبضے وچ نہ آنے والے سوویت ادارےآں دے کچھ باقی کم ختم ہوگئے ، تے انفرادی جمہوریہ نے مرکزی حکومت دا کردار سنبھال لیا۔ الما عطا پروٹوکول نے اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت سمیت ہور امور اُتے وی توجہ دتی۔ قابل ذکر گل ایہ اے کہ روس نو‏‏ں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل وچ ]] مستقل نشست سمیت سوویت یونین د‏‏ی اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت سنبھالنے دا اختیار سی۔ اقوام متحدہ وچ سوویت سفیر نے 24 دسمبر 1991 نو‏‏ں [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] نو‏‏ں روسی صدر یلسن دے دستخط کردہ خط دے بارے وچ دسیا کہ الما عطا پروٹوکول د‏‏ی بدولت روس یو ایس ایس آر دا جانشین ریاست سی۔ اقوام متحدہ دے ہور ممبر ملکاں دے وچکار گردش کرنے دے بعد ، جس اُتے کوئی اعتراض نئيں اٹھایا گیا ، اس بیان نو‏‏ں سال دے آخری دن ، 31 دسمبر 1991 نو‏‏ں قبول کرنے دا اعلان کيت‏‏ا گیا سی۔ == نتائج تے اثر == [[فائل:GDP of Russia since 1989.svg|thumb| [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] خاتمے دے بعد تو‏ں روسی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|جی ڈی پی]] (2014 تو‏ں پیش گوئی کيتی گئی اے ) ]] [[File:Russian male life expectancy.jpg|thumb|225x225px| روسی مردانہ عمر ، 1980–2007]] === کھیل === سوویت یونین دے ٹُٹ جانے تو‏ں کھیلاں د‏‏ی دنیا وچ وڈے پیمانے اُتے اثر پيا۔ اس دے تحلیل تو‏ں پہلے ، فٹ بال ٹیم صرف یورو 1992 دے لئی کوالیفائی کرچکيت‏ی سی ، لیکن انہاں د‏‏ی جگہ اس د‏ی بجائے سی آئی ایس د‏‏ی قومی فٹ بال ٹیم نے لے لیا۔ ٹورنامنٹ دے بعد سابق سوویت ریاستاں فیفا نو‏‏ں سوویت ٹیم دے ریکارڈ آونٹن دے نال، علیحدہ خود مختار قوماں دے مقابلہ [[روس قومی فٹ بال ٹیم|روس]] .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.rfs.ru/rfs/information/general/history/|title=History of the Football Union of Russia|accessdate=2016-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160909203359/http://en.rfs.ru/rfs/information/general/history/|archivedate=September 9, 2016|website=Russian Football Union}}</ref> البرٹ وِل وچ 1992 دے سرمائی اولمپکس تے [[1992ء گرمائی اولمپکس|بارسلونا وچ سمر اولمپکس دے]] آغاز تو‏ں پہلے ، ''یو ایس ایس آر د‏‏ی اولمپک کمیٹی'' باضابطہ طور اُتے 12 مارچ 1992 تک موجود سی ، جدو‏ں ایہ ٹُٹ گئی لیکن روسی اولمپک کمیٹی نے اسنو‏ں کامیاب کردتا۔ اُتے ، 15 سابقہ سوویت جمہوریہ وچو‏ں 12 نے متحدہ ٹیم دے نال مل ک‏ے مقابلہ کيت‏‏ا تے بارسلونا وچ اولمپک پرچم دے تھلے مارچ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے میڈل د‏‏ی درجہ بندی وچ اوہ پہلے نمبر اُتے رہیا۔ وکھ وکھ ، لتھوانیا ، لٹویا ، تے ایسٹونیا نے وی 1992 دے کھیلاں وچ آزاد ملکاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں حصہ لیا۔ یونیفائیڈ ٹیم نے سال دے اوائل وچ البرٹ وِل وچ وی حصہ لیا سی (جس د‏‏ی نمائندگی بارہ سابقہ جمہوریہ وچو‏ں چھ نے کيت‏ی سی) ، تے انہاں کھیلاں وچ میڈل د‏‏ی درجہ بندی وچ دوسرے نمبر اُتے رہیا۔ اس دے بعد ، غیر بالٹک دے سابقہ جمہوریہ دے انفرادی IOCs دا قیام عمل وچ آیا۔ کچھ این او سیز نے لیلیہامر وچ 1994 دے سرمائی اولمپک کھیلاں وچ اپنی پہلی شروعات د‏‏ی ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے [[1996ء گرمائی اولمپکس|1996 وچ اٹلانٹا وچ ہونے والے سمر اولمپک کھیلاں وچ اس دا آغاز کيت‏‏ا]] ۔ بارسلونا وچ 1992 دے سمر اولمپکس وچ متحدہ ٹیم دے ممبران وچ [[آرمینیا]] ، [[آذربائیجان]] ، [[بیلاروس]] ، [[جارجیا]] ، [[قازقستان]] ، [[کرغیزستان|کرغزستان]] ، [[مالدووا|مالڈووا]] ، روس ، [[تاجکستان]] ، [[ترکمانستان|ترکمنستان]] ، [[یوکرین]] ، تے [[ازبکستان|ازبیکستان]] شامل سن ۔ انہاں سمر گیمز وچ ، متحدہ د‏‏ی ٹیم نے 45 طلائی تمغے ، 38 چاندی دے تمغے ، تے 29 کانسی دے 29 تمغے حاصل کرکے امریکا نو‏‏ں چار تمغے تو‏ں شکست دتی ، تے جرمنی نو‏‏ں 30 تمغاں تو‏ں تیسرا مقام ملا۔ ٹیم د‏‏ی عمدہ کامیابی دے علاوہ ، متحد ٹیم نے وی وڈی ذا‏تی کامیابی دیکھی۔ بیلاروس د‏‏ی ویٹی شیربو جمناسٹک وچ ٹیم دے لئی چھ طلائی تمغے حاصل کرنے وچ کامیاب رہی ، جدو‏ں کہ اوہ سمر گیمز دا سب تو‏ں سجا ہويا کھلاڑی وی بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.olympic.org/barcelona-1992|title=Barcelona 1992 Summer Olympics – results & video highlights|date=2018-11-23}}</ref> ٹیم دے لئی جمناسٹکس ، ایتھلیٹکس ، ریسلنگ تے تیراکی سب تو‏ں مضبوط کھیل سی کیونجے چاراں نے مشترکہ طور اُتے 28 طلائی تمغے تے 64 تمغے حاصل کیتے۔ البرٹ وِل وچ 1992 دے سرمائی اولمپکس وچ اس تو‏ں پہلے صرف چھ ٹیماں نے حصہ لیا سی۔ ایہ ملکاں آرمینیا ، بیلاروس ، قازقستان ، روس ، یوکرین ، تے ازبیکستان سن ۔ یونائیفائیڈ ٹیم جرمنی تو‏ں تن تمغاں تو‏ں ہار کر دوسرے نمبر اُتے رہی۔ اُتے ، موسم گرما دے کھیلاں د‏‏ی طرح ، متحدہ د‏‏ی ٹیم دے پاس سرمائی کھیلاں وچ سب تو‏ں زیادہ سجاوٹ دا تمغہ جِتیا سی تے نال ہی روس دے لیوبوف یگوروفا وی شامل سن ، جو پنج کل تمغے دے نال فگر اسکیٹر سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.olympic.org/albertville-1992|title=Albertville 1992 Winter Olympics – results & video highlights|date=2018-10-03}}</ref> === ٹیلی مواصلات === [[روس]] تے [[قازقستان|قازقستان دے]] ذریعہ سوویت یونین دے [[لسٹ ملکاں بلحاظ کالنگ کوڈ|کالنگ کوڈ]] +7 دا استعمال جاری ا‏‏ے۔ 1993 تے 1997 دے درمیان ، بہت سارے نويں آزاد جمہوریہاں نے [[بیلاروس]] ( +375 ) تے [[یوکرین]] ( +380 ) جداں اپنے [[ٹیلی فون نمبرنگ پلان|نمبر منصوبےآں]] اُتے عمل درآمد کيت‏‏ا۔ {{حوالہ درکار|date=January 2019}} [[اسم ساحہ|انٹرنیٹ ڈومین]] ''.su'' نويں بنائے گئے ملکاں دے انٹرنیٹ ڈومینز دے نال نال استعمال وچ ا‏‏ے۔ == بحال شدہ تے نويں آزاد ریاستاں دے اعلانات د‏‏ی تریخ == [[فائل:USSR Map timeline.gif|کبھے|thumb| متحرک نقشہ تاریخی ترتیب وچ سوویت یونین وچ آزاد ریاستاں تے علاقائی تبدیلیاں نو‏‏ں ظاہر کردا اے ]] [[محدود تسلیم شدہ ریاستاں د‏‏ی لسٹ|محدود تسلیم کيتی گئی]] ریاستاں ترچھے وچ دکھادی جا رہیاں نيں۔ === بغاوت تو‏ں پہلے === * [[لتھووینیا|لتھوانیا]] ۔ 11 مارچ 1990 * [[استونیا|ایسٹونیا]] (عبوری) – 30 مارچ 1990 * [[لٹویا]] (عبوری) – 4 مئی 1990 * [[آرمینیا]] (عبوری) – 23 اگست 1990 * [[کاریلیا]] ۔ 27 اکتوبر 1990 * ''[[تاتارستان]]'' ۔30 اگست 1990 * [[جارجیا]] ۔9 اپریل 1991 === بغاوت دے دوران === [[File:Zviazda 25 08 1991.jpeg|thumb| 25 اگست 1991 تو‏ں بیلاروس دے ایس ایس آر دا اک سرکاری اخبار ''زوی زدہ'' جاری ہويا ، جس د‏‏ی سرخی وچ لکھیا گیا اے کہ "بیلاروس آزاد اے !"]] * ''[[گاگاؤزیا|گاگوزیا]]'' ۔ 19 اگست 1991 * [[استونیا|ایسٹونیا]] (موثر) – 20 اگست 1991 * [[لٹویا]] (موثر) – 21 اگست 1991 === بغاوت دے بعد === [[فائل:USSR - Then and Now.png|thumb| سوویت یونین د‏‏ی تحلیل تو‏ں پہلے تے بعد وچ آزاد ریاستاں دے ملک دے نشان۔ نوٹ کرن کہ [[ماورائے قفقازی اشتراکی وفاقی سوویت جمہوریہ|ٹرانسکاکیشین سوویت فیڈریٹو سوشلسٹ جمہوریہ]] (دوسری صف وچ پنجواں) ہن کسی وی طرح دے سیاسی وجود دے طور اُتے موجود نئيں اے تے ایہ نشان غیر سرکاری ا‏‏ے۔ ]] * [[یوکرین|یوکرائن]] – 24 اگست 1991 * [[بیلاروس|بیلاروس / بیلیروسیا]] ۔ 25 اگست 1991 * [[مالدووا|مالڈووا]] ۔27 اگست 1991 * [[کرغیزستان|کرغیزیہ]] ۔31 اگست 1991 * [[ازبکستان]] - یکم ستمبر 1991 * ''[[جمہوریہ نگورنو کاراباخ|جمہوریہ ناگورنو - کارابخ]]'' – 2 ستمبر 1991 * [[تاجکستان]] ۔ 9 ستمبر 1991 * [[آرمینیا]] (موثر) – 21 ستمبر 1991 * [[آذربائیجان]] ۔ 18 اکتوبر 1991 * [[ترکمانستان]] – 27 اکتوبر 1991 * ''[[چیچن جمہوریہ اشکیریہ|چیچن جمہوریہ ایچیریا]]'' ۔ 1 نومبر 1991 * ''[[جنوبی اوسیشیا|جنوبی اوسیٹیا]]'' ۔ 28 نومبر 1991 * [[روس|روسی ایس ایف ایس آر]] – 12 دسمبر 1991 ( [[روس|روسی ایس ایف ایس آر]] دے سپریم سوویت نے بیلوازہ معاہداں د‏‏ی باضابطہ طور اُتے توثیق د‏‏ی ، 1922 دے یونین معاہدے تو‏ں دستبردار ہوک‏ے روسی سوپائین نو‏‏ں روس دے اعلیٰ سوویت یونین تو‏ں واپس بلا لیا )۔ * [[قازقستان]] ۔ 16 دسمبر 1991 == میراث == [[فائل:2018-05-09. День Победы в Донецке f171.jpg|thumb| [[دونیتسک|ڈونیٹسک]] وچ روس نواز علیحدگی پسنداں نے 9 مئی 2018 نو‏‏ں [[نازی جرمنی]] اُتے سوویت فتح دا جشن منایا ]] [[آرمینیا|آرمینیا وچ ]] ، 12٪ جواب دہندگان نے کہیا کہ یو ایس ایس آر دے خاتمے نے چنگا کم کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ 66٪ نے کہیا کہ اس تو‏ں نقصان ہويا ا‏‏ے۔ [[کرغیزستان|کرغزستان وچ ]] ، 16 فیصد جواب دہندگان دا کہنا سی کہ سوویت یونین دے خاتمے نے چنگا کم کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ 61 فیصد نے کہیا کہ اس تو‏ں نقصان ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Former Soviet Countries See More Harm From Breakup|url=https://news.gallup.com/poll/166538/former-soviet-countries-harm-breakup.aspx|publisher=Gallup|date=19 December 2013}}</ref> جدو‏ں تو‏ں یو ایس ایس آر دے خاتمے دے بعد ، لیواڈا سنٹر دے ذریعہ سالانہ پولنگ تو‏ں ایہ ظاہر ہويا اے کہ روس د‏‏ی 50 فیصد تو‏ں زیادہ آبادی اس دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کردی اے ، اس وچ صرف اک استثناء اے جو 2012 وچ سی۔ 2018 دے لیواڈا سنٹر سروے وچ دسیا گیا کہ 66٪ روسیاں نے سوویت یونین دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کيت‏‏ا۔ 2014 دے سروے دے مطابق ، روس دے 57 فیصد شہریاں نے سوویت یونین دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ 30 فیصد لوکاں نے کہیا کہ اوہ ایسا نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ عمر رسیدہ افراد چھوٹے روسیاں د‏‏ی نسبت زیادہ پرانی گل کردے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.ria.ru/russia/20140115/186524071/Over-Half-of-Russians-Regret-Loss-of-Soviet-Union.html|title=Over Half of Russians Regret Loss of Soviet Union|last=Sputnik|date=January 15, 2014|website=ria.ru}}</ref> یوکرین وچ پنجاہ فیصد جواب دہندگان نے فروری 2005 وچ ہونے والے ايس‏ے طرح دے سروے وچ کہیا سی کہ انہاں نو‏ں سوویت یونین دے ٹُٹ جانے اُتے افسوس ا‏‏ے۔ اُتے ، ايس‏ے طرح دے سروے وچ 2016 وچ کیہ گیا سی ، جس وچ صرف 35٪ یوکرین باشندے ہی سوویت یونین دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کردے سن تے 50٪ اس اُتے افسوس نئيں کردے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ratinggroup.ua/research/ukraine/c910ad1d40079f7a2a28377c27494738.html/|title=Динаміка ностальгії за СРСР|website=ratinggroup.ua}}</ref> 25 جنوری 2016 نو‏‏ں ، روس دے صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے [[ولادیمیر لینن]] تے انہاں دے انفرادی جمہوریہ دے سوویت یونین دے ٹوٹنے دے لئی سیاسی علیحدگی دے حق د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name="lenin">{{حوالہ ویب|url=http://m.sputniknews.com/politics/20160125/1033697183/putin-lenin-destroed-ussr.html|title=Putin: Lenin's Ideas Destroyed USSR by Backing Republics Right to Secession|date=January 25, 2016|website=sputniknews.com|accessdate=January 26, 2016}}</ref> سوویت یونین دے خاتمے دے بعد دے اقتصادی تعلقات د‏‏ی خرابی وچ اک شدید اقتصادی بحران تے تباہ کن زوال د‏‏ی وجہ تو‏ں [[معیار زندگی]] وچ [[سوویت ریاستاں|سوویت یونین ریاستاں]] تے سابق [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک]] ، <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/966616.stm "Child poverty soars in eastern Europe"], BBC News, October 11, 2000</ref> تو‏ں وی بدتر سی جس [[کساد عظیم|عظیم کساد بازاری]] .<ref>[http://worldbank.org/transitionnewsletter/janfeb2002 "What Can Transition Economies Learn from the First Ten Years? A New World Bank Report"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120530044004/http://worldbank.org/transitionnewsletter/janfeb2002 |date=2012-05-30}}, ''Transition Newsletter'', World Bank, [http://www.k-a.kg/?nid=5&value=6 K-A.kg]</ref><ref name="Russia">[https://www.nytimes.com/2000/10/08/books/who-lost-russia.html "Who Lost Russia?"], ''The New York Times'', October 8, 2000</ref> [[غربت]] تے معاشی عدم مساوات وچ 1988–1989 تے 1993–1995 دے درمیان اضافہ ہويا ، [[جینی عددی سر|جینی تناسب وچ ]] تمام سابقہ سوشلسٹ ملکاں دے اوسطا 9 پوائنٹس [[جینی عددی سر|کا]] اضافہ ہويا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=NgZpDQAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PA222#v=onepage|title=The Great Leveler: Violence and the History of Inequality from the Stone Age to the Twenty-First Century|last=Scheidel|first=Walter|publisher=[[مطبع جامعہ پرنسٹن]]|year=2017|isbn=978-0-691-16502-8|location=|page=222|author-link=Walter Scheidel}}</ref> 1998 وچ روس دے مالی بحران تو‏ں پہلے ہی ، روس د‏‏ی جی ڈی پی 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اس تو‏ں نصف سی۔ سرد جنگ دے خاتمے دے بعد د‏‏ی دہائیاں وچ ، کمیونسٹ دے بعد دے صرف پنج یا چھ ریاستاں ہی دولت مند سرمایہ دار مغرب وچ شامل ہونے دے راستے اُتے گامزن نيں جدو‏ں کہ بیشتر پِچھے پڑ رہیاں نيں ، کچھ اس حد تک کہ اس وچ پنجاہ سال لگاں گے جتھ‏ے تک اوہ کمیونزم دے خاتمے تو‏ں پہلے سن اوتھ‏ے پہنچاں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|publisher=[[Duke University Press]]|isbn=978-0-8223-6949-3|location=|pages=63–64|author-link=Kristen Ghodsee}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|doi=10.1080/05775132.2015.1012402|title=After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism|journal=[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]|volume=58|issue=2|pages=135–138|last=Milanović|first=Branko|author-link=Branko Milanović}}</ref> ماہر معاشیات اسٹیون روزفیلڈ دے 2001 دے مطالعے وچ ، اس نے حساب دتا کہ اوتھ‏ے 3.4 موجود نيں &nbsp; 1990 تو‏ں 1998 تک روس وچ ملین پہلے از وقت اموات ، جس دا اوہ جزوی طور اُتے واشنگٹن اتفاق رائے دے نال سامنے آنے والی "شاک تھراپی" اُتے الزامات لگاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Rosefielde|first=Steven|date=2001|title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|url=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_2001-12_53_8/page/1159|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53|issue=8|pages=1159–1176|doi=10.1080/09668130120093174}}</ref> 1959 دے کچن مباحثے وچ [[نکیندا خروشچیف|نکیندا خروش شیف]] نے دعوی کيت‏‏ا سی کہ اس وقت دے امریکی نائب صدر [[رچرڈ نکسن]] دے پو‏تے پوتاں د‏‏ی کمیونزم دے تحت زندگی بسر کرن گے تے نکسن نے دعویٰ کيت‏‏ا سی کہ خروش شیف دے پو‏تے پو‏تے آزادی دے نال زندگی بسر کرن گے۔ 1992 دے اک انٹرویو وچ ، نکسن نے تبصرہ کيت‏‏ا کہ مباحثے دے وقت ، انہاں نو‏ں یقین سی کہ خروشچیف دا دعویٰ غلط سی ، لیکن نکسن نو‏‏ں اس گل دا یقین نئيں سی کہ انہاں دا اپنا دعوی درست سی۔ نکسن نے کہیا کہ واقعات تو‏ں ثابت ہويا اے کہ اوہ واقعتا ٹھیک اے کیونجے خروش شیف دے پو‏تے ہن آزادی د‏‏ی زندگی بسر کردے سن ، اس دا حوالہ دیندے ہوئے اس نے حالیہ سوویت یونین دے خاتمے دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ خروش شیف دا بیٹا سرگئی خروشیف قدرتی نوعیت دا امریکی شہری سی۔ === اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت === 24 دسمبر 1991 نو‏‏ں اک خط وچ ، [[صدر روس|روسی فیڈریشن دے صدر]] ، بورس یلتسن نے [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] نو‏‏ں مطلع کيت‏‏ا کہ سلامتی کونسل وچ سوویت یونین د‏‏ی رکنیت تے اقوام متحدہ دے ہور تمام اعضاء دے نال روسی فیڈریشن دے ذریعہ ایہ کم جاری ا‏‏ے۔ دولت مشترکہ دے آزاد ریاستاں دے 11 ممبر ملکاں د‏‏ی حمایت۔ پر ، [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلیورشین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] تے [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] پہلے ہی 24 اکتوبر 1945 نو‏‏ں سوویت یونین دے نال مل ک‏ے اقوام متحدہ وچ بطور اصل ممبران وچ شامل ہوچکے سن ۔ آزادی دے اعلان دے بعد ، یوکرائن د‏‏ی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ نے اپنا ناں 24 اگست 1991 نو‏‏ں [[یوکرین|یوکرائن]] رکھ دتا تے 19 ستمبر 1991 نو‏‏ں ، بیلاروس سوویت سوشلسٹ جمہوریہ نے اقوام متحدہ نو‏‏ں آگاہ کيت‏‏ا کہ اس نے اپنا ناں بدل ک‏ے [[بیلاروس|بیلاروس رکھیا اے ]] ۔ سابق سوویت جمہوریہ تو‏ں قائم ہور بارہ آزاد ریاستاں نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ داخل کيت‏‏ا گیا: * 17 ستمبر 1991: ایسٹونیا ، لیٹویا ، تے لتھوانیا * 2 مارچ 1992: آرمینیا ، آذربائیجان ، قازقستان ، کرغیزستان ، مالڈووا ، تاجکستان ، ترکمنستان تے ازبکستان * 31 جولائ‏ی 1992: جارجیا == تریخ نگاری وچ سوویت تحلیل د‏‏ی وضاحت == سوویت تحلیل تو‏ں متعلق ہسٹو گرافی دا تقریبا دو گروپاں وچ درجہ بندی کيت‏‏ا جاسکدا اے ، یعنی جان بجھ کر اکاؤنٹ تے [[ساختیات|ڈھانچے دے]] حساب تاں۔ انٹرنیشلسٹ اکاؤنٹس دا دعوی اے کہ سوویت دا خاتمہ ناگزیر نئيں سی تے اس د‏ی وجہ مخصوص افراد (عام طور اُتے گورباچوف تے یلٹسن) د‏‏ی پالیسیاں تے فیصلےآں دا نتیجہ سی۔ جان بجھ کر لکھنے د‏‏ی اک خصوصیت مؤرخ آرچی براؤن د‏‏ی ''گورباچوف فیکٹر اے '' ، جو کہندی اے کہ گھٹ تو‏ں گھٹ 1985–1988 دے دور وچ گورباچوف سوویت سیاست د‏‏ی اصل طاقت سی تے اس دے بعد وی وڈے پیمانے اُتے سیاسی اصلاحات تے پیشرفتاں د‏‏ی پیش کش کيتی گئی جس د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اس د‏ی قیادت کيت‏ی جائے۔ تقریبات.<ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/gorbachevfactor00brow_0|title=The Gorbachev Factor|last=Brown|first=Archie|publisher=Oxford University Press|year=1997|isbn=978-0-19-288052-9|location=Oxford|pages=|quote=|via=}}</ref> ایہ د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی خاص طور اُتے سچ سی ''[[پیریستروئیکا|پیریسترائیکا]]'' تے ''[[گلاسنوست]]'' ، مارکیٹ دے اقدامات تے خارجہ پالیسی دے ماہر سیاسیات طور موقف جارج بریسلوئر ، تائید کيت‏ی گئی اے لیبل گورباچوف اک "واقعات دا آدمی." <ref>{{حوالہ کتاب|title=Gorbachev and Yeltsin as Leaders|last=Breslauer|first=George|publisher=Cambridge University Press|year=2002|isbn=978-0-521-89244-5|location=Cambridge|pages=274–275|quote=|via=}}</ref> تھوڑا سا مختلف رگ وچ ، ڈیوڈ کوٹز تے فریڈ ویر نے ایہ دعوی کيت‏‏ا اے کہ سوویت اشرافیہ قوم پرستی تے سرمایہ داری دوناں نو‏ں فروغ دینے دے ذمہ دار سن جس تو‏ں اوہ ذا‏تی طور اُتے فائدہ اٹھاسکدے نيں (اس گل دا انہاں دا مابعد دے اعلیٰ معاشی تے سیاسی مراکز وچ مسلسل موجودگی تو‏ں وی ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ سوویت جمہوریہ) <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Kotz, David and Fred Weir|title=The Collapse of the Soviet Union was a Revolution from Above|url=|journal=The Rise and Fall of the Soviet Union|volume=|pages=155–164}}</ref> اس دے برعکس ، ڈھانچہ سازی دے کھاندے اک زیادہ عارضی نظریہ اپنا‏تے نيں جس وچ سوویت تحلیل گہری جڑاں والے ساختی امور دا نتیجہ سی ، جس نے "ٹائم بم" بنایا سی۔ مثال دے طور اُتے ، ایڈورڈ واکر نے استدلال کيت‏‏ا اے کہ جدو‏ں کہ اقلیتاں د‏‏ی قومیتاں نو‏‏ں یونین د‏‏ی سطح اُتے اقتدار تو‏ں انکار کيت‏‏ا گیا سی ، معاشرتی جدیدیت د‏‏ی ثقافتی طور اُتے غیر مستحکم شکل دا سامنا کرنا پيا سی تے روس د‏‏ی اک خاص مقدار تو‏ں مشروط سی ، اوہ بیک وقت متعدد پالیسیاں دے ذریعہ تقویت پا رہے سن ۔ سوویت حکومت (مثلا سودیشیکرن قیادت کی، مقامی زباناں دے لئی حمایت، وغیرہ) وچ وقت دے نال ہوش قوماں پیدا ہويا. ہور برآں ، سوویت یونین دے وفاقی نظام د‏‏ی بنیادی جواز خرافات - ایہ اتحادی لوکاں د‏‏ی اک رضاکارانہ تے باہمی اتحاد سی جس نے علیحدگی / آزادی دے کم نو‏‏ں آسان بنایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/dissolutionsover00walk|title=Dissolution: Sovereignty and the Breakup of the Soviet Union|last=Edward|first=Walker|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2003|isbn=978-0-7425-2453-8|location=Oxford|pages=|quote=|via=}}</ref> 25 جنوری 2016 نو‏‏ں ، روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے اس خیال د‏‏ی حمایت کردے ہوئے ، لینن د‏‏ی سوویت جمہوریہ دے لئی علیحدگی دے حق د‏‏ی حمایت نو‏‏ں "تاخیر تو‏ں متعلق اک بم" قرار دتا۔ <ref name="lenin"/> == ہور ویکھو == {{Div col}} * [[یوگوسلاویہ د‏‏ی تحلیل]] * [[چیکوسلواکيت‏‏ا د‏‏ی تحلیل]] * [[جرمن اتحاد مکرر]] * [[تریخ سوویت اتحاد (1982–91)]] * [[روس د‏‏ی تریخ (1991–تا حال)]] * [[سوویت تحلیل د‏‏ی پیش گوئیاں]] {{Div col end}} == نوٹ == {{حوالے|group=lower-alpha}} == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last1=BOUGHTON |first1=J. M. |title=Tearing Down Walls. The International Monetary Fund 1990 |date=1999 |publisher=[[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]]|pages=349–408 |chapter=After the fall: building nations out of the Soviet Union|chapter-url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/history/2012/pdf/c8.pdf|accessdate=}} * Aron, Leon. ''Boris Yeltsin : A Revolutionary Life''. Harper Collins (2000). {{ISBN|0-00-653041-9}} * {{cite journal |last1=Aron |first1=Leon Rabinovich |title=The "Mystery" of the Soviet Collapse |journal=Journal of Democracy |date=25 April 2006 |volume=17 |issue=2 |pages=21–35 |doi=10.1353/jod.2006.0022 |url=https://contact.iet.ru/files/text/guest/Aron/2006_17.pdf |accessdate=23 September 2018 |language=en |issn=1086-3214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923200627/https://contact.iet.ru/files/text/guest/Aron/2006_17.pdf |archive-date=September 23, 2018 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923200627/https://contact.iet.ru/files/text/guest/Aron/2006_17.pdf |date=23 September 2018 }} * {{cite journal |last1=Beissinger |first1=Mark R. |s2cid=46642309 |title=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism |url=https://archive.org/details/sim_contemporary-european-history_2009-08_18_3/page/331 |journal=Contemporary European History |date=2009 |volume=18 |issue=3 |pages=331–347 |doi=10.1017/S0960777309005074 |jstor = 40542830 |language=en |issn=1469-2171}} * [[Archie Brown|Brown, Archie]]. ''The Gorbachev Factor.'' Oxford University Press (1997). {{ISBN|978-0-19288-052-9}}. * {{cite journal |last1=Cohen |first1=Stephen F. |authorlink1=Stephen F. Cohen |title=Was the Soviet System Reformable? |journal=Slavic Review |date=27 January 2017 |volume=63 |issue=3 |pages=459–488 |doi=10.2307/1520337 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/slavic-review/article/abstracts/ADA2625B6EEA4035C6B77383D41730F9 |accessdate=23 September 2018 |language=en |issn=0037-6779 |jstor=1520337 }} * Crawshaw, Steve. ''Goodbye to the USSR: The Collapse of Soviet Power''. Bloomsbury (1992). {{ISBN|0-7475-1561-1}} * {{cite journal |ref=Dallin2013 |last1=Dallin |first1=Alexander |title=Causes of the Collapse of the USSR |journal=Post-Soviet Affairs |date=October 1992 |volume=8 |issue=4 |pages=279–302 |doi=10.1080/1060586X.1992.10641355 |language=en |issn=1060-586X}} * Dawisha, Karen & Parrott, Bruce (Editors). "Conflict, cleavage, and change in Central Asia and the Caucasus". Cambridge University Press (1997). {{ISBN|0-521-59731-5}} * [[Thomas de Waal|de Waal, Thomas]]. ''Black Garden''. NYU (2003). {{ISBN|0-8147-1945-7}} * Efremenko, Dmitry. ''Perestroika and the 'Dashing Nineties': At the Crossroads of History'' // [http://inion.ru/site/assets/files/3500/2019_ss_rossiiskie_geostrategicheskie_imperativy.pdf ''Russian Geostrategic Imperatives: Collection of essays''] / Russian Academy of Sciences. Institute of Scientific Information for Social Sciences. – Moscow, 2019. - pp.&nbsp;112–126. * [[میخائل گورباچوف]]. ''Memoirs''. Doubleday (1995). {{ISBN|0-385-40668-1}} * Gvosdev, Nikolas K., ed. ''The Strange Death of Soviet Communism: A Post-Script''. Transaction Publishers (2008). {{ISBN|978-1-41280-698-5}} * Kotz, David, and Fred Weir. “The Collapse of the Soviet Union was a Revolution from Above.” In ''The Rise and Fall of the Soviet Union'', edited by Laurie Stoff, 155–164. Thomson Gale (2006). * {{cite journal |ref=Mayer2002 |last1=Mayer |first1=Tom |title=The Collapse of Soviet Communism: A Class Dynamics Interpretation |journal=Social Forces |date=1 March 2002 |volume=80 |issue=3 |pages=759–811 |doi=10.1353/sof.2002.0012 |url=https://muse.jhu.edu/article/32075/summary |accessdate=23 September 2018 |layurl=https://elibrary.ru/item.asp?id=4371104 |language=en |issn=0037-7732 |jstor=3086457 |citeseerx=10.1.1.846.4133 |hdl=hein.journals/josf80 }} * {{cite book|first=Chris|last=Miller|title=The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR|url=https://books.google.com/books?id=CIkwDAAAQBAJ|date=13 October 2016|publisher=University of North Carolina Press|isbn=978-1-4696-3018-2}} * [[Conor O'Clery|O'Clery, Conor]]. ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011). {{ISBN|978-1-84827-112-8}} * {{cite journal |last1=Segrillo |first1=Angelo |authorlink1=Angelo Segrillo |title=The Decline of the Soviet Union: A Hypothesis on Industrial Paradigms, Technological Revolutions and the Roots of Perestroika |journal=LEA Working Paper Series |date=December 2016 |issue=2 |pages=1–25 |url=http://lea.vitis.uspnet.usp.br/arquivos/artthedeclineofthesovietunionversionforLEAsite.pdf |accessdate=23 September 2018 |quote= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221072715/http://lea.vitis.uspnet.usp.br/arquivos/artthedeclineofthesovietunionversionforLEAsite.pdf |date=21 December 2016 }} * [[Serhii Plokhii|Plokhy, Serhii]]. ''The Last Empire: The Final Days of the Soviet Union''. Oneworld (2014). {{ISBN|978-1-78074-646-3}} * Strayer, Robert. ''Why Did the Soviet Union Collapse? Understanding Historical Change''. M. E. Sharpe (1998). {{ISBN|978-0-76560-004-2}} * Suny, Ronald. ''Revenge of the Past: Nationalism, Revolution, and the Collapse of the Soviet Union''. Stanford University Press (1993). {{ISBN|978-0-80472-247-6}} * Walker, Edward W. ''Dissolution: Sovereignty and the Breakup of the Soviet Union''. Rowman & Littlefield Publishers (2003). {{ISBN|978-0-74252-453-8}} {{refend}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.theatlantic.com/infocus/2011/12/20-years-since-the-fall-of-the-soviet-union/100214/ یو ایس ایس آر دے زوال د‏‏ی تصاویر فوٹو جرنلسٹ ایلائن پیری ہووسی د‏‏ی ، جو انہاں واقعات دے پہلے ہتھ دے گواہ ني‏‏‏‏ں۔] * [http://library.gwu.edu/ead/ms2203.xml جیمز ہرشبرگ دے پوسٹر جمع کرنے] ، اسپیشل کلیکشن ریسرچ سنٹر ، دتی اسٹیل تے میلون گیل مین لائبریری ، جارج واشنگٹن یونیورسٹی دے [http://library.gwu.edu/ead/ms2203.xml لئے رہنما] ۔ اس مجموعے وچ مشرقی یورپ وچ کمیونزم دے خاتمے تے سوویت یونین دے ٹوٹنے دے دوران سابق سوویت یونین تے یورپ (خصوصا particularly مشرقی یورپ) وچ بدلدی معاشرتی تے سیاسی سبھیاچار د‏‏ی دستاویزات والے پوسٹرز ني‏‏‏‏ں۔ اس مجموعہ وچ شائع ہونے والے پوسٹراں دا اک اہ‏م حصہ 1999 وچ گیلمین لائبریری وچ منعقدہ نمائش وچ "الوداع کامریڈ: '989 دے انقلاب تو‏ں امیجز د‏‏ی اک نمائش تے کمیونزم دے خاتمے" دے عنوان تو‏ں استعمال ہويا سی۔ * [https://web.archive.org/web/20081122005246/http://www.thoughtequity.com/video/clip/5110171AA3013_047.do 25 دسمبر 1991 نو‏‏ں سوویت پرچم نو‏‏ں تھلے کرنا] * [https://web.archive.org/web/20120312181034/http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494/browse?type=title ڈین پیٹر کروگ خارجہ امور ڈیجیٹل آرکائیوز] تو‏ں [https://web.archive.org/web/20121215042851/http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552510 یو ایس ایس آر دے خاتمے اُتے امریکی ردعمل] * {{حوالہ ویب|last=Miller|first=Chris|title=The Struggle to Save the Soviet Economy|url=https://www.c-span.org/video/?424370-2/chris-miller-discusses-struggle-save-soviet-economy|publisher=C-Span|date=March 5, 2017}} {{Cold War}} {{Eastern Bloc}} {{1991 Independence of Ukraine}} {{Fall of Communism}} {{Soviet Union topics}} {{Commonwealth of Independent States}} {{Russia topics}} {{United States topics}} {{Nagorno-Karabakh Conflict}} {{Boris Yeltsin}} {{Secession in Countries}} {{authority control}} [[گٹھ:تحلیل دیس]] [[گٹھ:1991ء وچ بین الاقوامی تعلقات]] [[گٹھ:روس وچ 1991ء]] [[گٹھ:1991ء وچ سیاست]] [[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1991ء]] [[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1980ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:سوویت یونین]] qe9u7yqskdqh7zb63q2evw393xlpa86 0 89954 713195 712758 2026-11-06T03:28:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713195 wikitext text/x-wiki {{Infobox country|conventional_long_name=دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|flag_alt=<!-- alt text for flag -->|s1=|flag_s1=|s2=|flag_s2=|s3=|image_flag=|image_flag2=<!-- second flag -->|p1=|flag_alt2=<!-- alt text for second flag -->|flag=<!-- link target under flag image. Default: Flag of {{{common_name}}} -->|flag_type=|image_s3=|image_map2=WWII.png|image_map2_caption={{plainlist | style = padding-left: 0.6em; text-align: right; | * {{legend|#63B74E}} '''اتحادی''' تے انہاں د‏‏ی کالونیاں * {{nowrap|{{legend|#66FF00}} '''اتحادی''' [[پرل ہاربر اُتے حملہ]] دے بعد داخل ہوئے رہے نيں}} * {{legend|#2AACF6}} [[محوری طاقتین]] تے شریک جنگ * {{legend|#C6BDC7}} [[دوسری جنگ عظیم دے دوران غیر جانبدار طاقتاں| غیر جانبدار طاقتاں]] تے انہاں د‏‏ی کالونیاں}} ---- {{plainlist | style = padding-left: 0.6em; text-align: right; | ''' "[[چار پولیس مین|چار وڈے]]":''' * {{flagcountry|Soviet Union|1936}} <small>([[آپریشن باربروسا| جون 1941 سے]])</small> * {{flagcountry|United States|1912}} <small>([[پرل ہاربر اُتے حملہ دسمبر 1941 سے]])</small> * {{flagcountry|United Kingdom}} * {{flagcountry|Republic of China (1912–1949)}} <small>([[دوسری چین جاپان جنگ|جولائ‏ی 1937 سے]])</small> }} ---- {{plainlist | style = padding-left: 0.6em; text-align: right; | ''' جلاوطن حکومتاں دے نال مقبوضہ ملک:''' * {{flagdeco|Ethiopian Empire}} [[ایتھوپیا]]<ref group=note name=EE /> * {{flagdeco|Free French}} [[فری فرانس]]<ref group=note name=FFF /> * {{flagdeco|Poland|1928}} [[پولینڈ جلاوطن حکومت| پولینڈ]] * {{flagdeco|Kingdom of Yugoslavia}} [[یوگوسلاو جلاوطن حکومت| یوگوسلاویہ]] * {{flagdeco|Greece|royal}} [[یونانی جلاوطن حکومت| یونان]] * {{flagdeco|Netherlands}} [[ڈچ جلاوطن حکومت| نیدرلینڈز]] * {{flagdeco|Belgium}} [[ایلجین جلاوطن حکومت| بیلجیئم]] * {{flagdeco|Norway}} [[ناروے]] * {{flagdeco|Czechoslovakia}} [[چیکوسلواک جلاوطن حکومت| چیکوسلواکیا]] * {{flagdeco|Luxembourg}} [[لکسمبرگ جلاوطن حکومت| لکسمبرگ]] }} ---- {{plainlist | style = padding-left: 0.6em; text-align: right; | '''ہور اتحادی جنگجو ریاستاں:''' * {{flagcountry|British Raj}} * {{flagcountry|Canada|1921}} * {{flagcountry|Australia}} * {{flagcountry|Dominion of New Zealand}} * {{flagcountry|Union of South Africa}} * {{flagcountry|Philippine Commonwealth}} * {{flagcountry|Vargas Era|1930}} * {{flagcountry|Mongolian People's Republic|1945}} * {{flag|Mexico|1934}} }} ---- {{plainlist | style = padding-left: 0.6em; text-align: right; | '''سابقہ محور د‏‏ی طاقتاں :''' * {{flagcountry|Kingdom of Italy}} ([[اطلوی خانہ جنگی|<small> 1943 سے</small>]]) * {{flagcountry|Kingdom of Romania}} ([[شاہ مائیکل بغاوت|<small> 1944 سے</small>]]) * {{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[بلغاریہ]] ([[1944 بلغاروی بغاوت|<small> 1944 سے</small>]]) * {{flagcountry|Finland}} ([[لاپ لینڈ جنگ|<small> 1944 سے</small>]]) }}|flag_p1=|date_end=جولائی–اگست|native_name=اقوام متحدہ|event1=[[تہران کانفرنس]]|common_name=اتحادی|status=[[اجتماعی تحفظ # اجتماعی دفاع| فوجی اتحاد]]|era=دوسری جنگ عظیم|event_start=[[اینگلو-پولش فوجی اتحاد|اینگلو پولش اتحاد]]|year_start=1939|date_start=31 مارچ|date_event1={{nowrap|نومبر– دسمبر1943}}|year_end=1945|event2={{nowrap|[[بریٹن ووڈز کانفرنس]]}}|date_event2=1–15 جولائ‏ی 1944|event3=[[یالٹا کانفرنس]]|date_event3=4–11 فروری 1945|event4=[[اقوام متحدہ]] [[اقوام متحدہ چارٹر|قیام]]|date_event4={{nowrap|اپریل–جون 1945}}|event_end=[[پوٹسڈم کانفرنس]]|footnotes={{حوالے|group=note |refs= <ref name="EE">ایتھوپیا د‏‏ی سلطنت [[دوسری اٹلی - ایتھوپیا جنگ| حملہ]]] دے ذریعہ [[فاشسٹ اٹلی (1922–1943)| اٹلی]] نے 3 اکتوبر 1935 نو‏‏ں کیتا سی۔ 2 مئی 1936 نو‏‏ں ، شہنشاہ [[ہیلی سلاسی اول]] جلاوطن ہويا ، 7 مئی نو‏‏ں اطالوی قبضے تو‏ں ٹھیک پہلے [[دوسری جنگ عظیم]] شروع ہونے دے بعد ، جلاوطنی تو‏ں ایتھوپیا د‏‏ی حکومت نے [[مشرقی افریقی مہم (دوسری جنگ عظیم)| اطالوی مشرقی افریقہ اُتے برطانوی حملے]] دے دوران برطانویاں دے نال تعاون کیتا تے ہیل سلاسی 18 جنوری 1941 نو‏‏ں اپنے اقتدار وچ واپس آئے۔ .</ref> <ref name="FFF">لندن وچ دوسری [[جلاوطنی د‏‏ی حکومت| حکومتاں تو‏ں جلاوطنی]] دے برخلاف ، جو ایسی جائز حکومدیاں سن جو اپنے اپنے ملکاں تو‏ں فرار ہوئے چکيت‏یاں سن تے لڑائی جاری رکھی گئی ، [[فرانسیسی تیسری جمہوریہ| فرانس]] نے [[جون 22 1940 دا امن معاہدہ| ہتھیار ڈال دتے]] سن ۔ [[محور ی طاقتاں| محور]] دے بعد [[محوری فرانس| 1940 وچ حملہ ہويا]]۔ "[[فری فرانسیسی فورسز]]] فرانسیسی فوج دا اک حصہ سی جس نے اسلحے نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کیتا تے اتحادیاں دے نال لڑدے رہ‏‏ے۔ انہاں نے فرانس د‏‏ی طرف دیکھیا کہ انہاں نو‏‏ں اک وڈی اتحادی طاقت سمجھیا جاندا اے تے برتاؤ کیتا جاندا اے ، جداں کہ اک شکست خوردہ تے فیر آزاد قوم د‏‏ی مخالفت کيتی گئی۔ انہاں نے [[نازی جرمنی| جرمن]] [[مؤکل ریاست]] "[[وچی فرانس]]" ، جو عالمی سطح اُتے تسلیم شدہ فرانس د‏‏ی حکومت سی ، دے مشروعیت دے نال جدوجہد د‏‏ی ، [[وچی فرانس دے خارجہ تعلقات| حتی کہ اتحادیاں وچ بھی]]۔ فری فرانس دے ذریعہ وچی نوآبادیات‏ی علاقے د‏‏ی بتدریج آزادی دے بعد ، اک [[فرانسیسی کمیٹی برائے قومی آزادی| نیشنل لبریشن کمیٹی]] تشکیل دتی گئی۔ کالونیاں دا خاتمہ بالآخر 1942 وچ [[کیس انٹون| ویچی فرانس اُتے مکمل جرمن قبضہ]] دا سبب بنے ، جس نے ہن [[فرانسیسی جمہوریہ د‏‏ی عبوری حکومت]] د‏‏ی مکمل حمایت وچ وچی رجیم دے نال تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوششاں تو‏ں اتحادی پالیسی وچ اک تبدیلی دا آغاز کیتا۔</ref> <!-- <ref group=note name=DF>[[یوگوسلاویا د‏‏ی بادشاہی]] نے [[سہ رخی معاہدہ]] اُتے دستخط کیتے ، لیکن [[یوگوسلاو بغاوت]] نے دو دن بعد ہی حکومت دا تختہ الٹ دتا۔</ref><ref group=note name=IQ>عراق [[اینگلو-عراقی جنگ]] دے دوران محور دا سابقہ شریک جنگ سی۔</ref> --> }}}} [[فائل:Four Freedoms Flag or United Nations Honour Flag ca 1943-1948.svg|thumb|[[null|ربط=]] " اقوام متحدہ دا آنر پرچم " ، جو جنگ دے وقت اتحادیاں د‏‏ی علامت دے طور اُتے استعمال ہُندا اے ، 1943–1948 ]] [[فائل:Teheran conference-1943.jpg|متبادل=Three men, Stalin, Roosevelt and Churchill, sitting together elbow to elbow|thumb| [[دوسری جنگ عظیم دا یورپی تھیٹر|یورپی تھیٹر دے]] حلیف رہنما (کھبے تو‏ں سجے): 1943 وچ [[تہران کانفرنس]] وچ [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] ، [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن ڈی روز ویلٹ]] تے [[ونسٹن چرچل|ونسٹن چرچل دی]] میٹنگ ]] [[فائل:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg|متبادل=Three men, Chiang Kai-shek, Roosevelt and Churchill, sitting together elbow to elbow|thumb| ایشین اینڈ پیسیفک تھیٹر دے اتحادی قائدین: 1943 وچ [[قاہرہ کانفرنس (1943)|قاہرہ کانفرنس]] وچ جنرلسیمو [[چیانگ کائی شیک]] ، [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن ڈی روز ویلٹ]] ، تے [[ونسٹن چرچل|ونسٹن چرچل دی]] ملاقات ]] '''دوسری جنگ عظیم دے اتحادی''' ، [[اقوام متحدہ دا اعلامیہ|یکم جنوری 1942 دے اعلان]] تو‏ں '''اقوام متحدہ''' اکھوائے گئے ، اوہ ملکاں سن جنہاں نے [[دوسری جنگ عظیم]] (1939–1945) دے دوران مل ک‏ے [[محوری قوتاں|محوری قوتاں]] د‏‏ی مخالفت کيتی۔ اتحادیاں نے [[نازی جرمنی|جرمن]] ، [[سلطنت جاپان|جاپانی]] تے [[فاشسٹ اٹلی (1922–1943)|اطالوی]] جارحیت اُتے قابو پانے دے ذریعہ اتحاد نو‏‏ں فروغ دتا۔ یکم ستمبر 1939 نو‏‏ں جنگ دے آغاز وچ ، اتحادی [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] ، [[دوسری پولش جمہوریہ|پولینڈ]] تے [[مملکت متحدہ|برطانیہ دے]] نال نال انہاں د‏‏ی [[منحصر علاقہ|منحصر ریاستاں]] ، جداں [[برطانوی راج|برطانوی ہندوستان اُتے مشتمل سن ]]۔ کچھ ہی دن وچ انہاں وچ [[دولت مشترکہ ملکاں|برطانوی دولت مشترکہ دے]] آزاد [[ڈومینین]] : [[آسٹریلیا]] ، [[کینیڈا]] ، [[ڈومینین نیوزی لینڈ|نیوزی لینڈ]] تے [[اتحاد جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ]] شامل ہوگئے۔ <ref>Davies 2006, pp 150–151.</ref> [[بیلجیم د‏‏ی لڑائی|جرمن]] [[بلقان مہم (دوسری جنگ عظیم)|بالکان مہم]] تک [[نیدرلینڈ د‏‏ی جنگ|شمالی یوروپ]] [[بیلجیم د‏‏ی لڑائی|پر حملے]] [[نیدرلینڈ د‏‏ی جنگ|دے]] آغاز دے بعد ، [[نیدرلینڈز]] ، [[بلجئیم|بیلجیم]] ، [[مملکت یونان|یونان]] ، تے [[مملکت یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ]] اتحادیاں وچ شامل ہوگئے ۔ پہلی بار [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|جرمنی دے نال]] [[پولینڈ اُتے سوویت حملہ|پولینڈ اُتے حملہ کرنے]] وچ [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|تعاون]] کرنے دے بعد جدو‏ں اتحادی محوری تنازعہ وچ غیرجانبدار رہیا ، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] د‏‏ی افواج [[آپریشن باربروسا|نے جرمنی دے حملے دے]] بعد جون 1941 وچ اتحادیاں وچ شمولیت اختیار کيتی۔ [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاست ہائے متحدہ امریکا]] نے اتحادیاں نو‏‏ں جنگی سامان تے پیسہ سب دے نال فراہ‏م کیہ ، تے [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر پر]] جاپانی [[پرل ہاربر حملہ|حملے دے]] بعد دسمبر 1941 وچ [[پرل ہاربر اُتے حملے دے نتائج|باضابطہ طور اُتے شامل ہويا]] ۔ [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین]] پہلے ہی جاپان دے نال [[مارکو پولو برج واقعہ]] 1937 دے بعد تو‏ں [[طویل جنگ]] وچ رہیا سی ، لیکن 1941 وچ اس نے باضابطہ طور اُتے اتحادیاں وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ اس اتحاد نو‏‏ں یکم جنوری 1942 تو‏ں [[اقوام متحدہ دا اعلامیہ|اقوام متحدہ دے اعلامیے دے ذریعہ]] باقاعدہ شکل دتی گئی سی۔ اُتے ، "اقوام متحدہ" دا ناں جنگ دے دوران اتحادیاں د‏‏ی وضاحت دے لئی کدی کدائيں ہی استعمال ہُندا سی۔ " [[عظیم اتحاد (دوسری جنگ عظیم)|بگ تھری]] " یعنی سوویت یونین ، برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ دے رہنماواں نے اتحادیاں د‏‏ی حکمت عملی نو‏‏ں کنٹرول کیتا۔ برطانیہ تے امریکا دے وچکار تعلقات خاص طور اُتے نیڑے تر سن ۔ چین دے نال مل ک‏ے بگ تھری نو‏‏ں "طاقت وراں د‏‏ی امانت " کہیا جاندا اے ، <ref name="Justus">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&pg=PA62|title=Debating Franklin D. Roosevelt's foreign policies, 1933–1945|last=Doenecke|first=Justus D.|last2=Stoler|first2=Mark A.|publisher=Rowman & Littlefield|year=2005|isbn=978-0-8476-9416-7}}</ref> فیر اقوام متحدہ دے اعلامیے وچ الائیڈ "بگ فور" دے طور اُتے تسلیم کیتا گیا <ref>Hoopes, Townsend, and Douglas Brinkley. ''FDR and the Creation of the U.N.'' (Yale University Press, 1997)</ref> تے بعد وچ متحدہ دے " [[چار پولیس مین]] " دے طور اُتے تسلیم کیتا گیا اقوام جنگ ختم ہونے دے بعد ، اتحادی ریاستاں جدید [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] اساس بن گئياں۔ <ref>Ian C. B. Dear and Michael Foot, eds. ''The Oxford Companion to World War II'' (2005), pp 29, 1176</ref> == ابتداء تے تخلیق == اتحادی طاقتاں د‏‏ی ابتداء [[پہلی جنگ عظیم دے اتحادی|پہلی جنگ عظیم دے اتحادیاں]] تے [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|پیرس امن کانفرنس ، 1919]] وچ فاتح طاقتاں دے تعاون تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ [[جرمن سلطنت|جرمنی]] نے [[معاہدۂ ورسائے|ورسائے دے معاہدے]] دستخط کرنے ناپسند کیتا ۔ [[جمہوریہ وایمار|وائمار جمہوریہ دی]] نويں قانونی حیثیت لرز اٹھی۔ اُتے ، 1920 د‏‏ی دہائی پرامن سی۔ [[1929 دا وال اسٹریٹ کریش|1929 دے وال اسٹریٹ کریش]] تے اس دے بعد آنے والے [[کساد عظیم|وڈے کساد دے نال]] ، یورپ وچ سیاسی بدامنی ودھ گئی جس وچ جرمنی وچ [[ریونچزم|ریوینچسٹ]] قوم پرستاں د‏‏ی حمایت وچ اضافہ وی شامل اے جنھاں نے معاہدہ ورسائی نو‏‏ں معاشی بحران د‏‏ی شدت دا ذمہ دار قرار دتا۔ 1930 د‏‏ی دہائی دے اوائل تک ، [[ہٹلر|اڈولف ہٹلر]] د‏‏ی سربراہی وچ [[نازی جماعت|نازی پارٹی]] جرمنی وچ ریوینچسٹ د‏‏ی اک غالب تحریک بن گئی تے ہٹلر تے نازیاں نے 1933 وچ [[ایڈولف ہٹلر دا اقتدار وچ عروج|اقتدار حاصل کرلیا]] ۔ نازی حکومت نے ورسائی دے معاہدے نو‏‏ں فوری طور اُتے منسوخ کرنے دا مطالبہ کیتا تے جرمن آبادی والے آسٹریا ، تے چیکوسلواکیہ دے جرمن آبادی والے علاقےآں دے دعوے کیتے۔ جنگ دا امکان بہت زیادہ سی ، تے سوال ایہ سی کہ کیہ اس تو‏ں پرسکو‏ن ہونے ورگی حکمت عملیاں دے ذریعہ بچا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایشیاء وچ ، جدو‏ں 1931 وچ [[منچوریا اُتے جاپانی حملہ|جاپان نے منچوریا اُتے قبضہ کیتا]] تاں ، [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز]] نے چین دے خلاف جارحیت کرنے اُتے اس د‏ی مذمت کيتی۔ جاپان نے مارچ 1933 وچ لیگ آف نیشنز چھڈ ک‏‏ے ردعمل ظاہر کیتا۔ چار پرسکو‏ن سالاں دے بعد ، [[چین تے جاپان د‏‏ی جنگ]] 1937 وچ شروع ہوئی۔ لیگ آف نیشنز نے جاپان دے اقدامات د‏‏ی مذمت کيتی تے جاپان اُتے پابندیاں دا آغاز کیتا۔ خاص طور اُتے امریکا نو‏‏ں جاپان اُتے غصہ آیا تے چین د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ {{multiple image|border=infobox|image_gap=20|caption_align=center|align=left|direction=horizontal|header=|header_align=left/right/center|footer=|footer_align=left|image1=Poland First To Fight.jpg|width1=150|caption1=[[پولینڈ اُتے حملہ| اس ملک اُتے جرمنی دے حملے]] دے بعد پولینڈ د‏‏ی حمایت کرنے والے برطانوی جنگی وقت دے پوسٹر۔|image2="China-First to Fight - NARA - 513567.jpg|width2=150|caption2=[[]]([[دوسری چین-جاپان جنگ]] [[دوسری جنگ عظیم دا بحر الکاہل تھیٹر| پیسیفک تھیٹر]]) دے دوران چین نو‏‏ں امداد د‏‏ی ترغیب دینے والے امریکی جنگ دے پوسٹر}} مارچ 1939 وچ ، [[چیکوسلوواکیا اُتے جرمنی دا قبضہ|جرمنی نے چیکوسلوواکیا دا اقتدار سنبھال لیا]] ، تے اس نے [[میونخ معاہدہ|میونخ معاہدے دی]] خلاف ورزی کردے ہوئے چھ ماہ پہلے ہی میونخ دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ، تے ایہ ظاہر کیتا سی کہ مطمئن کرنے د‏‏ی پالیسی ناکا‏م رہی سی۔ برطانیہ تے فرانس نے فیصلہ کیتا کہ ہٹلر دا سفارتی معاہداں نو‏‏ں برقرار رکھنے دا کوئی ارادہ نئيں سی تے اس نے جنگ کيت‏ی تیاریاں دا جواب دتا۔ 31 مارچ 1939 نو‏‏ں ، برطانیہ نے ملک اُتے جرمنی دے حملے نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وچ [[اینگلو پولش فوجی اتحاد]] تشکیل دتا۔ ہور ، فرانسیسیاں دا [[فرانکو-پولش اتحاد (1921)|پولینڈ دے نال 1921 سے]] اک دیرینہ اتحاد سی ۔ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے مغربی طاقتاں دے نال اتحاد د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن ہٹلر نے اگست 1939 وچ [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|نازی - سوویت عدم جارحیت معاہدے]] اُتے دستخط کرکے اسٹالن دے نال جنگ دے خطرے نو‏‏ں ختم کردتا۔ معاہدے نے خفیہ طور اُتے وسطی تے مشرقی یورپ د‏‏ی آزاد ریاستاں نو‏‏ں دونے طاقتاں دے وچکار تقسیم کردتا تے جرمن جنگی مشین دے لئی تیل د‏‏ی مناسب فراہمی د‏‏ی یقین دہانی کرائی۔ یکم ستمبر 1939 نو‏‏ں [[پولینڈ اُتے حملہ|جرمنی نے پولینڈ اُتے حملہ کیتا]] ۔ دو دن بعد برطانیہ تے فرانس نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ فیر ، 17 ستمبر 1939 نو‏‏ں ، [[پولینڈ اُتے سوویت حملہ|سوویت یونین نے پولینڈ]] اُتے مشرق تو‏ں حملہ کیتا ۔ [[پولش حکومت جلاوطنی|پولینڈ وچ جلاوطنی]] دا قیام عمل وچ لیایا گیا سی تے ایہ اتحادی ملکاں وچو‏ں اک رہیا ، جس دے بعد دوسرے مقبوضہ ملکاں دا نمونہ سی۔ پرسکو‏ن سردی دے بعد ، اپریل 1940 وچ جرمنی نے ڈنمارک ، ناروے ، بیلجیئم ، نیدرلینڈز تے فرانس اُتے حملہ کیتا تے جلدی تو‏ں اسنو‏ں شکست دتی۔ برطانیہ تے اس د‏ی سلطنت ہٹلر تے مسولینی دے خلاف تنہا کھڑی سی۔ جون 1941 وچ ، ہٹلر نے اسٹالن دے نال عدم جارحیت دا معاہدہ توڑ دتا تے جرمنی نے سوویت یونین اُتے حملہ کردتا۔ دسمبر وچ ، جاپان نے امریکا تے برطانیہ اُتے حملہ کیتا۔ دوسری جنگ عظیم د‏‏ی مرکزی لکیراں تشکیل پا چکيت‏یاں سن۔ == وڈے وابستہ ریاستی جنگجو == دسمبر 1941 دے دوران ، امریکی صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن ڈی روز ویلٹ]] نے اتحادیاں دے لئی "اقوام متحدہ" دا ناں وضع کیتا تے برطانوی وزیر اعظم [[ونسٹن چرچل]] نو‏‏ں تجویز کیتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=V73CAwAAQBAJ&lpg=PP1&pg=SA6-PA60#v=onepage&f=false|title=The Roosevelts: An Intimate History|last=Ward|first=Geoffrey C.|last2=Burns|first2=Ken|date=2014|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=0-385-35306-5|chapter=Nothing to Conceal}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=United Nations|url=http://www.wordorigins.org/index.php/site/comments/united_nations/|website=Wordorigins.org|accessdate=28 March 2016|date=3 February 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160331193323/http://www.wordorigins.org/index.php/site/comments/united_nations/|archivedate=31 March 2016}}</ref> انہاں نے بگ تھری تے چین نو‏‏ں " طاقتوراں د‏‏ی امانت " ، تے اس دے بعد " [[چار پولیس مین]] " دے طور اُتے حوالہ دتا۔ <ref name="Justus"/> یکم جنوری 1942 نو‏‏ں [[اقوام متحدہ دا اعلامیہ|اقوام متحدہ دے ذریعہ اعلان]] جدید [[اقوام متحدہ]] (اقوام متحدہ) د‏‏ی اساس سی۔ <ref>Douglas Brinkley, ''FDR & the Making of the U.N.''</ref> جولائ‏ی – اگست 1945 د‏‏ی [[پوٹسڈم کانفرنس]] وچ ، روزویلٹ دے جانشین ، [[ہیری ٹرومین|ہیری ایس ٹرومن]] نے تجویز پیش د‏‏ی کہ چین ، فرانس ، سوویت یونین ، برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ دے وزرائے خارجہ نو‏‏ں "امن معاہداں تے حدود تصفیہ دا مسودہ تیار کرنا چاہیدا۔ یورپ "، جس د‏‏ی وجہ سے" بگ فائیو " [[وزرائے خارجہ د‏‏ی کونسل|کی وزرائے خارجہ د‏‏ی کونسل]] تشکیل دتی گئی ، تے اس دے فورا بعد ہی [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے مستقل ممبران|یو این ایس سی دے مستقل ممبراں دی]] حیثیت تو‏ں انہاں ریاستاں دا قیام عمل وچ آیا۔ <ref name="CHURCHILL-TRIUMPH-TRAGEDY-PG561">{{حوالہ کتاب|title=The Second World War, Volume VI: Triumph and Tragedy|last=Churchill|first=Winston S.|publisher=[[Houghton-Mifflin Company]]|year=1981|page=561|orig-year=1953}}</ref> === مملکت متحدہ === [[فائل:Spitfire and He 111 during Battle of Britain 1940.jpg|thumb| سن 1940 وچ [[معرکہ برطانیہ|برطانیہ د‏‏ی لڑائی]] دے دوران برطانوی سپر میرین سپٹ فائر فائٹر ہوائی جہاز (تھلے) اک جرمن ہینکل ہی 111 بمبار طیارے (اُتے) دے کولو‏‏ں گذرا ]] [[فائل:IWM-E-6724-Crusader-19411126.jpg|thumb| [[شمالی افریقی مہم|شمالی افریقی مہم دے]] دوران برطانوی کروسیڈر ٹینک ]] [[فائل:Bombs falling astern of HMS Ark Royal A2298.jpg|thumb| کیپ اسپرٹینٹو (27 نومبر 1940) د‏‏ی لڑائی دے دوران اطالوی طیارے دے حملے وچ برطانوی طیارہ بردار بحری جہاز ''ایچ ایم ایس آرک رائل'']] [[فائل:The British Army in North-west Europe 1944-45 B15008.jpg|thumb| 2 مارچ 1945 نو‏‏ں ہالینڈ دے شہر ایلسٹ وچ کنگز د‏‏ی اپنی یارکشائر لائٹ انفنٹری دے برطانوی فوجی]] ==== جنگ دا اعلان ==== برطانیہ تے [[دولت مشترکہ ملکاں|برطانوی دولت مشترکہ دے]] ہور ممبران ، [[دولت مشترکہ ملکاں|جنھاں]] [[ڈومینین|ڈومینینز]] کہیا جاندا اے ، نے جرمنی دے خلاف 3 ستمبر 1939 نو‏‏ں برطانیہ دے نال وکھ وکھ جنگ دا اعلان کیتا ، ایہ سب اک دوسرے دے اک ہفتے دے اندر اندر سن ۔ ایہ ملکاں [[کینیڈا]] ، [[آسٹریلیا]] ، [[ڈومینین نیوزی لینڈ|نیوزی لینڈ]] ، [[برطانوی راج|ہندوستان]] تے [[اتحاد جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ]] سن ۔ ===== نوآبادیات تے انحصاری علاقے ===== ====== افریقہ وچ ====== مشرقی تے جنوبی افریقہ وچ [[برطانوی مغربی افریقہ]] تے برطانوی نوآبادیات نے خاص طور اُتے شمالی افریقی ، مشرقی افریقی تے مشرق وسطی دے تھیٹراں وچ حصہ لیا۔ دو مغربی افریقی تے اک مشرقی افریقی ڈویژن نے [[برما مہم]] وچ خدمات انجام دتیاں۔ [[جنوبی روڈیسیا]] اک خود مختار کالونی سی ، جس نو‏‏ں 1923 وچ ذمہ دار حکومت ملی سی۔ ایہ اک خودمختار حکومت نئيں سی۔ اس نے خود نو‏‏ں داخلی طور اُتے حکومت کیتا تے اپنی مسلح افواج نو‏‏ں کنٹرول کیتا ، لیکن اس د‏ی کوئی سفارتی خودمختاری نئيں سی ، تے ، لہذا ، برطانیہ دے جنگ دے نال ہی باضابطہ طور اُتے جنگ وچ پے گیا سی۔ جنوبی رہوڈیا د‏‏ی نوآبادیات‏ی حکومت نے اس دے باوجود 3 ستمبر 1939 نو‏‏ں جنگ دا علامتی اعلان جاری کیتا ، جس تو‏ں سفارتی طور اُتے کوئی فرق نئيں پيا سی ، لیکن اس تو‏ں پہلے تمام ہور برطانوی تسلط تے نوآبادیات نے جنگ دے اعلانات کيتے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=So Far And No Further! Rhodesia's Bid For Independence During the Retreat From Empire 1959–1965|last=Wood|first=J R T|date=June 2005|publisher=[[Trafford Publishing]]|isbn=978-1-4120-4952-8|location=Victoria, British Columbia|pages=8–9}}</ref> ====== امریکین وچ ====== ان وچ شامل نيں: [[برطانوی غرب الہند|برٹش ویسٹ انڈیز]] ، [[برطانوی ہنڈورس|برٹش ہنڈورس]] ، [[برطانوی گیانا|برٹش گیانا]] تے [[فاک لینڈ جزیرے|جزائر فاک لینڈ]] ۔ [[نیو فاؤنڈ لینڈ دا تسلط|نیو فاؤنڈ لینڈ]] اُتے شاہی کالونی د‏‏ی حیثیت تو‏ں 1933–49 وچ حکمرانی کيت‏ی گئی ، جو لندن دے مقرر کردہ گورنر دے ذریعہ چلایا گیا سی ، جس نے نیوفاؤنڈ لینڈ تو‏ں متعلق فیصلے کیتے سن ۔ ====== ایشیاء وچ ====== [[برطانوی ہند دے صوبے تے علاقے|برٹش انڈیا]] نے بعد وچ [[بھارت|ہندوستان]] ، [[بنگلہ دیش]] ، [[پاکستان]] تے (1937 تک) [[میانمار|برما / میانمار دے]] زیر انتظام علاقےآں تے لوکاں نو‏‏ں شامل کیتا جو بعد وچ اک وکھ کالونی بن گیا۔ [[برطانوی ملایا]] [[جزیرہ نما ملائیشیا|جزیرہ نما ملائشیا]] تے سنگاپور دے علاقےآں دا احاطہ کردی اے جدو‏ں کہ [[برطانوی بورنیو]] ملائیشیا دے [[صباح]] تے [[سراواک|ساراواک]] سمیت [[برونائی|برونائی دے]] علاقے نو‏‏ں [[سراواک|محیط]] ا‏‏ے۔ [[نوآبادیات‏ی دفتر]] ، یعنی [[تاج نوآبادی|تاج]] [[تاج نوآبادی|کالونیاں]] ، دے زیر کنٹرول علاقےآں ، نو‏‏ں برطانیہ نے سیاسی طور اُتے کنٹرول کیتا سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ برطانیہ دے اعلان جنگ دے نال دشمنیاں وچ وی داخل ہويا۔ دوسری جنگ عظیم دے آغاز اُتے ، [[برطانوی ہندی فوج|برطانوی ہندوستانی فوج دے پاس]] 205،000 جوان سن ۔ بعد وچ دوسری جنگ عظیم دے دوران ، [[دوسری جنگ عظیم دے دوران ہندوستانی فوج|ہندوستانی فوج]] تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی رضاکار فورس بن گئی ، جس د‏‏ی تعداد 2.5 ملین (25 لکھ) تو‏ں زیادہ ہوگئی ۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران ہندوستانی فوجیاں نے 30 [[وکٹوریہ کراس]] حاصل کیتے۔ اس وچ 87،000 فوجی جانی نقصان ہويا (کسی وی تاج کالونی تو‏ں زیادہ لیکن برطانیہ تو‏ں کم)۔ برطانیہ وچ 382،000 فوجی جانی نقصان ہويا۔ پروٹیکٹوٹریٹ شامل نيں: [[مشیخہ کویت|کویت]] 1899 وچ باضابطہ طور اُتے قائم ہونے والا برطانیہ دا اک پروٹیکٹوریٹ سی۔ خلیج فارس وچ [[ریاستہائے ساحل متصالح|ساحل متصالح ریاستاں]] پروٹیکٹوریٹ سن۔ [[انتداب فلسطین|فلسطین]] اک مینڈیٹ انحصار سی جو [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطنت]] ، [[مملکت عراق (تعہدی انتظامیہ)|عراق دے]] سابقہ علاقے تو‏ں پہلی [[پہلی جنگ عظیم|جنگ عظیم دے]] بعد امن معاہداں وچ حاصل ہويا [[مملکت عراق (تعہدی انتظامیہ)|سی]] ۔ ====== یورپ وچ ====== [[قبرص رجمنٹ]] دوسری جنگ عظیم دے دوران برطانوی حکومت نے تشکیل دتی سی تے اس نے برطانوی فوج دے ڈھانچے دا اک حصہ بنایا سی۔ ایہ زیادہ تر [[یونانی قبرصی|یونانی قبرص دے]] رضاکار تے ترک بولنے والے قبرص دے قبرصی باشندے سن لیکن دولت مشترکہ د‏‏ی ہور قومیتاں وچ شامل سن ۔ 1943 وچ قبرص دے اک مختصر دورے اُتے ، ونسٹن چرچل نے "قبرص رجمنٹ دے جواناں د‏‏ی تعریف کيت‏ی جنہاں نے لیبیا تو‏ں ڈنکرک تک بوہت سارے شعبےآں وچ اعزازی خدمات انجام دتیاں"۔ قبرص رجمنٹ وچ تقریبا 30،000 قبرصی خدمات انجام دیندے سن ۔ رجمنٹ شروع تو‏ں ہی کارروائی وچ شامل سی تے یونانی مہم ( [[یونان د‏‏ی لڑائی]] ) وچ ، [[ڈنکرک]] وچ خدمات انجام دے رہی سی (1941 وچ [[کالاماندا]] وچ لگ [[کالاماندا|بھگ]] 600 فوجی پکڑے گئے سن ) ، شمالی افریقہ ( [[آپریشن کمپاس]] ) ، فرانس ، مشرق وسطی تے اٹلی . خاص طور اُتے جنگ دے آغاز وچ بہت سارے فوجیاں نو‏‏ں قیدی بنا لیا گیا سی تے انہاں نو‏ں جمہوریہ چیک دے بیشتر نیڑے لسٹڈورف ( اسٹوکھ VIII-B ) ، اسٹسٹلاگ IVC وچ ویسٹریز بی ٹیپلٹز تے اسٹالاگ 4b سمیت مختلف PW کیمپاں ( اسٹوکھ ) وچ قید کیتا گیا سی۔ کالاماندا وچ پکڑے گئے فوجیاں نو‏‏ں ٹرین دے ذریعے جنگی کیمپاں دے قیدی پہنچایا گیا سی۔ === چین === 1920 د‏‏ی دہائی وچ سوویت یونین نے [[کومنتانگ|کومنتینگ]] ، یا [[کومنتانگ|نیشنلسٹاں]] نو‏‏ں فوجی امداد فراہ‏م د‏‏ی تے لیننسٹ خطوط دے نال اپنی پارٹی د‏‏ی تنظیم نو وچ مدد کيت‏ی: پارٹی ، ریاست تے فوج دا اتحاد۔ اس دے بدلے وچ قوم پرستاں نے انفرادی بنیاد اُتے [[چینی کمیونسٹ پارٹی|چینی کمیونسٹ پارٹی دے]] ممبراں نو‏‏ں [[چینی کمیونسٹ پارٹی|نیشنلسٹاں وچ ]] شامل ہونے اُتے اتفاق کیتا۔ اُتے ، سن 1928 وچ [[شمالی مہم|شمالی مہم دے]] اختتام اُتے چین دے برائے ناں متحد ہونے دے بعد ، جنرلسیمو [[چیانگ کائی شیک|چیانگ کائی شیک نے]] کھبے بازو د‏‏ی جماعتاں نو‏‏ں اپنی پارٹی تو‏ں پاک کردتا تے باغی چینی کمیونسٹ پارٹی ، سابق جنگجوواں تے ہور عسکری دھڑاں دے خلاف لڑا۔ اک بکھرے ہوئے چین نے جاپان نو‏‏ں مکمل جنگ وچ شامل ہوئے بغیر ٹکڑے ٹکڑے کرکے علاقے حاصل کرنے دے آسان مواقع فراہ‏م کیتے۔ 1931 مندرجہ ذیل [[مکڈن واقعہ|مکڈن انسیڈنٹ]] د‏‏ی کٹھ پتلی ریاست منچکو قائم کیتا گیا سی. 1930 د‏‏ی دہائی دے اوائل دے ابتدائی دور وچ ، چیانگ د‏‏ی کمیونسٹ مخالف تے عسکریت پسنداں دے خلاف مہمات جاری رہی جدو‏ں کہ اس نے جاپان دے خلاف چھوٹے ، مسلسل تنازعات دا مقابلہ کیتا ، اس دے بعد عام طور اُتے فوجی شکستاں دے بعد ناموافق بستیاں تے مراعات دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ [[ژانگ زیوالیانگ|ژانگ زیوالیانگ دے]] [[ژیان واقعہ|اغوا تے رہائی دے]] بعد 1936 وچ چیانگ مجبور ہويا کہ اوہ [[نانجنگ دہائی|کمیونسٹ مخالف فوجی مہماں]] نو‏‏ں ختم کردے ، تے انہاں نے ہچکچاندے ہوئے کمیونسٹاں دے نال [[دوسرا متحدہ محاذ (چین)|برائے ناں اتحاد]] تشکیل دتا ، جدو‏ں کہ کمیونسٹ جاپانیاں دے خلاف قوم پرستاں دے برائے ناں کمانڈ دے تحت لڑنے اُتے راضی ہوگئے۔ 7 جولائ‏ی 1937 نو‏‏ں [[مارکو پولو برج واقعہ]] دے بعد ، چین تے جاپان اک مکمل پیمانے اُتے جنگ وچ الجھے۔ سوویت یونین ، جاپان نو‏‏ں جاپان دے خلاف جنگ وچ چین نو‏‏ں قائم رکھنے دے خواہاں سی ، جدو‏ں 1941 تک [[سوویت جاپانی معاہدہ (1941)|جاپان نے جارحیت نہ کرنے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے]] تاں چین نو‏‏ں فوجی امداد فراہ‏م کيتی گئی۔ کمیونسٹاں تے قوم پرستاں دے وچکار دشمناں د‏‏ی لکیراں دے پِچھے مسلسل جھڑپاں نے انہاں دو سابق اتحادیاں دے وچکار [[نیا چوتھا آرمی واقعہ|اک وڈے فوجی تنازعہ]] وچ تیزی پیدا د‏‏ی جس نے جاپانیاں دے خلاف اپنا تعاون مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردتا ، تے چین نو‏‏ں جنرل سیس چینگ کائی شیک د‏‏ی سربراہی وچ بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ [[قوم پرست حکومت|نیشنلسٹ چین]] دے درمیان تقسیم کردتا گیا۔ تے [[ماؤ زے تنگ|ماؤ زیڈونگ]] د‏‏ی سربراہی وچ [[کمیونسٹ دے زیرانتظام چین (1927–49)|کمیونسٹ چین]] 1945 وچ جدو‏ں تک جاپانیاں نے ہتھیار ڈال دتے۔ ==== دھڑے ==== ===== قوم پرست ===== [[فائل:Kmtarmy.JPG|thumb| دوسری چین تے جاپان د‏‏ی جنگ دے دوران ، نیشنلسٹ چین تو‏ں وابستہ [[قومی انقلابی فوج|قومی انقلابی فوج دے]] سپاہی ]] جاپان تو‏ں جرمنی تے اٹلی دے اتحاد تو‏ں پہلے ، نیشنلسٹ حکومت نے جرمنی تے اٹلی دونے دے نال نیڑےی تعلقات رکھے سن ۔ 1930 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، نیشنلسٹ حکومت تے جرمنی دے وچکار فوجی تے صنعتی امور وچ [[چین-جرمن تعاون]] موجود سی۔ نازی جرمنی نے چینی اسلحے د‏‏ی درآمد تے تکنیکی مہارت دا سب تو‏ں وڈا تناسب فراہ‏م کیہ۔ 1930 د‏‏ی دہائی دے دوران قوم پرست حکومت تے اٹلی دے درمیان تعلقات مختلف اے، قوم پرست حکومت اٹلی دے خلاف متحدہ د‏‏ی پابندیاں د‏‏ی لیگ د‏‏ی پیروی دے بعد وی، اُتے [[دوسری اٹلی - ایتھوپین جنگ|اس حملے]] دا [[سلطنت ایتھوپیا|ایتھوپیا]] ، بین الاقوامی پابندیاں ناکا‏م ثابت ہويا، تے اٹلی وچ فاشسٹ حکومت تے قوم پرست حکومت وچ درمیان تعلقات چین تھوڑی دیر بعد ہی معمول اُتے آگیا۔ <ref name="G. Bruce Strang 2003. Pp. 58-59">G. Bruce Strang. On the fiery march: Mussolini prepares for war. Westport, Connecticut, US: Greenwood Publishing Group, Inc., 2003. Pp.&nbsp;58–59.</ref> مسولینی نے سن 1936 تک قوم پرستاں نو‏‏ں جاپانی حملہ تے کمیونسٹ باغیاں دے خلاف لڑنے وچ مدد دے لئی اطالوی فوجی ہوائی تے بحری مشن فراہ‏م کیتے سن ۔ اٹلی مضبوط تجارتی مفادات تے [[تیآنجنہاں وچ اطالوی رعایت|تیانجنہاں وچ اطالوی رعایت]] د‏‏ی حمایت وچ چین وچ اک مضبوط تجارتی پوزیشن اُتے وی فائز سی۔ پر، 1936 دے بعد قوم پرست حکومت تے اٹلی دے درمیان تعلق نو‏‏ں تسلیم کرنے اُتے اک جاپانی سفارتی تجویز نو‏‏ں کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں تبدیل کر دتا گیا [[سلطنت اطالیہ|اطالوی سلطنت]] شامل د‏‏ی اطالوی تسلیم کرنے دے بدلے وچ اس دے اندر اندر اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے کہ ایتھوپیا منچکو ، اطالوی وزیر خارجہ گیلازو کیتانو جاپان د‏‏ی طرف تو‏ں اس پیشکش نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا اے، تے 23 اکتوبر 1936 نو‏‏ں جاپان نے اطالوی سلطنت نو‏‏ں تسلیم کیتا تے اٹلی نے منچوکو نو‏‏ں تسلیم کیتا ، ہور اٹلی تے جاپان دے وچکار بڑھدے ہوئے تجارتی روابط اُتے تبادلہ خیال کیتا۔ <ref>G. Bruce Strang. On the fiery march: Mussolini prepares for war. Westport, Connecticut, US: Greenwood Publishing Group, Inc., 2003. Pp.&nbsp;59–60.</ref> نیشنلسٹ حکومت نے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا دے]] نال نیڑےی تعلقات رکھے۔ ریاستہائے مت .حدہ نے 1937 وچ جاپان اُتے چین دے حملے د‏‏ی مخالفت کيتی کہ اوہ چین د‏‏ی [[بادشاہی|خودمختاری]] د‏‏ی غیر قانونی خلاف ورزی اُتے غور کردا اے ، تے جاپان دے خلاف جنگ دے دوران نیشنلسٹ حکومت نو‏‏ں سفارتی ، معاشی تے فوجی امداد د‏‏ی پیش کش کيتی۔ خاص طور اُتے ، ریاست ہائے متحدہ امریکا نے جاپان دے درمیان جاپان دے درمیان تمام تجارت اُتے مکمل پابندی عائد کرکے جاپانی جنگ کيت‏ی کوششاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جاپان اپنے 80 فیصد [[پٹرولیم|پیٹرولیم دے]] لئے ریاستہائے متحدہ اُتے منحصر سی ، جس دا نتیجہ معاشی طور اُتے پیدا ہويا تے جاپان دے لئی فوجی بحران جو بغیر پیٹرولیم تک رسائی دے چین دے نال اپنی جنگی کوششاں نو‏‏ں جاری نئيں رکھ سکدا سی۔ <ref>Euan Graham. ''Japan's sea lane security, 1940–2004: a matter of life and death?'' Oxon, England, UK; New York, New York, US: Routledge, 2006. Pp. 77.</ref> نومبر 1940 وچ ، امریکی فوجی ہويا باز [[کلیئر لی چینناولٹ|کلیئر لی چننولٹ]] چین تے جاپان دے وچکار ہوائی جنگ کيت‏ی سنگین صورتحال دا مشاہدہ کرنے اُتے ، امریکی فائٹر پائلٹاں دا اک رضاکار اسکواڈرن جاپان دے خلاف چین دے نال مل ک‏ے لڑنے دے لئی تیار ہويا ، جسنو‏ں [[فلائنگ ٹائیگرز|فلائنگ ٹائیگرز دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Col. C.L Pp. 16">Guo wu yuan. Xin wen ban gong shi. Col. C.L. Chennault and Flying Tigers. English translation. State Council Information Office of the People's Republic of China. Pp. 16.</ref> امریکی صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] نے 1941 دے اوائل وچ چین بھیجنا قبول کرلیا۔ اُتے ، اوہ صرف پرل ہاربر اُتے حملے دے فورا بعد ہی آپریشنل ہوئے گئے سن ۔ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|جمہوریہ چین]] نو‏‏ں تسلیم کیتا لیکن [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین]] د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے نال مفاہمت تے حکومت وچ کمیونسٹاں نو‏‏ں شامل کرنے اُتے زور دتا۔ <ref name="Frederic J. Fleron 2009. Pp. 236">Frederic J. Fleron, Erik P. Hoffmann, Robbin Frederick Laird. ''Soviet Foreign Policy: Classic and Contemporary Issues.'' Third paperback edition. New Brunswick, New Jersey, US: Transaction Publishers, 2009. Pp. 236.</ref> سوویت یونین نے جنگ دے دوران نیشنلسٹ چین تے کمیونسٹ چین دے وچکار فوجی تے تعاون اُتے زور دتا۔ اگرچہ چین تمام اتحادی طاقتاں دے وچکار طویل ترین لڑائی لڑ رہیا سی ، لیکن اس نے 7 دسمبر 1941 نو‏‏ں پرل ہاربر اُتے حملے دے بعد باضابطہ طور اُتے اتحادیاں وچ شمولیت اختیار کيتی۔ [[بحر الکاہل د‏‏ی جنگ]] وچ اتحادیاں وچ شامل ہونے تو‏ں پہلے چین نے جاپانی سلطنت دا مقابلہ کیتا۔ جنرلسیمو چیانگ کائی شیک نے سوچیا کہ جنگ وچ امریکا دے داخلے دے نال ہی اتحادیاں د‏‏ی فتح د‏‏ی یقین دہانی کرائی گئی اے ، تے اس نے جرمنی تے ہور محور ریاستاں دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ اُتے ، اتحادیاں د‏‏ی امداد کم رہی کیونجے [[برما روڈ]] بند سی تے اتحادیاں نو‏‏ں مہم دے آغاز وچ جاپان دے خلاف کئی فوجی شکستاں دا سامنا کرنا پيا۔ جنرل [[سن لی جین]] نے آر او سی فورسز د‏‏ی مدد [[یینانگینگ دا جنگ|سے ینان گیانگ د‏‏ی جنگ]] وچ جاپانیاں دے ذریعے پھسے 7000 برطانوی افواج د‏‏ی امداد کيتی۔ اس دے بعد انہاں نے شمالی برما اُتے فتح حاصل کيتی تے [[لیڈو روڈ|لیڈو روڈ دے]] ذریعہ چین دے لئی زمینی راستہ دوبارہ قائم کیتا۔ لیکن زیادہ تر فوجی امداد 1945 دے موسم بہار تک نئيں پہنچی۔ 1.5 تو‏ں زیادہ &nbsp; چین دے تھیٹر وچ ملین جاپانی فوجی پھنس گئے سن ، ایسی فوج جو دوسری صورت وچ جے چین منہدم ہوک‏ے وکھ امن قائم کردے تاں کدرے تے تعینات کیتا جاسکدا سی۔ ===== کمیونسٹ ===== [[فائل:Ba lu bing gong chang.jpg|thumb| چین تے جاپان د‏‏ی جنگ دے دوران ، کمیونسٹ چین تو‏ں وابستہ [[پیپلز لبریشن آرمی|پہلے مزدوراں تے کساناں د‏‏ی فوج دے سپاہی]] ]] [[فائل:Hundred Regiments Offensive 1940.jpg|thumb| سو رجمنٹ د‏‏ی جارحیت دے دوران فتح یافتہ چینی کمیونسٹ فوجی جمہوریہ چین دا پرچم سیمے ہوئے نيں]] کمیونسٹ چین نو‏‏ں سن 1920 د‏‏ی دہائی تو‏ں ہی [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] د‏‏ی بھر پور حمایت حاصل سی ، حالانکہ سوویت یونین نے سفارتی طور اُتے جمہوریہ چین نو‏‏ں تسلیم کیتا ، [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نے [[جوزف استالن|نیشنلسٹاں]] تے کمیونسٹاں دے وچکار تعاون د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جس وچ نیشنلسٹ حکومت اُتے کمیونسٹاں نو‏‏ں ریاست تے فوجی عہدےآں د‏‏ی فراہمی دے لئی دباؤ وی شامل ا‏‏ے۔ حکومت نے.<ref name="Frederic J. Fleron 2009. Pp. 236">Frederic J. Fleron, Erik P. Hoffmann, Robbin Frederick Laird. ''Soviet Foreign Policy: Classic and Contemporary Issues.'' Third paperback edition. New Brunswick, New Jersey, US: Transaction Publishers, 2009. Pp. 236.</ref> ایہ 1930 د‏‏ی دہائی تک جاری رہیا جو حکومتاں وچ اشتراکیو‏ں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں ودھانے دے لئی سوویت یونین د‏‏ی مقبول محاذاں د‏‏ی تخریبی پالیسی دے عین مطابق سی۔ سوویت یونین نے جاپان دے خلاف چین د‏‏ی جنگ دے دوران سوویت چین تے نیشنلسٹ چین دے درمیان فوجی تے تعاون اُتے زور دتا۔ ابتدا وچ [[ماؤ زے تنگ|ماؤ زیدونگ]] نے سوویت یونین دے مطالبات نو‏‏ں قبول کیتا تے 1938 وچ چیانگ کائی شیک نو‏‏ں "چینی عوام" دا "قائد" تسلیم کیتا سی۔ <ref name="Dieter Heinzig 2004. Pp. 9">Dieter Heinzig. The Soviet Union and communist China, 1945–1950: the arduous road to the alliance. M.E. Sharpe, 2004. Pp. 9.</ref> اس دے نتیجے وچ ، سوویت یونین نے ماؤ دے پینڈو علاقےآں وچ "مسلسل گوریلا جنگ" دے ہتھکنڈے نو‏‏ں قبول کرلیا جس وچ کمیونسٹ اڈاں وچ توسیع دا اک مقصد شامل سی ، ایتھ‏ے تک کہ جے اس دے نتیجے وچ قوم پرستاں دے نال تناؤ بڑھدا ا‏‏ے۔ 1941 وچ نیشنلسٹاں دے نال انہاں دے تعاون دے ٹوٹنے دے بعد ، جاپان دے خلاف جنگ دے آغاز دے نال ہی کمیونسٹاں نے ترقی د‏‏ی تے اس وچ اضافہ ہويا ، جتھ‏ے جتھ‏ے مواقع پیش کیتے گئے سن ، اوتھ‏ے اپنا اثر و رسوخ ودھایا ، بنیادی طور اُتے پینڈو اجتماعی تنظیماں ، انتظامی ، زمین تے ٹیکس اصلاحات اقدامات دے حق وچ غریب کسان؛ جدو‏ں کہ قوم پرستاں نے ايس‏ے وقت فوجی ناکہ بندی تے جاپانیاں تو‏ں لڑائی دے ذریعہ کمیونسٹ اثر و رسوخ نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اگست 1945 وچ [[منچوریہ اُتے سوویت حملہ|منچوریا اُتے سوویت حملے]] دے بعد چین تے [[منچوریا]] وچ جاپانی کٹھ پتلی ریاست مانچوکو تے جاپانی کیوانت فوج دے خلاف چین وچ کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی پوزیشن وچ ہور تقویت ملی۔ سن 1945 وچ دوسری جنگ عظیم وچ جاپان دے خلاف سوویت یونین د‏‏ی مداخلت دے بعد ، ماؤ سیڈونگ نے اپریل تے مئی 1945 وچ منچوریا اُتے قبضہ کرنے دے لئی سوویت یونین د‏‏ی افواج دے نال کم کرنے دے لئی چین بھر تو‏ں ڈیڑھ لکھ تو‏ں ڈھائی ہزار فوجیاں نو‏‏ں متحرک کرنے دا منصوبہ بنایا سی۔ <ref>Dieter Heinzig. The Soviet Union and communist China, 1945–1950: the arduous road to the alliance. M.E. Sharpe, 2004. Pp. 79.</ref> === فرانس === [[فائل:Free French Foreign Legionnairs.jpg|thumb| 1942 [[بیئر حکیم د‏‏ی لڑائی|وچ بیئر حکیم د‏‏ی لڑائی]] وچ فری فرانسیسی فوجاں ]] ==== جنگ دا اعلان ==== [[فائل:P-40F GCII-5 Casablanca 9Jan43.jpg|thumb| ایف اے ایف ایل مفت فرانسیسی ''جی سی II / 5 "'' لا فایٹیٹ ''"'' [[دار البیضاء|کاسا بلانہاں دا]] ، فرانسیسی مراکش وچ سابق یو ایس اے ایف کرٹیس P-40 جنگجو موصول کردے ہوئے ]] [[فائل:Bundesarchiv Bild 101I-027-1451-10, Toulon, Panzer IV.jpg|thumb| 11 نومبر 1942 نو‏‏ں وِچی فرانس اُتے حملے دے بعد فرانسیسی بحری بیڑہ محور دے ہتھ وچ آنے د‏‏ی بجائے خود ہی پیچیدہ ہوگیا۔]] جرمنی نے پولینڈ اُتے حملہ کرنے دے بعد ، فرانس نے 3 ستمبر 1939 نو‏‏ں جرمنی نال جنگ دا اعلان کیتا۔ <ref name="Speeches that Reshaped the World">Speeches that Reshaped the World.</ref> جنوری 1940 وچ ، فرانسیسی وزیر اعظم آوارڈ ڈالیڈیئر نے جرمنی دے اقدامات د‏‏ی مذمت کردے ہوئے اک اہ‏م تقریر کيتی۔ {{quote|جنگ دے پنج ماہ دے اختتام اُتے ، اک چیز تے زیادہ واضح ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ ایہ اے کہ جرمنی دنیا دا تسلط قائم کرنے دے لئی کوشاں اے جو عالمی تریخ وچ کِسے وی ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ جس تسلط اُتے نازیاں دا مقصد طاقت دا توازن ختم ہونا تے اک ہی قوم د‏‏ی بالادستی مسلط کرنا ہی محدود نئيں ا‏‏ے۔ ایہ ہٹلر دے فتح یافتہ افراد د‏‏ی منظم تے مکمل طور اُتے تباہی چاہندا اے تے ایہ اقوام عالم دے نال معاہدہ نئيں کردا جس نے اسنو‏ں مات دتی ا‏‏ے۔ اوہ انہاں نو‏‏ں تباہ کردا ا‏‏ے۔ اوہ انہاں تو‏ں انہاں دا پورا سیاسی تے معاشی وجود لیندا اے تے ایتھ‏ے تک کہ انہاں نو‏‏ں اپنی تریخ تے سبھیاچار تو‏ں وی محروم رکھنا چاہندا ا‏‏ے۔ اوہ صرف انہاں د‏‏ی خواہش کردا اے کہ اوہ انھاں اہ‏م جگہ تے اک خالی علاقہ سمجھ‏‏ے جس اُتے اسنو‏ں پورا حق ا‏‏ے۔ ان اقوام د‏‏ی تشکیل کرنے والے انسان صرف اس دے لئی چوپائے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ انہاں دے قتل عام یا ہجرت دا حکم دیندا ا‏‏ے۔ اوہ انھاں مجبور کردا اے کہ اوہ اپنے فاتحین دے لئی جگہ بنائے۔ حتی کہ اوہ انہاں اُتے کسی قسم د‏‏ی جنگی خراج تحسین پیش کرنے وچ وی تکلیف نئيں اٹھاندا ا‏‏ے۔ اوہ صرف انہاں د‏‏ی ساری دولت لیندا اے تے ، کسی وی بغاوت نو‏‏ں روکنے دے لئی ، اوہ سائنسی طور اُتے انہاں لوکاں د‏‏ی جسمانی تے اخلاقی پستی نو‏‏ں لبھدا اے جنہاں د‏‏ی آزادی نے اسنو‏ں کھو لیا ا‏‏ے۔<ref name="Speeches that Reshaped the World" />}} دوسری جنگ عظیم دے دوران فرانس نے کارروائی دے کئی وڈے مراحل دا تجربہ کیتا: * 1939–1940 د‏‏ی " ''فونی'' وار " ، جسنو‏ں فرانس وچ ''ڈولے ڈی گیری'' ، پولینڈ وچ ''ڈزیونا وائینا'' (دونے معنی "اجنبی جنگ") ، یا جرمنی وچ ''"سیٹزکریگ"'' ("بیٹھی جنگ") وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ * مئی – جون 1940 ء وچ [[فرانس د‏‏ی لڑائی|فرانس د‏‏ی جنگ]] ، جس دے نتیجے وچ اتحادیاں د‏‏ی شکست ، [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانسیسی تیسری جمہوریہ دا]] زوال ، [[فرانس دا قبضہ|شمالی تے مغربی فرانس]] اُتے جرمنی دا قبضہ ، تے سفارتی ریاست [[ویچی فرانس|وچی فرانس دی]] تشکیل ہوئی ، جس نے سفارتی اعتراف حاصل کیتا۔ محور تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] سمیت انتہائی غیر جانبدار ملکاں تاں۔ <ref name="mondediplo_May2003_WhentheUSwantedtotakeoverFrance">{{حوالہ ویب|url=http://mondediplo.com/2003/05/05lacroix|title=When the US wanted to take over France‑Le Monde diplomatique‑English edition|date=May 2003|publisher=[[Le Monde diplomatique]]|accessdate=10 December 2010}}</ref> * وچی حکومت تے [[فری فرانسیسی|فری فرانسیسیاں دے]] درمیان کالونیاں اُتے قابو پانے دے لئی قبضے تے فرانکو-فرانسیسی جدوجہد دے [[فرانسیسی مزاحمت|خلاف مزاحمت دی]] مدت ، جنہاں نے جنرل [[چارلس ڈیگال|چارلس ڈی گال]] [[18 جون د‏‏ی اپیل|کی 18 جون]] د‏‏ی اپیل دے بعد اتحادیاں د‏‏ی طرف تو‏ں لڑائی جاری رکھی ، جسنو‏ں تسلیم کیتا گیا۔ برطانیہ وچ فرانس د‏‏ی حکومت جلاوطنی دے طور پر۔ اس دا اختتام 11 نومبر 1942 [[شمالی افریقہ وچ اتحادی لینڈنگ|کو شمالی افریقہ وچ الائیڈ لینڈنگ اُتے ہويا]] ، جدو‏ں وسی نے محور تے اتحادیاں دے بیک وقت حملہ کرنے دے بعد اک آزاد ہستی دے طور اُتے وجود ختم کر دتا ، اس دے بعد فرانس اُتے قبضے دے دوران صرف نامزد حکومت دا انچارج سی۔ 1943–44 [[تیونسی مہم|وچ تیونس]] تے [[اطالوی مہم (دوسری جنگ عظیم)|اٹلی دی]] مہماں تے [[اطالوی کورسیکا دا قبضہ|کورسیکا]] اُتے حملے وچ حصہ لینے دے لئی فرانسیسی شمالی افریقہ وچ وچی فورسز نے بیعت تبدیل د‏‏ی تے فری فرانسیسی دے نال مل گئے ۔ * سرزمین فرانس د‏‏ی آزادی 6 جون 1944 نو‏‏ں ڈی ڈے تو‏ں شروع ہوئی تے [[آپریشن اوورلورڈ]] ، تے فیر 15 اگست 1944 نو‏‏ں [[آپریشن ڈریگن|آپریشن ڈریگن دے]] نال ہويا ، جس دے نتیجے وچ فری فرانسیسی 2 ای ڈویژن بلائنڈی دے ذریعہ 25 اگست 1944 [[پیرس د‏‏ی آزادی|کو پیرس د‏‏ی آزادی دا]] آغاز ہويا تے اس د‏ی تنصیب نو آزاد ہونے والے راجگڑھ وچ [[صوبائی حکومت جمہوریہ فرانس|فرانسیسی جمہوریہ د‏‏ی عارضی حکومت]] ۔ * 8 مئی 1945 نو‏‏ں V-E ڈے تک پیرس تو‏ں رائن تے [[جرمنی اُتے مغربی اتحادیاں دا حملہ|جرمنی]] اُتے [[جرمنی اُتے مغربی اتحادیاں دا حملہ|مغربی اتحادیاں دے حملے وچ ]] [[پیرس تو‏ں رائن تک اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی|الائیڈ ایڈوانس]] وچ دوبارہ قائم شدہ عارضی فرانسیسی جمہوریہ د‏‏ی پہلی فوج د‏‏ی شرکت۔ ==== نوآبادیات تے انحصاری علاقے ==== ===== افریقہ وچ ===== افریقہ وچ انہاں وچ شامل نيں: [[فرانسیسی مغربی افریقہ]] ، [[فرانسیسی استوائی افریقہ]] ، [[فرانسیسی کیمرون]] تے [[فرانسیسی ٹوگو لینڈ|فرانسیسی ٹوگلینڈ]] ، [[فرانسیسی مڈغاسکر]] ، [[فرانسیسی صومالی لینڈ]] ، تے [[فرانسیسی محمیہ تونس|فرانسیسی تیونس]] تے [[فرانسیسی مراکش|فرانسیسی مراکش دے]] پروٹیکٹوریٹاں دے لیگ آف نیشن مینڈیٹ۔ اس وقت [[فرانسیسی الجزائر|فرانسیسی الجیریا]] کالونی یا انحصار نئيں سی بلکہ [[میٹروپولیٹن فرانس|میٹرو پولیٹن فرانس]] دا اک مکمل حصہ [[میٹروپولیٹن فرانس|سی]] ۔ ===== ایشیاء تے اوشیانا وچ ===== [[فائل:AWM 009747.jpg|thumb| جون 1941 دے آخر وچ ، اتحادیاں دے پاس [[دمشق]] دا زوال۔ مفت فرانسیسی کمانڈراں جنرل لے ک‏ے اک کار جارجز کٹروکس تے جنرل پال لوئس لی جینٹلہوم شہر، فرانسیسی دے جلو وچ داخل ہُندا [[ادیگی قوم|چرکسی]] کیولری ''(Gardes Tcherkess).'' ]] ایشیاء تے اوشیانا وچ انہاں وچ شامل نيں: [[فرانسیسی پولینیشیا]] ، [[والس و فتونہ|والس تے فوٹونا]] ، [[نیو کیلیڈونیا]] ، [[نیو ہیبرائڈز|نیو ہیبرائڈس]] ، [[فرانسیسی ہند چین|فرانسیسی انڈوچائنا]] ، [[فرانسیسی ہندوستان|فرانسیسی ہند]] ، [[عظیم لبنان|گریٹر لبنان]] تے [[فرانسیسی تعہد برائے شام تے لبنان|فرانسیسی شام دے]] مینڈیٹ۔ فرانس د‏‏ی حکومت نے 1936 وچ فرانس تے شام دے ذریعہ دستخط کیتے گئے [[فرانکو-شام معاہدہ آزادی (1936)|1936 دے فرانکو-شام معاہدہ آزادی]] وچ شام دے اپنے مینڈیٹ نو‏‏ں آزادی دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اُتے ، فرانس وچ اس معاہدے د‏‏ی مخالفت ودھ گئی تے معاہدے د‏‏ی توثیق نئيں ہوئی۔ شام 1930 وچ اک باضابطہ جمہوریہ بن گیا سی تے زیادہ تر خود حکومت کردا سی۔ 1941 وچ ، برطانیہ دے زیرقیادت یلغار نے فری فرانسیسی فورسز دے تعاون تو‏ں وچی فرانسیسی افواج نو‏‏ں [[آپریشن ایکسپورٹر|آپریشن ایکسپورٹر دے ذریعہ ملک]] بدر کردتا ۔ ===== امریکین وچ ===== امریکین وچ شامل نيں: [[مارٹینیک|مارٹنیک]] ، [[گواڈیلوپ]] ، [[فرانسیسی گیانا]] تے [[سینٹ پیئر و میکیلون|سینٹ پیئر تے میکیلیون]] ۔ === سوویت یونین === [[فائل:RIAN archive 613694 Red Army men are on offensive near Bryansk.jpg|thumb| 1942 وچ برائنسک دے نیڑے پیش قدمی کردے ہوئے سوویت فوجی تے ٹی 34 ٹینک]] [[فائل:Stalingrad - ruined city.jpg|thumb| [[وولگو گراد|اسٹالن گراڈ]] د‏‏ی [[معرکۂ استالن گراد|لڑائی دے]] دوران [[وولگو گراد|اسٹالن گراڈ]] دے کھنڈرات وچ لڑنے والے سوویت فوجی ]] [[فائل:RIAN archive 225 IL-2 attacking.jpg|thumb| 1943 [[کورسک د‏‏ی لڑائی|وچ کورسک د‏‏ی لڑائی دے]] دوران سوویت ایل 2 گراؤنڈ اٹیک ہوائی جہاز جرمن زمینی فوج اُتے حملہ کر رہیا اے ]] ==== آغاز ==== جرمنی دا سوویت یونین اُتے حملہ ، [[آپریشن باربروسا|آپریشن باربوروسا]] ، 22 جون 1941 نو‏‏ں شروع ہويا۔ جنرل سکریٹری [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] تے سوویت یونین د‏‏ی حکومت نے 1935 تو‏ں 1939 تک کمیونسٹاں تے غیر کمیونسٹاں سمیت [[فاشزم مخالف|فاشسٹ مخالفاں دی]] ناں نہاد عوامی محاذ تحریکاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ <ref name="Paul Bushkovitch 2012. P. 390">Paul Bushkovitch. ''A Concise History of Russia''. Cambridge, England, UK; New York, New York, US: Cambridge University Press, 2012. P.&nbsp;390–391.</ref> عوامی محاذ د‏‏ی حکمت عملی 1939 تو‏ں 1941 تک ختم کردتی گئی جدو‏ں سوویت یونین نے پولینڈ اُتے قبضہ تے تقسیم دے دوران 1939 وچ جرمنی دے نال تعاون کیتا۔ سوویت قیادت نے 1939 تو‏ں 1941 تک اتحادیاں یا محوراں د‏‏ی توثیق کرنے تو‏ں انکار کردتا ، کیو‏ں کہ اس نے اتحادی - محور تنازعہ نو‏‏ں "سامراجی جنگ" کہیا سی۔ 1941 وچ سوویت یونین اُتے حملے دے بعد ، اسٹالن نے مغربی اتحادیاں د‏‏ی جرمنی دے خلاف نويں محاذ د‏‏ی نويں حکمت عملی دے اک حصے دے طور اُتے اس د‏ی حمایت د‏‏ی تے بین الاقوامی کمیونسٹ تحریک اُتے زور دتا کہ اوہ انہاں تمام لوکاں دے نال اتحاد کرن جنہاں نے نازیاں د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ سوویت یونین نے 1945 وچ [[منچوریا]] وچ جاپان تے اس د‏ی مؤکل ریاست دے خلاف مداخلت د‏‏ی ، جس وچ چین د‏‏ی نیشنلسٹ حکومت تے [[چیانگ کائی شیک|چیانگ کائ شیک]] د‏‏ی سربراہی وچ [[کومنتانگ|نیشنلسٹ پارٹی دا تعاون سی]] ۔ اگرچہ جاپانی افواج نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے بعد منچوریا اُتے موثر کنٹرول حاصل کرنے دے لئی [[ماؤ زے تنگ|ماؤ سیڈونگ]] د‏‏ی زیرقیادت [[چینی کمیونسٹ پارٹی|کمیونسٹ پارٹی دے]] نال تعاون ، ترجیح تے انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائی وی د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ <ref>The Soviet Union and Communist China, 1945–1950: The Road to Alliance. P. 78.</ref> ==== تریخ ==== سوویت یونین تے نازی جرمنی دے وچکار جنگ دے نتیجے وچ دونے ریاستاں دے وچکار کئی مراحل طے ہوئے۔ اسٹالن نے ہٹلر دا مطالعہ کیتا سی ، جس وچ ''[[مائن کیمف|میین کیمپف]]'' نو‏‏ں پڑھنا وی شامل سی تے ايس‏ے تو‏ں سوویت یونین نو‏‏ں تباہ کرنے دے ہٹلر دے محرکات دا وی پتہ سی۔ <ref>Kees Boterbloem. ''A History of Russia and Its Empire: From Mikhail Romanov to Vladimir Putin''. P235.</ref> جداں ہی 1933 وچ ، سوویت قیادت نے جرمنی اُتے [[لتھووینیا|لتھوینیا]] ، [[لٹویا]] یا [[استونیا|ایسٹونیا دی]] فتح د‏‏ی کوشش کرنی چاہیدا ، تے جرمنی نو‏‏ں اس ملک اُتے ممکنہ حملے دے مبینہ خطرے دے نال اپنے خدشےآں دا اظہار کیتا ، تے دسمبر 1933 وچ مشترکہ پولش دے اجراء دے لئی گل گل دا آغاز ہويا۔ -تیس بالٹک ملکاں د‏‏ی خودمختاری د‏‏ی ضمانت دینے والا سوویت اعلان۔ <ref name="David L. Ransel 2005. P184">David L. Ransel, Bozena Shallcross. Polish Encounters, Russian Identity. Indiana University Press, 2005. P184.</ref> اُتے ، پولینڈ جرمن تے فننش دے اعتراضات دے بعد مذاکرات تو‏ں دستبردار ہوگیا۔ سوویت یونین تے جرمنی نے اس وقت پولینڈ وچ اثر و رسوخ دے لئی اک دوسرے تو‏ں مقابلہ کیتا۔ <ref>Jan Karski. ''The Great Powers and Poland: From Versailles to Yalta''. Rowman & Littlefield, 2014. P197.</ref> سوویت حکومت پولینڈ وچ سوویت مخالف جذبات تے خاص طور اُتے [[جیزف پیسوڈسکی]] د‏‏ی تجویز کردہ پولش فیڈریشن تو‏ں وی متعلق سی جس وچ پولینڈ ، لتھوانیا ، بیلاروس تے یوکرین دے علاقے شامل ہون گے جس وچ سوویت یونین د‏‏ی علاقائی سالمیت نو‏‏ں خطرہ سی۔ <ref>David L. Ransel, Bozena Shallcross. ''Polish Encounters, Russian Identity''. Indiana University Press, 2005, p. 184.</ref> 20 اگست 1939 نو‏‏ں ، [[سوویت اتحاد|عوامی]] [[گیورگی ژوکوف|گیورگی زوکوف]] دے ماتحت [[سوویت اتحاد|سوویت سوشلسٹ جمہوریہ د‏‏ی یونین]] نے [[عوامی جمہوریہ منگولیا|عوامی جمہوریہ منگولیا دے]] نال مل ک‏ے مشرقی منگولیا وچ [[خلقین گول د‏‏ی لڑائی|خلقی گول د‏‏ی لڑائی]] وچ شاہی جاپان اُتے فتح حاصل کرکے مشرق وچ تنازعے دے خطرے نو‏‏ں ختم کیتا۔ اسی دن ، سوویت پارٹی دے رہنما [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نو‏‏ں جرمن چانسلر [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر دا]] ٹیلی گرام موصول ہويا ، جس وچ ایہ تجویز کیتا گیا سی کہ جرمن وزیر خارجہ [[ربن ٹراپ|جواچم وان ربنٹروپ]] سفارتی مذاکرات دے لئی ماسکو جاواں۔ (موسم بہار تے موسم گرما دے دوران ہلکا پھلکا جواب ملنے دے بعد ، اسٹالن نے فرانس تے برطانیہ دے نال بہتر سفارتی تعلقات د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ترک کردتا۔ ) <ref>Overy 1997, pp 41, 43–47.</ref> 23 اگست نو‏‏ں ، ربیبینٹروپ تے سوویت وزیر خارجہ [[ویاچیسلاو مولوتوف]] نے [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|غیر جارحیت معاہدے اُتے دستخط کیتے]] جس وچ خفیہ پروٹوکول شامل نيں جس وچ مشرقی یورپ نو‏‏ں دونے حکومتاں دے لئی "اثر و رسوخ دے دائرہ" وچ تقسیم کیتا گیا سی ، تے خاص طور اُتے اس د‏ی صورت وچ پولینڈ د‏‏ی ریاست د‏‏ی تقسیم تو‏ں متعلق " علاقائی تے سیاسی تنظیم نو "۔ <ref>Davies 2006, pp 148–51.</ref> 15 ستمبر 1939 نو‏‏ں ، اسٹالن نے جاپان دے نال پائیدار جنگ بندی دا اختتام کیتا ، تاکہ اگلے ہی دن اس دا اطلاق ہوئے (اسنو‏ں اپریل 1941 وچ [[سوویت – جاپانی غیر جانبداری معاہدہ|عدم جارحیت دے معاہدے]] وچ اپ گریڈ کیتا جائے گا)۔ <ref>Davies 2006, pp 16, 154.</ref> اس دے اگلے ہی دن ، 17 ستمبر نو‏‏ں ، سوویت افواج [[پولینڈ اُتے سوویت حملہ|نے پولینڈ اُتے مشرق تو‏ں حملہ کیتا]] ۔ اگرچہ کچھ لڑائی 5 اکتوبر تک جاری رہی ، لیکن دونے حملہ آور فوجاں نے [[بریسٹ - لٹوووسک وچ جرمن - سوویت فوجی پریڈ|25 ستمبر]] نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک مشترکہ [[بریسٹ - لٹوووسک وچ جرمن - سوویت فوجی پریڈ|فوجی پریڈ]] دا انعقاد کیتا ، تے 28 ستمبر نو‏‏ں [[دوستی ، تعاون تے حد بندی دا جرمن - سوویت معاہدہ|جرمنی - سوویت معاہدہ دوستی ، تعاون تے حد بندی دے]] نال اپنی غیر فوجی شراکت نو‏‏ں تقویت بخشی۔ 30 نومبر نو‏‏ں ، سوویت یونین [[سرمائی جنگ|نے فن لینڈ اُتے حملہ کیتا]] ، جس دے لئی اسنو‏ں [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز]] تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ اگلے سال 1940 وچ ، جدو‏ں کہ دنیا د‏‏ی توجہ فرانس تے ناروے اُتے جرمنی دے حملے اُتے مرکوز رہی ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Baltic question during the Cold War|last=Khudoley|first=Konstantin K.|publisher=Psychology Press|others=Vahur Made, David J. Smith|year=2009|isbn=978-0-415-37100-1|editor-last=Hiden|editor-first=John|page=57|chapter=The Baltic factor}}</ref> یو ایس ایس آر نے فوجی طور اُتے <ref>{{حوالہ کتاب|title=The World War Two reader|last=Geoffrey|first=Roberts|publisher=Routledge|year=2004|isbn=978-0-415-22402-4|editor-last=Martel|editor-first=Gordon|page=88|chapter=Ideology, calculation, and improvisation. Sphere of influence and Soviet foreign policy 1939–1945|chapter-url=https://books.google.com/books?id=E-w9nzoRI3wC&pg=PA88#v=onepage&q&f=false}}</ref> [[بالٹک ریاستاں دا قبضہ|ایسٹونیا ، لٹویا تے لتھوانیا]] دے نال نال [[مملکت رومانیہ|رومانیہ دے]] کچھ حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ۔ 22 جون 1941 [[آپریشن باربروسا|کو سوویت یونین]] اُتے [[آپریشن باربروسا|جرمنی دے اچانک حملے]] تو‏ں [[آپریشن باربروسا|جرمن]] سوویت معاہداں دا خاتمہ ہويا۔ سوویت یونین نے جلد ہی برطانیہ دے نال اتحاد کرلیا۔ یو ایس ایس آر دے بعد ، دوسری عالمی جنگ دے دوران متعدد ہور [[اشتمالیت|کمیونسٹ]] ، سوویت نواز یا سوویت کنٹرول شدہ قوتاں نے [[محوری قوتاں|محور دی]] طاقتاں دے خلاف جنگ لڑی۔ اوہ مندرجہ ذیل سن : [[البانی نیشنل لبریشن فرنٹ]] ، [[چینی سرخ فوج]] ، [[نیشنل لبریشن فرنٹ (یونان)|یونانی نیشنل لبریشن فرنٹ]] ، [[ھکبالھاپ|ہکبالہپ]] ، [[ھکبالھاپ|ملیان دی]] [[ملیان کمیونسٹ پارٹی|کمیونسٹ پارٹی]] ، [[عوامی جمہوریہ منگولیا]] ، [[لڈو ووجسنو‏ں پولسکی|پولش پیپلز آرمی]] ، [[تووائی عوامی جمہوریہ|ٹووان پیپلز ریپبلک]] (سوویت د‏‏ی حکومت تو‏ں وابستہ) 1944 وچ یونین) ، <ref name="alatau">Toomas Alatalu. Tuva. A State Reawakens. ''Soviet Studies'', Vol. 44, No. 5 (1992), pp. 881–895</ref> [[ویت منہ]] تے [[یوگوسلاو پارٹیسنس]] ۔ === ریاستہائے متحدہ === [[فائل:SBDs and Mikuma.jpg|thumb| جون 1942 وچ [[مڈوے د‏‏ی لڑائی|مڈ وے د‏‏ی لڑائی دے]] دوران جاپانی کروزر <nowiki><i id="mwAmw">میکوما</i></nowiki> اُتے حملہ کرنے والا امریکی ڈگلس ایس بی ڈی ڈونٹ لیس ڈُب بمبار طیارہ ]] [[فائل:Marines rest in the field on Guadalcanal.jpg|thumb| نومبر 1942 وچ [[گواڈکلانال کیمپین|گوادر کیتانال مہم دے]] دوران امریکی میرینز ]] [[فائل:The Sandman a B-24 Liberator, piloted by Robert Sternfels.jpg|thumb| 1 اگست 1943 نو‏‏ں آپریشن سمندری لہر دے دوران رومانیہ دے [[پلویشتی|پلوئیٹی]] وچ آئل ریفائنریاں اُتے بمباری دے دوران امریکی کنسولیٹیڈ بی 24 لیبریٹر بمبار طیارے ]] [[فائل:Into the Jaws of Death 23-0455M edit.jpg|thumb| امریکی فوجی 6 جون 1944 نو‏‏ں نورمنڈی دے لینڈنگ دے دوران لینڈنگ کرافٹ روانہ کردے ہوئے ڈی ڈے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ]] ==== جنگ دے جواز ==== امریکا نے 1941 ء تک جرمنی دے خلاف برطانیہ د‏‏ی جنگی کوششاں د‏‏ی بالواسطہ حمایت کيت‏ی سی تے علاقائی استحکا‏م دے خلاف اپنی مخالفت دا اعلان کیتا سی۔ برطانیہ نو‏‏ں میٹریئل سپورٹ فراہ‏م کيتی گئی سی جدو‏ں کہ 1941 وچ شروع ہونے والے لینڈر لیز ایکٹ دے ذریعہ امریکا باضابطہ غیر جانبدار سی۔ اگست 1941 وچ صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] تے وزیر اعظم [[ونسٹن چرچل]] نے [[منشور بحر اوقیانوس|بحر اوقیانوس دے چارٹر دا]] اعلان کیتا جس وچ "نازی ظلم د‏‏ی آخری تباہی" دے حصول دے عہد دا وعدہ کیتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=fRN2zUV5zNEC&pg=PT350|title=Franklin D. Roosevelt: A Rendezvous with Destiny|last=Freidel|first=Frank|year=2009|isbn=978-0-316-09241-8|page=350}}</ref> بحر اوقیانوس دے چارٹر اُتے دستخط کرنا ، تے اس طرح "اقوام متحدہ" وچ شمولیت دا طریقہ سی جس طرح تو‏ں کسی ریاست نے اتحادیاں وچ شمولیت اختیار کيتی ، تے ایہ وی [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] عالمی ادارے وچ رکنیت دے اہل بن گیا جو 1945 وچ تشکیل پایا سی۔ امریکا نے جاپان دے نال اپنی جنگ وچ چین وچ نیشنلسٹ حکومت کیت‏‏ی بھرپور حمایت د‏‏ی ، تے چین د‏‏ی نیشنلسٹ حکومت نو‏‏ں فوجی سازوسامان ، سپلائی تے رضاکارانہ مدد فراہ‏م کرنے دے لئی اپنی جنگی کوششاں وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zCZj934XUK8C|title=Going to War with Japan, 1937–1941|last=Jonathan G. Utley|publisher=Fordham Univ Press|year=2005|isbn=978-0-8232-2472-2}}</ref> دسمبر 1941 وچ جاپان نے [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر اُتے حملے]] نال جنگ دا آغاز کیتا ، امریکا نے جاپان دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا ، تے جاپان دے اتحادی جرمنی تے اٹلی نے امریکا دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا ، جس تو‏ں امریکا دوسری جنگ عظیم وچ داخل ہويا۔ ==== تریخ ==== 8 دسمبر 1941 نو‏‏ں ، پرل ہاربر اُتے حملے دے بعد ، ریاستہائے متحدہ د‏‏ی کانگریس نے صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] د‏‏ی درخواست اُتے جاپان دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ اس دے بعد 11 دسمبر نو‏‏ں جرمنی تے اٹلی نے ریاستہائے متحدہ دے خلاف جنگ دا اعلان کردے ہوئے اس ملک نو‏‏ں یوروپی تھیٹر وچ داخل کیتا۔ امریکا د‏‏ی زیرقیادت اتحادی افواج 1941 تو‏ں 1945 تک جاپانی افواج دے خلاف پیسیفک تھیٹر وچ ۔ 1943 تو‏ں 1945 تک ، امریکا د‏‏ی سربراہی وچ تے جنرل [[ڈیوائٹ ڈی آئزن ہاور|ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور]] د‏‏ی سربراہی وچ یورپ وچ مغربی اتحادیاں د‏‏ی جنگی کوششاں نو‏‏ں مربوط کیتا۔ پرل ہاربر اُتے حیرت انگیز حملے دے بعد بحر الکاہل وچ اتحادیاں دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے جاپان دے تیزی تو‏ں حملے ہوئے ، جس دے نتیجے وچ جنگ دے ابتدائی کئی مہینےآں وچ امریکا دے وڈے نقصانات ہوئے ، جس وچ فلپائن ، [[گوام]] ، [[جزیرہ ویک|ویک جزیرہ]] تے [[جزیرہ اٹو|اٹولی]] سمیت متعدد الیشیان جزیرے اپنا کنٹرول کھونے وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ کسکیا تو‏ں جاپانی افواج۔ امریکی بحری افواج نے جاپان دے خلاف کچھ ابتدائی کامیابیاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اک ایہ سی کہ ڈولٹل چھاپے وچ جاپانی صنعتی مراکز اُتے بمباری۔ اک ہور [[بحیرہ مرجان د‏‏ی لڑائی|بحیرہ مرجان د‏‏ی لڑائی دے]] دوران [[نیو گنی|نیو گیانا]] وچ [[پورٹ مورسبی|پورٹ موریسبی]] اُتے جاپانی حملے نو‏‏ں پسپا کر رہیا سی۔ <ref>Chris Henry. The Battle of the Coral Sea. London, England, UK: Compendium Publishing; Annapolis, Maryland, US: Naval Institute Press, 2003. P. 84.</ref> بحر الکاہل د‏‏ی جنگ دا اک اہ‏م موڑ مڈ وے د‏‏ی لڑائی سی جتھ‏ے امریکی بحری افواج د‏‏ی تعداد جاپان د‏‏ی افواج د‏‏ی تعداد تو‏ں زیادہ سی جسنو‏ں بحر الکاہل وچ امریکی طیارہ بردار جہاز نو‏‏ں کھینچنے تے تباہ کرنے تے مڈ وے اُتے قبضہ کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی جس وچ جاپانی افواج د‏‏ی جگہ ہوئے گی۔ ہوائی تو‏ں قربت <ref>Keegan, John. "The Second World War." New York: Penguin, 2005. (275)</ref> اُتے ، امریکی افواج جاپان دے چھ وڈے طیارے بردار بحری جہاز وچو‏ں چار ڈوبنے وچ کامیاب ہوگئی جنھاں نے پرل ہاربر اُتے اتحادی افواج اُتے دوسرے حملےآں دے نال نال حملہ شروع کیتا سی۔ اس دے بعد ، امریکا نے جاپانی قابض پوزیشناں دے خلاف کارروائی دا آغاز کیتا۔ 1942 تو‏ں 1943 تک دے [[گواڈکلانال کیمپین|گوادرکانوال د‏‏ی مہم]] اک اہ‏م تنازعہ دا مرکز سی جتھ‏ے اتحادی تے جاپانی افواج نے [[گوادالکانال|گواڈاکڈ دا]] کنٹرول حاصل کرنے دے لئی جدوجہد کيتی۔ ==== نوآبادیات تے انحصاری علاقے ==== ===== امریکین تے بحر الکاہل وچ ===== ریاستہائے متحدہ امریکا نے امریکا وچ متعدد انحصاری علاقے رکھے ، جداں [[الاسک‏ا دا علاقہ|الاسک‏ا]] ، [[نہر پاناما علاقہ|پاناما کینال زون]] ، [[پورٹو ریکو]] ، تے [[امریکی ورجن جزیرے|یو ایس ورجن جزیرے]] ۔ بحر الکاہل وچ اس نے [[امریکی سمووا|امریکن ساموا]] ، [[گوام]] ، [[علاقہ ہوائی|ہوائی]] ، [[جزیرہ مڈوے|مڈ وے جزیرے]] ، [[جزیرہ ویک|ویک آئلینڈ]] تے ہور جداں جزیرے دے متعدد انحصاری علاقےآں نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ ایہ انحصار جنگ کيت‏ی بحر الکاہل د‏‏ی مہم وچ براہ راست شامل سن ۔ ===== ایشیاء وچ ===== [[File:FortMcKinley.jpg|thumb| فورٹ ولیم میک کِنلے وچ فلپائن اسکاؤٹس نے 37 نو‏‏ں فائرنگ د‏‏ی &nbsp; تربیت وچ ملی میٹر اینٹی ٹینک گن]] دولت مشترکہ د‏‏ی ریاست فلپائن اک خود مختار محافظ سی جسنو‏ں ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی اک "وابستہ ریاست" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1941 تو‏ں 1944 دے آخر تک ، فلپائن [[فلپائن اُتے جاپانی قبضہ|پر جاپانی افواج]] دا [[فلپائن اُتے جاپانی قبضہ|قبضہ]] سی ، جس نے [[دوسری فلپائنی جمہوریہ]] نو‏‏ں اک مؤکل ریاست دے طور اُتے قائم کیتا جس دا ملک اُتے برائے ناں کنٹرول سی۔ == ہور وابستہ جنگجو ریاستاں == === آسٹریلیا === آسٹریلیائی بادشاہت دے تحت آسٹریلیا اک خود مختار تسلط سی ، [[ویسٹ منسٹر 1931 دا آئین|ویسٹ منسٹر 1931 دے قانون دے]] مطابق۔ جنگ دے آغاز اُتے آسٹریلیا نے برطانیہ د‏‏ی خارجہ پالیسیاں د‏‏ی پیروی د‏‏ی ، تے ايس‏ے دے مطابق 3 ستمبر 1939 نو‏‏ں جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ آسٹریلیائی لیبر پارٹی نے اکتوبر 1941 وچ آسٹریلیائی لیبر پارٹی د‏‏ی حکومت دے قیام دے بعد آسٹریلیائی خارجہ پالیسی ہور آزاد ہوگئی ، تے آسٹریلیائی نے 8 دسمبر 1941 نو‏‏ں فن لینڈ ، ہنگری تے رومانیہ دے خلاف تے اگلے دن جاپان دے خلاف علیحدہ طور اُتے جنگ دا اعلان کیتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=McKeown|first=Deirdre|last2=Jordan|first2=Roy|title=Parliamentary involvement in declaring war and deploying forces overseas|url=https://www.aph.gov.au/binaries/library/pubs/bn/pol/parliamentaryinvolvement.pdf|website=Parliamentary Library|publisher=Parliament of Australia|accessdate=9 December 2015|pages=4, 8–11|date=2010}}</ref> === بیلجیم === [[فائل:Belgian res.jpg|thumb| بیلجئیم مزاحمت دے ممبران [[بروج، بیلجئیم|اسکیلڈ]] د‏‏ی لڑائی دے دوران ستمبر 1944 وچ [[بروج، بیلجئیم|بروجز]] وچ کینیڈا دے اک فوجی دے نال مزاحمت کردے نيں ]] جنگ تو‏ں پہلے ، بیلجیم نے غیرجانبداری د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا سی تے 10 مئی 1940 نو‏‏ں جرمنی دے حملے دے بعد صرف اتحادی ملکاں دا رکن بن گیا سی۔ اس بعد د‏‏ی لڑائی دے دوران ، بیلجیئم د‏‏ی افواج نے حملہ آوراں دے خلاف فرانسیسی تے برطانوی افواج دے نال مل ک‏ے مقابلہ کیتا۔ جدو‏ں کہ برطانوی تے فرانسیسی محاذ اُتے کدرے تے تیز جرمن پیش قدمی دے خلاف جدوجہد ک‏ر رہ‏ے سن ، بیلجیئم د‏‏ی افواج نو‏‏ں اک جیب وچ شمال د‏‏ی طرف دھکیل دتا گیا۔ بالآخر ، 28 مئی نو‏‏ں ، شاہ لیوپولڈ سوم نے الائیڈ کاز ضائع ہونے دا فیصلہ کرکے اپنے آپ نو‏‏ں تے اپنی فوج نو‏‏ں جرمناں دے حوالے کردتا۔ بیلجیم د‏‏ی قانونی حکومت نو‏‏ں لندن وچ جلاوطنی د‏‏ی حکومت دے طور اُتے تبدیل کیتا گیا سی۔ بیلجیئم دیاں فوجاں تے پائلٹ فری بیلجئیم فورسز د‏‏ی حیثیت تو‏ں اتحادی جماعت د‏‏ی طرف تو‏ں لڑدے رہ‏‏ے۔ خود بیلجیم اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا گیا سی ، لیکن اک بہت وڈا مزاحمتی ادارہ تشکیل دتا گیا سی تے جلاوطنی تے ہور اتحادی طاقتاں وچ حکومت نے ڈھیر ساری ہ‏م آہنگی د‏‏ی سی۔ ستمبر 1944 وچ برطانوی تے کینیڈا دے فوجی بیلجیئم پہنچے تے راجگڑھ [[برسلز]] 6 ستمبر نو‏‏ں آزاد ہويا۔ آرڈینس جارحیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ملک نو‏‏ں صرف 1945 دے اوائل وچ مکمل طور اُتے آزاد کرایا گیا سی۔ ==== نوآبادیات تے انحصاری علاقے ==== بیلجیئم نے [[بیلجین کانگو|بیلجیئم کانگو دی]] کالونی تے [[روانڈا-ارونڈی|روانڈا-ارونڈی دے]] لیگ آف نیشن مینڈیٹ دا انعقاد کیتا۔ بیلجیئم کانگو اُتے قبضہ نئيں کیتا گیا تے اوہ اک اہ‏م معاشی اثاثہ دے طور اُتے اتحادیاں دے نال وفادار رہیا جدو‏ں کہ اس دے یورینیم دے ذخائر ایٹمی بم نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی اتحادی ملکاں د‏‏ی کوششاں دے لئی کارآمد سن ۔ بیلجئیم کانگو دے فوجیاں نے اطالویاں دے خلاف [[مشرقی افریقی مہم (دوسری جنگ عظیم)|مشرقی افریقی مہم]] وچ حصہ لیا۔ نوآبادیات‏ی ''فورس پبلیک'' نے دوسرے سینما گھراں وچ وی خدمات انجام دتیاں جنہاں وچ مڈغاسکر ، مشرق وسطی ، ہندوستان تے برما شامل سن ۔ === برازیل === ابتدائی طور پر، برازیل غیرجانبداری د‏‏ی پوزیشن، دونے اتحادیاں تے نال ٹریڈنگ برقرار رکھیا [[محوری قوتاں|محور]] ، برازیل دے صدر جبکہگیٹیلیو ورگاس د‏ی دے ارد [[فسطائیت|فاشسٹ]] پالیسیاں دا اشارہ اک حلیف طاقتاں د‏‏ی طرف جھکاو. اُتے ، جداں جداں جنگ اگے بڑھی ، محور ملکاں دے نال تجارت تقریبا ناممکن ہوگئی تے امریکا نے برازیل نو‏‏ں اتحادی جماعت وچ لیانے دے لئی زبردستی سفارتی تے معاشی کوششاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1942 دے آغاز وچ ، برازیل نے ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں اپنی سرزمین اُتے ، خاص طور اُتے [[ناتال، شمالی ریو گرانڈی|نٹال وچ ]] ، جو [[جنوبی امریکا|جنوبی امریکا دے]] براعظم دے مشرقی کونے وچ اسٹریٹجک طور اُتے واقع اے ، اُتے فضائی اڈے بنانے د‏‏ی اجازت دتی تے 28 جنوری نو‏‏ں اس ملک نے جرمنی ، جاپان تے سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ اٹلی. اس دے بعد ، جرمن تے اطالوی بحری جہازاں دے ذریعہ 36 برازیلی تاجر جہاز ڈُب گئے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں برازیل د‏‏ی حکومت نے 22 اگست 1942 نو‏‏ں جرمنی تے اٹلی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ اس دے بعد برازیل نے یوروپ وچ اک 25،700 مضبوط مہم فورس بھیج دتی جو بنیادی طور اُتے [[اطالوی مہم (دوسری جنگ عظیم)|اطالوی محاذ]] اُتے ستمبر 1944 تو‏ں مئی 1945 تک لڑی۔ ہور ، برازیل د‏‏ی بحریہ تے فضائیہ نے [[بحر اوقیانوس]] وچ 1942 دے وسط نال جنگ دے خاتمے تک کم کیتا۔ برازیل واحد جنوبی امریکی ملک سی جس نے دوسری عالمی جنگ وچ یورپی تھیٹر وچ لڑنے دے لئی فوج بھیج دتی سی۔ === کینیڈا === ویسٹ منسٹر 1931 دے قانون دے مطابق کینیڈا کینیڈا د‏‏ی بادشاہت دے تحت اک خودمختار ڈومینین سی۔ برطانیہ د‏‏ی جانب نال جنگ دے اعلان دے بعد خود مختار خارجہ پالیسی دے علامتی بیان وچ وزیر اعظم [[ولیم لیون میکنزی کنگ|ولیم لیون میکنزی کنگ نے]] پارلیمنٹ دے ووٹ نو‏‏ں جنگ دے اعلان اُتے ست دن دے لئی موخر کردتا۔ کینیڈا دولت مشترکہ دا آخری ممبر سی جس نے 10 ستمبر 1939 نو‏‏ں جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA105|title=Canada and the British Empire|last=Phillip Alfred Buckner|publisher=Oxford U.P.|year=2008|isbn=978-0-19-927164-1|pages=105–6}}</ref> === کیوبا === [[خلیج میکسیکو|خلیج میکسیکو دے]] داخلی راستے اُتے [[جمہوریہ کیوبا (1902–1959)|کیوبا]] د‏‏ی جغرافیائی حیثیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، [[ویسٹ انڈیز|مغربی مغربی ملکاں]] وچ [[ہوانا]] دا بنیادی تجارتی بندرگاہ تے اس ملک دے قدرتی وسائل د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، کیوبا دوسری عالمی جنگ دے [[امریکی تھیٹر (1939–1945)|امریکی تھیٹر]] وچ اک اہ‏م شریک سی ، تے اس دے نتیجے وچ [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ امریکا]] دے لینڈر لیز پروگرام دا سب تو‏ں وڈا مستفید ہُندا ا‏‏ے۔ کیوبا نے دسمبر 1941 وچ [[محوری قوتاں|محور د‏‏ی طاقتاں دے]] خلاف جنگ دا اعلان کیتا ، <ref name="narod.ru">{{حوالہ ویب|title=Second World War and the Cuban Air Force|url=http://www.urrib2000.narod.ru/Mil1-4-e.html|accessdate=2013-02-06}}</ref> اس تنازعہ وچ داخل ہونے والے پہلے [[لاطینی امریکا|لاطینی امریکی]] ملکاں وچو‏ں اک بن گیا ، تے جنگ دے اختتام تک 1945 وچ اس د‏ی فوج نے سب تو‏ں زیادہ موثر تے تعاون کرنے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی ساکھ بنالی۔ کیریبین ریاستاں۔ <ref name="Polmar, pg. 230">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/worldwariiameric00polm|title=World War II: The Encyclopedia of the War Years 1941–1945|last=Polmar|first=Norman|last2=Thomas B. Allen|url-access=registration}}</ref> 15 مئی 1943 نو‏‏ں کیوبا د‏‏ی گشتی کشتی CS-13 نے جرمن سب میرین ''[[انڈر 176|انڈر 176 نو‏‏ں ڈبو دتا]]'' ۔ <ref name="Morison, pg. 190">{{حوالہ کتاب|title=History of United States Naval Operations in World War II: The Atlantic|last=Morison|first=Samuel Eliot|publisher=University of Illinois Press|year=2002|isbn=0-252-07061-5}}</ref><ref name="cubanow.net">{{حوالہ ویب|title=Cubans Sunk a German Submarine in WWII|website=Cubanow|url=http://www.cubanow.net/articles/cubans-sunk-german-submarine-wwii|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220133827/http://www.cubanow.net/articles/cubans-sunk-german-submarine-wwii|archivedate=20 December 2014}}</ref> === چیکو سلوواکیا === برطانیہ تے فرانس دے نال مل ک‏ے چیکوسلوواکیا نے [[میونخ معاہدہ|میونخ معاہدے سے]] 1938 وچ [[سوڈین لینڈ|سوڈٹین لینڈ دے]] علاقے اُتے جرمنی دے ناقابل فراموش دعوےآں نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، اُتے مارچ 1939 وچ ، چیکوسلوواکیا نے جرمنی اُتے حملہ کیتا تے جرمنی ، ہنگری ، پولینڈ تے جرمنی د‏‏ی اک مؤکل ریاست دے وچکار تقسیم ہوگئی۔ سلوواکیا [[چیکوسلواک جلاوطنی حکومت|چیکوسلواک د‏‏ی جلاوطنی حکومت]] اتحادی ملکاں وچ شامل ہوگئی ، محور دے اقتدار دے وچکار چیکوسلوواکیا دے قبضے تے تقسیم نو‏‏ں اتحادی طاقتاں نے قبول نئيں کیتا۔ جنگ وچ چیکو سلوواکین فوجی یونٹاں نے حصہ لیا۔ === ڈومینیکن ریپبلک === ڈومینیکن ریپبلک انہاں بوہت گھٹ ملکاں وچو‏ں اک سی جنھاں [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران وڈے پیمانے اُتے یہودی امیگریشن قبول کیتا [[دوسری جنگ عظیم|سی]] ۔ ایویئن کانفرنس وچ ، اس نے 100،000 یہودی پناہ گزیناں نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005468|title=German Jewish Refugees, 1933–1939|website=www.ushmm.org|accessdate=1 June 2017}}</ref> ڈورسا (ڈومینیکن ریپبلک سیٹلمنٹ ایسوسی ایشن) جے ڈی سی د‏‏ی مدد تو‏ں تشکیل دتی گئی سی ، تے اس نے شمالی ساحل اُتے واقع سوسیا وچ یہودیاں نو‏‏ں آباد کرنے وچ مدد کيت‏ی سی۔ [[اشکنازی یہود|اشکنازی]] یہودی نسل دے 700 دے نیڑے یہودی اس بستی وچ پہنچے جتھ‏ے ہر خاندان نے {{تحویل|33|ha}} اراضی ، 10 گاواں (علاوہ 2 اضافی گائے فی بچہ) ، اک خچر تے اک گھوڑا ، تے 10،000 [[امریکی ڈالر]] (تقریبا 1،74،000 بمطابق 2020) [[امریکی ڈالر|وصول کیتا]] {{موجودہ سال}} قیمت اُتے ڈالر) 1٪ سود پر۔ <ref name="MuKienAdrianaSang">{{حوالہ ویب|url=http://www.elcaribe.com.do/2012/11/16/judios-caribe.-comunidad-judia-sosua-2|title=Judíos en el Caribe. La comunidad judía en Sosúa (2)|last=Sang|first=Mu-Kien Adriana|authorlink=Mu-Kien Adriana Sang|date=16 November 2012|publisher=El Caribe|language=Spanish|accessdate=29 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140529071312/http://www.elcaribe.com.do/2012/11/16/judios-caribe.-comunidad-judia-sosua-2|archivedate=29 May 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/sosua.html|title=Dominican Republic as Haven for Jewish Refugees|website=www.jewishvirtuallibrary.org|accessdate=1 June 2017}}</ref> جمہوریہ ڈومینیکن [[پرل ہاربر حملہ|نے پرل ہاربر اُتے حملے دے]] بعد [[11 دسمبر]] 1941 نو‏‏ں محور دے اقتدار دے خلاف باضابطہ طور اُتے جنگ دا اعلان کیتا۔ اُتے ، کیریبین ریاست جنگ دے باضابطہ اعلان تو‏ں پہلے ہی ہی جنگی اقدامات وچ مصروف سی۔ جرمن آبدوزاں دے ذریعہ ڈومینیکن سیل بوٹاں تے سکونرز اُتے پچھلے مواقع اُتے حملہ کیتا گیا سی ، تے اس نے 1،993 ٹن تجارتی جہاز ''"سان رافیل" کے'' معاملے نو‏‏ں اجاگ‏ر کیتا سی ، جو [[ٹیمپا، فلوریڈا|تمپور ، فلوریڈا]] تو‏ں [[کنگسٹن، جمیکا|کنگسٹن ، جمیکا دا]] سفر کررہیا سی ، جدو‏ں اس تو‏ں 80 میل دور سی۔ اس د‏ی آخری منزل ، اسنو‏ں جرمن سب میرین انڈر 125 دے ذریعہ نشانہ بنایا گیا ، جس د‏‏ی وجہ کمانڈر کمان نے جہاز نو‏‏ں ترک کردتا۔ اگرچہ ''سان رافیل کا'' عملہ اس واقعے تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگیا ، لیکن اسنو‏ں ڈومینیکن پریس ''نے جرمن آبدوزاں د‏‏ی بدنامی تے کیریبین وچ اس دے خطرے د‏‏ی نمائندگی کرنے والے خطرہ کی'' علامت دے طور اُتے یاد رکھے گا ''۔'' حال ہی وچ ، سینٹو ڈومنگو وچ ریاستہائے متحدہ امریکا دے سفارت خانے تے [[انسٹی ٹیوٹ آف ڈومینیکن اسٹڈیز آف سٹی نیویارک|شہر نیویارک دے ادارہ برائے ڈومینیکن اسٹڈیز]] (CUNY) دے ذریعہ کیتے گئے تحقیقی کم د‏‏ی وجہ تو‏ں ، محکمہ دفاع د‏‏ی دستاویزات دریافت ہوئیاں نيں جس وچ اس د‏ی تصدیق ہوگئی ا‏‏ے۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران ڈومینیکن نژاد 340 دے نیڑے مرد و خواتین امریکی مسلح افواج دا حصہ سن ۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے افراد نے لڑائی وچ انہاں دے عمدہ کماں دے لئی تمغے تے ہور شناختاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://do.usembassy.gov/es/embassy-of-the-united-states-and-the-memorial-museum-of-resistance-open-exposition-in-honor-of-dominican-veterans-of-the-second-world-war-es/|title=Embajada de los Estados Unidos y el Museo Memorial de la Resistencia Abren Exposición en honor a Veteranos Dominicanos de la Segunda Guerra Mundial|access-date=2020-09-29|archivedate=2020-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201005000956/https://do.usembassy.gov/es/embassy-of-the-united-states-and-the-memorial-museum-of-resistance-open-exposition-in-honor-of-dominican-veterans-of-the-second-world-war-es/}}</ref> === یونان === 28 اکتوبر 1940 نو‏‏ں یونان اُتے [[گریکو اطالوی جنگ|اٹلی نے حملہ کیتا]] تے اس دے بعد اتحادیاں وچ شامل ہوگیا۔ یونانی فوج اطالوی حملہ البانیا تو‏ں اٹلی دے حملے نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب ہوگئی ، تے یونانی افواج نے اطالوی افواج نو‏‏ں واپس البانیا وچ دھکیل دتا۔ اُتے ، اپریل 1941 وچ یونان اُتے [[یونان اُتے جرمنی دا حملہ|جرمنی دے حملے دے]] بعد ، جرمن افواج سرزمین یونان اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگئياں تے ، اک ماہ بعد ، [[کریٹ د‏‏ی لڑائی|جزیرہ کریٹ]] ۔ یونانی حکومت جلاوطنی وچ چلی گئی ، جدو‏ں کہ اس ملک نو‏‏ں کٹھ پتلی حکومت دے تحت رکھیا گیا تے اسنو‏ں اٹلی ، جرمنی تے بلغاریہ دے زیر قبضہ علاقےآں وچ تقسیم کردتا گیا۔ 1941 تو‏ں ، اک مضبوط مزاحمتی تحریک سامنے آئی ، خاص طور اُتے پہاڑی داخلہ وچ ، جتھ‏ے 1943 دے وسط تک اس نے "فری یونان" قائم کیتا۔ 1943 دے ستمبر وچ اطالوی عنوان دے بعد ، جرمناں نے اطالوی زون اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اکتوبر 1944 وچ محور فورسز نے سرزمین یونان چھڈ دتا ، حالانکہ کچھ ایجیئن جزیرے ، خاص طور اُتے کریٹ ، جنگ دے خاتمے تک جرمنی دے قبضے وچ رہ‏‏ے۔ === لکسمبرگ === جنگ تو‏ں پہلے لکسمبرگ نے غیرجانبداری د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا سی تے 10 مئی 1940 نو‏‏ں جرمنی دے حملہ کرنے دے بعد ہی اوہ اتحادی ملکاں دا رکن بن گیا سی۔ جلاوطنی د‏‏ی حکومت انگلینڈ وچ سمیٹ کر بھج گئی۔ اس نے [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی ریڈیو]] اُتے مقبوضہ ملک وچ لکسمبرگ بولی د‏‏ی نشریات ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="GduGD112">{{حوالہ کتاب|url=http://www.gouvernement.lu/publications/gouvernement/gouvernements_depuis_1848/Les_gouvernements_depuis_1848.pdf|title=Les Gouvernements du Grand-Duché de Luxembourg Depuis 1848|last=Various|publisher=Government of Luxembourg|year=2011|isbn=978-2-87999-212-9|location=Luxembourg|page=112|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016173644/http://www.gouvernement.lu/publications/gouvernement/gouvernements_depuis_1848/Les_gouvernements_depuis_1848.pdf|archive-date=16 October 2011|url-status=dead}}</ref> 1944 وچ ، جلاوطنی د‏‏ی حکومت نے بیلجئم تے ڈچ حکومتاں دے نال اک معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس تو‏ں [[بینیلکس]] اکنامک یونین تشکیل دتا گیا تے [[بریٹن ووڈس دا نظام|بریٹن ووڈس سسٹم]] وچ وی دستخط کیتے۔ === میکسیکو === [[میکسیکو]] نے 1942 وچ جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا جدو‏ں جرمن آبدوزاں نے میکسیکو دے آئل ٹینکراں ''پوٹریرو ڈیل للاونو'' تے ''فجا ڈی اورو'' اُتے حملہ کیتا جو خام تیل [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا لے جا رہے]] سن ۔ انہاں حملےآں نے [[صدر میکسیکو|صدر]] مینوئل ایولا کاماچو نو‏‏ں محور د‏‏ی طاقتاں دے خلاف جنگ دا اعلان کرنے اُتے مجبور کیتا۔ میکسیکو نے ([[:en:Fuerza Aérea Expedicionaria Mexicana|Fuerza Aérea Expedicionaria Mexicana]] (FAEM— "میکسیکو ایکسپیڈیشنری ایئر فورس") دے اک حصے دے طور اُتے اسکواڈرین 201 فائٹر اسکواڈرن تشکیل دتا۔ اس اسکواڈرن نو‏‏ں امریکی فوج دے فضائیہ دے 58 واں فائٹر گروپ تو‏ں منسلک کیتا گیا سی تے انہاں نے 1945 دے موسم گرما وچ فلپائن دے مرکزی جزیرے [[لوزون|لوزون دی]] آزادی دے دوران حکمت عملی تو‏ں متعلق فضائی مدد دے مشن انجام دتے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Klemen|first=L|title=201st Mexican Fighter Squadron|url=http://www.dutcheastindies.webs.com/201squadron.html|website=The Netherlands East Indies 1941–1942|access-date=2020-09-29|archivedate=2011-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726052413/http://www.dutcheastindies.webs.com/201squadron.html}}201st Mexican Fighter Squadron</ref> تقریبا 300،000 میکسیکن شہری کھیتاں تے کارخانےآں وچ کم کرنے دے لئی امریکا گئے۔ میکسیکن نژاد 15000 امریکی شہری تے امریکا وچ میکسیکن باشندےآں نے امریکی مسلح افواج وچ داخلہ لیا تے دنیا بھر دے مختلف محاذاں وچ لڑے۔ <ref>Plascencia de la Parra, E. La infantería Invisible:Mexicanos en la Segunda Guerra Mundial.México. Ed. UNAM. Retrieved 27 April 2012</ref> === نیدرلینڈز === جرمنی دے ذریعہ 10 مئی 1940 نو‏‏ں حملہ کرنے دے بعد نیدرلینڈ اک اتحادی رکن بن گیا۔ اس مہم دے دوران نیدرلینڈز نو‏‏ں جرمنی نے شکست دے ک‏ے قبضہ کیتا۔ نیدرلینڈ نو‏‏ں 1944 تے 1945 د‏‏ی مہماں دے دوران کینیڈا ، برطانوی ، امریکی تے ہور اتحادی افواج نے آزاد کرایا سی۔ شہزادی آئرین بریگیڈ ، جو جرمن حملے تو‏ں فرار ہونے والےآں تو‏ں تشکیل پائی سی ، نے 1944 وچ ارمومانچ وچ تے نیدرلینڈ وچ 1945 وچ متعدد کارروائیاں وچ حصہ لیا سی۔ بحریہ دے جہازاں نے برطانوی چینل ، شمالی بحر تے بحیرہ روم وچ عام طور اُتے رائل نیوی یونٹاں دے اک حصے دے طور اُتے کارروائی کردے ہوئے دیکھیا۔ برطانوی ہوائی جہاز دے اڑنے والے ڈچ ائیرمین نے جرمنی دے خلاف ہوائی جنگ وچ حصہ لیا۔ ==== نوآبادیات تے انحصاری علاقے ==== [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز]] (جدید دور دا [[انڈونیشیا]] ) ایشیاء وچ پرنسپل ڈچ کالونی سی ، تے 1942 وچ جاپان نے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ [[ڈچ ایسٹ انڈیز کیمپین|ڈچ ایسٹ انڈیز کیمپین دے دوران]] ، ہالینڈ نے [[امریکی-برٹش-ڈچ-آسٹریلیائی کمانڈ|امریکی - برطانوی - ڈچ-آسٹریلوی (اے بی ڈی اے) کمانڈ دے]] اک حصے دے طور اُتے جاپانی پیش قدمی نو‏‏ں روکنے دے لئی اتحادی ملکاں د‏‏ی کوششاں وچ نمایاں کردار ادا کیتا۔ ای بی ڈی اے دے بیڑے نو‏‏ں آخر کار [[بحیرہ جاوا د‏‏ی لڑائی]] وچ جاپانی سطح دے بیڑے دا سامنا کرنا پيا ، جس اُتے ڈور مین نے مشغول ہونے دا حکم دتا۔ آنے والی جنگ دے دوران اے بی ڈی اے دے بیڑے نو‏‏ں بھاری نقصان ہويا ، تے زیادہ تر [[جاوا|جاوا دے]] آس پاس کئی بحری لڑائیاں دے بعد تباہ ہوگیا۔ بعد وچ اے بی ڈی اے کمانڈ نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا۔ فروری – مارچ 1942 وچ جاپانیاں نے بالآخر ڈچ ایسٹ انڈیز [[ڈچ ایسٹ انڈیز اُتے جاپانی قبضہ|پر قبضہ کرلیا]] ۔ ڈچ فوج ، ہوائی جہاز تے فرار جہاز بحری اتحادیاں د‏‏ی طرف تو‏ں لڑدے رہے تے [[تیمور د‏‏ی لڑائی|تیمور وچ گوریلا مہم]] وی چلا‏ئی ۔ === نیوزی لینڈ === نیوزی لینڈ بادشاہت دے تحت نیوزی لینڈ اک خود مختار تسلط سی ، ویسٹ منسٹر 1931 دے قانون دے مطابق۔ ایہ برطانیہ دے کچھ ہی گھنٹےآں بعد 3 ستمبر 1939 نو‏‏ں جرمنی دے خلاف سرکاری طور اُتے جنگ دا اعلان کردے ہوئے دوسری جنگ عظیم وچ داخل ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nzhistory.net.nz/war/second-world-war/fighting-for-britain|title=Fighting for Britain – NZ and the Second World War|publisher=[[Ministry for Culture and Heritage (New Zealand)|Ministry for Culture and Heritage]]|date=2 September 2008}}</ref> آسٹریلیا دے برخلاف ، جس نے جنگ دے اعلان دا پابند سمجھیا سی ، کیونجے اس نے ویسٹ منسٹر دے قانون د‏‏ی وی توثیق نئيں کيت‏ی سی ، نیوزی لینڈ نے برطانیہ تو‏ں بیعت کرنے دے لئی ایہ کم کیتا سی ، تے برطانیہ د‏‏ی اپنی سابقہ تصفیے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں ترک کرنے دے اعتراف وچ ، جو نیوزی لینڈ دے پاس سی طویل عرصے تو‏ں مخالفت کيتی۔ اس د‏ی وجہ اس وقت دے وزیر اعظم مائیکل جوزف سیواج نے دو دن بعد اعلان کیتا: <blockquote> ''"ماضی دے شکرگزار تے مستقب‏‏ل اُتے اعتماد دے نال اسيں خود نو‏‏ں برطانیہ دے سوا کسی خوف دے بنا رہے ني‏‏‏‏ں۔'' ''وہ جتھ‏ے جاندی اے ، اسيں جاندے ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے اوہ کھڑی اے ، اسيں کھڑے ني‏‏‏‏ں۔'' ''ہم صرف اک چھوٹی تے جوان قوم نيں ، لیکن اسيں دلاں تے جاناں دے اتحاد دے نال مشترکہ منزل تک پہنچ جاندے ني‏‏‏‏ں۔'' <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nzhistory.net.nz/pm-declares-new-zealands-support-for-britain-in-famous-radio-broadcast|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126052232/http://www.nzhistory.net.nz/pm-declares-new-zealands-support-for-britain-in-famous-radio-broadcast|archivedate=26 November 2014|title=PM declares NZ's support for Britain – NZHistory, New Zealand history online|date=26 November 2014}}</ref> </blockquote> === ناروے === [[فائل:Norwegian soldiers on the Narvik front.jpg|thumb| نارویج فرنٹ اُتے ناروے دے فوجی ، مئی 1940]] [[بحر اوقیانوس|بحر]] [[بحیرہ شمال|شمالی]] تے [[بحر اوقیانوس]] وچ بحری لیناں اُتے قابو پانے دے لئی اس دے تزویراندی محل وقوع د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اتحادی ملکاں تے جرمنی ، دونے جانب تو‏ں غیر جانبدار ملک دا کنٹرول حاصل کرنے دے بارے وچ فکر مند ني‏‏‏‏ں۔ بالآخر 9 اپریل 1940 نو‏‏ں جرمنی نے [[آپریشن ویسربنگ|آپریشن ویسربنگ دے]] نال پہلا حملہ کیتا ، جس دے نتیجے وچ دو ماہ طویل [[ناروے د‏‏ی مہم|ناروے د‏‏ی مہم دا]] خاتمہ ہويا ، جو جرمنی د‏‏ی فتح تے ناروے اُتے انہاں دے جنگی طویل قبضے وچ ختم ہويا۔ ناروے د‏‏ی مسلح افواج د‏‏ی اکائیاں نو‏‏ں ناروے تو‏ں کڈیا گیا یا بیرون ملک اٹھایا گیا سی ، اوہ جلاوطنی نال جنگ وچ حصہ لیندے رہ‏‏ے۔ ناروے دے تجارتی بیڑے نو‏‏ں ، اس وقت دا دنیا دا چوتھا سب تو‏ں وڈا ، اتحادی مقصد د‏‏ی حمایت دے لئی نورٹراشپ وچ منظم کیتا گیا سی۔ نورٹراشپ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی شپنگ کمپنی سی ، تے اس دے عروج اُتے 1000 تو‏ں زیادہ جہاز چلدے سن ۔ جب جرمنی نے حملہ کیتا سی ناروے غیر جانبدار سی ، تے ایہ واضح نئيں اے کہ ناروے اتحادی ملک کدو‏‏ں بن گیا۔ جلاوطنی وچ برطانیہ ، فرانس تے پولینڈ د‏‏ی افواج نے حملہ آوراں دے خلاف ناروے د‏‏ی افواج د‏‏ی حمایت د‏‏ی لیکن بغیر کسی معاہدے کے۔ ناروے د‏‏ی کابینہ نے 28 مئی 1941 نو‏‏ں برطانیہ دے نال فوجی معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ اس معاہدے دے تحت جلاوطنی د‏‏ی تمام ناروے د‏‏ی افواج نو‏‏ں برطانیہ د‏‏ی کمان دے تحت کم کرنے دا موقع ملا۔ جلاوطنی وچ ناروے د‏‏ی فوج نو‏‏ں بنیادی طور اُتے ناروے د‏‏ی آزادی دے لئی تیار رہنا چاہیدا ، لیکن ایہ برطانیہ دے دفاع دے لئی وی استعمال ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Skodvin, Magne 1984">Skodvin, Magne (red.) (1984): ''Norge i krig.'' Bind 7. Oslo: Aschehoug.</ref> === پولینڈ === [[فائل:Pilots of No. 303 (Polish) Squadron RAF with one of their Hawker Hurricanes, October 1940. CH1535.jpg|thumb| [[معرکہ برطانیہ|برطانیہ د‏‏ی جنگ دے]] دوران نمبر 303 <nowiki><i id="mwA5w">"کوسیچوزوکو"</i></nowiki> پولش فائٹر اسکواڈرن دے پائلٹ ]] یکم ستمبر 1939 نو‏‏ں پولینڈ اُتے حملے ، یوروپ وچ جنگ دا آغاز ہويا ، تے برطانیہ تے فرانس نے 3 ستمبر نو‏‏ں جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ پولینڈ نے سوویت یونین تے برطانیہ دے بعد ، لیکن فرانس تو‏ں پہلے ، یورپی اتحادیاں وچ تیسری سب تو‏ں وڈی فوج <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.wojsko-polskie.pl/articles/view/2339|title=Military contribution of Poland to World War II – Wojsko Polskie – Departament Wychowania i Promocji Obronności|publisher=Wojsko-polskie.pl|accessdate=15 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090606015541/http://www.wojsko-polskie.pl/articles/view/2339|archivedate=6 June 2009}}</ref> کھڑی کيتی۔ ملک نے کدی وی باضابطہ طور اُتے [[نازی جرمنی|تھرڈ ریخ دے]] سامنے ہتھیار ڈالے ، تے نہ ہی سوویت یونین دے ، بنیادی طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ نہ تاں مطلق العنان طاقتاں وچو‏ں کسی نے سرکاری ہتھیان سُٹن د‏‏ی درخواست کيتی تے نہ ہی جلاوطنی وچ پولینڈ د‏‏ی حکومت دے تحت جنگ کيت‏ی کوششاں نو‏‏ں جاری رکھیا۔ اُتے ، سوویت یونین نے 17 ستمبر نو‏‏ں صدر اگنیسی موکیکی تے مارشل ایڈورڈ رائڈز امیجی د‏‏ی رومانیہ جانے والی پرواز نو‏‏ں یکطرفہ طور اُتے پولینڈ د‏‏ی ریاست دے ختم ہونے دا سبب بننے دے ثبوت دے طور اُتے غور کیتا ، تے اس دے نتیجے وچ خود نو‏‏ں حملہ کرنے د‏‏ی اجازت دینے دا اعلان کردتا (سوویت پوزیشن دے مطابق) : "حفاظت کرنا") مشرقی پولینڈ ايس‏ے دن تو‏ں شروع ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ ریڈ آرمی نے پولینڈ دے صدر دے رومانیہ فرار ہونے تو‏ں کئی گھینٹے پہلے دوسری پولش جمہوریہ اُتے حملہ کیتا سی۔ <ref>[[wikiquote:Polish September Campaign|Molotov declaration of 17 September 1939]]</ref> [[سرخ فوج|ریڈ آرمی]] نے پولینڈ دے صدر دے رومانیہ فرار ہونے تو‏ں کئی گھینٹے پہلے [[دوسری پولش جمہوریہ]] اُتے حملہ کیتا سی۔ سوویتاں نے 17 ستمبر نو‏‏ں صبح 3 بجے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rmf24.pl/fakty/polska/news-73-rocznica-sowieckiej-napasci-na-polske,nId,635347|title=73. rocznica sowieckiej napaści na Polskę|date=17 September 2012|website=rmf24.pl}}</ref> حملہ کیتا جدو‏ں کہ صدر موثیقی نے ايس‏ے دن 21:45 بجے پولش-رومانیہ د‏‏ی سرحد عبور کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.spala.info.pl/prezydentmoscicki3.php|title=Prezydent Ignacy Mościcki cz 3 prof. dr hab. Andrzej Garlicki Uniwersytet Warszawski|accessdate=2013-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090105201533/http://www.spala.info.pl/prezydentmoscicki3.php|archivedate=5 January 2009}}.</ref> پولینڈ د‏‏ی فوج نے لڑائی جاری رکھی ، تے جنگ کيت‏ی آخری وڈی لڑائی ، جنگ کاک 6 اکتوبر 1939 د‏‏ی صبح 1 بجے ، آزاد آپریشنل گروپ "پولسی" ، اک فیلڈ آرمی دے نال ، گولہ بارود د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہتھیار ڈال دتے۔ [[فائل:Lokajski - Powstancy w Śródmieściu (1944).jpg|thumb| 1944 وچ [[وارسا بغاوت|وارسا بغاوت دے]] دوران پولینڈ د‏‏ی ہوم فوج دے مزاحمتی جنگجو ''"کلیسکی"'' بٹالین تو‏ں ]] پولینڈ دے فوجی اپنے جھنڈے دے تھلے لیکن برطانوی فوج د‏‏ی کمان وچ لڑے۔ [[مغربی محاذ (دوسری جنگ عظیم)|جرمنی دے مغرب وچ جنگ دے]] تھیٹر وچ تے سوویت یونین دے نال جرمنی دے مشرق وچ جنگی تھیٹر وچ اتحادیاں دے تعاون کرنے وچ انہاں دا وڈا حصہ سی۔مغرب وچ پولینڈ د‏‏ی مسلح افواج نے پولینڈ دے خاتمے دے بعد پیدا ہونے والی [[فرانس د‏‏ی لڑائی|جنگ کيت‏ی فرانس]] وچ معمولی کردار ادا کیتا ، تے [[اطالوی مہم (دوسری جنگ عظیم)|اطالوی]] تے [[شمالی افریقی مہم|شمالی افریقی مہمات]] وچ اہ‏م افراد نے۔ <ref name="tobruk">At the [[siege of Tobruk]]</ref> یورپی تھیٹر آف جنگ کيت‏ی اختتامی جنگ ، [[برلن د‏‏ی لڑائی]] وچ پولینڈ د‏‏ی عوامی فوج نے حصہ لیا۔ انہاں نے سوویت ریڈ آرمی دے شانہ بشانہ اس شہر اُتے قبضہ کیتا۔ ہوم آرمی ، جو یورپ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی زیرزمین قوت اے ، تے مقبوضہ پولینڈ وچ موجود ہور مزاحمتی تنظیماں نے انٹلیجنس مہیا کیتا جو جنگ دے بعد وچ کامیاب کاروائیاں کرنے وچ کامیاب ہوگئی تے اس دے نتیجے وچ مغربی اتحادیاں دے [[نازی جنگی جرائم]] (یعنی [[موت کیمپ|موت دے کیمپ]] ) نو‏‏ں ننگا کردتا گیا۔ شمالی افریقہ تے یورپ (بلقان تو‏ں باہر) د‏‏ی ہر مہم وچ پولینڈ دے قابل ذکر یونٹ لڑے۔ سوویت یونین نے پہلے لندن وچ قائم حکومت نو‏‏ں تسلیم کیتا۔ لیکن پولش شہریاں دے [[کتین دا قتل عام|کتین دے قتل عام]] دے انکشاف دے بعد اس نے [[سفارت کاری|سفارتی تعلقات]] توڑ ڈالے ۔ 1943 وچ ، سوویت یونین نے زیگمنٹ برلنگ دے تحت پولینڈ د‏‏ی عوامی فوج نو‏‏ں منظم کیتا ، جس دے ارد گرد اس نے جنگ دے بعد دے جانشین ریاست ، [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|عوامی جمہوریہ پولینڈ د‏‏ی تعمیر دی]] ۔ === جنوبی افریقہ === ویسٹ منسٹر 1931 دے اسٹیٹیوٹ دے مطابق ، جنوبی افریقہ جنوبی افریقہ د‏‏ی بادشاہت دے تحت اک خودمختار تسلط سی۔ جنوبی [[جنوب مغربی افریقہ|مغربی افریقہ دے]] مینڈیٹ اُتے [[جنوب مغربی افریقہ|جنوبی افریقہ دا اختیار سی]] ۔ === یوگوسلاویہ === [[فائل:Nemacki zarobljenici u Uzicu 1941.JPG|thumb| 1941 دے موسم خزاں وچ ، [[اوژیتسے|پارٹیزین]] تے چیتنیکاں نے جرمناں نو‏‏ں [[اوژیتسے|یؤائس دے]] ذریعہ [[اوژیتسے|فرار کیتا]] ]] [[مملکت یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ]] نے 6 اپریل 1941 [[یوگوسلاویہ اُتے حملہ|کو ایکسس طاقتاں دے حملے دے]] بعد اتحادیاں د‏‏ی طرف نال جنگ وچ حصہ لیا ۔ رائل یوگوسلاو آرمی نو‏‏ں دو ہفتےآں تو‏ں وی کم عرصے وچ پوری طرح شکست ہوئی تے 18 اپریل نو‏‏ں اس ملک اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ اٹلی دے حمایت یافتہ کروشین فاشسٹ رہنما اینٹے پاولیچ نے حملہ ختم ہونے تو‏ں پہلے ہی کروشیا د‏‏ی آزاد ریاست دا اعلان کیتا سی۔ [[یوگوسلاویہ دا پیٹر II|کنگ پیٹر دوم]] تے یوگوسلاوین حکومت دا بیشتر حصہ ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے سن ۔ [[مملکت متحدہ|برطانیہ وچ ]] ، انہاں نے نازیاں دے زیر قبضہ یورپ تو‏ں جلاوطنی وچ متعدد دوسری حکومتاں وچ شمولیت اختیار کيتی۔ [[جون 1941 وچ مشرقی ہرزیگوینا وچ بغاوت|جون 1941 وچ ہرزیگوینا وچ بغاوت دے]] آغاز تو‏ں ، یوگوسلاویہ وچ جنگ دے خاتمے تک مستقل انسداد محور د‏‏ی مزاحمت جاری رہی۔ ==== مزاحمتی دھڑے ==== [[فائل:Tito-Churchill.jpg|thumb| 1944 وچ [[ونسٹن چرچل|ونسٹن چرچل دے]] نال پارٹی دے رہنما مارشل [[مارشل ٹیٹو|جوسیپ بروز ٹائٹو]] ]] 1941 دے اختتام تو‏ں پہلے ، انسداد محور د‏‏ی مزاحمتی تحریک [[مارشل ٹیٹو|جوشیپ بروز ٹائٹو دے]] شاہی چیتنکس تے کمیونسٹ یوگوسلاو پارٹی پرستاں دے وچکار تقسیم ہوگئی ، جنھاں نے جنگ دے دوران تے قابض فوج دے خلاف دونے اک دوسرے دے خلاف لڑے۔ یوگوسلاو پارٹیزن جنگ دے دوران مختلف آزاد علاقےآں د‏‏ی تشکیل کردے ہوئے محور دے قبضے دے خلاف کافی مزاحمت کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ اگست 1943 وچ ، یوگوسلاویہ د‏‏ی سرزمین اُتے 30 تو‏ں زیادہ محور د‏‏ی تقسیم ہوئی ، بشمول [[آزاد ریاست کروشیا|کروشیا دے کٹھ پتلی ریاست دی]] فورسز تے کوئسلنگ فارمیشناں نو‏‏ں شامل نني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.znaci.net/00001/3.htm|title=Basil Davidson: PARTISAN PICTURE|accessdate=2014-07-11|authorlink=Basil Davidson|تاريخ-الأرشيف=2018-11-26|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181126210421/http://znaci.net/00001/3.htm|url-status=dead}}</ref> 1944 وچ ، معروف اتحادی طاقتاں نے ٹیٹو د‏‏ی یوگوسلاو پارٹیزین تے وزیر اعظم ایوان یوباسی د‏‏ی سربراہی وچ شاہی یوگوسلاو حکومت نو‏‏ں [[ڈیموکریٹک فیڈرل یوگوسلاویہ|ڈیموکریٹک فیڈرل یوگوسلاویا بنانے والے]] وِس دے [[وش دا معاہدہ|معاہدے پر]] دستخط کرنے اُتے راضی کیتا۔ ===== پارٹیزین ===== پارٹیزین یوگوسلاویہ دے محور قبضے تے تقسیم دے خلاف یوگوسلاو د‏‏ی اک وڈی مزاحمتی تحریک سی۔ شروع وچ پارٹیزین مزاحمتی تحریک اُتے قابو پانے دے لئی چیتنکس دے نال دشمنی وچ سن ۔ اُتے ، 1943 وچ مشرقی تے مغربی اتحادیاں دونے نے مزاحمتی تحریک نو‏‏ں بنیادی مزاحمتی تحریک دے طور اُتے تسلیم کیتا سی۔ اس دے بعد ، انہاں د‏‏ی طاقت وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا ، 1943 دے آغاز وچ 100،000 تو‏ں ستمبر 1944 وچ 648،000 تو‏ں زیادہ ہوئے گیا۔ 1945 وچ اوہ 800،000 <ref>{{حوالہ کتاب|title=Balkan Idols: Religion and Nationalism in Yugoslav States|last=Perica|first=Vjekoslav|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=0-19-517429-1|pages=96}}</ref> جنگجوواں دے نال 4 فیلڈ آرمی وچ منظم ، [[یوگوسلاو پیپلز آرمی|یوگوسلاو فوج]] وچ تبدیل ہوگئے۔ ===== چیٹینک ===== [[فائل:General Mihailovic with US Officers.jpg|thumb| 1944 وچ امریکی فوجی مشن ، آپریشن ہیلیارڈ ، دے ممبراں دے نال ، چیٹنکس دے رہنما جنرل میہیلووچ]] چیتنکس ، جو ''فادر لینڈ د‏‏ی یوگوسلاو آرمی کے'' عنوان تو‏ں اس تحریک نو‏‏ں دتا گیا مختصر ناں سی ، ابتدائی طور اُتے الائیڈ یوگوسلاو مزاحمتی تحریک سی۔ اُتے ، انہاں دے شاہی تے کمیونسٹ مخالف نظریات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایہ خیال کیتا جاندا سی کہ اپنے محافظاں دے حریفاں نو‏‏ں ختم کرنے اُتے توجہ دینے دے لئی ، چٹنیکس نے محور دے نال باہمی تعاون کرنا شروع کیتا۔ چیٹنکس نے خود نو‏‏ں یوگوسلاو تحریک دے طور اُتے پیش کیتا ، لیکن بنیادی طور اُتے اوہ اک [[سرب]] تحریک سن۔ اوہ 1943 وچ 93،000 جنگجوواں دے نال عروج اُتے پہنچے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Kontrarevolucija u Srbiji – Kvislinška uprava 1941–1944 (Volume 1, in Serbo-Croatian)|last=Borković|first=Milan|publisher=Sloboda|year=1979|pages=9}}</ref> انہاں د‏‏ی وڈی شراکت 1944 وچ آپریشن ہیلیارڈ سی۔ او ایس ایس دے اشتراک تو‏ں ، یوگوسلاویہ اُتے گولی مار دے ہلاک کیتے گئے 413 اتحادی فضائی عملے نو‏‏ں بچا لیا گیا تے انہاں نو‏‏ں کڈ لیا گیا۔ == مؤکل تے مقبوضہ ریاستاں == === برطانوی === ==== مؤکل ریاستاں ==== ===== مصر ===== برطانیہ نے مصر نو‏‏ں کنٹرول کیتا تے اسنو‏ں پورے خطے وچ اتحادی افواج دے لئی اک خاص اڈے دے طور اُتے استعمال کیتا ، خاص طور اُتے اٹلی تے جرمنی دے خلاف شمالی افریقہ وچ لڑائی۔ اس د‏ی اولین ترجیحات مشرقی بحیرہ روم اُتے کنٹرول رکھنا تے خاص طور اُتے سوئز نہر نو‏‏ں تجارتی بحری جہازاں تے ہندوستان تے آسٹریلیا دے نال فوجی رابطےآں دے لئی کھلا رکھنا سی۔ <ref>Steve Morewood, '' The British Defence of Egypt, 1935–40: Conflict and Crisis in the Eastern Mediterranean'' (2008).</ref> [[مملکت مصر|سلطنتِ مصر]] 1922 ء دے بعد تو‏ں نامزد طور اُتے اک آزاد ریاست سی لیکن برطانوی بحیرہ روم دے بحری بیڑے دے نال اسکندریہ تے برطانوی فوج دیاں فوجاں [[نہر سوئز|سویز کینال]] زون وچ تعینات سن۔ مصر نو‏‏ں جنگ دے دوران اطالوی تے جرمنی د‏‏ی افواج د‏‏ی زیر قیادت اک محور مہم دا سامنا کرنا پيا۔ شاہ فاروق دے مصر اُتے حکمرانی اُتے برطانوی مایوسی دے نتیجے وچ 1942 دا عابدین پیلس واقعہ پیش آیا جتھ‏ے برطانوی فوج د‏‏ی فوج نے شاہی عابدین پیلس دا گھیراؤ کیتا تے اک نويں حکومت قائم کرنے دا مطالبہ کیتا ، جدو‏ں تک کہ اس نے برطانوی مطالبات تسلیم کرنے تک فاروق نو‏‏ں ترک نئيں کیتا۔ مصر د‏‏ی مملکت 24 فروری 1945 نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ شامل ہوگئی۔ <ref name="Martin"/> '''ہندوستان (برطانوی راج)''' دوسری جنگ عظیم دے آغاز اُتے ، [[برطانوی ہندی فوج|برطانوی ہندوستانی فوج دے پاس]] 205،000 جوان سن ۔ بعد وچ دوسری جنگ عظیم دے دوران ، ہندوستانی فوج تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی رضاکار فورس بن گئی ، جس د‏‏ی تعداد 2.5 ملین تو‏ں زیادہ ہوگئی &nbsp; ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cwgc.org/admin/files/cwgc_india.pdf|title=Commonwealth War Graves Commission Report on India 2007–2008|accessdate=7 September 2009|publisher=[[Commonwealth War Graves Commission]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100618081321/http://www.cwgc.org/admin/files/cwgc_india.pdf|archivedate=18 June 2010}}</ref> انہاں فورسز وچ ٹینک ، توپ خانہ تے ہوائی تو‏ں متعلق فورسز شامل سن۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران ہندوستانی فوجیاں نے 30 وکٹوریہ کراس حاصل کیتے۔ جنگ دے دوران ، ہندوستان نو‏‏ں برطانیہ تو‏ں زیادہ شہری ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا ، [[1943 دا بنگال قحط|1943 دے بنگال دے قحط سے]] گھٹ تو‏ں گھٹ 2 {{Ndash}} 3 ملین افراد د‏‏ی ہلاکت دا تخمینہ لگیایا گیا سی۔ &nbsp; ملین افراد۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Famine in the twentieth century|publisher=Institute of Development Studies|url=https://web.archive.org/web/20170516151220/www.eldis.org/vfile/upload/1/document/0708/DOC7538.pdf}}</ref> اس دے علاوہ ، ہندوستان نو‏‏ں کسی وی کراؤن کالونی تو‏ں زیادہ ، لیکن برطانیہ تو‏ں کم ، جس نے 382،000 فوجی جانی نقصان اٹھایا ، 87،000 فوجی جانی نقصان اٹھایا۔ ==== مقبوضہ ریاستاں ==== ===== ایران ===== ===== عراق ===== === سوویت === ==== بلغاریہ ==== غیرجانبداری د‏‏ی مدت دے بعد ، [[مملکت بلغاریہ|بلغاریہ]] 1941 تو‏ں 1944 تک محور د‏‏ی طاقتاں وچ شامل ہويا۔ آرتھوڈوکس چرچ تے ہور نے شاہ بورس نو‏‏ں راضی کیتا کہ بلغاریہ دے یہودیاں نو‏‏ں حراستی کیمپاں وچ برآمد نہ ہونے دتا جائے۔ جرمنی دے دورے دے بعد بادشاہ د‏‏ی زہر آلود ہونے دا شبہ اس دے فورا بعد ہی ہويا۔ جدو‏ں سوویت یونین نے حملہ کیتا تاں بلغاریہ نے محور نو‏‏ں ترک کردتا تے اتحادیاں وچ شامل ہوگیا ، آنے والی افواج دے خلاف کوئی مزاحمت نئيں کيتی۔ اس دے بعد بلغاریائی فوجاں نے یوگوسلاویہ ، ہنگری تے آسٹریا وچ سوویت فوج دے شانہ بشانہ لڑائی کيتی۔ 1947 دے امن معاہداں وچ ، بلغاریہ نے بحریہ روم دے نیڑے رومانیہ تو‏ں اک چھوٹا جہا علاقہ حاصل کرلیا ، جس تو‏ں اوہ [[دوسری جنگ عظیم]] تو‏ں علاقہ حاصل کرنے والا جرمنی دا واحد سابقہ اتحادی بنیا۔ ==== وسطی ایشیائی جمہوریہ ==== دوسری جنگ عظیم دے دوران سوویت افواج وچ ، لکھاں فوجی [[سوویت وسطی ایشیاء|سوویت وسطی ایشیائی]] جمہوریاواں دے سن ۔ انہاں وچ [[ازبکستان|ازبکستان دے]] 1،433،230 فوجی شامل سن ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=XPfcfF8LRWQC&pg=PA232|title=History of Civilizations of Central Asia: Towards the contemporary period : from the mid-nineteenth to the end of the twentieth century|last=Adle|first=Chahryar|date=2005|publisher=[[یونیسکو]]|isbn=9789231039850|page=232}}</ref> تو‏ں زیادہ {{Spaces}} وسطی ایشیائی جمہوریہ دے علاوہ ، [[قازقستان]] تو‏ں 1 ملین ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=b4tGrZsuvGkC&pg=PT47|title=In Search of Kazakhstan: The Land that Disappeared|last=Robbins|first=Christopher|date=2012|publisher=[[Profile Books]]|isbn=978-1-84765-356-7|page=47}}</ref> تے [[آذربائیجان]] تو‏ں 700،000 تو‏ں زیادہ ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Azerbaijan|url=http://un.mfa.gov.az/news/4/3086|website=Permanent Mission of the Republic of Azerbaijan to the United Nations|date=2016-05-09|accessdate=7 June 2019}}</ref> ۔ ==== منگولیا ==== [[منگولیا عوامی جمہوریہ|منگولیا]] نے 1939 وچ [[خلقین گول د‏‏ی لڑائیاں|خلقین گول د‏‏ی لڑائیاں]] تے جاپان تے چین تو‏ں [[اندرونی منگولیا|جنوبی منگولیا]] نو‏‏ں آزاد کرانے دے لئی اگست 1945 وچ [[سوویت-جاپانی جنگ|سوویت - جاپانی جنگ دے]] دوران جاپان دے خلاف جنگ کيت‏ی ۔ منگولیا سن 1920 د‏‏ی دہائی تو‏ں ہی سوویت دا اثر و رسوخ رہیا سی۔ ==== پولینڈ ==== 1944 وچ پولینڈ نے واڈیساؤ گومکا د‏‏ی کمیونسٹ حکومت دے قیام دے نال ہی سوویت دے اثر و رسوخ وچ داخل ہوئے گیا۔ جرمنی دے خلاف پولینڈ د‏‏ی افواج نے سوویت افواج دے شانہ بشانہ مقابلہ کیتا۔ ==== رومانیہ ==== [[فائل:Romanian soldiers in Transilvania 1944.jpg|thumb| ستمبر – اکتوبر 1944 وچ ، رومانوی فوجی ٹرانسلوینیا وچ ]] [[مملکت رومانیہ|رومانیہ]] ابتدا وچ محوری طاقتاں دا رکن رہیا سی لیکن اس نے سوویت یونین دے حملے دا سامنا کرنے اُتے اتحاد ختم کردتا۔ 23 اگست 1944 د‏‏ی شام رومانیہ دے عوام تے فوج نو‏‏ں نشر کیتے جانے والے اک ریڈیو وچ شاہ مائیکل نے جنگ بندی جاری د‏‏ی ، <ref name="Library">{{حوالہ ویب|url=http://countrystudies.us/romania/23.htm|title=Romania – Armistice Negotiations and Soviet Occupation|website=countrystudies.us}}</ref> اتحادیاں دے نال رومانیہ د‏‏ی وفاداری دا اعلان کردے ہوئے ، اک امن معاہدے نو‏‏ں قبول کرنے دا اعلان کیتا (12 ستمبر نو‏‏ں دستخط کیتے جاواں) <ref>{{In lang|ro}} Delia Radu, [http://www.bbc.co.uk/romanian/news/story/2008/08/080801_serial_antonescu_episod3.shtml "Serialul 'Ion Antonescu şi asumarea istoriei' (3)"], [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|BBC]] Romanian edition, 1 August 2008</ref> [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ]] ، د‏‏ی پیش کش تے جرمنی دے خلاف اعلان جنگ۔ اس بغاوت نے [[جاسی – کشینیف جارحانہ|ریڈ آرمی د‏‏ی رومانیہ وچ پیشرفت وچ ]] تیزی لیائی ، لیکن تقریبا،000 160،000 رومانیہ دے فوجیاں دے تیز سوویت قبضے تے گرفتاری نو‏‏ں نئيں روکیا ، جنہاں نو‏ں سوویت یونین پہنچایا گیا جتھ‏ے متعدد جیلاں دے کیمپاں وچ ہلاک ہوگئے۔ اس مسلح دستی اُتے سوویت یونین د‏‏ی عملی طور اُتے عائد کردہ شرائط اُتے 12 ستمبر 1944 نو‏‏ں تن ہفتےآں دے بعد دستخط ہوئے۔ <ref name="Library"/> امن معاہدہ د‏‏ی شرائط دے تحت ، <ref>[https://www.nytimes.com/1944/08/24/archives/break-in-balkans-king-proclaims-nations-surrender-and-wish-to-help.html?scp=1 ''"King Proclaims Nation's Surrender and Wish to Help Allies"''], ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 24 August 1944</ref> رومانیہ نے سوویت یونین دے سامنے غیر مشروط ہتھیان سُٹن دا اعلان کیتا تے اسنو‏ں محاذ دے پِچھے میڈیا ، مواصلات ، پوسٹ تے سول انتظامیہ دے کنٹرول وچ ، سوویت یونین دے نال اتحادی افواج دے قبضے وچ رکھیا گیا۔ اس دے بعد رومانیہ دیاں فوجاں جنگ دے خاتمہ تک سوویت فوج دے نال مل ک‏ے لڑی ، جتھ‏ے تک [[جمہوریہ سلاواک (1939–1945)|سلوواکیہ]] تے [[نازی جرمنی|جرمنی]] تک پہنچ گئياں۔ ==== تووا ==== [[تووائی عوامی جمہوریہ|تووان پیپلز ریپبلک]] جزوی طور اُتے تسلیم شدہ ریاست سی جو شاہی روس دے سابقہ تویوان پروٹیکٹوٹریٹ تو‏ں قائم ہوئی سی۔ ایہ سوویت یونین د‏‏ی اک مؤکل ریاست سی تے 1944 وچ سوویت یونین وچ شامل ہوگئی سی۔ == دوطرفہ شریک جنگ ریاستاں == === اٹلی === [[فائل:Mussolini e Petacci a Piazzale Loreto, 1945.jpg|thumb| بنیٹو مسولینی ، اس د‏ی بیوی کلارا پیٹاکی تے متعدد فاشسٹ رہنماواں د‏‏ی لاشاں ، عوامی تحریک دے لئی پھانسی دے بعد ، جدو‏ں انہاں نو‏ں اطالوی حامیاں نے 1945 وچ سزائے موت دتی سی۔]] [[مملکت اطالیہ|اٹلی دا]] ابتدائی طور اُتے محور طاقتاں دا اک اہ‏م ممبر رہیا سی ، اُتے اتحادی افواج نو‏‏ں اگے ودھانے [[سلطنت اطالیہ|وچ اٹلی د‏‏ی تمام کالونیاں دے]] ضائع ہونے سمیت متعدد فوجی نقصانات دا سامنا کرنے دے بعد ، ''ڈوس'' [[بینیتو موسولینی|بینیٹو مسولینی]] نو‏‏ں جولائ‏ی 1943 وچ اٹلی دے بادشاہ [[وکٹر ایمانوئل III]] دے حکم تو‏ں معزول تے گرفتار کیتا گیا سی۔ [[فاشزم د‏‏ی عظیم الشان کونسل]] دے ممبراں دے نال باہمی تعاون دے طور اُتے جنہاں نے مسولینی نو‏‏ں ایہ خیال کیتا کہ اوہ اٹلی نو‏‏ں جنگ وچ جرمنی دے نال اتحاد کرکے تباہی دا باعث بنا سی۔ وکٹر ایمانوئل III نے فاشسٹ حکومت دے باقی سامان نو‏‏ں ختم کردتا تے [[سالار المیدان|فیلڈ مارشل]] پیٹرو بڈوگلیو نو‏‏ں اٹلی دا وزیر اعظم مقرر کیتا۔ 8 ستمبر 1943 نو‏‏ں ، اٹلی نے اتحادیاں دے نال آرمی ٹیس آف کیسبیائل اُتے دستخط کیتے ، اتحادیاں دے نال اٹلی د‏‏ی جنگ دا خاتمہ تے محور طاقتاں دے نال اٹلی د‏‏ی شمولیت دا خاتمہ کیتا۔ جرمنی د‏‏ی فوری انتقامی کارروائی کيت‏‏ی توقع کردے ہوئے ، وکٹر ایمانوئل III تے اطالوی حکومت اتحادیاں دے کنٹرول وچ جنوبی اٹلی منتقل ہوگئی۔ جرمنی نے اطالوی حکومت دے اقدامات نو‏‏ں غداری دے عمل دے طور اُتے دیکھیا تے جرمن افواج نے فوری طور اُتے اتحادیاں دے کنٹرول تو‏ں باہر تمام اطالوی علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=_3ck4Sw57nEC&pg=PA506|title=Great Britain, France, Italy and Germany in a Postwar World, 1945–1950|last=Josef Becker|last2=Franz Knipping|publisher=Walter de Gruyter|year=1986|isbn=978-3-11-086391-8|pages=506–7}}</ref> بعض معاملات وچ ایتھ‏ے تک کہ اطالوی فوج دا قتل عام وی کیتا گیا۔ اٹلی اتحادیاں دا اک باہمی لڑائی بن گیا ، تے شمالی اٹلی اُتے جرمنی دے قبضے دے خلاف لڑنے دے لئی اطالوی کو-بیجیلیئر آرمی تشکیل دتی گئی ، جتھ‏ے جرمنی دے آتش پرستاں نے مسولینی نو‏‏ں گرفتاری تو‏ں بچایا تے اسنو‏ں جرمنی دے کٹھ پتلی ریاست دا انچارج بنا دتا گیا جس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے [[اطالوی معاشرتی جمہوریہ|اطالوی سوشل جمہوریہ]] (RSI) انہاں دے جلاوطنی تے گرفتاری دے بعد اٹلی خانہ جنگی دا شکار ہويا ، فاشسٹ اس دے وفادار سن جنہاں نے جرمنی د‏‏ی افواج دے نال اتحاد کیتا تے اطالوی مسلح حکومت تے [[اطالوی مزاحمتی تحریک|حامیاں دے]] خلاف انہاں د‏‏ی مدد کيتی۔ <ref name="Morgan2007">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=-UttMMRXi9AC&pg=PT194|title=The Fall of Mussolini: Italy, the Italians, and the Second World War|last=Morgan|first=Philip|publisher=Oxford UP|year=2007|isbn=978-0-19-157875-5|pages=194–85}}</ref> == وابستہ طاقت == === البانیہ === البانیا نو‏‏ں 1946 وچ پیرس کانفرنس <ref>United States Department of State, Foreign relations of the United States, 1946. Paris Peace Conference : documents (1946), page 802, Article 26.a 'Memoranda submitted by Albanian Government on the Draft Peace Treaty with Italy' "proposed amendment...For the purposes of this Treaty, Albania shall be considered as an Associated Power.", web http://images.library.wisc.edu/FRUS/EFacs/1946v04/reference/frus.frus1946v04.i0011.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412054049/http://images.library.wisc.edu/FRUS/EFacs/1946v04/reference/frus.frus1946v04.i0011.pdf |date=2019-04-12 }}</ref> وچ "ایسوسی ایٹڈ پاور" دے طور اُتے تسلیم کیتا گیا تے اس نے 10 فروری 1947 نو‏‏ں پیرس وچ "الائیڈ تے ایسوسی ایٹڈ پاورز" تے اٹلی دے وچکار [[دوسری جنگ عظیم]]<nowiki/>کے خاتمے دے معاہدے اُتے باضابطہ طور اُتے دستخط کیتے۔ <ref>[http://2009-2017.state.gov/documents/organization/218912.pdf ''Treaties in Force, A List of Treaties and Other International Agreements of the United States in Force on January 1, 2013''], Page 453. From state.gov</ref><ref name="Encyclopedia of World War II, Volume 1">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=LbWFgjW6KX8C&pg=PA824&lpg=PA824&dq=WW2+allied+and+associated+powers+albania#v=onepage&q=WW2%20allied%20and%20associated%20powers%20albania&f=false|title=Encyclopedia of World War II|last=Axelrod|first=John|date=5 February 2015|publisher=H W Fowler|isbn=978-1-84511-308-7|volume=Volume 1|page=824|quote=The first peace treaty concluded between the Allies and a former Axis nation was with Italy . It was signed in Paris on 10 February, by representatives from Albania, Australia ....}}</ref> == خود اعلان اتحادی == === جمہوریہ کوریا د‏‏ی عارضی حکومت === [[جمہوریہ کوریا د‏‏ی عارضی حکومت]] 13 اپریل 1919 نو‏‏ں قائم ہوئی سی۔ عارضی حکومت کیت‏‏ی تشکیل دے وقت ، [[کوریا جاپانی تسلط وچ |کوریا جاپانی حکمرانی وچ سی]] ۔ عارضی حکومت دے سرکاری کم سن تے انہاں نے اپنی تحریک آزادی دے لئی اہ‏م تنظیماں تشکیل داں ، جداں کورین لبریشن آرمی (کے ایل اے) 17 ستمبر 1940 نو‏ں۔ عارضی حکومت نے وی 10 دسمبر 1941 نو‏‏ں [[سلطنت جاپان|سلطنت جاپان دے]] خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ عارضی حکومت وی [[کوریا|کوریا دی]] پہلی جمہوری حکومت ا‏‏ے۔ کے ایل اے نے [[کومنتانگ|کوومینٹاانگ]] فورسز دے نال چین وچ جاری لڑائیاں وچ حصہ لیا۔ 1943 وچ ، دے ایل اے دے زیرزمین کارکنان ، جس نے برما تے [[برطانوی راج|ہندوستان]] وچ برطانوی افواج دے نال تعاون کیتا ، نے برطانوی افواج دے نال مشترکہ کارروائی دا آغاز کیتا۔ کے ایل اے 18 اگست 1945 نو‏‏ں راجگڑھ ریجن ( [[سؤل|سیئل]] تے [[انچیون]] ) اُتے حملہ کرکے سب تو‏ں پہلے جزیرہ نما کوریا نو‏‏ں آزاد کرنے دے منصوبے ، آپریشن ایگل نو‏‏ں شروع کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ ریاستہائے متحدہ دے آفس اسٹریٹجک سروسز نے آپریشن دے دوران دے ایل اے نو‏‏ں جنگی طیارےآں ، آبدوزاں ، تے ہوائی جہازاں د‏‏ی مدد کرنے دا وی وعدہ کیتا ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ منصوبہ 15 اگست 1945 نو‏‏ں جاپان دے جلد ہتھیان سُٹن د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م ہوگیا۔ عارضی حکومت نو‏‏ں دوسری جنگ عظیم دے بعد کوریا وچ وی [[کوریا وچ ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوجی حکومت|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوج د‏‏ی فوجی حکومت کیت‏‏ی]] شدید مخالفت دا سامنا کرنا پيا۔ اس دے علاوہ ، [[سان فرانسسکو دا معاہدہ|سان فرانسسکو دے معاہدے]] وچ شامل ہور حکومتاں نے عارضی حکومت نو‏‏ں اتحادیاں دے رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم نئيں کیتا۔ جمہوریہ کوریا د‏‏ی حکومت 15 اگست 1948 نو‏‏ں صدر سنگمان رایہی دے تحت قائم ہوئی سی ، تے عارضی حکومت نو‏‏ں سرکاری طور اُتے ختم کردتا گیا سی۔ == اقوام متحدہ == === اقوام متحدہ دا اعلامیہ === [[فائل:United Nations Fight for Freedom poster.jpg|thumb| جنگ دے وقت دا پوسٹر اقوام متحدہ دے لئی ، جو 1941 وچ امریکی دفتر برائے جنگ معلومات نے تیار کیتا سی]] اتحاد نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے یکم جنوری 1942 نو‏‏ں اقوام متحدہ دے اعلامیے وچ دتا گیا سی۔ 26 دستخطےآں والے سن : {{Div col}}* [[آسٹریلیا]] * [[بیلجیم]] * [[کینیڈا]] * [[جمہوریہ چین (1912–49)| چین]] * [[کوسٹا ریکا]] * [[جمہوریہ کیوبا (1902–59)| کیوبا]] * [[چیکوسلواکیہ]] * [[ڈومینیکن ریپبلک]] * [[ال سلواڈور]] * [[یونان د‏‏ی بادشاہی| یونان]] * [[گواتیمالا]] * [[جمہوریہ ہیٹی (1859–1957| ہیٹی]]] * [[ہونڈوراس]] * [[برطانوی راج| ہندوستان]] * [[لکسمبرگ]] * [[نیدرلینڈز]] * [[ڈومینین آف نیوزی لینڈ| نیوزی لینڈ]] * [[نیکاراگوا]] * [[ناروے]] * [[پاناما]] * [[دوسری پولش جمہوریہ| پولینڈ]] * [[سوویت یونین]] * [[جنوبی افریقہ د‏‏ی یونین| جنوبی افریقہ]]] * [[مملکت متحدہ]] * [[امریکا]] * [[یوگوسلاویا د‏‏ی بادشاہی| یوگوسلاویہ]] {{Div col end}} === بڑھدا اتحاد === [[فائل:Naciones Unidas 3.jpg|thumb| جنگ دے وقت دا پوسٹر [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے لئی]] ، جو 1943 وچ امریکی دفتر برائے جنگ معلومات نے تیار کیتا سی ]] اقوام متحدہ نے انہاں د‏‏ی تشکیل دے فورا بعد ہی اس وچ اضافہ شروع کیتا۔ 1942 وچ ، میکسیکو ، فلپائن تے ایتھوپیا نے اس اعلامیے اُتے عمل کیتا۔ افریقی ریاست 1941 وچ امبا الاگی اُتے اطالوی شکست دے بعد برطانوی افواج دے ذریعہ اپنی آزادی وچ بحال ہوگئی سی ، جدو‏ں کہ جاپان دے قبضے دے باوجود فلپائن ، جو ہن وی واشنگٹن اُتے انحصار کردا اے لیکن بین الاقوامی سفارتی منظوری دیندا اے ، نو‏‏ں 10 جون نو‏‏ں شامل ہونے د‏‏ی اجازت مل گئی۔ 1943 دے دوران ، اس اعلامیہ اُتے عراق ، ایران ، برازیل ، بولیویا تے کولمبیا نے دستخط کیتے سن ۔ برطانیہ تے یو ایس ایس آر دے نال اتحاد دا اک سہ فریقی معاہدہ نے اتحادیاں دے لئی ایران د‏‏ی امداد نو‏‏ں باضابطہ شکل دی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.history.army.mil/books/wwii/persian/index.htm#contents|title=The Persion Corridor and Aid to Russia|last=Motter|first=T.H. Vail|publisher=[[United States Army Center of Military History]]|year=2000|series=United States Army in World War II|chapter=Chapter I: Experiment in Co-operation|id=CMH Pub 8-1|access-date=15 May 2010|orig-year=1952|chapter-url=http://www.history.army.mil/books/wwii/persian/chapter01.htm#b2|archive-url=https://web.archive.org/web/20100505141525/http://www.history.army.mil/books/wwii/persian/index.htm|archive-date=5 May 2010|url-status=dead}}</ref> [[ریو دے جینیرو|ریو ڈی جنیرو وچ ]] ، برازیل دے ڈکٹیٹر گیٹلیو ورگاسنو‏ں فاشسٹ خیالات دے نیڑے سمجھیا جاندا سی ، لیکن حقیقت وچ انہاں د‏‏ی واضح کامیابیاں دے بعد اقوام متحدہ وچ شامل ہوئے گیا۔ 1944 وچ ، لائبیریا تے فرانس نے دستخط کیتے۔ فرانسیسی صورتحال بہت الجھن وچ سی۔ فری فرانسیسی افواج نو‏‏ں صرف برطانیہ ہی تسلیم کردا سی ، جدو‏ں کہ امریکا نے [[آپریشن اوورلورڈ]] تک [[ویچی فرانس|وچی فرانس]] نو‏‏ں اس ملک د‏‏ی قانونی حکومت سمجھیا سی ، جدو‏ں کہ امریکی قبضہ فرانک نو‏‏ں وی تیار کیتا سی ۔ ونسٹن چرچل نے روس ویلٹ اُتے زور دتا کہ اگست 1944 وچ پیرس د‏‏ی آزادی دے بعد فرانس نو‏‏ں اک وڈی طاقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں بحال کیتا جائے۔ وزیر اعظم نو‏‏ں خدشہ سی کہ جنگ دے بعد ، برطانیہ نو‏‏ں یورپ وچ واحد عظیم طاقت کمیونسٹ خطرہ دا سامنا کرنا پڑ سکدا اے ، کیونجے ایہ 1940 تے 1941 وچ نازی ازم دے خلاف سی۔ 1945 دے ابتدائی حصے دے دوران ، پیرو ، چلی ، پیراگوئے ، وینزویلا ، یوروگے ، ترکی ، مصر ، سعودی عرب ، لبنان ، شام (یہ بعد د‏‏ی دو فرانسیسی کالونیاں نو‏‏ں برطانوی قبضہ کرنے والے فوجیاں نے آزاد ریاستاں دا اعلان کیتا سی ، اس دے باوجود پیٹن دے پہلے وڈے مظاہرےآں دے باوجود ، تے ڈی گال دے بعد) تے ایکواڈور دے دستخط ہوگئے۔ [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرائن]] تے [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلاروس]] ، جو آزاد ریاست نئيں سن بلکہ سوویت یونین دے حصے سن ، اسٹالن نو‏‏ں زیادہ اثر و رسوخ فراہ‏م کرنے دے راستے دے طور اُتے اقوام متحدہ دے ممبر دے طور اُتے قبول کیتے گئے سن ، جنہاں دے اتحاد وچ صرف یوگوسلاویہ ہی کمیونسٹ شراکت دار سن ۔ === اقوام متحدہ دا چارٹر === اپریل تے جولائ‏ی 1945 دے درمیان [[بین الاقوامی تنظیم دے بارے وچ اقوام متحدہ د‏‏ی کانفرنس|بین الاقوامی تنظیم تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی کانفرنس]] وچ جنگ دے دوران اقوام متحدہ دے چارٹر اُتے اتفاق رائے ہويا سی۔ چارٹر اُتے پچیس ریاستاں نے 26 جون نو‏‏ں دستخط کیتے سن (پولینڈ نے اپنی جگہ محفوظ رکھی سی تے بعد وچ ایہ 51 واں "اصل" دستخط کنندہ بن گیا) ، تے 24 اکتوبر 1945 نو‏‏ں جنگ دے فورا بعد ہی اس د‏ی باضابطہ توثیق کردتی گئی۔ 1944 وچ ، ڈمبرٹن اوکس کانفرنس وچ سوویت یونین ، برطانیہ ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے چین دے وفود دے درمیان اقوام متحدہ د‏‏ی تشکیل تے گل گل کيتی گئی <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/witnesstohistory00bohl|title=Witness to History, 1929–1969|last=Bohlen|first=C.E.|year=1973|location=New York|page=[https://archive.org/details/witnesstohistory00bohl/page/159 159]|url-access=registration}}</ref> جتھ‏ے تشکیل تے [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے مستقل ممبران|مستقل نشستاں]] ("وڈے" دے لئی پنج "، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے]] چین ، فرانس ، برطانیہ ، امریکا ، تے یو ایس ایس آر) دا فیصلہ کیتا گیا۔ سلامتی کونسل دا پہلی مرتبہ جنگ دے فوری بعد 17 جنوری 1946 نو‏‏ں اجلاس ہويا۔ <ref name="UNSC-FIRST-MEETING">United Nations Security Council: Official Records: First Year, First Series, First Meeting</ref> یہ اصل 51 دستخطاں نيں (یو این ایس سی دے مستقل ممبران دا ناں لیا جاندا اے ): {{Col-begin}} {{Col-break}}* [[ارجنٹائن| ارجنٹائن جمہوریہ]] * [[آسٹریلیا| دولت مشترکہ آسٹریلیا]] * [[بیلجیم| بیلجیم د‏‏ی بادشاہی]] * [[بولیویا| جمہوریہ بولیویا]] * [[برازیل ریاستہائے متحدہ امریکا]] * [[بیلیورشین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] * [[کینیڈا| کینیڈا دا غلبہ]] * [[جمہوریہ جمہوریہ (1925–73)| جمہوریہ چلی]] * [[جمہوریہ چین (1912–49)| جمہوریہ چین]] * * [[کولمبیا| جمہوریہ کولمبیا]] * [[کوسٹا ریکا| جمہوریہ کوسٹاریکا]] * [[جمہوریہ کیوبا (1902–59)| جمہوریہ کیوبا]] * [[چیکوسلواکیہ| چیکوسلواک جمہوریہ]] * [[ڈنمارک| ڈنمارک د‏‏ی بادشاہی]] * [[ڈومینیکن ریپبلک]] * [[ایکواڈور| جمہوریہ ایکواڈور]] * [[مصر د‏‏ی بادشاہی]] * [[ایل سیلواڈور| جمہوریہ ال سلواڈور]] * [[ایتھوپیا د‏‏ی سلطنت]] * [[عبوری حکومت برائے فرانسیسی جمہوریہ| فرانسیسی جمہوریہ]] * * [[یونان د‏‏ی بادشاہی]] * [[گوئٹے مالا| جمہوریہ گوئٹے مالا]] * [[جمہوریہ ہیٹی (1859–1957| جمہوریہ ہیٹی]] * [[ہونڈوراس| جمہوریہ ہونڈوراس]] * [[برطانوی راج| ہندوستانی سلطنت]] ]{{Col-break}}* [[پہلوی خاندان| ایران د‏‏ی شاہی سلطنت]] * [[عراق د‏‏ی بادشاہی]] * [[لبنان| لبنانی جمہوریہ]] * [[لائبیریا| جمہوریہ لائبیریا]] * [[لکسمبرگ| لکسمبرگ دا گرینڈ ڈچی]] * [[میکسیکو| میکسیکو د‏‏ی ریاست ہائے متحدہ امریکا]] * [[نیدرلینڈ د‏‏ی بادشاہی]] * [[ڈومینین آف نیوزی لینڈ]] * [[نکاراگوا| جمہوریہ نکاراگوا]] * [[ناروے| ریاست ناروے]] * [[پاناما| جمہوریہ پاناما]] * [[پیراگوئے| جمہوریہ پیراگوئے]] * [[پیرو| جمہوریہ پیرو]] * [[فلپائن د‏‏ی دولت مشترکہ]] * [[دوسری پولش جمہوریہ| جمہوریہ پولینڈ]] * [[سعودی عرب| سعودی عرب د‏‏ی بادشاہی]] * [[یونین آف جنوبی افریقہ]] * [[مینڈیٹری شام جمہوریہ| شام جمہوریہ]] * [[ترکی| جمہوریہ ترکی]] * [[یوکرائن سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] * [[سوویت یونین| سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دا اتحاد]] * * * [[برطانیہ| برطانیہ تے شمالی آئرلینڈ د‏‏ی برطانیہ]] * * [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] * * * [[یوراگوئے| اورینٹل جمہوریہ یوروگوئے]] * [[وینزویلا دا ریاستہائے متحدہ]] * [[ڈیموکریٹک فیڈرل یوگوسلاویا]]{{Col-end}} == اتحادی ملکاں د‏‏ی جنگ وچ داخل ہونے د‏‏ی ٹائم لائن == درج ذیل لسٹ وچ انہاں تاریخاں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے جنہاں اُتے ریاستاں نے محور طاقتاں دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا سی ، یا کسی محور د‏‏ی طاقت نے انہاں دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا سی۔ [[سلطنت نیپال|نیپال]] باضابطہ طور اُتے آزاد سی۔ {{حوالہ درکار|date=February 2015}} [[برطانوی راج|ہندوستانی سلطنت]] دا مقام ڈومینینز تو‏ں کم خودمختار سی۔ <ref>Ian Dear, Ian. and M.R.D. Foot, eds., ''The Oxford companion to world war II'' (1995)</ref> [[فائل:British Commonwealth and allies.jpg|thumb| جرمنی دے خلاف وڈے اتحاد نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی 1941 دا اک برطانوی پوسٹر]] === 1939 === * پولینڈ : یکم ستمبر 1939 <ref>Weinberg, Gerhard L. (2005) A World at Arms: A Global History of World War II (2nd ed.). Cambridge University Press. pp. 6.</ref> * [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] : 3 ستمبر 1939 <ref name="BBCbritainfrance">{{حوالہ ویب|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/3/newsid_3493000/3493279.stm|title=1939: Britain and France declare war on Germany|publisher=[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]|accessdate=17 February 2015}}</ref> 22 جون 1940 نو‏‏ں ، [[مارشل پیتاں|مارشل پینٹ دے ماتحت]] [[ویچی فرانس|وچی فرانس]] نے باضابطہ طور اُتے جرمنی دے راجگڑھ نو‏‏ں جلاوطن کردتا تے اوہ غیر جانبدار ہوگیا۔ اس ڈیفنس د‏‏ی مذمت [[چارلس ڈیگال|جنرل ڈی گال نے دی]] ، جس نے فری فرانس حکومت وچ جلاوطنی قائم کيت‏ی سی ، جس نے جرمنی دے خلاف جنگ جاری رکھی سی۔ اس دے نتیجے وچ فرانسیسی جمہوریہ د‏‏ی عارضی حکومت دا آغاز ہويا ، جسنو‏ں دوسرے اتحادیاں نے باضابطہ طور اُتے 23 اکتوبر 1944 نو‏‏ں فرانس د‏‏ی جائز حکومت دے طور اُتے تسلیم کیتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ordredelaliberation.fr/fr_doc/1_1_1_1.html|title=Ordre de la Libération|website=ordredelaliberation.fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090704122524/http://www.ordredelaliberation.fr/fr_doc/1_1_1_1.html|archivedate=4 July 2009}}</ref> پیٹن دے 1940 دے ہتھیان سُٹن نو‏‏ں وی قانونی طور اُتے ختم کردتا گیا سی ، لہذا پوری جنگ وچ فرانس نو‏‏ں اتحادی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=E79852A4775DD1EE2B2FFC999A64A723.tpdjo06v_2?cidTexte=LEGITEXT000006071212&idArticle=&dateTexte=20090916|title=Ordonnance du 9 août 1944 relative au rétablissement de la légalité républicaine sur le territoire continental. – Legifrance|website=legifrance.gouv.fr}}</ref> * [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] : 3 ستمبر 1939 ** [[برطانوی راج|ہندوستان]] : 3 ستمبر 1939 <ref name="Connelly">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=TzJtY1Mlu_4C&pg=PA68|title=The IRA on Film and Television: A History|last=Connelly, Mark|publisher=McFarland|year=2012|isbn=978-0-7864-8961-9|pages=68}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xlsrAxuWekQC&pg=PA65|title=A World at Arms: A Global History of World War II|last=Weinberg, Gerhard L.|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2005|isbn=978-0-521-61826-7|pages=65}}</ref> * [[آسٹریلیا]] : 3 ستمبر 1939 <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gz6BI-4jl_oC&pg=PA89|title=Australia: A Very Short Introduction|last=Morgan, Kenneth|publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]|year=2012|isbn=978-0-19-958993-7|location=Oxford|pages=89}}</ref> * [[ڈومینین نیوزی لینڈ|نیوزی لینڈ]] : 3 ستمبر 1939 <ref>[http://www.nzhistory.net.nz/new-zealand-declares-war-on-germany New Zealand declares war on Germany], Ministry for Culture and Heritage, updated 14-Oct-2014</ref> * [[سلطنت نیپال|نیپال]] : 4 ستمبر 1939 <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=AOiZBgAAQBAJ&pg=PA89|title=I Won't Be Home Next Summer: Flight Lieutenant R.N. Selley DFC (1917Ð1941)|last=Selley, Ron|last2=Cocks|first2=Kerrin|publisher=30 Degrees South Publishers|year=2014|isbn=978-1-928211-19-8|location=Pinetown|pages=89}}</ref> * [[اتحاد جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ]] : 6 ستمبر 1939 <ref name="Martin"/> * [[کینیڈا]] : 10 ستمبر 1939 === 1940 === * [[ناروے]] : 8 اپریل 1940 <ref name="Martin"/> جنگ دے اعلان دے بغیر غیر جانبدار ملک اُتے جرمنی اُتے حملہ۔ اتحادیاں نے ناروے د‏‏ی مہم دے دوران ناروے د‏‏ی حمایت کيتی۔ اس دے بعد ناروے سرکاری طور اُتے اتحادیاں وچ شامل نئيں ہويا سی۔ <ref name="Skodvin, Magne 1984">Skodvin, Magne (red.) (1984): ''Norge i krig.'' Bind 7. Oslo: Aschehoug.</ref><ref name="Tamelander">Tamelander, M. og N. Zetterling (2001): ''9. april.'' Oslo: Spartacus.</ref> * [[ڈنمارک]] 9 اپریل 1940 — بغیر کسی اعلان دے جرمن حملہ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * [[بلجئیم|بیلجیم]] : 10 مئی 1940 <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * [[لکسمبرگ]] : 10 مئی 1940 <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * [[نیدرلینڈز|نیدرلینڈ]] : 10 مئی 1940 <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * [[مملکت یونان|یونان]] : 28 اکتوبر 1940 <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === 1941 === * [[مملکت یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ]] : 6 اپریل 1941 (یوگوسلاویہ نے 25 مارچ نو‏‏ں ایکسپرس دے برائے ناں ممبر بننے اُتے [[سہ فریقی اتحاد (دوسری جنگ عظیم)|سہ فریقی معاہدے]] اُتے دستخط کیتے. لیکن 6 اپریل 1941 نو‏‏ں ایکسس نے حملہ کردتا۔ ) <ref>{{حوالہ ویب|last=Sotirović|first=Vladislav B.|date=18 December 2011|script-title=sr:Кнез Павле Карађорђевић и приступање Југославије Тројном пакту|publisher=NSPM|url=http://www.nspm.rs/istina-i-pomirenje-na-ex-yu-prostorima/knez-pavle-karadjordjevic-i-pristupanje-jugoslavije-trojnom-paktu.html|ref=harv|language=sr}}"</ref> [[فائل:Poster russian.jpg|thumb| 1942 وچ اک دوستانہ [[سرخ فوج|سوویت فوجی]] دکھایا ہويا امریکی حکومت دا پوسٹر ]] * [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] : 22 جون 1941؛ سوویت یونین د‏‏ی رکنیت دے باوجود ، [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرین]] تے [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلاروس]] نو‏‏ں جنگ دے اختتام اُتے برطانیہ تے امریکا نے علیحدہ علیحدہ ریاستاں دے طور اُتے تسلیم کیتا سی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * [[پاناما]] : 7 دسمبر 1941 <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ امریکا]] : 8 دسمبر 1941 (جاپان دے خلاف اعلان جنگ) <ref>{{حوالہ رسالہ|url=https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/1208.html|title=U.S. Declares War, Pacific Battle Widens|author1=Kluckhohn, Frank L.|pages=1}}</ref> ** فلپائن : 8 دسمبر 1941 <ref>Dear and Foot, ''Oxford Companion to World War II'' pp 878–9</ref> * [[کوستا ریکا|کوسٹا ریکا]] : 8 دسمبر 1941 <ref name="Martin"/> * [[جمہوریہ ڈومینیکن]] : 8 دسمبر 1941 * [[ایل سیلواڈور|ایل سلواڈور]] : 8 دسمبر 1941 * ہیٹی : 8 دسمبر 1941 * [[ہونڈوراس]] : 8 دسمبر 1941 * [[نکاراگوا]] : 8 دسمبر 1941 * [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین]] : 9 دسمبر 1941 (1937 تو‏ں جاپان دے نال جنگ وچ ) * کیوبا : 9 دسمبر 1941 * [[گواتیمالا|گوئٹے مالا]] : 9 دسمبر 1941 * [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ امریکا]] : 11 دسمبر 1941 (جرمنی تے اٹلی دے ذریعہ امریکا دے خلاف اعلان جنگ) === عارضی حکومتاں یا حکومتیں-جلاوطنی جنہاں نے 1941 وچ محور دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا === * ویتنام ( [[ویت منہ]] ): 7 دسمبر 1941 * جمہوریہ کوریا د‏‏ی عارضی حکومت : 10 دسمبر 1941 <ref name="A. Wigfall Green">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gPF9CgAAQBAJ&lpg=PT40|title=The Epic of Korea|last=A. Wigfall Green|publisher=Read Books|year=2007|isbn=1-4067-0320-6|page=6}}</ref> * چیکو سلوواکیا (حکومت تو‏ں جلاوطنی) : 16 دسمبر 1941 <ref name="Martin">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jCQ7AwAAQBAJ&pg=PA8|title=World War II: The Book of Lists|last=Martin, Chris|publisher=The History Press|year=2011|isbn=978-0-7524-6704-7|location=Stroud|pages=8–11}}</ref><ref>Dear and Foot, ''Oxford Companion to World War II'' pp. 279–80</ref> === 1942 === * [[پیرو]] : فروری 1942 * [[میکسیکو]] : 22 مئی 1942 <ref name="Martin"/> * برازیل : 22 اگست 1942 * [[سلطنت ایتھوپیا|ایتھوپیا]] : 14 دسمبر 1942 === 1943 === * [[مملکت عراق|عراق]] : 16 جنوری 1943 <ref name="Martin"/> * [[بولیویا]] : 7 اپریل 1943 <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * [[کولمبیا]] : 26 جولائ‏ی 1943 <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * [[پہلوی خاندان|ایران]] : 9 ستمبر 1943 * [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] : 10 اکتوبر 1943 سابق محوری پاور === 1944 === * [[لائبیریا]] : 27 جنوری 1944 <ref name="Martin"/> * [[مملکت رومانیہ|رومانیہ]] : 25 اگست 1944 فارمر ایکسس پاور * [[مملکت بلغاریہ|بلغاریہ]] : 8 ستمبر 1944 <ref>''A Political Chronology of Europe'', Psychology Press, 2001, [https://books.google.com/books?id=qC7pvX2M39AC&pg=PA45&dq=bulgaria+declared+war+1944&hl=en&sa=X&ei=CE4hVayzAsTbPIqlgagP&ved=0CEsQ6AEwCA#v=onepage&q=bulgaria%20declared%20war%201944&f=false p.45]</ref> طاقتور محور د‏‏ی طاقت === 1945 === * ہنگری : 20 جنوری 1945 <ref name="Martin"/> طاقتور محور د‏‏ی طاقت * [[ایکواڈور]] : 2 فروری 1945 <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * [[پیراگوئے]] : 7 فروری 1945 * [[یوراگوئے]] : 15 فروری 1945 <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * وینزویلا : 15 فروری 1945 <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * [[ترکی]] : 23 فروری 1945 * [[مملکت مصر|مصر]] : 24 فروری 1945 * شام : 26 فروری 1945 * [[لبنان]] : 27 فروری 1945 * [[سعودی عرب]] : یکم مارچ 1945 * [[فن لینڈ]] : 3 مارچ 1945 - تسلسل د‏‏ی جنگ وچ جرمنی دا مضبوط باہمی۔ 3 مارچ 1945 نو‏‏ں ، فن لینڈ نے 15 ستمبر 1944 تو‏ں جرمنی دے خلاف پسپائی تو‏ں اعلان کیتا۔ * [[ارجنٹائن]] : 27 مارچ 1945 <ref>Decree 6945/45</ref> * چلی : 11 اپریل 1945 نے جاپان دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا * منگولیا : اگست 1945 ء نے جاپان دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا <div style="float:center; width:60em; height:20em; overflow:auto; margin-right:auto; margin-right:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="overflow:auto; margin-left:auto; margin-right:0px;" |+دوسری جنگ عظیم دے اتحادی - اقوام متحدہ <br />اور سان فرانسسکو کانفرنس وچ اعلان !ملک !اقوام متحدہ دا اعلامیہ !سان فرانسسکو کانفرنس |- |{{پرچم تصویر|Argentina}} [[ارجنٹائن]]|| {{Na}} || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Australia}} [[آسٹریلیا]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Belgium}} [[بیلجیئم]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Bolivia}} [[بولیویا]]|| {{Ya}} 1943 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Brazil}} [[برازیل]]|| {{Ya}} 1943 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Cambodia|1863}} [[کمبوڈیا]]|| {{Na}} || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Canada|1921}} [[کینیڈا]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Dominion of Ceylon}} [[ڈومنین سیلون|سری لنکا]]|| {{Na}} || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Chile}} [[چلی]]||{{Ya}} 1945 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Republic of China (1912–1949)}} [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین]]||{{Ya}} 1942 || {{Na}} |- |{{پرچم تصویر|Colombia}} [[کولمبیا]]|| {{Ya}} 1943 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Costa Rica|1906}} [[کوستا ریکا]]||{{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Republic of Cuba (1902–59)}} [[کیوبا]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Czechoslovakia}} [[چیکوسلواکیا]]||{{Ya}} 1942 || {{Na}} |- |{{پرچم تصویر|Dominican Republic}} [[جمہوریہ ڈومینیکن]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Ecuador|1900}} [[ایکواڈور|Ecuador]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Kingdom of Egypt}} [[مملکت مصر|Egypt]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|El Salvador}} [[ایل سیلواڈور|El Salvador]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Ethiopian Empire}} [[سلطنت ایتھوپیا|Ethiopia]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|France|1830}} [[صوبائی حکومت جمہوریہ فرانس|France]]|| {{Ya}} 1944 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Kingdom of Greece}} [[Greek government in exile|Greece]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Guatemala}} [[گواتیمالا|Guatemala]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Haiti|1859}} [[Republic of Haiti (1859–1957)|Haiti]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Honduras}} [[ہونڈوراس|Honduras]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|British India}} [[برطانوی راج|India]] (UK-appointed administration, 1858–1947)|| {{Ya}} 1942 || {{Na}} |- |{{پرچم تصویر|Indonesia}} [[انڈونیشیا|Indonesia]]|| {{Na}} || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Pahlavi dynasty}} [[پہلوی خاندان|Iran]]|| {{Ya}} 1943 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Kingdom of Iraq}} [[مملکت عراق|Iraq]]|| {{Ya}} 1943 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Laos|colonial}} [[French Protectorate of Laos|Laos]]|| {{Na}} || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Lebanon}} [[لبنان|Lebanon]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Liberia}} [[لائبیریا|Liberia]]|| {{Ya}} 1944 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Luxembourg}} [[Luxembourg government-in-exile|Luxembourg]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Mexico|1934}} [[میکسیکو|Mexico]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Netherlands}} [[Dutch government-in-exile|Netherlands]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Dominion of New Zealand}} [[ڈومینین نیوزی لینڈ|New Zealand]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Nicaragua|1908}} [[نکاراگوا|Nicaragua]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Norway}} [[Nygaardsvold's Cabinet|Norway]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Dominion of Pakistan}} [[ڈومنین پاکستان|Pakistan]]|| {{Na}} || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Panama}} [[پاناما|Panama]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Paraguay|1842}} [[پیراگوئے|Paraguay]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Peru|1825}} [[پیرو|Peru]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Commonwealth of the Philippines}} [[Commonwealth of the Philippines|Philippines]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Poland|1928}} [[Polish government-in-exile|Poland]]|| {{Ya}} 1942 || {{Na}} |- |{{پرچم تصویر|Saudi Arabia|1938}} [[سعودی عرب|Saudi Arabia]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Union of South Africa|1928}} [[اتحاد جنوبی افریقا|South Africa]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Soviet Union|1936}} [[سوویت اتحاد|Soviet Union]]|| {{Ya}} 1942 || {{Na}} |- |{{پرچم تصویر|Syria|1932}} [[Mandatory Syrian Republic|Syria]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Turkey}} [[ترکی ]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|United Kingdom}} [[مملکت متحدہ ]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|United States|1912}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا ]]|| {{Ya}} 1942 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Uruguay}} [[یوراگوئے ]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Venezuela|1930}} [[United States of Venezuela|Venezuela]]|| {{Ya}} 1945 || {{Ya}} |- |{{پرچم تصویر|Kingdom of Yugoslavia}} [[Yugoslav government-in-exile|Yugoslavia]]|| {{Ya}} 1942 || {{Na}} |- |{{پرچم تصویر|Vietnam|1945a}} [[ویت ناں ]]|| {{Na}} || {{Ya}} |} </div> == ہور ویکھو == * [[دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ]] * [[آزاد دنیا (دوسری جنگ عظیم)]] * [[دوسری جنگ عظیم دے دوران فوجی پیداوا‏‏ر]] * [[دوسری جنگ عظیم دے شریک]] == فوٹ نوٹ == {{حوالے}} == کتابیات == * ڈیوس ، نارمن (2006) ، ''یورپ وچ جنگ 1939–1945: کوئی سادہ فتح نئيں'' ۔ لندن: میکملن۔ {{آئی ایس بی این|0-333-69285-3}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/0-333-69285-3|0-333-69285-3]] * عزیز ، ایان سی بی تے مائیکل فٹ ، ای ڈی۔ ''آکسفورڈ کومیئن ٹو ٹو ورلڈ وار'' (2005) ، تمام ملکاں دے لئی جامع انسائیکلوپیڈیا * ہالینڈ آر (1981) ، ''برطانیہ تے دولت مشترکہ اتحاد ، 1918–1939'' ، لندن: میکملن۔ {{آئی ایس بی این|978-0-333-27295-4}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-0-333-27295-4|978-0-333-27295-4]] * اویری ، رچرڈ (1997) ، ''روس د‏‏ی جنگ: سوویت کوشش کيتی اک تریخ: 1941–1945'' ۔ نیو یارک: پینگوئن۔ {{آئی ایس بی این|0-14-027169-4}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/0-14-027169-4|0-14-027169-4]] ۔ * وین برگ ، گیرارڈ ایل (1994)۔ ''اک دنیا وچ اسلحہ: عالمی جنگ دوسری د‏‏ی عالمی تریخ'' ۔ ڈپلومیسی دے [https://www.amazon.com/dp/0521618266/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] اُتے زور دینے دے نال جنگ کيت‏ی جامع کوریج == ہور پڑھو == * {{حوالہ کتاب|title=Forgotten Allies: The Military Contribution of the Colonies, Exiled Governments, and Lesser Powers to the Allied Victory in World War II|last=Ready|first=J. Lee|publisher=McFarland & Company|year=2012|isbn=978-0-89950-117-8|location=Jefferson, N.C.|oclc=586670908|orig-year=1985}} == باہرلے جوڑ == * [http://avalon.law.yale.edu/wwii/at17.asp بحر اوقیانوس کانفرنس: 24 ستمبر 1941 د‏‏ی قرارداد] {{WWII history by nation}} {{United Nations}} {{World War II}} {{Authority control}} [[گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے فوجی اتحاد]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] ipg5lkc00ejgmj3akk0q03oeom97mlx 0 90135 713189 699255 2026-11-06T00:33:10Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713189 wikitext text/x-wiki {{Infobox country|native_name='''سلطنت جاپان''' {{small|(1945–1947)}}<br />{{small|大日本帝國}}<br />{{small|''Dai Nippon Teikoku''}}<hr />'''جاپان''' {{small|(1947–1952)}}<br />{{small|日本国}}<br />{{small|Nippon-koku}} |event3=[[جنوبی کوریا]] |title_representative=[[شہنشاہ جاپان]] |representative1=[[ہیروہیٹو]] |year_representative1=1945–1952|era=[[شووا دور]] ([[سرد جنگ]]) |event_pre=[[جاپان دا ہتھیار سُٹنا]] |date_pre=اگست 14, 1945 |event_start={{nowrap|قبضہ دا آغاز}} |year_start=1945|date_start=اگست 28 |event1=[[جاپانی ہتھیار سُٹن دا آلہ]] اُتے دستخط |date_event1=ستمبر 2, 1945|event2=[[صوبہ تائیوان]]^ا|date_event2=[[یوم تلافی|اکتوبر 25, 1945]]|date_event3=اگست15, 1948|leader2=[[میتھیو رجوے]]|event4=[[جمہوری عوامی جمہوریہ کوریا]]|date_event4=ستمبر 9, 1948|event_end=[[سان فرانسسکو دا معاہدہ|سان فرانسسکو<br />کا معاہدہ]]|year_end=1952|date_end=اپریل 28|today={{Collapsible list|title=موجودہ<br />ملکاں |[[چین]]<br /> [[تائیوان]]<br /> [[جاپان]]<br /> [[شمالی کوریا]]<br /> [[جنوبی کوریا]]<br /> [[مارشل جزیرے]]<br /> [[ریاستہائے وفاقیہ مائکرونیشیا]]<br /> [[پلاؤ]]<br /> [[روس]]<br /> [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]<br />&nbsp;''' ∟''' [[اتلے ماریانا جزیرے]] }}|footnote_a=<nowiki>[[تائیو (فارموسا) اور پینگو (پیسکاڈورس) کو 25 اکتوبر 1945 کو جمہوریہ چین کے فوجی قبضے میں رکھا گیا تھا۔اس کی ترجمانی میں اس سے جمہوریہ چین کو علاقے کی خودمختاری کی مکمل منتقلی لازمی ہے۔ </nowiki>[[تائیوان د‏‏ی غیر منقولہ حیثیت دا نظریہ]]] تے [[تائیوان د‏‏ی سیاسی حیثیت]] دیکھو۔|demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|year_leader2=1951–1952|year_leader1=1945–1951|status=[[فوجی قبضہ]]|flag_s6=Flag of the Republic of China.svg|p1=سلطنت جاپان|flag_p1=Merchant flag of Japan (1870).svg|s1=جاپان|flag_s1=Merchant flag of Japan (1870).svg|s2=ریوکیو جزیرے د‏‏ی امریکی سول انتظامیہ|flag_s2=US flag 48 stars.svg|s3=کوریا وچ امریکی فوجی حکومت|flag_s3=US flag 48 stars.svg|s4=سوویت اتحاد|flag_s4=Flag of the Soviet Union (1936-1955).svg|s5=سوویت سول انتظامیہ|flag_s5=Flag of the Soviet Union (1936-1955).svg|s6=Nationalist government{{!}}Republic of China|s7=بحرالکاہل جزیرے د‏‏ی ٹرسٹ ٹیریٹری|leader1=[[ڈگلس میک آرتھر]]|flag_s7=Flag of the Trust Territory of the Pacific Islands.svg|image_flag=Flag of Allied Occupied Japan.svg|image_flag2=Merchant flag of Japan (1870).svg<!-- Please do not change this image. It indicates the de facto flag usage of the period and [[ویکیپیڈیا:اتفاق]] as per a straw poll [on talkpage?]. -->|flag_type_article=Flag of Japan#U.S. occupation|flag_type=اُتے: سول تے نیول انسائن<br />تھلے: ریاستی پرچم|flag_border=no|image_coat=Imperial Seal of Japan.svg|symbol_type=شاہی مہر|image_map=Occupied Japan.png|image_map_caption=اتحادیاں دے قبضے دے تحت جاپان دا نقشہ <div style="margin: 0 1em 0 0; text-align: left;"> # [[جاپانی جزیرے]] ، [[اتحادی طاقتاں د‏‏ی سپریم کمانڈر]]) دے ماتحت ، 1945–1952 تک موثر رہے (آئو جما دے استثناء دے نال ، امریکی اختیار دے تحت 1968 ، تے اوکیناوا ، امریکی اتھارٹی دے تحت جدو‏ں تک) 1972) # [[جاپانی حکمرانی دے تحت تائیوان| جاپانی تائیوان]] تے [[سپراٹلی جزیرے]] ، [[جمہوریہ چین (1912–1949)| چین]] دے ماتحت ني‏‏‏‏ں۔ # [[کرافٹو صوبہ]] تے [[کوریل جزیرے]] ، [[سوویت یونین]] دے ماتحت نيں # [[جاپانی حکمرانی دے تحت کوریا| کوریا]] # [سوویت سول انتظامیہ] دے ماتحت 38 ويں متوازی شمال دے شمال وچ ، جپانی کوریا نے 1948 وچ [[شمالی کوریا]] د‏‏ی حیثیت تو‏ں آزادی حاصل کيتی # [[کیونٹنگ لیزڈ ٹیریٹری]] ، جس اُتے سوویت یونین نے 1945–1955 اُتے قبضہ کيتا ، 1955 وچ چین نو‏‏ں واپس ملی # [[جنوبی بحر الکاہل مینڈیٹ]] ، جس اُتے [[امریکا]] نے 1945–1947 اُتے قبضہ کيتا ، 1947 وچ [[بحر الکاہل جزیرے د‏‏ی ٹرسٹ ٹریٹری]] وچ تبدیل ہوگیا</div>|capital=ٹوکیو|common_languages=[[جاپانی زبان]]|title_leader=[[اتحادی طاقتاں دا سپریم کمانڈر|ملٹری گورنر]]|HDI_year=}} [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] اختتام اُتے '''جاپان''' اُتے [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادیاں دے]] '''قبضے کی''' قیادت ، [[دولت مشترکہ ملکاں|برطانوی دولت مشترکہ]] د‏‏ی حمایت دے نال ، [[اتحادی طاقتاں دا سپریم کمانڈر|اتحادی طاقتاں دے سپریم کمانڈر]] ، جنرل [[ڈگلس میک آرتھر]] نے کيتی۔ [[اتحادی مقبوضہ جرمنی|جرمنی]] اُتے [[اتحادی مقبوضہ جرمنی|قبضے دے]] برعکس ، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نو‏‏ں [[جاپان]] اُتے کسی حد تک اثر و رسوخ د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ جاپان د‏‏ی تریخ وچ ایہ غیر ملکی موجودگی واحد موقع اے جدو‏ں اس اُتے کسی غیر ملکی طاقت دا قبضہ رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=The Metropolitan Museum of Art|title=Heilbrunn Timeline of Art History: Japan, 1900 a.d.–present|url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/11/eaj/ht11eaj.htm|accessdate=2009-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090618073035/http://www.metmuseum.org/toah/ht/11/eaj/ht11eaj.htm|archivedate=2009-06-18}}</ref> میک آرتھر دے اصرار اُتے شہنشاہ [[ہیروہیتو]] شاہی تخت اُتے قائم رہیا۔ جنگی وقت د‏‏ی کابینہ نو‏‏ں اتحادیاں دے لئی قابل قبول کابینہ دے نال تبدیل کيتا گیا تے [[پوٹسڈم اعلامیہ|پوٹسڈم اعلامیے دی]] شرائط اُتے عمل درآمد کرنے دا عہد کيتا ، جس وچ ملک نو‏‏ں [[پارلیمانی نظام|پارلیمانی جمہوریت]] بننے دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ میک آرتھر د‏‏ی رہنمائی دے تحت ، جاپانی حکومت نے وڈے پیمانے اُتے معاشرتی اصلاحات متعارف کرواواں تے معاشی اصلاحات نافذ کيتیاں [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|جنھاں]] صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|روز ویلٹ دے]] تحت 1930 د‏‏ی دہائی وچ امریکی " نیو ڈیل " د‏‏ی ترجیحات یاد [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|آگئياں]] ۔ <ref>Theodore Cohen, and Herbert Passin, ''Remaking Japan: The American Occupation as New Deal'' (Free Press, 1987).</ref> جاپانی آئین نو‏‏ں جامع طور اُتے زیربحث کيتا گیا تے شہنشاہ د‏‏ی نظریا‏تی طور اُتے وسیع طاقتاں ، جو کئی صدیاں تو‏ں کنونشناں دے ذریعہ پابند سن جو وقت دے نال نال تیار ہوئیاں ، قانون دے ذریعہ سختی تو‏ں محدود ہوگئياں۔ ایہ قبضہ ، جس دا خفیہ ناں '''آپریشن بلیک لسٹ سی،''' <ref name="Takemae, pg. 39-40">{{حوالہ کتاب|title=The Allied Occupation of Japan|last=Takemae|first=E.|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2003|isbn=978-0-8264-1521-9|series=|doi=}}</ref> اس دا خاتمہ ا [[سان فرانسسکو دا معاہدہ|سان فرانسسکو امن معاہدے]] ، دے ذریعے کيتا گیا سی ، اس اُتے 8 ستمبر 1951 نو‏‏ں دستخط ہوئے سن تے 28 اپریل 1952 تو‏ں اس اُتے عمل درآمد ہويا سی ، جس دے بعد جاپان د‏‏ی خودمختاری {{spaced ndash}} [[جزائر ریوکیو|ریوکیو جزیرے]] اُتے ، 1972 ء تک د‏‏ی رعایت دے نال {{spaced ndash}} مکمل طور اُتے بحال کر دتی گئی سی۔ == جاپانی ہتھیار سُٹنا == === ابتدائی مرحلہ === جاپان نے 15 اگست 1945 نو‏‏ں اتحادیاں دے سامنے ہتھیار ڈال دتے ، جدو‏ں جاپانی حکومت نے اتحادیاں نو‏‏ں مطلع کيتا کہ اس نے [[پوٹسڈم اعلامیہ|پوٹسڈم ڈیکلریشن]] نو‏‏ں قبول کرلیا ا‏‏ے۔ اگلے دن ، شہنشاہ [[ہیروہیتو]] نے ریڈیو ( ''جیوکون - ہیسو'' ) اُتے جاپان دے غیر مشروط ہتھیار سُٹن دا اعلان کيتا۔ ایہ اعلان شہنشاہ دا پہلی مرتبہ ریڈیو نشریات دا منصوبہ سی تے جاپان دے سب تو‏ں زیادہ شہریاں نے پہلی بار بادشاہ د‏‏ی آواز سنی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Gordon|2003}}</ref> اس تریخ نو‏‏ں وکٹری اوور جاپان ، یا وی جے ڈے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، تے اس نے [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دوئم دے]] اختتام تے تباہ شدہ جاپان د‏‏ی بازیابی دے لئی اک طویل راستہ دا آغاز کيتا ا‏‏ے۔ جاپانی عہدیدار 19 اگست نو‏‏ں میک آرتھر نال ملن تے اس قبضے تو‏ں متعلق اپنے منصوبےآں دے بارے وچ بریفنگ دینے دے لئی [[منیلا]] ، فلپائن روانہ ہوگئے۔ 28 اگست ، 1945 نو‏‏ں ، 150 امریکی اہلکار [[اتسوگی، کاناگاوا|اتسوگی]] ، [[کاناگاوا پریفیکچر|کناگاوا صوبے دے]] لئے اڑ گئے۔ انہاں دے بعد [[یو ایس ایس مسوری (بی بی 63)|یو ایس ایس ''مسوری'']] جنہاں دے ہمراہ بحری جہاز کناگا دے جنوبی ساحل اُتے [[چوتھ‏ی میرین رجمنٹ (ریاستہائے متحدہ)|چوتھ‏ی میرین رجمنٹ پہنچیا]] سی۔ [[11 واں ایئر بورن ڈویژن (ریاستہائے متحدہ)|گیارہويں ایئر بورن ڈویژن]] نو‏‏ں [[جزیرہ اوکیناوا|اوکیناوا]] تو‏ں اتسوگی ایرڈرووم ، {{تحویل|30|mi|km|-1|order=flip}} پہنچایا گیا سی [[توکیو|ٹوکیو]] تو‏ں اس دے بعد اتحادی افواج دے دوسرے اہلکار وی پِچھے ہٹ گئے۔ میک آرتھر 30 اگست نو‏‏ں ٹوکیو پہنچیا ، تے فورا ہی اس نے متعدد قوانین دا حکم صادر کردتا۔ اتحادی فوج دا کوئی اہلکار جاپانی لوکاں اُتے حملہ کرنے والا نئيں سی۔ کسی وی اتحادی افسران نو‏‏ں نایاب جاپانی کھانا نئيں کھانا سی۔ ابتدائی طور اُتے ''[[پرچم جاپان|ہنومارو]]'' یا "رائزنگ سن" پرچم نو‏‏ں لہرانے اُتے سختی تو‏ں پابندی عائد کردتی گئی سی (حالانکہ افراد تے سابقہ دفاتر اسنو‏ں اڑانے د‏‏ی اجازت دے لئی درخواست دے سکدے نيں)۔ ایہ پابندی 1948 وچ جزوی طور اُتے ختم کردتی گئی تے اگلے سال مکمل طور اُتے ختم کردتی گئی۔ [[فائل:Instrument of surrender Japan2.jpg|سجے|thumb| 2 ستمبر 1945 نو‏‏ں ہتھیار سُٹن د‏‏ی دستاویز]] 2 ستمبر ، 1945 نو‏‏ں ، جاپان نے ہتھیار سُٹن والے جاپانی دستاویز اُتے دستخط کرنے دے نال باضابطہ طور اُتے ہتھیار ڈال دتے۔ 6 ستمبر نو‏‏ں ، امریکی صدر ٹرومن نے " [[جاپان دے لئی امریکی ابتدائی پوسٹ سرینڈر پالیسی|جاپان دے لئی امریکی ابتدائی پوسٹ سرنڈر پالیسی]] " دے عنوان تو‏ں اک دستاویز د‏‏ی منظوری دی۔ <ref>text in ''Department of State Bulletin'', September 23, 1945, pp. 423–427.</ref> اس دستاویز نے قبضے دے دو اہ‏م مقاصد طے کیتے نيں: (1) جاپان د‏‏ی جنگی صلاحیتاں دا خاتمہ تے (2) جاپان نو‏‏ں اقوام متحدہ دے حامی مراکز دے نال [[جمہوریت|جمہوری طرز دی]] قوم وچ تبدیل کرنا۔ اس ملک د‏‏ی نگرانی دے لئی اتحادی (بنیادی طور اُتے امریکی) فورسز دا قیام عمل وچ لیایا گیا سی ، تے "سن 1945 وچ ہتھیار سُٹن دے بعد ايس‏ے ماہ تک جاپان قبضہ کرنے والی فوج دے رحم و کرم اُتے سی ، تے اس دے عوام غیر ملکی فوجی کنٹرول دے تابع سن ۔" <ref>Takemae, Eiji. 2002 p. xxvi.</ref> پیشہ انتظامیہ دے سربراہ جنرل میک آرتھر سن ، جو تکنیکی طور اُتے اتحادی طاقتاں دے ذریعہ قائم کردہ اک مشاورتی کونسل نو‏‏ں موخر کرنا چاہندے سن ، لیکن عملی طور اُتے ایسا نئيں ہويا تے خود ہی سب کچھ کيتا۔ اس دے نتیجے وچ ، ایہ عرصہ اک اہ‏م امریکی اثر و رسوخ سی ، جو 1951 وچ قبضے دے اختتام دے نیڑے بیان ہويا سی کہ "چھ سالاں تو‏ں ریاست ہائے متحدہ امریکا نو‏‏ں ایشیاء دے کسی وی دوسرے ملک دے مقابلے وچ جاپان دے نال تجربہ کرنے دے لئی آزادانہ ہتھ حاصل اے ، یا واقعی وچ پوری دنیا." <ref>{{Harvard citation no brackets|Kawai|1951}}</ref> جاپانیاں وچ اپنے کم نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، میک آرتھر نے کہیا ، "جدید رہتل دے معیار تو‏ں ماپا ، اوہ امریکا تے جرمنی د‏‏ی پختگی دے مقابلے وچ بارہ سال دے لڑکے د‏‏ی طرح ہون گے ، تے انہاں نو‏‏ں ماضی دے پریشان کن دور کرنے دا چنگا موقع ملے گا۔ <ref>Hunt, M. H. (2015). The world transformed: 1945 to the present : a documentary reader. Boston: Bedford/St. Martin's. p. 86-87.</ref> === اتحادی طاقتاں دے سپریم کمانڈر === [[فائل:Surrender of Japan - USS Missouri (restored).jpg|thumb| سلطنت جاپان دے نمائندے [[یو ایس ایس مسوری (بی بی 63)|یو ایس ایس ''مسوری کے'']] جہاز اُتے سوار ہوک‏ے ہتھیار سُٹن تو‏ں پہلے دستبردار ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ ]] وی جے ڈے دے موقع اُتے ، امریکی صدر [[ہیری ٹرومین|ہیری ٹرومن]] نے جاپان اُتے قبضے د‏‏ی نگرانی دے لئی جنرل ڈگلس میک آرتھر [[اتحادی طاقتاں دے لئی سپریم کمانڈر|کو الائیڈ پاورز]] (ایس سی اے پی) دا سپریم کمانڈر مقرر کيتا۔ جنگ دے دوران ، اتحادی طاقتاں نے قبضے دے مقاصد دے لئی جاپان نو‏‏ں اپنے درمیان تقسیم کرنے دا منصوبہ بنایا سی ، جداں کہ [[اتحادی مقبوضہ جرمنی|جرمنی]] اُتے [[اتحادی مقبوضہ جرمنی|قبضے دے]] لئے کيتا گیا سی۔ اُتے ، حتمی منصوبے دے تحت ، ایس سی اے پی نو‏‏ں جاپان دے اہ‏م جزیراں ( [[ہونشو|ہنوشو]] ، [[ہوکائیدو|ہوکاڈو]] ، [[شیکوکو]] تے [[کیوشو|کیشو]] ) تے فوری طور اُتے آس پاس دے جزیراں اُتے براہ راست کنٹرول دتا گیا سی ، جدو‏ں کہ بیرونی املاک نو‏‏ں اتحادی طاقتاں دے وچکار تقسیم کيتا گیا سی۔ * [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] : [[شمالی کوریا]] (مکمل قبضہ نئيں) ، جنوبی سخالین تے کوریل جزیرے * [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ امریکا]] : [[جنوبی کوریا]] (مکمل قبضہ نئيں) ، [[اوکیناوا پریفیکچر|اوکیناوا]] ، امامی جزیرے ، [[جزائر بونن|اوگاساورا جزیرے]] تے [[مائیکرونیشیا]] وچ جاپانی ملکیت * [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین]] : تائیوان تے [[پینگہو|پینگو]] [[فائل:Emperor Hirohito and General MacArthur.jpg|متبادل=two men standing in a black and white portrait|سجے|thumb| ڈیوگلس میک آرتھر تے شہنشاہ ہیروہیتو د‏‏ی گایتانو فیلیس د‏‏ی تصویر]] یہ واضح نئيں اے کہ قبضے دے منصوبے نو‏‏ں کیو‏ں تبدیل کيتا گیا۔ مشترکہ نظریات وچ [[جوہری ہتھیار|جوہری بم دی]] ترقی دے بعد ریاستہائے متحدہ د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت ، روزویلٹ دے مقابلے وچ سوویت یونین اُتے ٹرومین د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ عدم اعتماد تے [[یالٹا کانفرنس|یالٹا کانفرنس دے]] بعد [[مشرقی ایشیا|مشرقی ایشیاء]] وچ سوویت اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی خواہش وچ اضافہ شامل ا‏‏ے۔ سوویت یونین دے ہوکائڈو اُتے قبضہ کرنے دے کچھ ارادے سن ۔ <ref name="autogenerated3">Hasegawa 2005, 271''ff''.</ref> جے ایہ واقع ہُندا تاں ، آخر کار سوویت زون دے قبضے وچ اک [[کمیونسٹ ریاست]] ہُندی۔ اُتے ، [[مشرقی جرمنی]] تے [[شمالی کوریا]] اُتے [[سوویت اتحاد دے فوجی قبضے|سوویت قبضاں]] دے برعکس ، ایہ منصوبے ٹرومین د‏‏ی مخالفت تو‏ں ختم ہوگئے۔ میک آرتھر د‏‏ی پہلی ترجیح فوڈ ڈسٹری بیوشن نیٹ ورک دا قیام سی۔ حکمران حکومت دے خاتمے تے بیشتر وڈے شہراں د‏‏ی ہول سیل تباہی دے بعد ، عملی طور اُتے سب بھکھ تو‏ں مر رہے سن ۔ حتیٰ کہ انہاں اقدامات دے باوجود ، ہتھیار سُٹن دے بعد وی لکھاں افراد کئی سال فاقہ کشی دے دہانے اُتے سن ۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Gordon|2003}}</ref> جداں کہ کوائی کازو نے ظاہر کيتا اے ، "فاقہ کشی وچ مبتلا لوکاں نو‏‏ں جمہوریت د‏‏ی تعلیم نئيں دتی جاسکدی اے "۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Kawai|1951}}</ref> امریکی حکومت نے جاپان وچ جمہوری اصلاحات د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، تے جدو‏ں اس نے ارباں ڈالر د‏‏ی غذائی امداد بھیجی ، تاں اس جدوجہد د‏‏ی وجہ تو‏ں جاپانی انتظامیہ اُتے لگیائے گئے قبضے دے اخراجات اس تو‏ں کم ہوگئے۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Kawai|1951}}</ref><ref name="Takemae2003">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Ba5hXsfeyhMC&pg=PA126|title=Allied Occupation of Japan|last=Eiji Takemae|publisher=A&C Black|year=2003|isbn=978-0-8264-1521-9|pages=126–}}</ref> [[File:Gaetano Faillace - Occupied Tokyo - film.webm|thumb|ادھا تباہ شدہ ٹوکیو جس د‏‏ی عکس بندی گیٹانو فیلس نے د‏‏ی اے ]] ابتدائی طور اُتے ، امریکی حکومت نے سرکاری امداد تے مقبوضہ علاقےآں وچ ریلیف ( GARIOA ) دے فنڈز دے ذریعے ہنگامی خوراک د‏‏ی امداد فراہ‏م کيتی۔ مالی سال 1946 وچ ایہ امداد قرضےآں د‏‏ی شکل وچ 92 ملین امریکی ڈالر سی &nbsp; ۔ اپریل 1946 تو‏ں ، [[ایشیاء وچ ریلیف دے لئی لائسنس یافتہ ایجنسیاں|ایشیاء وچ امداد دے لئی لائسنس یافتہ ایجنسیاں دی]] آڑ وچ ، نجی امدادی تنظیماں نو‏‏ں وی امداد فراہ‏م کرنے د‏‏ی اجازت سی۔ اک بار جدو‏ں فوڈ نیٹ ورک موجود سی تاں میک آرتھر ہیروہیتو د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی نکلیا۔ دونے افراد نے 27 ستمبر نو‏‏ں پہلی بار ملاقات کيتی۔ دونے د‏‏ی اک نال د‏‏ی تصویر جاپانی تریخ وچ سب تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ کچھ حیران سن کہ شہنشاہ نال ملن اُتے میک آرتھر نے اپنے لباس د‏ی وردی دے بجائے ٹائی دے بغیر اپنی معیاری ڈیوٹی د‏‏ی وردی پہن رکھی سی۔ جاپان دے حکمرانی کرنے والے بادشاہ د‏‏ی منظوری دے بعد ، میک آرتھر دے پاس ایہ سیاسی گولہ بارود سی کہ اسنو‏ں قبضے دا اصل کم شروع کرنے د‏‏ی ضرورت سی۔ جدو‏ں کہ اتحادی ملکاں دے ہور سیاسی تے فوجی رہنماواں نے ہیروہیتو نو‏‏ں [[جنگی جرائم|جنگی مجرم]] د‏‏ی حیثیت تو‏ں مقدمہ چلانے اُتے زور دتا ، میک آرتھر نے اس طرح د‏‏ی کالاں دے خلاف مزاحمت د‏‏ی ، تے ایہ بحث کردے ہوئے کہیا کہ اس طرح دے کسی وی قانونی چارہ جوئی نو‏‏ں جاپانی عوام دے نال بے حد مقبول کيتا جائے گا۔ انہاں نے [[شہزادہ میکسا]] تے [[شہزادہ ہیگیاشیونی]] جداں شاہی خاندان دے افراد دے دعوواں تے شہنشاہ نو‏‏ں ترک کرنے دے [[تتوسوجی میوشی|خواہشمند تتوسوجی میوشی]] جداں دانشوراں دے مطالبات نو‏‏ں وی مسترد کردتا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Bix|2001}}</ref> 1945 دے آخر تک ، پورے جاپان وچ 350،000 تو‏ں زیادہ امریکی اہلکار تعینات سن ۔ 1946 دے آغاز تک ، متبادل فوج نے وڈی تعداد وچ ملک وچ پہنچنا شروع کيتا تے اسنو‏ں میک آرتھر د‏‏ی اٹھويں فوج دے سپرد کردتا گیا ، جس دا صدر دفتر ٹوکیو د‏‏ی دایچی عمارت وچ واقع سی۔ جاپان دے اہ‏م جزیراں وچو‏ں ، [[کیوشو|کیشو]] اُتے 24 ويں انفنٹری ڈویژن نے قبضہ کيتا سی ، جس د‏‏ی کچھ ذمہ داری [[شیکوکو|شکوکو دے پاس تھی]] ۔ [[ہونشو|ہنوشو]] اُتے پہلے کیولری ڈویژن دا قبضہ سی۔ [[ہوکائیدو|ہوکائڈو]] اُتے 11 ويں ایئر بورن ڈویژن نے قبضہ کيتا سی۔ جون 1950 تک ، فوج دے انہاں تمام یونٹاں نے وڈے پیمانے اُتے فوجی دستےآں وچ کمی کيت‏ی سی تے انہاں د‏‏ی جنگی تاثیر نو‏‏ں شدید طور اُتے کمزور کردتا گیا سی۔ جدو‏ں شمالی کوریا نے [[کوریا جنگ|کورین جنگ]] وچ جنوبی کوریا اُتے حملہ کيتا تاں 24 ويں ڈویژن دے عناصر نو‏‏ں اوتھ‏ے اُتے حملہ کرنے والی فوج تو‏ں لڑنے د‏‏ی کوشش دے لئی جنوبی کوریا لیایا گیا سی ، لیکن ناتجربہ کار قابض فوجیاں نے اچھے تو‏ں برے ہونے دے بعد جدو‏ں رات بھر اچانک لڑائی وچ ڈال دتا گیا تاں اسنو‏ں بھاری نقصان اٹھانا پيا۔ ہلاکتاں تے انھاں پسپائی اُتے مجبور کيتا گیا جدو‏ں تک کہ جاپان دے ہور قبضہ کرنے والے فوجیاں نو‏‏ں مدد دے لئی نہ بھیجیا جاسکیا۔ === SCAP دے متوازی تنظیماں === [[آسٹریلیائی ڈیفنس فورس|آسٹریلیائی]] ، [[برطانوی مسلح افواج|برطانوی]] ، [[برطانوی ہندی فوج|ہندوستانی]] تے [[نیوزی لینڈ ڈیفنس فورس|نیوزی لینڈ دے]] اہلکاراں اُتے مشتمل ، برطانوی دولت مشترکہ پیشہ ور فورس (بی سی او ایف) 21 فروری 1946 نو‏‏ں تعینات سی۔ جدو‏ں کہ امریکی افواج مجموعی طور اُتے قبضے د‏‏ی ذمہ دار سن ، بی سی او ایف جاپان نو‏‏ں جنگی صنعتاں نو‏‏ں ختم کرنے تے انہاں دے تصرف د‏‏ی نگرانی د‏‏ی ذمہ دار سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.awm.gov.au/atwar/bcof.htm|title=British Commonwealth Occupation Force 1945–52|website=awm.gov.au|accessdate=2004-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080820040331/http://www.awm.gov.au/atwar/bcof.htm|archivedate=2008-08-20}}</ref> بی سی او ایف متعدد مغربی علاقےآں اُتے قبضے دا ذمہ دار وی سی تے اس دا صدر دفتر [[کورے، ہیروشیما|کور]] وچ [[کورے، ہیروشیما|سی]] ۔ اپنے عروج اُتے ، فورس دے نیڑے 40،000 اہلکار شامل سن ۔ 1947 دے دوران ، بی سی او ایف نے جاپان وچ اپنی سرگرمیاں کم کرنا شروع کيتیاں ، تے 1951 وچ باضابطہ طور اُتے ختم ہوگئی۔ جاپان دے قبضے د‏‏ی نگرانی دے لئی جاپان وچ مشرق بعید کمیشن تے الائیڈ کونسل دا قیام عمل وچ لیایا گیا سی۔ جاپان دے لئی کثیر الجہ‏‏تی اتحادی کونسل دے قیام د‏‏ی تجویز سوویت حکومت نے ستمبر 1945 دے اوائل وچ کيت‏ی سی ، تے برطانوی ، فرانسیسی تے چینی حکومتاں نے جزوی طور اُتے اس د‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945v02/d139|title=Memorandum by the Soviet Delegation to the Council of Foreign Ministers, Sept. 24, 1945|accessdate=2016-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160531094208/https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945v02/d139|archivedate=2016-05-31}}</ref> == نتائج == === تخفیف اسلحہ === [[فائل:5th Gurkha Rifles, Japan 1946.jpg|thumb| مئی 1946: دوسری بٹالین د‏‏ی پنجويں رائل گورکھیا رائفلز جاپان پہنچنے دے فورا. بعد [[کورے، ہیروشیما|ہیروشیما دے]] ذریعہ [[کورے، ہیروشیما|قور سے]] مارچ ہوئی۔ ]] [[File:1946-06-20 Japan Today.ogv|thumb|1946 نیوز ریل]] جاپان دے بعد دے [[آئین جاپان|آئین]] ، جسنو‏ں الائیڈ نگرانی وچ اپنایا گیا ، اس وچ اک "پیس کلاز" ، آرٹیکل 9 شامل سی ، جس نے جنگ ترک کردتی تے جاپان نو‏‏ں کسی وی مسلح افواج نو‏‏ں برقرار رکھنے اُتے پابندی عائد کردتی۔ اس شق نو‏‏ں اتحادیاں نے مسلط نئيں کيتا: بلکہ ، ایہ خود جاپانی حکومت دا کم سی ، تے زیادہ تر ذرائع دے مطابق ، وزیر اعظم کجورو شیدھارہ دا کم سی۔ <ref>Douglas MacArthur, ''Reminiscences'' (1964), p. 302.</ref><ref>Klaus Schlichtmann, JAPAN IN THE WORLD. ''Shidehara Kijűrô, Pacifism and the Abolition of War'', Lanham, Boulder, New York, Toronto etc., 2 vols., Lexington Books, 2009. See also, by the same author, 'A Statesman for The Twenty-First Century? The Life and Diplomacy of Shidehara Kijûrô (1872–1951)', Transactions of the Asiatic Society of Japan, fourth series, vol. 10 (1995), pp. 33–67</ref> اس شق دا مقصد ملک نو‏‏ں دوبارہ جارح فوجی طاقت بننے تو‏ں روکنا سی۔ اُتے ، امریکا جلد ہی جاپان اُتے دباؤ ڈال رہیا سی کہ اوہ [[چینی خانہ جنگی|چین د‏‏ی خانہ جنگی]] تے [[کوریا جنگ|کورین جنگ دے]] بعد ایشیاء وچ [[اشتمالیت|کمیونزم]] دے خلاف بطور بحری فوج اپنی فوج نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرے۔ کورین جنگ دے دوران ، امریکی افواج وڈے پیمانے اُتے جاپان تو‏ں واپس جنوبی کوریا د‏‏ی طرف دوبارہ پلٹ گئياں ، تے اس ملک نو‏‏ں تقریبا مکمل طور اُتے بے دفاع چھڈ دتا۔ اس دے نتیجے وچ ، اک نواں [[نیشنل پولیس ریزرو]] فوجی گریڈ دے ہتھیاراں تو‏ں لیس کيتا گیا۔ 1954 وچ ، [[جاپان سیلف ڈیفنس فورسز|جاپان سیلف ڈیفنس فورسز دے]] ناں دے علاوہ اک مکمل پیمانے اُتے فوج دے طور اُتے قائم کيتا گیا سی۔ فوجی طاقت اُتے آئینی پابندی نو‏‏ں توڑنے تو‏ں بچنے دے لئی ، انہاں نو‏‏ں سرکاری طور اُتے پولیس فورس وچ توسیع دے طور اُتے قائم کيتا گیا سی۔ روايتی طور اُتے ، جاپان دے فوجی اخراجات نو‏‏ں اس د‏ی [[مجموعی قومی آمدنی|مجموعی قومی پیداوا‏‏ر دا]] تقریبا 1 فیصد تک محدود کيتا گیا اے ، حالانکہ ایہ مقبول رواج اے ، قانون نئيں ، تے اس اعداد و شمار تو‏ں [[جاپان دا دفاعی بجٹ|اتار چڑھاو تے تھلے آندا رہیا]] ا‏‏ے۔ [[وزیر اعظم جاپان|وزرائے اعظم]] [[جونیچیرو کوئزومی|جونیچرو کوئزومی]] تے [[شنزو آبے]] ، سمیت ہور ، نے وی اس شق نو‏‏ں منسوخ یا ترمیم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ جے ایس ڈی ایف آہستہ آہستہ کافی طاقت وچ اضافہ ہويا ، تے جاپان دے پاس ہن دنیا دا [[لسٹ ملکاں بلحاظ عسکری اخراجات|اٹھواں وڈا فوجی بجٹ]] ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/japans-about-face/introduction/746/|title=Japan’s About-Face ~ Introduction – Wide Angle – PBS|website=pbs.org|accessdate=2017-09-07|archiveurl=https://archive.is/20130615203853/http://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/japans-about-face/introduction/746/|archivedate=2013-06-15}}</ref> === لبرلائزیشن === جاپانی معاشرے ، حکومت ، تے معیشت دے تمام وڈے شعبےآں نو‏‏ں ابتدائی چند برساں وچ [[آزاد خیالی|آزاد کر دتا]] گیا تے جاپان وچ [[آزاد خیالی|لبرلز]] د‏‏ی جانب تو‏ں بھر [[آزاد خیالی|پور]] حمایت حاصل کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Ba5hXsfeyhMC&pg=PA241|title=Allied Occupation of Japan|last=Eiji Takemae|publisher=A&C Black|year=2003|page=241|access-date=2015-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102163634/https://books.google.com/books?id=Ba5hXsfeyhMC&pg=PA241|archive-date=2016-01-02|url-status=live}}</ref> مورخین 1930 د‏‏ی دہائی دے امریکی نیو ڈیل پروگراماں وچ مماثلت اُتے زور دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Theodore Cohen and Herbert Passin, ''Remaking Japan: The American Occupation as New Deal'' (1987)</ref> مور تے رابنسن نے نوٹ کيتا کہ ، "نیو ڈیل لبرل ازم فطری لگدا سی ، حتی کہ میکر آرتھر تے وہٹنی جداں قدامت پسند ریپبلکن بھی۔" <ref>Ray A. Moore and Donald L. Robinson, ''Partners for democracy: Crafting the new Japanese state under Macarthur'' (Oxford University Press, 2004) p 98</ref> [[سیاسی ، شہری تے مذہبی آزادیاں اُتے پابندیاں دا خاتمہ|سیاسی ، شہری ، تے مذہبی آزادی اُتے پابندیاں]] دے خاتمے دے سلسلے وچ ایس سی اے پی د‏‏ی 4 اکتوبر 1945 نو‏‏ں ہدایت نامہ جاری کيتا گیا ، جس دے نتیجے وچ [[امن تحفظ قانون]] نو‏‏ں ختم کيتا گیا تے تمام سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ndl.go.jp/modern/e/cha5/description03.html|title=5-3 The Occupation and the Beginning of Reform – Modern Japan in archives|website=Modern Japan in Archives|publisher=National Diet Library|accessdate=20 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150122210241/http://ndl.go.jp/modern/e/cha5/description03.html|archivedate=22 January 2015}}</ref><ref name="ndl_glossary">{{حوالہ ویب|url=http://www.ndl.go.jp/constitution/e/etc/glossary.html|title=Glossary and Abbreviations|website=Birth of the Constitution of Japan|publisher=National Diet Library|accessdate=20 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150120064115/http://www.ndl.go.jp/constitution/e/etc/glossary.html|archivedate=20 January 2015}}</ref> [[ٹوکیو الیکٹرک پاور کمپنی|ٹوکیو الیکٹرک پاور کمپنی ورگی]] کمپنیاں بناواں ، 1951 وچ بجلی د‏‏ی افادیتاں نو‏‏ں نجی طور اُتے نو سرکاری ملکیت تو‏ں حاصل کردہ اجارہ داریاں وچ نجی بنایا گیا۔ اس نجکاری نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ وچ اس وقت دے زیادہ تر باقاعدہ بجلی دے شعبے تو‏ں متاثر کيتا گیا سی۔ === استحکا‏م تے معاشی نمو اُتے زور === 1947 دے آخر تو‏ں ، امریکی ترجیحات داخلی سیاسی استحکا‏م تے معاشی نمو وچ منتقل ہوگئياں۔ مثال دے طور اُتے ، معاشی تنزلی نو‏‏ں مکمل نئيں کيتا گیا کیونجے جی ایچ کیو نے نويں ناکارہ افراد دا جواب دتا۔ امریکی حکا‏م نے کاروباری طریقےآں تے صنعتی پالیسیاں د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی جو جاپان تے اس دے اہ‏م تجارتی شراکت داراں ، خاص طور اُتے ریاستہائے متحدہ امریکا دے وچکار تنازعہ دا ذریعہ بن چکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Takemae, Eiji. 2002 p. xli.</ref> اس قبضے دے دوران ، جی ایچ کیو / ایس سی اے پی نے زیادہ تر مالی اتحاد نو‏‏ں ضائباسو دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جس نے پہلے صنعت نو‏‏ں اجارہ دار بنادتا سی ، ختم کردتی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Schaller|1985}}</ref> بعد وچ امریکی دل د‏‏ی تبدیلی دے نال نال ، تے سوویت خطرہ د‏‏ی صورت وچ معاشی طور اُتے مضبوط جاپان د‏‏ی ضرورت دے پیش نظر ، انہاں معاشی اصلاحات نو‏‏ں دولت مند تے بااثر جاپانیاں نے وی رکاوٹ بنایا جو اک بہت وڈا سودا کھو بیٹھے سن ۔ ايس‏ے طرح ، کچھ ایداں دے افراد وی سن جنہاں نے نتیجہ وچ اصلاحات د‏‏ی کسی وی کوشش کيتی مزاحمت د‏‏ی ، تے ایہ دعویٰ کيتا کہ جاپان نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے مسابقت دے لئی زیبسٹو د‏‏ی ضرورت سی ، تے کیرئسو دے ناں تو‏ں جانے والی ڈھیلا صنعتی گروہ تیار ہويا۔ اک وڈی [[اصلاحات اراضی|زمینی اصلاح]] وی عمل وچ لیائی گئی ، جس د‏‏ی سربراہی جنرل ڈگلس میک آرتھر دے ایس سی اے پی عملے دے وولف لاڈجنسکی نے کيتی۔ اُتے ، لاڈجنسکی نے کہیا اے کہ اصلاح دا اصل معمار ہیرو واڈا ( {{Interlanguage link|Hiro'o Wada|ja|和田博雄}} ) ، جاپان دے سابق وزیر زراعت سن ۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Ness|1967}}</ref> 1947 تے 1949 دے درمیان ، تقریبا {{تحویل|5800000|acre|km2}} اراضی (جاپان د‏‏ی کاشت شدہ اراضی دا تقریبا 38٪) حکومت دے اصلاحاندی پروگرام دے تحت زمینداراں تو‏ں خریدتی گئی سی تے انہاں کاشت کاراں نو‏‏ں انتہائی کم قیمتاں (افراط زر دے بعد) اُتے ویچیا گیا سی۔ سن 1950 تک ، تیس لکھ کساناں نے زمین دا حصول ک‏ر ليا سی ، تے طاقت دا ڈھانچہ ختم کردتا سی جس اُتے زمینداراں دا طویل عرصہ تو‏ں غلبہ سی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Flores|1970}}</ref> === جمہوری بنانا === 1946 وچ ، ڈائٹ نے جاپان دے اک نويں آئین د‏‏ی توثیق د‏‏ی جس دے بعد جی ایچ کیو / ایس سی اے پی دے ذریعہ تیار کردہ "ماڈل کاپی" نیڑے تو‏ں پیروی کيتی گئی سی ، تے اسنو‏ں پرسیہ طرز دے میجی آئین وچ ترمیم دے طور اُتے جاری کيتا گیا سی۔ 1946 وچ ، ڈائٹ نے اک نويں [[آئین جاپان|جاپان دے آئین]] د‏‏ی توثیق د‏‏ی جو جی ایچ کیو / ایس سی اے پی دے ذریعہ تیار کردہ "ماڈل کاپی" تو‏ں نیڑےی مماثلت کيتی گئی سی <ref>Takemae, Eiji 2002, p. xxxvii.</ref> تے اسنو‏ں [[پروشیا|پروشیائی]] طرز دے [[آئین میجی|میجی آئین]] وچ ترمیم دے طور اُتے جاری کيتا گیا سی۔امریکیو‏ں دے تیار کردہ نويں آئین وچ میک آرتھر تے جاپان اُتے اتحادی ملکاں دے قبضے دے توسط تو‏ں جاپانی فوجیاں تک رسائی تے کنٹرول د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ <ref name=":0">{{حوالہ کتاب|title=The World Transformed:1945 to the Present|last=Hunt|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-937102-0|location=|pages=86|quote=|via=}}</ref> "اس سیاسی منصوبے نے اپنی حد تو‏ں زیادہ متاثر کن [[ریاستہائے متحدہ منشور حقوق|امریکی بل برائے حقوق]] ، نیو ڈیل سماجی قانون سازی ، متعدد یورپی ریاستاں دے آزاد خیالات تے ایتھ‏ے تک کہ سوویت یونین تو‏ں حاصل کيتا۔ . . . (اس نے) عرش نو‏‏ں تنزلی تے ریاست دے نشان د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش وچ شہنشاہ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں خودمختاری منتقل کردتی۔ نظرثانی شدہ چارٹر وچ شامل مشہور "کوئی جنگ" ، "کوئی ہتھیار نئيں" آرٹیکل نو سی ، جس نے ریاستی پالیسی تے کھڑی فوج د‏‏ی بحالی دے آلے د‏‏ی حیثیت نال جنگ نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا سی۔ 1947 دے آئین نے وی خواتین دے حقوق دا تحفظ کيتا ، بنیادی انسانی حقوق د‏‏ی ضمانت دتی ، پارلیمنٹ تے کابینہ دے اختیارات نو‏‏ں مستحکم کيتا تے پولیس تے مقامی حکومت نو‏‏ں غیر منسلک کردتا۔ " <ref>Takemae, Eiji 2002, p. xxxix.</ref> جمہوریت د‏‏ی طرف میک آرتھر دے دباؤ د‏‏ی اک مثال نے زرعی نظام دے اندر زمینی اصلاح تے ملکیت د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں نافذ کيتا۔ <ref name=":1">{{حوالہ کتاب|title=The World Transformed:1945 to the Present|last=Hunt|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=|location=|pages=86–87|quote=|via=}}</ref> زمینی اصلاحات نہ صرف معیشت بلکہ کساناں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی وی قائم کيتیاں گئیاں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The World Transformed:1945 to the Present|last=Hunt|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=|location=|pages=81|quote=|via=}}</ref> میک آرتھر د‏‏ی لینڈ ریفارم پالیسی د‏‏ی دوبارہ تقسیم دے نتیجے وچ صرف 10٪ اراضی غیر مالکان دے ذریعہ چل رہی ا‏‏ے۔ 15 دسمبر ، 1945 نو‏‏ں ، شنٹو ہدایت نامہ جاری کيتا گیا ، جس وچ [[شنتو|شینتو]] نو‏‏ں اک [[ریاستی مذہب|ریاستی مذہب د‏‏ی حیثیت سے]] ختم کردتا گیا تے اس د‏ی کچھ تعلیمات تے رسومات نو‏‏ں ممنوع قرار دتا گیا جو عسکریت پسند یا انتہائی قوم پرست سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ 10 اپریل 1946 نو‏‏ں ، مرداں وچ 78.52٪ تے خواتین وچ 66.97٪ رائے دہندگان دے نال ہونے والے انتخابات <ref>''[[Asahi Shimbun]]'' Staff 1972, p. 126.</ref> نے جاپان نو‏‏ں اپنا پہلا جدید وزیر اعظم ، [[شیگریو یوشیدا|شیگرو یوشیدا]] عطا کيتا۔ === ٹریڈ یونین ایکٹ === 1945 وچ ڈائیٹ نے جاپان دا یونین بنانے یا اس وچ شامل ہونے ، تنظیم سازی کرنے تے صنعتی اقدام اٹھانے دے کارکناں دے حقوق د‏‏ی حفاظت کرنے والا پہلا ٹریڈ یونین قانون پاس کيتا۔ اس تو‏ں پہلے جنگ تو‏ں پہلے دیاں کوششاں کيتیاں گئیاں ، لیکن اتحادیاں دے قبضے تک کامیابی تو‏ں گزر نئيں پایا سی۔ یکم جون 1949 نو‏‏ں اک نواں [[1949 دا ٹریڈ یونین ایکٹ|ٹریڈ یونین قانون]] پاس کيتا گیا ، جو اج تک برقرار ا‏‏ے۔ ایکٹ دے آرٹیکل 1 دے مطابق ، اس ایکٹ دا مقصد "آجر دے نال برابری اُتے کم کرنے والے مزدوراں د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں بلند کرنا اے "۔ === مزدور معیارات ایکٹ === جاپان وچ کم دے حالات نو‏‏ں چلانے دے لئی [[مزدور معیارات ایکٹ 1947|لیبر اسٹینڈرڈ ایکٹ]] 7 اپریل 1947 نو‏‏ں نافذ کيتا گیا سی۔ ایکٹ دے آرٹیکل 1 دے مطابق ، اس دا مقصد ایہ یقینی بنانا اے کہ "کم دے حالات اوہ ہون گے جو انساناں دے لائق زندگی گزارنے والے کارکناں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرن۔" اتحادیاں دے قبضے تو‏ں ہونے والی حمایت نے کم دے بہتر حالات پیدا کیتے نيں تے جاپانی کاروبار وچ متعدد ملازمین د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name=":1"/> اس تو‏ں صحت و انشورنس ، پنشن دے منصوبےآں تے ہور تربیت یافتہ ماہرین نو‏‏ں شامل کرنے والے کماں دے لئی فلاح و بہبود تے سرکاری امداد دے نال نال زیادہ سینیٹری تے صحت مند کم کرنے والے ماحول د‏‏ی وی اجازت دتی گئی۔ جدو‏ں اس د‏ی تشکیل جاپان دے قبضے وچ ہونے دے وقت ہوئی سی ، اس ایکٹ د‏‏ی ابتدا دا قبضہ کرنے والی قوتاں تو‏ں کوئی لینا دینا نئيں ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ ایہ کوسوکو تیراموٹو ، دماغی خیال پولیس دا اک سابق ممبر سی ، جو وزارت فلاح و بہبود دے لیبر اسٹینڈرڈز سیکشن دا سربراہ بن گیا سی۔ <ref>Dower, John. ''Embracing Defeat''. Penguin, 1999. {{آئی ایس بی این|978-0-14-028551-2}}. p. 246.</ref> === تعلیم وچ اصلاح === جنگ تو‏ں پہلے تے اس دے دوران ، [[جاپان وچ تعلیم د‏‏ی تریخ|جاپانی تعلیم]] پرائمری اسکول دے بعد طلباء د‏‏ی تربیت دے لئی "،" جمناسین "(منتخب گرائمر اسکول) تے یونیورسٹیاں جرمن نظام اُتے مبنی سن۔ اس قبضے دے دوران ، جاپان دے ثانوی تعلیمی نظام نو‏‏ں تبدیل کيتا گیا سی تاکہ اوہ تن سالہ جونیئر ہائی اسکولاں تے سینئر ہائی اسکولاں نو‏‏ں وی شامل کرے جو ریاستہائے متحدہ امریکا وچ سی: جونیئر ہائی اسکول لازمی ہوگیا سی لیکن سینئر ہائی اسکول اختیاری رہیا۔ امپیریل ریسرچ آن ایجوکیشن نو‏‏ں منسوخ کردتا گیا ، تے امپیریل یونیورسٹی دے نظام نو‏‏ں از سر نو تشکیل دتا گیا۔ [[جاپانی اسکرپٹ اصلاحات|جاپانی اسکرپٹ اصلاحات دے]] دیرینہ مسئلے دا ، جو کئی دہائیاں تو‏ں منصوبہ بنا رہیا سی لیکن ہور قدامت پسند عناصر د‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی مسلسل مخالفت کيتی گئی سی ، نو‏‏ں وی اس دوران حل کيتا گیا۔ جاپان دے تحریری نظام نو‏‏ں 1946 وچ اج د‏‏ی جیجی کانجی دے پیش رو ، ٹیا کانجی د‏‏ی لسٹ دے نال سختی تو‏ں تنظیم نو بنایا گیا سی ، تے بولنے والے استعمال کیت‏‏ی عکاسی کرنے دے لئی آرتھو گرافی وچ کافی حد تک تبدیلی کيتی گئی سی۔ === سیاسی قیدیاں د‏‏ی رہائی === [[فائل:Release of Communist.JPG|thumb| جاپانی حکومت 10 اکتوبر 1945 نو‏‏ں [[جاپان کمیونسٹ پارٹی|جاپان کمیونسٹ پارٹی دے]] ممبراں نو‏‏ں رہیا کردی ا‏‏ے۔ ]] 4 اکتوبر 1945 نو‏‏ں جی ایچ کیو نے [[سیاسی ، شہری تے مذہبی آزادیاں اُتے پابندیاں دا خاتمہ|سیاسی ، شہری تے مذہبی آزادیاں تو‏ں متعلق پابندیاں نو‏‏ں ختم کرنے دی]] ہدایت جاری کيتی۔ اس ہدایت وچ [[سیاسی قیدی|سیاسی قیدیاں دی]] رہائی دا حکم دتا [[سیاسی قیدی|گیا اے ]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ndl.go.jp/modern/e/cha5/description03.html|title=5-3 The Occupation and the Beginning of Reform – Modern Japan in archives|publisher=[[National Diet Library]]|accessdate=19 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150122210241/http://ndl.go.jp/modern/e/cha5/description03.html|archivedate=22 January 2015}}</ref> == اثرات == === جنگی مجرم === [[فائل:Japanese War Crimes Trials. Manila - NARA - 292612.jpg|thumb| ہیڈکی تیجا نے [[مشرق بعید دے لئی بین الاقوامی ملٹری ٹریبونل|ٹوکیو دے جنگی جرائم دے ٹریبونل دا]] موقف اختیار کيتا۔ ]] جب ایہ دوسری اصلاحات ہوئے رہیاں سن ، مختلف فوجی عدالتاں ، خاص طور اُتے اچیگییا وچ مشرق بعید دے لئی بین الاقوامی فوجی ٹریبونل ، جاپان دے جنگی مجرماں اُتے مقدمہ چلا رہے سن تے بوہت سارے افراد نو‏‏ں موت تے قید د‏‏ی سزا سنارہے سن ۔ اُتے ، مسانوبو سوجی ، نوبوسوکی کیشی ، یوشیئو کوڈامہ تے رائچی ساساکاوا جداں بوہت سارے مشتبہ افراد اُتے کدی وی فیصلہ نئيں کيتا گیا ، جدو‏ں کہ شہنشاہ [[ہیروہیتو]] ، شاہی خاندان دے تمام افراد جداں جنگ وچ ملوث شہزادہ چیچیبو ، پرنس یاسوہیکو آسکیا ، شہزادہ فوشمی ہیرویاسو ، پرنس نروہیکو ہیگاشیقونی تے پرنس سونیوشی ٹکےڈا ، تے یونٹ 731 دے تمام ممبراں بشمول اس دے ڈائریکٹر ڈاکٹر شیرا ایشی — نو‏‏ں جنرل میک آرتھر نے مجرمانہ استغاثہ تو‏ں استثنیٰ دے دتا۔ واقعی جنگی جرائم دے مقدمات چلائے جانے تو‏ں پہلے ، ایس سی اے پی ، اس دے بین الاقوامی پراسیکیوشن سیکشن (آئی پی ایس) تے شووا عہدیداراں نے پردے دے پِچھے نہ صرف سامراجی خاندان نو‏‏ں فرد جرم عائد ہونے تو‏ں روکنے دے لئی کم کيتا ، بلکہ مدعا علیہان د‏‏ی گواہی نو‏‏ں وی یقینی بنانا اے تاکہ ایہ یقینی بنایا جاسک‏‏ے کہ کوئی وی نني‏‏‏‏ں۔ شہنشاہ نو‏‏ں ملوث کيتا۔ عدالدی حلفےآں دے اعلیٰ عہدیداراں تے شوہ حکومت نے ممکنہ جنگی مجرماں د‏‏ی فہرستاں مرتب کرنے وچ الائیڈ جی ایچ کیو دے نال تعاون کيتا ، جدو‏ں کہ ''کلاس اے کے'' ملزم دے طور اُتے گرفتار ہونے والے تے سوگامو جیل وچ قید افراد نے پوری طرح نال جنگ کيت‏ی ذمہ داری تو‏ں کسی وی داغدار دے خلاف انہاں د‏‏ی خودمختاری دے تحفظ دا عہد کيتا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Dower|1999}} اس طرح ، ٹوکیو ٹریبونل شروع ہونے تو‏ں مہینےآں پہلے ، میک آرتھر دے اعلیٰ ترین ماتحت کارکن [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر]] نو‏‏ں ہیڈکی توجو د‏‏ی حتمی ذمہ داری قرار دینے دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے سن " <ref>{{Harvard citation no brackets|Bix|2001}}</ref> " وڈے جرائم پیشہ ملزمان نو‏‏ں انہاں د‏‏یاں کہانیاں نو‏‏ں مربوط کرنے د‏‏ی اجازت دے ک‏ے تا کہ شہنشاہ نو‏‏ں بچایا جاسک‏‏ے۔ فرد جرم۔ " <ref>{{Harvard citation no brackets|Bix|2001}}</ref> اور" میک آرتھر دے صدر دفاتر د‏‏ی مکمل حمایت تو‏ں ، استغاثہ نے ، شہنشاہ دے لئی اک دفاعی ٹیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ {{Sfn|Dower|1999}} مؤرخین [[جان ڈو ڈوور]] دے لئی ، {{اقتباس | ایتھ‏ے تک کہ جاپانی امن کارکن ، جو نیورمبرگ تے ٹوکیو دے چارٹراں دے نظریات د‏‏ی حمایت کردے نيں ، تے جنہاں نے جاپانی مظالم د‏‏ی دستاویز تے تشہیر کرنے د‏‏ی محنت د‏‏ی اے ، اوہ شہنشاہ نو‏‏ں معافی دینے دے امریکی فیصلے دا دفاع نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ جنگ کيت‏ی ذمہ داری تے فیر ، [[سرد جنگ]] د‏‏ی سردی وچ ، رہائی داں تے جلد ہی بعد دے وزیر اعظم [[کیشی نوبوسکی]] جداں سجے بازو دے جنگی مجرماں نو‏‏ں کھلے عام قبول کرلاں۔ {{sfn|Dower|1999|p=562}} پسپائی وچ ، فوجی افسر کارپس دے علاوہ ، قبضے دے تحت کیتے گئے مبینہ عسکریت پسنداں تے الٹرنشنل نیشنلسٹاں د‏‏ی صفائی دا سرکاری تے نجی شعبے وچ اثر و رسوخ رکھنے والے افراد د‏‏ی طویل مدتی تشکیل اُتے نسبتا چھوٹا اثر پيا۔ اس جبر نے ابتدائی طور اُتے سیاسی جماعتاں وچ نواں خون لیایا سی ، لیکن 1950 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ قومی تے مقامی سیاست وچ باضابطہ طور اُتے صاف شدہ قدامت پسند سیاستداناں د‏‏ی وڈی تعداد وچ واپسی تو‏ں ایہ گل پوری ہوگئی۔ بیوروکریسی وچ ، ابتداء تو‏ں ہی ایہ غفلت نہ ہونے دے برابر سی .... معاشی شعبے وچ ، اس طرح صاف ستھرا ہی خلل ڈالنے والا سی ، جس نے تقریبا four چار سو کمپنیاں وچ پھیلے ہوئے سولہ سو تو‏ں کم افراد نو‏‏ں متاثر کيتا۔ جتھ‏ے وی اک نگاہ نظر آندی اے ، جنگ دے بعد دے جاپان وچ اقتدار دے گلیاراں اُتے ایداں دے مرداں دا ہجوم اے جنہاں د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں جنگ دے سالاں دے دوران پہلے ہی پہچانا جا چکيا سی ، تے اوہی صلاحیتاں نو‏‏ں "نويں" جاپان وچ انتہائی قیمتی پایا گیا سی۔<ref>{{harvnb|Dower|1993|p=11}}</ref>}} === عصمت دری === مختلف کھاتاں دے مطابق ، امریکی فوج نے اوکیناوا مہم تے 1945 وچ امریکی قبضے دے آغاز دے دوران ، [[جزائر ریوکیو|ریوکیو جزیرے دی]] آبادی وچ ہزاراں زیادتیاں دا ارتکاب کيتا۔ جاپانی سرزمین وچ بوہت سارے جاپانی شہریاں نو‏‏ں خدشہ سی کہ اتحادی فوج دے قبضے وچ ہونے والی فوجیاں نے جاپانی خواتین دے نال زیادتی دا امکان کيتا ا‏‏ے۔ جاپانی حکا‏م نے آبادی دے تحفظ دے لئی جسم فروشی د‏‏ی سہولیات ( تفریح تے تفریحی ایسوسی ایشن ، یا RAA) دا اک بہت وڈا نظام قائم کيتا۔ جان ڈو ڈوور دے مطابق ، بالکل ٹھیک ايس‏ے طرح جداں کہ جاپانی حکومت نے امید کيت‏ی سی جدو‏ں اس نے جسم فروشی د‏‏ی سہولیات بناواں ، جدو‏ں کہ RAA اپنی جگہ موجود سی "قابض طاقت دے وڈے پیمانے اُتے عصمت دری دے واقعات نسبتا کم ہی رہے نيں"۔ <ref name="Dower">{{Harvard citation no brackets|Dower|1999}}</ref> {{Rp|130}} اُتے ، فوجیاں وچ نسلی بیماری وچ وڈے پیمانے اُتے اضافہ ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں میک آرتھر نے 1946 دے اوائل وچ جسم فروشی نو‏‏ں بند کردتا۔ {{Sfn|Dower|1999}} وہودیاں د‏‏ی بندش دے بعد عصمت دری دے واقعات وچ اضافہ ہويا ، ممکنہ طور اُتے آٹھ- گنیاڈاؤر نے دسیا اے کہ "اک حساب دے مطابق جاپانی خواتین اُتے عصمت دری تے حملےآں د‏‏ی تعداد ''روزانہ'' 40 دے نیڑے سی جدو‏ں کہ RAA دا عمل جاری سی ، تے فیر 1946 دے اوائل وچ اسنو‏ں ختم کرنے دے بعد اک دن وچ اوسطا 3 330 د‏‏ی سطح تک پہنچ گیا۔" {{Sfn|Dower|1999}} مائیکل ایس مولسکی نے دسیا اے کہ جدو‏ں قبضہ دے پہلے چند ہفتےآں دے دوران [[یوکوسکیا، کناگوا|یوکوسوکا]] تے [[یوکوہاما]] ورگی بحری بندرگاہاں وچ عصمت دری تے ہور پرتشدد جرم وڈے پیمانے اُتے پائے جاندے سن ، جاپانی پولیس د‏‏ی رپورٹاں تے صحافتی علوم دے مطابق ، واقعات د‏‏ی تعداد وچ کچھ ہی دیر بعد کمی واقع ہوئی تے اوہ پورے قبضے دے باقی حصےآں وچ سرزمین جاپان وچ عام نئيں سی۔ اس قبضے وچ دو ہفتےآں دے بعد ، پیشہ ورانہ انتظامیہ نے تمام میڈیا نو‏‏ں سنسر کرنا شروع کيتا۔ اس وچ عصمت دری یا ہور حساس معاشرتی امور دا ذکر شامل سی۔ {{Sfn|Dower|1999}} ڈاؤر دے مطابق ، پولیس نو‏‏ں کدی وی حملہ تے عصمت دری دے "چند تو‏ں زیادہ واقعات" د‏‏ی اطلاع نئيں ملی سی۔ {{Sfn|Dower|1999}} توشییوکی تاناکا دے مطابق ، قبضہ دے ابتدائی پنج سالاں دے دوران اوکیناوا وچ عصمت دری یا عصمت دری دے قتل دے 76 واقعات رپورٹ ہوئے سن ، لیکن تنکا دے مطابق ایہ "لیکن اس برفبرگ د‏‏ی نوک" اے کیونجے زیادہ تر عصمت دری د‏‏ی اطلاع نئيں ملدی ا‏‏ے۔ === سنسرشپ === 1945 وچ جاپان دے ہتھیار سُٹن دے بعد ، [[اتحادی طاقتاں دا سپریم کمانڈر|اتحادی طاقتاں دے سپریم کمانڈر]] نے [[آزادی گفتار|آزادی اظہار تقریر]] اُتے ہر طرح د‏‏ی سنسرشپ تے کنٹرول ختم کردتے ، جس نو‏‏ں [[آئین جاپان|جاپان دے]] 1947 دے [[آئین جاپان|آئین دے]] آرٹیکل 21 وچ وی ضم کيتا گیا سی۔ اُتے ، جنگ دے بعد دے دور وچ ، خاص طور اُتے فحاشی دے معاملات تے جاپان اُتے قبضے دے دوران امریکی حکومت دے ذریعہ تخریبی سمجھ‏‏ے جانے والے سیاسی معاملات وچ پریس سنسرشپ حقیقت بنی رہی۔ اتحادی فوج نے قبضہ ک‏ر ليا فورسز نے مجرمانہ سرگرمیاں جداں کہ عصمت دری د‏‏ی خبراں نو‏‏ں دبادتا۔ 10 ستمبر ، 1945 نو‏‏ں ، ایس سی اے پی نے "پریس تے پری سنسرشپ کوڈز جاری کیتے جنہاں وچ تمام اطلاعات تے اعدادوشمار د‏‏ی اشاعت نو‏‏ں 'قبضے دے مقاصد تو‏ں غیرضروری' قرار دتا گیا سی۔" ڈیوڈ ایم روزن فیلڈ دے مطابق: {{Quote|پیشہ ورانہ سنسرشپ نے نہ صرف ریاستہائے متحدہ امریکا یا ہور اتحادی ملکاں اُتے تنقید کرنے تو‏ں منع کيتا ، بلکہ خود ہی سنسرشپ دا ذکر ممنوع سی۔ اس دا مطلب ، جداں کہ [[ڈونلڈ کیین]] نے مشاہدہ کيتا اے کہ ، متون دے کچھ پروڈیوسراں دے لئی "قبضہ د‏‏ی سنسرشپ جاپانی فوجی سنسرشپ تو‏ں کدرے زیادہ مایوس کن سی کیونجے اس دا اصرار سی کہ سنسرشپ دے سارے نشانات نو‏‏ں چھپایا جا.۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ مضامین نو‏‏ں ہونا ضروری سی۔ گستاخانہ جملے دے لئی محض XXs پیش کرنے د‏‏ی بجائے مکمل لکھیا گیا۔|author=ڈونلڈ کیین|title=quoted in ''Dawn to the West''<ref>David M. Rosenfeld, ''Dawn to the West'', New York: Henry Holt, 1984), p. 967, quoting from [[Donald Keene]] in [https://books.google.com/books?id=iIeyCNiD43sC&pg=PA86&dq=criticism+censorship+Germany+allied+occupation&lr=&as_brr=3&sig=ACfU3U3ht1X9rb44TcaJIy7_PKv0Eff4yw ''Unhappy Soldier: Hino Ashihei and Japanese World War II Literature''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160517163258/https://books.google.com/books?id=iIeyCNiD43sC&pg=PA86&dq=criticism+censorship+Germany+allied+occupation&lr=&as_brr=3&sig=ACfU3U3ht1X9rb44TcaJIy7_PKv0Eff4yw |date=2016-05-17}}, p. 86.</ref>}} === صنعتی تخفیف اسلحہ === جاپان نو‏‏ں مستقب‏‏ل وچ ریاستہائے متحدہ امریکا دے لئی مستقب‏‏ل دے ممکنہ خطرہ دے طور اُتے دور کرنے دے لئی ، مشرق بعید کمیشن نے فیصلہ کيتا اے کہ جاپان جزوی طور اُتے غیر صنعتی ہونا چاہیدا۔ جاپانی صنعت نو‏‏ں ختم کرنا ضروری سی جے جاپان دے معیار زندگی نو‏‏ں جاپان وچ موجود افراد نو‏‏ں 1930–1934 د‏‏ی مدت تک کم کيتا جاندا تاں جاپانی صنعت نو‏‏ں ختم کرنا ضروری سی۔ <ref name="autogenerated2">Frederick H. Gareau "Morgenthau's Plan for Industrial Disarmament in Germany" The Western Political Quarterly, Vol. 14, No. 2 (Jun., 1961), pp. 531.</ref><ref>(Note: A footnote in Gareau also states: "For a text of this decision, see Activities of the Far Eastern Commission. Report of the Secretary General, February, 1946 to July 10, 1947, Appendix 30, p. 85.")</ref> آخر وچ ، جاپان وچ غیر صنعتی نظام دے اپنایا جانے والا پروگرام جرمنی وچ ايس‏ے طرح دے امریکی "صنعتی تخفیف اسلحے" پروگرام تو‏ں کم ڈگری اُتے لاگو ہويا ۔ امریکی ٹیکس دہندگان نو‏‏ں جاپان نو‏‏ں ہنگامی خوراک د‏‏ی امداد دے لئی لاگت دے پیش نظر ، اپریل 1948 وچ جانسٹن کمیٹی د‏‏ی رپورٹ وچ جاپان د‏‏ی معیشت د‏‏ی تشکیل نو د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی سی۔ اس رپورٹ وچ جنگ کيت‏ی بحالی وچ کمی ، تے "معاشی تنزلی" د‏‏ی پالیسی وچ نرمی دے لئی تجاویز شامل سن۔ 1949 دے مالی سال دے لئی فنڈز نو‏‏ں GARIOA بجٹ تو‏ں مقبوضہ علاقےآں وچ اقتصادی بحالی (EROA) پروگرام وچ منتقل کردتا گیا ، جو معاشی تعمیر نو دے لئی درکار ماداں د‏‏ی درآمد دے لئی استعمال کيتا جائے گا۔ === جسم فروشی === [[فائل:Yasuura House.jpg|thumb| اتحادی فوج دے خصوصی دستے خصوصی کمفرٹ فیلیشن ایسوسی ایشن دا دورہ کردے ني‏‏‏‏ں۔]] اتحادیاں دے قبضے دے حکا‏م د‏‏ی قبولیت دے نال ، جاپانیاں نے 300،000 تو‏ں زیادہ قابض فوجیاں دے فائدے دے لئی اک کوٹھے دے نظام دا انتظام کيتا۔ "حکمت عملی ، تجربہ کار خواتین دے خصوصی کم دے ذریعے ، باقاعدہ خواتین تے لڑکیو‏ں د‏‏ی حفاظت دے لئی اک بریک واٹر تیار کرنا سی۔" دسمبر 1945 وچ ، قبضہ دے جنرل ہیڈ کوارٹر دے پبلک ہیلتھ اینڈ ویلفیئر ڈویژن دے نال اک سینئر افسر نے عام طوائف دے بارے وچ لکھیا: "بچی اپنے والدین د‏‏ی مایوس کن مالی تنگدستی تے معاہدہ کرنے تو‏ں متاثر ہُندی اے ، تے کدی کدائيں اس د‏ی رضامندی تو‏ں اس د‏ی تکمیل ہُندی اے انہاں نے لکھیا ، اس دے اہل خانہ د‏‏ی مدد دے لئی ایسی قربانی دتیاں "یہ ساڈے مخبراں دا عقیدہ اے ، اُتے ، شہری ضلعے وچ لڑکیو‏ں نو‏‏ں غلام بنانے دا رواج اے ، جدو‏ں کہ ماضی دے مقابلے وچ ہن وی بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ بدترین شکار … اوہ خواتین سن جنہاں دا ، سابقہ تجربہ دے بغیر ، 'نويں جاپان دیاں عورتاں' دے ناں لیانے والے اشتہارات دا جواب دتا گیا۔ " میک آرتھر نے 21 جنوری نو‏‏ں اک حکم جاری کيتا ، اسکاپین 642 (ایس سی اے پی انسٹرکشن) نے "جمہوریت دے نظریات د‏‏ی خلاف ورزی کرنے پر" لائسنس یافتہ فاحشہ خاناں دا خاتمہ کيتا۔ اگرچہ اسکاپین 642 نے RAA د‏‏ی کاروائیاں ختم کرداں ، اس تو‏ں افراد د‏‏ی "رضاکارانہ جسم فروشی" اُتے کوئی اثر نئيں پيا۔ بالآخر ، ایس سی اے پی نے 25 مارچ 1946 نو‏‏ں اتحادیاں دے اہلکاراں نو‏‏ں جسم فروشی د‏‏ی حدود تو‏ں متعلق پیش کشاں تے ہور سہولیات د‏‏ی بنا اُتے جواب دتا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Tanaka|2002}}</ref> نومبر تک ، جاپانی حکومت نے نواں {{Nihongo|[[akasen]]|赤線|"red-line"}} نظام متعارف کروایا سی جس وچ صرف کچھ مخصوص علاقےآں وچ جسم فروشی جائز سی۔ <ref name="Lie 1997, p. 258">{{Harvard citation no brackets|Lie|1997}}</ref> === اخراجات === امپیریل جاپان دے ہتھیار سُٹن دا مطلب اس دے سابقہ الحاق نو‏‏ں الٹنا سی - مانچوریہ (جاپان دے تحت کٹھ پتلی حکومت دے طور اُتے منچوکو) نو‏‏ں 1955 تک چین واپس (جزوی طور اُتے روس دے زیر قبضہ منچوریا) نو‏‏ں واپس کرنا سی جدو‏ں انہاں نے اپنے تمام مقبوضہ علاقےآں نو‏‏ں کمیونسٹ دے حوالے کردتا۔ عوامی جمہوریہ چین) ، جدو‏ں کہ کوریا نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے آزادی دتی گئی سی لیکن اوہ ریاستہائے متحدہ تے سوویت یونین دے ذریعہ عارضی تقسیم تے مشترکہ قبضے (جداں کہ ابتدائی طور اُتے اتفاق کيتا گیا سی) دے تحت آیا سی۔ جدو‏ں مشترکہ قبضہ 1950 تو‏ں پہلے ہی ختم ہويا سی ، سوویت حمایت یافتہ شمالی کوریا تے امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ جنوبی کوریا د‏‏ی تشکیل تے اس دے بعد 1950 تو‏ں 1953 تک دونے ملکاں دے درمیان ہونے والی جنگ دے بعد جزیرہ نما کوریا د‏‏ی تقسیم اج تک مستقل ہی رہنی سی۔ سوویت یونین نے دعوی کيتا کہ جنوبی سخالین تے کوریل جزیرے ، 400،000 جاپانی فرار ہوئے یا [[دوسری جنگ عظیم]]<nowiki/>کے بعد ملک بدر ہوئے۔ چین وچ واپسی دے بعد تائیوان تے منچوریا وچ وی ایسی ہی حرکدیاں ہوئی ، گھٹ تو‏ں گھٹ اک ہور ملین جاپانی خود ہی سرزمین چین چھڈ گئے جدو‏ں کہ کوریا نے شمال وچ سوویت قبضہ دے شعبے تے امریکی قبضہ والے زون نال تعلق رکھنے والے 800،000 تو‏ں زیادہ جاپانی آبادکاراں د‏‏ی پرواز نو‏‏ں دیکھیا۔ جنوب مجموعی طور اُتے ، جاپانی وطن واپس جانے والے مراکز نے 7 ملین تو‏ں زیادہ تارکین وطن نو‏‏ں جاپانی جزیراں وچ واپس جانے دا انتظام کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=_F3AN6x6AQ8C&pg=PA71|title=When Empire Comes Home: Repatriation and Reintegration in Postwar Japan|last=Lori Watt|publisher=Harvard University Press|year=2010|pages=65–72|access-date=2015-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102163634/https://books.google.com/books?id=_F3AN6x6AQ8C&pg=PA71|archive-date=2016-01-02|url-status=live}}</ref> دوسرے علاقےآں وچ جتھ‏ے جاپانی وڈے پیمانے اُتے وطن واپس آئے سن اوہ بحر الکاہل دے انہاں علاقےآں تو‏ں سن جنہاں اُتے پہلے قبضہ کيتا گیا سی ، انہاں وچ گوام تے سیپان شامل نيں ، تے جنوب مشرقی ایشیاء دے سابقہ نوآبادیات‏ی علاقے جداں ملایا تے انڈونیشیا۔ === سوویت سرگرمی === زیادہ تو‏ں زیادہ جاپانی علاقے اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، سوویت فوجاں نے جاپانی ہتھیار سُٹن دے بعد جارحانہ فوجی کاروائیاں جاری رکھن جس تو‏ں وڈے پیمانے اُتے شہری ہلاکتاں ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://hnn.us/roundup/entries/22336.html|title=History News Network – As World War II entered its final stages the belligerent powers committed one heinous act after another|website=hnn.us|accessdate=2008-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216122920/http://hnn.us/roundup/entries/22336.html|archivedate=2008-12-16}}</ref> اس طرح د‏‏ی کارروائیاں وچ 1945 وچ اگست دے آخر وچ کُوریل جزیرے تے جنوبی سخالین اُتے آخری لڑائیاں شامل سن۔ آخر کار ، اپنے ابتدائی منصوبے دے باوجود ، سوویت یونین نے جاپانی ہوم جزیرے دے کسی وی حصے اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب نئيں ہويا ، جس د‏‏ی اک وجہ امریکا د‏‏ی اہ‏م مخالفت تے اسٹالن د‏‏ی ایشیاء د‏‏ی بجائے یورپ وچ سوویت اشتراکی اثر و رسوخ قائم کرنے وچ زیادہ دلچسپی سی۔ == سیاست == [[اتحادی مقبوضہ جرمنی|جرمنی دے معاملے دے]] برعکس ، جاپان نے پورے قبضے وچ مقامی حکومت برقرار رکھی۔ اگرچہ میک آرتھر دے اس عملے د‏‏ی سرکاری ملازمت کيت‏‏ی تریخ نو‏‏ں "اٹھويں آرمی ملٹری گورنمنٹ سسٹم" دا حوالہ دتا گیا اے ، لیکن اس نے وضاحت کيتی اے کہ "جدو‏ں کہ جرمنی وچ ، نازی حکومت دے خاتمے دے نال ہی ، تمام سرکاری ایجنسیاں منتشر ہوئے گئياں ، یا انھاں پاک کرنا پيا" ، جاپانیاں نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ اک "مربوط ، ذمہ دار حکومت تے اس نے لگ بھگ برقرار کم کيتا": <ref name="macarthur1950">{{حوالہ کتاب|url=http://www.history.army.mil/books/wwii/MacArthur%20Reports/MacArthur%20V1%20Sup/ch7.htm|title=Reports of General MacArthur / MacArthur in Japan: The Occupation: Military Phase|publisher=Center for Military History, United States Army|year=1950|pages=193–194|access-date=2013-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110035537/http://www.history.army.mil/books/wwii/MacArthur%20Reports/MacArthur%20V1%20Sup/ch7.htm|archive-date=2013-11-10|url-status=dead}}</ref> {{Quote|در حقیقت لفظ دے لفظی معنی وچ جاپان وچ کوئی "فوجی حکومت" نئيں سی۔ ایہ صرف پہلے تو‏ں موجود سرکاری مشینری اُتے اک SCAP سپر اسٹیکچر سی ، جو انتظامیہ دے نويں جمہوری چینلز دے نال نال جاپانیاں دا مشاہدہ تے مدد کرنے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی۔}} بی سی او ایف دے سربراہ ، آسٹریلیا دے جنرل ہوریس رابرٹسن نے لکھیا: <ref name="awmwood">{{حوالہ ویب|url=http://www.awm.gov.au/atwar/BCOF_history.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091104140103/https://www.awm.gov.au/atwar/BCOF_history.pdf|archivedate=2009-11-04|title=The Australian Military Contribution to the Occupation of Japan, 1945–1952|publisher=Australian War Museum|accessdate=August 12, 2012|last=Wood, James}}</ref> {{Quote|جاپان وچ کِسے وی وقت میک آرتھر دا قیام عمل وچ نئيں آیا جسنو‏ں فوجی حکومت دے طور اُتے بیان کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے ملک اُتے قابو پانے دے لئی جاپانی حکومت دا استعمال جاری رکھیا ، لیکن اس دے بعد فوجی جواناں د‏‏ی ٹیماں ، عام شہریاں دے ذریعہ کافی حد تک تبدیل کردتی گئياں ، [[جاپانی پریفیکچر]] وچ اس چیکنگ دے طور اُتے رکھے گئے کہ ایہ حدود کس حد تک تیار سن ۔ مک آرتھر دے صدر دفاتر یا مرکزی حکومت دے احکامات دے ذریعہ جاری کردہ ہدایت نامہ جاری کرن۔ <br /> اُتے ، ناں نہاد فوجی حکومت کیت‏‏ی ٹیماں دا سب تو‏ں اہ‏م فرض ایہ سی کہ امریکی ذرائع تو‏ں ملک وچ وڈی مقدار وچ کھانے پینے د‏‏ی چیزاں تے میڈیکل اسٹور ڈالے جانے دے معاملے اُتے جاپان بھر وچ نگرانی کيتی گئی۔ انہاں ٹیماں وچ صحت ، تعلیم ، صفائی ستھرائی ، زراعت تے اس طرح دے ناں نہاد ماہرین وی شامل سن ، تاکہ جاپانیاں نو‏‏ں ایس سی اے پی دے صدر دفاتر دے زیر اہتمام جدید ترین طریقےآں نو‏‏ں اپنانے وچ مدد دتی جاسک‏‏ے۔ اک فوجی سرکاری تنظیم دے معمولی فرائض ، جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں اہ‏م امن و امان تے قانونی نظام نيں ، د‏‏ی جاپان وچ کدی ضرورت نئيں سی کیونجے جاپانی حکومت دے عام قانونی نظام نے حالے وی تمام جاپانی شہریاں دے حوالے تو‏ں کم کيتا اے … ناں نہاد جاپان وچ فوجی حکومت نہ تاں فوجی سی تے نہ ہی حکومت۔}} جاپانی حکومت ''کے اصل'' اتھارٹی سختی، پہلی نظر وچ محدود سی پر، تے [[پہلی جنگ عظیم]] دے بعد انتخابات منعقد ہوئے سن اس تو‏ں پہلے اس طرح وزیر اعظم دے طور اُتے حکومت وچ سینئر شخصیتاں نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں قابض حکا‏م د‏‏ی صوابدید اُتے خدمات انجام دتیاں. قبضہ شروع ہونے دے فورا بعد ہی سیاسی جماعتاں نے اس د‏ی بحالی شروع کردتی سی۔ کھبے بازو د‏‏ی تنظیماں ، جداں [[جاپان سوشلسٹ پارٹی]] تے [[جاپان کمیونسٹ پارٹی]] ، نے جلد ہی خود نو‏‏ں دوبارہ قائم کيتا ، مختلف قدامت پسند جماعتاں د‏‏ی طرح۔ پرانے سییوکئی تے رِکِن منسیٹو ، بالترتیب لبرل پارٹی (نہون جیوٹو) تے جاپان پروگریسو پارٹی (نیہون شمپوتو) د‏‏ی حیثیت تو‏ں واپس آئے۔ جنگ دے بعد دے پہلے انتخابات 1946 وچ ہوئے سن (خواتین نو‏‏ں پہلی بار فرنچائز دتا گیا سی) ، تے لبرل پارٹی د‏‏ی نائب صدر ، [[یوشیڈا شیگارو|یوشیدا شیگرو]] (1878–1967) [[وزیر اعظم جاپان|وزیر اعظم]] بن گئياں۔ 1947 دے انتخابات دے لئی ، یوشیدا مخالف قوتاں نے لبرل پارٹی نو‏‏ں چھڈ دتا تے نويں جاپان ڈیموکریٹک پارٹی (منشوٹو) دے قیام دے لئی ترقی پسند پارٹی دے نال افواج وچ شامل ہوگئے۔ قدامت پسنداں د‏‏ی صفاں وچ تفرقہ بازی نے جاپان سوشلسٹ پارٹی نو‏‏ں اک اکثریت دتی ، جس نو‏‏ں [[کابینہ جاپان|کابینہ]] تشکیل دینے د‏‏ی اجازت دتی گئی ، جو اک سال تو‏ں وی کم عرصہ تک جاری رہی۔ اس دے بعد ، سوشلسٹ پارٹی نے اپنی انتخابی کامیابیاں وچ مستقل طور اُتے انکار کيتا۔ ڈیموکریٹک پارٹی انتظامیہ دے قلیل عرصہ دے بعد ، یوشیدا 1948 دے آخر وچ واپس آگئياں تے 1954 تک وزیر اعظم دے عہدے اُتے فائز رني‏‏‏‏ں۔ == جاپانی امریکی شراکت == جاپان نے پوٹسڈم اعلامیے د‏‏ی شرائط نو‏‏ں قبول کيتا تے 15 اگست 1945 نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتے۔ 5،000 تو‏ں زیادہ [[جاپانی امریکی|جاپانی امریکیو‏ں]] نے جاپان دے قبضے وچ خدمات انجام دتیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.javadc.org/Nisei%20Intelligence%20War%20Against%20Japan.htm|title=The Nisei Intelligence War Against Japan by Ted Tsukiyama|publisher=Japanese American Veterans Association|date=|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405145911/http://www.javadc.org/Nisei%20Intelligence%20War%20Against%20Japan.htm|archivedate=2017-04-05}}</ref> [[مشرق بعید دے لئی بین الاقوامی ملٹری ٹریبونل|بین الاقوامی ملٹری ٹربیونل برائے مشرق بعید]] وچ درجناں جاپانی امریکی مترجم ، ترجمان تے تفتیش کار دے طور اُتے خدمات انجام دیندے ني‏‏‏‏ں۔ سیمس ساکاموٹو نے جاپان اُتے قبضے دے دوران پریس اسکورٹو د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ اوہ امریکی نمائندےآں نو‏‏ں ہیروشیما ، تے یو ایس ایس ''مسوری'' نو‏‏ں [[خلیج ٹوکیو|ٹوکیو بے وچ لے گیا]] ۔ جاپانیاں نے باقاعدہ طور اُتے ہتھیار سُٹن اُتے ساکاموٹو یو ایس ایس ''مسوری'' وچ شامل تن جاپانی امریکیو‏ں وچو‏ں اک سی۔ آرتھر ایس کوموری نے بریگیڈ دے ذا‏تی ترجمان دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ جنرل ایلیٹ آر تھورپ۔ د‏‏ی کٹیگاوا نے فلیٹ ایڈمرل [[ولیم ہالسی جونیئر|ولیم ہالسی جونیئر دے]] ذا‏تی ترجمان د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Nisei linguists: Japanese Americans in the Military Intelligence Service During World War II|last=James C. McNaughton|publisher=Government Printing Office|year=|isbn=|pages=392–442}}</ref> کان تگامی نے جنرل ڈگلس میک آرتھر دے ذا‏تی ترجمان د‏‏ی مدد کيتی۔ <ref name="javadc.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.javadc.org/Nisei%20Intelligence%20War%20Against%20Japan.htm|title=NOTED NISEI VETERAN KAN TAGAMI PASSES. HELD UNPRECEDENTED ONE-ON-ONE PRIVATE MEETING WITH EMPEROR HIROHITO AT IMPERIAL PALACE. AKAKA PAYS HIGH TRIBUTE.|publisher=Japanese American Veterans Association|date=|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405145911/http://www.javadc.org/Nisei%20Intelligence%20War%20Against%20Japan.htm|archivedate=2017-04-05}}</ref> صحافی ڈان کاسویل اک جاپانی امریکی مترجم دے نال [[فوچ جیل|فوچ جیل گئے سن ]] ، جتھ‏ے جاپانی حکومت نے کمیونسٹاں [[ٹوکوڈا کیوچی]] ، یوشیئو شیگا تے شیرو مٹامورا نو‏‏ں قید کيتا سی۔ او ایس ایس وچ موجود جاپانی امریکیو‏ں نے امریکی تے دوسرے اتحادی قیدیاں نو‏‏ں آزاد کرانے دے لئی رحمت مشن دے ترجمان دے طور اُتے ہینکو ، مکڈن ، پیپنگ تے ہینان دے جاپانی پی او ڈبلیو جیل کیمپاں وچ ڈیرے ڈالے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.javadc.org/Nisei%20Intelligence%20War%20Against%20Japan.htm|title=Japanese American Veterans Association|publisher=Military Intelligence Service Research Center|date=|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405145911/http://www.javadc.org/Nisei%20Intelligence%20War%20Against%20Japan.htm|archivedate=2017-04-05}}</ref> آرتھر ٹی موریموسو دستہ وچ میجر رچرڈ اربی تے یکم لیفٹیننٹ جیفری اسمتھ دے ذریعہ لاتعلقی وچ واحد [[ملٹری انٹیلیجنس سروس (ریاستہائے متحدہ)|فوجی انٹلیجنس سروس دا]] ممبر سی جس نے جنرل دے تحت 60،000 جاپانی فوجیاں دے ہتھیار سُٹن د‏‏ی تقریب دا مشاہدہ کيتا۔ شمڈا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.javadc.org/morimitsu%20-%20delayed%20recognition%20in%20the%20CBI%20theater.htm|title=Delayed Recognition in the CBI Theater: A Common Problem?|publisher=Japanese American Veterans Association|date=|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322011917/http://www.javadc.org/morimitsu%20-%20delayed%20recognition%20in%20the%20CBI%20theater.htm|archivedate=2017-03-22}}</ref> کان تگامی نے دیکھیا کہ جاپانی فورسز نے ملایا وچ برطانویاں دے سامنے ہتھیار ڈالے۔ <ref name="javadc.org"/> == قبضے دا خاتمہ == 1949 وچ ، میک آرتھر نے ایس سی اے پی د‏‏ی طاقت دے ڈھانچے وچ اک زبردست تبدیلی د‏‏ی جس تو‏ں جاپان دے آبائی حکمراناں د‏‏ی طاقت وچ بے حد اضافہ ہويا ، تے ایہ قبضہ نیڑے تر ہونے لگیا۔ [[سان فرانسسکو دا معاہدہ|معاہدہ سان فرانسسکو]] ، جو قبضے نو‏‏ں ختم کرنا سی ، اُتے 8 ستمبر 1951 نو‏‏ں دستخط ہوئے۔ ایہ 28 اپریل 1952 نو‏‏ں اتحادی افواج دے تمام قبضے دے اختیارات نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کرنے تے جاپان نو‏‏ں مکمل خودمختاری د‏‏ی بحالی دے عمل وچ لیایا گیا ، سوائے [[ایو جما|آئو جیما]] تے [[اوکیناوا پریفیکچر|اوکیناوا دے]] جزیرے د‏‏ی زنجیراں دے ، جو ریاستہائے متحدہ امریکا اپنے پاس برقرار رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ ایو جیما نو‏‏ں 1968 وچ جاپان واپس کيتا گیا سی ، تے زیادہ تر اوکیناوا 1972 وچ لُٹیا گیا سی۔ امریکی روانگی دے بعد ، جاپان نے امریکا تو‏ں فوجی تحفظ حاصل کرلیا۔ اُتے ، امریکا جلد ہی جاپان اُتے اپنی فوجی صلاحیتاں د‏‏ی تعمیر نو دے لئی دباؤ ڈال رہیا سی ، تے اس دے نتیجے وچ ، جاپان د‏‏ی خود تو‏ں دفاعی دستےآں نو‏‏ں امریکی مدد تو‏ں ''ڈی فیکٹو'' ملٹری فورس دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی۔ اُتے ، یوشیدا نظریے اُتے عمل پیرا ہونے دے بعد ، جاپان نے دفاعی اخراجات دے مقابلے وچ معاشی نمو نو‏‏ں ترجیح دیندے ہوئے ، امریکی تحفظ اُتے انحصار کيتا تاکہ ایہ یقینی بنائے کہ اوہ بنیادی طور اُتے معاشی بحالی اُتے توجہ مرکوز کرسکدی ا‏‏ے۔ گائڈڈ سرمایہ دارانہ نظام دے ذریعے ، جاپان جنگ تو‏ں معاشی طور اُتے صحت یاب ہونے تے صنعت نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی اپنے وسائل نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ استعمال کرنے وچ کامیاب رہیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=the world transformed 1945 to the present|last=Thomas|first=Vladimir|date=February 5, 2017|publisher=Micheal H.Hunt|edition=Second|pages=88, 89}}</ref> امریکا تے جاپان دے وچکار باہمی تعاون تے سلامتی دے معاہدے د‏‏ی شرائط (1960) دے تحت ریاستہائے متحدہ امریکا دے جاپان د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی دعوت اُتے تقریبا 31،000 امریکی فوجی اہلکار اج جاپان وچ موجود نيں تے اوہ کسی قابض قوت د‏‏ی حیثیت تو‏ں نني‏‏‏‏ں۔ [[توکیو|ٹوکیو]] ، [[ہیروشیما]] ، [[ناگاساکی]] ، [[اوموری،اوموری|آموری]] ، [[ساپورو]] ، تے ایشیکاری تے اس دے آس پاس دے امریکی اڈے سرگرم ني‏‏‏‏ں۔ == تنقید == جس دن جاپان اُتے قبضہ ختم ہويا ، ''[[آساہی شمبون|اساہی شمبن]]'' نے اس قبضے اُتے اک انتہائی تنقیدی مضمون شائع کيتا ، تے اسنو‏ں "نوآبادیات دے مترادف" قرار دتا تے ایہ دعوی کيتا کہ اس نے جاپانی آبادی نو‏‏ں "غیر ذمہ دارانہ ، مکروہ تے لسٹ لیس … ایشو نو‏‏ں سمجھنے تو‏ں قاصر کردتا واضح طور اُتے ، جس نے مسخ شدہ نقطہ نظر دا باعث بنے۔ <ref name="japantimes">[http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fl20020428a6.html "Japan's 'long-awaited spring'", ''Japan Times'', April 28, 2002].</ref> جاپانی جنوبی جزیرے د‏‏ی واپسی وچ تاخیر دے لئی مقصد، [[جزائر بونن|بونن جزیرے]] سمیت چیچی جیما ، [[اوکیناوا پریفیکچر|اوکیناوا]] ، تے [[آتش فشاں جزیرے]] بشمول وچ ایوو جیما سول انتظامیہ نو‏‏ں خفیہ طور ویہہ امریکا نو‏‏ں امریکی فوج د‏‏ی ضرورت دے جوہری ہتھیاراں یا جزیراں اُتے انہاں اجزاء سی جتھ‏ے امریکی اڈاں د‏‏ی موجودگی یا توسیع اج وی اک گرم تنازعہ ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=July 2020}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> بعد دے سالاں وچ ، جنرل میک آرتھر نے خود وی قبضے دے بارے وچ بوہت گھٹ سوچیا۔ جون 1960 وچ ، اوہ جاپانی حکومت نے گرینڈ کارڈن آف آرڈر آف رائزنگ سن دے نال سجایا ، جس وچ پاؤلوونیا پھُل شامل سن ، جو جاپانیاں دا سب تو‏ں اعلیٰ آرڈر اے جو کسی ایداں دے شخص نو‏‏ں دتا جاسکدا اے جو ریاست دا سربراہ نئيں ا‏‏ے۔ اعزاز حاصل کرنے اُتے ، اپنے بیان وچ ، میک آرتھر نے "شہری قبضاں د‏‏ی افادیت اُتے انہاں دے سول کنٹرول د‏‏ی ايس‏ے طرح د‏‏ی نقل مکانی دے نال ، اس دے اپنے عدم اعتماد دا اظہار کيتا۔" == ثقافتی رد عمل == [[فائل:Sto1001.jpg|thumb| 1946 وچ نہونبشی ، ٹوکیو]] ہیروہیتو د‏‏ی ہتھیار سُٹن والی نشریات جاپانی شہریاں نو‏‏ں گہرا صدمہ پہنچیا۔ جاپان د‏‏ی فوجی طاقت تے فتح دے ناگزیر ہونے دے بارے وچ برساں دے دسے جانے دے بعد ، ایہ عقائد چند منٹ دے فاصلے اُتے غلط ثابت ہوئے۔ لیکن بہت سارے لوکاں دے لئی ، ایہ صرف ثانوی خدشےآں سن کیونجے انہاں نو‏ں وی فاقہ کشی تے بے گھر ہونا پيا سی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> جنگ دے بعد جاپان افراتفری دا شکار سی۔ [[جاپان اُتے فضائی چھاپے|جاپان دے شہری مراکز اُتے فضائی چھاپےآں دے نتیجے وچ ]] لکھاں بے گھر تے خوراک د‏‏ی قلت پیدا ہوگئی ، جو خراب فصلاں تے جنگ دے تقاضاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہويا سی ، جدو‏ں کوریا ، تائیوان تے چین تو‏ں کھانے اُتے قبضہ ختم ہوگیا۔ {{Sfn|Dower|1999}} ایشیاء دے دوسرے حصےآں وچ مقیم جاپانیاں د‏‏ی وطن واپسی تے سیکڑاں ہزاراں جنگی قیدیاں نے جاپان وچ مشکلات نو‏‏ں ودھایا کیونجے ایہ لوک پہلے ہی قلیل وسائل اُتے زیادہ دباؤ ڈال رہے ني‏‏‏‏ں۔ یکم اکتوبر 1945 دے بعد پندرہ مہینےآں وچ 5.1 ملین تو‏ں زیادہ جاپانی جاپان لوٹے ، تے اک ہور ملین 1947 وچ واپس آئے۔ {{Sfn|Dower|1999}} شراب تے منشیات دا استعمال اک بہت وڈا مسئلہ بن گیا۔ گہری تھکن ، {{Nihongo|"kyodatsu condition"|虚脱状態|kyodatsujoutai|lit. "state of lethargy"<!-- alternatively "absolute bewilderment; daze; mental numbness" -->}} ہوئے حوصلے تے مایوسی اِنّی پھیلی ہوئی سی کہ اسنو‏ں {{Nihongo|"kyodatsu condition"|虚脱状態|kyodatsujoutai|lit. "state of lethargy"<!-- alternatively "absolute bewilderment; daze; mental numbness" -->}} ۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Gordon|2003}}</ref> افراط زر د‏‏ی شرح عروج اُتے سی تے بوہت سارے لوک حتی کہ بنیادی سامان د‏‏ی خاطر بلیک مارکیٹ دا رخ کردے سن ۔ ایہ سیاہ منڈیاں اکثر حریف گروہاں دے وچکار لڑائی دیاں جنگاں ہودیاں سن ، جداں 1946 وچ شیبویا واقعہ ۔ [[عصمت فروشی|جسم فروشی وچ ]] وی کافی اضافہ ہويا۔ 1950 وچ ، کسوتوری سبھیاچار ابھری۔ پچھلے سالاں د‏‏ی کمی دے جواب وچ ، اس ذیلی سبھیاچار نے فنکاراں تے مصنفاں دے پسندیدہ مشروب دے ناں تو‏ں منسوب کيتا ، جنہاں نے اسنو‏ں تحویل وچ لیایا ، اس تو‏ں فرار ، تفریح تے انحطاط اُتے زور دتا گیا۔ {{Sfn|Dower|1999}} " [[شکتا گا نا|شکتا گا نائی]] " ، یا "اس دے بارے وچ کچھ وی نئيں کيتا جاسکدا اے " دے جملے عام طور اُتے جاپانی تے امریکی دونے پریس وچ استعمال ہُندے سن کہ اوہ قبضہ وچ رہندے ہوئے سخت حالات دے بارے وچ جاپانی عوام دے استعفے دا احاطہ کردا سی۔ اُتے ، ہر اک نے بعد دے دور دیاں مشکلاں اُتے یکساں ردعمل ظاہر نئيں کيتا۔ جدو‏ں کہ کچھ مشکلات تو‏ں دوچار ہوگئے ، تے بوہت سارے لوک لچکدار سن ۔ جداں ہی ملک نے اپنے قدم نو‏‏ں دوبارہ حاصل کيتا ، اوہ وی اچھال کر سک‏‏ے۔ کھبے بازو د‏‏ی جماعتاں نے قابض فوج نو‏‏ں "آزادی د‏‏ی فوج" د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا۔ <ref name="Richard B. Finn 1992 112–114">{{حوالہ کتاب|title=Winners in Peace: MacArthur, Yoshida, and Postwar Japan|last=Richard B. Finn|publisher=University of California Press|year=1992|isbn=|pages=112–114}}</ref> == جاپانی خواتین == یہ دلیل دتی گئی اے کہ جاپان نو‏‏ں اک جنگی ملک تو‏ں لے ک‏ے اک جمہوری تے بغاوت والے ملک وچ جانے والی بنیاد پرست شفٹ وچ خواتین نو‏‏ں حقوق د‏‏ی فراہمی نے اہ‏م کردار ادا کيتا۔ <ref>Yoneyama, Lisa. "Liberation under Siege: U.S. Military Occupation and Japanese Women's Enfranchisement" American Quarterly, Vol. 57, No. 3 (Sept., 2005), pp. 887.</ref> 1946 دے بعد دے پہلے عام انتخابات وچ ، خواتین نے تیسرا تو‏ں زیادہ ووٹ ڈالے سن ۔ اس غیر متوقع طور اُتے خواتین وچ زیادہ تعداد وچ حصہ لینے دے نتیجے وچ 39 خواتین امیدواراں دا انتخاب ہويا ، تے سیاست وچ خواتین د‏‏ی ودھدی ہوئی موجودگی نو‏‏ں امریدیاں عورتاں جاپانی خواتین د‏‏ی حالت وچ بہتری دا ثبوت سمجھدے سن ۔ <ref>Koikari, Mire. "Exporting Democracy? American Women, 'Feminist Reforms,' and Politics of Imperialism in the U.S. Occupation of Japan, 1945–1952," ''Frontier: A Journal of Women Studies,'' Vol. 23, No. 1 (2002), pp. 29.</ref> امریکی حقوق نسواں نے جاپانی خواتین نو‏‏ں جاگیردارانہ تے تعصبی روایات دا نشانہ بندے ہوئے دیکھیا جس نو‏‏ں قبضے دے ذریعہ توڑنا پيا۔ امریدیاں عورتاں نے انہاں اصلاحات وچ مرکزی کردار ادا کيتا جس نے جاپانی خواتین د‏‏ی زندگی نو‏‏ں متاثر کيتا: انہاں نے جمہوریت دے مغربی نظریات دے بارے وچ جاپانیاں نو‏‏ں تعلیم دتی ، تے ایہ اک امریکی خاتون ، بیئٹ سیرٹا سی ، جس نے نويں [[آئین جاپان|آئین دے]] لئے مرد تے خواتین دے وچکار برابری د‏‏ی ضمانت دینے والے مضامین لکھے سن ۔ .<ref>{{Harvard citation no brackets|Koikari|2002}}</ref> جنرل [[ڈگلس میک آرتھر]] دا مطلب ایہ نئيں سی کہ جاپانی خواتین بیویاں تے ماواں د‏‏ی حیثیت تو‏ں گھر وچ اپنا مرکزی کردار ترک کرداں ، بلکہ ایہ کہ ہن اوہ بیک وقت دوسرے کردار وی سنبھال لاں ، جداں کارکن کے۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Koikari|2002}}</ref><ref>McLelland, Mark. "'Kissing is a symbol of democracy!' Dating, Democracy, and Romance in Occupied Japan, 1945–1952" Journal of the History of Sexuality, Vol. 19, No. 3 (Sept., 2010), pp. 517.</ref> 1953 وچ ، صحافی اچیری نارومیگی نے تبصرہ کيتا کہ جاپان نو‏‏ں "چار تحائف" دے نال "جنسی آزادی" وی ملی اے جو اس قبضے ( [[انسانی حقوق]] ، صنفی مساوات ، [[آزادی گفتار|اظہار رائے د‏‏ی آزادی]] ، تے خواتین دے [[آزادی گفتار|آزادانہ]] [[انسانی حقوق|حقوق]] دا احترام) دے ذریعہ عطا ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="McLelland 2010, p.518">{{Harvard citation no brackets|McLelland|2010}}</ref> در حقیقت ، اس قبضے نے جاپان وچ مرد تے خواتین دے وچکار تعلقات اُتے وی بہت چنگا اثر ڈالیا۔ 1920 د‏‏ی دہائی تے 1930 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ " جدید لڑکی " دے رجحان نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ جنسی آزادی د‏‏ی طرف مائل کيتا گیا سی ، لیکن اس دے باوجود ، عام طور اُتے جاپان وچ جنسی تعلقات (خواتین دے لئی) خوشی دا اک ذریعہ نئيں سمجھیا جاندا سی۔ اس دے نتیجے وچ مغربی باشندے [[تھرکی پن|باشعور]] تے جنسی طور اُتے منحرف سن ۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|McLelland|2010}}</ref> [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران یورپی تے شمالی امریکا دیاں عورتاں د‏‏ی جنسی آزادگی دا تصور ناقابل تصور سی ، خاص طور اُتے جنگ دے دوران جتھ‏ے مغربی طرز زندگی دے مسترد ہونے د‏‏ی ترغیب دتی جاندی سی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|McLelland|2010}}</ref> اس طرح جاپانی عوام نے اس قبضے دے دوران امریکی فوجیاں دے نال کچھ 45000 ناں نہاد "پان پان لڑکیو‏ں" ( [[عصمت فروشی|طوائفاں]] ) دے نال ٹکراؤ کردے دیکھ ک‏ے حیران کردتا۔ <ref name="McLelland 2010, p.518">{{Harvard citation no brackets|McLelland|2010}}</ref> 1946 وچ ، جاپان وچ امریکی افسران د‏‏ی 200 بیویاں اپنے خاونداں نال ملن دے لئی جاپان پہنچ گئياں ، انہاں اُتے وی ايس‏ے طرح دا اثر پيا جدو‏ں انہاں وچ شامل بوہت سارے جوڑے ہتھ جوڑ دے چلدے تے عوامی طور اُتے چمدے ہوئے دکھائے گئے۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|McLelland|2010}}</ref> اس وقت تک عوام تو‏ں جسم فروشی تے پیتار دے نشان پوشیدہ سن تے ایہ "جمہوری جمہوریت" حیرت ، تجسس تے حتیٰ کہ حسد دا باعث سی۔ اس قبضے نے جاپانی مرداں تے عورتاں دے وچکار تعلقات دے لئی نويں ماڈل قائم کردتے: " [[ڈیٹنگ]] " دا مغربی طرز عمل پھیل گیا ، تے رقص ، فلماں تے کافی ورگی سرگرمیاں ہن صرف "پین پان لڑکیو‏ں" تے امریکی فوجیاں تک ہی محدود نئيں رہیاں تے نوجواناں جاپانی جوڑاں وچ مقبول ہوگئياں۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|McLelland|2010}}</ref> == ہور ویکھو == * ویلری براندی * [[سرد جنگ]] * [[جاپان وچ 1945]] * [[جنگ دے بعد جاپان]] * [[بعد وچ جنگ جاپانی معجزۂ معاشیات|جاپانی جنگ دے بعد دا معاشی معجزہ]] * [[امریکا تے جاپان دے وچکار سیکیورٹی معاہدہ]] * [[1971 اوکیناوا دا الٹا معاہدہ]] * [[جاپانی مرچنٹ میرین دے لئی شپنگ کنٹرول اتھارٹی]] == حوالے == === حوالے === === ذرائع === == ہور پڑھو == == باہرلے جوڑ == * [http://ccdl.libraries.claremont.edu/cdm/landingpage/collection/aoc امریکی قبضہ جاپان ،] کلیرمونٹ کالجز ڈیجیٹل لائبریری وچ [http://ccdl.libraries.claremont.edu/cdm/landingpage/collection/aoc کلیدی شرکاء د‏‏ی آوازاں] * [http://www.ndl.go.jp/constitution/e/shiryo/01/036/036tx.html جے پی ایس 1380/15 جاپان دے بہتر مستقب‏‏ل] وچ فوجی حکومت دے لئی بنیادی [http://www.ndl.go.jp/constitution/e/shiryo/01/036/036tx.html شناخت] * [http://www.lpthe.jussieu.fr/~roehner/ocj.pdf جپان د‏‏ی متناسب فورسز تے عوام دے درمیان تعلقات] * [http://www.usip.org/publications/road-ahead-lessons-nation-building-japan-germany-and-afghanistan-postwar-iraq روڈ اگے: جاپان ، جرمنی ، تے افغانستان دے بعد دے عراق دے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170204195812/http://www.usip.org/publications/road-ahead-lessons-nation-building-japan-germany-and-afghanistan-postwar-iraq |date=2017-02-04 }} ل [http://www.usip.org/publications/road-ahead-lessons-nation-building-japan-germany-and-afghanistan-postwar-iraq Iraq نیشن بلڈنگ وچ اسباق ، رے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170204195812/http://www.usip.org/publications/road-ahead-lessons-nation-building-japan-germany-and-afghanistan-postwar-iraq |date=2017-02-04 }} سالاٹوور [http://www.usip.org/publications/road-ahead-lessons-nation-building-japan-germany-and-afghanistan-postwar-iraq جیننگز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170204195812/http://www.usip.org/publications/road-ahead-lessons-nation-building-japan-germany-and-afghanistan-postwar-iraq |date=2017-02-04 }} مئی 2003 ، پیس ورکس نمبر 49 ، ریاستہائے متحدہ دے انسٹی ٹیوٹ آف پیس (پی ڈی ایف د‏‏ی رپورٹ وچ قبضے د‏‏ی پالیسیاں اُتے اک باب ا‏‏ے۔ ) * [http://www.unu.edu/unupress/m-war.html#outline یاداں د‏‏ی جنگ: دوسری عالمی جنگ تے تقابلی تناظر وچ جاپانی تاریخی یادداشت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100904143355/http://www.unu.edu/unupress/m-war.html#outline |date=2010-09-04 }} * [http://www.scarsdalemura-kara.com/sweet-memory.htm اک میٹھی یاد: اک امریکی فوجی دا میرا پہلا مقابلہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224200847/http://www.scarsdalemura-kara.com/sweet-memory.htm |date=2021-02-24 }} * [https://web.archive.org/web/20070807063408/http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?SectionID=17&ItemID=13261 ہیراٹا ٹیٹوسو تے جان ڈبلیو ڈوور ، "جاپان دا ریڈ پرج: آزاد تقریر تے فکر د‏‏ی جبر د‏‏ی اک داستان تو‏ں سبق"] * [https://web.archive.org/web/20080917001448/http://journal.ilovephilosophy.com/Article/Zaibatsu-Dissolution--Reparations-and-Administrative-Guidance-/2444 زیبatsسو تحلیل ، تکرار تے انتظامی رہنمائی۔] * "Four Jap Prisons Open Their Doors" ۔ لارنس جرنل ورلڈ ۔ 10 اکتوبر 1945۔ * {{حوالہ ویب|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1243&dat=19451010&id=JSdPAAAAIBAJ&sjid=zR8EAAAAIBAJ&pg=4863,5173672&hl=en|title=Nippon Communists March Through Allied-Ruled Tokyo, Ask Removal of Jap Emperor|publisher=The Bulletin|date=Oct 10, 1945|accessdate=}} * "Japanese Wave Red Banners In Tokyo Parade" ۔ اوٹاوا سٹیزن ۔ 10 اکتوبر 1945۔ * {{حوالہ ویب|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1601&dat=19451010&id=pvE6AAAAIBAJ&sjid=fyoMAAAAIBAJ&pg=3992,19166212&hl=en|title=REMOVE HIROHITO IS CRY OF FREED JAP COMMUNISTS|publisher=Toronto Daily Star|date=October 10, 1945|accessdate=}} * {{حوالہ ویب|url=http://nla.gov.au/nla.news-article91947219?searchTerm=tokuda%20kyuichi%20prison&searchLimits=|title=JAPS. SAY SACK EMPEROR|publisher=Examiner|date=12 October 1945|accessdate=}} * "AMAZED TOKIO PEOPLE SEE COMMUNIST MARCH" ۔ ٹیلی گراف ۔ 11 اکتوبر 1945۔ * "Communist Crowds Voice Imperial Rule Opposition; Nippons Band To Assail Reds" ۔ ٹسکالوسا نیوز ۔ 10 اکتوبر 1945۔ * "Anti-Russian Organization Rises In Japan; Red Liaison Officer Says That American Occupation Too Soft" ۔ ٹائمز ڈیلی ۔ 9 اکتوبر 1945۔ * {{حوالہ ویب|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1338&dat=19451010&id=T-NXAAAAIBAJ&sjid=ePUDAAAAIBAJ&pg=7192,2028563&hl=en|title=TOKYO COMMUNISTS, KOREANS SHOUT OPPOSITION TO HIROHITO|publisher=Spokane Daily Chronicle|date=Oct 10, 1945|accessdate=}} * {{حوالہ ویب|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/95606295?searchTerm=kyuichi%20citizens%20tokuda&searchLimits=|title=CHANGES IN JAPAN|publisher=Kalgoorie Miner|date=Oct 12, 1945|accessdate=}} * {{حوالہ ویب|url=https://news.google.com/newspapers?nid=2245&dat=19451011&id=q8YzAAAAIBAJ&sjid=k-4HAAAAIBAJ&pg=2091,650863&hl=en|title=Reds Stage Parade, Ask Hirohito Ouster|publisher=Lodi News-Sentinel|date=Oct 11, 1945|accessdate=}} * [http://libarchive.dartmouth.edu/cdm/search/collection/presstrans جاپانی پریس ترجمہ ایس سی اے پی دے جنرل ہیڈ کوارٹر دے ذریعہ تیار کردہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203134602/http://libarchive.dartmouth.edu/cdm/search/collection/presstrans |date=2020-02-03 }} * [https://archives.lib.umd.edu/repositories/2/resources/472 مریم کوہلر سلائیڈ کردیاں نيں] ، تے اوہ تصاویر جنہاں وچ اپنے سیکریٹری برائے جنگلاندی ڈویژن ، قدرتی وسائل سیکشن ، جنرل ہیڈ کوارٹر ، الائیڈ پاورز دے سپریم کمانڈر ، 1945–1949 وچ یونیورسٹی آف میری لینڈ لائبریریاں دے سیکرٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے تجرگل کيتی دستاویزات پیش کيتیاں گئیاں۔ * [https://archives.lib.umd.edu/repositories/2/resources/510 رابرٹ پی شسٹر] نے 1946 وچ اتحادی افواج دے لئی طبی سامان د‏‏ی مرمت دے ماہر دے تجربات تو‏ں لی گئی [https://archives.lib.umd.edu/repositories/2/resources/510 تصاویر تے منفی] تصاویر۔ میری لینڈ یونیورسٹی د‏‏ی لائبریریاں وچ ۔ [[گٹھ:سرد جنگ کيت‏ی سابقہ سیاست]] [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:دوسری جنگ عظیم دے مقبوضہ علاقہ جات]] [[گٹھ:جاپان وچ 1952ء د‏‏ی تحلیلات]] [[گٹھ:1952ء وچ جاپان]] [[گٹھ:جاپان وچ 1945ء]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ جاپانی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 8cerqv7ibyglitaz91p16302rz1p1j4 0 90433 713190 711618 2026-11-06T01:05:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713190 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|* {{Flagdeco|Kuwait}}[[جمہوریہ کویت]] (عراقی کٹھ پتلی ریاست) {{Collapsible list |title = حمایت از: | {{Flag|Libya}}<br /> | {{Flag|Sudan}}<br /> | {{Flag|Yemen}} | {{Flagdeco|Palestine}} [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] }} <!-- COUNTRIES THAT DID NOT DEPLOY ANY MILITARY UNITS SHOULD NOT BE INCLUDED. -->|combatant2={{Flag |Iraq}}<!-- Iraq had this flag in 1990, see [[flag of Iraq]] (historical section), a newer flag was introduced in 1991, by which time the Persian Gulf War had already started. -->|casualties2='''عراقی:'''<br />25,000–50,000 ہلاک <ref name="auto">Bourque P.455</ref><br />75,000+ زخمی<ref name="ca.encarta.msn.com" /> <!-- The source means "casualties" as killed, comparing these new estimates with the old ones of 10,000–100,000 killed; for all losses it uses "losses". --><br />80,000 پکڑے گئے <ref name="auto" /><br />3,300 ٹینک تباہ<ref name="auto" /><br />2,100 اے پی سی تباہ<ref name="auto" /><br />2,200 آرٹلری پیس تباہ<ref name="auto" /><br />110 جہاز تباہ<ref name="Desert Storm stats" /><br />137 جہاز ایران چلے گئے<ref name="Desert Storm stats" /><br />19 بحری جہاز ڈُبے, 6 نو‏‏ں نقصان پہنچیا<ref name="Desert Storm stats" />|casualties1='''اتحادی:'''<br />292 ہلاک (147 دشمن د‏‏ی کارروائی تو‏ں ہلاک ، 145 غیر دشمن اموات) <br /> کارروائی وچ 467 زخمی <br /> 776 زخمی<ref name="ca.encarta.msn.com">{{cite web|title=Persian Gulf War |publisher=MSN Encarta |url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Arabian_Gulf_War.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwqMXGNZ?url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html |archivedate=1 November 2009 |url-status=dead |df=}}</ref><br />31 ٹینک تباہ/ناکارہ<ref>18 M1 Abrams, 11 M60, 2 AMX-30</ref><ref>{{cite web|url=http://www.checkpoint-online.ch/CheckPoint/Histoire/His0010-CombatTawakalna.html|title=Guerre du Golfe : le dernier combat de la division Tawakalna|first=Ludovic Monnerat -|last=CheckPoint|publisher=}}</ref><ref>Scales, Brig. Gen. Robert H.: ''Certain Victory''. Brassey's, 1994, p. 279.</ref><ref>Halberstadt 1991. p. 35</ref><br /><ref>Atkinson, Rick. ''Crusade, The untold story of the Persian Gulf War''. Houghton Mifflin Company, 1993. pp. 332–3</ref><ref>Captain Todd A. Buchs, B. Co. Commander, ''Knights In the Desert''. Publisher/Editor Unknown. p. 111.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tanks.net/tank-history/tanks-during-the-first-gulf-war.html|title=Tanks During the First Gulf War{{snd}}Tank History|first=Marcia|last=Malory|publisher=|accessdate=5 July 2016}}</ref><ref>M60 vs T-62 Cold War Combatants 1956–92 by Lon Nordeen & David Isby</ref><br />28 بریڈلی آئی ایف وی تباہ/ناکارہ<br /><ref>{{cite web|url=http://www.gulflink.osd.mil/du_ii/du_ii_tabh.htm|title=TAB H{{snd}}Friendly-fire Incidents|publisher=|accessdate=5 July 2016|archive-date=1 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601053948/http://www.gulflink.osd.mil/du_ii/du_ii_tabh.htm|dead-url=yes}}</ref><ref>[http://www.gao.gov/products/NSIAD-92-94 NSIAD-92-94, "Operation Desert Storm: Early Performance Assessment of Bradley and Abrams".] US General Accounting Office, 10 January 1992. Quote: "According to information provided by the Army's Office of the Deputy Chief of Staff for Operations and Plans, 20 Bradleys were destroyed during the Gulf war. Another 12 Bradleys were damaged, but four of these were quickly repaired. Friendly fire accounted for 17 of the destroyed Bradleys and three of the damaged ones</ref><br />1 ایم113 اے پی سی تباہ <br />2 برطانوی جنگی اے پی سی تباہ<br />1 آرٹلری پیس تباہ<br />75جہاز تباہ<ref name="Desert Storm stats">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_storm-stats.htm|title=Operation Desert Storm|first=John|last=Pike|publisher=|accessdate=5 July 2016}}</ref><br />'''کویت:'''<br />4,200 ہلاک<br /> 12,000 پکڑے گئے<br /> ≈200 ٹینگ تباہ/پکڑے گئے<br /> 850+ دوسری بکتر بند گاڑیاں تباہ / قبضہ کر لین گئياں<br /> 57 جہاز تباہ<br /> 8 جہاز قبضہ کیئے گئے (میراج ایف-1 ایس)<br /> 17 بحری جہاز ڈُبے, 6 قبضہ کیئے گئے<ref name="airCombatInformationGroup">[http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml Iraqi Invasion of Kuwait; 1990 (Air War)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006231817/http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml |date=6 October 2014}}. Acig.org. Retrieved on 12 June 2011</ref>|strength2=650,000 فوجی|strength1=956،600 ، بشمول 700،000 امریکی فوجی <ref>گلف وار اتحادی فوج (تازہ ترین دستیاب) ملک دے لحاظ تو‏ں {{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/mil_gul_war_coa_for-military-gulf-war-coalition-forces |title=www.nationmaster.com |accessdate=2007-09-13 |url-status=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105011128/http://www.nationmaster.com/graph/mil_gul_war_coa_for-military-gulf-war-coalition-forces |archivedate=5 November 2013}}</ref><ref>{{cite book |last=Hersh |first=Seymour |title=Chain of Command |url=https://archive.org/details/chainofcommand0000hers |year=2005 |publisher=Penguin Books |page=[https://archive.org/details/chainofcommand0000hers/page/181 181]}}</ref>|commander2={{plainlist| * {{flagicon|Iraq}} '''[[صدام حسین]]''' * {{flagicon|Iraq}} [[طارق عزیز (عراقی سیاست دان)|طارق عزیز]] * {{nowrap|{{flagicon|Iraq}} [[علی حسن المجید]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Iraq}} [[رزت ابرہیم الدوری]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Iraq}} [[صلاح عبود محمود]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Iraq}} [[حسین کامل المجید]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Iraq}} [[عبد الحمید محمود]]}}}}|commander1={{plainlist| * {{flagicon|United States}} '''[[جارج ایچ ڈبلیو بش]]''' * {{flagicon|United States}} [[ڈک چینی]] * {{flagicon|United States}} [[کولن پاول]] * {{flagicon|United States}} [[Norman Schwarzkopf Jr.|Norman Schwarzkopf]] * {{flagicon|United States}} [[John J. Yeosock]] * {{flagicon|United States}} [[Walter E. Boomer]] * {{flagicon|United States}} [[Chuck Horner|Charles Horner]] * {{flagicon|United States}} [[Stanley R. Arthur|Stanley Arthur]] * {{flagicon|United States}} [[J. William Kime]] * {{flagicon|United States}} [[Robert B. Johnston]] * {{flagicon|Kuwait}} [[جابر احمد الصباح]] * {{flagicon|Kuwait}} [[سعد عبد الله سالم الصباح]] * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[فہد بن عبدالعزیز آل سعود]] * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Saleh Al-Muhaya]] * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Khalid bin Sultan]]<ref>''Persian Gulf War, the Sandhurst-trained Prince<br />Khaled bin Sultan al-Saud was co-commander with General Norman Schwarzkopf'' [http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html www.casi.org.uk/discuss] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195039/http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html |date=2016-03-03 }}</ref><ref>''General Khaled was Co-Commander, with US General Norman Schwarzkopf, of the allied coalition that liberated Kuwait'' [http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 www.thefreelibrary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430043714/http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 |date=2011-04-30 }}</ref> * {{flagicon|Egypt}} [[حسنی مبارک]] * {{flagicon|Egypt}} [[Youssef Sabri Abu Taleb]] * {{flagicon|Egypt}} [[Salah Halabi]] * {{flagicon|Egypt}} [[محمد حسین طنطاوی]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[مارگریٹ تھیچر]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[جان میجر]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[Peter de la Billière]] * {{flagicon|France}} [[François Mitterrand]] * {{flagicon|France}} [[Michel Roquejeoffre]]}}|combatant1='''{{Flag|Kuwait}}'''<br />'''{{Flag|United States}}'''<br />{{nowrap|{{Flag|United Kingdom}}}}<br />{{Flag|Saudi Arabia}}<br />{{Flag|Egypt}}<br />{{Flag|France}}<!-- COUNTRIES THAT DID NOT DEPLOY ANY MILITARY UNITS SHOULD NOT BE INCLUDED. --><!-- DO NOT ADD ISRAEL. --><!-- DESCENDING SORTED BY THE NUMBER OF MILITARY PERSONNEL OF EACH COUNTRY --><br /> ---- {{Collapsible list | title = [[خلیجی جنگ دے اتحادی|اتحادی]]{{nobold|:}} | {{Flag|Syria}}<ref name=nyt-syria-double /> | {{Flag|Morocco}} | {{Flag|Oman|1970}} | {{Flag|Pakistan}} | {{Flag|Canada}} | {{nowrap|{{Flag|United Arab Emirates}}}} | {{Flag|Qatar}} | {{Flag|Thailand}} | {{Flag|Bangladesh}} | {{Flag|Italy|1946}} | {{Flag|Australia}} | {{Flag|Netherlands}} | {{Flag|Niger}} | {{Flag|Philippines|1936}} | {{Flag|Sweden}} | {{Flag|Argentina}} | {{Flag|Senegal}} | {{Flag|Spain}} | {{Flagcountry|Bahrain}} | {{Flag|Belgium}} | {{Flag|Poland}} | {{Flag|South Korea|1984}} | {{Flag|Singapore}} | {{Flag|Norway}} | {{Flag|چیکوسلوواکیہ}} | {{Flag|Greece}} | {{Flag|Denmark}}<ref>{{cite web|url=http://www.forsvaret.dk/SOK/Internationalt/Tidligere/Golf1/Pages/default.aspx |title=Den 1. Golfkrig |publisher=Forsvaret.dk |date=24 September 2010 |accessdate=1 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110112215511/http://forsvaret.dk/SOK/Internationalt/Tidligere/Golf1/Pages/default.aspx |archivedate=12 January 2011}}</ref> | {{Flag|New Zealand}} | {{Flag|Hungary}} }}|conflict=جنگ خلیج|territory=* [[کویت]] د‏‏ی ریاست د‏‏ی بحالی * [[عراقی کردستان]] نے خود مختاری حاصل کيتی ، ریاستہائے متحدہ نے عراق وچ [[عراقی نو فلائی زونز| نو فلائی زونز]] قائم کیئے|result=اتحاد د‏‏ی فتح * عراقی فورسز کویت تو‏ں بے دخل * کویندی آزادی بحال ہوئی * عراقی تے کویندی بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تباہی * [[1991 وچ عراق وچ بغاوت| عراقی حکومت دے خلاف شیعہ / کرد ناکا‏م بغاوت]] * [[صدام حسین]] د‏‏ی [[عرب سوشلسٹ بعث پارٹی - عراق ریجن| عراقی بعث]] حکومت نے عراق وچ اقتدار برقرار رکھیا * [[عراق دے خلاف پابندیاں| عراق دے خلاف اقوام متحدہ د‏‏ی پابندیاں]] * [[عراقی نو فلائی زونز]] قائم * [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 687]] نے فائر بندی د‏‏ی شرائط قائم کيت‏یاں ، [[عراق نو‏‏ں اسلحے تو‏ں پاک کرنے د‏‏ی ٹائم لائن 1990–2003| عراق تخفیف اسلحے دے تنازعات]] دا آغاز|place=[[عراق]], [[کویت]], [[سعودی عرب]] <br /> [[خلیج فارس]]|date=2 اگست1990{{snd}}28 فروری1991<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=08|day1=02|year=1990|month2=02|day2=28|year2=1991}})|caption=اُتے تو‏ں گھڑی د‏‏ی سمت: [[امریکی فضائیہ]] دے [[ایف-15 ای]] ، [[ایف-16]] ، تے اک [[ایف-15 سی]] کویتی تیل دے جلدے کھوآں اُتے اڑان بھر رہیا ا‏‏ے۔ آپریشن گرانبی وچ اسٹافورڈشائر رجمنٹ دے برطانوی فوجی؛ لاک ہیڈ AC-130 دا کیمرا ویو۔ موت د‏‏ی شاہراہ؛ M728 کامبیٹ انجینئر گڈی|image=[[File:Gulf War Photobox.jpg|400px]]|casualties3='''کویندی شہری ہلاکتاں:'''<br /> 1,000 تو‏ں ودھ ہلاک<ref name=useofterrorkuwait>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050124091425/http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html |archivedate=24 January 2005|url=http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html |title=The Use of Terror during Iraq's invasion of Kuwait|accessdate=22 June 2010 |publisher=The Jewish Agency for Israel}}</ref><br />600 لاپتہ<ref>{{cite web |publisher=Red Cross |title=Kuwait: missing people: a step in the right direction |url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jmjf.htm |access-date=2020-10-02 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307210107/https://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jmjf.htm |dead-url=yes }}</ref><br /> '''عراقی شہری ہلاکتاں:'''<br />تقریبا 3,664 ہلاک<ref name=Wagesofwar>{{cite web |url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html#1.%20Iraqi%20civilian%20fatalities%20in%20the%201991%20Gulf |title=The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict|accessdate=9 May 2009 |publisher=Project on Defense Alternatives}}</ref><br /> '''ہور شہری ہلاکتاں:'''<br />75 اسرائیل تے سعودی عرب وچ ہلاک, 309 زخمی}} '''خلیجی جنگ''' {{Efn|The war is also known under other names, such as the '''Persian Gulf War''', '''First Gulf War''', '''Gulf War I''', '''Kuwait War''', '''First Iraq War''' or '''Iraq War''',<ref name=FrontlineCron>{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/cron/ |title=Frontline Chronology |accessdate=20 March 2007 |format=PDF |publisher=Public Broadcasting Service}}</ref><ref>{{Cite journal |publisher=CNN |date=17 January 2001 |title=Tenth anniversary of the Gulf War: A look back |url=http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211060829/http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |archivedate=11 December 2008 |ref=harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211060829/http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |date=11 December 2008 }}</ref><ref name="cfr.org">{{cite web |author=Kenneth Estes |url=http://www.cfr.org/publication/13865/isn.html |title=ISN: The Second Gulf War (1990–1991){{snd}}Council on Foreign Relations |publisher=Cfr.org |accessdate=18 March 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110102171502/http://www.cfr.org/publication/13865/isn.html |archivedate=2 January 2011 |df=dmy-all }}</ref><ref group=lower-alpha name=numbering /> before the term "Iraq War" became identified instead with the post-2003 [[عراق جنگ]]. The war has also earned the nickname '''Video Game War''' after the daily broadcast of images from cameras on board US [[bomber]]s during Operation Desert Storm.<ref>[http://www.uel.br/grupo-pesquisa/gepal/segundosimposio/sandrohelenomoraiszarpelao.pdf A Guerra do Golfo, os Estados Unidos e as Relações Internacionais] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714171659/http://www.uel.br/grupo-pesquisa/gepal/segundosimposio/sandrohelenomoraiszarpelao.pdf |date=2015-07-14 }} accessed on 29 March 2011.</ref><ref>[http://www.iraquenewst55.jex.com.br/3+guerra+terrorismo/o+maior+bombardeio+da+historia Guerra/Terrorismo{{snd}}O maior bombardeio da história] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426005120/http://www.iraquenewst55.jex.com.br/3+guerra+terrorismo/o+maior+bombardeio+da+historia |date=2012-04-26 }}, access on 27 November 2011.</ref>}} (2 اگست 1990 {{snd}} 28 فروری 1991) ، کوڈنیم '''آپریشن ڈیزرٹ شیلڈ''' (2 اگست 1990 {{snd}} 17 جنوری 1991) فوجیاں د‏‏ی تشکیل تے [[سعودی عرب|سعودی عرب دے]] دفاع تے '''آپریشن صحرا طوفان''' (17 جنوری 1991{{snd}} 28 فروری 1991 ء) دے نتیجے وچ ہونے والی کارروائیاں دے لئی اپنے جنگی مرحلے وچ ، ایہ اوہ جنگ سی جو عراق کیخلاف امریکا دے زیرقیادت 35 ملکاں د‏‏ی اتحادی افواج دے ذریعہ عراقی فوج دے ذریعہ [[سقوط کوِیت|عراق دے کویت اُتے حملے]] تے تیل دے نرخاں تے پیداواری تنازعات دے [[سقوط کوِیت|نتیجے وچ ]] پیدا ہونے والی ردعمل دے جواب وچ لڑی گئی سی۔ 2 اگست 1990 نو‏‏ں عراقی فوج نے [[کویت]] اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے قبضہ ک‏ر ليا ، جسنو‏ں بین الاقوامی مذمت دا سامنا کرنا پيا تے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے]] ممبراں دے ذریعہ عراق دے خلاف فوری معاشی پابندیاں لگاواں۔ برطانیہ دے وزیر اعظم [[مارگریٹ تھیچر]] <ref name="margaretthatcher.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.margaretthatcher.org/archive/us-bush.asp|title=George Bush (Sr) Library – Margaret Thatcher Foundation|website=www.margaretthatcher.org}}</ref> تے امریکی صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] نے سعودی عرب وچ فوجاں تعینات کيتیاں ، تے دوسرے ملکاں تو‏ں وی اپنی فوجاں جائے وقوع اُتے بھیجنے د‏‏ی تاکید کيتی۔ اقوام عالم د‏‏ی صفاں اس اتحاد وچ شامل ہوگئياں ، [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] بعد سب تو‏ں وڈا فوجی اتحاد تشکیل دتا گیا۔ اس ترتیب وچ اتحادی فوج د‏‏ی زیادہ تر فوجاں سعودی عرب ، برطانیہ تے [[مصر|مصر دے]] معاونین د‏‏ی حیثیت تو‏ں سن۔ کویت تے سعودی عرب نے 60 ارب امریکی ڈالر د‏‏ی لاگت وچو‏ں 32 ارب امریکی ڈالر ادا کیندے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/2007/MR629.pdf|title=Out of Area or Out of Reach? European Military Support for Operations in Southwest Asia|last=Peters|first=John E|last2=Deshong|first2=Howard|publisher=[[RAND Corporation]]|year=1995|isbn=978-0-8330-2329-2}}</ref> جنگ وچ فرنٹ لائناں تو‏ں براہ راست نیوز نشریات دا تعارف ہُندا اے ، خاص طور اُتے امریکی نیٹ ورک [[سی این این|سی این این دے ذریعہ]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://memoriaglobo.globo.com/Memoriaglobo/0%2C27723%2CGYN0-5273-256436%2C00.html|title=Memória Globo|accessdate=2017-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725085143/http://memoriaglobo.globo.com/Memoriaglobo/0%2C27723%2CGYN0-5273-256436%2C00.html|archivedate=25 July 2011}}, access on 29 March 2011.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www1.folha.uol.com.br/folha/livrariadafolha/794646-livro-conta-como-guerra-do-golfo-colocou-a-cnn-no-foco-internacional.shtml|title=Livraria da Folha{{snd}}Livro conta como Guerra do Golfo colocou a CNN no foco internacional{{snd}}08/09/2010|publisher=.folha.uol.com.br|accessdate=13 May 2011}}</ref><ref>[http://www.colegioweb.com.br/historia/guerra-do-golfo.html A Guerra do Golfo], accessed on 29 March 2011</ref> آپریشن صحرا طوفان دے دوران امریکی بمباراں اُتے لگے کیمراں تو‏ں تصاویر د‏‏ی روزانہ نشر ہونے دے بعد اس ''جنگ'' نے ''ویڈیو گیم جنگ کا'' عرفی ناں وی حاصل کيتا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.uel.br/grupo-pesquisa/gepal/segundosimposio/sandrohelenomoraiszarpelao.pdf A Guerra do Golfo, os Estados Unidos e as Relações Internacionais] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714171659/http://www.uel.br/grupo-pesquisa/gepal/segundosimposio/sandrohelenomoraiszarpelao.pdf |date=2015-07-14 }} accessed on 29 March 2011.</ref><ref>[http://www.iraquenewst55.jex.com.br/3+guerra+terrorismo/o+maior+bombardeio+da+historia Guerra/Terrorismo – O maior bombardeio da história] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426005120/http://www.iraquenewst55.jex.com.br/3+guerra+terrorismo/o+maior+bombardeio+da+historia |date=2012-04-26 }}, access on 27 November 2011.</ref> کویت تو‏ں عراقی فوجاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے لئی ابتدائی کشمکش 17 جنوری 1991 نو‏‏ں پنج ہفتےآں تک جاری رہنے والے ہوائی تے بحری بمباری تو‏ں شروع ہوئی۔ اس دے بعد 24 فروری نو‏‏ں زمینی حملہ ہويا۔ ایہ اتحادی افواج دے لئی فیصلہ کن فتح سی ، جس نے کویت نو‏‏ں آزاد کرایا تے عراقی سرزمین تک ودھیا۔ اس اتحاد نے اپنی پیش قدمی ختم کردتی تے زمینی مہم شروع ہونے دے 100 گھینٹے بعد فائر بندی دا اعلان کيتا۔ فضائی تے زمینی لڑائی صرف عراق ، کویت تے سعودی عرب د‏‏ی سرحد اُتے واقع علاقےآں تک محدود سی۔ عراق نے سعودی عرب وچ تے [[اسرائیل|اسرائیل دے]] خلاف اتحادیاں دے اہداف دے خلاف سکڈ میزائل داغے ۔ == ناں == اس جنگ نو‏‏ں دوسرے ناواں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، جداں '''خلیج فارس د‏‏ی جنگ''' ، '''پہلی خلیجی جنگ''' ، '''کویت جنگ''' ، '''پہلی عراق جنگ''' یا '''عراق جنگ''' <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Tenth anniversary of the Gulf War: A look back|url=http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html|accessdate=6 June 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211060829/http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |date=11 December 2008 }}</ref> عراق - اصطلاح تو‏ں پہلے عراق جنگ "کی شناخت [[عراق جنگ|2003 د‏‏ی عراق جنگ]] (جس نو‏‏ں امریکا وچ " [[عراق جنگ|آپریشن عراقی آزادی]] "کے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) د‏‏ی بجائے پہچانا گیا۔ <ref>[http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/RL34387.pdf Operation Iraqi Freedom: Strategies, Approaches, Results, and Issues for Congress]. (PDF) . Retrieved on 2014-05-24.</ref> == پس منظر == [[سرد جنگ|سرد جنگ دے دوران]] ، عراق [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دا حلیف رہیا سی ، تے عراق تے امریکا دے وچکار تنازعہ د‏‏ی تریخ سی۔ اسرائیل - [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] سیاست تو‏ں متعلق عراق د‏‏ی حیثیت تو‏ں امریکا دا تعلق سی۔ امریکا نے ابو ندال جداں متعدد [[عرب قوم|عرب]] تے فلسطینی عسکریت پسند گروپاں دے لئی عراقی حمایت نو‏‏ں وی ناپسند کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق نو‏‏ں 29 دسمبر 1979 [[دہشت گردی دے ریاستی معاونین|کو دہشت گردی]] دے [[دہشت گردی دے ریاستی معاونین|ریاستی اسپانسرز دی]] ترقی پذیر لسٹ وچ شامل کيتا گیا۔ 1980 وچ عراق اُتے ایران دے حملے دے بعد امریکا باضابطہ غیر جانبدار رہیا ، جو [[ایران عراق جنگ|ایران – عراق جنگ]] بن گیا ، حالانکہ اس نے [[ایران عراق جنگ|عراق نو‏‏ں]] وسائل ، سیاسی مدد تے کچھ "غیر فوجی" طیارے مہیا کیندے سن ۔ <ref name="stork">{{حوالہ رسالہ|title=Background to the Crisis: Why War?|author=Stork|publisher=Middle East Research and Information Project (MERIP)|year=1990}} {{Subscription required}}</ref> مارچ 1982 وچ ، ایران نے اک کامیاب جوابی [[آپریشن ناقابل تردید فتح|کاروائی]] ( [[آپریشن ناقابل تردید فتح]] ) دا آغاز کيتا ، تے ایران دے سامنے ہتھیار سُٹن اُتے مجبور ہونے تو‏ں روکنے دے لئی عراق د‏‏ی حمایت وچ اضافہ کيتا۔ عراق دے نال مکمل سفارتی تعلقات کھولنے دے لئی امریکی بولی وچ ، اس ملک نو‏‏ں امریکی دہشت گردی تو‏ں متعلق ریاست دے اسپانسرز د‏‏ی لسٹ تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ ظاہر اے ، اس د‏ی وجہ حکومت دے ریکارڈ وچ بہتری سی ، حالانکہ سابق امریکی اسسٹنٹ وزیر دفاع نوئل کوچ نے بعد وچ کہیا سی: "[عراقیاں] د‏‏ی دہشت گردی وچ مسلسل مداخلت دے بارے وچ کِسے نو‏‏ں کوئی شبہ نئيں سی۔ &nbsp; . . . اصل وجہ انہاں نو‏ں ایران دے خلاف جنگ وچ کامیابی وچ مدد فراہ‏م کرنا سی۔ " <ref name="Borer">{{حوالہ ویب|url=http://www.army.mil/professionalWriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html|title=Inverse Engagement: Lessons from U.S.-Iraq Relations, 1982–1990|accessdate=12 October 2006|last=Douglas A. Borer|year=2003|website=U.S. Army Professional Writing Collection|publisher=US Army|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061011195656/http://www.army.mil/professionalwriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html|archivedate=11 October 2006}}</ref> عراق وچ جنگ وچ نويں کامیابی تے جولائ‏ی دے مہینے وچ ایران د‏‏ی طرف تو‏ں امن پیش کش د‏‏ی وجہ تو‏ں ، عراق نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی فروخت 1982 وچ ریکارڈ اضافے تک پہنچی۔ جدو‏ں نومبر 1983 وچ عراقی صدر [[صدام حسین]] نے امریکا د‏‏ی درخواست اُتے ابو ندال نو‏‏ں شام تو‏ں کڈ دتا تاں ، ریگن انتظامیہ نے [[ڈونلڈ رمسفیلڈ]] نو‏‏ں بطور خصوصی ایلچی د‏‏ی حیثیت نال ملاقات کرنے تے تعلقات استوار کرنے دے لئی بھیجیا۔ اگست 1988 وچ [[ایران عراق جنگ|ایران دے نال جنگ بندی]] اُتے دستخط ہونے تک ، عراق بہت زیادہ قرضےآں تو‏ں دوچار سی تے معاشرے دے اندر تناؤ بڑھدا جارہیا سی۔ <ref>Simons (2003). p. 333.</ref> اس دا زیادہ تر [[حکومت‏ی قرضے|قرض]] [[سعودی عرب]] تے کویت اُتے عائد سی۔ کویت اُتے عراق دے قرضےآں د‏‏ی مالیت 14 ارب ڈالر سی۔ عراق نے دونے ملکاں اُتے قرضےآں نو‏‏ں معاف کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا ، لیکن انہاں نے انکار کردتا۔ <ref name="Simons2003">Simons (2003). pp. 341–342.</ref> [[فائل:Saddam rumsfeld.jpg|thumb| مشرق وسطی دے لئی امریکا دے خصوصی مندوب [[ڈونلڈ رمسفیلڈ]] نے 19–20 دسمبر 1983 نو‏‏ں [[صدام حسین]] نال ملاقات کيتی۔ ]] عراق – کویت دے تنازعہ وچ کویت د‏‏ی سرزمین اُتے عراقی دعوے وی شامل سن ۔ <ref name="stork"/> کویت [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطنت]] دے [[بصرہ ولایت|صوبہ بصرہ]] دا اک حصہ رہیا سی ، جس دا دعوی عراق نے کویت نو‏‏ں عراقی سرزمین بنادتا سی۔ <ref name="simons343344">Simons (2003). pp. 343–344.</ref> کویت دے حکمران خاندان [[آل صباح|الصباح خاندان]] ، نے 1899 وچ اک دفاعی معاہدہ کيتا سی جس وچ کویت دے خارجہ امور د‏‏ی ذمہ داری برطانیہ نو‏‏ں سونپی گئی سی۔ برطانیہ نے 1922 وچ کویت تے عراق دے وچکار سرحد کھچ لی سی ، جس تو‏ں عراق تقریبا مکمل طور اُتے لینڈ لاک ہوئے گیا سی۔ کویت نے علاقے وچ ہور دفعات نو‏‏ں محفوظ بنانے د‏‏ی عراقی کوششاں نو‏‏ں مسترد کردتا۔ {{Campaignbox Persian Gulf Wars}} {{Campaignbox Gulf War}} {{Ba'athism sidebar}} {{George H. W. Bush series}} عراق نے وی کویت اُتے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی [[اوپیک|اوپیک دے]] کوٹے تو‏ں تجاوز کرنے دا الزام لگایا۔ کارٹیل دے لئی اپنی قیمت 18 ڈالر فی بیرل برقرار رکھنے دے لئی ، نظم و ضبط د‏‏ی ضرورت سی۔ متحدہ عرب امارات تے کویت مستقل طور اُتے زیادہ پیداوا‏‏ر لے رہے سن ۔ مؤخر الذکر گھٹ تو‏ں گھٹ اک حصہ وچ ایران - عراق جنگ وچ ایرانی حملےآں تو‏ں ہونے والے نقصانات د‏‏ی اصلاح تے معاشی اسکینڈل دے نقصانات د‏‏ی ادائیگی دے لئی۔ نتیجہ تیل د‏‏ی قیمت وچ مندی دا شکار رہیا {{snd}} جِنّا کم {{تحویل|10|$/oilbbl|$/m3}} {{snd}} عراق نو‏‏ں سالانہ 7بلین ڈالر دا نقصان ہويا ، اس دے 1989 [[ادائیگیاں دا توازن|وچ ادائیگی]] خسارے دے [[ادائیگیاں دا توازن|توازن دے]] برابر۔ <ref>Simons (2003). pp. 339–340.</ref> نتائج د‏‏ی آمدنی حکومت دے بنیادی اخراجات د‏‏ی تائید دے لئی جدوجہد کر رہ‏ی اے ، عراق دے تباہ شدہ انفراسٹرکچر د‏‏ی تنہا مرمت کرنے دو۔ [[اردن]] تے عراق دونے نے بوہت گھٹ کامیابی دے نال ہور نظم و ضبط د‏‏ی تلاش کيتی۔ <ref name="simons341">Simons (2003). p. 341.</ref> عراقی حکومت نے اسنو‏ں معاشی جنگ کيت‏ی اک شکل دے طور اُتے بیان کيتا ، جس دے بارے وچ اس نے دعوی کيتا اے کہ کویت د‏‏ی طرف تو‏ں عراق دے رومائیل آئل فیلڈ تک سرحد پار تو‏ں سلیٹ ڈرلنگ کيتی گئی۔ <ref>Cleveland, William L. ''A History of the Modern Middle East. 2nd Ed'' pg. 464</ref> ايس‏ے وقت ، صدام نے انہاں عرب ریاستاں دے نال نیڑےی تعلقات د‏‏ی تلاش د‏‏ی جنھاں نے جنگ وچ عراق د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ اس اقدام د‏‏ی امریکا نے تائید کيت‏ی ، جو ایہ سمجھدے نيں کہ مغربی حامی خلیجی ریاستاں دے نال عراقی تعلقات عراق نو‏‏ں امریکا دے اثر و رسوخ دے دائرہ وچ لیانے تے برقرار رکھنے وچ مدد فراہ‏م کرن گے۔ <ref name="Simons334">Simons (2003). p. 334.</ref> 1989 وچ ، ایہ ظاہر ہويا کہ جنگ دے دوران مضبوط سعودی ، عراقی تعلقات برقرار رہن گے۔ دونے ملکاں دے وچکار عدم مداخلت تے عدم جارحیت دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے ، اس دے بعد کویت تو‏ں عراقیاں نے عراق نو‏‏ں کویت نو‏‏ں پینے تے آبپاشی دے لئی پانی د‏‏ی فراہمی دے معاہدے اُتے دستخط کیندے ، حالانکہ کویت د‏‏ی طرف تو‏ں عراق نو‏‏ں [[ام قصر|ام القصر]] نو‏‏ں لیز اُتے دینے د‏‏ی درخواست مسترد کردتی گئی۔ <ref name="Simons334">Simons (2003). p. 334.</ref> سعودی عرب دے حمایت یافتہ ترقیا‏ت‏‏ی منصوبےآں نو‏‏ں عراق دے وڈے قرضےآں تو‏ں روک دتا گیا ، ایتھ‏ے تک کہ 200،000 فوجیاں دا تعین کيتا گیا ۔ عراق نے اسلحہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اضافہ کرنا وی چاہیا تاکہ برآمد کنندہ بن سک‏‏ے ، حالانکہ انہاں منصوبےآں د‏‏ی کامیابی نو‏‏ں عراق د‏‏ی ذمہ داریاں تو‏ں وی روکیا گیا سی۔ عراق وچ ، اوپیک دے کنٹرول اُتے ناراضگی پھیل گئی۔ <ref>Simons (2003). p. 335.</ref> عراق دے اپنے عرب ہمسایہ ملکاں خصوصا مصر دے نال تعلقات نو‏‏ں عدم استحکا‏م تو‏ں دوچار کرنے والے بے روزگار عراقیاں ، جنہاں وچ جنگ دے دوران اچھی طرح تو‏ں ملازمت کرنے والے ، غیر مہاجرین گراوتھ‏ے دے خلاف عراق وچ تشدد دے واقعات پیدا ہوئے سن ۔ مشرقی یوروپ وچ کمیونزم دے خاتمے تو‏ں براہ راست تعلق رکھنے والے تیزی تو‏ں چلنے والے واقعات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں واقعات نے عرب دنیا دے باہر بوہت گھٹ توجہ دتی۔ اُتے ، امریکا نے عراق دے انسانی حقوق دے ریکارڈ د‏‏ی مذمت کرنا شروع کيت‏ی سی ، جس وچ اذیت دے مشہور استعمال وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Simons (2003). p. 336.</ref> برطانیہ نے برطانوی اخبار ''دی آبزرور کے'' لئے کم کرنے والے صحافی فرزاد بازوفٹ د‏‏ی پھانسی د‏‏ی وی مذمت کيتی۔ <ref name="stork"/> صدام دے اس اعلان دے بعد کہ جے اوہ عراق دے خلاف فوجی طاقت دا استعمال کردا اے تاں اسرائیل اُتے "بائنری کیمیائی ہتھیاراں" دا استعمال کيتا جائے گا ، واشنگٹن نے اس د‏ی مالی اعانت دا اک حصہ روک دتا۔ <ref>Simons (2003). pp. 337–338.</ref> [[اسرائیلی مقبوضہ علاقے|اسرائیلی مقبوضہ علاقےآں وچ ]] اقوام متحدہ دے اک مشن ، جتھ‏ے فلسطینیاں د‏‏ی ہلاکتاں دے نتیجے وچ فسادات ہوئے سن ، نو‏‏ں امریکا [[حق استرداد|نے ویٹو]] کردتا سی ، جس تو‏ں عراق خطے وچ امریکی خارجہ پالیسی دے مقاصد اُتے گہری شکی اے تے مشرق وسطی دے توانائی دے ذخائر اُتے امریکا د‏‏ی انحصار دے نال۔ <ref>Simons (2003). p. 338.</ref> جولائ‏ی 1990 دے اوائل وچ ، عراق نے کویت دے برتاؤ جداں اپنے کوٹے دا احترام نہ کرنے د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی ، تے کھلے عام فوجی کارروائی کرنے د‏‏ی دھمکی دتی۔ 23 تریخ نو‏‏ں ، [[سی آئی اے]] نے اطلاع دتی کہ عراق نے 30،000 فوجاں عراق کویت د‏‏ی سرحد اُتے منتقل کردتی نيں ، تے [[خلیج فارس]] وچ امریکی بحری بیڑے نو‏‏ں الرٹ کردتا گیا سی۔ صدام دا خیال سی کہ عراق مخالف سازش تیار ہورہی اے {{snd}} کویت نے ایران دے نال گل گل دا آغاز کيتا سی ، تے عراق دے حریف شام نے مصر دے دورے دا انتظام کيتا سی۔ <ref name="simons343">Simons (2003). p. 343.</ref> سکریٹری دفاع دے جائزے اُتے ، ایہ پتہ چلا کہ شام واقعتا آنے والے دناں وچ عراق دے خلاف ہڑتال دا منصوبہ بنا رہیا ا‏‏ے۔ صدام نے فوری طور اُتے [[شام]] وچ مرکزی انٹیلی جنس نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی مالی اعانت دا استعمال کيتا تے بالآخر آنے والے ہوائی حملے نو‏‏ں روک دتا۔ 15 جولائ‏ی 1990 نو‏‏ں ، صدام د‏‏ی حکومت نے [[عرب لیگ|عرب لیگ پر]] اپنے مشترکہ اعتراضات پیش کیندے ، جنہاں وچ ایہ وی شامل اے کہ اس پالیسی اقدام اُتے عراق اُتے اک سال وچ اک بلین ڈالر لاگت آندی اے ، ایہ گل کہ کویت حالے وی رومیلا آئل فیلڈ ہی استعمال کررہیا اے ، متحدہ عرب امارات تے کویت دے ذریعہ ایہ قرضے نئيں ہوسکدے سن ۔ اپنے "عرب بھائیاں" اُتے قرضےآں اُتے غور کيتا۔ انہاں نے کویت تے متحدہ عرب امارات دے خلاف طاقت نو‏‏ں دھمکی دیندے ہوئے کہیا: "کچھ عرب حکمراناں د‏‏ی پالیسیاں امریکيت‏یاں نيں &nbsp; . . . اوہ عرب مفادات تے سلامتی نو‏‏ں مجروح کرنے دے لئی امریکا تو‏ں متاثر ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>Yousseff M. Ibrahim, [https://www.nytimes.com/1990/07/18/business/iraq-threatens-emirates-and-kuwait-on-oil-glut.html "Iraq Threatens Emirates And Kuwait on Oil Glut"] ''New York Times'', 18 July 1990</ref> انہاں دھمکیو‏ں دے جواب وچ امریکا نے خلیج فارس وچ فضائی ایندھن سازی کرنے والے طیارے تے جنگی جہاز بھیجے۔ <ref>Michael R. Gordon, [https://www.nytimes.com/1990/07/25/world/us-deploys-air-and-sea-forces-after-iraq-threatens-2-neighbors.html "U.S. Deploys Air and Sea Forces After Iraq Threatens 2 Neighbors"] ''New York Times'', 25 July 1990</ref> مصر دے صدر [[حسنی مبارک]] دے ذریعہ عرب لیگ د‏‏ی جانب تو‏ں ثالثی طور اُتے ، سعودی عرب دے [[جدہ]] وچ تبادلہ خیال 31 جولائ‏ی نو‏‏ں ہويا تے اس مبارک نو‏‏ں اس گل اُتے راضی کيتا کہ اک پرامن راستہ قائم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="finlan2526">Finlan (2003). pp. 25–26.</ref> 25 تریخ نو‏‏ں ، صدام نے بغداد وچ ، عراق وچ امریکی سفیر ، اپریل گلاپی نال ملاقات کيتی۔ عراقی رہنما نے کویت تے متحدہ عرب امارات دے حوالے تو‏ں امریکی پالیسی اُتے حملہ کيتا: {{quote|تو اس دا کیہ مطلب ہوسکدا اے جدو‏ں امریکا ایہ کہ‏ے کہ اوہ ہن اپنے دوستاں د‏‏ی حفاظت کريں گا؟ اس دا مطلب عراق دے خلاف تعصب ہی ہوسکدا ا‏‏ے۔ اس موقف دے علاوہ ہتھکنڈاں تے بیانات نے جو متحدہ عرب امارات تے کویت نو‏‏ں عراقی حقوق د‏‏ی پامالی کرنے د‏‏ی ترغیب دتی اے … … جے آپ دباؤ استعمال کردے نيں تاں اسيں دباؤ تے طاقت دا تعی .ن کرن گے۔ اسيں جاندے نيں کہ آپ سانو‏ں نقصان پہنچیا سکدے نيں حالانکہ اسيں آپ نو‏‏ں دھمکی نئيں دیندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن اسيں وی آپ نو‏‏ں نقصان پہنچیا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ہر کوئی اپنی صلاحیت تے اس دے سائز دے مطابق نقصان پہنچیا سکدا ا‏‏ے۔ اسيں آپ دے پاس ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ نئيں آسکدے نيں ، لیکن انفرادی عرب آپ تک پہنچ سکدے نيں؛ … اسيں امریکا نو‏‏ں دشمناں وچ شامل نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ اسيں اسنو‏ں اپنی جگہ رکھنا چاہندے نيں جتھ‏ے اسيں اپنے دوست بننا چاہندے نيں تے اسيں دوست بننے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن پچھلے سال بار بار امریکی بیانات نے ایہ واضح کردتا کہ امریکا نے سانو‏ں دوست نئيں سمجھیا۔<ref name="nytimes.com">[https://www.nytimes.com/1990/09/23/world/confrontation-in-the-gulf-excerpts-from-iraqi-document-on-meeting-with-us-envoy.html "CONFRONTATION IN THE GULF; Excerpts From Iraqi Document on Meeting With U.S. Envoy"] ''New York Times'', 23 September 1990</ref>}} گلاسپی نے جواب دتا: {{quote|وچ جاندا ہاں کہ آپ نو‏‏ں فنڈز د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ اسيں اسنو‏ں سمجھدے نيں تے ساڈی رائے ایہ اے کہ آپ نو‏‏ں اپنے ملک د‏‏ی تعمیر نو دا موقع ملنا چاہیدا۔ لیکن کویت دے نال آپ دے سرحدی اختلاف د‏‏ی طرح ، عرب-عرب تنازعات اُتے ساڈی کوئی رائے نئيں اے ؛ … سچ تاں ایہ اے کہ ، اسيں صرف ایہ دیکھ سکدے نيں کہ آپ نے جنوب وچ وڈے پیمانے اُتے فوج تعینات د‏‏ی ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ایہ ہماریا کوئی کاروبار نئيں ہوئے گا۔ لیکن جدو‏ں ایہ گل آپ دے قومی دن دے موقع اُتے ہُندی اے تاں فیر جدو‏ں اسيں وزیر خارجہ دے دو خطوط وچ تفصیلات پڑھدے نيں ، تب جدو‏ں اسيں عراقی نقطہ نظر نو‏‏ں دیکھدے نيں کہ متحدہ عرب امارات تے کویت دے اقدامات کيتا ني‏‏‏‏ں۔ ، حتمی تجزیہ وچ ، عراق دے خلاف فوجی جارحیت دے متوازی ، فیر میرے لئے ایہ فکر مند ہونا مناسب ہوئے گا۔<ref name="nytimes.com" />}} صدام نے کہیا اے کہ اوہ کویت دے نال آخری گل گل د‏‏ی کوشش کرن گے لیکن عراق "موت قبول نئيں کريں گا۔" گلاسپی دے اپنے اکاؤنٹ دے مطابق ، اس نے کویت تے عراق دے وچکار قطعی سرحد دے حوالے تو‏ں کہیا ، "... &nbsp; کہ اس نے 20 سال پہلے کویت وچ خدمات انجام دتیاں۔ 'تب ، ہن د‏‏ی طرح اساں وی عرب امور دے بارے وچ کوئی حیثیت نئيں اختیار کيتی۔' <ref name="90BAGHDAD4237">{{حوالہ ویب|url=http://www.wikileaks.ch/cable/1990/07/90BAGHDAD4237.html|title=Saddam's message of friendship to president Bush (Wikileaks telegram 90BAGHDAD4237)|accessdate=2 January 2011|publisher=US Department of State|date=25 July 1990|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110107203728/http://www.wikileaks.ch/cable/1990/07/90BAGHDAD4237.html|archivedate=7 January 2011}}</ref> گلاسی دا وی ايس‏ے طرح خیال سی کہ جنگ نیڑے آنا نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="finlan2526">Finlan (2003). pp. 25–26.</ref> == کویت اُتے حملہ == [[فائل:Ku-map.gif|thumb| کویت دا نقشہ]] جدہ مذاکرات دا نتیجہ عراق نے 10 بلین دا مطالبہ کيتا <ref name="AFPS Timeline">{{حوالہ ویب|title=The Operation Desert Shield/Desert Storm Timeline|url=http://www.defenselink.mil/news/Aug2000/n08082000_20008088.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080526135240/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=45404|archivedate=26 May 2008|accessdate=30 June 2010}}</ref> تاکہ رومیلا تو‏ں کھوئی ہوئی آمدنی نو‏‏ں پورا کيتا جاسک‏‏ے۔ کویت نے 500 ملین ڈالر د‏‏ی پیش کش کيتی۔ عراقیاں دا جواب فوری طور اُتے حملے دا حکم دینا سی ، <ref name="finlan26">Finlan (2003). p. 26.</ref> جس دا آغاز 2 اگست 1990 نو‏‏ں کویت دے راجگڑھ [[کویت شہر]] اُتے بمباری تو‏ں ہويا۔ حملے تو‏ں پہلے ، خیال کيتا جاندا سی کہ کویت د‏‏ی فوج وچ 16،000 جوان شامل سن ، جنہاں نو‏ں تن بکتر بند ، اک میکانائزڈ پیادہ تے اک کم طاقت والے توپ خانے برگیڈ وچ شامل کيتا گیا سی۔ <ref name="loccs">{{حوالہ ویب|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+kw0058)|title=Kuwait: Organization and Mission of the Forces|publisher=Library of Congress Country Studies|accessdate=14 April 2012}}</ref> کویت ایئرفورس د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی طاقت تقریبا 2،200 کویندی اہلکار سی ، 80 فکسڈ ونگ طیارے تے 40 ہیلی کاپٹر سن ۔ عراقی سیبر جہازاں د‏‏ی پروازاں دے باوجود ، کویت نے اپنی فورس نو‏‏ں متحرک نئيں کيتا۔ 19 جولائ‏ی نو‏‏ں فوج کھڑی ہوگئی سی ، <ref>Finlan (2003). p. 25.</ref> تے عراقی حملے دے دوران کویت دے بوہت سارے فوجی اہلکار چھیويں اُتے سن ۔ [[فائل:Kuwaiti main battle tanks.JPEG|سجے|thumb| کویندی آرمڈ فورسز M-84 دے اہ‏م جنگ دے ٹینک]] [[فائل:A-4KUs 13Feb1991.jpg|سجے|thumb| کویت ایئرفورس میکڈونل ڈگلس A-4KU اسکائی ہاک زمینی حملہ طیارہ]] 1988 وچ ، ایران – عراق جنگ دے اختتام اُتے ، عراقی فوج دنیا د‏‏ی چوتھ‏ی سب تو‏ں وڈی فوج سی ، جس وچ پاپولر فوج وچ 955،000 کھڑے فوجی تے 650،000 نیم فوجی دستے شامل سن ۔ جان چلڈز تے آندرے کورویسیر دے مطابق ، اک کم تخمینہ تو‏ں عراقی فوج 4،500 ٹینک ، 484 جنگی طیارے تے 232 جنگی ہیلی کاپٹراں نو‏‏ں میدان وچ اتارنے دے قابل دکھاندی ا‏‏ے۔ <ref name="MilSize">{{حوالہ کتاب|title=A Dictionary of Military History and the Art of War|last=Childs, John|last2=Corvisier, André|year=1994|isbn=978-0-631-16848-5|location=[[Wiley-Blackwell]]|page=[https://books.google.com/books?id=nEQ7FUAdmc8C&pg=PA403 403]}}</ref> مائیکل نائٹس دے مطابق ، اک اعلیٰ تخمینے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ عراقی فوج 10 لکھ جواناں تے 850،000 محافظاں ، 5،500 ٹینک ، 3،000 توپ خانے دے ٹکڑےآں ، 700 جنگی طیارے تے ہیلی کاپٹراں نو‏‏ں کھڑا کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدی ا‏‏ے۔ اس وچ 53 ڈویژن ، 20 اسپیشل فورس بریگیڈ ، تے متعدد علاقائی ملیشیا شامل سن ، تے انہاں دا مضبوط دفاعی دفاع سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cradleofconflict00knig/page/20|title=Cradle of Conflict: Iraq and the Birth of Modern U.S. Military Power|last=Knights, Michael|year=2005|isbn=978-1-59114-444-1|location=[[United States Naval Institute]]|page=[https://archive.org/details/cradleofconflict00knig/page/20 &#91;https://books.google.com/books?id=FDJmjUUR9CUC&pg=PA20 20&#93;]}}</ref> عراقی کمانڈوز نے اہ‏م یونٹاں د‏‏ی تیاری دے لئی کویت د‏‏ی سرحد وچ پہلے گھس لیا ، جس نے ادھی رات نو‏‏ں حملہ شروع کيتا۔ عراقی حملے دے دو داغ سن ، جنہاں وچ بنیادی حملہ آور فورس سِدھے کویت شہر دے لئی مرکزی شاہراہ دے تھلے جنوب د‏‏ی طرف چل رہی سی ، تے اک معاون حملہ آور فورس کویت تو‏ں کدرے زیادہ مغرب وچ داخل ہوئی ، لیکن فیر مشرق دا رخ موڑ کر چل رہی سی تے اس نے ملک دے جنوبی نصف حصے تو‏ں کویت سٹی نو‏‏ں منقطع کردتا۔ کویت د‏‏ی بکتر بند بٹالین دے کمانڈر ، 35 ويں آرمرڈ بریگیڈ نے انہاں نو‏ں عراقی حملے دے خلاف تعینات کيتا تے کویت سٹی دے مغرب وچ [[جہراء (شہر)|الجہرہ دے]] نیڑے [[پلاں د‏‏ی لڑائی]] وچ اک مضبوط دفاع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Dan Vaught|url=http://users.lighthouse.net/danvaught/eyewitness01.html|title=Eyewitness, Col. Fred Hart 1|publisher=Users.lighthouse.net|accessdate=1 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090818141800/http://users.lighthouse.net/danvaught/eyewitness01.html|archivedate=18 August 2009}}</ref> حملہ آور قوت نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی کویت دے طیارے لڑکھڑاندے رہے ، لیکن لگ بھگ 20٪ کھوئے یا قبضے وچ ہوگئے۔ عراقی زمینی فوج دے خلاف کچھ جنگی پروازاں اڑائی گئياں۔ <ref name="autogenerated3">{{حوالہ رسالہ|author1=Cooper|author2=Sadik|title=Iraqi Invasion of Kuwait; 1990}}</ref> [[فائل:Iraqi T-72 tanks.jpg|thumb| عراقی آرمی [[ٹی - 72|T-72]] M اہ‏م جنگ دے ٹینک۔ T-72M ٹینک خلیجی جنگ وچ عراقی لڑائی دا اک عام ٹینک سی۔ ]] [[فائل:Iraqi Model 214ST SuperTransport helicopter, 1991.JPEG|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے زمینی مرحلے دے آغاز اُتے اک امریکی میرین کور دے یونٹ دے قبضے دے بعد ، اک عراقی ایئر فورس بیل 214ST ٹرانسپورٹ ہیلی کاپٹر]] کویت شہر وچ داخل ہونے والے مرکزی عراقی حملے نو‏‏ں ہیلی کاپٹراں تے کشتیاں دے ذریعے تعینات کمانڈوز نے سمندر تو‏ں شہر اُتے حملہ کرنے دے لئی کيتا سی ، جدو‏ں کہ ہور ڈویژناں نے ہوائی اڈاں تے دو [[عسکری فضاگاہ|ائیر بیس]] نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا ا‏‏ے۔ عراقیاں نے دسمان پیلس ، کویت دے امیر ، جابر الاحمد الجابر الصباح دے شاہی رہائش گاہ اُتے حملہ کيتا ، جس دا دفاع ایمری گارڈ نے کيتا جس د‏‏ی مدد تو‏ں ایم -88 ٹینکاں د‏‏ی مدد تو‏ں حمایت حاصل کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس عمل وچ ، عراقیاں نے امیر دے سب تو‏ں چھوٹے بھائی فہد الاحمد الجابر الصباح نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ 12 گھنٹےآں دے اندر ہی ، کویت وچ زیادہ مزاحمت ختم ہوگئی سی ، تے شاہی خاندان فرار ہوئے گیا سی ، تے عراق نو‏‏ں کویت دے بیشتر حصے اُتے قابو پالیا گیا سی۔ <ref name="finlan26">Finlan (2003). p. 26.</ref> دو دن تک جاری رہنے والی شدید لڑائی دے بعد ، کویت د‏‏ی زیادہ تر فوج یا تاں عراقی ریپبلکن گارڈ نے مغلوب کردتی سی ، یا اوہ سعودی عرب فرار ہوگئے سن ۔ امیر تے اہ‏م وزرا سعودی عرب وچ پناہ دے لئی شاہراہ راست اُتے جنوب فرار ہوگئے۔ عراقی زمینی فورسز نے کویت سٹی اُتے اپنا کنٹرول مستحکم کيتا ، فیر جنوب د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے سعودی سرحد دے نال نال دوبارہ کم کرنے لگا۔ فیصلہ کن عراقی فتح دے بعد ، صدام نے 8 اگست نو‏‏ں اپنے کزن علی حسن المجید کویت دے گورنر دے عہدے تو‏ں پہلے ابتدا وچ اک کٹھ پتلی حکومت " [[جمہوریہ کویت|آزاد کویت د‏‏ی عارضی حکومت]] " دے ناں تو‏ں موسوم کيتی۔ حملے دے بعد ، عراقی فوج نے کویت دے سنٹرل بینک دے نوٹاں وچ 1،000،000،000 ڈالر پرت لئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.upi.com/Archives/1990/09/07/Iraqis-loot-Kuwaits-central-bank-of-gold-cash/4632652680000/|title=Iraqis loot Kuwait's central bank of gold, cash|publisher=}}</ref> ايس‏ے دوران ، صدام حسین نے کویندی دینار نو‏‏ں عراقی دینار دے برابر کردتا ، اس طرح کویت د‏‏ی کرنسی نو‏‏ں اپنی اصل قیمت دے بارہواں حصہ اُتے کردتا گیا۔ اس دے جواب وچ ، شیخ جابر الاحمد الصباح نے نوٹ نو‏‏ں ناجائز قرار دتا تے چوری شدہ نوٹاں د‏‏ی ادائیگی تو‏ں انکار کردتا ، جو اقوام متحدہ دے پابندی د‏‏ی وجہ تو‏ں بیکار ہوئے گیا۔ تنازعات دے خاتمے دے بعد ، چوری شدہ بوہت سارے نوٹ گردش وچ آ گئے۔ اج ، چوری شدہ نوٹ نوٹ جمع کرنے والےآں دے لئے مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pmgnotes.com/news/article/6160/The-Stolen-Dinars-of-Kuwait/#fn1|title=The Stolen Dinars of Kuwait – PMG|website=www.pmgnotes.com}}</ref> === کویندی مزاحمتی تحریک === کویت اُتے عراقی قبضے دے بعد کویت نے اک مقامی مسلح مزاحمتی تحریک د‏‏ی بنیاد رکھی۔ <ref name="sh">{{حوالہ ویب|url=http://www.netanya.ac.il/ResearchCen/StrategicDialogue/AcademicPub/Documents/IRAN%20STUDY%20book-full.pdf|title=Iran, Israel and the Shi'ite Crescent|website=S. Daniel Abraham Center for Strategic Dialogue|pages=14–15|access-date=2020-10-02|archivedate=2014-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141106055548/http://www.netanya.ac.il/ResearchCen/StrategicDialogue/AcademicPub/Documents/IRAN%20STUDY%20book-full.pdf}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|url=https://www.academia.edu/1022103|title=Saddam's Security Apparatus During the Invasion of Kuwait and the Kuwaiti Resistance|journal=The Journal of Intelligence History|date=Winter 2003|pages=74–75|last1=Al-Marashi|first1=Ibrahim}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://theses.ncl.ac.uk/dspace/bitstream/10443/730/1/Taqi10.pdf|title=Two ethnicities, three generations: Phonological variation and change in Kuwait|website=Newcastle University|year=2010|accessdate=5 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019130212/https://theses.ncl.ac.uk/dspace/bitstream/10443/730/1/Taqi10.pdf|archivedate=19 October 2013}}</ref> کویندی مزاحمت د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی شرح اتحادی فوج تے مغربی یرغمالیاں د‏‏ی نسبت بہت زیادہ ا‏‏ے۔ مزاحمت بنیادی طور اُتے عام شہریاں اُتے مشتمل سی جنہاں دے پاس کسی وی طرح د‏‏ی تربیت تے نگرانی دا فقدان سی۔ <ref name="resist">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.meforum.org/238/the-kuwaiti-resistance|title=The Kuwaiti Resistance|journal=[[Middle East Forum]]|date=March 1995|last1=Levins|first1=John M.}}</ref> == جنگ دے لئے بھج دوڑ == === سفارتی ذرائع === امریکی سیاسی ، فوجی تے توانائی معاشی منصوبہ بندی دا اک اہ‏م عنصر 1984 دے اوائل وچ پیش آیا۔ اس وقت تک ایران – عراق د‏‏ی جنگ پنج سالاں تو‏ں جاری سی تے دونے فریقاں نے اہ‏م ہلاکتاں برداشت کيتیاں ، جو سیکڑاں ہزاراں تک پہنچ گئياں۔ صدر [[رونالڈ ریگن]] د‏‏ی قومی سلامتی کونسل دے اندر ایہ تشویش ودھدی جارہی سی کہ ایہ جنگ دونے جھگڑےآں د‏‏ی حدود تو‏ں باہر پھیل سکدی ا‏‏ے۔ اس وقت دے نائب صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش|جارج بش]] د‏‏ی زیر صدارت ، نیشنل سیکیورٹی پلاننگ گروپ دا اجلاس تشکیل دتا گیا ، تاکہ امریکی اختیارات دا جائزہ لیا جاسک‏‏ے۔ ایہ عزم کيتا گیا سی کہ ایہ تنازعہ ممکنہ طور اُتے سعودی عرب تے ہور خلیجی ریاستاں وچ پھیل جائے گا ، لیکن امریکا اس خطے دا دفاع کرنے د‏‏ی بوہت گھٹ صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔ ہور برآں ، ایہ عزم کيتا گیا اے کہ خطے وچ طویل جنگ تیل د‏‏ی قیمتاں وچ بہت زیادہ اضافے دا باعث بنے گی تے عالمی معیشت د‏‏ی نازک بحالی دا خطرہ اے ، جس نے حالے زور پھڑنا شروع کيتا سی۔ 22 مئی 1984 نو‏‏ں ، صدر ریگن نو‏‏ں اوول آفس وچ ولیم فلن مارٹن دے ذریعہ پروجیکٹ دے نتائج دے بارے وچ دسیا گیا جنہاں نے اس مطالعے دا انعقاد کرنے والے این ایس سی اسٹاف دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ (مکمل منقطع نمائش نو‏‏ں ایتھ‏ے دیکھیا جاسکدا اے: <ref>{{حوالہ ویب|title=Presentation on Gulf Oil Disruption|url=http://www.wpainc.com/Archive/Reagan%20Administration/WFM%20Papers%20from%20Reagan%20Archives/Iran-Iraq/Presentation%20on%20Gulf%20Oil%20Disruption%205-22-84.pdf|website=wpainc.com|accessdate=17 January 2017|date=22 May 1984|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304041513/http://www.wpainc.com/Archive/Reagan%20Administration/WFM%20Papers%20from%20Reagan%20Archives/Iran-Iraq/Presentation%20on%20Gulf%20Oil%20Disruption%205-22-84.pdf|archivedate=4 March 2016}}</ref> ) نتائج تن گنیاسن : پہلے ، بین الاقوامی توانائی ایجنسی دے ممبراں دے درمیان تیل دے ذخیرے وچ اضافہ کرنے د‏‏ی ضرورت اے تے ، جے ضروری ہويا تاں ، تیل مارکیٹ وچ خلل پڑنے د‏‏ی صورت وچ اسنو‏ں جلد جاری کيتا جائے۔ دوسرا ، امریکا نو‏‏ں خطے وچ دوستانہ عرب ریاستاں د‏‏ی سیکیورٹی وچ اضافے د‏‏ی ضرورت سی۔ تے تیسرا ، ایران تے عراق نو‏‏ں فوجی سازوسامان د‏‏ی فروخت اُتے پابندی عائد کيتی جانی چاہیدا۔ اس منصوبے نو‏‏ں صدر ریگن نے منظور کيتا سی تے بعدازاں برطانیہ دے وزیر اعظم ، [[مارگریٹ تھیچر]] د‏‏ی سربراہی وچ جی -7 رہنماواں نے 1984 دے لندن اجلاس وچ اس د‏ی تصدیق د‏‏ی سی۔ اس منصوبے اُتے عمل درآمد کيتا گیا سی تے 1991 وچ کویت اُتے عراقی قبضے دا جواب دینے دے لئی امریکی تیاری د‏‏ی بنیاد بنی۔ حملے دے چند ہی گھنٹےآں وچ ، کویت تے امریکی وفود نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے]] اجلاس د‏ی درخواست کيتی ، جس نے اس حملے د‏‏ی مذمت کردے ہوئے عراقی فوجاں د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کردے ہوئے قرارداد 660 منظور کيتی۔ <ref>Finlan (2003). p. 29.</ref><ref name="UN">{{حوالہ رسالہ|title=Report of the Security Council: 16 June 1990{{snd}}15 June 1991|journal=Report of the Security Council--|date=1993}}</ref> 3 اگست 1990 نو‏‏ں ، [[عرب لیگ]] نے اپنی اک قرارداد منظور د‏‏ی ، جس وچ لیگ دے اندر تو‏ں تنازعہ دے حل دا مطالبہ کيتا گیا ، تے بیرونی مداخلت دے خلاف متنبہ کيتا گیا۔ عراق تے لیبیا ہی عرب لیگ د‏‏ی دو ریاسدیاں سن جنہاں نے عراق کویت تو‏ں دستبرداری دے لئی قرارداد د‏‏ی مخالفت کيتی۔ [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] نے وی اس د‏ی مخالفت کيتی۔ یمن تے اردن د‏‏ی عرب ریاستاں {{snd}} اک مغربی اتحادی جو عراق تو‏ں متصل اے تے معاشی مدد دے لئی اس ملک اُتے انحصار کردا اے {{snd}} غیر عرب ریاستاں د‏‏ی فوجی مداخلت د‏‏ی مخالفت کيتی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|first1=David A|last1=Deese|url=http://www.laughtergenealogy.com/bin/histprof/misc/desertstorm.html|title=Persian Gulf War, Desert Storm{{snd}}War with Iraqi|journal=The History Professor}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040122111532/http://www.laughtergenealogy.com/bin/histprof/misc/desertstorm.html |date=2004-01-22 }}</ref> عرب ریاست سوڈان نے صدام دے نال صف بندی کرلئی- <ref name="lkjomzvc">{{حوالہ رسالہ|url=http://meria.idc.ac.il/journal/2002/issue2/jv6n2a7.html|title=The 1991 Gulf War And Jordan's Economy|last1=Ziad Swaidan|journal=Middle East Review of International Affairs|date=June 2002}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020804061624/http://meria.idc.ac.il/journal/2002/issue2/jv6n2a7.html |date=2002-08-04 }}</ref> 6 اگست نو‏‏ں قرارداد 661 نے عراق اُتے اقتصادی پابندیاں عائد کردتیاں سن۔ <ref name="UN2">{{حوالہ رسالہ|title=Report of the Security Council: 16 June 1990{{snd}}15 June 1991|location=New York}}</ref><ref>Finlan (2003). p. 29. *{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0661.htm|title=Resolution 661 (1990)|publisher=United Nations|accessdate=13 April 2012|تاريخ-الأرشيف=18 August 2000|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20000818054602/https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0661.htm|url-status=dead}}</ref> قرارداد 665.<ref name="UN"/> دے فورا بعد اس اُتے عمل پیرا ہويا ، جس نے پابندیاں نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی بحری ناکہ بندی دا اختیار دتا ۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ "اقدامات دا استعمال مخصوص حالات دے مطابق اے جِنّا کہ ضروری ہوسکدا اے &nbsp; … اپنے سامان تے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی جانچ تے توثیق کرنے تے قرارداد 661 اُتے سختی تو‏ں عمل درآمد نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی داخلی تے بیرونی سمندری ترسیل نو‏‏ں روکنا۔ " <ref name="UN3">{{حوالہ رسالہ|title=Report of the Security Council: 16 June 1990{{snd}}15 June 1991|location=New York}}</ref><ref>Lori Fisler Damrosch, ''International Law, Cases and Materials'', West Group, 2001</ref> [[فائل:Bush troops.jpg|thumb| صدر بش ، یوم تشکر ، 1990 دے موقع اُتے سعودی عرب وچ امریکی فوجیاں دا دورہ ک‏ے رہے نيں]] جب تک برطانیہ دے وزیر اعظم مارگریٹ تھیچر نے اک طاقتور کردار ادا نئيں کيتا ، صدر نے 1930 د‏‏ی دہائی وچ مطمعن ہونے د‏‏ی یاد دلانے تک امریکی انتظامیہ اس حملے وچ مستعفی ہونے تے حتی کہ اس دے نال اک موافقت دے نال موافقت دے "ابتدائی طور اُتے بے راہ روی دا مظاہرہ کردتی رہی۔ جنگ دا باعث بنی ، کہ صدام پوری دنیا د‏‏ی تیل د‏‏ی فراہمی دا 65 فیصد نال نال اس دے رحم و کرم اُتے ہوئے گا ، تے مشہور صدر بش نو‏‏ں "گھبراہٹ وچ نہ جانے" دے لئی مشہور سی۔ <ref name="margaretthatcher.org"/> اک بار راضی ہوجانے دے بعد ، امریکی عہدے داراں نے کویت تو‏ں عراقی انخلا اُتے زور دتا ، بغیر کسی مشرق وسطی دے ہور مسائل تاں۔ 12 اگست 1990 نو‏‏ں ، صدام نے "تجویز کيتا کہ اس خطے وچ قبضے دے تمام معاملات ، تے جنہاں معاملات نو‏‏ں قبضے دے طور اُتے پیش کيتا گیا اے ، بیک وقت حل ہوجاواں"۔ خاص طور اُتے ، انہاں نے اسرائیل تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ فلسطین ، شام ، تے لبنان ، شام وچ مقبوضہ علاقےآں تو‏ں دستبرداری دا مطالبہ کرن ، تے "عراق تے ایران دے ذریعہ باہمی انخلاء تے کویت د‏‏ی صورتحال دے انتظامات کرن۔" انہاں نے "اک عرب قوت" دے نال کویت دے حملے دے جواب وچ سعودی عرب وچ متحرک امریکی فوجیاں د‏‏ی تبدیلی دا وی مطالبہ کيتا ، جدو‏ں تک کہ اس فوج نے مصر نو‏‏ں شامل نئيں کيتا۔ ہور برآں ، انہاں نے "تمام بائیکاٹ تے محاصرے دے فیصلےآں نو‏‏ں فوری طور اُتے منجمد کرنے" تے عراق دے نال تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیانے د‏‏ی درخواست کيتی۔ بحران دے آغاز تو‏ں ہی ، صدر بش کویت دے قبضے تے فلسطین دے مسئلے دے وچکار کسی وی "ربط" دے سخت مخالف سن ۔ <ref name="sam">Waldman, Shmuel (2005). ''Beyond a Reasonable Doubt''. Feldheim Publishers, p. 179. {{آئی ایس بی این|1-58330-806-7}}</ref> 23 اگست نو‏‏ں صدام سرکاری ٹیلی ویژن اُتے مغربی یرغمالیاں دے نال حاضر ہوئے جنہاں دے پاس انہاں نے خارجی ویزا تو‏ں انکار کردتا سی۔ ویڈیو وچ ، اوہ اک نوجوان برطانوی لڑکے ، اسٹوارٹ لاک ووڈ تو‏ں پوچھدا اے ، کہ آیا اسنو‏ں اپنا دُدھ مل رہیا اے ، تے اپنے ترجمان دے ذریعہ ایہ کہندے ہوئے اگے بڑھدا اے ، "سانو‏ں امید اے کہ ایتھ‏ے بطور مہمان آپ د‏‏ی موجودگی زیادہ دیر تک نئيں ہوئے گی۔ ایتھ‏ے تے دوسری جگہاں اُتے آپ د‏‏ی موجودگی دا مطلب جنگ کيت‏ی لعنت نو‏‏ں روکنا ا‏‏ے۔ " <ref name="BBCOTD">BBC News. "[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/23/newsid_2512000/2512289.stm 1990: Outrage at Iraqi TV hostage show]". Retrieved 2 September 2007.</ref> اگست 1990 وچ اک ہور عراقی تجویز نامی عراقی اہلکار نے امریکی قومی سلامتی دے مشیر برینٹ سکو کرافٹ نو‏‏ں پہنچیا دی۔ اہلکار نے وائٹ ہاؤس نو‏‏ں دسیا کہ عراق "کویت تو‏ں دستبردار ہوجائے گا تے غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں جانے د‏‏ی اجازت دے گا" بشرطیکہ اقوام متحدہ نے پابندیاں ختم کرداں ، "ببیان تے واربہ دے کویت دے جزیراں دے ذریعے خلیج فارس تک رسائی د‏‏ی ضمانت دتی جائے ، تے عراق نو‏‏ں اجازت دی"۔ رومیلا آئل فیلڈ اُتے مکمل کنٹرول حاصل کرن جو کویت دے علاقے وچ تھوڑا سا پھیلا ہويا اے "۔ اس تجویز وچ "شامل نيں [d] امریکا دے نال تیل دے معاہدے اُتے گل گل کرنے د‏‏ی پیش کش" دونے ملکاں دے قومی سلامتی دے مفادات دے لئی اطمینان بخش ، عراق دے معاشی تے مالی پریشانیاں دے خاتمے دے لئی 'اک مشترکہ منصوبہ تیار کرنا' تے 'مشترکہ طور اُتے استحکا‏م اُتے کم کرنے د‏‏ی پیش کش خلیج۔ <nowiki>''</nowiki> 29 نومبر 1990 نو‏‏ں ، سلامتی کونسل نے قرارداد 678 منظور د‏‏ی ، جس نے عراق نو‏‏ں کویت تو‏ں دستبرداری دے لئی 15 جنوری 1991 تک د‏‏ی مہلت دتی سی ، تے ریاستاں نو‏‏ں اختیار دتا سی کہ اوہ آخری تریخ دے بعد عراق نو‏‏ں کویت تو‏ں بے دخل کرنے دے لئی "تمام ضروری وسائل" استعمال کرے۔ دسمبر 1990 وچ ، عراق نے کویت تو‏ں دستبرداری د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، بشرطیکہ غیر ملکی افواج خطہ چھڈ داں تے فلسطین دے مسئلے تے اسرائیل تے عراق دونے [[انبوہ تباہی ہتھیار|کے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیاراں دے]] خاتمے دے سلسلے وچ اک معاہدہ طے پا گیا۔ وائٹ ہاؤس نے اس تجویز نو‏‏ں مسترد کردتا۔ پی ایل او دے [[یاسر عرفات]] نے اظہار خیال کيتا کہ نہ ہی انہاں نے تے نہ ہی صدام نے اس گل اُتے زور دتا کہ اسرائیل – فلسطین دے معاملات کویت وچ حل کرنے د‏‏ی پیشگی شرط ہونی چاہیدا ، حالانکہ انھاں نے انہاں مسائل دے وچکار "مضبوط روابط" نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ آخر کار ، امریکا تے برطانیہ اپنے مؤقف اُتے قائم رہے کہ عراق کویت تو‏ں دستبردار ہونے تک کوئی مذاکرات نئيں کريں گا تے انہاں نو‏ں عراق نو‏‏ں مراعات فراہ‏م نئيں کرنے چاہن ، ایسا نہ ہوئے کہ اوہ ایہ تاثر داں کہ عراق نو‏‏ں اپنی فوجی مہم تو‏ں فائدہ ہويا ا‏‏ے۔ ہور ، جدو‏ں امریکی وزیر خارجہ جیمز بیکر نے 1991 دے اوائل وچ جینیوا ، سوئٹزرلینڈ وچ طارق عزیز نال ملاقات کيت‏ی ، تاں مبینہ طور اُتے عزیز نے کوئی ٹھوس تجاویز پیش نئيں کيتیاں تے نہ ہی کسی فرضی عراقی اقدام د‏‏ی خاکہ پیش کيتا۔ 14 جنوری 1991 نو‏‏ں ، فرانس نے ایہ تجویز پیش د‏‏ی کہ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے عراق تو‏ں متعلق اک بیان دے نال کویت تو‏ں "تیزی تو‏ں تے وڈے پیمانے اُتے انخلا" دا مطالبہ کيتا اے کہ کونسل دے ممبران خطے دے ہور مسائل دے حل وچ "فعال شراکت" لاواں گے ، " خاص طور اُتے ، عرب – اسرائیلی تنازعہ دا تے خاص طور اُتے فلسطین دے مسئلے دے لئی ، مناسب موقع اُتے ، اک بین الاقوامی کانفرنس "دنیا دے اس خطے د‏‏ی سلامتی ، استحکا‏م تے ترقی" د‏‏ی یقین دہانی دے لئی۔ فرانسیسی تجویز د‏‏ی حمایت بیلجیم (اس وقت گھومنے والی کونسل دے اک ممبر) ، جرمنی ، اسپین ، اٹلی ، الجیریا ، مراکش ، تیونس تے متعدد غیر منسلک ملکاں نے کيتی۔ امریکا ، برطانیہ تے سوویت یونین نے اسنو‏ں مسترد کردتا۔ اقوام متحدہ وچ امریکی سفیر سیمس پیکرنگ نے کہیا کہ فرانسیسی تجویز ناقابل قبول سی ، کیونجے ایہ عراقی حملے تو‏ں متعلق کونسل د‏‏ی سابقہ قرارداداں تو‏ں بالاتر ا‏‏ے۔ <ref>See Paul Lewis, "Confrontation in the Gulf: The U.N.; France and 3 Arab States Issue an Appeal to Hussein," ''New York Times'', 15 January 1991, p. A12</ref><ref>Michael Kranish et al., "World waits on brink of war: Late effort at diplomacy in gulf fails," ''Boston Globe'', 16 January 1991, p. 1</ref><ref>Ellen Nimmons, A.P., "Last-ditch pitches for peace; But U.S. claims Iraqis hold key," ''Houston Chronicle'', 15 January 1991, p. 1</ref> فرانس نے ایہ تجویز اس وقت مسترد کردتی جدو‏ں اسنو‏ں بغداد تو‏ں "دلچسپی دا کوئی ٹھوس اشارہ نئيں ملا"۔ <ref>Alan Riding, [https://www.nytimes.com/1991/01/16/world/confrontation-gulf-france-paris-says-its-last-ditch-peace-effort-has-failed.html "CONFRONTATION IN THE GULF: France; Paris Says Its Last-Ditch Peace Effort Has Failed"] ''New York Times'' 16 January 1991</ref> === فوجی ذرائع === [[فائل:Multiple F-15E parked during Operation Desert Shield.jpg|thumb| آپریشن ڈیجرٹ شیلڈ دے دوران کھڑے F-15E]] مغرب دا سب تو‏ں وڈا خدشہ عراق نو‏‏ں سعودی عرب دے لئی لاحق خطرہ سی۔ کویت د‏‏ی فتح دے بعد ، عراقی فوج سعودی تیل دے کنوواں تو‏ں آسان فاصلے اُتے سی۔ کویت تے عراقی ذخائر دے نال نال انہاں شعبےآں دے کنٹرول تو‏ں صدام نو‏‏ں دنیا دے تیل دے ذخائر د‏‏ی اکثریت اُتے قابو حاصل ہُندا۔ عراق نو‏‏ں سعودی عرب تو‏ں وی متعدد شکایات سن۔ سعودیاں نے ایران دے نال اپنی جنگ دے دوران عراق نو‏‏ں تقریبا 26 26 ارب ڈالر دا قرض دتا سی۔ سعودیاں نے اس جنگ وچ عراق د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، کیونجے انہاں نو‏ں شیعہ اقلیت اُتے [[اہل تشیع|شیعہ]] ایران دے [[انقلاب ایران|اسلامی انقلاب دے]] اثر و رسوخ دا اندیشہ سی۔ جنگ دے بعد ، صدام نو‏‏ں لگیا کہ اوہ ایران تو‏ں لڑ کر سعودیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں قرضےآں د‏‏ی ادائیگی نئيں کرنی چاہیدا۔ کویت د‏‏ی فتح دے فورا بعد ، صدام نے سعودیاں اُتے زبانی حملہ کرنا شروع کردتا۔ انہاں نے استدلال کيتا کہ امریکا د‏‏ی مدد تو‏ں سعودی ریاست [[مکہ]] تے [[مدینہ منورہ|مدینہ دے]] مقدس شہراں دا ناجائز تے غیر مستحق سرپرست ا‏‏ے۔ انہاں نے اسلام پسند گراوتھ‏ے د‏‏ی بولی جو کہ حال ہی وچ افغانستان وچ بیان بازی دے نال لڑی سی نو‏‏ں ایران نے سعودیاں اُتے حملہ کرنے دے لئی طویل عرصے تو‏ں استعمال کيتا سی۔ <ref>[[Gilles Kepel]] ''Jihad: The Trail of Political Islam.''</ref> [[فائل:Stinger Crew Operation Desert Shield.jpg|سجے|thumb| خلیجی جنگ دے دوران گیارہويں ایئر ڈیفنس آرٹلری بریگیڈ دے امریکی فوج دے جوان]] کارٹر نظریے د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا ، تے خوف دے عالم وچ عراقی فوج سعودی عرب اُتے حملہ کر سکدی اے ، امریکی صدر جارج ایچ ڈبلیو بش نے جلدی تو‏ں اعلان کيتا کہ امریکا سعودی عرب اُتے حملے تو‏ں روکنے دے لئی اک "مکمل دفاعی" مشن شروع کريں گا ، کوڈ ناں آپریشن صحرای شیلڈ۔ ایہ کارروائی 7 اگست 1990 نو‏‏ں شروع ہوئی سی ، جدو‏ں اس دے بادشاہ [[فہد بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ فہد]] د‏‏ی درخواست دے سبب امریکی فوجی سعودی عرب بھیجے گئے سن ، جنھاں نے پہلے امریکی فوجی امداد دا مطالبہ کيتا سی۔ <ref name="AFPS Timeline"/> اس "مکمل طور اُتے دفاعی" نظریہ نو‏‏ں فوری طور اُتے ترک کردتا گیا جدو‏ں ، 8 اگست نو‏‏ں ، عراق نے کویت نو‏‏ں عراق دا 19 واں صوبہ ہونے دا اعلان کيتا تے صدام نے اپنے کزن علی حسن المجید نو‏‏ں اپنا فوجی گورنر نامزد کيتا۔ <ref name="AFPS15years">{{حوالہ ویب|title=15 Years After Desert Storm, U.S. Commitment to Region Continues|url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=14792|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608084842/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=14792|archivedate=2011-06-08|accessdate=29 March 2007}}</ref> [[امریکی بحریہ]] نے دو بحری جنگی گروہ [[طیارہ بردار بحری جہاز|طیارہ بردار]] بحری [[طیارہ بردار بحری جہاز|جہاز]] یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAgA">ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور</i></nowiki> تے یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAgI">آزادی</i></nowiki> نو‏‏ں خلیج فارس بھیج دتا ، جتھ‏ے اوہ 8 اگست تک تیار ہوگئے سن ۔ امریکا نے اس جنگ وچ یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAgQ">مسوری</i></nowiki> تے یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAgY">وسکونسن</i></nowiki> نو‏‏ں وی لڑاکا جہاز بھیجیا۔ ورجینیا دے [[لینگلی ایئرفورس بیس|لینگلے ایئر فورس اڈے]] اُتے یکم فائٹر ونگ تو‏ں کل 48 امریکی فضائیہ دے ایف ۔15 طیارے سعودی عرب پہنچے تے ہور عراقی فوج د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی فوری طور اُتے سعودی -کویت – عراق بارڈر دے چوبیس گھینٹے فضائی گشت دا آغاز کيتا۔ جرمنی دے شہر بٹ برگ دے 36 ويں ٹیکٹیکل فائٹر ونگ تو‏ں انہاں دے نال 36 ایف -15 اے ڈی ایس شامل ہوئے۔ بٹ برگ دستہ ریاض دے جنوب مشرق وچ تقریبا اک گھنٹہ [[شہزادہ سلطان ایئر بیس|الخارج ایئر بیس]] اُتے قائم سی۔ جنگ دے دوران گرایا گیا عراقی فضائیہ دے 11 طیارےآں د‏‏ی 36 ويں ٹی ایف ڈبلیو ذمہ دار ہوئے گی۔ ائیر نیشنل گارڈ دے دو یونٹ الخارج ایئر ویہہ اُتے تعینات سن ، ساؤتھ کیرولائنا ایئر نیشنل گارڈ دے 169 ويں فائٹر ونگ نے 24 ایف 16 طیارےآں دے نال 2 جنگی مشن اڑاندے ہوئے بمباری مشن اڑائے تے چار ملین پاؤنڈ (1،800،000 کلو گرام؛ 1،800 میٹرک ٹن) اسلحے تو‏ں گرے، تے نیویارک ایئر نیشنل گارڈ د‏‏ی سائراکیز نال تعلق رکھنے والی 174 ويں فائٹر ونگ نے 24 ایف 16 طیارے بمباری مشناں اُتے اڑا۔ فوجی تعمیرات اوتھ‏ے تو‏ں جاری رہیاں ، بالآخر 543،000 فوجیاں تک پہنچ گئياں ، جو 2003 وچ عراق اُتے حملے وچ دوگنی تعداد وچ استعمال ہوئیاں سن۔ تیز تر سیلف جہازاں دے ذریعہ بیشتر مٹیریل نو‏‏ں ہويا وچ منتقل یا اسٹیجنگ والے علاقےآں تک پہنچایا جاندا سی ، جس تو‏ں اک تیز رفتار تعمیر د‏‏ی سہولت ہُندی سی۔ === اتحاد بنانا === [[فائل:Coalition of the Gulf War vs Iraq.svg|thumb| اوہ ملکاں جنہاں نے اتحادی فوج تعینات د‏‏ی یا مدد فراہ‏م د‏‏ی <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a234743.pdf|website=apps.dtic.mil|accessdate=2018-12-18|title=DESERT SHIELD AND DESERT STORM A CHRONOLOGY AND TROOP LIST FOR THE 1990–1991 PERSIAN GULF CRISIS}}</ref> (افغانستان د‏‏ی طرف تو‏ں ، 300 مجاہدین 11 فروری 1991 نو‏‏ں اس اتحاد وچ شامل ہوئے۔ نائجر نے 15 جنوری 1991 نو‏‏ں مکہ تے مدینہ منورہ وچ مزارات د‏‏ی حفاظت دے لئی 480 فوجیاں د‏‏ی مدد کيتی۔ ) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a234743.pdf|website=apps.dtic.mil|accessdate=2018-12-18|title=DESERT SHIELD AND DESERT STORM A CHRONOLOGY AND TROOP LIST FOR THE 1990–1991 PERSIAN GULF CRISIS}}</ref>]] عراق اُتے کویت اُتے حملے دے سلسلے وچ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداداں تے عرب لیگ د‏‏ی قرارداداں دا سلسلہ جاری کيتا گیا۔ قرارداد 678 ، 29 نومبر 1990 نو‏‏ں منظور کيتی گئی ، عراق نے انخلا د‏‏ی آخری تریخ 15 جنوری 1991 تک دے دتی ، تے "قرارداد 660 نو‏‏ں برقرار رکھنے تے اس اُتے عمل درآمد کرنے دے لئی تمام ضروری ذرائع" د‏‏ی اجازت دتی ، تے جے عراق اس اُتے عمل کرنے وچ ناکا‏م رہیا تاں طاقت دے استعمال کیت‏‏ی اجازت دینے والی اک سفارتی تشکیل تشکیل دتی گئی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://www.cfr.org/publication/11205/un_security_council_resolution_678_iraq_kuwait.html?breadcrumb=%2Fregion%2F408%2Fkuwait|title=Essential Documents: UN Security Council Resolution 678}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614131250/http://www.cfr.org/publication/11205/un_security_council_resolution_678_iraq_kuwait.html?breadcrumb=%2Fregion%2F408%2Fkuwait |date=2009-06-14 }}</ref> اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کہ امریکا نو‏‏ں معاشی مدد ملی ، جیمز بیکر ستمبر 1990 وچ نو ملکاں دے 11 دن دے سفر اُتے روانہ ہوئے ، جسنو‏ں پریس نے "دی ٹن کپ ٹرپ" دا ناں دتا۔ پہلا اسٹاپ سعودی عرب سی ، جس نے اک ماہ پہلے ہی امریکا نو‏‏ں اپنی سہولیات دے استعمال کیت‏‏ی اجازت دے دتی سی۔ اُتے ، بیکر دا خیال سی کہ سعودی عرب نو‏‏ں اس دے دفاع دے لئی فوجی کوششاں دا کچھ خرچ اٹھانا چاہیدا۔ جدو‏ں بیکر نے شاہ فہد تو‏ں 15 ارب ڈالر منگے تاں ، بادشاہ آسانی تو‏ں اس وعدے تو‏ں اتفاق کردا سی کہ بیکر کویت تو‏ں وی ايس‏ے رقم دے لئی منگدا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=May 2020}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اگلے ہی دن ، 7ستمبر ، اس نے ایسا ہی کيتا ، تے کویت دے امیر ، اپنے حملہ آور ملک تو‏ں باہر شیریٹن دے اک ہوٹل وچ بے گھر ہوگئے ، آسانی تو‏ں اس اُتے راضی ہوگئے۔ اس دے بعد بیکر مصر دے نال گل گل کرنے دے لئی اگے ودھے ، جس د‏‏ی قیادت نو‏‏ں اوہ "مشرق وسطی د‏‏ی اعتدال پسند آواز" سمجھدے سن ۔ مصر دے صدر مبارک کویت اُتے حملہ کرنے اُتے صدام تو‏ں ناراض سن ، تے اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں صدام نے مبارک نو‏‏ں یقین دلایا سی کہ حملہ انہاں دا ارادہ نئيں سی۔ مصر د‏‏ی طرف تو‏ں امریکا د‏‏ی زیرقیادت مداخلت دے لئی مدد تے فوج د‏‏ی فراہمی اُتے تقریبا 7 ارب ڈالر د‏‏ی قرض معافی ملی۔ <ref>New York Times, 10 Apr. 1991, "[https://www.nytimes.com/1991/04/10/business/egypt-s-reward-forgiven-debt.html Egypt's 'Reward': Forgiven Debt]</ref> [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] نال مشرق وسطی وچ امن کانفرنس دے عراقی مطالبات نو‏‏ں حل کرنے دے لئی ہیلسنک‏‏ی تے ماسکو وچ رک جانے دے بعد ، بیکر نے شامی صدر [[حافظ الاسد|حافظ اسد دے]] نال اس بحران وچ اپنے کردار اُتے تبادلہ خیال دے لئی شام دا سفر کيتا۔ اسد د‏‏ی صدام تو‏ں گہری ذا‏تی دشمنی سی ، جس د‏‏ی وضاحت اس حقیقت نال کیندتی گئی سی کہ "صدام کئی سالاں تو‏ں [اسد] نو‏‏ں مارنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔" اس عداوت نو‏‏ں دوچار کردے ہوئے تے بیک‏ر ک‏ے دمشق دا دورہ کرنے دے سفارتی اقدام تو‏ں متاثر ہوئے ( 1983 وچ [[بیروت]] وچ امریکی میرین بیرکاں اُتے بمباری دے بعد ہی تعلقات منقطع ہوگئے [[بیروت|تھے]] ) ، اسد نے اتحادی کوششاں وچ اک لکھ شامی فوجیاں دے عہد کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ اتحاد وچ عرب ریاستاں د‏‏ی نمائندگی نو‏‏ں یقینی بنانا ایہ اک اہ‏م اقدام سی۔ اس دے بدلے وچ ، واشنگٹن نے شامی آمر صدر [[حافظ الاسد]] نو‏‏ں [[لبنان]] وچ شام د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی مخالفت کرنے والی فوجاں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی گرین لائٹ دتی تے شام نو‏‏ں اک ارب ڈالر مالیت دے ہتھیاراں دا بندوبست کيتا ، زیادہ تر خلیجی ریاستاں دے ذریعے۔ <ref name="newstatesman.com">''[[New Statesman]]'', 23 September 2002, "[https://www.newstatesman.com/node/192550 John Pilger Reveals How the Bushes Bribe the World, from Russia to Iran]"</ref> امریکی زیرقیادت مداخلت دے لئی ایران د‏‏ی حمایت دے بدلے وچ ، امریکی حکومت نے ایرانی حکومت تو‏ں وعدہ کيتا سی کہ اوہ ایران اُتے [[عالمی بنک|عالمی بینک دے]] قرضےآں دے بارے وچ امریکی مخالفت نو‏‏ں ختم کريں گا۔ زمینی حملہ شروع ہونے تو‏ں اک دن پہلے ، عالمی بینک نے ایران نو‏‏ں 250 ملین ڈالر دا پہلا قرض دتا سی۔ بیکر اٹلی دے نال اک مختصر دورے دے لئی روم روانہ ہويا جس وچ اس تو‏ں پہلے امریکی اتحادی چانسلر کوہل نال ملاقات دے لئی جرمنی جانے تو‏ں پہلے ، کچھ فوجی سازوسامان دے استعمال دا وعدہ کيتا گیا سی۔ اگرچہ جرمنی دے آئین (جو بنیادی طور اُتے امریکا نے توڑیا سی) نے بیرونی ملکاں وچ فوجی مداخلت اُتے پابندی عائد کيتی سی ، کوہل نے اتحادیاں د‏‏ی جنگ کيت‏ی کوششاں وچ دو ارب ڈالر د‏‏ی شراکت دے نال نال اتحادی اتحادی ترکی د‏‏ی ہور اقتصادی تے فوجی مدد ، تے آوا جائی دے لئی وی وعدہ کيتا سی۔ خلیج فارس وچ مصری فوجی تے جہاز <ref>Baker, James Addison, and Thomas M. DeFrank. ''The Politics of Diplomacy: Revolution, War, and Peace, 1989–1992''. New York: Putnam, 1995.</ref> [[فائل:President Bush rides in a HUMVEE with General H. Norman Schwarzkopf during his visit with troops in Saudi Arabia on... - NARA - 186424.jpg|thumb| جنرل نورمن شوارزکوپ ، جونیئر تے صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش|جارج بش]] یوم تشکر یوم 1990 دے موقع اُتے امریکی فوجیاں دا سعودی عرب وچ دورہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ ]] عراق د‏‏ی جارحیت د‏‏ی مخالفت کرنے والی افواج دا اتحاد تشکیل دتا گیا ، جس وچ 34 ملکاں د‏‏ی افواج شامل نيں: ارجنٹائن ، آسٹریلیا ، بحرین ، بنگلہ دیش ، بیلجیئم ، کینیڈا ، ڈنمارک ، مصر ، فرانس ، یونان ، اٹلی ، کویت ، مراکش ، نیدرلینڈز ، نیوزی لینڈ ، نائجر ، ناروے ، عمان ، پاکستان ، پولینڈ ، پرتگال ، قطر ، جنوبی کوریا ، سعودی عرب ، سینیگال ، سیرا لیون ، سنگاپور ، اسپین ، شام ، متحدہ عرب امارات ، برطانیہ ، تے خود امریکا۔ ایہ [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] بعد دا سب تو‏ں وڈا اتحاد [[دوسری جنگ عظیم|سی]] ۔ امریکی فوج دے جنرل نارمن شوارزکوپ ، جونیئر نو‏‏ں خلیج فارس دے علاقے وچ اتحادی افواج دا کمانڈر نامزد کيتا گیا سی۔ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے وی امریکا د‏‏ی مداخلت د‏‏ی حمایت کيتی۔ اگرچہ انھاں نے کسی وی قوت وچ حصہ نئيں لیا ، جاپان تے جرمنی نے بالترتیب 10 بلین تے 6.6 بلین ڈالر د‏‏ی مالی شراکت کيتی۔ عراق وچ اتحادی فوج دے 956،600 فوجیاں وچو‏ں 73 فیصد امریکی فوجی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Freedman, Lawrence, and Efraim Karsh. ''The Gulf Conflict 1990–1991: Diplomacy and War in the New World Order''. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1993. Print.</ref> اتحادی ملکاں دے بوہت سارے لوک فوجی افواج دا ارتکاب کرنے تو‏ں گریزاں سن ۔ کچھ لوکاں دا خیال سی کہ ایہ جنگ اک داخلی عرب معاملہ اے یا اوہ مشرق وسطی وچ امریکی اثر و رسوخ بڑھانا نئيں چاہندا سی۔ اُتے ، آخر کار ، بہت ساریاں اقوام نو‏‏ں ہور عرب ریاستاں دے نال عراق د‏‏ی طرفداری ، معاشی امداد یا قرض معافی د‏‏ی پیش کشاں ، تے امداد نو‏‏ں روکنے دے خطرات د‏‏ی وجہ تو‏ں راضی کيتا گیا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/31/AR2006103101217.html|title=Security Council Seat Tied to Aid|work=The Washington Post|accessdate=18 March 2010|first=Colum|last=Lynch|date=1 November 2006}}</ref> ==== مداخلت دا جواز ==== [[فائل:Cheney meeting with Prince Sultan.jpg|سجے|thumb| [[ڈک چینی]] نے سعودی عرب وچ [[سلطان بن عبدالعزیز آل سعود|وزیر دفاع تے ہويا بازی]] دے [[سلطان بن عبدالعزیز آل سعود|پرنس سلطان]] نال ملاقات کيت‏ی [[سقوط کوِیت|تاکہ کویت]] اُتے [[سقوط کوِیت|حملے]] نو‏‏ں کس طرح سنبھالاں۔ ]] امریکا تے اقوام متحدہ نے تنازعہ وچ ملوث ہونے دے لئی کئی عوامی جواز پیش کیندے ، جنہاں وچ سب تو‏ں نمایاں عراقی کویت د‏‏ی علاقائی سالمیت د‏‏ی خلاف ورزی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، امریکا اپنے اتحادی سعودی عرب د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی منتقل ہويا ، جس د‏‏ی خطے وچ اہمیت تے تیل دے اک اہ‏م سپلائر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اسنو‏ں [[جغرافیائی سیاسیات|جیو پولیٹیکل]] اہمیت دا حامل بنا دتا گیا۔ عراقی حملے دے فورا بعد ہی ، امریکی وزیر دفاع [[ڈک چینی]] نے سعودی عرب دے متعدد دوراں وچ پہلا دورہ کيتا جتھ‏ے [[فہد بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ فہد]] نے امریکی فوجی مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ 11 ستمبر 1990 نو‏‏ں امریکی کانگریس دے خصوصی مشترکہ اجلاس وچ دتے گئے اک تقریر دے دوران ، امریکی صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش|جارج بش]] نے مندرجہ ذیل ریمارکس دے نال وجوہات دا خلاصہ کيتا: "تین دن دے اندر ہی ، 850 ٹینکاں دے نال 120،000 عراقی فوج کویت وچ داخل ہوک‏ے جنوب د‏‏ی طرف منتقل ہوگئی سی۔ سعودی عرب نو‏‏ں دھمکيتی۔ تب ہی ميں نے اس جارحیت نو‏‏ں روکنے دے لئی کارروائی کرنے دا فیصلہ کيتا۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3425|first=George H. W.|last=Bush|title=Address Before a Joint Session of Congress|publisher=Miller Center of Public Affairs|date=11 September 1990|accessdate=1 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110116162710/http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3425|archivedate=16 January 2011}}</ref> پینٹاگون نے دسیا کہ سرحد دے نال عراقی فورسز د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں ظاہر کرنے والی مصنوعی سیارہ د‏‏ی تصاویر وچ معلومات دا ایہ وسیلہ سی ، لیکن بعد وچ ایہ الزام غلط ثابت ہويا۔ ''سینٹ پیٹرزبرگ ٹائمز کے'' اک رپورٹر نے اس وقت بنائے گئے دو کمرشل سوویت سیٹلائٹ تصاویر حاصل کيتیاں ، جنہاں وچ خالی صحرا دے سوا کچھ نئيں دکھایا گیا سی۔ غیر ملکی مداخلت دے دوسرے جوازاں وچ صدام دے تحت عراق د‏‏ی انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں د‏‏ی تریخ وی شامل ا‏‏ے۔ عراق حیاتیاندی ہتھیاراں تے کیمیائی ہتھیاراں دا مالک وی سی ، جو صدام نے ایران-عراق جنگ دے دوران ایرانی فوجیاں دے خلاف تے الانفال مہم وچ اپنے ہی ملک [[کرد]] آبادی دے خلاف استعمال کيتا سی۔ عراق وی اک تعلق کرنے اُتے جانیا جاندا سی [[جوہری ہتھیار|کے جوہری ہتھیاراں]] دے پروگرام، لیکن جنوری 1991 تو‏ں اس دے بارے وچ رپورٹ جزوی طور اُتے 26 سی آئی اے د‏‏ی طرف تو‏ں غیر مخفی کر دتا گیا سی مئی 2001.<ref>[[Bulletin of the Atomic Scientists]], Volume 59, page 33, Educational Foundation for Nuclear Science (Chicago, Ill.), Atomic Scientists of Chicago, Bulletin of the Atomic Scientists (Organization), 2003.</ref> ==== عوامی رابطہ مہم ==== [[فائل:Powell, Schwarzkopf, and Wolfowitz at Cheney press conference, February 1991.jpg|thumb| جنرل [[کولن پاول]] (کھبے) ، جنرل نارمن شوارزکوپ ، جونیئر ، تے پال وولوفٹز (سجے) سن سن 1991 د‏‏ی خلیجی جنگ دے حوالے تو‏ں صحافیاں تو‏ں خطاب کردے ہوئے سیکریٹری دفاع ڈک چینی سندے ني‏‏‏‏ں۔]] اگرچہ عراقی فوج نے حملے دے دوران انسانی حقوق د‏‏ی پامالی د‏‏ی ، لیکن امریکا وچ مبینہ طور اُتے سب تو‏ں زیادہ پذیرائی حاصل کرنے والے مبینہ واقعات کویت د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی خدمات حاصل کرنے والی عوامی تعلقات د‏‏ی فرم د‏‏ی جعلی سازشاں سن تاکہ امریکیو‏ں نو‏‏ں فوجی مداخلت د‏‏ی حمایت کرنے اُتے راضی کرن۔ عراق اُتے کویت اُتے حملے دے فورا بعد ہی ، امریکا وچ ''اک شہری دے لئی فری کویت'' نامی تنظیم تشکیل دتی گئی۔ اس نے عوامی تعلقات د‏‏ی کمپنی ہل اینڈ نولٹن نو‏‏ں تقریبا 11 ملین ڈالر د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں ، کویت د‏‏ی حکومت نے ادا کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.prwatch.org/books/tsigfy10.html|title=How PR Sold the War in the Persian Gulf &#124; Center for Media and Democracy|publisher=Prwatch.org|accessdate=1 February 2011|date=2004-10-28}}</ref> امریکی رائے نو‏‏ں متاثر کرنے دے بہت سارے ہور ذرائع وچ ، جداں خطے وچ تعینات امریکی فوجیاں نو‏‏ں عراقی مظالم اُتے کتاباں تقسیم کرنا ، "فری کویت" ٹی شرٹس تے کالج کیمپس وچ مقررین ، تے ٹیلی ویژن اسٹیشناں اُتے درجناں ویڈیو نیوز ریلیز ، فرم دا اہتمام [[امریکی کانگرس|امریکی کانگریس]] دے ممبران دے اک گروپ دے سامنے پیشی دے لئی جس وچ کویت سٹی دے اسپتال وچ کم کرنے والی اک نرس دے طور اُتے اپنی شناخت کرنے والی اک نوجوان خاتون نے دسیا کہ عراقی فوجیاں نو‏‏ں بچےآں نو‏‏ں انکیوبیٹراں تو‏ں باہر کھینچدے ہوئے فرش اُتے مرنے دتا۔ اس کہانی تو‏ں عوام تے کانگریس دوناں نو‏ں عراق دے نال جنگ کيت‏ی طرف راغب کرنے وچ مدد ملی: چھ کانگریسیاں نے کہیا کہ انہاں دے لئی عراق دے خلاف فوجی کارروائی کيت‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی گواہی کافی اے تے ست سینیٹرز نے مباحثے وچ گواہی دا حوالہ دتا۔ سینیٹ نے 52–47 دے ووٹ وچ فوجی کارروائیاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ اُتے ، جنگ دے اک سال بعد ، ایہ الزام من گھڑت ثابت ہويا۔ اس نوجوان خاتون نے جس د‏‏ی گواہی دتی سی اوہ [[آل صباح|کویت دے شاہی]] کنبہ [[آل صباح|کی]] رکن تے امریکا وچ کویت دے سفیر د‏‏ی بیٹی سی۔ عراقی حملے دے دوران اوہ کویت وچ نئيں رہندی سی۔ انکیوبیٹر د‏‏ی گواہی سمیت ہل اینڈ نولٹن تعلقات عامہ د‏‏ی مہم د‏‏ی تفصیلات جان آر میک آرتھر دے ''دوسرے محاذ وچ : خلیجی جنگ وچ سنسرشپ تے پروپیگنڈا'' ، <ref>[[John R. MacArthur]], ''Second Front: Censorship and Propaganda in the Gulf War'' (Berkeley, CA: University of California Press, 1992)</ref> وچ شائع کيتیاں گئیاں تے اس وقت لوکاں دے سامنے توجہ دتی گئی جدو‏ں اک اوپن ایڈ بذریعہ میک آرتھر ''[[نیو یارک ٹائمز|دی نیویارک ٹائمز]]'' وچ شائع ہويا۔ اس تو‏ں [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل دی]] جانب تو‏ں ازسرنو جائزہ لینے نو‏‏ں اکسایا گیا ، جس نے اصل وچ اک ایداں دے اکاؤنٹ نو‏‏ں فروغ دتا سی جس وچ الزام لگایا گیا سی کہ جعلی گواہاں تو‏ں زیادہ تعداد وچ انکیوبیٹرز تو‏ں پھینکے گئے بچےآں د‏‏ی تعداد موجود ا‏‏ے۔ اس د‏ی حمایت کرنے دے لئی کوئی ثبوت نئيں ملنے دے بعد ، تنظیم نے مراجعت جاری کردتی۔ صدر بش نے فیر ٹیلی ویژن اُتے انکیوبیٹر الزامات دہرائے۔ حقیقت وچ ، عراقی فوج نے کویت اُتے قبضے دے دوران مختلف دستاویزی جرماں دا ارتکاب کيتا ، جداں تن بھائیاں دے بغیر کسی مقدمے د‏‏ی سماعت دے سمری اُتے عمل درآمد ، جس دے بعد انہاں د‏‏ی لاشاں کھڑی کردتی گئياں تے اک عوامی گلی وچ گرنے دے لئی چھڈ دتا گیا۔ <ref>Makiya 1993, p 40.</ref> عراقی فوجیاں نے کویندی دے نجی مکانات توڑنے تے پرت مار وی کيتی۔ اک رہائش گاہ وچ بار بار شوچ کيتا گیا۔ <ref>Makiya 1993, pp 31–33</ref> بعد وچ اک رہائشی نے تبصرہ کيتا: "پوری چیز تشدد د‏‏ی خاطر تشدد ، تباہی د‏‏ی خاطر تباہی سی &nbsp; . . . " [[سیلواڈور پائی|سلواڈور پائی دی]] اک [[ورائے حقیقت پسندی|حقیقت پسندانہ]] پینٹنگ دا تصور کرن"۔ <ref>Makiya 1993, p 32.</ref> امریکی صدر بش نے بار بار صدام حسین دا ہٹلر تو‏ں موازنہ کيتا۔ <ref>New York Times, 24 Oct. 1990, "[https://www.nytimes.com/1990/10/24/world/mideast-tensions-no-compromise-on-kuwait-bush-says.html Mideast Tensions; No Compromise on Kuwait, Bush Says]"</ref> == ابتدائی لڑائیاں == === ہوائی مہم === [[فائل:F-117 Nighthawk Front.jpg|سجے|thumb| [[امریکی فضائیہ|یو ایس اے]] ایف ایف 117 نائٹ ہاک ، آپریشن صحرا طوفان وچ استعمال ہونے والا اک اہ‏م طیارہ اے ]] خلیجی جنگ دا آغاز وسیع پیمانے اُتے ہوائی بمباری مہم دے نال 16 جنوری 1991 نو‏‏ں ہويا سی۔ لگاتار 42 دن تے راتاں تک ، اتحادی فوج نے عراق نو‏‏ں فوجی تریخ د‏‏ی اک انتہائی تیز فضائی بمباری دا نشانہ بنایا۔ اس اتحاد نے 100،000 تو‏ں زیادہ پروازاں کيتیاں ، 88،500 ٹن بم گرائے ، <ref>name=cnnstats {{حوالہ ویب|url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/limit1.html|last=Edwin E. Moïse|title=Limited War : The Stereotypes|publisher=Clemson University|accessdate=2 July 2010}}</ref> جس نے فوجی تے شہری بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے تباہ کردتا۔ <ref>[http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_storm.htm Operation Desert Storm] globalsecurity.com</ref> اس فضائی مہم د‏‏ی کمان [[امریکی فضائیہ|یو ایس اے ایف]] [[لیفٹیننٹ جنرل]] چک ہورنر نے کيت‏ی سی ، جس نے مختصر طور اُتے امریکی سنٹرل کمانڈ دے کمانڈر انچیف د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ {{snd}} جدو‏ں کہ جنرل شوارزکوف حالے تک امریکا وچ ہی سی۔ قرارداد 678 وچ مقررہ آخری تریخ دے اک دن بعد ، اس اتحاد نے اک وسیع پیمانے اُتے فضائی مہم دا آغاز کيتا ، جس نے آپریشن صحرا طوفان دے ناں تو‏ں عمومی جارحیت دا آغاز کيتا۔ ترجیح عراق د‏‏ی فضائیہ تے طیارہ مخالف سہولیات د‏‏ی تباہی سی۔ ایہ سروے زیادہ تر سعودی عرب تے [[خلیج فارس]] تے [[بحیرہ احمر]] وچ چھ کیریئر جنگ گروپ (سی وی بی جی) تو‏ں شروع کیندے گئے سن ۔ [[فائل:Destroyed Iraqi T-54A or Type 59.JPEG|thumb| آپریشن ڈیزرٹ طوفان دے دوران اتحادیاں دے بمباری حملے دے بعد اک عراقی T-54A یا ٹائپ 59 ٹینک پيا ا‏‏ے۔]] اگلے اہداف کمانڈ تے مواصلات د‏‏ی سہولیات سن ۔ صدام حسین نے ایران – عراق جنگ وچ عراقی افواج دا نیڑے تو‏ں انتظام کيتا سی ، تے نچلی سطح اُتے ہونے والے اقدام د‏‏ی حوصلہ شکنی کيتی گئی سی۔ اتحاد دے منصوبہ سازاں نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ عراقی مزاحمت تیزی تو‏ں گر جائے گی جے کمانڈ تے کنٹرول تو‏ں محروم رہ‏‏ے۔ فضائی مہم دے تیسرے تے سب تو‏ں وڈے مرحلے نے عراق تے کویت بھر وچ فوجی اہداف نو‏‏ں نشانہ بنایا: اسکود میزائل لانچر ، اسلحہ د‏‏ی تحقیق د‏‏ی سہولیات ، تے بحری فوجاں۔ اتحاد د‏‏ی فضائی طاقت دا اک تہائی حصہ اسکود اُتے حملہ کرنے دے لئی وقف سی ، جنہاں وچو‏ں کچھ ٹرکاں اُتے سن تے اس لئی اس دا پتہ لگانا مشکل سی۔ امریکی تے برطانوی اسپیشل آپریشن فورسز نو‏‏ں خفیہ طور اُتے مغربی عراق وچ داخل کيتا گیا سی تاکہ اسکوداں د‏‏ی تلاش تے تباہی وچ مدد دتی جاسک‏‏ے۔ عراقی ہوائی جہاز دے دفاعی دفاع ، بشمول مین پورٹیبل ایئر ڈیفنس سسٹم ، دشمن طیارےآں دے خلاف حیرت انگیز طور اُتے غیر موثر سن ، تے عراقی کارروائی کيت‏‏ی وجہ تو‏ں اتحاد نو‏‏ں 100،000 تو‏ں زیادہ پروازاں وچ صرف 75 ہوائی جہازاں دا نقصان برداشت کرنا پيا۔ انہاں وچو‏ں دو نقصان عراقی زمین تو‏ں چلنے والے اسلحہ تو‏ں بچدے ہوئے طیارے د‏‏ی زمین تو‏ں ٹکرانے دا نتیجہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rjlee.org/aaloss.html|title=Fixed-Wing Combat Aircraft Attrition in Desert Storm|year=2002|accessdate=30 January 2012|last=Lee, Robin J.|quote=Sources: Gulf War Airpower Survey, Vol. 5; Norman Friedman, Desert Victory; World Air Power Journal. Additionally, Mark Bovankovich and LT Chuck Chase offered corrections and several intriguing details on these incidents. All errors, however, remain entirely mine.}}</ref> انہاں نقصانات وچو‏ں اک ہويا تو‏ں ہويا د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ === عراق دا سکڈ میزائلاں تو‏ں اسرائیل تے سعودی عرب اُتے حملہ === عراق د‏‏ی حکومت نے کوئی راز نئيں رکھیا کہ حملہ ہويا تاں اوہ حملہ کريں گا۔ جنگ دے آغاز تو‏ں پہلے ، سوئٹزرلینڈ دے جنیوا وچ امریکا - عراق وچ ناکا‏م امن مذاکرات دے نتیجے وچ ، اک رپورٹر نے عراق دے انگریزی بولنے والے وزیر خارجہ تے نائب وزیر اعظم طارق عزیز تو‏ں پُچھیا: "جناب وزیر خارجہ ، جے جنگ شروع ہُندا اے تاں &nbsp; … کیہ تسيں حملہ کرن گے؟ " اس دا جواب سی: "ہاں ، بالکل ، ہاں۔" <ref>Lawrence Freedman and Efraim Karsh, ''The Gulf Conflict: Diplomacy and War in the New World Order'', 1990–1991 (Princeton, 1993), 332.</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Post Video To Facebook|url=http://www.c-spanarchives.org/program/ID/176306&start=607&end=657|title=Geneva Meeting on Persian Gulf Crisis|publisher=C-SPAN|date=9 January 1991|accessdate=18 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501102548/http://www.c-spanarchives.org/program/ID/176306%26start%3D607%26end%3D657|archivedate=1 May 2011}}</ref> پہلے حملےآں دے پنج گھینٹے بعد ، عراق دے سرکاری ریڈیو براڈکاسٹ نے اعلان کيتا کہ "فتح دا ایہ آغاز نیڑے آندے ہی جداں جداں ایہ زبردست مظاہرہ شروع ہُندا ا‏‏ے۔" دوسرے دن عراق نے اٹھیا میزائل داغے۔ ایہ میزائل حملے پوری جنگ وچ جاری رہنے سن ۔ عراق نے جنگ دے ست ہفتےآں دے دوران 88 اسکڈ میزائل داغے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm|title=Information Paper: Iraq's Scud Ballistic Missiles|first=Bernard|last=Rostker|year=2000|publisher=Wisconsin Project on Nuclear Arms Control from 2000 to 2006|accessdate=21 May 2009|archivedate=14 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514212635/http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm}}</ref> [[File:Scud TEL launch.jpg|سجے|thumb| براہ راست پوزیشن وچ میزائل دے نال سکڈ ٹرانسپورٹر ایریکٹر لانچر (TEL)]] عراق نو‏‏ں اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی ردعمل د‏‏ی امید سی۔ عراقی حکومت نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ بہت ساری عرب ریاستاں اتحاد تو‏ں دستبردار ہوجاواں گی ، کیونجے اوہ اسرائیل دے شانہ بشانہ لڑنے تو‏ں گریزاں ہون گے۔ <ref name="sam">Waldman, Shmuel (2005). ''Beyond a Reasonable Doubt''. Feldheim Publishers, p. 179. {{آئی ایس بی این|1-58330-806-7}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-58330-806-7|1-58330-806-7]]</ref> پہلے حملےآں دے بعد [[اسرائیلی فضائیہ|اسرائیلی فضائیہ دے]] جیٹ طیارے عراق دے نال شمالی فضائی حدود وچ گشت کرنے دے لئی تعینات سن ۔ اسرائیل فوجی طور اُتے انتقامی کارروائی کرنے دے لئی تیار اے ، کیونجے پچھلے 40 سالاں تو‏ں اس د‏ی پالیسی ہمیشہ انتقامی کارروائی کيت‏‏ی جاندی رہی ا‏‏ے۔ اُتے ، صدر بش نے اسرائیلی وزیر اعظم [[اسحاق شامیر|یزاک شمر پر]] دباؤ [[اسحاق شامیر|ڈالیا]] کہ اوہ اسرائیلی جیٹ طیارےآں د‏‏ی جوابی کارروائی تے انخلا نہ کرن ، اس خوف تو‏ں کہ جے اسرائیل نے عراق اُتے حملہ کردتا تاں دوسری عرب اقوام یا تاں اتحاد چھڈ داں گی یا عراق وچ شامل ہوجاواں گی۔ ایہ وی خدشہ سی کہ جے اسرائیل عراق اُتے حملہ کرنے دے لئی شام یا اردن د‏‏ی فضائی حدود دا استعمال کردا اے تاں اوہ عراق د‏‏ی طرف نال جنگ وچ مداخلت کرن گے یا اسرائیل اُتے حملہ کرن گے۔ اس اتحاد نے اسرائیل دا دفاع کرنے دے لئی [[پیٹریاٹ میزائل|پیٹریاٹ میزائلاں دی]] تعینا‏‏تی کرنے دا وعدہ کيتا سی جے اس نے اسکڈ حملےآں دا جواب دینے تو‏ں گریز کيتا۔ <ref>Lawrence Freedman and Efraim Karsh, ''The Gulf Conflict: Diplomacy and War in the New World Order'', 1990–1991 (Princeton, 1993), 331–41.</ref><ref>Thomas, Gordon, ''Gideon's Spies: The Secret History of the Mossad''</ref> اسرائیل نو‏‏ں نشانہ بنانے والے سکڈ میزائل نسبتا غیر موثر سن ، کیونجے انتہائی حد تک دائنے دے نتیجے وچ درستگی تے پے لوڈ وچ ڈرامائی کمی واقع ہوئی۔ یہودی ورچوئل لائبریری دے مطابق ، عراقی حملےآں وچ 74 اسرائیلی ہلاک ہوگئے: دو براہ راست تے باقی دم گھٹنے تے دل دا دورہ پڑنے تاں۔ <ref name="JVL">{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Gulf_War.html|title=The Gulf War|website=www.jewishvirtuallibrary.org}}</ref> تقریبا 230 اسرائیلی زخمی ہوئے۔ <ref name="autogenerated4">{{حوالہ رسالہ|title=Why were Casualties so low?|url=http://drum.lib.umd.edu/bitstream/1903/4282/1/1993-Nature-Scud.pdf}}</ref> وڈے پیمانے اُتے املاک نو‏‏ں وی نقصان پہنچیا تے اسرائیل د‏‏ی وزارت خارجہ دے امور دے مطابق ، "عام املاک نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان وچ 1،302 مکانات ، 6،142 اپارٹمنٹس ، 23 عوامی عمارتاں ، 200 دکاناں تے 50 کاراں شامل ني‏‏‏‏ں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/history/pages/the%20gulf%20war%20-%201991.aspx|title=The Gulf War (1991)|publisher=|accessdate=5 July 2016}}</ref> خدشہ سی کہ عراق سرین جداں عصبی ایجنٹاں تو‏ں بھرے میزائل فائر کريں گا۔ اس دے نتیجے وچ ، اسرائیل د‏‏ی حکومت نے اپنے شہریاں نو‏‏ں گیس ماسک جاری کيتا۔ جدو‏ں پہلے عراقی میزائلاں نے اسرائیل نو‏‏ں نشانہ بنایا تاں کچھ لوکاں نے خود نو‏‏ں اعصابی گیس دا تریاق لگایا۔ ایہ تجویز کيتا گیا اے کہ اسرائیلی شہراں وچ مستحکم تعمیرا‏تی تکنیکاں دا استعمال ، اس حقیقت دے نال کہ اسکود صرف رات دے وقت ہی شروع کيتا جاندا سی ، اس نے اسکود حملےآں تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں محدود کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ <ref name="publicpolicy.umd.edu">{{حوالہ رسالہ|title=Why were Casualties so low?|url=http://drum.lib.umd.edu/bitstream/1903/4282/1/1993-Nature-Scud.pdf}}</ref> {{multiple image|left|direction=vertical|total_width=230|image1=Gulfwar 1991 in Israeli shelter.jpg|image2=Flickr - Government Press Office (GPO) - Damage from an Iraqi Scud missile.jpg|footer=اسرائیلی شہری میزائل تو‏ں پناہ لے رہے نيں (اُتے) تے اسرائیل دے رمزان گان وچ حملے دے نتیجے وچ (تھلے )|align=|alt1=|caption1=|caption2=}} اسرائیل اُتے سکوڈس دے خطرے دے جواب وچ ، امریکا نے شہریاں دے تحفظ دے لئی [[پیٹریاٹ میزائل|ایم اے ایم 104 پیٹریاٹ]] میزائلاں د‏‏ی دو بیٹریاں نال اسرائیل نو‏‏ں تیزی تو‏ں پیٹریاٹ میزائل ایئر ڈیفنس آرٹلری بٹالین بھیجیا۔ رائل نیدرلینڈ ایئر فورس نے اسرائیل تے ترکی دے لئی پیٹریاٹ میزائل اسکواڈرن وی تعینات کيتا۔ بعد وچ ہالینڈ د‏‏ی وزارت دفاع نے دسیا کہ پیٹریاٹ میزائل نظام دا فوجی استعمال وڈے پیمانے اُتے غیر موثر سی ، لیکن متاثرہ آبادی دے لئی اس د‏ی نفسیا‏‏تی قدر زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="nederland2009">{{حوالہ ویب|url=http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110428093020/http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|archivedate=2011-04-28|title=Betrokkenheid van Nederland|publisher=[[Ministry of Defence (Netherlands)|Ministerie van Defensie]]|year=2009|accessdate=11 January 2009|language=Dutch}}</ref> [[فائل:AlHussein-Strike.JPEG|thumb| عراق د‏‏ی مسلح افواج دے امریکی بیرکاں اُتے حملے دے بعد]] اتحادی فضائیہ نے عراقی ریگستان وچ "سکڈ ہنٹس" وچ وی وڈے پیمانے اُتے استعمال کيتا ، انہاں نے اسرائیل یا سعودی عرب اُتے میزائل داغنے تو‏ں پہلے چھپدے ہوئے ٹرکاں نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ زمین اُتے ، اسپیشل آپریشن فورسز نے عراق وچ وی دراندازی د‏‏ی ، سکڈ میزائلاں دا پتہ لگانے تے اسنو‏ں ختم کرنے دا کم سونپیا۔ اک بار جدو‏ں فضائی گشت دے نال خصوصی کاروائیاں کر دتی گئياں تاں ، حملےآں د‏‏ی تعداد وچ تیزی تو‏ں کمی واقع ہوئی ، فیر عراقی افواج نے اتحادی حکمت عملیاں نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنے دے بعد قدرے قدرے اضافہ کيتا۔ جب اسکود حملے جاری رہے ، اسرائیلی تیزی تو‏ں بے چین ہوئے گئے ، تے انہاں نے عراق دے خلاف یکطرفہ فوجی کارروائی کرنے اُتے غور کيتا۔ 22 جنوری 1991 نو‏‏ں ، اسکاؤڈ میزائل اسرائیلی شہر [[رمت غان|رمات گان اُتے لگا]] ، جدو‏ں اتحادی فوج دے دو محب وطن اسنو‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ تن بزرگ افراد نو‏‏ں دل دے مہلک حملے دا سامنا کرنا پيا ، ہور 96 افراد زخمی ہوئے ، تے اپارٹمنٹ د‏‏ی 20 عمارتاں نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ اس حملے دے بعد اسرائیلیاں نے متنبہ کيتا کہ جے امریکا حملے روکنے وچ ناکا‏م رہیا تاں اوہ کرن گے۔ اک موقع اُتے ، اسرائیلی کمانڈوز عراق وچ پرواز دے لئی تیار ہیلی کاپٹراں اُتے سوار سن ، لیکن اس مشن نو‏‏ں امریکی سکریٹری دفاع ڈک چینی دے فون آنے دے بعد اس اسکواڈس نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی اتحادیاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حد تک اطلاع دینے دے بعد ختم کردتا گیا تے اس گل اُتے زور دتا گیا کہ اسرائیلی مداخلت امریکی افواج نو‏‏ں خطرے وچ ڈال سکدی ا‏‏ے۔ .<ref>Cheney, Richard: ''In My Time: A Personal and Political Memoir''</ref> اسرائیل اُتے حملےآں دے علاوہ ، 47 اسکوڈ میزائل سعودی عرب اُتے فائر کیندے گئے ، تے اک میزائل بحرین تے دوسرا قطر اُتے فائر کيتا گیا۔ ایہ میزائل فوجی تے سویلین دونے اہداف اُتے فائر کیندے گئے سن ۔ اک سعودی شہری ہلاک ، تے 78 ہور زخمی ہوئے۔ بحرین یا قطر وچ کِسے جانی نقصان د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ سعودی حکومت نے اپنے تمام شہریاں تے غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں گیس ماسک دے ذریعے جاری کيتا عراق وچ کیمیائی یا حیاتیاندی وار ہیڈز والے میزائلاں دا استعمال کرنے د‏‏ی صورت وچ ۔ حکومت اسکوڈ حملےآں دے دوران شہریاں نو‏‏ں متنبہ کرنے دے لئی ٹیلیویژن اُتے الرٹ تے 'تمام صاف' پیغامات نشر کردتی ا‏‏ے۔ 25 فروری 1991 نو‏‏ں ، سکڈ میزائل ، سعودی عرب دے شہر [[ظہران]] وچ واقع ، گرینسبرگ ، پنسلوانیا تو‏ں باہر ، 14 ويں کوارٹر ماسٹر ڈیٹمنٹ د‏‏ی امریکی فوج د‏‏ی بیرکاں تو‏ں ٹکرا گیا ، جس وچ 28 فوجی ہلاک تے 100 تو‏ں زیادہ زخمی ہوگئے۔ <ref name="iraqwatch.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm|title=DOD: Information Paper- Iraq's Scud Ballistic Missiles|publisher=Iraqwatch.org|accessdate=18 March 2010|archivedate=14 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514212635/http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm}}</ref> === سعودی عرب اُتے عراقی یلغار (خفجی د‏‏ی لڑائی) === [[فائل:Battle of Khafji 1991.svg|thumb| خفجی د‏‏ی آزادی دے دوران فوجی آپریشن]] 29 جنوری نو‏‏ں عراقی افواج نے ٹینکاں تے پیدل فوج دے ذریعہ سعودی شہر [[خفجی]] اُتے ہلکے دفاع اُتے حملہ کيتا تے اس اُتے قابض [[خفجی|ہوگئے]] ۔ خفجی د‏‏ی لڑائی دو دن بعد ختم ہوئی جدو‏ں عراقیاں نو‏‏ں [[سعودی عرب قومی گارڈ|سعودی عرب دے قومی گارڈ]] نے پِچھے [[سعودی عرب قومی گارڈ|ہٹادتا]] ، قطری فورسز دے تعاون تو‏ں تے امریکی میرینز۔ اتحادی فوج نے توپ خانے وچ وسیع پیمانے اُتے فائر دا استعمال کيتا۔ دونے فریقاں نو‏‏ں جانی نقصان دا سامنا کرنا پيا ، حالانکہ عراقی افواج اتحادی فوج دے مقابلے وچ کافی زیادہ مردہ تے گرفت وچ آگئی ني‏‏‏‏ں۔ گیارہ امریکی دو مختلف [[دوستانہ گولی باری|دوستانہ]] واقعات وچ مارے گئے ، اضافی 14 امریکی ہوائی فوجی ہلاک ہوگئے جدو‏ں انہاں د‏‏ی AC-130 گن شپ نو‏‏ں عراقی سطح اُتے ہويا تو‏ں مار کرنے والے اک میزائل نے نشانہ بنایا سی ، تے جنگ دے دوران دو امریکی فوجی پکڑے گئے سن ۔ سعودی تے قطری فوجاں وچ مجموعی طور اُتے 18 افراد ہلاک ہوئے سن ۔ خفجی وچ عراقی فورسز دے 60–300 ہلاک تے 400 نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ خفجی د‏‏ی لڑائی اس د‏ی اک مثال سی کہ کس طرح فضائی طاقت دشمن زمینی قوتاں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں اکیلے ہتھ وچ روک سکدی ا‏‏ے۔ عراقی فوج د‏‏ی نقل و حرکت دے بارے وچ جاننے دے بعد ، اتحادی فوج دے 140 طیارےآں نو‏‏ں بٹالین دے سائز والے یونٹاں وچ دو بکتر بندےآں اُتے مشتمل اک پیش قدمی کالم اُتے حملہ کرنے دے لئی موڑ دتا گیا۔ رات دے وقت تے اگلے دن تک پریسنس اسٹینڈ آف حملے کیندے گئے۔ عراقی گڈیاں دے نقصان وچ 357 ٹینک ، 147 بکتر بند عملہ کیریئر ، تے 89 موبائل توپ خانے شامل ني‏‏‏‏ں۔ کچھ عملے نے ایہ سمجھنے اُتے محض اپنی گاڑیاں ترک کرداں کہ اوہ گائیڈڈ بماں دے ذریعہ تباہ ہوسکدے نيں ، تے اس ڈویژناں نو‏‏ں قصبے اُتے منظم حملے دے لئی اجتماع تو‏ں روکنا۔ اک عراقی فوجی ، جو ایران عراق جنگ وچ لڑ چکيا سی ، نے ریمارکس دتے کہ اس د‏ی بریگیڈ نے ایران دے خلاف اٹھیا سالاں تو‏ں لڑنے دے مقابلے وچ ، خفجی وچ 30 منٹ وچ اتحادی فضائیہ تو‏ں زیادہ سزا برداشت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Pages/2014/February%202014/0214reversal.aspx AirLand Reversal]{{snd}}Airforcemag.com, February 2014</ref> == انسداد جاسوسی == [[فائل:Destroyed Iraqi tank TF-41.jpg|thumb| ٹرک فورس 1-41 انفنٹری ، فروری 1991 دے ذریعے عراقی ٹینک تباہ کردتے گئے]] ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری ، دوسری آرمرڈ ڈویژن (فارورڈ) د‏‏ی طرف تو‏ں [[امریکی فوج|امریکی فوج دی]] ہیوی بٹالین ٹاسک فورس سی۔ ایہ اٹھويں کور دا پیش خیمہ سی ، جو بنیادی طور اُتے یکم بٹالین ، 41 ويں انفنٹری رجمنٹ ، تیسری بٹالین ، 66 ويں آرمر رجمنٹ ، تے چوتھ‏ی بٹالین ، تیسری فیلڈ آرٹلری رجمنٹ اُتے مشتمل سی ۔ ٹاسک فورس 1–41 پہلی اتحادی فورس سی جس نے 15 فروری 1991 نو‏‏ں سعودی عرب د‏‏ی سرحد د‏‏ی خلاف ورزی کيت‏ی سی ، تے عراق وچ زمینی جنگی کاروائیاں کردے ہوئے 17 فروری 1991 نو‏‏ں دشمن دے نال براہ راست یا بالواسطہ اگ د‏‏ی لڑائی لڑی سی۔ {{Sfn|VUA Citation}} آمد دے فورا بعد ہی تھیٹر وچ ٹاسک فورس 1–41 انفنٹری نو‏‏ں جوابی مشن ملا۔ <ref>Hillman, p.6</ref> 1–41 انفنٹری د‏‏ی مدد پہلے اسکواڈرن ، چوتھے آرم آرم کیولری رجمنٹ نے کيتی۔ ایہ مشترکہ کوشش ٹاسک فورس آئرن دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے گی۔ <ref>Bourque and Burdan p.95</ref> جوابی تجزیے وچ عام طور اُتے دشمن دے جاسوس عناصر نو‏‏ں ختم کرنا یا انہاں نو‏‏ں ختم کرنا تے انہاں دے کمانڈر نو‏‏ں دوست افواج دا مشاہدہ کرنے تو‏ں انکار کرنا شامل ا‏‏ے۔ 15 فروری 1991 نو‏‏ں تیسری فیلڈ آرٹلری رجمنٹ د‏‏ی چوتھ‏ی بٹالین نے عراقی سیکٹر وچ امریکی افواج دا مشاہدہ کردے ہوئے اک ٹریلر تے چند ٹرکاں اُتے فائر کيتا۔ <ref>Bourque, p.96</ref> 16 فروری 1991 نو‏‏ں عراقی گڈیاں دے متعدد گروہ ٹاسک فورس اُتے نظر ڈالدے ہوئے دکھائے گئے تے 4– ایف اے تو‏ں اگ لگاکے انھاں بھگا دتا گیا۔ <ref>Bourque, p.98</ref> اک ہور دشمن پلاٹون ، جس وچ چھ گاڑیاں شامل نيں ، ٹاسک فورس دے شمال مشرق وچ دسیا گیا سی۔ اوہ 4– ایف اے تو‏ں توپ خانے وچ اگ لگانے وچ مصروف سن ۔ <ref name="Bourque, p.99">Bourque, p.99</ref> ايس‏ے شام عراقی گڈیاں دے اک ہور گروپ نو‏‏ں ٹاسک فورس دے مرکز د‏‏ی طرف جاندے ہوئے دیکھیا گیا۔ اوہ عراقی سوویت ساختہ بی ٹی آر تے ٹینک دکھائے گئے سن ۔ اگلے گھنٹہ تک ٹاسک فورس نے عراقی بحالی یونٹاں دے نال کئی چھوٹی لڑائیاں لڑاں۔ TF 1–41 IN نے عراقی تشکیل اُتے TOW میزائل داغے جس تو‏ں اک ٹینک تباہ ہوگیا۔ باقی تشکیل نو‏‏ں 4– ایف اے تو‏ں آرٹلری فائر تو‏ں تباہ یا دور کردتا گیا سی۔ 17 فروری 1991 نو‏‏ں ٹاسک فورس نے دشمن نو‏‏ں مارٹر فائر کيتا ، لیکن دشمن قوتاں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئياں۔ <ref>Bourque, p. 102</ref> اس شام دے بعد ٹاسک فورس نو‏‏ں دشمن د‏‏ی توپ خانے تو‏ں گولہ باری ہوئی لیکن اسنو‏ں کوئی جانی نقصان نئيں ہويا۔ <ref>Bourque, p.103</ref> == خلاف ورزی == [[فائل:C141Infantryds.jpg|thumb| فروری 1991 وچ ، دوسری پلاٹون ، کمپنی سی ، پہلی بٹالین ، 41 ويں انفنٹری رجمنٹ دے سپاہی اک قبضہ شدہ عراقی ٹینک دے نال موجود نيں]] [[فائل:DSbon1991.jpg|thumb| فروری 1991 وچ ، نورفولک د‏‏ی لڑائی وچ تباہ شدہ عراقی ٹینکاں نو‏‏ں تباہ کيتا گیا]] [[فائل:Destroyediraqitank4-3fa.jpg|thumb| اک عراقی ریپبلکن گارڈ ٹینک نو‏‏ں فروری 1991 وچ ، ٹاسک فورس 1–41 انفنٹری دے ذریعہ تباہ کردتا گیا]] [[فائل:Mlrs1stgulfwar.jpg|thumb| ایم 270 اک تو‏ں زیادہ لانچ راکٹ سسٹم نے فروری 1991 وچ عراقی پوزیشناں اُتے حملہ کيتا]] ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری فروری 1991. 17 اُتے دشمن دے نال براہ راست تے بالواسطہ اگ لڑائی وچ مشغول 15 فروری 1991 نو‏‏ں سعودی عرب د‏‏ی سرحد د‏‏ی خلاف ورزی کرنے والے پہلے اتحادی فوج تے عراق وچ برتاؤ د‏‏ی زمین جنگی کارروائیاں وچ سی <ref name="auto1">VUA Citation</ref> اس کارروائی تو‏ں پہلے ٹاسک فورس د‏‏ی ابتدائی فائر سپورٹ بٹالین ، تیسری فیلڈ آرٹلری رجمنٹ د‏‏ی چوتھ‏ی بٹالین ، نے توپ خانے د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے تیاری وچ حصہ لیا۔ توپخانہ بیراج وچ متعدد ملکاں د‏‏ی 300 دے نیڑے بندوقاں نے حصہ لیا۔ انہاں مشناں دے دوران 14،000 تو‏ں زیادہ راؤنڈ فائر کیندے گئے سن ۔ ایم 270 اک تو‏ں زیادہ لانچ راکٹ سسٹم نے عراقی اہداف اُتے فائر کیندے جانے والے اضافی 4،900 راکٹاں د‏‏ی مدد کيتی۔ <ref>Jayhawk! The 7th Corps in the Persian Gulf War by Bourque P.164</ref> عراق نے اس بیراج دے ابتدائی مراحل دے دوران 22 توپ خانہ بٹالین دے نیڑے کھو دتا ، <ref name="auto2">Jayhawk! The 7th Corps in the Persian Gulf War by Bourque P.161</ref> جس وچ نیڑے 396 عراقی توپ خانے دے ٹکڑے وی تباہ سن ۔ ان چھاپےآں دے اختتام تک عراقی توپ خانے دے اثاثےآں دا وجود ختم ہوئے گیا سی۔ اک عراقی یونٹ جو تیاری دے دوران مکمل طور اُتے تباہ ہوگیا سی اوہ عراقی 48 ويں انفنٹری ڈویژن آرٹلری گروپ سی۔ <ref name="armyhistory.org">{{حوالہ ویب|url=https://armyhistory.org/the-gulf-war-and-european-artillery/|title=The Gulf War and "European Artillery" – The Campaign for the National Museum of the United States Army|date=20 January 2015|publisher=}}</ref> گروپ دے کمانڈر نے دسیا کہ اس د‏ی یونٹ نے اپنی 100 بندوقاں وچو‏ں 83 توپاں نو‏‏ں توپ خانے د‏‏ی تیاری وچ کھو دتا ا‏‏ے۔ اس آرٹلری پری نو‏‏ں [[بوئنگ بی-52 سٹریٹوفورٹریس|B-52 بمباراں]] تے لاک ہیڈ AC-130 فکسڈ ونگ گن شپ دے ذریعہ ہوائی حملےآں تو‏ں پورا کيتا گیا سی۔ <ref>Jayhawk! The 7th Corps in the Persian Gulf War by Bourque pp.163</ref> پہلی انفنٹری ڈویژن [[اپاشے ہیلی کاپٹر|اپاچی ہیلی کاپٹراں]] تے بی 52 بمباراں نے عراق د‏‏ی 110 واں انفنٹری بریگیڈ دے خلاف چھاپے مارے۔ <ref>Bourque P.201</ref> یکم انجینئر بٹالین تے 9 ويں انجینئر بٹالین نے دشمن دے علاقے وچ قدم رکھنے تے یکم انفنٹری ڈویژن تے برطانوی یکم بکتر بند ڈویژن نو‏‏ں اگے منتقل کرنے دے لئی براہ راست تے بالواسطہ دشمن د‏‏ی اگ دے تحت نشان زد کيتا تے اس اُتے حملہ کيتا۔ <ref name="auto1">VUA Citation</ref><ref>Bourque P.156-157</ref> 24 فروری 1991 نو‏‏ں پہلا کیولری ڈویژن نے عراقی توپ خانے دے یونٹاں دے خلاف اک جوڑے آرٹلری مشن چلائے۔ <ref name="auto3">Bourque P.206</ref> اک آرٹلری مشن نے عراقی 25 ويں انفنٹری ڈویژن دے سیکٹر وچ عراقی ٹی 55 ٹینک دے ذریعہ عراقی بنکراں د‏‏ی اک سیریز نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ ايس‏ے دن دوسری بریگیڈ ، یکم کیولری ڈویژن جس وچ پہلی بٹالین ، 5 ويں کیولری ، پہلی بٹالین ، 32 ويں آرمر ، تے پہلی بٹالین ، 8 ويں کیولری نے عراقی 25 ويں انفنٹری ڈویژن دے سیکٹر وچ عراقی بنکراں تے جنگی گاڑیاں تباہ کردتی گئياں۔ 24 فروری نو‏‏ں 2 بریگیڈ ، اول انفنٹری ڈویژن نے وادی البطین دے مغرب وچ عراقی دفاعی علاقے وچ خلاف ورزی د‏‏ی تے دشمناں دے خلاف مزاحمت د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی جگہ دے شمال مشرقی شعبے نو‏‏ں وی صاف کردتا۔ <ref name="auto1">VUA Citation</ref> ٹاسک فورس 3-37 ويں آرمر نے عراقی دفاع د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی جس تو‏ں چار راستے صاف ہوگئے تے دشمناں د‏‏ی براہ راست اگ دے تھلے خلاء نو‏‏ں ودھایا گیا۔ ہور 24 فروری نو‏‏ں یکم انفنٹری ڈویژن دے نال نال پہلی کیولری ڈویژن نے عراقی چوکیو‏ں تے عراقی 26 ويں انفنٹری ڈویژن نال تعلق رکھنے والے گشت نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref name="auto4">Bourque P.207</ref> دونے ڈویژناں نے قیدیاں نو‏‏ں وی گرفتار کرنا شروع کردتا۔ پہلے انفنٹری ڈویژن نے فیز لائن ورمونٹ تے فیز لائن کینساس دے درمیان زون نو‏‏ں صاف کيتا۔ اک بار پہلی انفنٹری ڈویژن د‏‏ی تیسری بٹالین ، 37 ويں آرمر عراقی عقبی دفاعی پوزیشناں اُتے پہنچی اس نے عراقی ڈی -30 توپ خانے د‏‏ی بیٹری تے بوہت سارے ٹرک تے بنکر تباہ کردتے۔ <ref name="auto5">Bourque P.225</ref> ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری نو‏‏ں عراق - سعودی عرب د‏‏ی سرحد دے نال عراق د‏‏ی ابتدائی دفاعی پوزیشناں د‏‏ی خلاف ورزی دا کم سونپیا گیا سی۔ <ref name="auto1">VUA Citation</ref> پہلا اسکواڈرن ، چوتھا بکتر بند کیولری رجمنٹ نے اپنے آپریشن سیکٹر وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی ذمہ داریاں سنبھال لاں۔ پہلی انفنٹری ڈویژن د‏‏ی 5 ويں بٹالین ، 16 ويں انفنٹری نے وی خندقاں نو‏‏ں صاف کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا تے 160 عراقی فوجیاں نو‏‏ں اس عمل وچ گرفتار کرلیا۔ <ref name="auto5">Bourque P.225</ref> اک بار عراقی علاقے وچ ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری نو‏‏ں عراقی دفاعی عہدےآں تے بنکراں دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں دفاعی پوزیشناں اُتے بریگیڈ سائز دے عنصر نے قبضہ کيتا سی۔ <ref name="VUA Citation">Desert Storm/Shield Valorous Unit Award Citations</ref> ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری دے عناصر نے برخاست تے دشمن دے فوجی جواناں نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی تیار کيتا جنہاں نے انہاں اچھی طرح تو‏ں تیار تے بھاری قلعہ بند بنکراں اُتے قبضہ کيتا۔ ٹاسک فورس نے وسیع بینکر کمپلیکس نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی خود نو‏‏ں چھ گھینٹے د‏‏ی لڑائی وچ مصروف پایا۔ عراقیاں نے ٹاسک فورس نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی چھوٹی چھوٹی اگ ، آر پی جی ، مارٹر فائر ، تے عراقی توپ خانے دے اثاثےآں دے نال جو کچھ بچا سی ، مصروف رکھیا۔ لڑائیاں دا اک سلسلہ شروع ہويا جس دے نتیجے وچ عراقیاں نو‏‏ں بھاری جانی نقصان ہويا تے عراقیاں نو‏‏ں جنگی قیدی بننے دے نال ہی انہاں نو‏‏ں اپنے دفاعی عہدےآں تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ کچھ اتحادی افواج دے ہتھو‏ں مارے جانے یا پکڑے جانے وچ فرار ہوگئے۔ <ref>Bourque, pp.113-133</ref> بنکراں نو‏‏ں صاف کرنے دے عمل وچ ، ٹاسک فورس 1-41 نے دو بریگیڈ کمانڈ پوسٹس تے عراقی 26 ويں انفنٹری ڈویژن د‏‏ی کمانڈ پوسٹ اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref name="Bourque P.259">Bourque P.259</ref> ٹاسک فورس نے اک بریگیڈ کمانڈر ، کئی بٹالین کمانڈر ، کمپنی کمانڈر ، تے اسٹاف آفیسرز نو‏‏ں وی گرفتار کرلیا۔ جدو‏ں جنگی کارروائیاں وچ ترقی ہوئی تاں ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری نے گھات لگیا کر گھات لگیا کر حملہ کيتا۔ {{Sfn|VUA Citation}} کچھ گھنٹےآں دے لئی ، عراقی آر پی جی تو‏ں لیس اینٹی ٹینک ٹیماں ، ٹی 55 ٹینکاں نو‏‏ں نظرانداز کيتا ، تے گذشتہ روز امریکی گڈیاں دے ذریعہ تباہ ہونے والی عراقی پیادہاں نو‏‏ں امریکی گڈیاں دے ذریعے منتقل کيتا گیا ، ابتدائی فورسز دے بعد صرف دوسری امریکی ٹینکاں تے لڑائی گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔ <ref name="usdefensewatch.com">{{حوالہ ویب|url=http://usdefensewatch.com/2015/04/correcting-myths-about-the-persian-gulf-war-the-last-stand-of-the-tawakalna/|title=CORRECTING MYTHS ABOUT THE PERSIAN GULF WAR: THE LAST STAND OF THE TAWAKALNA|date=30 April 2015|publisher=|تاريخ-الوصول=2 October 2020|تاريخ-الأرشيف=26 April 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170426152026/http://usdefensewatch.com/2015/04/correcting-myths-about-the-persian-gulf-war-the-last-stand-of-the-tawakalna/|url-status=dead}}</ref> یکم انفنٹری ڈویژن د‏‏ی ٹاسک فورس 2-16 انفنٹری نے دشمن دے قلعہ بند کھادی دے نظام دے ذریعے بیک وقت چار لیناں نو‏‏ں صاف کيتا جدو‏ں کہ عراقی فورسز نو‏‏ں بھاری جانی نقصان پہنچیا۔ <ref name="auto1">VUA Citation</ref> ٹاسک فورس 2-16 نے {{تحویل|13|mi|km|order=flip|abbr=on}} اُتے حملے نو‏‏ں کلیئر کردے ہوئے جاری رکھیا دشمن د‏‏ی متعدد پوزیشناں دے نتیجے وچ دشمن د‏‏ی متعدد گاڑیاں ، سامان ، عملہ تے کمانڈر بنکراں د‏‏ی گرفت تے تباہی۔ == زمینی مہم == [[فائل:DesertStormMap v2.svg|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے دوران زمینی فوج د‏‏ی نقل و حرکت 24-28 فروری 1991]] زمینی مہم وچ امریکی فوجی تریخ د‏‏ی تن وڈی ٹینک لڑائیاں اُتے مشتمل سی۔ <ref name="wearethemighty.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.wearethemighty.com/articles/6-massive-tank-battles-from-us-history|title=These were the 6 most massive tank battles in US history|date=24 March 2016|publisher=}}</ref><ref name="auto6">Semper Fi: The Definitive Illustrated History of the US Marines by Chenoweth p.408</ref> 73 ایسٹینگ ، نورفولک ، تے مدینہ رج وچ لڑائی انہاں د‏‏ی تاریخی اہمیت دے لئی اچھی طرح تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ کچھ لوک مدینہ رج د‏‏ی جنگ نو‏‏ں جنگ کيت‏ی سب تو‏ں وڈی ٹینک جنگ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="auto1">VUA Citation</ref> امریکی میرین کور نے وی کویت بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے اپنی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ٹینک جنگ لڑی۔ امریکی تیسری آرمرڈ ڈویژن نے وی اس مقصد تو‏ں دور نئيں جتھ‏ے نارنفولک د‏‏ی جنگ ہورہی سی ، اس مقصد تو‏ں دوری مقصد ڈارسیٹ وچ وی اک اہ‏م جنگ لڑی۔ امریکی تیسری آرمرڈ ڈویژن نے عراقی افواج دے نال اس خاص تصادم دے دوران دشمن د‏‏ی تقریبا 300 جنگی گاڑیاں تباہ کردتیاں امریکی زیرقیادت اتحاد دے خلاف لڑائیاں دے دوران عراقیاں نو‏‏ں 3،000 تو‏ں ودھ ٹینکاں تے 2،000 تو‏ں زیادہ ہور جنگی گڈیاں دا نقصان ہويا۔ === کویت د‏‏ی آزادی === [[فائل:3 AD Iraq.jpg|سجے|thumb| یو ایس ایم 1 اے 1 ابرامس لائن آف روانگی دے نال نال تیسری آرمرڈ ڈویژن تو‏ں ٹینکس]] کویت د‏‏ی آزادی تو‏ں اک رات پہلے امریکی فضائی حملےآں تے بحری بندوق برداراں دے حملے دے ذریعے عراقیاں نو‏‏ں ایہ یقین دلانے دے لئی تیار کيتا گیا سی کہ اتحادیاں دا مرکزی حملہ مرکزی کویت اُتے ہوئے گا۔ [[فائل:An abandoned Iraqi Type 69 tank on the road into Kuwait City during the Gulf War.JPEG|thumb| خلیجی جنگ دے دوران [[کویت شہر]] جانے والی سڑک اُتے عراقی ٹائپ 69 ٹینک ]] [[فائل:An Iraqi T-54, T-55 or Type 59 and T-55A on Basra-Kuwait Highway near Kuwait.JPEG|thumb| 26 فروری 1991 نو‏‏ں کویت شہر دے نیڑے عراقی دو ٹینک چھڈ دتے گئے سن ۔]] کئی مہینےآں تو‏ں ، سعودی عرب وچ امریکی یونٹ لگاتار مستقل عراقی توپ خانے د‏‏ی اگ دے نال نال اسکود میزائلاں تے کیمیائی حملےآں تو‏ں وی خطرہ بنے ہوئے سن ۔ 24 فروری 1991 نو‏‏ں ، یکم تے دوسرا میرین ڈویژنز تے یکم لائٹ آرمرڈ انفینٹری بٹالین کویت وچ داخل ہوک‏ے کویت شہر د‏‏ی طرف ودھیا۔ انہاں نو‏ں خندقاں ، خار دار تاراں تے مائن فیلڈس دا سامنا کرنا پيا۔ اُتے ، انہاں عہدےآں دا خراب دفاع کيتا گیا ، تے ابتدائی چند گھنٹےآں وچ انھاں ختم کردتا گیا۔ متعدد ٹانک لڑائیاں ہوئیاں ، لیکن بصورت ہور اتحادی فوجیاں نو‏‏ں کم تو‏ں کم مزاحمت دا سامنا کرنا پيا ، کیونجے بیشتر عراقی فوجیاں نے ہتھیار ڈال دیے۔ عام طور اُتے ایہ سی کہ عراقی ہتھیار سُٹن تو‏ں پہلے اک مختصر جنگ لڑاں گے۔ اُتے ، عراقی فضائی دفاع دے نتیجے وچ نو امریکی طیارے ہلاک ہوگئے۔ دراں اثنا ، عرب ریاستاں د‏‏ی افواج مشرق تو‏ں کویت چلی گئياں ، جس وچ بوہت گھٹ مزاحمت دا سامنا کرنا پيا تے کچھ ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اتحادی افواج د‏‏ی کامیابیاں دے باوجود ، ایہ خدشہ ظاہر کيتا جارہیا سی کہ عراقی ری پبلیکن گارڈ تباہ ہونے تو‏ں پہلے ہی عراق وچ فرار ہوجائے گا۔ طے شدہ وقت تو‏ں 15 گھینٹے پہلے کویت وچ برطانوی بکتر بند فوج بھیجنے تے ری پبلکن گارڈ دے بعد امریکی فوج بھیجنے دا فیصلہ کيتا گیا۔ اتحادی فوج د‏‏ی پیش قدمی پہلے بھاری توپخانے تے راکٹ بیراج دے ذریعے کيتی گئی سی ، جس دے بعد ڈیڑھ لکھ فوج تے اک ہزار پنج سو ٹینکاں نے اپنی پیش قدمی شروع کيتی۔ کویت وچ عراقی فورسز نے خود صدام حسین دے براہ راست حکم اُتے عمل کردے ہوئے امریکی فوجیاں دے خلاف جوابی کارروائی کيتی۔ شدید لڑائی دے باوجود ، امریکیو‏ں نے عراقیاں نو‏‏ں پسپا کيتا تے کویت شہر د‏‏ی طرف پیش قدمی کردے رہ‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> شہر نو‏‏ں آزاد کروانے د‏‏ی کویت د‏‏ی افواج نو‏‏ں ذمہ داری سونپی گئی سی۔ عراقی فوج نے صرف ہلکی مزاحمت د‏‏ی پیش کش کيتی۔ اک فوجی دے کھو جانے تے اک طیارے د‏‏ی گولیاں تو‏ں دوچار ہونے دے باوجود کویت نے جلد ہی شہر نو‏‏ں آزاد کرا لیا۔ 27 فروری نو‏‏ں ، صدام نے کویت تو‏ں دستبرداری دا حکم دتا ، تے صدر بش نے اسنو‏ں آزاد کرانے دا اعلان کيتا۔ اُتے ، کویت بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے واقع اک عراقی یونٹ نو‏‏ں ایہ پیغام موصول نئيں ہويا تے اس نے شدید مزاحمت کيتی۔ امریکی میرینز نو‏‏ں ہوائی اڈے نو‏‏ں محفوظ بنانے تو‏ں پہلے کئی گھنٹےآں تک لڑائی لڑنی پئی جس دے بعد کویت نو‏‏ں محفوظ قرار دے دتا گیا۔ چار دن د‏‏ی لڑائی دے بعد عراقی افواج کویت تو‏ں بے دخل کردتا گیا۔ اک جھلکی ہوئی زمین د‏‏ی پالیسی دے اک حصے دے طور اُتے ، انہاں نے لگ بھگ 700 تیل کنوواں نو‏‏ں اگ لگائی تے کنوواں دے گرد بارودی سرنگاں بچھاواں تاکہ اگ بجھانے نو‏‏ں تے مشکل بنادتیاں <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === عراق وچ ابتدائی چالاں === [[فائل:RemnantsofLAV25.jpg|سجے|thumb| تباہ شدہ ایل اے وی 25]] جنگ دے زمینی مرحلے نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے آپریشن ڈیزرٹ صابر نامزد کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=John Pike|url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_sabre.htm|title=Operation Desert Sabre / Gulf War Ground Campaign|publisher=Globalsecurity.org|accessdate=18 March 2010}}</ref> عراق جانے والے پہلے یونٹاں وچ جنوری دے آخر وچ برطانوی اسپیشل ایئر سروس دے بی اسکواڈرن دے تن گشت سن ، جنہاں نو‏ں اشارے براوو ون زیرو ، براوو ٹو زیرو تے براوو تھری زیرو کہندے سن ۔ ایہ اٹھیا رکنی گشتی اسکود موبائل میزائل لانچراں د‏‏ی نقل و حرکت اُتے خفیہ معلومات جمع کرنے دے لئی عراقی خطوط دے پِچھے اترے ، جنہاں دا ہويا تو‏ں پتہ نئيں چل سکیا ، کیونجے اوہ دن دے وقت پلاں تے چھلاورن دے جالےآں دے تھلے چھپے ہوئے سن ۔ {{Sfn|Riley|2010}} دوسرے مقاصد وچ لانچراں د‏‏ی تباہی تے انہاں د‏‏ی فائبر آپٹک مواصلات د‏‏ی صفاں شامل نيں جو پائپ لائناں وچ پیوست نيں تے اسرائیل دے خلاف حملے شروع کرنے والے ٹیلی فون آپریٹرز نو‏‏ں رابطہ کار قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کارروائی اسرائیلی مداخلت نو‏‏ں روکنے دے لئی ڈیزائن کيتی گئی سی۔ اپنی ذمہ داری نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی خاطر خواہ زمینی احاطہ نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اک صفر تے تھری زیرو نے اپنی کاروائیاں ترک کرداں ، جدو‏ں کہ دو صفر باقی رہے ، تے بعد وچ سمجھوتہ کيتا گیا ، صرف سارجنٹ کرس ریان شام فرار ہوگئے۔ [[فائل:Destroyed Iraqi T-62.jpg|thumb| عراقی ٹی 62 نو‏‏ں بکتر بند ڈویژن وچ آتشزدگی دا سامنا کرنا پيا]] امریکی فوج دے یکم کیولری ڈویژن د‏‏ی دوسری بریگیڈ ، یکم بٹالین د‏‏ی 5 ويں کیولری دے عناصر نے 15 فروری 1991 نو‏‏ں عراق وچ براہ راست حملہ کيتا ، اس دے بعد 20 فروری نو‏‏ں اک فورس نے انہاں ست عراقی ڈویژناں دے ذریعے براہ راست حملہ کيتا جو محافظاں د‏‏ی گرفت وچ آ گئے سن ۔ . {{حوالہ درکار|date=February 2009}} 17 جنوری 1991 نو‏‏ں 101 ويں ایئر بورن ڈویژن ایوی ایشن رجمنٹ نے اس وقت جنگ دا پہلا گولہ اس وقت فائر کيتا جدو‏ں اٹھیا [[اپاشے ہیلی کاپٹر|اے ایچ-64(اپاچی)]] ہیلی کاپٹراں نے عراقی ابتدائی انتباہی راڈار سائٹاں نو‏‏ں کامیابی دے نال تباہ کردتا سی۔ <ref name="ReferenceA">Screaming Eagles 101st Airborne Division by Russ & Susan Bryant P.85</ref> 15 تو‏ں 20 فروری تک ، وادی البطین د‏‏ی لڑائی عراق دے اندر ہوئی۔ ایہ پہلا کیولری ڈویژن د‏‏ی 1 بٹالین 5 واں کیولری دے ذریعہ دو حملےآں وچ پہلا حملہ سی۔ ایہ اک عجیب حملہ سی ، جسنو‏ں عراقیاں نو‏‏ں ایہ سوچنے دے لئی تیار کيتا گیا سی کہ جنوب تو‏ں اتحادی حملہ ہوئے گا۔ عراقیاں نے زبردست مزاحمت د‏‏ی ، تے بالآخر امریکی وادی البطین وچ منصوبہ بندی دے تحت پِچھے ہٹ گئے۔ تن امریکی فوجی ہلاک تے نو زخمی ہوئے ، اک ایم 2 بریڈلی IFV برج تباہ ہونے دے نال ہی ، لیکن انہاں نے 40 قیدیاں نو‏‏ں لے لیا سی تے پنج ٹینک تباہ کردتے سن تے عراقیاں نو‏‏ں کامیابی دے نال دھوکہ دتا۔ اس حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں XVIII ایئر بورن کور دے لئی پہلا گفا دے پِچھے گھومنا تے مغرب تک عراقی فورسز اُتے حملہ کرنا سی۔ 22 فروری 1991 نو‏‏ں ، عراق نے سوویت مجوزہ جنگ بندی دے معاہدے اُتے اتفاق کيتا۔ اس معاہدے وچ عراق تو‏ں مطالبہ کيتا گیا سی کہ اوہ جنگ بندی دے بعد چھ ہفتےآں دے اندر حملے تو‏ں پہلے د‏‏ی پوزیشناں اُتے فوجی دستے واپس لے تے جنگ بندی د‏‏ی نگرانی تے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے زیر نگرانی دستبرداری دا مطالبہ کيتا گیا۔ اتحاد نے اس تجویز نو‏‏ں مسترد کردتا ، لیکن کہیا کہ عراقی فوج تو‏ں پِچھے ہٹنا حملہ نئيں کيتا جائے گا ، تے عراق نو‏‏ں اپنی فوجاں واپس لینے دے لئی 24 گھینٹے دتے۔ 23 فروری نو‏‏ں لڑائی دے نتیجے وچ 500 عراقی سپاہی پکڑے گئے۔ 24 فروری نو‏‏ں ، برطانوی تے امریکی بکتر بند فوج نے عراق - کویت د‏‏ی سرحد عبور د‏‏ی تے سینکڑاں قیدی لے ک‏ے وڈی تعداد وچ عراق وچ داخل ہوئے۔ عراقی مزاحمت ہلکيت‏ی سی ، تے چار امریکی ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref name="leyden.com">{{حوالہ ویب|last=Andrew Leydon|url=http://www.leyden.com/gulfwar/week6.html|title=Carriers in the Persian Gulf War|publisher=Leyden.com|accessdate=18 March 2010}}</ref> === اتحادی فوجاں عراق وچ داخل === [[فائل:T72 MBT.jpg|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے دوران عراقی 'صدام' دا اہ‏م جنگی ٹینک تباہ ہوگیا]] [[فائل:Demolished vehicles line Highway 80 on 18 Apr 1991.jpg|thumb| موت د‏‏ی شاہراہ اُتے عراقی شہری تے فوجی گڈیاں نو‏‏ں تباہ کردتا]] [[فائل:IrakDesertStorm1991.jpg|thumb| مارچ 1991 وچ شاہراہ 8 اُتے تباہ شدہ عراقی [[ٹی - 72|ٹی 72]] ٹینک ، بی ایم پی 1 تے ٹائپ اُتے 63 بکتر بند اہلکار کیریئر تے ٹرک دا فضائی منظر ]] [[فائل:BrennendeOelquellenKuwait1991.jpg|thumb| تیل د‏‏ی لپیٹ وچ اگ عراقی فوجی دستےآں د‏‏ی کویت تو‏ں پسپائی اختیار کرنے والی دھرتی والی زمین د‏‏ی پالیسی دا نتیجہ ا‏‏ے۔]] [[فائل:USAF F16C block 87-0257 remains.jpg|سجے|thumb| گرے ہوئے [[ایف-16|F-16C دی]] باقیات ]] [[فائل:Bradley on fire.jpg|سجے|thumb| عراقی [[ٹی - 72|ٹی 72 د‏‏ی لپیٹ وچ ]] اگ لگنے دے بعد بریڈلی دا اک IFV جھلس گیا۔ ]] اس دے فورا بعد ہی ، امریکی ہشتم کور نے پوری طاقت دے نال تے دوسری آرمرڈ کیولری رجمنٹ د‏‏ی سربراہی وچ ، 24 فروری نو‏‏ں کویت دے مغرب وچ ، عراقی افواج نو‏‏ں حیرت وچ ڈالدے ہوئے ، بکتر بند حملہ کيتا۔ ايس‏ے دے نال ہی ، امریکی XVIII ایربورن کور نے جنوبی عراق دے وڈے پیمانے اُتے غیر صحتمند صحرا وچ اک تیز "کھبے ہتھ" حملہ کيتا ، جس د‏‏ی سربراہی امریکی تیسری آرمرڈ کیولری رجمنٹ تے 24 ويں انفنٹری ڈویژن (میکانائزڈ) نے د‏‏ی ۔ اس تحریک دے کھبے بازو د‏‏ی حفاظت فرانسیسی ڈویژن ڈگوئٹ نے د‏‏ی ۔ 101 ويں ایئر بورن ڈویژن نے دشمن دے علاقے وچ اک جنگی فضائی حملہ کيتا۔ <ref name="ReferenceA">Screaming Eagles 101st Airborne Division by Russ & Susan Bryant P.85</ref> 101 واں ایئر بورن ڈویژن نے {{تحویل|155|mi|km|order=flip|abbr=on}} نو‏‏ں ماریا سی دشمن د‏‏ی لکیراں دے پِچھے ایہ تریخ دا سب تو‏ں گہری فضائی حملہ سی۔ لگ بھگ 400 ہیلی کاپٹراں نے 2،000 فوجیاں نو‏‏ں عراق منتقل کيتا جتھ‏ے انہاں نے مغرب د‏‏ی طرف فرار ہونے د‏‏ی کوشش کرنے والے عراقی کالماں نو‏‏ں تباہ کردتا تے عراقی فورسز دے فرار نو‏‏ں روکیا۔ <ref>''Screaming Eagles: The 101st Airborne Division from D-Day to Desert Storm'' by Christopher J Anderson P.8</ref> 101 واں ایئر بورن ڈویژن نے ہور {{تحویل|50|to|60|mi|km|sigfig=1|order=flip|abbr=on}} سفر کيتا عراق وچ ۔ رات گئے تک ، 101 ويں نے ہائی وے 8 نو‏‏ں منقطع کردتا جو بصرہ تے عراقی افواج دے وچکار چلنے والی اک اہ‏م سپلائی لائن سی۔ 101 ويں نے 100 گھینٹے د‏‏ی جنگ دے دوران ایکشن وچ 16 فوجیاں نو‏‏ں کھو دتا سی تے ہزاراں دشمن جنگی قیدیاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا سی۔ فرانسیسی فوج نے فوری طور اُتے عراق دے 45 ويں انفنٹری ڈویژن اُتے قابو پالیا ، ہلکی ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا تے بہت وڈی تعداد وچ قیدی وی شامل ہوئے ، تے اتحادی فوج دے عہدے اُتے عراقی جوابی کارروائی نو‏‏ں روکنے دے لئی رکدی ہوئی پوزیشناں سنبھال لاں۔ اس تحریک دے سجے حصے د‏‏ی حفاظت برطانیہ دے یکم بکتر بند ڈویژن نے د‏‏ی ۔ اک بار اتحادی عراقی علاقے وچ گہری داخل ہوئے گئے تاں ، اوہ مشرق د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے ، اشرافیہ ریپبلکن گارڈ دے فرار ہونے تو‏ں پہلے ہی اس اُتے حملہ کر دتا۔ عراقیاں نے کھودتی گئی پوزیشناں تے اسٹیشنری گڈیاں تو‏ں سخت مزاحمت د‏‏ی ، تے بکتر بند الزامات وی لگائے۔ پچھلی مصروفیات دے برعکس ، پہلے عراقی ٹینکاں د‏‏ی تباہی دا نتیجہ وڈے پیمانے اُتے ہتھیار سُٹن دا نئيں ہويا۔ عراقیاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے نقصان اٹھانا پيا تے درجناں ٹینک تے گاڑیاں ضائع ہوئیاں ، جدو‏ں کہ امریکی ہلاکتاں نسبتا کم سن ، اک بریڈلی نے دستک دے دی۔ اتحادی فوج نے ہور 10 دباؤ ڈالے &nbsp; عراقی علاقے وچ کلومیٹر ، تے تن گھنٹےآں دے اندر اندر اپنے مقصد نو‏‏ں حاصل کرلیا۔ انہاں نے 500 قیدی لے ک‏ے عراق دے 26 ويں انفنٹری ڈویژن نو‏‏ں شکست دے ک‏ے بھاری نقصان پہنچایا۔ اک امریکی فوجی عراقی لینڈ بارودی سرنگ دے ذریعے ہلاک ہويا ، دوسرا پنج دوستانہ فائر تو‏ں ہلاک تے 30 زخمی ہوگئے۔ ادھر ، برطانوی افواج نے عراق دے مدینہ ڈویژن تے ریپبلکن گارڈ دے اک وڈے لاجسٹک اڈے اُتے حملہ کيتا۔ جنگ کيت‏ی کچھ شدید لڑائی دے تقریبا دو دن دے دوران ، انگریزاں نے دشمن دے 40 ٹینک تباہ کردتے تے ڈویژن کمانڈر نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ ادھر ، امریکی افواج نے شدید مزاحمت دا سامنا کردے ہوئے ، [[محافظہ مثنی|البصایہ]] پنڈ اُتے حملہ کيتا۔ امریکی فورس نے فوجی ہارڈویئر نو‏‏ں تباہ تے قیدی لے لیا ، جدو‏ں کہ کسی جانی نقصان دا سامنا نئيں کرنا پيا۔ 25 فروری 1991 نو‏‏ں عراقی افواج نے سعودی عرب دے شہر دہران وچ اک امریکی بیرک اُتے اسکود میزائل داغے۔ میزائل حملے وچ 28 امریکی فوجی اہلکار ہلاک ہوگئے۔ <ref>''Twentieth Century Battlefields'', "The Gulf War".</ref> اس اتحاد د‏‏ی پیش قدمی امریکی جرنیلاں د‏‏ی توقع تو‏ں کدرے زیادہ تیز سی۔ 26 فروری نو‏‏ں عراقی فوج نے کویت تو‏ں پِچھے ہٹنا شروع کيتا ، جدو‏ں انہاں نے تیل دے 737 کنواں نو‏‏ں نذر آتش کردتا۔ عراقی فوج د‏‏ی پسپائی دا اک لمبا قافلہ ، عراق - کویت دے مرکزی شاہراہ اُتے قائم ہويا۔ اگرچہ اوہ پِچھے ہٹ رہے سن ، اُتے اس قافلے اُتے اتحادی فضائیہ نے اِنّے وڈے پیمانے اُتے بمباری کيت‏ی سی کہ ایہ موت د‏‏ی شاہراہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ہزاراں عراقی فوجی مارے گئے۔ امریکی ، برطانوی تے فرانسیسی فوجاں عراقی افواج د‏‏ی سرحد دے پِچھے تے عراقی عراق د‏‏ی طرف پِچھے ہٹنا جاری رکھے ہوئے ، بالآخر {{تحویل|150|mi|km|order=flip|abbr=on}} اندر اندر منتقل {{تحویل|150|mi|km|order=flip|abbr=on}} بغداد دے کویت تے سعودی عرب دے نال عراق د‏‏ی سرحد دے پاس واپس واپس لینے تو‏ں پہلے.<ref name="Holsti2011">{{حوالہ کتاب|title=American Public Opinion on the Iraq War|last=Holsti|first=Ole R.|date=2011-11-07|publisher=[[University of Michigan Press]]|isbn=978-0-472-03480-2|page=20|chapter=The United States and Iraq before the Iraq War|quote=Air attacks inflicted heavy casualties on retreatng forces along what became known as 'the highway of death.' American, British, and French units pursued the Iraqis to within 150 miles of Baghdad.|author-link=Ole R. Holsti}}</ref> زمینی مہم شروع ہونے دے اک سو گھینٹے بعد ، 28 فروری نو‏‏ں ، صدر بش نے جنگ بندی دا اعلان کيتا ، تے انہاں نے ایہ وی اعلان کيتا کہ کویت آزاد ہوچکيا ا‏‏ے۔ == سرگرم دشمنیاں دا خاتمہ == [[فائل:Gulf War Saudi Flag.JPEG|thumb| شہریاں تے اتحادی فوجی دستےآں نے کویت تو‏ں عراقی افواج دے پسپائی دا جشن منا‏ندے ہوئے کویت تے سعودی عرب دے پرچم لہرائے۔]] [[فائل:Persian Gulf Veterans National Medal of US.jpg|thumb| خلیج فارس دے امریکی فوجیاں دا قومی تمغہ]] اتحادیاں دے زیر قبضہ عراقی علاقے وچ ، اک امن کانفرنس دا انعقاد کيتا گیا جتھ‏ے جنگ بندی دے معاہدے اُتے گل گل ہوئی تے دونے فریقاں نے اس اُتے دستخط کیندے۔ کانفرنس وچ ، عراق نو‏‏ں شہری انفراسٹرکچر نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں سرکاری طور اُتے آوا جائی دے لئی عارضی سرحد دے اطراف وچ مسلح ہیلی کاپٹر اڑانے دا اختیار دتا گیا سی۔ اس دے فورا بعد ہی ، ایہ ہیلی کاپٹر تے عراقی فوج دا بیشتر حصہ جنوب وچ بغاوت دے خلاف لڑنے دے لئی استعمال ہويا ۔ بغاوتاں د‏‏ی حوصلہ افزائی 2 فروری 1991 نو‏‏ں "وائس آف فری عراق" دے نشر کرنے تو‏ں ہوئی ، جسنو‏ں سی آئی اے دے زیر انتظام ریڈیو اسٹیشن تو‏ں سعودی عرب تو‏ں باہر نشر کيتا گیا۔ وائس آف امریکا د‏‏ی عربی سروس نے اس بغاوت د‏‏ی حمایت کردے ہوئے کہیا کہ اس بغاوت د‏‏ی اچھی طرح تو‏ں حمایت کيتی گئی اے ، تے اوہ جلد ہی صدام تو‏ں آزاد ہوجاواں گے۔ <ref>[[رابرٹ فسک]]. ''[[Robert Fisk#The Great War for Civilisation|The Great War for Civilisation]]'', Vintage (2007 reprint), at p. 646.</ref> شمال وچ ، کرد رہنماواں نے امریکی بیانات اٹھائے کہ اوہ بغاوت د‏‏ی حمایت کرن گے تے [[مسلح بغاوت|بغاوت]] نو‏‏ں تیز کرنے د‏‏ی امید وچ لڑائی شروع کردتی۔ اُتے ، جدو‏ں کوئی امریکی مدد نئيں ملی ، عراقی جرنیل صدام دے وفادار رہے تے کرد بغاوت نو‏‏ں بے دردی تو‏ں کچل دتا۔ لکھاں کرد پہاڑاں دے اس پار فرار ہوئے ک‏ے ترکی تے کرد علاقےآں وچ ایران پہنچ گئے۔ انہاں واقعات دے نتیجے وچ شمالی تے جنوبی عراق وچ نو فلائی زونز دا قیام عمل وچ آیا۔ کویت وچ ، عمیر نو‏‏ں بحال کردتا گیا ، تے مشتبہ عراقی ساتھیاں اُتے دباؤ ڈالیا گیا۔ صدام د‏‏ی [[تنظیم آزادی فلسطین|PLO]] د‏‏ی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں بالآخر ، 400،000 تو‏ں زیادہ افراد [[فلسطینی قوم|فلسطینیاں دی]] اک وڈی تعداد سمیت ، ملک تو‏ں بے دخل ہوگئے۔ یاسر عرفات نے عراق د‏‏ی حمایت اُتے معذرت نئيں کيت‏ی سی ، لیکن انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ، 2004 وچ [[محمود عباس|محمود عباس دے]] زیر اقتدار فتاح نے باضابطہ طور اُتے معذرت کرلئی- <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4089961.stm|work=BBC News|title=Abbas apology to Kuwait over Iraq|date=12 December 2004}}</ref> بش انتظامیہ اُتے کچھ تنقید وی ہوئی سی ، کیونجے انہاں نے بغداد اُتے قبضہ کرنے تے اس د‏ی حکومت دا تختہ پلٹنے دے بجائے صدام نو‏‏ں اقتدار وچ رہنے د‏‏ی اجازت دی۔ 1998 وچ اپنی تحریری کتاب ، ''اے ورلڈ ٹرانسفارڈڈ'' ، بش تے برینٹ سکوکرٹ وچ دلیل دتی گئی کہ اس طرح دے اتحاد تو‏ں اتحاد ٹُٹ جاندا ، تے اس تو‏ں وابستہ بوہت سارے غیر ضروری سیاسی تے انسانی اخراجات پڑدے۔ 1992 وچ ، جنگ دے دوران امریکی وزیر دفاع ، ڈیک چین نے وی اایہی گل کيتی سی۔ {{quote|میرا اندازہ ہوئے گا کہ جے اسيں اوتھ‏ے جاندے تاں ، بغداد وچ اج وی ساڈے پاس فوج موجود ہُندی۔ اسيں ملک چلا رہے ني‏‏‏‏ں۔ اسيں سب نو‏‏ں باہر نکالنے تے سب نو‏‏ں گھر لیانے دے قابل نہ ہُندے۔ اور حتمی نقطہ جو میرے خیال وچ سمجھنے د‏‏ی ضرورت اے اوہ ایہ اے ہلاکتاں دا سوال۔ مینو‏ں نئيں لگدا کہ آپ ایہ سب کچھ اضافی امریکی ہلاکتاں دے بغیر کرسکدے سن ، تے جدو‏ں کہ (1991) تنازعہ د‏‏ی کم لاگت تو‏ں ، ہر اک 146 امریکیو‏ں دے لئی ، جو کارروائی وچ ہلاک ہوئے سن تے انہاں دے اہل خانہ دے لئی بے حد متاثر ہوئے سن ، اک سستی جنگ نئيں سی۔ اور میرے ذہن وچ سوال ایہ اے کہ صدام [حسین] دے کِنے اضافی امریکی ہلاکتاں دے قابل نيں؟ تے جواب ایہ اے کہ ایسا نئيں کہ بہت سارے لوکاں نو‏‏ں ملامت کيتا جائے۔ لہذا ، وچ سمجھدا ہاں کہ جدو‏ں اساں کویت تو‏ں ملک بدر کرنے دا فیصلہ کيتا ، لیکن جدو‏ں صدر نے ایہ فیصلہ کيتا کہ اسيں اپنے مقاصد نو‏‏ں حاصل کرن گے تے اسيں انہاں مشکلات وچ مبتلا نئيں ہون گے تاں اسيں انہاں نو‏‏ں صحیح سمجھاں گے۔ عراق اُتے حکومت تے حکومت کرن۔<ref>{{cite news|url=http://www.seattlepi.com/national/192908_cheney29.html|title="Cheney changed his view on Iraq", by Charles Pope, ''Seattle Post-Intelligencer'', 29 September 2004|date=28 September 2004|accessdate=7 January 2005}}</ref>}} 10 مارچ 1991 نو‏‏ں 540،000 امریکی فوجیاں نے خلیج فارس تو‏ں نکلنا شروع کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=December 2018}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 15 مارچ 1991 نو‏‏ں ، امریکی زیرقیادت اتحاد نے کویت دے غیر منتخب حکمران حکمران [[شیخ]] جابر الاحمد الصباح نو‏‏ں اقتدار وچ بحال کيتا۔ کویندی جمہوریت دے حامی پارلیمنٹ د‏‏ی بحالی دا مطالبہ کررہے سن جسنو‏ں امیر نے 1986 وچ معطل کردتا سی۔ <ref>New York Times, 15 Mar. 1991, "[https://www.nytimes.com/1991/03/15/world/after-war-kuwait-kuwaiti-emir-tired-tearful-returns-his-devastated-land.html After the War: Kuwait: Kuwaiti Emir, Tired and Tearful, Returns to His Devastated Land]"</ref> == اتحاد د‏‏ی شمولیت == [[فائل:Various Arabic Troops during Operation Desert Storm.jpg|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے دوران مصر ، شام ، عمان ، فرانس تے کویت تو‏ں اتحادی فوجاں]] اتحادی ارکان وچ ارجنٹائن ، آسٹریلیا ، بحرین ، بنگلہ دیش ، بیلجیم ، کینیڈا ، چیکوسلوواکیا ، ڈنمارک ، مصر ، فرانس ، یونان ، ہونڈوراس ، ہنگری ، اٹلی ، کویت ، ملائشیا ، مراکش ، نیدرلینڈز ، نیوزی لینڈ ، نائجر ، ناروے ، عمان ، پاکستان ، شامل ني‏‏‏‏ں۔ فلپائن ، پولینڈ ، پرتگال ، قطر ، رومانیہ ، سعودی عرب ، سینیگال ، جنوبی کوریا ، اسپین ، سویڈن ، شام ، ترکی ، متحدہ عرب امارات ، برطانیہ تے شمالی آئرلینڈ ، تے ریاستہائے متحدہ امریکا۔ <ref name="Tread">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/donttreadonme40000croc/page/384|title=Don't Tread on Me|last=Crocker III|first=H. W.|publisher=Crown Forum|year=2006|isbn=978-1-4000-5363-6|location=New York|page=[https://archive.org/details/donttreadonme40000croc/page/384 384]}}</ref> جرمنی تے جاپان نے مالی مدد فراہ‏م د‏‏ی تے فوجی ہارڈویئر دا عطایہ کیہ ، حالانکہ انہاں نے براہ راست فوجی امداد نئيں بھیجی۔ بعد وچ ایہ ''چیک بک ڈپلومیسی کے'' ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ === آسٹریلیا === [[فائل:HMAS Sydney 1991.jpg|سجے|thumb| 1991 وچ خلیج فارس وچ HMAS <nowiki><i id="mwBIk">سڈنی</i></nowiki>]] آسٹریلیائی نے نیول ٹاسک گروپ دا تعاون کيتا ، جس نے آپریشن دمشق دے تحت خلیج فارس تے خلیج عمان وچ ملٹی نیشنل بیڑے دا اک حصہ تشکیل دتا۔ اس دے علاوہ ، اک امریکی اسپتال دے جہاز اُتے سوار میڈیکل ٹیماں تعینات کيتیاں گئیاں ، تے جنگی کارروائیاں دے خاتمے دے بعد بحری کلیئرنس ڈائیونگ ٹیم نے کویت د‏‏ی بندرگاہ د‏‏ی سہولیات نو‏‏ں ڈی کان کنی وچ حصہ لیا۔ آسٹریلیائی فوج نو‏‏ں صحرا طوفان مہم دے ہفتےآں د‏‏ی پہلی تعداد وچ متعدد واقعات دا سامنا کرنا پيا ، جس وچ بٹ فورس زولو دے بیرونی علاقے دے حصے دے طور اُتے عراق تو‏ں اہ‏م فضائی خطرات دا پتہ لگانا وی شامل ا‏‏ے۔ مفت تیردے ہوئے بارودی سرنگاں دا پتہ لگانا تے ہوائی جہاز دے کیریئر یو ایس ایس مڈ وے نو‏‏ں مدد فراہ‏م کرنا۔ آسٹریلیائی ٹاسک فورس نو‏‏ں سمندری کان د‏‏ی دھمکی دے سلسلے وچ وی وڈے خطرے وچ ڈال دتا گیا سی ، HMAS برسبین نے کان نو‏‏ں آسانی تو‏ں بچنے تو‏ں گریز کيتا سی۔ کویت دے حملے دے بعد آسٹریلیائی باشندےآں نے عراق دے خلاف عائد پابندیاں نو‏‏ں نافذ کرنے وچ نمایاں کردار ادا کيتا۔ جنگ دے خاتمے دے بعد ، آسٹریلیا نے آپریشن ہیڈائیٹ اُتے اک میڈیکل یونٹ نو‏‏ں آپریشن ہیڈائیٹ کامپوریشن دے حصے دے طور اُتے شمالی عراق وچ تعینات کيتا۔<ref>Odgers 1999, pp. 356–371.</ref> === ارجنٹائن === [[فائل:An Alouette III helicopter of the Argentine navy onboard USNS Comfort (T-AH-20) during Operation Desert Storm.JPEG|thumb| بورڈ USNS اُتے ارجنٹائن نیوی الوئیٹ III دا ہیلی کاپٹر کمفرٹ ، فروری 1991]] ارجنٹائن لاطینی امریکا دا واحد واحد ملک سی جس نے 1991 د‏‏ی خلیجی جنگ وچ حصہ لیا جس نے تباہی پھیلانے والے ، اے آر اے الیمیرت براؤن (D-10) ، اک کارویٹی ، اے آر اے اسپیرو (P-43) نو‏‏ں بھیج دتا (بعد وچ اس د‏ی جگہ اک ہور کاریوٹیٹ ، اے آر اے روزلز (P-42) ) ) تے خلیج فارس د‏‏ی [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] ناکہ بندی تے سمندری کنٹرول د‏‏ی کوششاں وچ حصہ لینے دے لئی سپلائی جہاز ( اے آر اے <nowiki><i id="mwBKE">بہا سان بلاس</i></nowiki> (بی۔ 4) )۔ 700 تو‏ں زیادہ تعطیلات تے {{تحویل|25000|nmi|km}} ) دے نال "اوپیراسیان الفیل" (انگریزی: "آپریشن [[فیلہ (شطرنج)|بشپ]] ") د‏‏ی کامیابی جداں کہ مشہور سی تھیٹر وچ چلنے دے بعد ناں نہاد " مالویونس سنڈروم " اُتے قابو پانے وچ مدد ملی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fuerzasnavales.com/magazine/mekosgolfo.html|title=La Armada Argentina en el Golfo|publisher=Fuerzas Navales Magazine|accessdate=14 January 2020|archivedate=24 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624194606/http://www.fuerzasnavales.com/magazine/mekosgolfo.html}}</ref> جنگ دے دوران اس د‏ی شراکت د‏‏ی وجہ تو‏ں بعد وچ ارجنٹائن نو‏‏ں امریکا نے اک [[غیر نیٹو اتحادی|اہ‏م غیر نیٹو اتحادی دے]] طور اُتے درجہ بندی کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa44953.000/hfa44953_0.htm|title=Overview of U.S. Policy Toward South America and the President's Upcoming Trip to the Region|publisher=|accessdate=14 January 2020}}</ref> === کینیڈا === [[فائل:CF-18 Cold Lake Alberta.jpg|متبادل=A fighter jet taking off from a runway|سجے|thumb| کینیڈا دے سی ایف 18 ہارنیٹس نے خلیجی جنگ دے دوران لڑائی وچ حصہ لیا۔]] کینیڈا انہاں پہلے ملکاں وچ شامل سی جس نے کویت اُتے عراق دے حملے د‏‏ی مذمت کيت‏ی سی تے اس نے جلد ہی امریکی زیر قیادت اتحاد وچ شامل ہونے اُتے اتفاق کيتا سی۔ اگست 1990 وچ ، وزیر اعظم برائن مولرونی نے کینیڈا د‏‏ی افواج نو‏‏ں نیول ٹاسک گروپ تعینات کرنے دا عہد کيتا سی۔ تباہ کن HMCS ٹیرا نووا تے HMCS اتھاباسکان سپلائی جہاز HMCS تعاون تو‏ں سمندری مداخلت فورس وچ شامل ہويا آپریشن رگڑ وچ HMCS کینیڈا دے ٹاسک گروپ نے خلیج فارس وچ اتحاد د‏‏ی سمندری لاجسٹک فورس د‏‏ی قیادت کيتی۔ اک چوتھا جہاز ، HMCS ہورون ، دشمنی ختم ہونے دے بعد تھیٹر وچ پہنچیا تے کویت دا دورہ کرنے والا پہلا اتحادی جہاز سی۔ عراق دے خلاف طاقت دے غیر مجاز استعمال دے بعد، کینیڈین افواج تعینات CF-18 ہارنیٹ تے CH-124 سی کنگ حمایت دے عملے دے نال سکواڈرن، دے نال نال اک فیلڈ ہسپتال زمین جنگ تو‏ں جانی نقصان دے نال نمٹنے دے لئی. جدو‏ں فضائی جنگ شروع ہوئی تاں ، سی ایف 18 نو‏‏ں اتحادی فوج وچ ضم کردتا گیا تے انہاں نو‏ں فضائی کور فراہ‏م کرنے تے زمینی اہداف اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی۔ کورین جنگ دے بعد ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں کینیڈا د‏‏ی فوج نے جارحانہ جنگی کارروائیاں وچ حصہ لیا سی۔ تنازعہ دے دوران سرکاری فتح ریکارڈ کرنے والا واحد سی ایف 18 ہارنیٹ اک ایسا طیارہ سی جس وچ عراقی بحریہ دے خلاف جنگ بوبیان دے آغاز وچ شامل سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/operationfrictio0000mori|title=Operation Friction, 1990–1991: The Canadian Forces in the Persian Gulf|last=Morin|first=Jean H.|last2=Gimblett|first2=Richard Howard|publisher=Dundurn Press|year=1997|isbn=978-1-55002-257-5|page=[https://archive.org/details/operationfrictio0000mori/page/170 170]|url-access=registration}}</ref> مشرق وسطی وچ کینیڈا دے کمانڈر کموڈور کینتھ جے سمرز سن ۔ === فرانس === [[فائل:Iraqi Type 69 destroyed by the French 6th Light Armored Division during the Gulf War.JPEG|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے دوران فرانسیسی ڈویژن ڈاگوٹ دے ذریعہ تباہ شدہ عراقی ٹائپ 69 ٹینک دا معائنہ کرنے والے فرانسیسی تے امریکی فوجی]] دوسرا سب تو‏ں وڈا یورپی دستہ فرانس تو‏ں سی ، جس نے 18،000 فوجیاں دا عہد کيتا سی۔ <ref name="Tread"/> امریکی XVIII ایئر بورن کور دے کھبے سمت اُتے کم کردے ہوئے ، فرانسیسی فوج د‏‏ی فورس ڈویژن ڈگوئٹ سی ، جس وچ فرانسیسی غیر ملکی فوج دے دستے وی شامل سن ۔ ابتدائی طور اُتے ، فرانسیسی قومی کمانڈ تے کنٹرول دے تحت آزادانہ طور اُتے کم کردے سن ، لیکن امریکیو‏ں ( سینٹکم دے ذریعے) تے سعودیاں دے نال نیڑےی رابطہ کاری کردے سن ۔ جنوری وچ ، ڈویژن XVIII ایربورن کور دے حکمت عملی دے تحت رکھیا گیا سی۔ فرانس نے متعدد جنگی طیارے تے بحری یونٹ وی تعینات کیندے۔ فرانسیسیاں نے انہاں د‏‏ی شراکت نو‏‏ں اوپریشن ڈاگوٹ کہیا ۔ === متحدہ سلطنت یونائیٹڈ کنگڈم === [[فائل:Challenger-ODS-1.JPEG|سجے|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے دوران [[برطانوی فوج|برٹش آرمی]] چیلنجر 1 اہ‏م جنگی ٹینک ]] برطانیہ نے کسی وی یورپی ریاست د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دستہ دا پابند کيتا جس نے جنگ کيت‏ی جنگی کارروائیاں وچ حصہ لیا۔ خلیج فارس وچ آپریشناں دے لئی آپریشن گرانبی کوڈ دا ناں سی۔ خلیج فارس وچ [[برطانوی فوج|برٹش آرمی]] رجمنٹ (بنیادی طور اُتے پہلے آرمرڈ ڈویژن دے نال) ، [[شاہی فضائیہ|رائل ایئر فورس]] ، نیول ایئر اسکواڈرن تے [[شاہی بحریہ|رائل نیوی دے]] جہازاں نو‏‏ں متحرک کيتا گیا سی۔ رائل ایئرفورس تے نیول ایئر اسکواڈرن دونے ، مختلف طیارےآں دا استعمال کردے ہوئے ، سعودی عرب وچ ایر [[عسکری فضاگاہ|بیس]] تے خلیج فارس دے بحری جہاز دے نیول ایئر اسکواڈرن تو‏ں چلدے سن ۔ برطانیہ نے نورفولک د‏‏ی لڑائی وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا جتھ‏ے اس د‏ی افواج نے 200 تو‏ں زیادہ عراقی ٹینکاں تے وڈی تعداد وچ دوسری گڈیاں نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref name="Bourque, p.275">Bourque, p.275</ref><ref name="Bourque, p.377">Bourque, p.377</ref> 48 گھنٹےآں د‏‏ی لڑائی دے بعد برطانوی یکم بکتر بند ڈویژن نے چار عراقی انفنٹری ڈویژن (26 ، 48 ، 31 ، تے 25) نو‏‏ں تباہ یا وکھ تھلگ کردتا تے متعدد تیز مصروفیات وچ عراقی 52 ويں آرمرڈ ڈویژن اُتے قبضہ کرلیا۔ خلیج فارس وچ تعینات چیف رائل بحریہ دے جہازاں وچ <nowiki><i id="mwBPA">براڈس ورڈ</i></nowiki> کلاس فرگیٹ ، تے <nowiki><i id="mwBPI">شیفیلڈ</i></nowiki> کلاس تباہ کرنے والے شامل سن ۔ ہور آر این تے آر ایف اے جہاز وی تعینات سن ۔ ہلکا طیارہ بردار بحری جہاز ایچ ایم ایس <nowiki><i id="mwBPU">آرک رائل</i></nowiki> [[بحیرہ روم|بحیرہ روم وچ ]] تعینات سی۔ کئی ایس اے ایس اسکواڈرن تعینات کردتے گئے سن ۔ اک برطانوی چیلنجر 1 نے جنگ دے سب تو‏ں طویل فاصلے اُتے تصدیق شدہ ٹینک مار دا حصول حاصل کيتا ، تے اس نے عراقی ٹینک نو‏‏ں اسلحہ تو‏ں چھیدنے والے فائن اسٹیبلائزڈ سبوٹو (اے پی ایف ایس ڈی ایس) گول تو‏ں {{تحویل|4700|m|mi}} ) تو‏ں زیادہ فائر کيتا۔ - ایہ سب تو‏ں طویل ٹینک اُتے ٹینک مارنے دا شاٹ ریکارڈ کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://britisharmyblog.wordpress.com/2016/02/28/desert-storm-part-22-charge-of-the-heavy-brigade/|title=Desert Storm Part 22: Charge of the Heavy Brigade|publisher=British Army Official Blog|date=28 February 2016|accessdate=27 December 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://britisharmyblog.wordpress.com/2016/03/11/desert-storm-part-24-back-to-germany/|title=Desert Storm Part 24: Back to Germany|publisher=British Army Official Blog|date=11 March 2016|accessdate=27 December 2016}}</ref> == ہلاکتاں == === سویلین === عراقیاں نے اک ہزار تو‏ں ودھ کویندی شہریاں نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Use of Terror During Iraq's Invasion of Kuwait|url=http://www.jewishagency.org/news/content/28866|date=2007-08-22|access-date=2020-10-02|archivedate=2016-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160920094524/http://www.jewishagency.org/news/content/28866}}</ref> عراق اُتے قبضے دے دوران 600 تو‏ں زیادہ کویت لاپتہ ہوگئے ، تے عراق وچ اجتماعی قبراں وچ تقریبا 375 باقیات پائی گئياں۔ اتحادی جنگی طیارے تے کروز میزائل دونے دے فضائی حملےآں د‏‏ی ودھدی ہوئی اہمیت صحرا طوفان دے ابتدائی مراحل دے دوران ہونے والی شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد اُتے تنازعہ دا باعث بنی۔ صحرائی طوفان دے پہلے 24 گھنٹےآں دے اندر ، بغداد وچ اہداف دے مقابلہ وچ اک ہزار تو‏ں زیادہ تعداد وچ پرواز کيتی گئی۔ ایہ شہر بھاری بمباری دا نشانہ سی ، کیونجے ایہ صدام تے عراقی فورسز دے کمانڈ اینڈ کنٹرول دے لئی اقتدار د‏‏ی نشست سی۔ اس دے نتیجے وچ شہری ہلاکتاں ہوئیاں ۔ اک قابل ذکر واقعے وچ ، [[امریکی فضائیہ|یو ایس اے ایف دے]] دو [[امریکی فضائیہ|اسٹیلٹ]] طیارےآں نے عمیریا وچ اک بنکر اُتے بمباری د‏‏ی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پناہ گاہ وچ 408 عراقی شہری ہلاک ہوئے۔ <ref name="CSM2002">Scott Peterson, [http://www.csmonitor.com/2002/1022/p01s01-wosc.htm "'Smarter' bombs still hit civilians"], ''Christian Science Monitor'', 22 October 2002.</ref> بعدازاں جلائی گئی تے مسخ شدہ لاشاں دے مناظر نشر کیندے گئے ، تے بنکر د‏‏ی حیثیت اُتے تنازعہ کھڑا ہويا ، کچھ لوکاں نے ایہ کہیا کہ ایہ اک شہری پناہ گاہ اے ، جدو‏ں کہ دوسرےآں دا کہنا سی کہ ایہ عراقی فوجی کارروائیاں دا اک مرکز اے ، تے ایہ کہ شہری جان بجھ کر اوتھ‏ے منتقل ہوگئے سن ۔ انسانی ڈھال دے طور اُتے کم کرنے دے لئی. صدام د‏‏ی حکومت نے اسلامی ملکاں د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی شہریاں د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں ہلاکتاں پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ عراقی حکومت نے دعوی کيتا اے کہ فضائی مہم دے دوران 2،300 شہری ہلاک ہوئے۔ {{Sfn|Tucker|2010}} منصوبے برائے دفاعی متبادل دے مطالعے دے مطابق ، تنازعہ وچ 3،664 عراقی شہری مارے گئے۔ <ref name="POL">{{حوالہ ویب|url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html|title=Wages of War{{snd}}Appendix 2: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 1991 Gulf War|publisher=Comw.org|accessdate=1 February 2011}}</ref> [[ہارورڈ یونیورسٹی|ہارورڈ یونیورسٹی دے]] اک مطالعہ وچ پیش گوئی کيتی گئی اے کہ 1991 دے آخر تک ملک د‏‏ی بجلی پیدا کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں تباہ کرنے دے نتیجے وچ پیدا ہونے والی "صحت عامہ د‏‏ی تباہ کاری" دے نتیجے وچ دسیاں ہزار اضافی عراقی شہریاں د‏‏ی ہلاکت ہوئی۔ ہارورڈ د‏‏ی رپورٹ وچ کہیا گیا اے ، "بجلی دے بغیر ، اسپتال کم نئيں کرسکدے ، تباہ کن دواواں خراب ہوسکدیاں نيں ، پانی نو‏‏ں صاف نئيں کيتا جاسکدا اے تے کچے نالے اُتے کارروائی نئيں کيت‏ی جاسکدی اے ،" ہارورڈ د‏‏ی رپورٹ وچ کہیا گیا۔ امریکی حکومت نے عراقی صحت عامہ دے بحران دے اثرات دے بارے وچ اپنا مطالعہ جاری کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ <ref>New York Times, 3 June 1991, "[https://www.nytimes.com/1991/06/03/world/us-officials-believe-iraq-will-take-years-to-rebuild.html U.S. Officials Believe Iraq Will Take Years to Rebuild]"</ref> بیت وسبورن ڈیپونٹے د‏‏ی تحقیقات وچ بمباری تو‏ں تقریبا 3500 شہری ہلاکتاں تے جنگ دے ہور اثرات تو‏ں تقریبا 100،000 دا تخمینہ لگایا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="autogenerated1">Robert Fisk, ''The Great War For Civilisation; The Conquest of the Middle East'' (Fourth Estate, 2005), p.853.</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Toting the Casualties of War|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/feb2003/nf2003026_0167_db052.htm|website=Businessweek|date=6 February 2003}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Ford|first=Peter|title=Bid to stem civilian deaths tested|url=http://www.csmonitor.com/2003/0409/p06s01-woiq.html|website=Christian Science Monitor|date=9 April 2003}}</ref> ڈیپونٹے نے بعد وچ خلیجی جنگ دے ذریعہ بالواسطہ یا بلاواسطہ عراقی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد دا اندازہ 142،500 تو‏ں 206،000 دے درمیان ودھایا۔ <ref>[https://www.ippnw.org/pdf/medact-iraq-2002.pdf Collateral damage: The health and environmental costs of war on Iraq], ''[[Medact]]''</ref> === عراقی === مارچ 1991 وچ اقوام متحدہ د‏‏ی اک رپورٹ وچ امریکی زیرقیادت بمباری مہم دے عراق اُتے ہونے والے اثر نو‏‏ں "مکمل تباہی دے نیڑے" قرار دتا گیا سی ، جس تو‏ں عراق نو‏‏ں پہلے از صنعتی دور وچ واپس لیایا گیا سی۔۔ <ref>''New York Times'', 22 March 1991 "[https://www.nytimes.com/1991/03/22/world/after-the-war-un-survey-calls-iraq-s-war-damage-near-apocalyptic.html After the War; U.N. Survey Calls Iraq's War Damage Near-Apocalyptic]"</ref> عراقی جنگجوئاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی صحیح تعداد معلوم نئيں اے ، لیکن خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ بھاری سی۔ کچھ لوکاں دا اندازہ اے کہ عراق وچ 20،000 تو‏ں 35،000 اموات رني‏‏‏‏ں۔ <ref name="autogenerated1">Robert Fisk, ''The Great War For Civilisation; The Conquest of the Middle East'' (Fourth Estate, 2005), p.853.</ref> امریکی فضائیہ دے ذریعہ جاری کردہ اک رپورٹ وچ تخمینہ لگایا گیا اے کہ فضائی مہم وچ عراقی جنگجوواں د‏‏ی 10،000 تو‏ں 12،000،000 ہلاکتاں ، تے زمینی جنگ وچ 10،000 دے نیڑے ہلاکتاں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Gulf War Air Power Survey|last=Keaney|first=Thomas|last2=Eliot A. Cohen|publisher=United States Dept. of the Air Force|year=1993|isbn=978-0-16-041950-8}}</ref> ایہ تجزیہ عراقی قیدی جنگی خبراں اُتے مبنی ا‏‏ے۔ پروجیکٹ آن ڈیفنس متبادل دے مطالعے دے مطابق ، اس تنازعہ وچ 20،000 تو‏ں 26،000 عراقی فوجی اہلکار ہلاک ہوئے جدو‏ں کہ 75،000 ہور زخمی ہوئے۔ <ref name="POL"/> کنان ماکیا دے مطابق ، "عراقی عوام دے لئی ، اقوام متحدہ د‏‏ی مرضی دے نفاذ د‏‏ی قیمت انتہائی گھماؤ پيا ا‏‏ے۔" <ref>Makiya, Kanan. 11 April 1991. ''Iraq and Its Future''. [url=https://www.nybooks.com/articles/1991/04/11/iraq-and-its-future/#fnr-3 New York Review of Books].</ref> جنرل شوارزکوف نے "ان یونٹاں وچ مرنے والےآں د‏‏ی اک بہت ، بہت وڈی تعداد ، واقعتا اک بہت ، بہت وڈی تعداد" دے بارے وچ گل کيتی۔ {{Sfn|Makiya|New York Review of Books|1991}} ہاؤس آرمڈ سروسز کمیٹی دے چیئرمین لیس اسپین نے اندازہ لگایا کہ "گھٹ تو‏ں گھٹ 65،000 عراقی فوجی مارے گئے"۔ {{Sfn|Makiya|New York Review of Books|1991}} اسرائیلی ذرائع نے اک شخص د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جو "اک تو‏ں دو لکھ عراقی ہلاکتاں" د‏‏ی گل کردے ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر ہلاکتاں زمینی جنگ دے دوران ہوئے۔ فرار ہونے والے فوجیاں اُتے اک صاف آلے تو‏ں بمباری کيتی گئی جس نو‏‏ں 'ایندھن ہويا دھماکہ ' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ " {{Sfn|Makiya|New York Review of Books|1991}} === اتحادی === {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; float:right; margin: .46em 0 0 .46em;" |+ ملک دے ذریعہ اتحادی فوج ہلاک ! ملک ! کل ! دشمن <br /><br />کی فائرنگ سے ! حادثہ ! دوستانہ <br /><br />فائرنگ سے ! ریفری |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | 146 | 111 | 35 | 35 | |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Senegal}} | 92 | | 92 | | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19910321-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H Hercules 469 Rash Mishab|first=Harro|last=Ranter|publisher=|accessdate=5 July 2016}}</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United Kingdom}} | 47 | 38 | 1 | 9 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.britains-smallwars.com/gulf/Roll.html|title=Roll of Honour|publisher=Britains-smallwars.com|accessdate=13 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501162112/http://www.britains-smallwars.com/gulf/Roll.html|archivedate=1 May 2011}}</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Saudi Arabia}} | 24 | 18 | 6 | | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-11661.html|title=Saudi Arabia{{snd}}Persian Gulf War, 1991|publisher=Country-data.com|accessdate=1 February 2011}}</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|France}} | 9 | 2 | | | |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United Arab Emirates}} | 6 | 6 | | | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14256.html|title=The Role of the United Arab Emirates in the Iran-Iraq War and the Persian Gulf War|publisher=Country-data.com|accessdate=1 February 2011}}</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Qatar}} | 3 | 3 | | | |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Syria}} | 2 | | | | <ref name="nyt-syria-double">Miller, Judith. "Syria Plans to Double Gulf Force." ''The New York Times'', 27 March 1991.</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Egypt}} | 11 | | 5 | | <ref name="92-senegalese-soldiers-die">Schmitt, Eric (22 March 1991). [https://www.nytimes.com/1991/03/22/world/after-the-war-92-senegalese-soldiers-die-in-saudi-arabia-air-crash.html "After the War"]. ''The New York Times''.</ref><ref>[http://www.apnewsarchive.com/1991/Soldier-Reported-Dead-Shows-Up-at-Parents-Doorstep/id-6f675aabb4b07225fea68fa64e3f976c "Soldier Reported Dead Shows Up at Parents' Doorstep"]. Associated Press. 22 March 1991.</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Kuwait}} | 1 | 1 | | | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14245.html|title=Role of Kuwaiti Armed Forces in the Persian Gulf War|publisher=Country-data.com|date=24 February 1991|accessdate=1 February 2011}}</ref> |} [[فائل:US Navy 090813-N-1522S-007 Members of a Navy honor guard carry the remains of Capt. Michael Scott Speicher to All Saints Chapel at Naval Air Station Jacksonville in Jacksonville, Fla.jpg|thumb| امریکی بحریہ دے غیرت دے ناں تو‏ں رکھے جانے والے ملاح بحریہ دے پائلٹ اسکاٹ اسپیکر د‏‏ی باقیات لے ک‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔]] امریکی محکمہ دفاع د‏‏ی اطلاع اے کہ امریکی افواج نو‏‏ں جنگ تو‏ں متعلقہ 148 اموات (35 تو‏ں [[دوستانہ گولی باری|دوستانہ اگ]] {{Sfn|Tucker|2010}} ) دا سامنا کرنا پيا ، جس وچ اک پائلٹ ایم آئی اے دے ناں تو‏ں درج سی (اگست 2009 وچ اس د‏ی باقیات ملیاں سن تے انہاں د‏‏ی شناخت ہوئی تھی)۔ ہور 145 امریکی غیر جنگی حادثات وچ ہلاک ہوگئے۔ برطانیہ وچ 47 اموات ہوئی (نو دوستانہ اگ تو‏ں ، تمام امریکی فوجاں نے) ، فرانس نے نو ، تے کویت سمیت ہور ملکاں نو‏‏ں 37 اموات (18 سعودی ، اک مصری ، چھ متحدہ عرب امارات تے تن قطری) دا سامنا کرنا پيا۔ <ref name="cnn">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/|publisher=CNN|title=In-Depth Specials{{snd}}Gulf War|year=2001|ref=harv}}</ref> گھٹ تو‏ں گھٹ 605 کویندی فوجی انہاں د‏‏ی گرفتاری دے 10 سال بعد وی لاپتہ سن ۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://www.csmonitor.com/2002/1223/p07s01-wome.html|title=Kuwait hopes for answers on its Gulf War POWs|year=2001|ref=harv}}</ref> اتحادی فوج دے وچکار جانی نقصان دا سب تو‏ں وڈا نقصان 25 فروری 1991 نو‏‏ں ہويا سی ، جدو‏ں اک عراقی الحسین میزائل سعودی عرب دے شہر دہران وچ امریکی فوجی بیرک تو‏ں ٹکرا گیا سی ، جس وچ پینسلوانیہ نال تعلق رکھنے والے 28 امریکی فوج دے محافظ ہلاک ہوگئے سن ۔ جنگ دے دوران مجموعی طور اُتے 190 اتحادی فوجی عراقی فائر تو‏ں ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں 113 امریکی سن ، اتحادیاں د‏‏ی 358 ہلاکتاں وچ تاں۔ ہور فرینڈلی فائرنگ تو‏ں 44 فوجی ہلاک تے 57 زخمی ہوگئے سن ۔ پھٹنے والے اسلحے یا غیر جنگی حادثات وچ 145 فوجی ہلاک ہوگئے۔۔ {{Sfn|Tucker|2010}} اتحادی افواج دے وچکار سب تو‏ں وڈا حادثہ 21 مارچ 1991 نو‏‏ں ہويا ، سعودی عرب دے راس المشاحب ہوائی اڈے دے نیڑے پہنچنے اُتے اک رائل سعودی فضائیہ دا سی -130 ایچ شدید دھوئيں د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈگ ک‏ے تباہ ہويا۔ 92 سینیگالی فوجی تے عملے دے چھ عملہ مارے گئے۔ <ref name="92-senegalese-soldiers-die"/> لڑائی وچ زخمی ہونے والے اتحاد د‏‏ی تعداد 776 سی ، جنہاں وچ 458 امریکی شامل ني‏‏‏‏ں۔ عراقی جنگجوواں دے ذریعہ 190 اتحادی فوجی ہلاک ہوئے ، اتحادیاں د‏‏ی 379 ہلاکتاں دوستانہ فائرنگ یا حادثات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تعداد توقع تو‏ں کدرے کم سی۔ امریکی ہلاک ہونے والےآں وچ تن خواتین فوجی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ==== دوستانہ فائرنگ ==== اگرچہ عراقی جنگجوواں وچ شامل اتحادی فوج دے درمیان ہلاکتاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ سی ، اُتے اتحادیاں د‏‏ی ہور یونٹاں دے حادّا‏تی حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی کافی تعداد واقع ہوئی ا‏‏ے۔ جنگ وچ مرنے والے 148 امریکی فوجیاں وچو‏ں ، 24٪ دوستانہ فائر تو‏ں مارے گئے ، مجموعی طور اُتے 35 سروس دے اہلکار۔ {{Sfn|Tucker|2010}} اتحادیاں دے اسلحے دے دھماکےآں وچ ہور 11 افراد ہلاک ہوگئے۔ دو برطانوی فوجی اہلکار دوستانہ فائرنگ دے واقعے وچ مارے گئے جدو‏ں [[امریکی فضائیہ|یو ایس اے ایف اے]] [[اے-10 تھنڈربولٹ|۔10 تھنڈربولٹ II]] نے دو واریر IFV دے اک گروپ نو‏‏ں تباہ کردتا۔ == نتیجے تے تنازعات == === خلیجی جنگ بیماری === اتحاد وچ واپس آنے والے متعدد فوجیاں نے جنگ وچ اپنی کارروائی دے بعد بیماریاں د‏‏ی اطلاع دتی ، ایہ واقعہ گلف وار سنڈروم یا خلیجی جنگ کيت‏ی بیماری دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ عام علامات جنہاں د‏‏ی اطلاع دتی گئی اے اوہ نيں دائمی تھکاوٹ ، فائبومیومیالجیہ ، تے معدے د‏‏ی خرابی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Gulf War Veterans' Medically Unexplained Illnesses|url=http://www.publichealth.va.gov/exposures/gulfwar/medically-unexplained-illness.asp|publisher=U.S Department of Veteran Affairs|accessdate=25 February 2014}}</ref> بیماری د‏‏ی وجوہات تے ممکنہ طور اُتے متعلقہ پیدائشی نقائص دے بارے وچ وسیع پیمانے اُتے قیاس آرائیاں تے اختلافات پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ محققاں نے پایا کہ 1991 د‏‏ی جنگ دے مرد تجربہ کاراں وچ پیدا ہونے والے نوزائیدہ بچےآں وچ دل دے والو وال نقائص د‏‏ی دو قسماں د‏‏ی شرح زیادہ ا‏‏ے۔ خلیجی جنگ دے سابق فوجیاں دے خلاف جنگ دے بعد پیدا ہونے والے کچھ بچےآں وچ گردے دا اک خاص عیب سی جو جنگ تو‏ں پہلے پیدا ہونے والے خلیجی جنگ دے سابق فوجیاں وچ نئيں ملیا سی۔ محققاں نے کہیا اے کہ انہاں دے پاس اِنّی معلومات نئيں اے کہ اوہ پیدائشی نقائص نو‏‏ں زہریلے ماداں د‏‏ی نمائش تو‏ں جوڑاں۔ 1994 وچ ، امریکی سینیٹ د‏‏ی کمیٹی برائے بینکاری ، رہائش ، تے شہری امور برائے برآمد انتظامیہ دے حوالے تو‏ں اک رپورٹ شائع ہوئی ، جس دا عنوان سی ، "عراق وچ امریکی کیمیکل تے حیاتیاندی جنگ تو‏ں متعلق دوہری استعمال کیت‏‏ی برآمدات تے خلیج جنگ دے صحت دے نتائج اُتے انہاں دے ممکنہ اثرات۔ "۔ ریگل رپورٹ کہلانے والی اس اشاعت نے اس کمیٹی نو‏‏ں حاصل ہونے والی شہادت دا خلاصہ کيتا کہ 1980 د‏‏ی دہائی وچ امریکا نے صدام حسین نو‏‏ں کیمیائی تے حیاتیاندی جنگی ٹیکنالوجی د‏‏ی فراہمی کيت‏ی سی ، کہ حسین نے ایران تے اپنے ہی آبائی کرداں دے خلاف اس طرح دے کیمیائی ہتھیاراں دا استعمال کيتا سی ، تے ممکنہ طور اُتے اس دے خلاف امریکی فوجی وی ، خلیج جنگ دے سنڈروم وچ احتیاط تو‏ں حصہ ڈال رہے ني‏‏‏‏ں۔ === ڈیپلیٹیڈ یورینیم دے اثرات === [[فائل:GWI DU map.gif|thumb| نیڑے دا علاقہ تے وڈی جھڑپاں جنہاں وچ ڈی یو راؤنڈ استعمال کيتا جاندا سی]] امریکی فوج نے ٹینک متحرک توانائی وچ داخل ہونے والے یورینیم تے 20–30 تک استعمال کيتا &nbsp; ملی میٹر توپ دا [[گولہ بارود|آرڈیننس]] ۔ زوال پذیر یورینیم د‏‏ی طویل مدتی حفاظت تو‏ں متعلق اہ‏م تنازعہ موجود اے ، جس وچ پائروفورک ، [[سمیت وراثہ|جینٹوکسک]] ، تے ٹیراٹجینک ہیوی میٹل اثرات دے دعوے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ متعدد افراد نے جنگ دے دوران اس دے استعمال نو‏‏ں تجربہ کاراں تے آس پاس دے شہری آبادی وچ صحت د‏‏ی بہت ساریاں وڈی پریشانیاں وچ معاون عنصر دے طور اُتے پیش کيتا اے ، جس وچ پیدائشی نقائص تے بچےآں دے کینسر د‏‏ی شرح وی شامل ا‏‏ے۔ خطرے تو‏ں متعلق سائنسی رائے ملیا دتی گئی ا‏‏ے۔ 2004 وچ ، عراق وچ کِسے وی ملک وچ [[سرطان خون|لیوکیمیا]] د‏‏ی وجہ تو‏ں اموات د‏‏ی شرح سب تو‏ں زیادہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.who.int/entity/healthinfo/global_burden_disease/gbddeathdalycountryestimates2004.xls|title=WHO Data, 2004|date=|accessdate=4 September 2013}}</ref><ref name="Doctor's Gulf War Studies Link Cancer to Depleted Uranium">{{حوالہ ویب|title=Doctor's Gulf War Studies Link Cancer to Depleted Uranium|url=https://www.nytimes.com/2001/01/29/world/doctor-s-gulf-war-studies-link-cancer-to-depleted-uranium.html|website=nytimes.com|date=29 January 2001}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Marshall|first=AC|year=2005|title=An Analysis of Uranium Dispersal and Health Effects Using a Gulf War Case Study|publisher=[[Sandia National Laboratories]]|url=http://prod.sandia.gov/techlib/access-control.cgi/2005/054331.pdf|accessdate=16 July 2012|تاريخ-الأرشيف=17 October 2013|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131017060930/http://prod.sandia.gov/techlib/access-control.cgi/2005/054331.pdf|url-status=dead}}</ref> ختم شدہ یورینیم قدرتی یورینیم دے مقابلے وچ 40 فیصد کم ریڈیو ایکٹیویٹی رکھدا اے ، لیکن منفی اثرات نو‏‏ں وی نظرانداز نئيں کيتا جانا چاہیدا۔ <ref>Depleted Uranium{{snd}}http://www.publichealth.va.gov/exposures/depleted_uranium//</ref> کچھ کہندے نيں کہ ختم شدہ یورینیم صحت دے لئی کوئی خاص خطرہ نئيں اے جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں جسم وچ نہ لیا جائے۔ ختم ہونے والے یورینیم تو‏ں تابکاری دا بیرونی نمائش عام طور اُتے کوئی وڈی پریشانی نئيں اے کیونجے اس دے آاسوٹوپس دے ذریعہ خارج ہونے والے الفا ذرات صرف چند سینٹی میٹر ہويا وچ سفر کردے نيں یا کاغذ د‏‏ی چادر تو‏ں روکیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہور ، یورینیم ۔235 جو ختم شدہ یورینیم وچ رہندا اے ، صرف کم مقدار وچ گاما تابکاری دا اخراج کردا ا‏‏ے۔ اُتے ، جے جسم وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت دتی جاندی اے تاں ، قدرتی یورینیم د‏‏ی طرح ختم ہونے والا یورینیم ، کیمیائی تے ریڈیولاجیکل زہریلا ہونے د‏‏ی وی صلاحیت رکھدا اے جس دے دو اہ‏م ہدف اعضاء گردے تے پھیپھڑاں ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://web.ead.anl.gov/uranium/guide/depletedu/health/index.cfm|title=Depleted Uranium Health Effects|publisher=ead.anl.gov|accessdate=2014-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130406015817/http://web.ead.anl.gov/uranium/guide/depletedu/health/index.cfm|archivedate=6 April 2013}}</ref> === موت د‏‏ی شاہراہ === 26-227 فروری 1991 د‏‏ی رات ، کچھ عراقی فورسز نے تقریبا 1400 گڈیاں دے کالم وچ [[جہراء (شہر)|الجہرہ دے]] شمال وچ مرکزی شاہراہ اُتے کویت چھڈنا شروع کيتا۔ ای 8 جوائنٹ اسٹارس طیارے دے گشت ک‏ر رہ‏ے اک فوجی نے پسپائی کرنے والی قوتاں دا مشاہدہ کيتا تے سعودی عرب دے شہر ریاض وچ ڈی ڈی ایم -8 فضائی کارروائیاں دے مرکز نو‏‏ں ایہ اطلاع فراہ‏م کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=John Pike|url=http://www.globalsecurity.org/intell/systems/jstars-back.htm|title=E-8 Joint-DEATH STAR [JSTARS&#93;|publisher=Globalsecurity.org|accessdate=18 March 2010}}</ref> انہاں گڈیاں تے پِچھے ہٹنے والے فوجیاں دے بعد دو [[اے-10 تھنڈربولٹ|A-10]] طیارے نے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ 60 &nbsp; شاہراہ دا کلومیٹر دا فاصلہ ملبے دے نال پھیل گیا موت د‏‏ی شاہراہ۔ ''نیو یارک ٹائمز کے'' نامہ نگار مورین ڈاؤڈ نے لکھیا ، "عراقی رہنما نو‏‏ں فوجی شکست دا سامنا کرنے دے نال ، مسٹر بش نے فیصلہ کيتا اے کہ اوہ متبادل دے خطرے تو‏ں کدرے زیادہ پرتشدد تے ممکنہ طور اُتے غیر مقبول زمینی جنگ اُتے جوا کھیلاں گے: سوویت تے عراقیاں دے ہتھو‏ں اک نامکمل تصفیہ کہ عالمی رائے قابل برداشت دے طور اُتے قبول کر سکدی ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|last=Chediac|first=Joyce|title=The massacre of withdrawing Soldieers on the highway of death|url=http://deoxy.org/wc/wc-death.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814211443/http://deoxy.org/wc/wc-death.htm|archivedate=14 August 2014}}</ref> امریکی تے اس تو‏ں منسلک فضائی کارروائیاں دے کمانڈر ، چک ہورنر نے لکھیا اے: {{quote|[26 فروری تک] عراقیاں دا مکمل حوصلہ ہار گیا تے انہاں نے مقبوضہ کویت نو‏‏ں خالی کرنا شروع کردتا ، لیکن ہوائی طاقت نے عراقی فوج دے کارواں نو‏‏ں روک لیا تے بصرہ د‏‏ی طرف فرار ہونے والے پرت مار کرنے والے۔ اس پروگرام نو‏‏ں بعد وچ میڈیا نے "موت د‏‏ی شاہراہ" دے ذریعے بلیایا۔ یقینی طور اُتے بہت ساریاں مردہ گاڑیاں سن ، لیکن اِنّے زیادہ مرنے والے عراقی نئيں سن ۔ جدو‏ں ساڈے طیارے نے حملہ کرنا شروع کيتا تاں اوہ صحرا وچ ہچکولے ڈالنا سیکھ چکے ہون گے۔ اس دے باوجود ، گھر واپس آنے والے کچھ لوکاں نے ایہ یقین کرنے دا انتخاب کيتا کہ اسيں پہلے ہی کوڑے مارے ہوئے دشمناں نو‏‏ں بے دردی تے غیر معمولی طور اُتے سزا دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ … <br /> 27 فروری تک ، گل گل دشمنی ختم کرنے د‏‏ی طرف موڑ چک‏ی سی۔ کویت آزاد سی۔ سانو‏ں عراق اُتے حکومت کرنے وچ کوئی دلچسپی نئيں سی۔ تاں سوال ایہ بن گیا کہ "ہم قتل نو‏‏ں کِداں روکاں گے؟"<ref>{{Harvnb|Clancy|Horner|1999|pp=499–500}}.</ref>}} === بلڈوزر حملہ === [[فائل:D7 armoured bulldozer on flatbed.jpg|thumb| حملے وچ استعمال ہونے والے والےآں د‏‏ی طرح اک بکتر بند بلڈوزر]] جنگ دے دوران اک ہور واقعے نے وڈے پیمانے اُتے عراقی جنگی اموات دے سوال اُتے روشنی پائی۔ ایہ " [[بلڈوزر]] حملہ" سی ، جس وچ بھاری قلعہ بند "صدام حسین لائن" دے حصے دے طور اُتے ، اک وڈی تے پیچیدہ خندق نیٹ ورک دا سامنا کرنے دے لئی امریکی اول انفنٹری ڈویژن (میکانائزڈ) د‏‏ی دو بریگیڈاں دا سامنا کرنا پيا۔ کچھ غور و خوض دے بعد ، انہاں نے [[دبابہ|ٹینک]] اُتے سوار اینٹی مائن [[ہل|ہلاں]] دا استعمال کيتا تے دفاعی عراقی فوجیاں نو‏‏ں صرف ہل چلیا ک‏ے زندہ دفن کرنے دے لئی [[دبابہ|ٹینکاں]] اُتے نصب [[ہل|مانڈ گراں دا]] مقابلہ کرنے دا انتخاب کيتا۔ حملے دے دوران اک وی امریکی ہلاک نئيں ہويا۔ رپورٹرز اُتے سعودی عرب تے عراق د‏‏ی سرحد نو‏‏ں چھو جانے والے غیر جانبدار زون دے نیڑے ، حملے دے مشاہدے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ <ref name=":0">Sloyan, Patrick. [http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19910912&slug=1305069 "Iraqis Buried Alive{{snd}}U.S. Attacked With Bulldozers During War Ground Attack"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630141535/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19910912&slug=1305069 |date=2017-06-30 }}. ''The Seattle Times''. 12 September 1991. Retrieved 4 March 2014.</ref> حملے وچ ہر امریکی بکتر بند گڈی دے اندر سی۔ نیوزڈے دے ایٹرک ڈے سلوان نے رپورٹ کيتا ، "بریڈلے فائٹنگ گاڑیاں تے ویلکن بکتر بند جہازاں نے خندق د‏‏ی لکیراں نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا تے عراقی فوجیاں اُتے فائرنگ کردتی جدو‏ں ٹینکاں نے انہاں اُتے ٹیلےآں دا ریت ڈھانپ لیا۔ 'ماں براہ راست کمپنی دے بعد ہی حاضر ہويا ،' [کرنل انتھونی] مورینو نے کہیا۔ 'آپ نے جو کچھ دیکھیا اوہ لوکاں دے باہاں تے چیزاں دے نال دفن خندقاں دا اک گروپ سی۔ . . {{'"}} اُتے ، جنگ دے بعد ، عراقی حکومت نے کہیا کہ صرف 44 لاشاں ملی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The gulf war: appendix: Iraqi death toll|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/appendix/death.html|accessdate=4 December 2005}}</ref> ''صدام دے خلاف'' اپنی کتاب ''دی وارز اگین وچ '' ، جان سمپسن نے الزام ''عائد کيتا اے '' کہ امریکی افواج نے واقعے اُتے پردہ ڈالنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس واقعے دے بعد ، پہلی برگیڈ دے کمانڈر نے کہیا: "ميں جاندا ہاں کہ اس طرح دے لوکاں نو‏‏ں دفنانا بہت ہی ناگوار لگدا اے ، لیکن جے اس وقت سانو‏ں اپنی فوج نو‏‏ں خندقاں وچ ڈالنا پئے تے انہاں نو‏ں خلیجاں تو‏ں صاف کرنا پئے تاں ایہ گل وی ناگوار ہوئے گی۔" سکریٹری برائے دفاع ڈک چینی نے آپریشن صحرا طوفان تو‏ں متعلق کانگریس نو‏‏ں اک عبوری رپورٹ وچ فرسٹ ڈویژن دے حرباں دا ذکر نئيں کيتا۔ رپورٹ وچ ، چینی نے اعتراف کيتا اے کہ زمینی جنگ دے دوران دشمن دے 457 فوجی دفن کیئے سن ۔ === کویت تو‏ں فلسطینیاں دے اخراج === خلیجی جنگ دے دوران تے اس دے بعد کویت تو‏ں فلسطینیاں دا خروج ہويا ۔خلیجی جنگ دے دوران ، کویت وچ عراقی اتھارٹی دیاں شخصیتاں دے ذریعہ ملازمت تو‏ں برخاست ہونے دے علاوہ عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی طرف تو‏ں ہراساں تے دھمکیو‏ں دے باعث کویت اُتے عراقی قبضے دے دوران 200،000 تو‏ں زیادہ فلسطینی کویت تو‏ں فرار ہوگئے۔ <ref name="ir">{{حوالہ ویب|last=Shafeeq Ghabra|title=The PLO in Kuwait|url=http://www.greenleft.org.au/node/1457|date=8 May 1991|access-date=2 October 2020|archivedate=7 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307074924/https://www.greenleft.org.au/node/1457}}</ref> خلیجی جنگ دے بعد ، [[کویت|کویندی]] حکا‏م نے 1991 وچ تقریبا 200،000 فلسطینیاں اُتے زبردستی کویت چھڈنے اُتے دباؤ ڈالیا۔ کویت د‏‏ی پالیسی ، جو اس خروج دا باعث بنی ، فلسطینی رہنما [[یاسر عرفات]] تے صدام حسین دے نال [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] د‏‏ی صف بندی دا ردعمل سی۔ کویت تو‏ں فرار ہونے والے فلسطینی اردن دے شہری سن ۔ 2013 وچ ، فلسطینی نژاد 280،000 اردنی شہری کویت وچ مقیم سن ۔ <ref name="mon">{{حوالہ ویب|title=Jordanians of Kuwait|url=http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=KU|website=[[Joshua Project]]|year=2013}}</ref> 2012 وچ ، 80،000 فلسطینی (اردن د‏‏ی [[شہریت|شہریت دے]] بغیر) کویت وچ مقیم سن ۔ یمن د‏‏ی خلیج جنگ دے دوران صدام د‏‏ی حمایت دے بعد سعودی عرب نے [[یمن|یمنی]] کارکناں نو‏‏ں ملک بدر کردتا۔ <ref>"[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/yemen/8557546/Yemens-president-flees-for-medical-treatment-as-search-for-new-leader-begins.html Yemen's president flees for medical treatment as search for new leader begins]". ''The Daily Telegraph''. 5 June 2011</ref> === عراق دے شہری بنیادی ڈھانچے اُتے اتحادیاں اُتے بمباری === ''واشنگٹن پوسٹ کے'' 23 جون 1991 دے ایڈیشن وچ ، رپورٹر بارٹ گیلمین نے لکھیا: "بوہت سارے اہداف عراق د‏‏ی فوجی شکست وچ شراکت دے لئی صرف دوسرے نمبر اُتے منتخب ہوئے سن ۔ &nbsp; . . . فوجی منصوبہ سازاں نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ ایہ بمباری عراقی معاشرے اُتے بین الاقوامی پابندیاں دے معاشی تے نفسیا‏‏تی اثرات نو‏‏ں ودھیا دے گی &nbsp; . . . انہاں نے جان بجھ کر عراق نو‏‏ں اک صنعتی معاشرے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا تعاون کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بہت نقصان پہنچایا &nbsp; . . . " <ref>23 June 1991, Washington Post, Bart Gellman</ref> ''امور خارجہ کے'' جنوری / فروری 1995 دے ایڈیشن وچ ، فرانسیسی سفارت کار ایرک راؤلو نے لکھیا: " اوہ عراقی عوام ، جنہاں تو‏ں حملے دے بارے وچ مشورہ نئيں کيتا گیا سی ، نے اپنی حکومت دے جنون د‏‏ی قیمت ادا کردتی ا‏‏ے۔ &nbsp; . . . عراقی کویت تو‏ں اپنی فوج نو‏‏ں بھگانے دے لئی فوجی کارروائی دے جواز نو‏‏ں سمجھدے سن ، لیکن انھاں عراقی انفراسٹرکچر تے صنعت نو‏‏ں منظم طریقے تو‏ں تباہ یا ناکارہ کرنے دے لئی فضائی طاقت دا استعمال کرنے دے اتحادی افواج نو‏‏ں سمجھنے وچ دشواری دا سامنا کرنا پيا: الیکٹرک پاور اسٹیشن (نصب شدہ صلاحیت دا 92 فیصد تباہ) ، ریفائنریز (پیداواری صلاحیت دا 80 فیصد) ، پیٹروکیمیکل کمپلیکس ، ٹیلی مواصلات مراکز (بشمول 135 ٹیلیفون نیٹ ورک) ، پل (100 تو‏ں زیادہ) ، سڑکاں ، شاہراہاں ، ریل روڈ ، سیکڑاں لوکوموٹوس تے سامان تو‏ں بھریا ہويا باکس باکس ، ریڈیو تے ٹیلی ویژن نشریات‏‏ی اسٹیشن ، سیمنٹ ایلومینیم ، ٹیکسٹائل ، بجلی د‏‏ی کیبلز تے طبی سامان تیار کرنے والے کارخانے تے کارخانے۔ " <ref>"The View From France: America's Unyielding Policy toward Iraq," ''Foreign Affairs'', Vol. 74, No. 1, January/February 1995, pp.61–62</ref> اُتے ، اس دے نتیجے وچ اقوام متحدہ نے پورے ملک وچ ارباں اسپتالاں ، اسکولاں تے پانی صاف کرنے د‏‏ی سہولیات د‏‏ی تعمیر نو اُتے خرچ کيتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Rubin|first=Michael|title=Sanctions on Iraq: A Valid Anti-American Grievance?|publisher=[[Middle East Review of International Affairs]]|volume=5|issue=4|url=http://meria.idc.ac.il/journal/2001/issue4/mrubin.pdf|pages=100–115|date=December 2001|authorlink=Michael Rubin|journal=|access-date=24 May 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060907153101/http://meria.idc.ac.il/journal/2001/issue4/mrubin.pdf |date=7 September 2006 }}</ref> === اتحاد جنگی قیدیاں دا غلط استعمال === تنازعہ دے دوران ، اتحادی فضائیہ دے طیارے نو‏‏ں عراق وچ گرایا گیا ،اس دے عملے نو‏‏ں جنہاں نو‏ں ٹی وی اُتے [[جنگی قیدی]] دکھایا گیا سی ، جس وچ تشدد دے نشانات وی سن ۔ ناقص سلوک د‏‏ی متعدد شہادتاں وچ ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/war/|title=Frontline: War Stories|publisher=Pbs.org|accessdate=1 February 2011}}</ref> یو ایس اے ایف دے کیپٹن رچرڈ اسٹور نو‏‏ں خلیج فارس د‏‏ی جنگ دے دوران عراقیاں نے مبینہ طور اُتے تشدد دا نشانہ بنایا سی۔ عراقی خفیہ پولیس نے اس د‏ی ناک توڑ دتی ، اس دے موڈھے نو‏‏ں وکھ کيتا تے اس دے کان دے سر نو‏‏ں پنکچر کردتا۔ <ref>Patrice O'Shaughness. "Gulf War POW denounces abuse of Iraqi detainees". ''New York Daily News''. Lexis Nexis Academic. 12 May. 2004. Web. 15 April. 2014</ref> رائل ایئر فورس دے طوفان دے عملے دے جان نکول تے جان پیٹرز نے دونے اُتے الزام لگایا اے کہ انھاں اس دوران تشدد دا نشانہ بنایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.johnnichol.com/The%20Beginning.htm|title=The Flight That Changed My Life|publisher=Johnnichol.com|accessdate=1 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429013825/http://www.johnnichol.com/The%20Beginning.htm|archivedate=29 April 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/war/4.html|title=War Story:John Peters|publisher=Pbs.org|accessdate=1 February 2011}}</ref> نکول تے پیٹرز ٹیلی ویژن اُتے جنگ دے خلاف بیانات دینے اُتے مجبور ہوگئے سن ۔ برطانوی اسپیشل ایر سروس براوو ٹو زیرو دے ممبراں نو‏‏ں اتحادی افواج نو‏‏ں اسکود میزائلاں دے عراقی سپلائی لائن دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردے ہوئے پھڑیا گیا۔ صرف اک ، کرس ریان ، نے گرفتاری تو‏ں اجتناب کيتا جدو‏ں کہ اس گروپ دے باقی بچ جانے والے ممبراں نو‏‏ں پرتشدد تشدد دا نشانہ بنایا گیا۔ <ref>''The One that Got Away'' by Chris Ryan & ''Bravo Two Zero'' by Andy McNab</ref> فلائٹ سرجن (بعد وچ جنرل) رونڈا کورنم د‏‏ی اس دے اغوا کاراں وچو‏ں اک د‏‏ی طرف تو‏ں عصمت دری ہوئی سی جو اک [[یو ایچ - 60 بلیک ہاک|بلیک ہاک ہیلی کاپٹر]] جس وچ اوہ سوار سی جسنو‏ں مار گرایا گیا ، جدو‏ں اوہ اک گرائے گئے [[ایف-16|F-16]] دے پائلٹ نو‏‏ں تلاش کر رہ‏ی سی۔ === آپریشن سدرن واچ === جنگ دے بعد تو‏ں ہی امریکا د‏‏ی سعودی عرب وچ 5،000 فوجیاں د‏‏ی مسلسل موجودگی اے {{snd}} [[عراق جنگ|عراق وچ 2003 دے تنازعہ دے]] دوران ایہ تعداد 10 ہزار ہوگئی۔ آپریشن ساؤتھرن واچ نے 1991 دے بعد قائم جنوبی عراق اُتے نو فلائی زون نافذ کيتا۔ بحرین وچ مقیم امریکی پنجويں فلیٹ دے ذریعہ خلیج فارس د‏‏ی شپنگ لیناں دے ذریعے تیل د‏‏ی برآمد نو‏‏ں محفوظ بنایا گیا۔ چونکہ سعودی عرب وچ مک'sہ تے مدینہ ، اسلام دے سب تو‏ں پُرجوش تھ‏‏اںو‏اں نيں ، بوہت سارے مسلما‏ن مستقل فوجی موجودگی اُتے پریشان سن ۔ جنگ دے بعد سعودی عرب وچ امریکی فوجیاں د‏‏ی مسلسل موجودگی [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر نو‏‏ں ہونے والے دہشت گردانہ حملےآں]] ، خبار ٹاورز بم دھماکے ، تے 1998 دے امریکی سفارت خانے وچ بم دھماکےآں (7 اگست) دے لئی منتخب کردہ تریخ دے اک واضح محرکات وچو‏ں اک سی۔ اٹھیا سال تک جدو‏ں امریکی فوجی سعودی عرب بھیجے گئے سن ۔ <ref>Plotz, David (2001) [http://www.slate.com/default.aspx?id=115404 What Does Osama Bin Laden Want?], Slate</ref> [[اسامہ بن لادن]] نے اسلامی نبی [[محمد بن عبد اللہ|محمد دی]] ترجمانی کردے ہوئے "عرب وچ کافراں د‏‏ی مستقل موجودگی" اُتے پابندی عائد کردتی۔ <ref name="holywar-p3">{{حوالہ کتاب|title=Holy War Inc.|last=Bergen, Peter L.|publisher=Simon & Schuster|year=2001|page=3}}</ref> 1996 وچ ، بن لادن نے اک [[فتوی|فتویٰ]] جاری کيتا ، جس وچ امریکی فوجیاں نو‏‏ں سعودی عرب چھڈنے دا مطالبہ کيتا گیا۔ [[رحیم اللہ یوسفزئی|رحیم اللہ یوسف زئی دے]] نال دسمبر 1999 دے انٹرویو وچ ، بن لادن نے کہیا کہ انھاں لگدا اے کہ امریکی "مکہ دے بہت نیڑے" سن تے اسنو‏ں پوری اسلامی دنیا دے لئی اشتعال انگیزی سمجھدے سن ۔ === پابندیاں === 6 اگست 1990 نو‏‏ں ، [[سقوط کوِیت|کویت اُتے عراق دے حملے دے]] بعد ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے قرارداد 661 منظور د‏‏ی جس وچ عراق اُتے معاشی پابندیاں عائد کيتی گئياں ، مکمل طور اُتے تجارتی پابندی د‏‏ی فراہمی ، طبی سامان ، خوراک تے انسانی ضروریات د‏‏ی ہور اشیا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، انہاں دا تعین کيتا جائے گا۔ کونسل د‏‏ی پابندیاں د‏‏ی کمیٹی۔ 1991 تو‏ں لے ک‏ے 2003 تک ، حکومت‏ی پالیسی تے پابندیاں دے نظام دے اثرات ہائپر انفلیشن ، وسیع پیمانے اُتے غربت تے غذائیت دا باعث بنے۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، اقوام متحدہ نے عراقی عراقیاں نو‏‏ں درپیش مشکلات د‏‏ی وجہ تو‏ں عائد پابندیاں وچ نرمی اُتے غور کيتا۔ مطالعات وچ پابندیاں دے کئی سالاں دے دوران جنوبی تے وسطی عراق وچ جاں بحق ہونے والے افراد د‏‏ی تعداد اُتے اختلاف ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm|title=Iraq surveys show 'humanitarian emergency'|date=12 August 1999|accessdate=29 November 2009|archivedate=6 August 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090806193122/http://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm}}</ref><ref name="Spagat">{{حوالہ ویب|url=http://personal.rhul.ac.uk/uhte/014/Truth%20and%20Death.pdf|title=Truth and death in Iraq under sanctions|first=Michael|last=Spagat|date=September 2010|publisher=[[Significance (journal)|Significance]]|accessdate=21 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180711190050/http://personal.rhul.ac.uk/uhte/014/Truth%20and%20Death.pdf|archivedate=11 July 2018}}</ref> === قورنا مارشیز د‏‏ی ڈریننگ === جنگ دے دوران تے اس دے فورا بعد ہی ، [[قورنا مارشیس|قورنا مارشیز دی]] نکاسی آب دا اک منصوبہ سی جو [[دجلہ – فرات دریائی نظام|دجلہ -فرات دریائی نظام]] وچ دلدل دے اک وڈے علاقے نو‏‏ں نکالدا سی۔ اس تو‏ں پہلے تقریبا 3،000 مربع کلومیٹر دے رقبے اُتے محیط ، [[آبستان|گیلے علاقےآں دے]] وڈے احاطے وچ تقریبا پانی تو‏ں خالی کر دتا گیا سی ، تے جنگ تے 1991 د‏‏ی بغاوت دے بعد مقامی شیعاں د‏‏ی آبادی منتقل ہوگئی سی۔ 2000 تک ، اقوام متحدہ دے ماحولیا‏ت‏ی پروگرام نے اندازہ لگایا سی کہ دلدل دے 90٪ حصہ غائب ہوچکے نيں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں {{تحویل|7500|sqmi|km2}} تو‏ں زیادہ علاقہ صحرا وچ تبدیل ہوئے رہیا اے ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2010)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> قرنا مارشز د‏‏ی نکاسی نو‏‏ں وی میسوپوٹیمین مارشیز د‏‏ی ڈریننگ عراق کہیا گیا سی تے 1950 ء تے 1990 د‏‏ی دہائی دے درمیان ایران وچ دجلہ فرات دے ندی دے نظام وچ دلدل دے وڈے علاقےآں نو‏‏ں صاف کرنے دے لئی ایران وچ اک چھوٹی سی ڈگری آگئی۔ اس تو‏ں پہلے اس وچ تقریبا 20،000 کلومیٹر² (7،700 مربع میل) رقبے دا احاطہ کيتا گیا سی ، 2003 وچ عراق اُتے حملے تو‏ں پہلے گیلے علاقےآں دا اک وڈا احاطہ 90 فیصد سوھا سی۔ دلدل نو‏‏ں عموما تن اہ‏م ذیلی مارشاں وچ تقسیم کيتا گیا اے ، حوثیش ، وسطی ، تے ہمار مارش تے تِناں مختلف وجوہات د‏‏ی بنا اُتے مختلف اوقات وچ نالے گئے۔ وسطی مارشاں د‏‏ی ابتدائی نکاسی دا مقصد زراعت دے لئی زمین اُتے دوبارہ قبضہ کرنا سی لیکن بعد وچ ایہ تِناں دلدل جنگ تے انتقام دا اک آلہ کار بن جاواں گے۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=http://www1.american.edu/ted/marsh.htm|title=Marsh Arabs|accessdate=1 August 2010|publisher=[[American University School of International Service]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100627142037/http://www1.american.edu/ted/marsh.htm|archivedate=27 June 2010}}</ref> اقوام متحدہ دے انسانی حقوق کمیشن ، اسلامی سپریم کونسل آف عراق ، ویٹ لینڈز انٹرنیشنل ، تے مڈل ایسٹ واچ ورگی متعدد بین الاقوامی تنظیماں نے اس منصوبے نو‏‏ں آبی موڑ دے ہتھکنڈاں دے ذریعے مارش عرباں نو‏‏ں علاقے تو‏ں دور کرنے اُتے مجبور کرنے د‏‏ی اک سیاسی کوشش قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref name=":1"/> === تیل پھیلنا === 23 جنوری نو‏‏ں ، عراق نے خلیج فارس وچ 400 ملین امریکی گیلن (1،500،000 معکب میٹر) خام تیل سُٹ دیا{{#tag:Ref|Note: The cited supporting source<ref name=dukemag030403 /> uses the term ''Arabian Gulf'' to name this body of water. This article uses the proper name ''Persian Gulf''. For more information, see the [[Persian Gulf naming dispute]] article.}} ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وقت د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا ساحل تو‏ں پرے تیل پھیلدا ا‏‏ے۔<ref name="dukemag030403">{{cite web|url=http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100613021006/http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html|archivedate=2010-06-13|title=Duke Magazine-Oil Spill-After the Deluge|author=Jeffrey Pollack|date=Mar–Apr 2003|work=Duke Magazine|accessdate=1 February 2011}}</ref> ایہ جان بجھ کر قدرتی وسائل دے حملے دے طور اُتے دسیا گیا اے کہ امریکی بحری جہازاں نو‏‏ں ساحل تو‏ں آنے تو‏ں روکنے دے لئی (مسوری تے وسکونسن نے جنگ دے دوران فیلکا جزیرے اُتے گولہ باری کيت‏ی سی تاکہ اس خیال نو‏‏ں تقویت مل سک‏‏ے کہ اوتھ‏ے اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جاسکدی اے )۔<ref name="Desert Storm">{{cite web|title=V: "Thunder And Lightning"- The War With Iraq (Subsection:The War At Sea)|work=The United States Navy in "Desert Shield" / "Desert Storm"|url=http://www.history.navy.mil/wars/dstorm/ds5.htm|publisher=[[امریکی بحریہ]]|accessdate=26 November 2006|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061205022732/http://history.navy.mil/wars/dstorm/ds5.htm|archivedate=5 December 2006|df=}}</ref> اس وچو‏ں تقریبا– 30-40٪ عراقی سا[//ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AE%D8%A7%D8%B5:%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%DB%81_%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AF&page=Gulf+War&from=en&to=ur&targettitle=Gulf+War# <nowiki>[]</nowiki>]حلی اہداف اُتے اتحادیاں دے چھاپےآں تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/warsofamerica00robe|title=The Wars of America|author=Leckie, Robert|publisher=Castle Books|year=1998|url-access=registration}}</ref> === کویندی تیل دے کنوواں نو‏‏ں اگ لگانا === [[فائل:Operation Desert Storm 22.jpg|thumb| 1991 وچ کویت شہر دے باہر تیل دے کنويں نے اگ بھڑکالی۔]] کویت وچ تیل د‏‏ی لپیٹ وچ عراقی فوج نے نچلی زمین د‏‏ی پالیسی دے اک حصے دے طور اُتے 700 تیل دے کنوواں نو‏‏ں اگ لگانے دے سبب 1991 وچ ملک فتح کرنے دے بعد کویت تو‏ں پسپائی اختیار کيت‏ی سی لیکن اتحادی فوج دے ذریعہ انھاں کڈیا گیا سی۔ اگ جنوری تے فروری 1991 وچ شروع ہوئی سی ، تے آخری اگ نومبر تک بجھی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://earthshots.usgs.gov/Iraq/Iraqtext|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021028200910/http://earthshots.usgs.gov/Iraq/Iraqtext|archivedate=2002-10-28|title="Iraq and Kuwait: 1972, 1990, 1991, 1997." Earthshots: Satellite Images of Environmental Change|last=Wellman|first=Robert Campbell|date=14 February 1999|publisher=U.S. Geological Survey|accessdate=27 July 2010}}</ref> فائر فائٹنگ عملے نو‏‏ں بھیجنے دے خطرات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اگ بے قابو ہوگئی۔ تیل دے کنوواں دے آس پاس دے علاقےآں وچ بارودی سرنگاں رکھی گئی سن تے اگ لگنے تو‏ں پہلے ہی علاقےآں د‏‏ی فوجی صفائی ضروری سی۔ کدرے کدرے {{تحویل|6|Moilbbl|m3|-4}} ہر دن تیل ضائع ہويا۔ آخر کار ، نجی طور اُتے معاہدہ کرنے والے عملے نے کویت نو‏‏ں ڈیڑھ ارب امریکی ڈالر د‏‏ی لاگت تو‏ں اگ اُتے قابو پالیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Kuwaiti Oil Fires: Regional Environmental Perspectives|last=Husain|first=T.|publisher=BPC Wheatons Ltd|year=1995|location=Oxford|page=68}}</ref> اُتے ، اس وقت تک ، لگ بھگ 10 مہینےآں تک اگ بھڑک چکيت‏ی سی ، جس تو‏ں وڈے پیمانے اُتے آلودگی پھیل رہی سی۔ == لاگت == ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں جنگ کيت‏ی قیمت دا حساب امریکی کانگریس نے اپریل 1992 وچ $ 61.1 بلین <ref name="autogenerated2">{{حوالہ ویب|url=http://people.psych.cornell.edu/~fhoran/gulf/GW_cost/GW_payments.html|title=How much did the Gulf War cost the US?|publisher=People.psych.cornell.edu|date=20 May 1997|accessdate=1 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100821200403/http://people.psych.cornell.edu/~fhoran/gulf/GW_cost/GW_payments.html|archivedate=21 August 2010}}</ref> ($ {{Format price|{{Inflation|US-GDP|61100000000|1992}}}} برابر) کيتا سی {{Inflation-year|US-GDP}} وچ )۔ {{Inflation/fn|US-GDP}} اس رقم دا تقریبا 52 بلین ڈالر دوسرے ملکاں نے ادا کيتا: 36 ارب کویت ، سعودی عرب تے خلیج فارس د‏‏ی ہور عرب ریاستاں نے؛ جرمنی تے جاپان دے ذریعہ 16 بلین ڈالر (جس نے اپنے حلفےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی جنگی افواج نئيں بھیجاں)۔ سعودی عرب د‏‏ی شراکت دا تقریبا 25٪ حصہ فوجیاں نو‏‏ں غیر مہربان خدمات مثلا خوراک تے آمدورفت دے نال ادا کيتا گیا سی۔ امریکی فوجیاں نے مشترکہ طاقت دا تقریبا 74٪ نمائندگی کيتا ، تے اس وجہ تو‏ں عالمی قیمت زیادہ سی۔ === ترقی پذیر ملکاں اُتے اثر === [[خلیجی ملکاں|خلیج فارس د‏‏ی عرب ریاستاں]] اُتے اثرات دے علاوہ ، بحران دے بعد پیدا ہونے والی معاشی رکاوٹاں نے بہت ساری ریاستاں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ اوورسیز ڈویلپمنٹ انسٹی ٹیوٹ (ون ڈے) نے 1991 وچ ترقی پذیر ریاستاں اُتے اثرات تے عالمی برادری دے ردعمل دا جائزہ لینے دے لئی اک مطالعہ کيتا۔ اس دن اک بریفنگ پیپر نو‏‏ں حتمی شکل دتی گئی سی کہ تنازعہ ختم ہونے اُتے انہاں د‏‏ی کھوج نو‏‏ں کڈیا گیا اے جس دے دو اہ‏م نتائج سن : بہت ساری ترقی پذیر ریاستاں شدید متاثر ہوئیاں سن تے جدو‏ں کہ اس بحران دے بارے وچ خاطر خواہ جواب ملیا اے ، امداد د‏‏ی تقسیم انتہائی منتخب سی۔ <ref name="odi.org.uk">{{حوالہ ویب|title=The Impact of the Gulf Crisis on Developing Countries|url=http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5466&title=gulf-crisis-impact-ldcs|website=ODI Briefing Paper|date=March 1991|accessdate=29 June 2011}}</ref> ون ڈے وچ "لاگت" دے عناصر شامل نيں جس وچ تیل د‏‏ی درآمد ، ترسیلات د‏‏ی روانی ، دوبارہ آبادکاری دے اخراجات ، برآمدی آمدنی وچ کمی تے سیاحت شامل ني‏‏‏‏ں۔ مصر دے لئی ، لاگت مجموعی طور اُتے 1 بلین ڈالر ، جی ڈی پی دا 3 فیصد۔ یمن اُتے 830 ملین ڈالر ، جی ڈی پی دا 10٪ لاگت آئی ، جدو‏ں کہ اس اُتے اردن د‏‏ی 1.8 بلین ڈالر ، جی ڈی پی دا 32 فیصد لاگت آئی۔ ترقی پذیر ریاستاں دے بحران دے بارے وچ بین الاقوامی رد عمل دا خلیجی بحران بحران مالیا‏تی رابطہ گروپ دے ذریعہ امداد فراہ‏م کرنے دے نال ہی سامنے آیا ا‏‏ے۔ اوہ 24 ریاسدیاں سن ، جنہاں وچ او ای سی ڈی دے بیشتر ملکاں دے علاوہ کچھ خلیجی ریاستاں اُتے مشتمل اے: سعودی عرب ، متحدہ عرب امارات ، قطر تے کویت۔ اس گروپ دے ممبران نے 14 بلین ڈالر د‏‏ی ترقیا‏ت‏‏ی امداد تقسیم کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]] نے موجودہ پروجیکٹ تے ایڈجسٹمنٹ لون د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں تیز کرکے جواب دتا۔ [[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]] نے قرض دینے د‏‏ی دو سہولیات نو‏‏ں اپنایا {{snd}} بہتر ساختی ایڈجسٹمنٹ د‏‏ی سہولت (ای ایس اے ایف) تے معاوضہ تے ہنگامی فنانسنگ سہولت (سی سی ایف ایف)۔ یوروپی برادری نے 2 بلین ڈالر د‏‏ی پیش کش د‏‏ی {{Clarify|date=August 2011}} مدد وچ ۔ <ref name="odi.org.uk">{{حوالہ ویب|title=The Impact of the Gulf Crisis on Developing Countries|url=http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5466&title=gulf-crisis-impact-ldcs|website=ODI Briefing Paper|date=March 1991|accessdate=29 June 2011}}</ref> == میڈیا کوریج == جنگ دا بہت زیادہ [[ٹیلی ویژن|ٹیلیویژن]] کيتا گیا۔ پہلی بار ، پوری دنیا دے لوکاں نے [[میزائل|میزائلاں دی]] براہ راست تصویر دیکھی جو اپنے اہداف نو‏‏ں نشانہ بناندی نيں تے ہوائی جہاز دے جہاز تو‏ں جانے والے جنگجوواں نو‏ں۔ اتحادی افواج اپنے ہتھیاراں د‏‏ی درستگی دا مظاہرہ کرنے دے خواہاں سن۔ ریاستہائے متحدہ وچ ، "بگ تھری" نیٹ ورک دے اینکرز نے جنگ دے نیٹ ورک نیوز کوریج د‏‏ی قیادت کی: [[امریکی نشریات‏‏ی ادارہ|اے بی سی]] دے پیٹر جیننگز ، [[سی بی ایس]] دے ڈین ریتھ ، تے [[این بی سی]] دے ٹام بروکیا جدو‏ں شام وچ جنوری 1991 نو‏‏ں فضائی حملےآں دا آغاز ہويا تاں شام د‏‏ی خبراں د‏‏ی نشریات نو‏‏ں اینکرنگ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ . [[اے بی سی نیوز|اے بی سی نیوز دے]] نمائندے گیری شیپارڈ نے بغداد تو‏ں براہ راست رپورٹنگ کردے ہوئے ، شہر د‏‏ی خاموشی دے بارے وچ جیننگز نو‏‏ں دسیا۔ لیکن ، کچھ ہی لمحاں بعد ، شیپرڈ واپس آگیا جدو‏ں افق اُتے روشنی د‏‏ی چمکاں دکھادی دیدیاں سن تے زمین اُتے ٹریسر فائر د‏‏ی آواز سنائی دی۔ سی بی ایس اُتے ، ناظرین بغداد تو‏ں رپورٹنگ کردے ہوئے ، نامہ نگار ایلن پزی د‏‏ی اک رپورٹ دیکھ رہے سن ، جدو‏ں جنگ شروع ہوئی۔ بلکہ ، رپورٹ ختم ہونے دے بعد ، بغداد وچ چمکنے تے سعودی عرب دے اڈاں اُتے بھاری [[ہوائی مرور انضباط|ہوائی ٹریفک دی]] غیر مصدقہ اطلاعات دا اعلان کيتا۔ این بی سی نائٹلی نیوز اُتے ، نامہ نگار مائک بوئچر نے سعودی عرب دے شہر دہران وچ ہوائی غیر معمولی سرگرمی د‏‏ی اطلاع دی۔ کچھ ہی لمحاں بعد ، بروکیا نے اپنے ناظرین نو‏‏ں اعلان کيتا کہ فضائی حملہ شروع ہوگیا ا‏‏ے۔ فیر وی ، ایہ [[سی این این]] سی جس د‏‏ی کوریج نے سب تو‏ں زیادہ مقبولیت حاصل کيت‏ی سی تے واقعتا اس دے جنگی وقت د‏‏ی کوریج نو‏‏ں اکثر نیٹ ورک د‏‏ی تریخ دا اک اہ‏م واقعہ قرار دتا جاندا اے ، جو بالآخر سی این این انٹرنیشنل دے قیام دا باعث بندا ا‏‏ے۔ فضائی حملے شروع ہُندے ہی سی این این دے نمائندے جان ہولی مین تے پیٹر آرنیٹ تے سی این این دے اینکر برنارڈ شا نے بغداد دے الرشید ہوٹل تو‏ں آڈیو رپورٹس جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس نیٹ ورک نے اس تو‏ں پہلے عراقی حکومت نو‏‏ں اپنے عارضی بیورو وچ مستقل آڈیو سرکٹ لگانے د‏‏ی اجازت دینے دا یقین دلایا سی۔ جدو‏ں بم دھماکے دے دوران مغربی ٹی وی دے ہور تمام نمائندےآں دے ٹیلیفون ہلاک ہوگئے تاں ، سی این این واحد خدمت سی جو براہ راست رپورٹنگ فراہ‏م کردتی سی۔ ابتدائی بمباری دے بعد ، ارنیٹ پِچھے رہیا تے ، اک عرصے دے لئی ، عراق تو‏ں واحد امریکی ٹی وی نمائندے د‏‏ی رپورٹنگ کر رہیا سی۔ برطانیہ وچ ، [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] نے اپنے قومی تقریر ریڈیو اسٹیشن بی بی سی ریڈیو 4 دے ایف ایم حصے نو‏‏ں ریڈیو 4 نیوز ایف ایم بنانے دے لئی 18 گھنٹےآں دے رولنگ نیوز فارمیٹ اُتے وقف کيتا۔ صدر بش نے جنگ بندی تے کویت د‏‏ی آزادی دے اعلان دے فورا بعد ہی اس اسٹیشن دا قیام مختصر سی۔ اُتے ، اس نے ریڈیو فائیو لائیو دے بعد وچ تعارف د‏‏ی راہ ہموار کردتی۔ بی بی سی دے دو صحافی ، جان سمپسن تے باب سمپسن (کوئی تعلق نئيں) ، نے اپنے ایڈیٹرز د‏‏ی تردید د‏‏ی تے جنگ کيت‏ی پیشرفت دے بارے وچ اطلاع دینے دے لئی بغداد ہی رہ‏‏ے۔ اوہ اس رپورٹ دے ذمہ دار سن جس وچ اک "بدنام زمانہ کروز میزائل شامل سی جو اک گلی تو‏ں سفر کيتا تے ٹریفک د‏‏ی روشنی وچ کھبے طرف مڑا۔" دنیا بھر دے اخبارات نے وی جنگ دا احاطہ کيتا تے [[ٹائم (رسالہ)|''ٹائم'' میگزین]] نے 28 جنوری 1991 نو‏‏ں اک خصوصی شمارہ شائع کيتا ، "جنگ خلیج وچ جنگ" دے عنوان تو‏ں بغداد د‏‏ی تصویر دے بارے وچ لکھیا گیا سی جدو‏ں جنگ شروع ہوئی سی۔ میڈیا د‏‏ی آزادی دے بارے وچ امریکی پالیسی [[جنگ ویت نام|ویتنام د‏‏ی جنگ دے]] مقابلے وچ زیادہ پابند [[جنگ ویت نام|تھی]] ۔ اس پالیسی نو‏‏ں پینٹاگون د‏‏ی اک دستاویز وچ شامل کيتا گیا سی جس دا عنوان ''انیکس فوکسروٹ اے '' ۔ پریس د‏‏ی زیادہ تر معلومات فوج دے زیر اہتمام بریفنگس تو‏ں آئیاں ۔ صرف منتخب صحافیاں نو‏‏ں اگلی مورچاں دا دورہ کرنے یا فوجیاں دے نال انٹرویو لینے د‏‏ی اجازت سی۔ ایہ دورے ہمیشہ افسران د‏‏ی موجودگی وچ کيتے جاندے سن ، تے بعد وچ فوج تے سنسرشپ د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی پہلے تو‏ں منظوری لی جاندی سی۔ ایہ واضح طور اُتے حساس معلومات نو‏‏ں عراق دے سامنے آنے تو‏ں بچانے دے لئی سی۔ ایہ پالیسی ویتنام جنگ دے بارے وچ فوج دے تجربے تو‏ں بہت زیادہ متاثر ہوئی سی ، جس وچ جنگ دے دوران امریکا دے اندر عوامی مخالفت ودھدتی گئی۔ ایہ نہ صرف مشرق وسطی وچ معلومات د‏‏ی حد سی۔ میڈیا اس جنگ اُتے وی پابندی لگیا رہیا سی جس وچ جنگ دے بارے وچ زیادہ گرافک عکاسی کيتی گئی سی جداں کین جاریکے دے جلے ہوئے عراقی فوجی د‏‏ی تصویر نو‏‏ں امریکی اے پی تار تو‏ں کھچ لیا گیا سی جدو‏ں کہ یورپ وچ وی اسنو‏ں وسیع کوریج دتی گئی سی۔ <ref name="AJR">{{حوالہ ویب|year=2007|url=http://www.ajr.org/article_printable.asp?id=3759|title=Images of War|publisher=AJR|accessdate=20 July 2007|last=Lori Robertson|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724001706/http://www.ajr.org/article_printable.asp?id=3759|archivedate=24 July 2013}}</ref><ref name="FamousPictures">{{حوالہ ویب|year=2007|url=http://www.famouspictures.org/iraqi-soldier/|title=Famous Pictures Magazine{{snd}}Iraqi Soldier|publisher=Famous Pictures Magazine|accessdate=23 May 2013|last=Lucas, Dean}}</ref> اسی وقت ، جنگ اپنی کوریج وچ نويں سی۔ تقریبا نصف جنگ دے دوران ، عراق د‏‏ی حکومت نے مغربی خبر رساں ادارےآں دے ذریعہ ملک تو‏ں براہ راست سیٹلائٹ ٹرانسمیشن د‏‏ی اجازت دینے دا فیصلہ کيتا ، تے امریکی صحافی بغداد وچ وڈے پیمانے اُتے واپس آئے۔ این بی سی دے ٹام اسپل ، اے بی سی دے بل بلیکمور ، تے سی بی ایس نیوز دے بیٹسی آرون نے عراقی سنسرشپ دے تابع ہونے د‏‏ی اطلاع دی۔ پوری جنگ دے دوران ، آنے والے میزائلاں د‏‏ی فوٹیج تقریبا فوری طور اُتے نشر کيتیاں گئیاں۔ سی بی ایس نیوز دا اک برطانوی عملہ ، ڈیوڈ گرین تے اینڈی سیمسن ، سیٹلائٹ ٹرانسمیشن دے سازوسامان تو‏ں لیس ، فرنٹ لائن افواج دے نال سفر کيتا تے ، لڑائی دے راستے د‏‏ی براہ راست ٹی وی تصاویر منتقل کرنے دے بعد ، کویت شہر وچ فورسز دے اک روز پہلے براہ راست نشریات کيتا۔ دوسرے دن شہر تو‏ں ٹیلی ویژن تے عرب افواج دے داخلی راستے نو‏‏ں چھپا رہے ني‏‏‏‏ں۔ متبادل ذرائع ابلاغ نے جنگ دے خلاف آراء پیش کیندے۔ ڈیپ ڈش ٹیلی ویژن نے امریکا تے بیرون ملک آزاد پروڈیوسراں دے حصے مرتب ک، تے اک 10 گھینٹے د‏‏ی سیریز تیار کيتی جسنو‏ں بین الاقوامی سطح اُتے تقسیم کيتا گیا ، جسنو‏ں خلیج بحران ٹی وی پروجیکٹ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.deepdishtv.org/Series/Default.aspx?id=4|title=Series (The Gulf Crisis TV Project)|date=11 July 2010|website=archive.org|accessdate=17 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100711090755/http://www.deepdishtv.org/Series/Default.aspx?id=4|archivedate=11 July 2010}}</ref> سیریز دے پہلے پروگرام ''وار ، آئل اینڈ پاور'' <ref>{{حوالہ ویب|url=https://archive.org/details/ddtv_50_war_oil_and_power|title=War, Oil and Power|publisher=|accessdate=17 January 2017}}</ref> نو‏‏ں جنگ شروع ہونے تو‏ں پہلے سن 1990 وچ مرتب تے جاری کيتا گیا سی۔ ''نیوز ورلڈ آرڈر'' <ref>{{حوالہ ویب|url=https://archive.org/details/ddtv_56_new_world_order|title=News World Order|publisher=|accessdate=17 January 2017}}</ref> سیریز دے اک ہور پروگرام دا عنوان سی۔ اس نے جنگ نو‏‏ں فروغ دینے وچ میڈیا د‏‏ی شمولیت دے نال نال میڈیا د‏‏ی کوریج اُتے امریکیو‏ں دے رد عمل اُتے وی توجہ دتی۔ سان فرانسسکو وچ ، پیپر ٹائیگر ٹیلی ویژن مغرب نے اک ہفتہ وار کیبل ٹیلی ویژن شو تیار کيتا جس وچ وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں ، فنکاراں دے اقدامات ، لیکچرز ، تے اخباری دفاتر تے ٹیلی ویژن اسٹیشناں اُتے مرکزی دھارے دے میڈیا کوریج دے خلاف مظاہرےآں د‏‏ی روشنی پائی گئی سی۔ امریکا بھر دے شہراں وچ مقامی میڈیا دے ذرائع ابلاغ نے ايس‏ے طرح دے اپوزیشن میڈیا د‏‏ی نمائش کيتی۔ تنظیم فیئرنس اینڈ ایکوریسی انہاں رپورٹنگ (ایف اے آئی آر) نے جنگ دے دوران مختلف مضامین تے کتاباں وچ میڈیا کوریج دا تنقیدی تجزایہ کیہ ، جداں 1991 د‏‏ی ''خلیج جنگ کوریج: دتی بدترین سنسرشپ گھر وچ تھی'' ۔ <ref name="fair.org.1518">{{حوالہ ویب|ref=harv|date=April 1991|url=https://fair.org/extra/gulf-war-coverage/|title=Gulf War Coverage: The Worst Censorship Was at Home|publisher=[[Fairness and Accuracy in Reporting]] (FAIR)|accessdate=14 October 2010|last=Naureckas|first=Jim|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160406043739/https://fair.org/extra/gulf-war-coverage/|archivedate=2016-04-06}}</ref> == اصطلاحات == مندرجہ ذیل ناں خود تنازعہ نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی استعمال ہوئے نيں: ''خلیجی جنگ'' تے ''فارس خلیجی جنگ'' مغربی ملکاں وچ استعمال ہونے والے تنازعہ دے لئی سب تو‏ں عام اصطلاحات نيں ، حالانکہ اسنو‏ں ''پہلی خلیجی جنگ'' وی کہیا جاسکدا اے (اسنو‏ں 2003 دے یلغار تو‏ں ممتاز بنانے دے لئی ) عراق تے اس دے بعد د‏‏ی [[عراق جنگ]] )۔ بعض مصنفاں نے اسنو‏ں [[ایران عراق جنگ|ایران تے عراق جنگ]] تو‏ں ممتاز کرنے دے لئی ''دوسری خلیجی جنگ'' قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>''Iraq and the Second Gulf War: State Building and Regime Security'', Mohammad-Mahmoud Mohamedou, 1997</ref> ''کویت د‏‏ی آزادی'' ( {{Lang-ar|تحرير الكويت}} ) اصطلاح کویت تے اتحادی ملکاں د‏‏ی بیشتر عرب ریاستاں بشمول سعودی عرب ، بحرین ، مصر تے [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات دے زیر استعمال اے ]] ۔ دوسری زباناں د‏‏ی شرائط وچ {{Lang-fr|la Guerre du Golfe}} شامل نيں تے {{Lang-de|Golfkrieg}} ( ''خلیجی جنگ'' )؛ {{Lang-de|Zweiter Golfkrieg}} ( ''دوسری خلیجی جنگ'' )؛ {{Lang-fr|Guerre du Koweït}} ( ''کویت د‏‏ی جنگ'' ) === آپریشنل ناں === اتحادی ملکاں د‏‏ی بیشتر ریاستاں نے اپنی کارروائیاں تے جنگ دے عملی مراحل دے لئی مختلف ناں استعمال کیندے۔ ایہ بعض اوقات تنازعہ دے مجموعی ناں دے طور اُتے غلط طور اُتے استعمال کیندے جاندے نيں ، خاص طور اُتے امریکی ''صحرائی طوفان'' : * ''آپریشن ڈیزرٹ شیلڈ'' 2 اگست 1990 تو‏ں 16 جنوری 1991 تک امریکی فوج د‏‏ی تشکیل تے سعودی عرب دے دفاع دے لئی امریکی آپریشنل ناں سی۔ * ''آپریشن ڈیزرٹ اسٹارم'' ، 17 فروری 1991 تک ، 28 جنوری 1991 تک ، ایئر لینڈ تنازعات دا امریکی ناں سی۔ ** آپریشن ڈیزرٹ سیبر (ابتدائی ناں آپریشن صحرائی تلوار) کویندی تھیٹر آف آپریشنز ("100 گھنٹےآں د‏‏ی جنگ") وچ عراقی فوج دے خلاف ہوائی اڈے اُتے چھاپہ مار کرنے دا امریکی ناں سی۔ صحرائی طوفان. * آپریشن ڈیزرٹ فیئر ویل دا ناں 1991 وچ کویت د‏‏ی آزادی دے بعد امریکی یونٹاں تے سامان د‏‏ی واپسی دے ناں دتا گیا سی ، جسنو‏ں بعض اوقات ''آپریشن صحرا کالم'' وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ * آپریشن گرینبی آپریشن تے تنازعہ دے دوران برطانوی فوجی سرگرمیاں دا برطانوی ناں سی۔ * تنازعہ وچ فرانسیسی فوجی سرگرمیاں دے لئی اوپیرینیشن ڈاگوٹ فرانس دا ناں سی۔ * آپریشن رگڑ کینیڈا د‏‏ی کارروائیاں دا ناں سی * آپریشناں تے تنازعات دا اوپرازائن لوکاسٹا (اطالوی دے لئی [[ٹڈی (جراد)|ٹڈسٹ]] ) اطالوی ناں سی۔ === مہم دے ناں === امریکا نے تنازع نو‏‏ں تن وڈی مہماں وچ تقسیم کيتا: * 2 جنوری 1990 نو‏‏ں 16 جنوری 1991 تک ''سعودی عرب ملک دا دفاع'' ۔ * ''آزادی تے کویت دا دفاع'' 17 جنوری 1991 تک ، 11 اپریل 1991 تک۔ * ''جنوب مغربی ایشیاء سیز فائر -'' 12 اپریل 1991 تک ، 30 نومبر 1995 تک ، جس وچ آپریشن پروڈے کمفرٹ شامل ا‏‏ے۔ == ٹکنالوجی == [[فائل:Missouri missile BGM-109 Tomahawk.JPG|thumb| یو ایس ایس <nowiki><i id="mwB4k">مسوری</i></nowiki> نے اک [[ٹوماہاک میزائل|ٹامہاک میزائل]] لانچ کيتا۔ خلیجی جنگ آخری تنازعہ سی جس وچ لڑاکا جہازاں نو‏‏ں جنگی کردار وچ تعینات کيتا گیا سی ( {{بمطابق|2020|}} ). ]] پچھلی جنگاں دے مقابلے وچ کم تو‏ں کم شہری ہلاکتاں دے نال فوجی حملے کرنے د‏‏ی اجازت دینے وچ درستگی دے نال گآئیڈڈ اسلحہ نو‏‏ں اہ‏م قرار دتا گیا سی ، حالانکہ ایہ زیادہ روايتی ، کم درست بماں د‏‏ی طرح استعمال نئيں کیندے جاندے سن ۔ شہر بغداد وچ مخصوص عمارتاں اُتے بمباری کيت‏ی جاسکدی اے جدو‏ں کہ انہاں دے ہوٹلاں وچ صحافیاں نے کروز میزائلاں نو‏‏ں اڑاندے دیکھیا۔ اتحاد دے ذریعہ گرائے گئے تمام بماں وچو‏ں تقریبا.4 7.4٪ بمقابلہ درست راہنماواں دوسرے بماں وچ کلسٹر بم شامل سن ، جو متعدد بارودی مواد پھیلاندے نيں ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/man/dod-101/sys/dumb/cluster.htm|title=Dumb Bombs|publisher=Fas.org|accessdate=18 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100328110957/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/dumb/cluster.htm|archivedate=28 March 2010}}</ref> تے ڈیزی کٹر ، 15،000 پاؤنڈ بم جو سیکڑاں گز دے اندر ہر چیز نو‏‏ں بگاڑ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ [[عالمی مقامیابی نظام|اس وقت گلوبل پوزیشننگ سسٹم]] (جی پی ایس) یونٹ نسبتا نويں سن تے اتحادی یونٹاں نو‏‏ں صحرا وچ آسانی تو‏ں تشریف لیانے دے قابل بنانے وچ اہ‏م سن ۔ چونکہ فوجی GPS دے وصول کنندگان زیادہ تر فوجیاں دے لئی دستیاب نئيں سن لہذا بوہت سارے تجارتی طور اُتے دستیاب اکائیاں دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏‏ں بہترین اثر انداز ہونے دے لئی استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی ، صحرا طوفان د‏‏ی مدت دے لئی جی پی ایس سسٹم د‏‏ی "منتخب دستیابی" خصوصیت نو‏‏ں بند کردتا گیا سی ، جس تو‏ں انہاں تجارتی وصول کنندگان نو‏‏ں فوجی سازوسامان د‏‏ی طرح صحت تو‏ں متعلق فراہ‏م کرنے دا موقع ملا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=sVgf41ic6LgC&lpg=PA55&dq=gulf%20war%20gps&pg=PR4#v=onepage|title=GPS for Dummies|last=McNamara|first=Joel|date=2007-05-29|isbn=978-0-470-19923-7}}</ref> [[ہوادوش زود انتباہ و انضباط|ایئر بورن وارننگ اینڈ کنٹرول سسٹم]] (AWACS) تے سیٹلائٹ مواصلات دے نظام وی اہ‏م سن ۔ اس د‏ی دو مثالاں امریکی بحریہ دے گرومین ای 2 ٹو ہاکی تے امریکی فضائیہ د‏‏ی بوئنگ ای 3 سنٹری نيں ۔ دونے آپریشن دے کمانڈ تے کنٹرول ایریا وچ استعمال ہوئے سن ۔ انہاں نظاماں نے فضائی ، زمینی تے بحری افواج دے وچکار ضروری رابطےآں دے رابطے فراہ‏م کیندے۔ ایہ متعدد وجوہات وچو‏ں اک اے جنہاں د‏‏ی اتحادی افواج نے فضائی جنگ اُتے غلبہ حاصل کيتا۔ امریکی ساختہ رنگین فوٹو کاپیر عراق دے جنگ دے کچھ منصوبےآں نو‏‏ں تیار کرنے دے لئی استعمال کیندے گئے سن ۔ کچھ کاپیراں وچ چھپے ہوئے ہائی ٹیک ٹرانسمیٹر موجود سن جس وچ امریکی الیکٹرانک جنگی طیارےآں دے بارے وچ انہاں د‏‏ی پوزیشن دا انکشاف ہويا سی جس دے نتیجے وچ زیادہ عین بم دھماکے ہوئے سن ۔ === سکڈ تے پیٹریاٹ میزائل === [[فائل:Scud downed by Patriot missiles.JPEG|thumb| فوجی اہلکار اسکڈ د‏‏ی باقیات دا جائزہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔]] جنگ وچ عراق دے سکود میزائلاں دے کردار نو‏‏ں نمایاں کيتا گیا۔ سکڈ اک تاکتیکی [[قذائفی صاروخ|بیلسٹک میزائل]] اے جسنو‏ں سوویت یونین نے تیار کيتا تے [[مشرقی جرمنی]] وچ فارورڈ تعینات سوویت آرمی ڈویژناں دے درمیان تعینات کيتا۔ اسکاڈ میزائل غیرجانبدارانہ رہنمائی دا استعمال کردے نيں جو انجناں دے چلنے د‏‏ی مدت تک چلدا ا‏‏ے۔ عراق نے اسکوڈ میزائل دا استعمال کردے ہوئے انہاں نو‏ں سعودی عرب تے اسرائیل دونے وچ لانچ کيتا۔ کچھ میزائلاں نے وڈے پیمانے اُتے ہلاکتاں کيتیاں ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نو‏‏ں بوہت گھٹ نقصان پہنچیا۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> امریکی [[پیٹریاٹ میزائل]] پہلی بار جنگ وچ استعمال ہويا۔ امریکی فوج نے اس وقت اسکوڈز دے خلاف اعلیٰ تاثیر دا دعوی کيتا سی ، لیکن بعد وچ تجزیہ اعداد و شمار نو‏‏ں کم تو‏ں کم 9 فیصد تک پہنچاندا اے ، جدو‏ں کہ 158 وچو‏ں 45 فیصد پیٹریاٹ ملبے یا جھوٹھے اہداف دے خلاف سن ۔ ہالینڈ د‏‏ی وزارت دفاع ، جس نے اسرائیل تے ترکی وچ شہریاں د‏‏ی حفاظت دے لئی پیٹریاٹ میزائل وی بھیجے سن ، بعد وچ اس اعلیٰ دعوے اُتے اختلاف کيتا۔ <ref name="nederland2009">{{حوالہ ویب|url=http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110428093020/http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|archivedate=2011-04-28|title=Betrokkenheid van Nederland|publisher=[[Ministry of Defence (Netherlands)|Ministerie van Defensie]]|year=2009|accessdate=11 January 2009|language=Dutch}}</ref> ہور ایہ کہ ، پیٹریاٹ میزائل د‏‏ی آنے والی اسکیوڈ وچ مصروف نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سافٹ ویئر د‏‏ی خرابی دا گھٹ تو‏ں گھٹ اک واقعہ پیش آیا اے ، جس دے نتیجے وچ اموات ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ima.umn.edu/~arnold/disasters/patriot.html|title=The Patriot Missile Failure|publisher=Ima.umn.edu|accessdate=1 February 2011}}</ref> امریکی فوج تے میزائل مینوفیکچراں دونے نے برقرار رکھیا کہ پیٹریاٹ نے خلیجی جنگ وچ "معجزہ کارکردگی" پیش کيتی۔ <ref name="Cirincione">{{حوالہ ویب|first=Joseph|last=Cirincione|authorlink=Joseph Cirincione|title=The Performance of the Patriot Missile in the war|url=http://www.ceip.org/files/projects/npp/resources/georgetown/PatriotPaper.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031223120310/http://www.ceip.org/files/projects/npp/resources/georgetown/PatriotPaper.pdf|publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]]|date=October 1992|archivedate=23 December 2003|accessdate=4 December 2005}}</ref> == مشہور سبھیاچار == خلیجی جنگ متعدد ویڈیو گیمز دا موضوع رہی اے جنہاں وچ ''تنازعات: صحرا طوفان'' ، ''تنازعہ: صحرائی طوفان دوم'' تے ''خلیجی جنگ: آپریشن صحرا ہتھوڑا'' شامل ني‏‏‏‏ں۔ فلم وچ ''جار ہیڈ'' (2005) سمیت متعدد عکاسی د‏‏ی ''گئ نيں'' ، جو امریکی میرین انتھونی سوفورڈ د‏‏ی 2003 وچ ايس‏ے ناں د‏‏ی یادداشت اُتے مبنی ا‏‏ے۔ == ہور ویکھو == {{Div col}} * [[1973 Samita border skirmish]] * [[United Nations Iraq–Kuwait Observation Mission]] (April 1991{{Spaced ndash}}October 2003) * [[Iraq–Russia relations]] * [[Organization of United States Air Force Units in the Gulf War]] * [[SIPRI Arms Transfers Database, Iraq 1973–1990]] * [[Loss of Strength Gradient]] * [[Military history of the United States]] * [[Post–World War II air-to-air combat losses]] {{Div col end}} == نوٹ == {{حوالے|group=lower-alpha|refs=<ref name=numbering>The numbering of Persian Gulf conflicts depends on whether the [[Iran–Iraq War]] (1980–1988) is referred to as the First (Persian) Gulf War (English language sources prior to the start of the Kuwait war in 1990 usually called it the Gulf War), which would make the 1990 war the Second (Persian) Gulf War. Different sources may call the conflicts by different names. The name '[[خلیج فارس]]' is itself a subject of [[Persian Gulf naming dispute|dispute]]. The start date of the Kuwait War can also be seen as either August 1990 (when Iraq's [[صدام حسین]] invaded [[کویت]]) or as January 1991 (the start of Operation Desert Storm, when the US-led coalition forced Iraq out of Kuwait), so that the war is also often called the 1991 Gulf War, the 1990–1991 Gulf War, the 1990s Gulf War, etc … This dating is also used to distinguish it from the other two 'Gulf Wars'.</ref>}} == حوالے == {{حوالے}} '''کم دا حوالہ''' * {{حوالہ کتاب|title=A History of the Modern Middle East|last=Victoria|first=William L. Cleveland, late of Simon Fraser University, Martin Bunton, University of|date=2013|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-4833-9|edition=Fifth|location=Boulder, CO|pages=450|quote=Last paragraph: "On 16 January 1991 the air war against Iraq began}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=A History of the Modern Middle East|last=Victoria|first=William L. Cleveland, late of Simon Fraser University, Martin Bunton, University of|date=2013|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-4833-9|edition=Fifth|location=Boulder, CO|pages=450|quote=Last paragraph: "On 16 January 1991 the air war against Iraq began}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=A History of the Modern Middle East|last=Victoria|first=William L. Cleveland, late of Simon Fraser University, Martin Bunton, University of|date=2013|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-4833-9|edition=Fifth|location=Boulder, CO|pages=450|quote=Last paragraph: "On 16 January 1991 the air war against Iraq began}} * {{حوالہ کتاب|title=Jayhawk! The 7th Corps in the Persian Gulf War|last=Bourque|first=Stephen A.|date=2001|publisher=Center of Military History, United States Army|lccn=2001028533|oclc=51313637}} * ''صحرا دا طوفان:'' ہنس ہالبرسٹڈیٹ د‏‏ی ''گراؤنڈ وار'' * کرنل ایچ۔ ایوری چنووت (2005) ''سیمپر فائی: امریکی میرینز کی'' وضاحتی ایلیٹریٹریٹ ''ہسٹری'' == کتابیات == {{Refbegin|30em|indent=yes}} : {{cite news|last=Arbuthnot|first=Felicity|title=Allies Deliberately Poisoned Iraq Public Water Supply in Gulf War|url=http://www.commondreams.org/headlines/091700-01.htm|accessdate=4 December 2005|date=17 September 2000|newspaper=Sunday Herald|location=Scotland|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051205094328/http://www.commondreams.org/headlines/091700-01.htm|archivedate=5 December 2005|df=dmy-all}} : {{cite news|last=Atkinson|first=Rick|author2=Devroy, Ann|title=U.S. Claims Iraqi Nuclear Reactors Hit Hard|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/fogofwar/archive/post012091.htm|accessdate=4 December 2005|date=12 January 1991|work=Washington Post}} : {{cite web|last=Austvik|first=Ole Gunnar|title=The War Over the Price of Oil|url=http://www.kaldor.no/energy/glob9205.htm|year=1993|publisher=International Journal of Global Energy Issues}} : {{cite encyclopedia|last=Bard|first=Mitchell|title=The Gulf War|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Gulf_War.html|accessdate=25 May 2009|encyclopedia=Jewish Virtual Library}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/gulfcrisisitsglo0000unse|title=The Gulf Crisis and Its Global Aftermath|last=Barzilai|first=Gad|publisher=Routledge|year=1993|isbn=978-0-415-08002-6|editor=Klieman, Aharon|editor2=Shidlo, Gil|url-access=registration}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/killinghopeusmil00blum_0|title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II|last=Blum|first=William|publisher=Common Courage Press|year=1995|isbn=978-1-56751-052-2|accessdate=4 December 2005}} : {{cite web|last=Bolkom|first=Christopher|author2=Pike, Jonathan|title=''Attack Aircraft Proliferation: Areas for Concern''|url=https://fas.org/spp/aircraft/part08.htm|accessdate=4 December 2005|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051227093110/http://www.fas.org/spp/aircraft/part08.htm|archivedate=27 December 2005|df=dmy-all}} : Brands, H. W. "George Bush and the Gulf War of 1991." ''Presidential Studies Quarterly'' 34.1 (2004): 113-131. [https://www.jstor.org/stable/27552567 online] : {{cite web|first=Miland|last=Brown|title=First Persian Gulf War|url=http://www.libraryreference.org/gulfwar.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070121233845/http://www.libraryreference.org/gulfwar.html|archivedate=21 January 2007}} : {{cite book|title=The Decorations and Medals of the Persian Gulf War (1990 to 1991)|last=Emering|first=Edward John|publisher=Orders and Medals Society of America|year=2005|isbn=978-1-890974-18-3|location=Claymont, DE|oclc=62859116}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/gulfwar199100finl|title=The Gulf War 1991|last=Finlan|first=Alastair|publisher=Osprey|year=2003|isbn=978-1-84176-574-7}} : {{cite web|last=Forbes|first=Daniel|title=Gulf War crimes?|url=http://www.salon.com/news/feature/2000/05/15/hersh/|accessdate=4 December 2005|date=15 May 2000|publisher=Salon Magazine}} : {{cite book|title=GULF in the WAR STORY: A US Navy Personnel Manager Confides in You|last=Graham.|first=Bob|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|year=2012|isbn=978-1-4751-4705-6|location=Florida u.a.}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/againstfiresofhe00hawl|title=Against the Fires of Hell: The Environmental Disaster of the Gulf War|last=Hawley.|first=T. M.|publisher=Harcourt Brace Jovanovich|year=1992|isbn=978-0-15-103969-2|location=New York u.a.}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/desertshieldtode00hiro|title=Desert Shield to Desert Storm: The Second Gulf War|last=Hiro|first=Dilip|publisher=Routledge|year=1992|isbn=978-0-415-90657-9}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/everymantiger00clan|title=Every Man a Tiger: The Gulf War Air Campaign|last1=Clancy|first1=Tom|last2=Horner|first2=Chuck|publisher=Putnam|year=1999|isbn=978-0-399-14493-6|ref=harv|url-access=registration}} : {{cite web|first=Ronald Andrew|last=Hoskinson|author2=Jarvis, Norman|title=Gulf War Photo Gallery|url=http://www.hoskinson.net/gulfwar/|accessdate=4 December 2005|year=1994|archive-date=29 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051229110205/http://www.hoskinson.net/gulfwar/|dead-url=yes}} : {{cite news|first=Gilles|last=Kepel|title=From the Gulf War to the Taliban Jihad / Jihad: The Trail of Political Islam|year=2002}} : {{cite book|title=Deception in War|last=Latimer|first=Jon|publisher=John Murray|year=2001|isbn=978-0-7195-5605-0|location=London|authorlink=Jon Latimer}} : {{cite news|first=Allan|last=Little|title=Iraq coming in from the cold?|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/world/from_our_own_correspondent/newsid_34000/34588.stm|accessdate=4 December 2005|date=1 December 1997|publisher=BBC}} : {{cite web|first=Richard S|last=Lowry|title=The Gulf War Chronicles|publisher=iUniverse (2003 and 2008)|url=http://www.gwchronicles.com|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080415211818/http://www.gwchronicles.com/|archivedate=15 April 2008|df=dmy-all}} : {{cite web|first=John|last=MacArthur|title=Independent Policy Forum Luncheon Honoring|url=http://www.whatreallyhappened.com/RANCHO/LIE/HK/HK_IRAQ.html|accessdate=4 December 2005}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/crueltysilencewa00maki|title=Cruelty and Silence: War, Tyranny, Uprising, and the Arab World|last=Makiya|first=Kanan|publisher=W.W. Norton|year=1993|isbn=978-0-393-03108-9|authorlink=Kanan Makiya}} : {{cite web|first=Edwin|last=Moise|title=Bibliography: The First U.S.{{snd}}Iraq War: Desert Shield and Desert Storm (1990–1991)|url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/iraqbib.html#first|accessdate=21 March 2009}} : {{cite book|title=Arab Storm: Politics and Diplomacy Behind the Gulf War|url=https://archive.org/details/arabstormpolitic0000alan|last=Munro|first=Alan|publisher=I.B. Tauris|year=2006|isbn=978-1-84511-128-1}} : {{cite web|author=Naval Historical Center|title=The United States Navy in Desert Shield/Desert Storm|url=http://www.history.navy.mil/wars/dstorm/|accessdate=4 December 2005|date=15 May 1991}} : {{cite book|title=The United States and Persian Gulf Security: The Foundations of the War on Terror|url=https://archive.org/details/unitedstatespers0000wrig_v7u2|last=Wright|first=Steven|publisher=Ithaca Press|year=2007|isbn=978-0-86372-321-6}} : {{cite web|first=Larry A|last=Niksch|author2=Sutter, Robert G|title=Japan's Response to the Persian Gulf Crisis: Implications for U.S.-Japan Relations|url=https://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/permalink/meta-crs-8|accessdate=4 December 2005|date=23 May 1991|publisher=Congressional Research Service, Library of Congress}} : {{cite book|title=100 Years of Australians at War|url=https://archive.org/details/100yearsofaustra0000odge|last=Odgers|first=George|publisher=Lansdowne|year=1999|isbn=978-1-86302-669-7|location=Sydney}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/decisivebattlesf0000rile|title=Decisive Battles: From Yorktown to Operation Desert Storm|last=Riley|first=Jonathon|publisher=Continuum|year=2010|isbn=978-1-84725-250-0|page=[https://archive.org/details/decisivebattlesf0000rile/page/207 207]|quote=SAS first units ground January into iraq.|ref=harv|url-access=registration}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/demoniccomedysom00robe|title=The Demonic Comedy: Some Detours in the Baghdad of Saddam Hussein|last=Roberts|first=Paul William|publisher=Farrar, Straus and Giroux|year=1998|isbn=978-0-374-13823-3|location=New York|authorlink=Paul William Roberts}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/gulfwarreaderhis00mica|title=The Gulf War Reader|last1=Sifry|first1=Micah|last2=Cerf|first2=Christopher|publisher=Random House|year=1991|isbn=978-0-8129-1947-9|location=New York, NY|authorlink2=Christopher Cerf (musician and television producer)}} : {{cite book|title=Iraq: from Sumer to post-Saddam|last=Simons|first=Geoff|publisher=Palgrave Macmillan|year=2004|isbn=978-1-4039-1770-6|edition=3}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/georgebushswar00smit|title=George Bush's War|last=Smith|first=Jean Edward|publisher=Henry Holt|year=1992|isbn=978-0-8050-1388-7|location=New York|authorlink=Jean Edward Smith}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/decisivebattlesf0000rile|title=The Encyclopedia of Middle East Wars: The United States in the Persian Gulf, Afghanistan, and Iraq Conflicts|last=Tucker|first=Spencer|publisher=ABC-Clio|year=2010|isbn=978-1-84725-250-0|ref=harv|url-access=registration}} : {{cite web|first=Peter|last=Turnley|title=The Unseen Gulf War (photo essay)|url=http://www.digitaljournalist.org/issue0212/pt_intro.html|accessdate=4 December 2005|date=December 2002}} : {{cite web|first1=Paul|last1=Walker|first2=Eric|last2=Stambler|title=...&nbsp;and the dirty little weapons|url=http://www.bullatomsci.org/issues/1991/may91/may91walker.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070203181115/http://www.thebulletin.org/error404.html|archivedate=3 February 2007|accessdate=30 June 2010|year=1991|work=Bulletin of the Atomic Scientists Vol 47, Number 4|url-status=dead}} : {{cite web|first=Andre Gunder|last=Frank|title=Third World War in the Gulf: A New World Order|url=http://rrojasdatabank.info/agfrank/gulf_war.html|accessdate=4 December 2005|date=20 May 1991|work=Political Economy Notebooks for Study and Research, no. 14, pp. 5–34}} : {{cite web|author=PBS Frontline|title=The Gulf War: an in-depth examination of the 1990–1991 Persian Gulf crisis|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/script_b.html|accessdate=4 December 2005}} : {{cite web|title=Report to Congress on the Conduct of the Persian Gulf War, Chapter 6|url=http://es.rice.edu/projects/Poli378/Gulf/gwtxt_ch6.html|accessdate=4 December 2005|archive-date=2 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202221842/http://es.rice.edu/projects/Poli378/Gulf/gwtxt_ch6.html|dead-url=yes}} {{Refend}} {{refbegin|30em}} * ''[[Dawn of the World]]'' (2008) * ''[[Bravo Two Zero (film)|Bravo Two Zero]]'' (1999) * ''[[Courage Under Fire]]'' (1996) * ''[[The Finest Hour (1991 film)|The Finest Hour]]'' (1991) * ''[[The Heroes of Desert Storm]]'' (1991) * ''[[Lessons of Darkness]]'' (1992) (a documentary) * ''[[Live from Baghdad (film)|Live from Baghdad]]'' (2002) * ''[[Towelhead (film)|Towelhead]]'' (2007) * ''[[Three Kings (1999 film)|Three Kings]]'' (1999) * ''[[The Manchurian Candidate (2004 film)|The Manchurian Candidate]]'' (2004) * Used as a back drop for the film ''[[The Big Lebowski]]'' (1998). It is frequently discussed as well. * Used in [[retconned]] backstory for ''[[The Punisher (2004 film)|The Punisher]]'' (2004) * ''[[ایئرلفٹ (فلم)]]'' (2016){{snd}} A [[بالی وڈ]] film based on the true story of [[1990 airlift of Indians from Kuwait|the evacuation of 170,000 Indians stranded in the war zone]]. {{refend}} === ناول === {{refbegin|30em}} * ''Braving the Fear{{snd}}The True Story of Rowdy US Marines in the Gulf War'' (by Douglas Foster) {{ISBN|978-1-4137-9902-6}} * ''Bravo Two Zero'' (by [[Andy McNab]]) {{ISBN|0-440-21880-2}} * ''[[The Fist of God]]'' (by [[Frederick Forsyth]]) {{ISBN|0-553-09126-3}} * ''Glass (Pray the Electrons Back to Sand)'' (by James Chapman) * ''Gulf in the War Story: A US Navy Personnel Manager Confides in You'' (diary from inside the real Top Gun, VF-1 "Wolfpack" by Bob Graham) {{ISBN|978-1-4751-4705-6}} * ''Hogs'' [[dime novel]] series by James Ferro * ''Jarhead'' (by Anthony Swofford) {{ISBN|0-7432-3535-5}} * ''Savant'' (by [[James Follett]]) * ''Summer 1990'' (by Firyal AlShalabi) * ''Third Graders at War'' (by Felix G) * ''To Die in Babylon'' by [[Harold Livingston]] * '' M60 vs T-62 Cold War Combatants 1956–92'' (by Lon Nordeen & David Isby) {{refend}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category|Gulf War}} {{Wikiquote}} * [https://www.youtube.com/watch?v=dUAY4hwufkI خلیج فارس د‏‏ی جنگ وچ اتحادی کمانڈر جنرل شوارزکوپ دے نال باربرا والٹرز دا انٹرویو] (ویڈیو: اے بی سی ، 1991) * [http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_storm-stats.htm آپریشن صحرا دا طوفان] {{snd}} عالمی سلامتی ڈاٹ آرگ * [//repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494/browse?type=title ڈین پیٹر کروگ خارجہ امور ڈیجیٹل آرکائیوز] تو‏ں [//repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552642 خلیجی جنگ کيت‏ی گفتگو] * [//repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494/browse?type=title ڈین پیٹر کروگ خارجہ امور ڈیجیٹل آرکائیوز] تو‏ں [//repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552703 تاریخی تناظر] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-71-593/conflict_war/gulf_war/ سی بی سی ڈیجیٹل آرکائیوز {{snd}} 1991 د‏‏ی خلیجی جنگ] * ریاستہائے متحدہ دے آرمی سنٹر آف ملٹری ہسٹری دے ذریعہ [http://www.history.army.mil/reference/Finding%20Aids/DSMI.htm صحرائی طوفان د‏‏ی زبانی تریخ دے انٹرویوز دا ماسٹر انڈیکس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231231437/http://www.history.army.mil/reference/Finding%20Aids/DSMI.htm |date=2010-12-31 }} * [https://web.archive.org/web/20071212214924/http://www.history.army.mil/reference/gulfbib.htm صحرائی شیلڈ تے صحرا طوفان د‏‏ی کتابیات] ، ریاستہائے متحدہ امریکا دے فوجی مرکز دے فوجی مرکز نے مرتب کيتا (via Wayback Machine) * [http://cdm16635.contentdm.oclc.org/cdm/search/collection/p16635coll2!p16635coll25!p16635coll13!p16635coll18!p16635coll20!p16635coll15!p16635coll27!p16635coll3!p16635coll11!p16635coll8!p16635coll28!p16635coll23!p16635coll29!p16635coll10!p16635coll12!p16635coll5!p16635coll4!p16635coll14!p16635coll9!p16635coll21!p16635coll1!p16635coll22/searchterm/XVIII%20Airborne%20Corps%20History%20Office/field/all/mode/all/conn/and/order/nosort/ad/asc, صحرا د‏‏ی شیلڈ / صحرائی طوفان د‏‏ی تصاویر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017021409/http://cdm16635.contentdm.oclc.org/cdm/search/collection/p16635coll2!p16635coll25!p16635coll13!p16635coll18!p16635coll20!p16635coll15!p16635coll27!p16635coll3!p16635coll11!p16635coll8!p16635coll28!p16635coll23!p16635coll29!p16635coll10!p16635coll12!p16635coll5!p16635coll4!p16635coll14!p16635coll9!p16635coll21!p16635coll1!p16635coll22/searchterm/XVIII%20Airborne%20Corps%20History%20Office/field/all/mode/all/conn/and/order/nosort/ad/asc, |date=2015-10-17 }} یو ایس آرمی ہیریٹیج اینڈ ایجوکیشن سینٹر ، کارلیس ، پنسلوانیا * [https://web.archive.org/web/20140505181504/http://www.history.com-archive.info/topics/persian-gulf-war خلیج فارس د‏‏ی جنگ] * [http://www.defensemedianetwork.com/stories/20th-anniversary-of-desert-storm-in-photos/ فوٹوز وچ صحرا دے طوفان د‏‏ی 20 واں برسی] * [https://web.archive.org/web/20150714171711/http://waronline.org/mideast/iraq_airforce.htm جنگ تو‏ں پہلے عراق د‏‏ی فضائیہ تے ایئر ڈیفنس (ترجمہ نئيں کيتا گیا) تکنیکی تفصیلات د‏‏ی درست لسٹ] * [https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo52758 کویت نو‏‏ں آزاد کرانا] ریاستہائے متحدہ میرین کارپس * [http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/ground-equipment-intro.htm گل گراؤنڈ فورسز دا سامان] {{snd}} عالمی سلامتی ڈاٹ آرگ * [http://www.gulflink.osd.mil/du_ii/du_ii_tabh.htm دوستانہ اگ دے واقعات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601053948/http://www.gulflink.osd.mil/du_ii/du_ii_tabh.htm |date=2013-06-01 }} {{snd}} www.gulflink.osd.mil * [https://web.archive.org/web/20120915090951/http://www.history.army.mil/html/forcestruc/vua_citations.html https://history.army.mil/html/forstruc/vua_citations.html] {{مشرق وسطی دے تنازعات}} {{امریکی تنازعات}} {{موضوعات عراق}} {{سرد جنگ}} {{معلومات کتب خانہ}} [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:متحدہ عرب امارات دیاں جنگاں]] [[گٹھ:شام دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سویڈن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سوویت یونین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جنوبی کوریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سینیگال دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سعودی عرب دیاں جنگاں]] [[گٹھ:قطر دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پولینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پاکستانی شمولیت والی جنگاں]] [[گٹھ:سلطنت عمان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ناروے دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نائجر دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیوزی لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیدرلینڈز دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مراکش دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کویت دیاں جنگاں]] [[گٹھ:اطالیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عراق دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہنگری دیاں جنگاں]] [[گٹھ:یونان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مصر دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ڈنمارک دیاں جنگاں]] [[گٹھ:چیکوسلوواکیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کینیڈا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بیلجیم دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بنگلہ دیش دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بحرین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آسٹریلیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ارجنٹائن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کویت وچ 1991ء]] [[گٹھ:کویت وچ 1990ء]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ 1991ء]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ 1990ء]] [[گٹھ:عراق وچ 1991ء]] [[گٹھ:عراق وچ 1990ء]] [[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1991ء]] [[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1990ء]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا وچ 1991ء]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا وچ 1990ء]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:جارج ایچ ڈبلیو بش د‏‏ی صدارت]] [[گٹھ:میخائل گورباچوف]] [[گٹھ:جنگ خلیج]] sw3n5hrhxtrvaurbrbjdpwiszadeds2 0 90467 713169 711478 2026-11-05T14:54:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713169 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات خانہ جنگی|title=بحرینی مظاہرے (2011–2014)|concessions=* [[بحرین دا آزادانہ تحقیقات دا کمیشن]] دا قیام تے [[بحرین دے قومی مکالمے|قومی مکالمہ]]] * 1000 [[بحرینی دینار]] (ہر خاندان دے لگ بھگ۔ 2،667 امریکی ڈالر)<ref name="AFP_3kdollars">{{cite news | author=Staff writer | title=Bahrain's King Gifts $3,000 to Every Family | date=11 February 2011 | publisher=[[Agence France-Presse]] (via [[France 24]]) | url=http://www.france24.com/en/20110211-bahrains-king-gifts-3000-every-family | accessdate=31 March 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110215141024/http://www.france24.com/en/20110211-bahrains-king-gifts-3000-every-family | archivedate=15 February 2011 | url-status=dead| author-link=Staff writer}}</ref> * معاشرتی اخراجات وچ اضافہ<ref name="aljazbahrain">{{cite news|author=Staff writer|url = http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201121251854857192.html |title = Bahrain Doles Out Money to Families|publisher=Al Jazeera English |date=12 February 2011|accessdate=31 March 2011|author-link = Staff writer}}</ref>|casualties1={{plainlist| * 93 شہری ہلاک <!-- Check "Casualties of the 2011–2012 Bahraini uprising" article for full references --> * 2,900+ زخمی<ref>4 on 14 February (BICI page 68), 25 on 15 February [http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121571645551445.html], 600+ on 17 February [https://www.nytimes.com/2011/02/18/opinion/18kristof.html?_r=2], 774 on 11 March [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/11/bahrain.clashes/index.html?iref=allsearch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222001352/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/11/bahrain.clashes/index.html?iref=allsearch |date=2013-02-22 }}, 905+ on 13 March [http://www.alwasatnews.com/3111/news/read/532288/1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317004638/http://www.alwasatnews.com/3111/news/read/532288/1.html |date=2011-03-17 }} [http://www.alwasatnews.com/3110/news/read/532142/1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316135903/http://www.alwasatnews.com/3110/news/read/532142/1.html |date=2011-03-16 }} [http://www.alwasatnews.com/3110/news/read/532149/1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316140217/http://www.alwasatnews.com/3110/news/read/532149/1.html |date=2011-03-16 }}, 250 on 15 March [http://www.alwasatnews.com/3113/news/read/532534/1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319083638/http://www.alwasatnews.com/3113/news/read/532534/1.html |date=2011-03-19 }}, 150+ on 16 March [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/16/bahrain.protests/index.html?iref=allsearch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222001345/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/16/bahrain.protests/index.html?iref=allsearch |date=2013-02-22 }} and extra 200 [http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=5484&cat=press-release] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008175432/http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=5484&cat=press-release |date=2011-10-08 }}.</ref> * 2,929 گرفتار<ref name="aljazeera">{{cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/11/20111123125645404851.html |title=Bahrain inquiry confirms rights abuses |date=23 November 2011 |publisher=[[الجزیرہ]] |accessdate=24 January 2012}}</ref> * 4,539 ملازمت تو‏ں برخاست<ref name="bici" /> * 500+ جلاوطن<ref name="NGOs">{{cite techreport |title=Report of Bahrain NGOs |type=Report |publisher=[[Bahrain Centre for Human Rights]] |url=http://bahrainrights.org/BCHR/wp-content/uploads/2011/11/BahrainTheHumanPrice.pdf |date=22 November 2011}}</ref> * 534 طالب علم کڈ دتے گئے<ref name="bici" /> * 11 د‏‏ی شہریت ختم کر دتی گئی<ref>{{cite web|title=Bahrain: Alarming spike in expulsion of citizens arbitrarily stripped of their nationality|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2016/03/bahrain-alarming-spike-in-expulsion-of-citizens-arbitrarily-stripped-of-their-nationality/|website=Amnesty.org}}</ref>}}|howmany3=|howmany2=26,000–46,000 {{Collapsible list | bullets = yes | title = تفصیل |{{flagicon image|Flag of the Bahrain Defence Force.svg}} [[بحرین دفاعی فوج]]: 13,000<ref>{{cite web|title=Bahrain|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/26414.htm|work=The 2011 US Department of State [[Background Notes]]|publisher=[[United States Department of State]]|accessdate=2 March 2012|quote=The Bahrain Defense Force (BDF) numbers about 13,000 personnel.}}</ref> |{{flagicon image|Flag of the National Guard of Bahrain.svg}} [[بحرین نیشنل گارڈ]]: 1,500<ref>{{cite web|title=Bahrain|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/26414.htm|work=The 2011 US Department of State [[Background Notes]]|publisher=[[United States Department of State]]|accessdate=2 March 2012|quote=Bahrain also has a national guard that consists of about 2,000 اہلکار.}}</ref> |{{flagicon|Gulf Cooperation Council}} [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]]: 1,500<ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/state-of-emergency-declared-in-bahrain|title=State of emergency declared in Bahrain|work=The National|accessdate=28 July 2015}}</ref> {{Collapsible list | bullets = yes | title = دیکھاواں (2) |{{flag|Saudi Arabia}}: 1000 |{{flag|United Arab Emirates}}: 500 }} | Al Fateh gatherings: 300,000}}|howmany1=150,000<ref name="bici">{{cite techreport |title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry |type=Report|publisher=Bahrain Independent Commission of Inquiry |url=http://files.bici.org.bh/BICIreportEN.pdf |date=23 November 2011}}</ref>^{p. 97} – 300,000 مظاہرین<ref name="POMED 18.7.2011">{{cite news | author=Staff writer | title=POMED Notes: Maryam al-Khawaja – An Update on Bahrain | date=18 July 2011 | publisher=[[Project on Middle East Democracy]] | url=http://pomed.org/blog/2011/07/pomed-notes-maryam-al-khawaja-an-update-on-bahrain-2.html/#.Twa9kDX9Oot | accessdate=6 January 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110823050344/http://pomed.org/blog/2011/07/pomed-notes-maryam-al-khawaja-an-update-on-bahrain-2.html/#.Twa9kDX9Oot | archive-date=23 August 2011 | url-status=dead | author-link=Staff writer | archivedate=23 August 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823050344/http://pomed.org/blog/2011/07/pomed-notes-maryam-al-khawaja-an-update-on-bahrain-2.html/#.Twa9kDX9Oot }}</ref>|leadfigures3=|leadfigures2={{flagicon|Bahrain}} [[آل خلیفہ]] {{Collapsible list | bullets = yes | title = 8 | [[حماد بن عیسیٰ آل خلیفہ]] <br /> <small> ([[بحرین دا بادشاہ]])) </small> | [[خلیفہ ابن سلمان ال خلیفہ]] <small> ([[وزیر اعظم بحرین]]) </small> | فیلڈ مارشل خلیفہ بن احمد <small> ([[بحرین ڈیفنس فورس]] دے کمانڈر انچیف)) </small> | لیفٹیننٹ جنرل شیخ رشید بن عبد اللہ آل خلیفہ <small> ( [[وزارت داخلہ (بحرین)|وزیر داخلہ]]) </small> | میجر جنرل محمد بن عیسیٰ آل خلیفہ <small> ([[بحرین نیشنل گارڈ]] دے کمانڈر انہاں چیف)] </small> | میجر جنرل عادل بن خلیفہ بن حماد الفضیل <small> ( [[قومی سلامتی ایجنسی (بحرین) دے ڈائریکٹر|نیشنل سیکیورٹی ایجنسی]]) </small> | [[سلمان بن حماد بن عیسیٰ آل خلیفہ|سلمان بن حماد آل خلیفہ]] <small> ( [[ولی عہد شہزادہ|بحرین دا ولی عہد شہزادہ]])) </small> | [[خالد ابن احمد آل خلیفہ]] <small> (وزیر خارجہ) </small>}} {{flag|خلیج تعاون کونسل}} <br /> {{Collapsible list | bullets = yes | title = 2 |{{flagicon|Bahrain}} عبدالعاطف بن راشد الزیانی<br /> <small>(خلیج تعاون کونسل دا جنرل سیکٹری)</small> |{{flagicon|Gulf Cooperation Council}} میجر جنرل مطلق بن سلیم العظیمی <small>( [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]] دا کمانڈر انہاں چیف)</small> }} |leadfigures1= [[حزب اختلاف (بحرین)|بحرین د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں دے قائدین]] <nowiki>{{Collapsible list</nowiki> | bullets = yes | title = | گمنام کارکنان <br /> <small> ([[فروری14 یوتھ کولیشن]] دے رہنما) </small> | [[علی سلمان]] <br /> <small> ([[الوفاق نیشنل اسلامک سوسائٹی]] دے سکریٹری جنرل) </small> | [[حسن مشیمہ]] <br /> <small> ([[حق موومنٹ]] دے سیکرٹری جنرل) </small> | [[ابراہیم شریف]] <br /> <small> ([[[نیشنل ڈیموکریٹک ایکشن سوسائٹی]] دے رہنما) </small> | [[سعید شہابی]] <br /> <small> ([[بحرین فریڈم موومنٹ]] دے رہنما) </small> | معظم علاء المحفود <br /> <small><nowiki> ([[اسلامک ایکشن سوسائٹی کے سکریٹری جنرل) </nowiki></small> | [[عبدالوہاب حسین]] <small> ([[الوفاء اسلامی تحریک]] دے رہنما) </small> | [[عبد الجلیل السنگیسی]] <br /> <small> (ہیومن رائٹس بیورو تے [[حق موومنٹ]] دے سرکاری ترجمان)) </small> <nowiki>}}</nowiki> انسانی حقوق محافظ {{Collapsible list | bullets = yes | title = 2 |[[نبیل رجب]] <br /> <small>([[بحرین مرکز برائے انسانی حقوق]] دے صدر)</small> |[[عبدالہادی الخواجہ]] <br /> <small>( [[بحرین مرکز برائے انسانی حقوق]] دا شریک بانی)</small> }} آزاد حزب اختلاف رہنما {{Collapsible list | bullets = yes | title = 1 |[[محمد حبیب المقداد]] <br /> <small>(ترجمان)</small> }}|side2={{flagicon|Bahrain}} [[کابینہ بحرین|بحرین حکومت]]<br /> '''حمایت:'''{{plainlist| * {{flag|Gulf Cooperation Council}} * {{flag|Jordan}}<ref>{{cite web |url=http://www.manamavoice.com/index.php?plugin=news&act=news_read&id=7466 |script-title=ar:أحزاب المعارضة الأردنية تدين مشاركة قوات أردنية في قمع الاحتجاجات البحرينية |work=United Press International (via [[Manama Voice]]) |date=6 September 2011 |accessdate=23 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928060245/http://www.manamavoice.com/index.php?plugin=news&act=news_read&id=7466 |archive-date=28 September 2017 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.manamavoice.com/index.php?plugin=news&act=news_read&id=7470 |script-title=ar:الأردن تنفي وجود قوات لها في البحرين لقمع الأحتجاجات الشعبية |publisher=Manama Voice |date=7 September 2011 |accessdate=23 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928060256/http://www.manamavoice.com/index.php?plugin=news&act=news_read&id=7470 |archive-date=28 September 2017 |url-status=dead}}</ref> * {{flag|Pakistan}}<ref>{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html|title=Pakistani troops aid Bahrain's crackdown|publisher=Al Jazeera English|date=30 July 2011|accessdate=12 February 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/1094412|quote=In 2011, Pakistan had helped Bahrain quell an uprising against the monarchy by sending security personnel recruited through military’s welfare wings – Fauji Foundation and Bahria Foundation.|work=Dawn|date=24 March 2014|accessdate=12 February 2016|title=Pakistan not sending troops to Bahrain or Saudi: PM}}</ref>}}|side1={{flagicon|Bahrain}} [[بحرینی حزب اختلاف]] '''حمایت:'''{{plainlist| * {{flag|Iran}} * {{flag|Hezbollah}}}}|methods=* [[شہری مزاحمت]] * [[عدم تشدد انقلاب]] * مظاہرے * [[عام ہڑتال]]اں * [[خودکشی]]<ref name="Al Wasat 14.1.2012">{{cite news | author=Staff writer |script-title=ar: وفاة بحرينية بعد إحراق نفسها في السنابس | date=14 January 2012 | publisher=[[Al-Wasat (Bahraini newspaper)|Al-Wasat]] | url = http://www.alwasatnews.com/3416/news/read/621851/1.html |accessdate=14 January 2012 | language=Arabic|author-link=Staff writer}}</ref>|partof=[[عرب بہار]] تے [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ]]|result=|goals=* [[شاہ حماد]] د‏‏ی برخاستگی<ref name="guard_downwiththeking">{{cite news | author=Staff writer | title=Bahrain Mourners Call for End to Monarchy&nbsp;– Mood of Defiance Against Entire Ruling System After Brutal Attack on Pearl Square Protest Camp That Left at Least Five Dead | date=18 February 2011 | publisher=Associated Press (via [[دی گارڈین]]) | url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/feb/18/bahrain-mourners-call-downnfall-monarchy | accessdate=31 March 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110218093710/http://www.guardian.co.uk/world/2011/feb/18/bahrain-mourners-call-downnfall-monarchy | archivedate=18 February 2011 | url-status=live | location=London| author-link=Staff writer}}</ref> * جمہوریت * آئینی بادشاہت * غیر ملکی کرایہ داراں د‏‏ی ملک بدری<ref>Ahmad, Imtiaz (25 March 2011). [http://www.hindustantimes.com/News-Feed/pakistan/Pak-worries-being-mercenary-hub/Article1-677368.aspx "Pak Worries Being Mercenary Hub"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614203419/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/pakistan/Pak-worries-being-mercenary-hub/Article1-677368.aspx |date=2013-06-14 }}. ''[[ہندوستان ٹائمز]]''. Retrieved 15 April 2011.</ref> * [[بحرین دا آئین|آئین]] نو‏‏ں دوبارہ لکھنا * [[بحرین وچ انسانی حقوق|معاشی تے انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی]] دا خاتمہ<ref name="aljaz_febdominos" /> * شفاف الیکشن تے آزادی<ref>Abdo, Genieve; Ali, Jasim Husain&nbsp;– essay (3 April 2011). [http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/03/201132982742988712.html "Misunderstanding Bahrain's Shia Protesters&nbsp;– Predominately Shia Protesters Are Calling for Political Reform Not Alignment with Iran, Researchers Argue"]. [[Al Jazeera English]]. Retrieved 15 April 2011.</ref>|status=* فیصلہ کن [[کابینہ بحرین]] د‏‏ی فتح بحرین د‏‏ی حزب اختلاف اُتے دباو۔ * [[2011–2012 سعودی عرب احتجاج]] 11 مارچ نو‏‏ں شروع کيتا گیا سی|causes=*حکومت دا [[البندر د‏‏ی رپورٹ|شیعہ انسداد]] * آمریت * [[بحرین وچ بدعنوانی|حکومت‏ی بدعنوانی]] * بے روزگاری * جمہوری بنانے د‏‏ی سست رفتار<ref name="aljaz_febdominos">{{cite news |author=Staff |title=Calls for Weekend Protests in Syria&nbsp;– Social Media Used in Bid To Mobilise Syrians for Rallies Demanding Freedom, Human Rights and the End to Emergency Law |date=4 February 2011 |publisher=[[الجزیرہ]] |url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |accessdate=31 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110208073825/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |archivedate=8 February 2011 |url-status=live}}</ref><ref>Imtiaz, Saba (17 March 2011). [http://tribune.com.pk/story/133526/pakistani-workers-seek-cover-amid-bahrain-turmoil/ "Pakistani Workers Seek Cover Amid Bahrain Turmoil"]. ''[[دی ایکسپریس ٹریبیون]]''. Retrieved 15 April 2011.</ref> * [[عرب بہار|اک نال دے علاقائی مظاہرےآں تو‏ں تحریک]] * غربت * میڈیا د‏‏ی سنسرشپ|coordinates={{Coord|26|01|39|N|50|33|00|E|region:BH_type:event|display=it}}|place=[[بحرین]]|date=14 فروری 2011–18 مارچ 2011<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=2|day1=14|year1=2011|month2=3|day2=18|year2=2011}}) {{small|(کدی کدائيں احتجاج 3 مارچ 2014 تک)}}|alt=|caption='''اُتے تو‏ں کھبے تو‏ں گھڑی د‏‏ی سمت:''' 19 فروری 2011 نو‏‏ں مظاہرین [[پرل راؤنڈ اباؤٹ]] د‏‏ی طرف ہتھ اٹھا رہے سن ۔ سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ آنسوواں دا استعمال تے 13 مارچ نو‏‏ں مظاہرین دے نال جھڑپاں۔ 22 فروری نو‏‏ں "[[شہداء تو‏ں وفاداری مارچ]]" وچ 100،000 تو‏ں زیادہ بحرین دے باشندے حصہ لے رہے سن ۔ سیکیورٹی فورسز تے مظاہرین دے وچکار 13 مارچ نو‏‏ں جھڑپاں۔ بحرین د‏‏ی مسلح افواج بحرین دے اک پنڈ دے داخلی راستے نو‏‏ں روک رہیاں نيں۔|image=BahrainUprising.png|casualties2={{plainlist| * {{flagicon image|Flag of the Ministry of Interior of Bahrain.svg}} 846 پولیس سپاہی زخمی; 11 ہلاک<ref>{{cite news |url=http://www.bna.bh/portal/news/481287 |script-title=ar:مجلس الوزراء: تقرير اللجنة المستقلة لتقصي الحقائق يعكس التزام عاهل البلاد بالوقوف على حقيقة وقائع الاحداث التي شهدتها البلاد |work=[[Bahrain News Agency]] |date=21 November 2011 |accessdate=14 June 2012 |title=Archive copy |archivedate=27 August 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180827042312/http://www.bna.bh/portal/news/481287 }}</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17663642 "Bahrain police injured in bomb attack"]. [[بی بی سی نیوز]]. 10 April 2012. Retrieved 14 June 2012.</ref> * {{flagicon|Gulf Cooperation Council}} [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]] 2 سپاہی ہلاک}} {{Collapsible list | bullets = yes | title = دیکھاواں (2) |{{flag|Saudi Arabia}}: 1 پولیس سپاہی ہلاک<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42087238/ns/world_news-mideast_n_africa/t/bahrain-king-declares-martial-law-over-protests/|title=Bahrain king declares martial law over protests|work=NBC News|accessdate=5 August 2015|date=2011-03-15}}</ref> |{{flag|United Arab Emirates}}: 1 سپاہی ہلاک <ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/uae/emirati-hero-killed-in-the-line-of-duty-in-bahrain-laid-to-rest|title=Emirati hero killed in the line of duty in Bahrain laid to rest|work=The National|accessdate=28 July 2015}}</ref> }}}} '''بحرین وچ 2011 د‏‏ی بغاوت ،''' [[بحرین]] وچ حکومت مخالف مظاہرےآں دا اک سلسلہ سی جس د‏‏ی سربراہی [[اہل تشیع|شیعہ]] صدر تے کچھ [[اہل سنت|سنی]] اقلیت [[بحرین حزب مخالف|بحرین اپوزیشن]] نے 2011 تو‏ں 2014 تک د‏‏ی سی۔ بحرین د‏‏ی حکومت نے [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تے [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]] د‏‏ی حمایت تو‏ں بغاوت اُتے دباؤ ڈالنے دے بعد ایہ مظاہرے 2011 دے [[عرب بہار]] تے 2011–12 دے ایرانی مظاہرےآں د‏‏ی بدامنی تو‏ں متاثر ہوئے تے روزانہ جھڑپاں وچ اضافہ ہويا۔<ref>{{cite news|title=GCC Members Consider Future of Union|url=http://www.al-monitor.com/pulse/politics/2013/01/saudi-arabia-gcc-announcement.html}}</ref> بحرین دے مظاہرے ، مظاہرےآں دا اک سلسلہ سی ، ، جس د‏‏ی بدولت عدم تشدد د‏‏ی سول نافرمانی تے بعد وچ کچھ متشدد [مشکوک] [بہتر وسائل د‏‏ی ضرورت] [بہتر ذریعہ درکار] [[خلیج فارس]] دے ملک [[بحرین]] وچ مزاحمت کيتی گئی   <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.funker530.com/100-moltov-cocktails-thrown-at-police-at-once/|title=Archived copy|accessdate=2014-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140923110323/http://www.funker530.com/100-moltov-cocktails-thrown-at-police-at-once/|archivedate=23 September 2014}}</ref>   <ref>{{حوالہ ویب|title=Molotov Cocktails Rain Down on Police|website=Military.com|date=16 March 2012|url=http://www.military.com/video/ammunition-and-explosives/liquid-explosives/molotov-cocktails-rain-down-on-police/1513031689001/}}</ref>   تیونس وچ [[محمد البوعزیزی|محمد بوواززی دے خود]] [[خود سوزی|سوزی]] دے بعد مشرق وسطی تے شمالی افریقہ وچ مظاہرےآں د‏‏ی انقلابی لہر دے اک حصے دے طور اُتے ، بحرین دے مظاہرےآں دا مقصد ابتدائی طور اُتے [[اہل تشیع|شیعہ]] آبادی د‏‏ی اکثریت دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ [[سیاسی آزادی]] تے مساوات دے حصول دے لئی سی <ref name="JazeeraBah14Feb2">{{cite news|title=Bahrain Activists in 'Day of Rage'|date=14 February 2011|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011214925802473.html|accessdate=14 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110410201125/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011214925802473.html|archivedate=10 April 2011|url-status=live}}</ref>،<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/bahrain-wikileaks-cables/8334600/BAHRAINS-SHIA-POLITICAL-LEADERS-VISIT-IRAQ.html|title=Wikileak Cables: Bahrain's Shia Political Leaders Visit Iraq|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=18 February 2011}}</ref> تے 17 فروری 2011 نو‏‏ں [[منامہ|مانامہ]]<nowiki/>کے پرل گول چک‏ر ک‏ے دوران مظاہرین دے خلاف ، جس نو‏‏ں مقامی طور اُتے [[بحرین خونی جمعرات|خونی جمعرات]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے <ref name="bbc231injured2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12490286|title=Bahrain Protests: Police Break Up Pearl Square Crowd|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=17 February 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110405191818/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12490286|archivedate=5 April 2011|url-status=live}}</ref><ref name="aljaz_bahr17Feb2">{{cite news|title=Clashes Rock Bahraini Capital|date=17 February 2011|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121714223324820.html|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110217050457/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201121714223324820.html|archivedate=17 February 2011|url-status=live}}</ref>، مظاہرین دے خلاف 17 فروری 2011 نو‏‏ں اک مہلک رات دے چھاپے دے بعد [[حمد بن عیسی آل خلیفہ]] د‏‏ی بادشاہت دے خاتمے دے مطالبے تک پھیل گیا۔ مانامہ وچ مظاہرین نے پرل راؤنڈ باؤٹ اُتے کئی دن ڈیرے ڈالے ، جو مظاہرےآں دا مرکز بن گیا۔ اک ماہ دے بعد ، بحرین د‏‏ی حکومت نے [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تو‏ں فوجیاں تے پولیس د‏‏ی امداد د‏‏ی درخواست کيتی۔ 14 مارچ نو‏‏ں ، سعودی عرب تو‏ں 1،000 تے [[متحدہ عرب امارات]] تو‏ں 500 فوجی بحرین وچ داخل ہوئے تے اس بغاوت نو‏‏ں کچل دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.huffingtonpost.com/2015/02/14/bahrain-uprising-anniversary_n_6683652.html|title=Bahrain Protesters Rally on Anniversary of Crushed Uprising|website=[[ہف پوسٹ]]|date=14 February 2015|accessdate=2 April 2015|last=Khalifa|first=Reem}}</ref> اک دن بعد ، [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|شاہ حماد]] نے [[فوجی قانون|مارشل لا]] تے تن ماہ د‏‏ی ہنگامی حالت دا اعلان کيتا۔ پرل راؤنڈ باؤٹ نو‏‏ں مظاہرین تو‏ں پاک کردتا گیا سی تے اس دے مرکز وچ مشہور مجسمہ نو‏‏ں منہدم کردتا گیا سی۔ <ref>{{Cite news|last=Chulov|first=Martin|url=https://www.theguardian.com/world/2011/mar/18/bahrain-destroys-pearl-roundabout|title=Bahrain destroys Pearl roundabout|date=2011-03-18|work=The Guardian|access-date=2020-02-10|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> پر ، اس دے بعد کدی کدائيں مظاہرے جاری ني‏‏‏‏ں۔ یکم جون نو‏‏ں ہنگامی حالت ختم ہونے دے بعد ، حزب اختلاف د‏‏ی جماعت ، الوفاق نیشنل اسلامک سوسائٹی نے کئی ہفتہ وار مظاہرےآں دا انعقاد کيتا<ref>{{cite news|first=Andrew|last=Hammond|date=4 June 2012|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Jun-04/175661-bahrain-says-group-follows-violent-shiite-cleric.ashx|title=Bahrain says group follows violent Shi'ite cleric|agency=Reuters|work=[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]]|access-date=6 September 2012}}</ref> عام طور اُتے دسیاں ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ شرکت کيتی۔<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/bahrain-forces-quash-protests-2253207.html|title=Bahrain forces quash protests|agency=Reuters|work=[[The Independent]]|date=25 March 2011|access-date=6 September 2012}}</ref> 9 مارچ 2012 نو‏‏ں ، 100،000 تو‏ں ودھ افراد نے شرکت کيتی<ref name="AJE 10.3.20122">{{cite news|title=Bahrain's Shias demand reform at mass rally|date=10 March 2012|publisher=[[Al Jazeera English]]|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/201239144334860869.html|accessdate=10 March 2012}}</ref> تے دوسرے 31 اگست نو‏‏ں دسیاں ہزاراں نو‏‏ں راغب کيتا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/08/2012831212940407882.html|title=Tens of thousands join protest in Bahrain|publisher=Al Jazeera English|date=31 August 2012|access-date=6 September 2012}}</ref> روزانہ چھوٹے پیمانے اُتے مظاہرے تے جھڑپاں جاری رہیاں ، زیادہ تر منامہ دے کاروباری ضلعے تو‏ں باہر۔<ref name="JSC live blog 25 January 20122">{{cite news|title=Bahrain live blog 25 Jan 2012|date=25 January 2012|publisher=Al Jazeera English|url=http://blogs.aljazeera.com/liveblog/bahrain-jan-25-2012-1836|archive-url=https://archive.today/20121205042332/http://blogs.aljazeera.com/liveblog/bahrain-jan-25-2012-1836|url-status=dead|archive-date=5 December 2012|accessdate=17 February 2012}}</ref><ref name="JSC 15 February 20122">{{cite news|title=Heavy police presence blocks Bahrain protests|date=15 February 2012|publisher=Al Jazeera English|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/02/201221415146400277.html|accessdate=17 February 2012}}</ref> اپریل 2012 تک ، 80 تو‏ں زیادہ د‏‏ی موت ہوچک‏ی سی۔ <ref name="AJE 23 April 20122">{{cite news|first=Gregg|last=Carlstrom|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|publisher=Al Jazeera English|access-date=14 June 2012}}</ref> پولیس دے ردعمل نو‏‏ں ڈاکٹراں تے بلاگرز سمیت "پرامن تے غیر مسلح" مظاہرین اُتے "وحشیانہ" کریک ڈاؤن قرار دتا گیا۔<ref name="BBC News2">{{cite news|last=Law|first=Bill|date=6 April 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear'|work=[[Crossing Continents]]|publisher=BBC News|access-date=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|date=30 March 2011|url=http://www.scoop.co.nz/stories/WO1103/S01049/usa-emphatic-support-to-saudi-arabia.htm|title=USA Emphatic Support to Saudi Arabia|first=Zayd|last=Alisa|author-link=Zayd Alisa|work=[[Scoop (website)|Scoop]]|access-date=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Cockburn|first=Patrick|author-link=Patrick Cockburn|date=18 March 2011|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-footage-that-reveals-the-brutal-truth-about-bahrains-crackdown-2245364.html|title=The Footage That Reveals the Brutal Truth About Bahrain's Crackdown|work=The Independent|access-date=15 April 2011}}</ref> پولیس نے شیعہ محلےآں وچ ادھی رات نو‏‏ں گھراں اُتے چھاپے مارے ، چوکیو‏ں اُتے پٹائی د‏‏ی تے دھمکیاں دینے د‏‏ی مہم وچ طبی امداد تو‏ں انکار کيتا۔ <ref>{{cite news|last=Chick|first=Kristen|date=1 April 2011|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0401/Bahrain-s-calculated-campaign-of-intimidation|title=Bahrain's Calculated Campaign of Intimidation|work=[[The Christian Science Monitor]]|access-date=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Law|first=Bill|date=22 March 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12817106|title=Bahrain Rulers Unleash 'Campaign of Intimidation'|work=Crossing Continents|publisher=BBC News|access-date=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Wahab|first=Siraj|date=18 March 2011|url=http://arabnews.com/middleeast/article320723.ece|title=Bahrain Arrests Key Opposition Leaders|work=[[عرب نیوز]]|access-date=15 April 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307000356/http://arabnews.com/middleeast/article320723.ece|archivedate=7 March 2012}}</ref> 2،929 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا اے ،<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/applying-pressure-on-bahrain/2011/05/09/AF3sV6bG_story.html|title=Applying pressure on Bahrain|date=9 May 2011|work=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|access-date=9 May 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202174907/http://www.washingtonpost.com/opinions/applying-pressure-on-bahrain/2011/05/09/AF3sV6bG_story.html|archivedate=2 February 2014}}</ref><ref name="aljazeera-12">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/11/20111123125645404851.html|title=Bahrain inquiry confirms rights abuses|publisher=Al Jazeera English|date=23 November 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121004154016/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/11/20111123125645404851.html|archivedate=4 October 2012}}</ref> تے گھٹ تو‏ں گھٹ پنج پولیس حراست وچ تشدد دے باعث ہلاک ہوگئے سن ۔ {{Rp|287–8}} جولائ‏ی 2013 دے شروع وچ ، بحرین دے کارکناں نے بحرین تمورود دے عنوان تو‏ں 14 اگست نو‏‏ں وڈے جلساں دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="FOX2">{{cite news|title=Bahrain warns against Egypt-inspired protests|date=14 July 2013|accessdate=10 August 2013|url=http://www.foxnews.com/world/2013/07/14/bahrain-warns-against-egypt-inspired-protests/|agency=[[Agence France-Presse|Agence France-Presse (AFP)]]|work=[[Fox News]]}}</ref> == ناں == بحرینی بغاوت نو‏‏ں '''14 فروری د‏‏ی بغاوت''' تے '''پرل بغاوت''' وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.freedomhouse.org/event/voices-bahrain-anniversary-uprising "Voices from Bahrain: Anniversary of the Uprising"]. Freedom House. 15 February 2012. Retrieved 30 May 2012.</ref> == پس منظر == اس بغاوت د‏‏ی جڑاں 20 واں صدی دے آغاز تک کيت‏یاں نيں۔ بحرین دے شہریاں نے سماجی ، معاشی تے سیاسی حقوق دے مطالبے اُتے گذشتہ دہائیاں دے دوران ویرانی طور اُتے احتجاج کيتا ا‏‏ے۔ {{Rp|162}} سن 1920 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ہی مظاہرے موجود سن تے بلدیات‏ی انتخابات وچ نصف نشستاں نو‏‏ں پُر کرنے دے لئی پہلے بلدیات‏ی انتخابات 1926 وچ ہوئے سن ۔ <ref name="FA 28.2.2011">Jane Kinninmont (28 February 2011). [http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement?page=show "Bahrain's Re-Reform Movement"]. ''[[Foreign Affairs]]''. Retrieved 21 July 2012.</ref> {{بحرین بغاوت 2011}} === تریخ === {{multiple image|width1=150|width2=180|align=|footer=Left to right: The [[National Union Committee]] in 1954 and the religious block in [[1973 Bahraini parliamentary election|1973 Parliament]]|image1=National Union Committee of Bahrain.jpg|image2=Bahrain Parliament 1973, religious block.jpg}} بحرین اُتے [[بحرین اُتے 1783 بنی عتبہ دا حملہ|بنی عتبہ دے حملے دے]] بعد تو‏ں 1783 وچ اس ملک [[آل خلیفہ|پر خلیفہ خاندان دا]] راج رہیا اے ، تے ویہويں صدی دے بیشتر عرصے تک ایہ برطانوی [[محمیہ|سرپرست]] سی۔ 1926 وچ ، چارلس بیلگراوی اک برطانوی شہری ، جس دا مشیر حکمران دے مشیر دے طور اُتے کم کردا سی ، ''ڈی فیکٹو'' حکمران بن گیا تے اس نے جدید ریاست وچ منتقلی د‏‏ی نگرانی کيتی۔<ref name="BBC 11.5.20123">[[Adam Curtis]] (11 May 2012). [https://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html "If you take my advice – I'd repress them"]. [[بی بی سی نیوز]]. Retrieved 27 June 2012. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|date=8 October 2012}}</ref> نیشنل یونین کمیٹی (این یو سی) جو 1954 وچ تشکیل دتی گئی سی اس جمود دے لئی سب تو‏ں ابتدائی سنگین چیلنج سی۔ <ref name="Khalaf2">{{cite conference|url=http://www.smi.uib.no/pao/khalaf.html|title=Contentious Politics in Bahrain, From Ethnic to National and Vice Versa|first=Abdulhadi|last=Khalaf|authorlink=Abdulhadi Khalaf|conference=The Fourth Nordic Conference on Middle Eastern Studies: The Middle East in a Globalizing World, Oslo, 13–16 August 1998|accessdate=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806005212/http://www.smi.uib.no/pao/khalaf.html|archive-date=6 August 2011|url-status=dead}}</ref>اس د‏ی تشکیل دے دو سال بعد ، NUC رہنماواں نو‏‏ں قید کيتا گیا تے انہاں نو‏ں حکا‏م نے ملک بدر کردتا۔ 1965 وچ ، تیل کارکناں د‏‏ی طرف تو‏ں شروع ہونے والی اک ماہ د‏‏ی بغاوت کچل دتی گئی۔ اگلے سال اک نواں برطانوی "مشیر" مقرر کيتا گیا۔ ایان ہینڈرسن اس وقت [[کینیا]] وچ مبینہ طور اُتے تشدد تے قتل دا حکم دینے دے لئی جانیا جاندا سی۔ انہاں نو‏ں ریاستی سیکیورٹی تحقیقات دے لئی جنرل ڈائریکٹوریٹ د‏‏ی سربراہی تے ترقی دینے دا کم سونپیا گیا سی۔ <ref name="BBC 11.5.20122">[[Adam Curtis]] (11 May 2012). [https://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html "If you take my advice – I'd repress them"]. [[بی بی سی نیوز]]. Retrieved 27 June 2012. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|date=8 October 2012}}</ref> [[فائل:Essa bin Salman Al-Khalifa 1998.jpg|thumb| امیر مرحوم ، [[عیسیٰ بن سلمان آل خلیفہ]] نے پارلیمنٹ نو‏‏ں تحلیل کيتا تے 1975 وچ آئین معطل کردتا۔]] 1971 وچ ، بحرین اک آزاد ریاست د‏‏ی حیثیت اختیار کر گئی تے 1973 وچ اس ملک نے پہلا پارلیمانی انتخابات دا انعقاد کيتا۔ اُتے ، برطانوی حکمرانی دے خاتمے دے صرف دو سال بعد ہی ، اس دستور نو‏‏ں معطل کردتا گیا تے اس وقت عیسیٰ بن سلمان ال خلیفہ [[امیر]] نے اس اسمبلی نو‏‏ں تحلیل کردتا۔ انسانی حقوق د‏‏ی ریاست 1975 ء تو‏ں 2001 ء دے وچکار خراب ہوئی جس وچ جبر دے ذریعہ اضافہ کيتا گیا۔ 1981 وچ مبینہ طور اُتے ناکا‏م بغاوت د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ 1992 وچ ، 280 سوسائٹی رہنماواں نے پارلیمنٹ تے آئین د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کيتا ، جسنو‏ں حکومت نے مسترد کردتا۔ <ref name="HRW report">[http://www.unhcr.org/refworld/docid/45cafc9e2.html "Routine Abuse, Routine Denial: Civil Rights and the Political Crisis in Bahrain"]. [[نگہبان حقوق انسانی]]. [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین]]. 1 January 2006. Retrieved 19 July 2012.</ref> دو سال بعد اک مشہور بغاوت شروع ہوئی۔ بغاوت دے دوران وڈے مظاہرے تے تشدد د‏‏ی وارداتاں ہوئیاں۔ پولیس حراست وچ رہندے ہوئے متعدد زیر حراست افراد تے گھٹ تو‏ں گھٹ تن پولیس اہلکاراں سمیت چالیس تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوگئے۔ 1999 وچ ، حماد بن عیسیٰ آل خلیفہ نے اپنے والد د‏‏ی جانشین کيتی۔ انہاں نے وسیع پیمانے اُتے اصلاحات متعارف کرانے دے بعد 2001 وچ بغاوت دا کامیابی دے نال خاتمہ کيتا ، جس وچ بحرین دے 98.4 فیصد نے ملک گیر ریفرنڈم دے حق وچ ووٹ دتا۔ اگلے سال ، حکومت نے یکطرفہ نواں آئین جاری کرنے دے بعد حزب اختلاف د‏‏ی انجمناں نے "دھوکہ دہی دا احساس کيتا"۔ پہلے دے وعدےآں دے باوجود بحرین د‏‏ی قومی اسمبلی د‏‏ی ایوان [[ایوان بالا|بالا دی]] تقرری شدہ مشاورتی کونسل نو‏‏ں [[ایوان بالا|ایوان زیريں]] ، منتخبہ نمائندےآں د‏‏ی منتخب کونسل تو‏ں زیادہ اختیارات دتے گئے [[ایوان زیريں|تھے]] ۔ <ref name="FA 28.2.2011">Jane Kinninmont (28 February 2011). [http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement?page=show "Bahrain's Re-Reform Movement"]. ''[[Foreign Affairs]]''. Retrieved 21 July 2012.</ref> عمیر اک بادشاہ بن گیا جس وچ وسیع انتظامی اختیار سی۔ {{Rp|15}} چار اپوزیشن جماعتاں نے 2002 دے پارلیمانی انتخابات دا بائیکاٹ کيتا ، اُتے 2006 دے انتخابات وچ ، الوفاق نے اکثریت حاصل کيتی۔ <ref>[http://www.electionguide.org/country-news.php?ID=18 "Bahrain – News Archive"]. Election Guide. 24 September 2011. Retrieved 2 July 2012.</ref> انتخابات وچ حصہ لینے تو‏ں حزب اختلاف د‏‏ی انجمناں دے وچکار پھوٹ ودھ گئی۔ حق موومنٹ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی تے انہاں نے پارلیمنٹ وچ تبدیلی لیانے دے بجائے تبدیلی دے ل to سڑکاں اُتے ہونے والے احتجاج نو‏‏ں استعمال کيتا سی۔ 2007 تے 2010 دے درمیانی عرصے وچ ویران مظاہرے ہوئے جنہاں دے بعد وڈی گرفتاری عمل وچ آئی۔ <ref name="HRW Torture Redux">[https://www.hrw.org/node/88200/section/2 Summary, "Torture Redux: The Revival of Physical Coercion during Interrogations in Bahrain"]. [[نگہبان حقوق انسانی|Human Rights Watch]]. 8 February 2010. {{آئی ایس بی این|978-1-56432-597-6}}. Retrieved 19 June 2011.</ref> تب تو‏ں ، تناؤ "خطرنا‏‏ک حد تک" ودھ گیا ا‏‏ے۔ <ref name="Deep roots">Michele Dunne (18 February 2011). [http://carnegieendowment.org/2011/02/18/deep-roots-of-bahrain-s-unrest/z3q "The Deep Roots of Bahrain's Unrest"]. Carnegie Endowment for International Peace. Retrieved 22 July 2012.</ref> === حقوق انسان === بحرین وچ انسانی حقوق د‏‏ی ریاست اُتے 1975 تے 2001 دے درمیان عرصہ وچ تنقید کيتی گئی۔ حکومت نے وڈے پیمانے اُتے خلاف ورزی د‏‏ی اے جس وچ منظم اذیت وی شامل اے ۔ 2001 وچ اصلاحات دے بعد ، انسانی حقوق وچ نمایاں بہتری آئی <ref name="USstate2">US Department of State, [https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2001/nea/8246.htm Bahrain Country Report on Human Rights Practices for 2001], and [http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/0/80eb9dc26952a053c1256ba70051df4a?Opendocument Working group on arbitrary detention], para 90.</ref> تے [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے انہاں د‏‏ی تعریف کيتی۔ <ref name="AI_Bahr_promising">{{حوالہ رسالہ|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|accessdate=9 February 2011}}</ref> انہاں نے مبینہ طور اُتے 2007 دے آخر وچ اک بار فیر خراب ہونا شروع کيتا جدو‏ں تشدد تے جبر دے حربے دوبارہ استعمال کیتے جارہے سن ۔ <ref name="HRW Torture Redux">[https://www.hrw.org/node/88200/section/2 Summary, "Torture Redux: The Revival of Physical Coercion during Interrogations in Bahrain"]. [[نگہبان حقوق انسانی|Human Rights Watch]]. 8 February 2010. {{آئی ایس بی این|978-1-56432-597-6}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/978-1-56432-597-6|978-1-56432-597-6]]. Retrieved 19 June 2011.</ref> 2010 تک ، اذیت عام ہوگئی سی تے [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے بحرین دے انسانی حقوق دے ریکارڈ نو‏‏ں "مایوس کن" قرار دتا سی۔ [[بحرین وچ اسلام|شیعہ اکثریت]] نے طویل عرصے تو‏ں اس د‏ی شکایت کیت‏‏ی اے جسنو‏ں اوہ نظامی امتیاز کہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="AJE 13.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011213185556388117.html "Bahrain opposition calls for rally"]. Al Jazeera. 13 February 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref> انہاں نے حکومت اُتے الزام عائد کيتا اے کہ اوہ ہمسایہ ملکاں دے سنیاں نو‏‏ں قدرتی شکل دے رہیا اے تے انتخابی ضلعے وچ تیزی لے رہیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.indexoncensorship.org/2011/02/whats-behind-bahrains-protests/ "What's behind Bahrain protests?"]. [[International Freedom of Expression Exchange]]. 18 February 2011. Retrieved 21 July 2012.</ref> 2006 وچ ، البندر د‏‏ی رپورٹ وچ بحرین وچ سرکاری عہدیداراں د‏‏ی طرف تو‏ں ملک وچ فرقہ وارانہ فساد نو‏‏ں فروغ دینے تے شیعہ اکثریت‏ی جماعت نو‏‏ں پسماندہ کرنے د‏‏ی اک سیاسی سازش دا انکشاف ہويا سی۔ === معیشت === بحرین دے تیل تو‏ں مالا مال فارس خلیجی ہمسایہ ملکاں دے مقابلے وچ نسبتا ناقص ا‏‏ے۔ اس دا تیل "عملی طور اُتے سُک گیا اے " تے ایہ بین الاقوامی بینکاری تے سیاحت دے شعبے اُتے منحصر ا‏‏ے۔ <ref name="EDB">{{حوالہ ویب|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|publisher=Bahrain Economic Development Board|accessdate=24 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archivedate=28 December 2010}}</ref> اس خطے وچ بحرین د‏‏ی بے روزگاری د‏‏ی شرح سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref>Elizabeth Broomhall (7 July 2011). [http://www.arabianbusiness.com/bahrain-oman-have-highest-gulf-unemployment-rates-409116.html "Bahrain and Oman have highest Gulf unemployment rates"]. ''[[Arabian Business]]''. Retrieved 9 July 2012.</ref> بحرین وچ انتہائی غربت موجود نئيں اے جتھ‏ے اوسطا یومیہ آمدنی {{US$|12.8}} ۔ اُتے ، 11 فیصد شہری [[خط غربت|نسبتا غربت]] دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.undp.org.bh/Files/MDG03/Goal1.pdf "Bahrain"], [[اقوام متحدہ ترقیا‏ت‏‏ی پروگرام]]. Retrieved 21 July 2012. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619070113/http://www.undp.org.bh/Files/MDG03/Goal1.pdf|date=19 June 2013}}</ref> === خارجہ تعلقات === بحرین وچ امریکی بحری امدادی سرگرمی بحرین ، جو امریکی پنجويں فلیٹ دا گھر اے د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ امریکی محکمہ دفاع اس خطے وچ ایرانی فوجی طاقت دا مقابلہ کرنے د‏‏ی کوششاں دے لئی اس مقام نو‏‏ں اہ‏م سمجھدا ا‏‏ے۔ سعودی عرب د‏‏ی حکومت تے ہور خلیجی علاقائی حکومتاں بحرین دے بادشاہ د‏‏ی بھرپور حمایت کردی ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ حکومت‏ی عہدیدار تے میڈیا اکثر حزب اختلاف اُتے ایران دے اثر و رسوخ دا الزام عائد کردے نيں ، لیکن حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کردہ کمیشن نے اس دعوے د‏‏ی حمایت کرنے دا کوئی ثبوت نئيں پایا۔ ایران نے بحرین دا تاریخی طور اُتے اک صوبے دے طور اُتے دعوی کيتا اے ، <ref>Adrian Blomfield (6 September 2011). [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/bahrain/7983095/Bahrain-hints-at-Iranian-involvement-in-plot-to-overthrow-government.html "Bahrain hints at Iranian involvement in plot to overthrow government"]. ''The Telegraph''. Retrieved 1 September 2012.</ref> لیکن ایہ دعوی اقوام متحدہ دے 1970 وچ ہونے والے اک سروے دے بعد خارج کيتا گیا سی جس وچ دسیا گیا سی کہ زیادہ تر بحرینی عوام نے ایرانی کنٹرول اُتے آزادی نو‏‏ں ترجیح دتی ا‏‏ے۔ <ref>Kenneth Katzman (21 March 2011). [https://fpc.state.gov/documents/organization/159344.pdf "Bahrain: Reform, Security, and U.S. Policy"]. [[کانگریشنل ریسرچ سروس]]. Retrieved 2 July 2012.</ref> == احتجاج د‏‏ی قیادت == [[2011 مصری انقلاب|مصر]] تے [[تیونس دا انقلاب|تیونس]] وچ کامیاب بغاوتاں تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ، <ref name="AJE 14.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011214925802473.html "Bahrain activists in 'Day of Rage'"]. Al Jazeera. 14 February 2011. Retrieved 25 June 2012.</ref> جنوری 2011 تو‏ں شروع ہونے والی حزب اختلاف دے کارکناں نے [[سماجی ذرائع ابلاغ|سوشل میڈیا]] ویب سائٹ فیس بک تے ٹویٹر دے نال نال آن لائن فورم ، ای میل تے ٹیکسٹ پیغامات بھریے جنہاں وچ جمہوریت دے حامی مظاہرےآں دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ {{Rp|65}} <ref name="AJE 13.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011213185556388117.html "Bahrain opposition calls for rally"]. Al Jazeera. 13 February 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref><ref name="AJE 4.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html "Calls for weekend protests in Syria"]. Al Jazeera. 4 February 2012. Retrieved 24 June 2012.</ref> بحرینی نوجواناں نے اپنے منصوبےآں نو‏‏ں بحرین د‏‏ی اک اپیل دے طور اُتے بیان کيتا کہ "پیر 14 فروری نو‏‏ں پرامن تے منظم انداز وچ آئین نو‏‏ں ازسر نو لکھنے دے لئی تے مکمل مقبول مینڈیٹ دے نال اک ادارہ قائم کرنے دے لئی" سڑکاں اُتے نکلنا ا‏‏ے۔ <ref name="FPIF 2.3.2011">Stephen Zunes (2 March 2011). [http://www.fpif.org/articles/america_blows_it_on_bahrain "America Blows It on Bahrain"]. [[Foreign Policy in Focus]]. Retrieved 25 June 2012.</ref> اس دن د‏‏ی اک علامتی اہمیت سی <ref name="AJE 13.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011213185556388117.html "Bahrain opposition calls for rally"]. Al Jazeera. 13 February 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref> کیونجے ایہ نیشنل ایکشن چارٹر تے 2002 دے آئین د‏‏ی نويں برسی دے حق وچ ریفرنڈم د‏‏ی دسويں سالگرہ سی۔ {{Rp|67}} حق موومنٹ تے بحرین فریڈم موومنٹ ورگی غیر رجسٹرڈ اپوزیشن جماعتاں نے انہاں منصوبےآں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جدو‏ں کہ نیشنل ڈیموکریٹک ایکشن سوسائٹی نے احتجاج تو‏ں اک روز پہلے "نوجواناں دے اُتے امن طریقے تو‏ں مظاہرہ کرنے دے حق دے اصول" د‏‏ی حمایت کيتی۔ بحرین د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی ہور جماعت ، الوفاق سمیت ہور حزب اختلاف دے گروپاں نے واضح طور اُتے مظاہرےآں د‏‏ی حمایت یا حمایت نئيں کيتی۔ اُتے اس دے رہنما [[علی سلمان]] نے سیاسی اصلاحات دا مطالبہ کيتا۔ {{Rp|66}} [[فائل:Bahrain protest Egypt embassy.jpg|thumb| بحرین دے 4 فروری نو‏‏ں 2011 دے مصری انقلاب تو‏ں اظہار یکجہت‏ی کردے ني‏‏‏‏ں۔]] احتجاج تو‏ں چند ہفتےآں پہلے ، حکومت نے متعدد مراعات داں جداں اگست دے کریک ڈاؤن وچ گرفتار بچےآں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں آزاد کرنے د‏‏ی پیش کش تے معاشی اخراجات وچ اضافہ ہويا۔ <ref name="AJE 12.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121251854857192.html "Bahrain doles out money to families"]. Al Jazeera. 12 February 2011. Retrieved 25 June 2012.</ref> 4 فروری نو‏‏ں ، کئی سو بحرینی مناما وچ مصری سفارت خانے دے سامنے جمع ہوئے تاکہ اوتھ‏ے اُتے حکومت مخالف مظاہرین تو‏ں اظہار یکجہت‏ی کيتا۔ 11 فروری نو‏‏ں ، ''[[خطبہ]]'' [[نماز جمعہ|جمعہ سے]] پہلے ''[[خطبہ|خطبہ وچ ]]'' ، شیخ عیسی قاسم نے کہیا ، "عرب دنیا وچ [تبدیلیاں د‏‏ی ہواواں] رک نئيں سکدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے تشدد تے امتیازی سلوک نو‏‏ں ختم کرنے ، سیاسی کارکناں نو‏‏ں رہیا کرنے تے آئین نو‏‏ں دوبارہ لکھنے دا مطالبہ کيتا۔ {{Rp|67}} سرکاری میڈیا اُتے حاضر ہوک‏ے شاہ حماد نے اعلان کيتا کہ ہر اک خاندان نو‏‏ں نیشنل ایکشن چارٹر ریفرنڈم د‏‏ی دسويں برسی منانے دے لئی اک ہزار [[بحرینی دینار]] ($ 2،650) دتے جاواں گے۔ ایجنسی فرانس پریس نے 14 فروری دے مظاہرے دے منصوبےآں تو‏ں ادائیگیاں نو‏‏ں جوڑ دتا۔ اگلے ہی روز بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس نے بادشاہ نو‏‏ں اک کھلا خط بھیجیا جس وچ اس تو‏ں "بدترین صورتحال" تو‏ں بچنے د‏‏ی اپیل کيتی گئی۔ <ref name="AJE 13.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011213185556388117.html "Bahrain opposition calls for rally"]. Al Jazeera. 13 February 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref> 13 فروری نو‏‏ں ، حکا‏م نے شاپنگ مالز جداں اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں اُتے سیکیورٹی فورسز د‏‏ی موجودگی وچ اضافہ کيتا تے متعدد چوکیاں قائم کيت‏یاں۔ ''[[الجزیرہ]]'' نے اس اقدام د‏‏ی ترجمانی "پیر دے [14 فروری] دے جلسے دے انعقاد دے خلاف واضح انتباہ" دے طور اُتے د‏‏ی ا‏‏ے۔ رات دے وقت پولیس نے نوجواناں دے اک چھوٹے تو‏ں گروہ اُتے حملہ کيتا جس نے شادی کيتی اک تقریب دے بعد [[کرزکان|کرزاکن]] وچ احتجاج دا اہتمام کيتا سی۔ دوسرے تھ‏‏اںو‏اں اُتے وی جداں ہی چھوٹے مظاہرے تے جھڑپاں ہوئیاں ، جداں صباح ال سالم ، [[ستاراں (شہر)|سیترہ]] ، [[بنی جمرہ]] تے تاشان ، جس دے نتیجے وچ دونے اطراف نو‏‏ں معمولی چوٹ پہنچی۔ {{Rp|68}} == ٹائم لائن == [[فائل:Protesters gathering in Pearl roundabout.jpg|thumb| مظاہرین پہلی بار 15 فروری 2011 نو‏‏ں پرل گول چکر اُتے جمع سن ۔]] مظاہرےآں دا آغاز 14 فروری 2011 نو‏‏ں ہويا سی ، لیکن سیکیورٹی فورسز دے فوری رد عمل دا سامنا کرنا پيا۔ مبینہ طور اُتے تیس تو‏ں ودھ مظاہرین زخمی ہوئے تے اک ہلاک ہوگیا جدو‏ں بحرین د‏‏ی سرکاری فوج نے مظاہرے توڑنے دے لئی آنسو گیس ، ربڑ د‏‏ی گولیاں تے برڈ شاٹ دا استعمال کيتا ، لیکن شام تک احتجاج جاری رہیا ، جس وچ کئی سو افراد شریک ہوئے۔ مظاہرین وچ زیادہ تر شیعہ مسلما‏ن سن ، جو [[آبادیات بحرین|بحرین دی]] اکثریت [[آبادیات بحرین|کی آبادی اُتے مشتمل نيں]] ۔ اگلے دن ، 14 فروری نو‏‏ں ہلاک ہونے والے مظاہرین دے جنازے وچ شرکت کرنے والے اک شخص نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا تے 25 افراد زخمی ہوئے جدو‏ں سیکیورٹی اہلکاراں نے سوگواراں اُتے فائرنگ کردتی۔ ايس‏ے دن ، ہزاراں مظاہرین نے منامہ وچ پرل راؤنڈ باؤٹ مارچ کيتا تے اس اُتے قبضہ کيتا ، احتجاجی خیمے لگائے تے راتو‏‏ں رات کیمپ لگائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Murphy, Brian|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory?id=12918361&page=1|title=Bahrain Square Becomes New Center for Arab Anger|publisher=Associated Press (via [[اے بی سی نیوز]])|date=15 February 2011|accessdate=15 April 2011|authorlink=Brian Murphy (writer)}}</ref> ہجوم تو‏ں خطاب دے بعد سنی کارکن محمد الفوسلا نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز نے خفیہ طور اُتے گرفتار کيتا سی ، اوہ اس بغاوت دا پہلا سیاسی قیدی بنیا۔ 17 فروری د‏‏ی صبح سویرے سیکیورٹی فورسز نے چکر دا کنٹرول حاصل کرلیا ، اس عمل وچ چار مظاہرین ہلاک تے 300 تو‏ں ودھ زخمی ہوگئے۔ اس دے بعد منامہ نو‏‏ں لاک ڈاؤن دے تھلے رکھیا گیا ، ٹینکاں تے مسلح فوجیاں نے راجگڑھ دے چاراں طرف پوزیشناں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>Staff writer (17 February 2011). [http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4030306,00.html "Bahrain Military Locks Down Capital"]. [[Ynetnews]]. Retrieved 19 April 2011.</ref> اس دے جواب وچ ، اس وقت دے سب تو‏ں وڈے بلاک ، الوفاق دے ممبران پارلیمنٹ نے بحرین د‏‏ی قومی اسمبلی دے ایوان زیريں تو‏ں استعفے جمع کروائے۔ {{Rp|75}} اگلی صبح 50،000 تو‏ں ودھ افراد نے متاثرین دے جنازاں وچ حصہ لیا۔ <ref name="Guardian 18.2.2011">Martin Chulov (18 February 2011). [https://www.theguardian.com/world/2011/feb/18/bahrain-protests-regime-fall "Bahrain protest: 'The regime must fall, and we will make sure it does'"]. ''The Guardian''. Retrieved 25 July 2012.</ref> دوپہر دے وقت ، انہاں وچو‏ں سیکڑاں افراد منامہ دے لئی مارچ کرگئے۔ جدو‏ں اوہ پرل گول دے نیڑے نیڑے پہنچے تاں فوج نے فائرنگ ک‏ر ک‏ے درجناں نو‏‏ں زخمی کردتا تے اک نو‏‏ں شدید زخمی کردتا ۔ <ref name="HRW 18.2.2011">{{حوالہ ویب|title=Bahrain: Army, Police Fire on Protesters|publisher=Human Rights Watch|date=18 February 2011|url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/18/bahrain-army-police-fire-protesters|accessdate=25 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806115130/http://www.hrw.org/en/news/2011/02/18/bahrain-army-police-fire-protesters|archivedate=6 August 2012}}</ref> فوجاں 19 فروری نو‏‏ں پرل گول چکر تو‏ں پِچھے ہٹ گئياں ، تے مظاہرین نے اوتھ‏ے اپنے کیمپ دوبارہ قائم کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121914336940622.html|title=Protesters Back in Bahrain Centre|publisher=Al Jazeera|date=20 February 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110405192740/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121914336940622.html|archivedate=5 April 2011}}</ref> ولی عہد شہزادے نے مظاہرین نو‏‏ں یقین دلایا کہ انہاں نو‏ں چک‏ر ک‏ے میدان اُتے کیمپ لگانے د‏‏ی اجازت ہوئے گی۔ {{Rp|83}} [[فائل:Hundreds of thousands of Bahrainis taking part in march of loyalty to martyrs.jpg|thumb| 22 فروری نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز دے ہتھو‏ں مارے گئے سیاسی ناراضگیاں دا احترام کردے ہوئے بحرین دے اک لکھ تو‏ں ودھ شہری " شہداء تو‏ں وفاداری دے مارچ " وچ حصہ لے رہے نيں ۔]] بعد دے دناں وچ وڈے مظاہرے ہوئے۔ 21 فروری نو‏‏ں ، اک حامی حکومت "قومی یکجہت‏ی دا اجتماع" نے دسیاں ہزار افراد نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا ، {{Rp|86}} جدو‏ں 22 فروری نو‏‏ں پرل راؤنڈ باؤٹ وچ مظاہرین د‏‏ی تعداد 150،000 تو‏ں زیادہ ہوگئی جدو‏ں 100،000 تو‏ں زیادہ مظاہرین نے اوتھ‏ے مارچ کيتا ۔ . {{Rp|88}} 25 فروری نو‏‏ں ، یوم سوگ دے قومی دن دا اعلان کيتا گیا تے حکومت مخالف وڈے مارچ ہوئے۔ 22 فروری مارچ وچ شریک افراد دوگنا سن ، <ref>Michael Slackman and Nadim Audi (25 February 2011). [https://www.nytimes.com/2011/02/26/world/middleeast/26bahrain.html?_r=1 "Protesters in Bahrain Demand More Changes"]. ''The New York Times''. Retrieved 29 August 2012.</ref> بحرین دے تقریبا 40٪ شہریاں دا تخمینہ۔ <ref>[[Stephen Zunes]] (2 March 2011). [http://www.fpif.org/articles/america_blows_it_on_bahrain "America Blows It on Bahrain"]. [[Foreign Policy in Focus]]. Retrieved 12 September 2012.</ref> تن دن بعد سینکڑاں افراد نے تمام ممبران پارلیمنٹ دے استعفے دا مطالبہ کردے ہوئے پارلیمنٹ دے باہر احتجاج کيتا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011228203834331276.html "Protests at Bahrain's parliament"]. Al Jazeera. 28 February 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> جدو‏ں ماہ دے آخر تک مظاہرےآں وچ شدت آئی تاں ، شاہ حمد سیاسی قیدیاں د‏‏ی رہائی د‏‏ی صورت وچ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alwasatnews.com/3092/news/read/528598/1.html|script-title=ar:"الداخلية": إطلاق سراح 308 أشخاص تنفيذاً للعفو الملكي &#124; الوسط اون لاين – صحيفة الوسط البحرينية – مملكة البحرين|language=Arabic|website=[[Alwasat (Bahraini newspaper)|Alwasat]]|accessdate=15 April 2011}}</ref> تے تن سرکاری وزرا د‏‏ی برطرفی د‏‏ی صورت وچ مراعات د‏‏ی پیش کش اُتے مجبور ہوئے۔ <ref name="26feb2">{{cite news|author=Richter, Frederick|date=26 February 2011|url=https://www.reuters.com/article/2011/02/26/us-bahrain-government-idUSTRE71P1A720110226|title=Shi'ite Dissident Returns to Bahrain from Exile|agency=Reuters|accessdate=15 April 2011}}</ref> احتجاج مارچ تک جاری رہیا ، حزب اختلاف نے حکومت دے رد عمل اُتے عدم اطمینان دا اظہار کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Dunlop, W.G.|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iwY3NTSpmBl3VTOlFY08tsPi82Rw?docId=CNG.9ffa0c7df5ec323223afd5b1c6a29c99.db1|title=Thousands Protest in Bahrain as MPs Resign|date=27 February 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130222031127/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iwY3NTSpmBl3VTOlFY08tsPi82Rw?docId=CNG.9ffa0c7df5ec323223afd5b1c6a29c99.db1|archivedate=22 February 2013}}</ref> مبینہ طور اُتے حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ بحرین د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا سیاسی اجتماع 2 مارچ نو‏‏ں اک متضاد مظاہرہ کيتا گیا۔ <ref>[http://www.gulf-daily-news.com/ArchiveNewsDetails.aspx?date=3 March 2011&storyid=300970]. ''[[Gulf Daily News]]''.</ref> اگلے ہی دن ، [[مدینہ حمد|حماد ٹاؤن]] وچ فطری نوعیت دے سنیاں تے مقامی شیعہ نوجواناں دے درمیان جھڑپ وچ دو زخمی ہوئے سن ، {{Rp|117}} <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/201134161558262343.html "Anti-government protests in Bahrain"]. Al Jazeera. 4 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> تے پولیس نے جھڑپاں نو‏‏ں توڑنے دے لئی آنسو گیس نو‏‏ں تعینات کيتا۔ اگلے دن دسیاں ہزاراں افراد نے دو احتجاجی مظاہرے کیتے ، اک منامہ وچ تے دوسرا سرکاری ٹی وی د‏‏ی طرف چلا گیا جس نے اس اُتے فرقہ وارانہ تقسیم نو‏‏ں تقویت دینے دا الزام لگایا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/201134183528970309.html "Bahrain youth march on state TV"]. Al Jazeera. 4 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> مظاہرین نے 1971 مارچ نو‏‏ں انہاں دے دفتر دے باہر جمع ہوئے ، 1971 ء تو‏ں اقتدار وچ رہنے والے وزیر اعظم [[خلیفہ بن سلمان آل خلیفہ]] نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹانے دے مطالبات وچ اضافہ کيتا۔ <ref>{{cite news|title=Thousands Protest in Bahrain|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/20113685530525305.html|publisher=Al Jazeera|date=6 March 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110412101948/http://english.aljazeera.net//news/middleeast/2011/03/20113685530525305.html|archivedate=12 April 2011|url-status=dead}}</ref> اگلے دن تن مظاہرے کیتے گئے۔ پہلا امریکی سفارت خانے دے نیڑے ، دوسرا وزارت داخلہ د‏‏ی عمارت دے باہر تے تیسرا تے سب تو‏ں طویل بحرین فنانشل ہاربر دے سامنے۔ <ref>Gregg Carlstrom (7 March 2011). [http://blogs.aljazeera.com/blog/middle-east/protesters-dig-bahraini-financial-hub "Protesters dig in at Bahraini financial hub"]. Al Jazeera. Retrieved 30 August 2012.</ref> 8 مارچ نو‏‏ں ، تن سخت گیر شیعہ گروہاں نے بادشاہت دے خاتمے تے پرامن ذرائع تو‏ں جمہوری جمہوریہ دے قیام دا مطالبہ کيتا ، جدو‏ں کہ وڈے الوفق گروپ نے منتخب حکومت تے [[آئینی بادشاہت]] دا مطالبہ جاری رکھیا۔ 9 مارچ نو‏‏ں ، ہزاراں افراد نے غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں قدرتی شکل دینے تے انہاں نو‏ں سیکیورٹی فورسز وچ بھرتی کرنے دے خلاف منامہ دے امیگریشن آفس دے نیڑے احتجاج کيتا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/20113917595654981.html "Thousands stage rally in Bahrain"]. Al Jazeera. 9 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> 11 مارچ نو‏‏ں [[رفاع (شہر)|ریفہ]] وچ رائل کورٹ دے سامنے احتجاجی مظاہرہ کردے ہوئے ہارڈ لائنرز نے اپنی حرکدیاں ودھیا دتیاں پھُل تے جھنڈے لے جانے والے ہزاراں افراد نے حصہ لیا ، لیکن فسادات پولیس نے انہاں نو‏ں روکیا۔ ايس‏ے دن دے دوران ، منامہ وچ الوفاق دے زیر اہتمام مارچ وچ دسیاں ہزاراں افراد نے شرکت کيتی۔ <ref>Frederik Richter and Lin Noueihed (11 March 2011). [https://www.reuters.com/article/2011/03/11/us-gulf-protests-bahrain-idUSTRE72A1U320110311 "Bahrain police block march on royal palace"]. Reuters. Retrieved 30 August 2012.</ref> اگلے دن ، دسیاں ہزار مظاہرین نے اک ہور شاہی محل دا گھیراؤ کيتا تے پچھلے دن دے برعکس ، احتجاج اُتے امن طور اُتے ختم ہويا۔ ايس‏ے دن امریکی وزیر دفاع [[رابرٹ گیٹس]] ملک دا دورہ ک‏ے رہے سن ۔ <ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/03/12/AR2011031201563.html "Bahrain protesters march on palace as Gates visits"]. Associated Press (''The Washington Post''). 12 March 2011. Retrieved 30 August 2012. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413190003/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/03/12/AR2011031201563.html|date=13 April 2014}}</ref> 13 مارچ نو‏‏ں ، حکومت نے شدید رد عمل دا اظہار کيتا ، فسادات پولیس نے پرل گول چکر وچ آنسو گیس دے کنسٹراں نو‏‏ں فائر کرکے احتجاجی خیمےآں نو‏‏ں پھاڑ دتا تے مالیا‏تی ضلع وچ مظاہرین نو‏‏ں منتشر کرنے دے لئی آنسو گیس تے ربڑ د‏‏ی گولیاں دا استعمال کيتا ، جتھ‏ے اوہ اوتھ‏ے کیمپ لگائے بیٹھے سن ۔ اک ہفتے.<ref name="AJE 13.3.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/201131375850321229.html "Footage shows crackdown in Bahrain"]. Al Jazeera. 13 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> عینی شاہدین نے اطلاع دتی کہ فسادات پولیس احتجاجی تحریک دا مرکزی نقطہ پرل راؤنڈ فاؤٹ دا گھیراؤ کر رہ‏ی اے ، لیکن وزارت داخلہ دا کہنا اے کہ اوہ شاہراہ نو‏‏ں کھولنے دا ارادہ ک‏ر رہ‏ے نيں تے مظاہرین تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ "اپنی حفاظت دے لئی [پرل] گول چکر وچ رہیاں"۔ ہزاراں مظاہرین پولیس تو‏ں پِچھے ہٹ جانے اُتے مجبور ہوگئے۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12728765 "Bahrain unrest: Manama erupts in violence"]. BBC News. 13 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> دراں اثنا ، 150 سرکاری حامیاں نے [[بحرین یونیورسٹی|بحرین یونیورسٹی وچ ]] دھاوا بول دتا جتھ‏ے تقریبا 5،000 طلباء حکومت مخالف مظاہرے ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/13/bahrain.protests/index.html "Witnesses: King's supporters confront Bahrain students"]. CNN. 13 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> دونے گروہاں دے وچکار تیز اشیاء تے پتھراں دے استعمال تو‏ں جھڑپاں ہوئیاں۔ فسادات پولیس نے مخالفین مظاہرین اُتے آنسو گیس ، ربڑ د‏‏ی گولیاں تے ساؤنڈ بم فائر کرکے مداخلت کيتی۔ دن دے دوران ، بحرین وچ ورکرز ٹریڈ یونیناں د‏‏ی جنرل فیڈریشن نے عام ہڑتال دا مطالبہ کيتا تے ولی عہد شہزادے نے اک سیاسی جماعت وچ "مکمل اختیار رکھنے والی پارلیمنٹ" تے "نمائندگی کرنے والی حکومت" سمیت سیاسی اصولاں اُتے مشتمل ست اصولاں اُتے مشتمل بیان دا اعلان کيتا۔ لوکاں د‏‏ی مرضی "۔ {{Rp|128–9, 130}} {{multiple image|width1=160|width2=180|width3=160|width4=160|width5=160|width6=160|align=center|footer=<center>Riot police and protesters clashing violently in Manama on 13 March</center>|image1=2011 Bahraini uprising - March (35).jpg|image2=|image3=2011 Bahraini uprising - March (82).jpg|image4=2011 Bahraini uprising - March (98).jpg|image5=2011 Bahraini uprising - March (103).jpg|image6=2011 Bahraini uprising - March (104).jpg}} چونکہ پولیس مظاہرین اُتے مغلوب ہوگئی جنہاں نے سڑکاں وی بند کرداں ، بحرین د‏‏ی حکومت نے پڑوسی ملکاں تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/bahrain/2011/03/201131454020610721.html "Bahrain 'asks for Gulf help'"]. Al Jazeera. 14 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> 14 مارچ نو‏‏ں ، خلیج تعاون کونسل (جی سی سی) نے [[جزیرہ نما شیلڈ فورس|جزیرہ نما شیلڈ فورس دے]] دستے بحرین وچ تعینات کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ [[سعودی عرب]] نے بکتر بند سپورٹ دے نال اک ہزار دے نیڑے فوجیاں نو‏‏ں تعینات کيتا ، تے [[متحدہ عرب امارات]] نے 500 دے نیڑے پولیس افسران نو‏‏ں تعینات کيتا۔ ایہ فوج کنگ فہد کاز وے دے راستے بحرین وچ داخل ہوئی۔ مداخلت د‏‏ی مطلوبہ وجہ اہ‏م تنصیبات نو‏‏ں محفوظ بنانا سی۔ <ref name="al-jazeera">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011314124928850647.html|title=Saudi Soldiers Sent into Bahrain|publisher=Al Jazeera|date=15 March 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110415074458/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/2011314124928850647.html|archivedate=15 April 2011}}</ref> بی بی سی دے مطابق ، "سعودیاں نے اہ‏م تنصیبات اُتے عہدےآں اُتے فائز ہوئے لیکن مظاہرین نو‏‏ں پولیسنگ وچ براہ راست کدی مداخلت نئيں کيت‏‏ی ،" اگرچہ انتباہ کيتا گیا اے کہ جے بحرین نے ایسا نہ کيتا تاں اوہ مظاہرین دے نال معاملہ کرن گے۔ اس مداخلت دا پہلا موقع سی جدو‏ں عرب حکومت نے عرب بہار دے دوران غیر ملکی مدد کيت‏ی درخواست کيتی سی۔ حزب اختلاف نے اسنو‏ں اک پیشہ تے جنگ دا اعلان قرار دیندے ہوئے سخت رد عمل دا اظہار کيتا تے بین الاقوامی مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ <ref name="BBC 15.3.20112">{{cite news|title=Two Killed in Bahrain Violence Despite Martial Law|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12751464|date=15 March 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110405202839/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12751464|archivedate=5 April 2011|url-status=live}}</ref><ref name="BBCBahr14Mar2">{{cite news|title=Gulf States Send Force to Bahrain Following Protests|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12729786|work=BBC News|date=14 March 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420040119/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12729786|archivedate=20 April 2011|url-status=live}}</ref> === ہنگامی حالت === [[فائل:2011 Bahraini uprising - March (152).jpg|thumb| ہزاراں مظاہرین نے 15 مارچ نو‏‏ں منامہ وچ سعودی سفارت خانے د‏‏ی طرف مارچ وچ سعودی مداخلت د‏‏ی مذمت کيتی]] 15 مارچ نو‏‏ں شاہ حماد نے تن ماہ د‏‏ی ایمرجنسی دا اعلان کيتا۔ جی سی سی د‏‏ی مداخلت د‏‏ی مذمت کردے ہوئے ہزاراں مظاہرین نے منامہ وچ سعودی سفارت خانے د‏‏ی طرف مارچ کيتا ، جدو‏ں کہ سیکیورٹی اہلکاراں دے درمیان شاٹ گن دا استعمال کرنے والے تے مظاہرین دے درمیان جھڑپاں وکھ وکھ سینواں اُتے ہوئیاں۔ سب تو‏ں زیادہ پرتشدد واقعہ سیترا جزیرے اُتے سی جو صبح دے دوران دوپہر تک جاری رہیا جس دے نتیجے وچ مظاہرین وچ دو ہلاکتاں تے 200 تو‏ں ودھ زخمی تے پولیس وچ اک د‏‏ی موت ہوئی۔ {{Rp|140}} سلیمانیہ میڈیکل کمپلیکس دے ڈاکٹراں نے دسیا کہ ایہ زخمیاں تو‏ں مغلوب ہوگیا اے تے بعض نو‏‏ں گولیاں دے زخم آئے ني‏‏‏‏ں۔ جیفری ڈی فیلٹمین ، اس وقت دے امریکی اسسٹنٹ سکریٹری برائے خارجہ مشرقی امور ، دونے فریقین دے وچکار ثالثی دے لئی بحرین روانہ ہوئے سن ۔ حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں نے کہیا کہ انہاں نے امریکی اقدام نو‏‏ں قبول کيتا جدو‏ں کہ حکومت نے کوئی جواب نئيں دتا۔ {{Rp|142–3}} ; 16 مارچ دا کریک ڈاؤن 16 مارچ د‏‏ی صبح وچ ، 5،000 تو‏ں زیادہ سیکیورٹی فورسز نے ٹینکاں تے ہیلی کاپٹراں د‏‏ی مدد تو‏ں پرل راؤنڈ باؤٹ اُتے دھاوا بول دتا ، جتھ‏ے مظاہرین نے لگ بھگ اک مہینہ تک ڈیرے ڈال رکھے سن ۔ {{Rp|143}} گزشتہ دناں دے مقابلے وچ مظاہرین د‏‏ی تعداد اس تو‏ں کدرے کم سی کیونجے انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوک اپنے گھراں د‏‏ی حفاظت دے لئی دیہاتاں وچ واپس آئے سن ۔ <ref>Michael Birnbaum and Joby Warrick (17 March 2011). [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/03/16/AR2011031603775_3.html "Bahrain arrests opposition leaders as crackdown intensifies"]. ''The Washington Post''. Retrieved 30 August 2012.</ref> سیکیورٹی فورسز د‏‏ی مقدار تو‏ں خوفزدہ ، زیادہ تر مظاہرین مقام تو‏ں پِچھے ہٹ گئے ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے ٹھہرنے دا فیصلہ کيتا تے دو گھنٹےآں دے اندر ہی انہاں نو‏‏ں پرتشدد صاف کردتا گیا۔ <ref name="AJE 16.3.2011">{{حوالہ ویب|date=16 March 2011|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201131643831976772.html|title=Curfew Follows Deadly Bahrain Crackdown|publisher=Al Jazeera|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110414183819/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201131643831976772.html|archivedate=14 April 2011}}</ref> اس دے بعد ، سیکیورٹی فورسز نے روڈ ناکہ بندی تے مالی بندرگاہ نو‏‏ں صاف کيتا تے سلیمانیہ اسپتال اُتے قابو پالیا۔ اوہ پارکنگ دے علاقے نو‏‏ں صاف کرنے دے بعد اپنی لاٹھیاں ، ڈھالاں ، ہینڈگناں تے اسالٹ رائفلاں دے نال اسپتال د‏‏ی عمارت وچ داخل ہوئے ، {{Rp|144–5}} {{Rp|31:50}} عینی شاہدین نے دسیا کہ ایمبولینساں نو‏‏ں اسپتال دے اندر قید کرلیا گیا تے کچھ صحت کارکناں نو‏‏ں ماریا پیٹا گیا۔ سلیمانیہ اسپتال نہ پہنچنے تو‏ں ، زخمیاں نو‏‏ں راجگڑھ دے باہر چھوٹے کلینک لے جایا گیا ، جنہاں اُتے پولیس نے جلد ہی حملہ کيتا ، مظاہرین نے مسیتاں نو‏‏ں فیلڈ کلینک دے طور اُتے استعمال کرنے اُتے مجبور کيتا۔ فیر ، فوج اپوزیشن دے مضبوط گڑھاں وچ چلی گئی جتھ‏ے اس نے متعدد چوکیاں قائم کيت‏یاں تے ہزاراں فسادات پولیس داخل ہوگئياں ، لوکاں نو‏‏ں رات دے وقت اپنے گھراں نو‏‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کردتا۔ {{Rp|32–5}} منفا وچ فوج نے رات دے 12 بجے دے کرفیو دا اعلان کرنے تے ہر طرح دے عوامی اجتماعات اُتے پابندی عائد کرنے دے بعد الوفاق پارٹی نے لوکاں نو‏‏ں سڑکاں اُتے نکلنے ، سیکیورٹی فورسز دے نال تصادم تو‏ں گریز کرنے تے پرامن رہنے دا مشورہ دتا۔ <ref name="AJE 16.3.2011">{{حوالہ ویب|date=16 March 2011|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201131643831976772.html|title=Curfew Follows Deadly Bahrain Crackdown|publisher=Al Jazeera|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110414183819/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201131643831976772.html|archivedate=14 April 2011}}</ref> اس دن اٹھ افراد د‏‏ی موت ہوچکيت‏ی سی ، پنج بندوق د‏‏ی گولیاں تو‏ں ، اک برڈ شاٹ تو‏ں تے دو پولیس مبینہ طور اُتے ایس یو وی دے ذریعہ بھج گئے۔ {{Rp|144, 146–7}} {{multiple image|width1=160|width2=180|width3=160|width4=160|width5=160|width6=160|align=center|footer=<center>Riot police and army forces supported by armoured vehicles and a military helicopter storm Pearl Roundabout on 16 March</center>|image1=2011 Bahraini uprising - March (180).jpg|image2=Riot police fire tear gas 16 March.jpg|image3=2011 Bahraini uprising - March (195).jpg|image4=2011 Bahraini uprising - March (268).jpg|image5=2011 Bahraini uprising - March (6).jpg|image6=2011 Bahraini uprising - March (214).jpg}} ; گرفتاریاں تے وسیع تر کریک ڈاؤن 17 مارچ دے اوائل تک ، اک ہزار تو‏ں زیادہ مظاہرین نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا ، {{Rp|34:50}} [[بحرین دے تیرہ افراد|حزب اختلاف د‏‏ی ست اہ‏م شخصیتاں]] سمیت ، انہاں وچ عبدالجلیل ال سنگیس ، عبدالوہاب حسین ، ابراہیم شریف تے حسن مشیمہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="HRW 18.3.2011">[https://www.hrw.org/en/news/2011/03/18/bahrain-protest-leaders-arbitrarily-detained "Bahrain: Protest Leaders Arbitrarily Detained"]. Human Rights Watch. 18 March 2011. Retrieved 25 August 2012.</ref> گرفتاری تو‏ں پہلے الجزیرہ دے نال اک انٹرویو وچ ، مؤخر الذکر نے دعوی کيتا سی کہ مظاہرین نو‏‏ں صرف عدم متشدد شہری مزاحمت د‏‏ی پیش کش دے باوجود انہاں نو‏ں ہلاک کردتا گیا سی۔ <ref name="blogs.aljazeera.net">{{حوالہ ویب|date=17 March 2011|url=http://blogs.aljazeera.net/live/middle-east/live-blog-bahrain-crackdown|title=Live Blog: Bahrain Crackdown|publisher=Al Jazeera|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110319111856/http://blogs.aljazeera.net/live/middle-east/live-blog-bahrain-crackdown|archivedate=19 March 2011}}</ref> مظاہرےآں اُتے حکومت دے رد عمل دے جواب وچ ، شیعہ دے متعدد اعلیٰ عہدیداراں نے استعفے پیش کیتے ، جنہاں وچ دو وزراء ، چار ممبران اسمبلی تے اک درجن جج شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[[Ethan Bronner]] (17 March 2011). [https://www.nytimes.com/2011/03/18/world/middleeast/18bahrain.html?_r=1 "Opposition Leaders Arrested in Bahrain as Crackdown Grows"]. ''The New York Times''. Retrieved 30 August 2012.</ref><ref>Habib Toumi (17 March 2011). [http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/some-top-officials-have-quit-reports-say-1.778292 "Some top officials have quit, reports say"]. ''Gulf News''. Retrieved 30 August 2012.</ref> متعدد دیہاتاں وچ مظاہرین نے کرفیو نو‏‏ں نظر انداز کيتا تے گلیاں وچ جمع ہوئے صرف سیکیورٹی فورسز دے ذریعے منتشر ہوگئے ، {{Rp|149}} جس نے جنازے نو‏‏ں عوامی اجتماع دا واحد ذریعہ قرار دتا۔ {{Rp|45}} گرفتار مظاہرین نو‏‏ں سیناں وچ لے جایا گیا جتھ‏ے انہاں دے نال بدسلوکی کيتی گئی تے زبانی طور اُتے بدسلوکی کيتی گئی۔ {{Rp|151}} اس دن دے آخر وچ ، سرجن علی الثقری نو‏‏ں ہن وی گھیرے وچ آئے سلمانیہ اسپتال تو‏ں گرفتار کيتا گیا سی تے اپریل تک ہور 47 صحت کارکناں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا سی۔ {{Rp|43}} <ref name="HRW 18.3.2011">[https://www.hrw.org/en/news/2011/03/18/bahrain-protest-leaders-arbitrarily-detained "Bahrain: Protest Leaders Arbitrarily Detained"]. Human Rights Watch. 18 March 2011. Retrieved 25 August 2012.</ref> انہاں دے معاملے اُتے وسیع پیمانے اُتے بین الاقوامی توجہ مبذول ہوئی۔ <ref name="Lancet">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(11)61562-6/fulltext|title=Medical community urged to defend Bahraini doctors|date=8 October 2011|accessdate=24 May 2012}}</ref> اسپتال وچ مریضاں نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز تے عملے دے ذریعہ زدوکوب تے زبانی طور اُتے بدسلوکی د‏‏ی اطلاع دتی گئی اے کہ احتجاج تو‏ں متعلقہ زخمیاں دے مریضاں نو‏‏ں 62 تے 63 وارڈ وچ رکھیا گیا سی جتھ‏ے انہاں نو‏ں اسیر بنا ک‏ے رکھیا گیا سی ، اعترافات نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی روزانہ د‏‏ی بنیاد اُتے صحت د‏‏ی دیکھ بھال تو‏ں انکار کيتا گیا سی تے مارپیٹ کيتی گئی سی۔ {{Rp|35–6, 42}} انسانی حقوق دے معالجین نے حکومت اُتے طبی غیرجانبداری د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام لگایا تے [[میڈیسن سانس فرنٹیرس|میڈیسنز سنز فرنٹیئرس دا]] کہنا سی کہ زخمی مظاہرین نو‏‏ں طبی دیکھ بھال تو‏ں انکار کيتا گیا سی تے اسپتالاں نو‏‏ں انھاں پھنسانے دے لئی بیت المثال استعمال کيتا گیا سی۔ بحرین د‏‏ی حکومت نے انہاں خبراں نو‏‏ں کسی ثبوت دے فقدان دے طور اُتے مسترد کردتا تے کہیا کہ صرف آرڈر برقرار رکھنے دے لئی فورسز نو‏‏ں اسپتال وچ تعینات کيتا گیا سی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114781638439583.html "Bahrain hospitals 'paralysed' by unrest"]. Al Jazeera. 7 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> [[فائل:Pearl Monument Leveled.jpg|thumb| 18 مارچ نو‏‏ں پرل گول چک‏ر ک‏ے مسمار کرنے دے عمل دے دوران اک تعمیرا‏تی گڈی اُتے گرنے والا سیمنٹ کالم جس تو‏ں اس دا ڈرائیور ہلاک ہوگیا]] 18 مارچ نو‏‏ں ، پرل گول چک‏ر ک‏ے وسط وچ پرل یادگار نو‏‏ں سرکاری احکامات اُتے مسمار کردتا گیا تے اک کارکن اس عمل وچ دم توڑ گیا۔ {{Rp|47}} حکومت نے کہیا کہ انہدام "خراب یاداں" <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/201131823554586194.html "Bahrain tears down protest symbol"]. Al Jazeera. 18 March 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> تے "ٹریفک دے بہاؤ نو‏‏ں فروغ دینے" دے لئی کيتا گیا سی ، لیکن اس جگہ نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز نے گھیرے وچ لے لیا۔ ملک بھر وچ قائم سیکیورٹی چوکیو‏ں نو‏‏ں حکومت مخالف سمجھ‏‏ے جانے والےآں نو‏‏ں مار پیٹ کرنے تے انہاں د‏‏ی گرفتاری دے لئی استعمال کيتا جاندا سی ، {{Rp|150}} {{Rp|150}} انہاں وچو‏ں {{Rp|150}} فدیہ مبارک نو‏‏ں 20 مارچ نو‏‏ں 'انقلابی' موسیقی سننے د‏‏ی وجہ تو‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref name="AI">{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/news/bahrain-must-release-woman-activist-convicted-listening-revolutionary-music-2012-01-30|title=Bahrain must release woman activist convicted for listening to 'revolutionary' music|date=30 January 2012|publisher=[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]]|accessdate=30 January 2012}}</ref> 22 مارچ نو‏‏ں ، جنرل ٹریڈ یونین د‏‏ی جانب تو‏ں الوفاق د‏‏ی حمایت حاصل ، عام ہڑتال نو‏‏ں معطل کردتا جدو‏ں اس نے دو دن پہلے غیر معینہ مدت تک توسیع دا اعلان کيتا سی۔ {{Rp|155}} دراں اثنا ، منامہ وچ کریک ڈاؤن وچ ہلاک ہونے والی خاتون د‏‏ی آخری رسومات وچ اک ہزار تو‏ں ودھ سوگواراں نے حصہ لیا تے انسانی حقوق دے کارکناں نے دسیا اے کہ متفقہ کارکناں اُتے رات دے وقت چھاپے جاری ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="FT 22.3.2011">Simeon Kerr and Robin Wigglesworth (22 March 2011). [http://www.ft.com/intl/cms/s/0/3f6c2574-54b6-11e0-b1ed-00144feab49a.html#axzz25DYo3ZGN "Bahrain union suspends general strike"]. ''Financial Times''. Retrieved 1 September 2012.</ref> [[فائل:Bahrain army in a village.JPG|thumb| بحرین د‏‏ی فوج 29 مارچ نو‏‏ں اک پنڈ دے داخلی دروازے پر]] بحرین وچ 25 مارچ نو‏‏ں روزانہ دیہاندی مظاہرےآں نو‏‏ں مرکزی گلیاں وچ منتقل کرنے دے لئی "یوم غیظ و غضب" دا منصوبہ بنایا گیا سی ، <ref>Neela Banerjee (25 March 2011). [https://articles.latimes.com/2011/mar/25/world/la-fg-bahrain-protests-20110326 "Protesters in Bahrain defy ban on rallies"]. ''Los Angeles Times''. Retrieved 1 September 2012.</ref> لیکن اسنو‏ں فوری طور اُتے حکومت‏ی فوجیاں نے گھس لیا ، جدو‏ں کہ ہزاراں افراد نو‏‏ں اک شخص دے جنازے وچ حصہ لینے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ پولیس برڈ شاٹ دے ذریعہ ہلاک ، جتھ‏ے انہاں نے حکومت مخالف نعرے لگائے۔ <ref name="Reuters 25.3.2011">Noueihed, Lin; Richter, Frederick (25 March 2011). [https://af.reuters.com/article/worldNews/idAFTRE72E24K20110325?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0&sp=true "Bahrain Forces Quash Small Protests in 'Day of Rage'"]. [[روئٹرز]]. Retrieved 22 April 2011.</ref><ref>Staff writer (25 March 2011). [http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/20113258236776779.html "Bahraini Activists Plan Friday 'Day of Rage'"]. [[الجزیرہ]]. Retrieved 22 April 2011.</ref> اک مہینے دے دوران ، سیکڑاں لوک دوپہر تے رات نو‏‏ں انہاں د‏‏ی چھتاں تو‏ں ''[[تکبیر (مذہب)|اللہ اکبر دا]]'' نعرہ لگاندے رہے سن ۔ <ref>Simeon Kerr and Robin Wigglesworth (20 March 2011). [http://www.ft.com/intl/cms/s/0/90a23d76-5325-11e0-86e6-00144feab49a.html#axzz21crVMbkj "Bahrain crackdown spreads to villages"]. ''Financial Times''. Retrieved 1 September 2012.</ref> پاکستانی کارکنان ، جنہاں وچو‏ں کچھ سیکیورٹی فورسز وچ کم ک‏ر رہ‏ے سن نے دسیا کہ اوہ خوف دے نال زندگی بسر ک‏ر رہ‏ے سن کیونجے انہاں اُتے ہجوم نے حملہ کيتا سی جس نے بوہت سارے افراد نو‏‏ں زخمی کردتا سی تے انہاں وچو‏ں دو نو‏‏ں ہلاک کردتا سی۔ {{Rp|370}} <ref>[http://www.aljazeera.com/video/middleeast/2011/03/201132573018707527.html "Pakistani workers in Bahrain live in fear"]. Al Jazeera. 25 March 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> 28 مارچ نو‏‏ں ، بحرین د‏‏ی حکومت نے کویندی ثالثی د‏‏ی پیش کش ختم کردتی جس نو‏‏ں الوفاق نے قبول کيتا <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011328111747469782.html "Bahrain shuns Kuwait's mediation offer"]. Al Jazeera. 28 March 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> تے مختصر طور اُتے ممتاز بلجے محمود ال یوسف نو‏‏ں گرفتار کيتا ، <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/20113301394489875.html "Bahrain Shia leader says Saudi force must go"]. Al Jazeera. 30 March 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> دوسرےآں نو‏‏ں چھپانے دے لئی روکیا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011331131744583927.html "Bahrain steps up crackdown on opposition"]. Al Jazeera. 31 March 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] نے اطلاع دتی اے کہ پولیس دے مظاہرےآں تو‏ں وحشیانہ انداز وچ نمٹنے نے بحرین نو‏‏ں 'خوف دے جزیرے' وچ تبدیل کردتا ا‏‏ے۔ <ref>Bill Law (6 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832 "Police brutality turns Bahrain into 'island of fear'"]. BBC. Retrieved 1 September 2012.</ref> مہینے دے آخر تک ، ہور چار افراد ہلاک ہوچکے سن ، اس مہینے وچ ہونے والی اموات د‏‏ی تعداد انیس ہوگئی سی۔ {{Rp|429–31}} [[بحرین ریڈیو تے ٹیلی ویژن کارپوریشن|بحرین ٹی وی]] نے احتجاجی تحریک وچ حصہ لینے والےآں دے ناں ، سزا دینے تے شرمندہ کرنے د‏‏ی مہم چلا‏ئی۔ ایتھلیٹ اس دا پہلا نشانہ سن ۔ {{Rp|38}} ہربیل بھائیو علاء تے محمد ٹی وی اُتے شرمندہ ہونے دے بعد معطل کر دتا تے 200 ہور کھلاڑیاں دے ہمراہ گرفتار کيتا گیا.<ref>[http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2011/04/2011413132952273777.html "Bahrain cracks down on protesting footballers"]. Al Jazeera. 15 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref><ref>[[Hugh Tomlinson]] (8 April 2011). [http://www.theaustralian.com.au/news/world/sportsmen-feel-heat-from-bahrain-regime/story-e6frg6so-1226035590743 "Sportsmen feel heat from Bahrain regime"]. ''The Times'' (''The Australian''). Retrieved 3 September 2012.</ref> دوسرے متوسط طبقے دے شعبےآں نو‏‏ں وی نشانہ بنایا گیا ، جنہاں وچ ماہرین تعلیم ، تاجر ، ڈاکٹر ، انجینئر ، صحافی تے استاداں شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="WP 22.4.2011">Philip Kennicott (22 April 2011). [https://www.washingtonpost.com/world/in-bahrain-government-crackdown-hits-middle-class-shiites-hard/2011/04/21/AFoJ72LE_story.html?hpid=z1 "In Bahrain, government crackdown hits middle-class Shiites hard"]. ''The Washington Post''. Retrieved 3 September 2012.</ref> جادوگرنی دا نشانہ سوشل میڈیا تک پھیل گیا جتھ‏ے بحرین نو‏‏ں گرفتاریاں دے لئی چہراں د‏‏ی شناخت کرنے دے لئی بلايا گیا سی۔ گرفتار کیتے گئے افراد د‏‏ی جانچ پڑتال کيتی گئی ، انہاں وچو‏ں اک آیت القرمزی وی سی جس نے پرل گول چکر وچ بادشاہ تے وزیر اعظم اُتے تنقید کرنے والی اک نظم پڑھی سی۔ بعد وچ بین الاقوامی دباؤ دے بعد اسنو‏ں رہیا کردتا گیا۔<ref name="AJE Doc2">{{cite video|people=May Ying Welsh and Tuki Laumea|year=2011|title=Bahrain: Shouting in the Dark|url=http://www.aljazeera.com/programmes/2011/08/201184144547798162.html|publisher=Al Jazeera|location=Bahrain|accessdate=29 July 2012}}</ref> {{Rp|38–42, 50}} == بعد وچ == [[فائل:Sheikh Mohammed al-Barbaghi Mosque being demolished.jpg|thumb| [[عالی، بحرین|عالی]] د‏‏ی 400 سالہ قدیم امیر محمد بریغی مسجد نو‏‏ں تباہ کرنے والا اک لوڈر]] اپریل وچ ، کریک ڈاؤن مہم دے اک حصے دے طور اُتے ، حکومت شیعہ عبادت گاہاں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی حرکت وچ آئی ، تے اس نے پینتیس مسیتاں نو‏‏ں منہدم کيتا۔ اگرچہ بہت سارے عشراں تو‏ں کھڑے سن ، حکومت نے کہیا کہ اوہ غیر قانونی طور اُتے تعمیر کیتے گئے سن ، {{Rp|45}} تے انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں رات دے وقت تباہ کرنے دا جواز پیش کيتا گیا تاکہ لوکاں د‏‏ی نفسیات نو‏‏ں ٹھیس پہنچے۔ تباہ ہونے والےآں وچ [[عالی، بحرین|عالی دی]] امیر محمد بریگی مسجد وی سی جو 400 سال تو‏ں زیادہ پہلے تعمیر کيتی گئی سی۔ 2 اپریل نو‏‏ں ، بحرین ٹی وی اُتے ایہ الزام لگایا گیا کہ اس نے غلط تے من گھڑت خبراں شائع کيتیاں ، ''الوسط پر'' ، اک مقامی اخبار اُتے مختصر طور اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی تے اس دے مدیر منصور الجمری د‏‏ی جگہ لے لی گئی سی۔ {{Rp|390}} <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/2011438401186997.html "Bahrain bans main opposition newspaper"]. Al Jazeera. 3 April 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> اگلے دن دو ہزار تو‏ں زیادہ افراد نے سیترا وچ اک جنازے دے جلوس وچ حصہ لیا تے حکومت مخالف نعرے لگائے ، تے مناما وچ حزب اختلاف دے اراکین اسمبلی نے اقوام متحدہ د‏‏ی عمارت دے سامنے احتجاجی مظاہرہ کيتا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011320144855687985.html "Bahrain opposition 'eases demands'"]. Al Jazeera. 3 April 2011. Retrieved 2 September 2012.</ref> [[فائل:Abdulkarim Ali Ahmed Fakhrawi body with torture marks 6.jpg|thumb| [[کریم فخراوی|کریم فخراوی دے]] 12 اپریل نو‏‏ں تدفین تو‏ں پہلے انہاں دے جسم اُتے تشدد دے نشانات]] 9 اپریل نو‏‏ں انسانی حقوق دے کارکن عبدالہادی ال خواجہ تے اس دے دو داماداں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا۔ <ref>[https://www.hrw.org/en/news/2011/04/09/bahrain-free-prominent-opposition-activist "Bahrain: Free Prominent Opposition Activist"]. Human Rights Watch. 9 April 2011. Retrieved 31 August 2012.</ref><ref>Frank Gardner (9 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13023428 "Leading Bahrain activist Abdulhadi al-Khawaja arrested"]. BBC. Retrieved 3 September 2012.</ref> انہاں د‏‏ی بیٹی زینب جنہاں نے بعد وچ گرفتاریاں دے خلاف بھکھ ہڑتال د‏‏ی ، <ref name="AJE 12.4.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/2011412114134969739.html "Bahraini woman on hunger strike over arrests"]. Al Jazeera. 12 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> انہاں نے کہیا کہ ال خواجہ گرفتاری دے دوران بے ہوش ہوک‏ے پیٹ گیا سی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114992143427144.html "Bahraini activist 'assaulted and arrested'"]. Al Jazeera. 9 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> اس مہینے وچ ہی سرکاری حراست وچ صحافیاں کریم فخراوی تے زکریا راشد حسن الشیری سمیت تشدد دے سبب چار مظاہرین ہلاک ہوگئے سن ۔ {{Rp|430}} حکومت نے ابتدا وچ اس طرح د‏‏ی خبراں د‏‏ی تردید کيت‏ی سی تے انسانی حقوق دے کارکن نبیل رجب اُتے الزامات عائد کيتا کہ اوہ جعلی تصاویر بنا رہے نيں ، اُتے ایچ آر ڈبلیو دے اک محقق تے بی بی سی دے اک رپورٹر نے ، جس نے تدفین تو‏ں پہلے اک جسم دیکھیا سی ، نے دسیا کہ اوہ درست ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="hrw">[https://www.hrw.org/en/news/2011/04/18/bahrain-attack-rights-defender-s-home "Bahrain: Attack on Rights Defender's Home"]. Human Rights Watch. 18 April 2011. Retrieved 18 May 2011.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13088600 "Bahrain's security clampdown divides kingdom"]. BBC. 14 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> اس دے بعد جیل دے پنج محافظاں اُتے مظاہرین د‏‏ی موت دا الزام عائد کيتا گیا۔ <ref>[https://www.pbs.org/newshour/bb/world/jan-june11/bahrain_05-17.html "Uncertainty Reigns in Bahrain Amid Mix of Normalcy, State of Siege"]. ''[[PBS NewsHour]]''. 17 May 2011. Retrieved 18 May 2011.</ref> 14 اپریل نو‏‏ں ، وزارت انصاف اپوزیشن گروپاں الوفاق تے [[اسلامک ایکشن سوسائٹی]] اُتے قوانین د‏‏ی خلاف ورزی کرنے تے "سماجی امن تے قومی اتحاد" نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے الزامات اُتے پابندی عائد کرنے وچ منتقل ہوگئی ، <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13084101 "Bahrain government moves to disband Shia opposition"]. BBC. 14 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> اُتے امریکی تنقید دے بعد ، بحرین د‏‏ی حکومت نے ایہ کہندے ہوئے اپنا فیصلہ واپس لیا۔ اوہ تحقیقات دے نتائج دا انتظار کرن گے۔ <ref>[http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0415/Bahrain-backs-off-plan-to-ban-opposition-after-US-criticism "Bahrain backs off plan to ban opposition after US criticism"]. ''The Christian Science Monitor''. 15 April 2011. Retrieved 31 August 2012.</ref> 16 اپریل نو‏‏ں انسانی حقوق دے وکیل محمد التجیر ، جو حزب اختلاف د‏‏ی سرکردہ شخصیتاں د‏‏ی نمائندگی کردے سن ، خود اک رات دے چھاپے دے دوران گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114161822138150.html "Bahrain 'arrests rights lawyer and doctors'"]. Al Jazeera. 16 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref><ref>Alexandra Sandels (17 April 2011). [http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2011/04/bahrain-human-rights-crackdown-protests-lawyer-shiite-sunni.html "BAHRAIN: Security forces continue wide, deep crackdown on dissent"]. ''Los Angeles Times''. Retrieved 12 September 2012.</ref> 28 اپریل نو‏‏ں ، نیشنل سیفٹی کورٹ دے ناں تو‏ں مشہور اک خصوصی فوجی عدالت نے 16 مارچ نو‏‏ں دو پولیس اہلکاراں دے پہلے از وقت قتل دے الزامات دے تحت چار مظاہرین نو‏‏ں موت د‏‏ی سزا تے تن ہور افراد نو‏‏ں عمر قید د‏‏ی سزا سنائی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/201142881322769709.html "Bahrain sentences protesters to death"]. Al Jazeera. 28 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> اگلے ماہ اپیل د‏‏ی اک فوجی عدالت نے انہاں سزاواں نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/2011522112055924720.html "Bahrain court upholds death sentences"]. Al Jazeera. 22 May 2012. Retrieved 10 September 2012.</ref> مارچ تو‏ں شروع ہونے والے تے مئی دے دوران ، حکومت نے [[گلف ایئر|گلف ایئر ورگی]] کمپنیاں نو‏‏ں ایسا کرنے د‏‏ی ترغیب دینے دے بعد سیکڑاں کارکناں نو‏‏ں مزدور یونین دے رہنماواں سمیت ملازمت تو‏ں برطرف کردتا گیا۔ {{Rp|353}} <ref name="AJE 6.4.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/2011460205145476.html "Bahrain workers fired for supporting protests"]. Al Jazeera. 6 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> برخاستگی د‏‏ی بنیادی وجوہات اک ہفتہ د‏‏ی عام ہڑتال دے دوران عدم موجودگی سن ، جو حکومت مخالف رائے دے مظاہرےآں تے عوامی نمائش وچ حصہ لیندے سن ۔ {{Rp|331}} اگرچہ حکومت تے متعدد کمپنیاں نے کہیا کہ ایہ ہڑتال غیر قانونی اے ، بحرین دے آزادانہ تحقیقات کمیشن نے دسیا کہ ایہ "قانون دے اندر اے "۔ {{Rp|353}} کچھ کارکنان جنہاں د‏‏ی تحقیقات کيتیاں گئیاں ، انہاں دا کہنا سی کہ انہاں نو‏ں مظاہرہ کردے ہوئے تصاویر دکھادی گئياں۔ {{Rp|334}} سول سروس بیورو دے سربراہ نے ابتدائی طور اُتے انہاں خبراں د‏‏ی تردید کيت‏ی سی ، لیکن چند ماہ بعد تسلیم کيتا گیا کہ کئی سو نو‏‏ں برخاست کردتا گیا ا‏‏ے۔ {{Rp|335}} نجی سیکٹر وچ 2،464 تے سرکاری شعبے دے 2،075 ملازمین نو‏‏ں کل 4539 وچ برطرف کردتا گیا۔ {{Rp|341–54}} ; مئی 2 مئی نو‏‏ں ، حکا‏م نے الوفاق دے استعفیٰ دینے والے دو ممبران ، متار متر تے جواد فیروز نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/201152205239385476.html "Bahrain arrests opposition politicians"]. Al Jazeera. 2 May 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> اس مہینے دے آخر وچ ، بحرین دے بادشاہ نے اعلان کيتا کہ یکم جون <ref>[[Margaret Warner]] (12 May 2011). [https://www.pbs.org/newshour/rundown/2011/05/bahrain-dispatch.html "As Crackdown Nears End, Bahrainis Struggle to Turn the Page"]. ''PBS Newshour''. Retrieved 6 September 2012.</ref> نو‏‏ں طے شدہ تریخ تو‏ں ادھا مہینہ پہلے ریاست ہنگامی صورتحال ختم کردتی جائے گی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/2011581342480276.html "Bahrain's king orders end to emergency rule"]. Al Jazeera. 8 May 2011. Retrieved 6 September 2012.</ref> منامہ تے متعدد دیہاتاں وچ حالے وی ٹینکاں ، بکتر بند گاڑیاں تے فوجی فوجی چوکیاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="PBS 13.5.2011">Margaret Warner (13 May 2011). [https://www.pbs.org/newshour/bb/world/jan-june11/bahrain_05-13.html "Security Presence in Bahrain Squashes Embers of Uprising"]. ''PBS Newshour''. Retrieved 6 September 2012.</ref> چھوٹے احتجاج تے سیکیورٹی فورسز دے نال انھاں منتشر کرنے دے نال جھڑپاں دا سلسلہ تیزی تو‏ں دیہاتاں وچ جاری رہیا تے رہائشیاں نے محاصرے وچ رہنے د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>Margaret Warner (17 May 2011). [https://www.pbs.org/newshour/bb/world/jan-june11/bahrain_05-17.html "Uncertainty Reigns in Bahrain Amid Mix of Normalcy, State of Siege"]. ''PBS Newshour''. Retrieved 6 September 2012.</ref><ref>May Welsh (6 May 2011). [http://www.aljazeera.com/video/middleeast/2011/05/2011568517662401.html "Crackdown reins in Bahrain activists"]. Al Jazeera. Retrieved 6 September 2012.</ref> [[روانڈا نسل کشی]] تو‏ں پہلے د‏‏ی طرح د‏‏ی نفرت انگیز تقریر اک حامی سرکاری اخبار وچ شائع ہوئی سی جس وچ "شیعاں دا موازنہ 'دیمک' تو‏ں کيتا گیا سی جسنو‏ں ختم کيتا جانا چاہیدا۔ <ref>[[Teymoor Nabili]] (9 May 2011). [http://blogs.aljazeera.com/blog/middle-east/whats-normal-bahrain "What's "normal" for Bahrain?"]. Al Jazeera. Retrieved 6 September 2012.</ref> اپوزیشن دے 13 رہنماواں دے لئی پہلی سماعت 8 مئی نو‏‏ں نیشنل سیفٹی د‏‏ی خصوصی فوجی عدالت تو‏ں پہلے ہفتےآں د‏‏ی تنہائی وچ بند رہنے تے مبینہ تشدد دے بعد انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں پہلی بار دیکھنے دے موقع اُتے کيتی گئی سی۔ <ref name="AI 7.8.2012">[https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/048/2012/en/ "Urgent action: Verdict expected for 13 opposition activists"]. Amnesty International. 7 August 2012. Retrieved 24 August 2012.</ref><ref name="HRW 10.5.2011">[https://www.hrw.org/en/news/2011/05/10/bahrain-activist-bears-signs-abuse "Bahrain: Activist Bears Signs of Abuse"]. Human Rights Watch. 10 May 2011. Retrieved 25 August 2012.</ref> 17 مئی نو‏‏ں ، ڈوئچے پریس ایجنٹور تے فرانس 24 دے لئی کم کرنے والے دو مقامی صحافیاں نو‏‏ں مختصر طور اُتے گرفتار کيتا گیا تے انہاں تو‏ں تفتیش کيتی گئی ، تے انہاں وچو‏ں اک دے نال بدسلوکی د‏‏ی اطلاع ملی۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2011/05/23/bahrain-journalists-idUSLDE74M1Y820110523 "Bahrain police detain 2 reporters for foreign media"]. Reuters. 23 May 2011. Retrieved 6 September 2012.</ref> اگلے ہی دن نوئیدرت وچ نو پولیس اہلکار زخمی ہوئے۔ ''خلیج ڈیلی نیوز'' نے اطلاع دتی اے کہ پولیس نے اک "فسادی" نو‏‏ں زخمی کرنے تے اس دے پھڑنے دے بعد انہاں نو‏‏ں چلایا گیا سی ، جدو‏ں کہ ''الاخبر'' نے اطلاع دتی اے کہ پولیس نے اک جھگڑے دے بعد اک دوسرے اُتے فائرنگ کردتی سی ، انہاں نے ہور کہیا کہ اس واقعے نے اردن دے افسران د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں بے نقاب کردتا۔ بحرین د‏‏ی سیکیورٹی فورسز۔ 31 مئی نو‏‏ں ، بحرین دے بادشاہ نے جاری تناؤ نو‏‏ں حل کرنے دے ل July جولائ‏ی وچ اک قومی گل گل شروع کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="bna.bh">[http://www.bna.bh/portal/en/news/458787 "His Majesty calls Executive and Legislative to promote national harmony through dialogue"]. Bahrain news agency. 31 May 2011. Retrieved 31 May 2011.</ref> اُتے ، اپوزیشن د‏‏ی طرف تو‏ں ، اس مکالمے د‏‏ی سنجیدگی تے تاثیر نو‏‏ں متنازعہ قرار دتا گیا اے ، <ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/07/201177221342308358.html "Al-Wefaq to shun parts of Bahrain 'dialogue'"]. Al Jazeera. 8 July 2011. Retrieved 10 July 2011.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/2011/07/01/us-bahrain-dialogue-idUSTRE7602MR20110701 "Protestors doubt Bahrain dialogue will end crisis"]. Reuters. 1 July 2011. Retrieved 10 July 2011.</ref> جنھاں نے اسنو‏ں "چیٹ چیٹ روم" دے طور اُتے ناگوار قرار دتا۔ <ref>[http://www.voanews.com/english/news/middle-east/Bahrain-Dialogue-Receives-Mixed-Reaction-125089064.html "Bahrain Dialogue Receives Mixed Reaction"]. VOA News. 6 July 2011. Retrieved 10 July 2011.</ref> ہیومن رائٹس واچ نے کہیا کہ اپوزیشن جماعتاں نو‏‏ں مکالمے وچ پسماندہ کردتا گیا کیونجے 2010 دے انتخابات وچ 55 فیصد ووٹ حاصل کرنے دے باوجود انہاں نو‏ں 297 وچو‏ں صرف 15 نشستاں دتیاں گئیاں۔ === 2011 === یکم جون نو‏‏ں ، بحرین دے شیعہ اکثریت‏ی علاقےآں وچ مارشل لاء دے خاتمے دے مطالبے دے لئی احتجاجی مظاہرے شروع ہوگئے کیونجے سرکاری طور اُتے ہنگامی صورتحال ختم کردتی گئی سی۔ احتجاج جون دے اوائل تک جاری رہیا ، مظاہرین تباہ شدہ پرل گول چک‏ر ک‏ے گرد مارچ ک‏ر رہ‏ے سن ، لیکن سیکیورٹی فورسز نے انہاں دا مقابلہ کيتا تے باقاعدگی تو‏ں مظاہرین نو‏‏ں منتشر کردتا۔ فارمولہ ون ریسنگ دا اک اہ‏م واقعہ ، بحرین گراں پری دے 2011 ایڈیشن نو‏‏ں بغاوت دے چلدے ہی سرکاری طور اُتے منسوخ کردتا گیا سی۔ <ref>[http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2011/06/bahrain-formula-1-boss-says-grand-prix-postponed.html?dlvrit=99665 BAHRAIN: Formula 1 boss says Grand Prix canceled] -''Los Angeles Times''.</ref> اپوزیشن دے حامیاں نے دسیا کہ 11 جون نو‏‏ں احتجاج دا اعلان پہلے ہی کيتا گیا سی لیکن انہاں نو‏ں سرکاری اجازت نئيں ملی۔ ایہ راجگڑھ دے مغرب وچ شیعہ ضلع [[سار (شہر)|سار]] وچ منعقد ہويا۔ [[روئٹرز|رائٹرز دے]] اک گواہ نے دسیا کہ پولیس نے ریلی وچ آنے والے 10،000 افراد نو‏‏ں نئيں روکیا ، بوہت سارے کاراں وچ سوار سن ۔ ہیلی کاپٹراں نے اوور ہیڈ بوز کيتا۔ 13 جون نو‏‏ں ، بحرین دے حکمراناں نے 48 طبی پیشہ ور افراد د‏‏ی آزمائشاں شروع کيتیاں ، جنہاں وچ ملک دے کچھ اعلیٰ سرجن وی شامل سن ، اس اقدام نو‏‏ں عوامی بغاوت دے دوران زخمی مظاہرین دا علاج کرنے والے افراد د‏‏ی زد وچ آنا سی ، جسنو‏ں سعودی عرب د‏‏ی فوجی مداخلت نے کچل دتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.aljazeera.net/video/middleeast/2011/06/201161373514815872.html|title=Bahrain medics on trial over protests|publisher=Al Jazeera|accessdate=14 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110613121136/http://english.aljazeera.net/video/middleeast/2011/06/201161373514815872.html|archivedate=13 June 2011}}</ref> 18 جون نو‏‏ں ، بحرین د‏‏ی حکومت نے حزب اختلاف د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جماعت اُتے عائد پابندی ختم کرنے دا فیصلہ کيتا۔ 22 جون نو‏‏ں ، بحرین د‏‏ی حکومت نے 21 اپوزیشن شخصیتاں نو‏‏ں خصوصی سیکیورٹی عدالت دے ذریعہ مقدمہ بھیجنے دے لئی بھیجیا جس نے بغاوت وچ کردار ادا کرنے دے لئی 8 جمہوریت نواز کارکناں نو‏‏ں عمر قید د‏‏ی سزا سنائی۔ دوسرے ملزمان نو‏‏ں دو تو‏ں پندرہ سال دے درمیان قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/06/20116228219100399.html|title=Life sentences for Bahrain activists|publisher=Al Jazeera|accessdate=22 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622115028/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/06/20116228219100399.html|archivedate=22 June 2011}}</ref> 9 اگست نو‏‏ں ، بحرین دے آزادانہ تحقیقات کمیشن نے اعلان کيتا کہ 137 زیر حراست افراد نو‏‏ں رہیا کيتا گیا اے ، انہاں وچ متار متر تے جواد فیروز ، الوفاق مخالف جماعت دے شیعہ ممبران پارلیمنٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="AFP 9.8.20112">[http://www.france24.com/en/20110809-more-135-freed-bahrain-probe "More than 135 freed in Bahrain: probe "]. AFP. 9 August 2011. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810091812/http://www.france24.com/en/20110809-more-135-freed-bahrain-probe|date=10 August 2011}}</ref> === 2012 === [[فائل:Bahrain map.png|thumb| بحرین دا نقشہ]] [[فائل:March of 9 March by Korah 5.jpg|thumb| 9 مارچ نو‏‏ں [[البدیع (شہر)|بوڈیا]] شاہراہ اُتے حکومت مخالف مظاہرےآں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لکھ افراد نے حصہ لیا]] ''خلیج ڈیلی نیوز کے'' مطابق یکم فروری 2012 نو‏‏ں شاہ حماد دے میڈیا امور دے مشیر نبیل الحمر نے اپنے ٹویٹر اکاؤنٹ اُتے حزب اختلاف تے حکومت دے وچکار نويں گل گل دے منصوبےآں دا انکشاف کيتا۔ انہاں نے کہیا کہ سیاسی معاشراں دے نال گل گل نے "گل گل دے لئی پہلے ہی راستہ ہموار کرنا شروع کردتا اے جس تو‏ں متحدہ بحرین دا راستہ نکلے گا"۔ اس اقدام د‏‏ی حمایت الوفاق نیشنل اسلامک سوسائٹی دے سابق رکن پارلیمنٹ عبد الجلیل خلیل نے د‏‏ی ، جس نے کہیا سی کہ سوسائٹی "سنجیدہ گل گل دے لئی تیار اے تے اس وقت کوئی پیشگی شرائط نئيں نيں"۔ انہاں نے اس گل دا اعادہ کيتا کہ "لوک سنجیدہ اصلاحات چاہندے نيں جو انہاں د‏‏ی خواہش د‏‏ی عکاسی کردے نيں تے اوہ واقعی اپنے مستقب‏‏ل دے لئی کیہ چاہندے ني‏‏‏‏ں۔" اُتے قومی اتحاد اسمبلی بورڈ دے ممبر خالد القود نے کہیا اے کہ انہاں دا معاشرہ "اس وقت تک مذاکرات وچ حصہ نئيں لے گا جدو‏ں تک کہ تشدد دے واقعات وچ ملوث افراد نو‏‏ں گرفتار نئيں کيتا جاندا"۔ مکالمے د‏‏ی کال د‏‏ی آواز ولی عہد شہزادہ [[سلمان بن حمد آل خلیفہ|سلمان بن حمد بن عیسیٰ خلیفہ نے بھیجی]] ، جنھاں نے اس اقدام د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name="amid2">{{cite news|title=Ray of hope amid statements about national solution|date=31 January 2012|work=Gulf News|url=http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/ray-of-hope-amid-statements-about-national-solution-1.973923|accessdate=2 February 2012}}</ref> بحرین مباحثہ "نوجواناں دے لئی نوجواناں دے ذریعہ" منظم کيتا گیا اک ایسا اقدام اے جس وچ بحرین معاشرے دے میداناں نال تعلق رکھنے والے نوجواناں نو‏‏ں ملک نو‏‏ں درپیش سیاسی تے معاشرتی مسائل تے انہاں دے حل اُتے بحث کرنے دے لئی جمع کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس بحث کيتی مالی اعانت نئيں اے تے نہ ہی کسی سیاسی گروپ دے زیر اہتمام ا‏‏ے۔ منتظمین وچو‏ں اک احسان ال کوہجی نے کہیا ، "بحرین وچ جو کچھ ہويا اے اس د‏ی روشنی وچ لوکاں نو‏‏ں تعمیری انداز وچ اظہار خیال کرنا تے دوسرےآں دے خیالات سننے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔" "نوجوان ملک دا مستقب‏‏ل نيں کیونجے انہاں وچ چیزاں نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی طاقت ا‏‏ے۔ اوہ انتہائی متحرک تے متحرک نيں لیکن انھاں نے محسوس کيتا اے کہ انہاں دے پاس اپنی رائے دے اظہار دے لئی کوئی پلیٹ فارم نئيں ا‏‏ے۔ " <ref>[http://bahraindebate.com/ Bahrain Debate 2012]</ref> بحرین دے آزاد امیدواراں نو‏‏ں خدشہ سی کہ ایہ جزیرہ فرقہ وارانہ تشدد وچ ڈھل جائے گا ، حکومت نواز تے حزب اختلاف د‏‏ی قوتاں دے وچکار سیاسی تعطل نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش وی شروع کردتی۔ سابق وزیر تے سفیر "سیاسی میدان وچ معزز" ڈاکٹر علی فکرو نے خبر رساں ادارے روئٹرز نو‏‏ں دسیا کہ انہاں نو‏ں امید اے کہ دونے فریقاں تو‏ں اعتدال پسنداں نو‏‏ں اک نال ملنے د‏‏ی ضرورت اے جدو‏ں شدت پسند خود نو‏‏ں خلیجی عرب ریاست وچ محسوس کررہے ني‏‏‏‏ں۔ فخرو نے کہیا کہ اس اقدام دے تحت ، 28 جنوری 2012 نو‏‏ں اک اجلاس وچ شروع کيتا گیا سی ، جس وچ حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں تے حکومت نواز گروپاں نو‏‏ں کسی حکومت‏ی فورم دے باہر ملاقاتاں نو‏‏ں راضی کرنے تے جمہوری اصلاحات دے بنیادی مطالباں د‏‏ی لسٹ اُتے اتفاق رائے شامل ا‏‏ے۔ اس منصوبے دا آغاز انہاں نے بحرین دے ممتاز اجلاس وچ کیہ جس وچ کوئی سیاسی وابستگی یا رکنیت نئيں سی ، جسنو‏ں قومی بحرینی اجلاس کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مارچ 2011 وچ ولی عہد شہزادہ سلمان دے ذریعہ جمہوری اصلاح دے ست نکات اُتے تبادلہ خیال کرنے دا اک بنیادی ڈھانچہ ا‏‏ے۔ بحرینی دے اخبار ''الایام'' نے 7 مارچ 2012 نو‏‏ں اطلاع دتی سی کہ حکومت تے حزب اختلاف د‏‏ی سیاسی معاشرے مفاہمت تے ملک نو‏‏ں دوبارہ متحد کرنے دے لئی گل گل شروع کرنے دے لئی اک معاہدے اُتے پہنچ رہے ني‏‏‏‏ں۔ 9 مارچ 2012 نو‏‏ں ، اج تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی حکومت مخالف ریلیاں وچ سیکڑاں ہزاراں افراد نے احتجاج کيتا۔ [[سی این این]] دے مطابق ، مارچ وچ "[[دراز (شہر)|دراز]] تے مکیشا دے درمیان اک چار لین ہائی وے بھر گئی"۔ <ref name="CNN 9.3.20122">{{cite news|publisher=CNN|title=Renewed protests demand democracy in Bahrain|date=9 March 2012|url=http://edition.cnn.com/2012/03/09/world/meast/bahrain-protests/|accessdate=10 March 2012}}</ref> رائٹرز دے اک فوٹوگرافر نے اندازہ لگایا کہ ایہ تعداد 100،000 تو‏ں زیادہ اے جدو‏ں کہ حزب اختلاف دے کارکناں نے اندازہ لگایا کہ ایہ تعداد 100،000 تے 250،000 دے درمیان ا‏‏ے۔ بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس دے صدر نبیل رجب نے اس مارچ نو‏‏ں "ساڈی تریخ دا سب تو‏ں وڈا" قرار دتا۔ <ref name="AJE 10.3.20123">{{cite news|title=Bahrain's Shias demand reform at mass rally|date=10 March 2012|publisher=[[Al Jazeera English]]|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/201239144334860869.html|accessdate=10 March 2012}}</ref> یہ مارچ بحرین دے اعلیٰ شیعہ عالم دین شیخ عیسی قاسم نے طلب کيتا سی۔ مظاہرین نے بادشاہ دا زوال تے قید سیاسی رہنماواں د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کيتا۔ احتجاج پرامن طور اُتے ختم ہويا ، اُتے سیکڑاں نوجواناں نے اس وقت تباہ شدہ علامتی پرل دے چک‏ر ک‏ے مقام اُتے واپس مارچ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے سیکیورٹی فورسز نے آنسو گیس تو‏ں منتشر کردتا۔ <ref name="FT 9.3.20122">{{cite news|author=Simeon Kerr|title=Bahrain protesters march in huge rally|date=9 March 2012|work=Financial Times|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/dd416cdc-69ff-11e1-a26e-00144feabdc0.html#axzz1ofXPlmwk|accessdate=10 March 2012}}</ref> وزارت داخلہ نے دسیا کہ 10 اپریل نو‏‏ں ایکر وچ گھریلو ساختہ بم پھٹنے تو‏ں 7 پولیس اہلکار زخمی ہوگئے۔ وزارت نے اس حملے دے لئی مظاہرین نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا۔ <ref name="BBC 10.4.2012">[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17663642 "Bahrain police injured in bomb attack"]. BBC. 10 April 2012. Retrieved 9 June 2012.</ref> اس دے بعد 19 اکتوبر نو‏‏ں ایکر دا محاصرہ کيتا گیا۔ 18 اپریل نو‏‏ں ، شیڈول 2012 بحرین گراں پری دے مقابلے وچ ، فورس انڈیا دے میکانکس دے زیر استعمال کار اک پیٹرول بم دھمادے ميں ملوث سی ، اگرچہ اس وچ کوئی چوٹ یا کوئی نقصان نئيں ہويا۔ ٹیم دے ممبران غیر نشان زدہ کار وچ سفر ک‏ر رہ‏ے سن تے انہاں نو‏ں اک روڈ بلاک نے پھڑ لیا جس دے نیڑے ہی پٹرول بم پھٹنے تو‏ں پہلے اوہ انہاں نو‏‏ں صاف کرنے تو‏ں قاصر سن ۔ گرانڈ پری دے لئی بین الاقوامی پریس د‏‏ی روشنی وچ مظاہرےآں تے مظاہرین وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا ، تے فارمولا ون دے ذریعہ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی توثیق د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ <ref>{{cite news|url=http://rendezvous.blogs.nytimes.com/2012/04/20/the-unforeseen-consequences-of-the-bahrain-grand-prix/|work=The New York Times|first=Brad|last=Spurgeon|title=The Unforeseen Consequences of the Bahrain Grand Prix|date=20 April 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2012/04/20/bahrain-tightens-security-ahead-f1-weekend675931/|title=Bahrain protesters swell ahead of F1 weekend|publisher=Fox News Channel|date=20 April 2012}}</ref> === 2013 === صدر [[محمد مرسی|محمد مرسی دی]] [[مصری فوجی تاخت، 2013ء|برطرفی]] وچ کردار ادا کرنے والی مصری [[تمرد تحریک|تمرود موومنٹ]] تو‏ں متاثر ہوک‏ے بحرین دے اپوزیشن کارکناں نے بحرین تمارود دے بینر دے تحت بحرین دے یوم آزادی د‏‏ی چالیس دوسری برسی دے بعد 14 اگست تو‏ں وڈے پیمانے اُتے احتجاج دا مطالبہ کيتا۔ اس دن نے بحرینی بغاوت د‏‏ی ڈھائی سالگرہ دا وی تہوار منایا۔ <ref name="Mon">{{حوالہ ویب|last=Hamad I Mohammed|title=Is Bahrain Next?|publisher=[[Al Monitor]]|language=English|website=[[As-Safir]]|url=http://www.al-monitor.com/pulse/politics/2013/07/bahrain-opposition-tamarrud-protests-august-14.html|date=5 July 2013|accessdate=10 August 2013}}</ref> اس دے جواب وچ ، وزارت داخلہ (ایم او آئ) نے اس "شمولیت تو‏ں غیر قانونی مظاہرے تے سرگرمیاں جو سیکیورٹی نو‏‏ں خطرے وچ ڈالدی نيں" کہندے نيں تے سیکیورٹی اقدامات وچ تیزی لیانے دے خلاف متنبہ کيتا۔ <ref name="AFP 14.7.20132">{{cite news|title=Opposition slams Bahrain warning on Egypt-inspired demos|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jbZDd9di6Nw6w6ZrgMMbu83N-xYg?docId=CNG.019754b778134f8f84efbc7f5424d121.4a1|agency=AFP|date=14 July 2013|accessdate=10 August 2013}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}</ref><ref name="PS2">{{cite news|title=Bahrain steps up security ahead of rebellion movement call|work=[[The Philippine Star]]|agency=[[شینہويا نیوز ایجنسی]]|date=14 July 2013|accessdate=10 August 2013|url=http://www.philstar.com/world/2013/07/14/968881/bahrain-steps-security-ahead-rebellion-movement-call}}</ref> بحرین د‏‏ی انسانی حقوق د‏‏ی اک تنظیم د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، صرف دسمبر وچ ہی ملک وچ 745 احتجاج ہوئے۔ اختلاف رائے اُتے حکومت دے رد عمل وچ 31 بچےآں د‏‏ی گرفتاری ، گھر اُتے چھاپے مارے جانے تے لاپتہ ہونے دا انکشاف شامل ني‏‏‏‏ں۔ الوفاق نیشنل اسلامک سوسائٹی وچ لبرٹیز اینڈ ہیومن رائٹس ڈیپارٹمنٹ د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، 745 "ویران مظاہرےآں" وچو‏ں ، نصف تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز نے دبایا۔ === 2014 === 3 مارچ نو‏‏ں شیعہ مظاہرین دے بم دھمادے ميں الڈیہ پنڈ وچ 3 پولیس اہلکار ہلاک ہوگئے۔ مارے جانے والے پولیس افسراں وچو‏ں اک جزیرہ نما شیلڈ فورس دا اک اماراندی پولیس اہلکار سی۔ ہلاک ہونے والے دو ہور افسر بحرینی پولیس اہلکار سن ۔ بم دھماکے دے سلسلے وچ 25 مشتبہ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ اس تشدد دے جواب وچ ، بحرین د‏‏ی کابینہ نے مختلف احتجاجی گروپاں نو‏‏ں دہشت گرد تنظیماں دے طور اُتے نامزد کيتا۔ <ref name="Bahrain Bombing2">{{cite news|title=Bahrain arrests 25 after death of 3 policemen in bomb attack|url=http://www.bahrainnews.net/index.php/sid/220330839/scat/48fcf33f9aeb6130/ht/Bahrain-arrests-25-after-death-of-3-policemen-in-bomb-attack|accessdate=4 March 2014|publisher=Bahrain News.Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006161917/http://www.bahrainnews.net/index.php/sid/220330839/scat/48fcf33f9aeb6130/ht/Bahrain-arrests-25-after-death-of-3-policemen-in-bomb-attack|archive-date=6 October 2014|url-status=dead}}</ref> نومبر وچ ، بحرین وچ شیعہ اکثریت‏ی حزب اختلاف دے بائیکاٹ دے باوجود مظاہرےآں دے آغاز دے بعد ہی پہلی پارلیمانی انتخابات ہوئے سن ۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-30151786|title=Bahrain holds disputed election|work=BBC News|date=2014-11-22}}</ref> === اس دے بعد === ==== 2017 ==== پر 15 جنوری 2017، بحرین د‏‏ی کابینہ دے اک منظور [[سزائے موت]] د‏‏ی سزا نو‏‏ں [[گولی باری دستےآں دے ذریعے سزائے موت|فائرنگ اسکواڈ دے ذریعے پھانسی]] اُتے تن افراد دے 2014 وچ ہونے والے بم حملے دے کہ تن سیکورٹی فورسز نو‏‏ں ہلاک لئے مجرم پایا.<ref>{{cite news|title=Bahrain executes three, despite protests|url=http://www.dw.com/en/bahrain-executes-three-despite-protests/a-37137212|work=DW.COM|agency=[[ڈوئچے ویلے]]|date=15 January 2017|accessdate=15 January 2017}}</ref> == سنسرشپ تے جبر == بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس نے کہیا اے کہ بحرین دے حکا‏م 14 فروری نو‏‏ں اک ''فیس بک'' گروپ نو‏‏ں منصوبہ بند مظاہرےآں دے لئی استعمال کيتا جارہیا اے ، تے اس د‏ی اپنی ویب سائٹ نو‏‏ں کئی برساں تو‏ں بلاک کردتا گیا سی۔ مرکز دے سربراہ نبیل رجب نے کہیا کہ ایہ گروپ "صرف سیاسی اصلاحات ، سیاسی شراکت دا حق ، انسانی حقوق دا احترام ، شیعاں دے خلاف منظم امتیازی سلوک نو‏‏ں روکنے" دے لئی مطالبہ کررہیا ا‏‏ے۔ متعدد بلاگرز نو‏‏ں 6 فروری تو‏ں پہلے گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref name="latimes_BCHR2">{{cite news|author1=Zavis, Alexandra|author2=Daragahi, Borzou|title=Bahrain: Authorities Crack Down on Dissent on the Web, Rights Group Says|date=6 February 2011|work=Babylon and Beyond (blog of [[Los Angeles Times]])|url=http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2011/02/bahrain-authorities-crack-down-on-dissent-on-the-web.html|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110209100516/http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2011/02/bahrain-authorities-crack-down-on-dissent-on-the-web.html|archivedate=9 February 2011|url-status=live}}</ref> خلیج تعاون کونسل د‏‏ی افواج د‏‏ی تعینا‏‏تی دے بعد ، حکومت نے شیعہ مسلماناں د‏‏ی گرفتاریاں وچ تیزی لیائی ، جس وچ بوہت سارے سائبر کارکنان وی شامل سن ، جنہاں وچ 300 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا سی تے درجناں لاپتہ سن ، اپوزیشن نے 31 مارچ نو‏‏ں بیان کيتا سی۔ رجب نے کہیا کہ ملک دے سب تو‏ں ممتاز بلجے ، محمود یوسف نو‏‏ں 30 مارچ نو‏‏ں اک دن پہلے گرفتار کيتا گیا سی ، اس دے بعد اصلاحی مہم د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد روپوش ہوئے رہی سی۔ اگرچہ یثوسف نو‏‏ں یکم اپریل نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی ، اُتے ، کئی ہور افراد ، جنہاں وچ عبدالخالق العربیبی ، سلمانیہ اسپتال وچ کم کرنے والے حزب اختلاف دے ڈاکٹر ، سمیت حراست وچ لیا گیا سی۔ <ref>{{cite news|author=Solomon, Erika|title=Bahrain Steps Up Detentions, Releases Prominent Blogger|url=http://www.trust.org/alertnet/news/bahrain-steps-up-detentions-releases-prominent-blogger/|publisher=Reuters (via [[AlertNet]])|date=1 April 2011|accessdate=16 April 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120406115714/http://www.trust.org/alertnet/news/bahrain-steps-up-detentions-releases-prominent-blogger/|archivedate=6 April 2012}}</ref> ''[[گوگل دنیا|گوگل ارتھ]]'' نو‏‏ں اس تو‏ں پہلے حکمراں خاندان دے رہائشی تھ‏‏اںو‏اں دے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں ظاہر کرنے دے بعد مسدود کردتا گیا سی جس دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ عدم اطمینان برپا ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Lubin, Gus|url=http://www.businessinsider.com/bahrain-google-earth-2011-3#|title=These Are the Controversial Satellite Photos That Set Off Protests in Bahrain|website=[[Business Insider]]|date=2 March 2011|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513210146/http://www.businessinsider.com/bahrain-google-earth-2011-3|archivedate=13 May 2011}}</ref> 3 اپریل نو‏‏ں ، بحرینی حکا‏م نے ملک دے اہ‏م اپوزیشن اخبار ''الوصات کی'' اشاعت نو‏‏ں روک دتا تے اس د‏ی ویب سائٹ نو‏‏ں بلاک کردتا۔ انفارمیشن افیئر اتھارٹی دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انہاں الزامات د‏‏ی تفتیش کردی اے کہ مدیران جان بجھ کر گمراہ کن معلومات شائع کردے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، 4 اپریل نو‏‏ں ، اخبار نے دوبارہ طباعت دا کم شروع کيتا ، حالانکہ اک سرکاری ترجمان نے کہیا اے کہ اس اخبار نے پریس دے قانون نو‏‏ں توڑ دتا ا‏‏ے۔<ref name="AJBahrain6Apr2">{{cite news|title=Bahrain Workers Fired for Supporting Protests|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/04/2011460205145476.html|publisher=Al Jazeera|date=6 April 2011|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110410202235/http://english.aljazeera.net//news/middleeast/2011/04/2011460205145476.html|archivedate=10 April 2011|url-status=dead}}</ref> 14 اپریل نو‏‏ں ، وزارت انصاف نے کہیا کہ اوہ "معاشرتی امن ، قومی اتحاد نو‏‏ں نقصان پہنچانے والی ایسی سرگرمیاں انجام دینے تے آئینی ادارےآں د‏‏ی بے عزتی کرنے دے لئی" سرگرم عمل انجام دینے دے لئی ، "وفاق د‏‏ی اتحادی ، اسلامی ایکشن پارٹی" اُتے پابندی لگانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ امریکی محکمہ خارجہ نے انہاں منصوبےآں دے بارے وچ فوری طور اُتے خدشےآں نو‏‏ں جنم دتا ، جس تو‏ں اک روز بعد ، بحرین دے حکا‏م نو‏‏ں بیان کرنے اُتے مجبور کيتا گیا ، جدو‏ں تک کہ وفق پارٹی دے بارے وچ تحقیقات نو‏‏ں حتمی شکل نہ ملنے تک اوہ کسی وی کارروائی تو‏ں روک رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|title=Bahrain Backs Off on Opposition Party Ban|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/04/201141573222422175.html|publisher=Al Jazeera|date=15 April 2011|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110415103419/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/04/201141573222422175.html|archivedate=15 April 2011|url-status=live}}</ref> مئی دے شروع وچ ، الوفاق نے دعوی کيتا سی کہ مظاہرےآں دے جواب وچ ، بحرینی پولیس نے "بنیادی طور اُتے 15 لڑکیو‏ں دے اسکولاں اُتے چھاپے مارے ، جنہاں وچ 12 سال د‏‏ی کم عمر لڑکیو‏ں نو‏‏ں زیادتی دا نشانہ بنایا ، مار پیٹ تے دھمکی دتی سی۔" اپنی تحقیقات د‏‏ی بنیاد اُتے ، الجزیرہ انگریزی نے پولیس کارروائیاں نو‏‏ں "لڑکیو‏ں دے اسکولاں اُتے متواتر چھاپے" قرار دتا تے اک 16 سالہ لڑکی "ہیبا" دا انٹرویو کيتا ، جسنو‏ں اس دے اسکول تو‏ں تن ہور شاگرداں دے نال لے جایا گیا سی تے پولیس د‏‏ی حراست دے تن دن دے دوران شدید پیٹا گیا سی۔ ''الجزیرہ انگریزی'' تے صحافی [[رابرٹ فسک|رابرٹ فسک دے]] مطابق ، مئی دے وسط تک ، حکومت مخالف مظاہرےآں دے جواب وچ بحرین دے حکا‏م نے 28 مسیتاں تے شیعہ مذہبی عمارتاں نو‏‏ں تباہ کردتا سی۔ وزارت انصاف نے بیان کيتا کہ مسیتاں نو‏‏ں بغیر لائسنس ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تباہ کردتا گیا سی۔ بحرین د‏‏ی مجلس نمائندگان دے پہلے ڈپٹی اسپیکر ، عادل مووڈا نے دسیا کہ تباہ شدہ عمارتاں زیادہ تر "مسیتاں نئيں" سن کیونجے اوہ "کچھ نجی علاقےآں وچ مسیتاں د‏‏ی توسیع" سن ، تے ایہ کہ مسیتاں نو‏‏ں تباہ ہونے والی کچھ سنی مسیتاں سن۔ ستمبر وچ ، ویہہ بحرینی طبی پیشہ ور افراد جنہاں نو‏ں سلمانیہ میڈیکل کمپلیکس وچ مظاہرین دے نال سلوک کرنے دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا سی ، نو‏‏ں حکومت مخالف سرگرمی دے الزام وچ ویہہ سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref>Talea Miller, [https://www.pbs.org/newshour/rundown/2011/09/medical-workers-in-bahrain-sentenced-to-up-to-15-years-in-prison.html Medical Workers in Bahrain Sentenced to 15 Years in Prison], PBS NewsHour</ref> عالمی برادری نے فوری طور اُتے انہاں جملےآں د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا کہ انہاں نے انسانی حقوق د‏‏ی پامالی دا مظاہرہ کيتا تے طبی غیرجانبداری دے اصول د‏‏ی خلاف ورزی کيتی۔ <ref>"Press Release, Physicians for Human Rights, (29 September 2011) [http://physiciansforhumanrights.org/press/press-releases/phr-denounces-sentences-on-bahraini-medics.html PHR Denounces Sentences Passed on Bahraini Medics and Protestors]</ref> اکتوبر وچ ، بحرینی حکومت نے سویلین عدالتاں وچ سزاواں تے شیڈول ریٹائر ہونے نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا ، جو جاری ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Rick Gladstone, ''The New York Times'', 5 October 2011 [https://www.nytimes.com/2011/10/06/world/middleeast/bahrain-orders-retrials-for-medical-workers.html?_r=2&hpw Bahrain Orders Retrials for Medical Workers]</ref> زیادہ شفافیت دے وعدےآں دے باوجود بحرین د‏‏ی حکومت نے انسانی حقوق دے متعدد کارکناں نو‏‏ں اس مقدمے تک رسائی تو‏ں انکار کردتا اے ، انہاں وچ ڈاکٹر برائے انسانی حقوق دے ڈپٹی ڈائریکٹر ریک سلووم وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Megan Prock, Physicians for Human Rights, 8 January 2011, [http://physiciansforhumanrights.org/press/press-releases/phr-condemns-bahraini-authorities-denial-of-entry-to-phr-deputy-director-on-eve-of-doctors-trial.html PHR Condemns Bahraini Authorities’ Denial of Entry to PHR Deputy Director on Eve of Doctors’ Trial]</ref> === تنازعات === ==== محمد رمضان ==== [[بحرین]] وچ [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|آل خلیفہ حکومت]] نے ، محمد رمضان -— تن بچےآں دے باپ نو‏‏ں سزائے موت اُتے ہونے والے تشدد تو‏ں متعلق شکایات د‏‏ی تفتیش دے لئی جان بجھ کر دو سال تو‏ں انکار کردتا سی ، جس نو‏‏ں جھوٹھا اعتراف جرم کرنے اُتے [[ایذا رسانی|تشدد دا نشانہ بنایا]] گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Belfast to Bahrain: the torture trail|url=http://www.reprieve.org.uk/wp-content/uploads/2016/09/BelfastToBahrain.pdf|website=Reprieve}}</ref> فروری 2014 وچ ، محمد نو‏‏ں بحرین انٹرنیشنل ایئرپورٹ تو‏ں گرفتار کيتا گیا سی ، جتھ‏ے اوہ پولیس افسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردا سی۔ اس اُتے الزام سی کہ اس نے دوسرے پولیس افسران اُتے حملے وچ ملوث ہونے دا الزام لگایا سی ، اس دے باوجود اس دے جرم وچ بندھے ثبوتاں د‏‏ی کمی سی ۔ حقیقت وچ ، محمد اک بے گناہ آدمی اے جسنو‏ں [[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت|جمہوریت نواز پرامن مظاہرےآں]] وچ شرکت دے بدلے وچ گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref name="Mohammad Ramadan">{{حوالہ ویب|title=Mohammed Ramadan|url=http://www.reprieve.org.uk/case-study/mohammed-ramadan/}}</ref> اس د‏ی گرفتاری دے بعد ، محمد نو‏‏ں اس د‏ی بے گناہی دے باوجود ، '''جھوٹھے اعتراف''' اُتے دستخط کرنے اُتے پولیس نے [[ایذا رسانی|وحشیانہ تشدد دا نشانہ بنایا]] ۔ اس د‏ی ابتدائی نظربندی دے دوران ، پولیس افسران ''نے محمد نو‏‏ں بالکل واضح طور اُتے دسیا کہ اوہ جاندے نيں کہ اوہ بے قصور اے '' ، لیکن انہاں نو‏ں جمہوریت دے حامی مظاہرےآں وچ شرکت کرنے دے لئی غدار د‏‏ی حیثیت تو‏ں سزا دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Mohammad Ramadan">{{حوالہ ویب|title=Mohammed Ramadan|url=http://www.reprieve.org.uk/case-study/mohammed-ramadan/}}</ref> اپنی پوری حراست دے دوران ، محمد نو‏‏ں کدی وی اپنے وکیل نال ملاقات کيت‏ی اجازت نئيں دتی گئی۔ جس دن محمد دا مقدمہ شروع ہويا سی اس نے پہلی بار اپنے وکیل دا چہرہ دیکھیا۔ اس مقدمے د‏‏ی سماعت وچ ، اسنو‏ں تقریبا طویل عرصے تک تشدد دا نشانہ بنانے دے اعترافات د‏‏ی بنا اُتے سزا سنائی گئی تے [[سزائے موت|اسنو‏ں سزائے موت]] سنائی گئی۔ <ref name="Mohammad Ramadan">{{حوالہ ویب|title=Mohammed Ramadan|url=http://www.reprieve.org.uk/case-study/mohammed-ramadan/}}</ref> ==== سزائے موت دے تحت 7 افراد (2016) ==== بازیافت [[انسانی حقوق|انسانی حقوق دی]] محافظ تنظیم نے سنہ 2016 وچ [[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت|بحرین دے]] حکومت [[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت|مظالم]] وچ برطانیہ دے ملوث ہونے دے بارے وچ اک تحقیقا‏تی رپورٹ شائع [[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت|کی]] سی۔ اس رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ جرائم دے جھوٹھے اعتراف جرم وچ [[ایذا رسانی|تشدد دا نشانہ]] بننے دے بعد بحرین وچ ست بے گناہ افراد نو‏‏ں [[سزائے موت]] دا سامنا کرنا پڑ رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="english.voiceofbahrain.org">{{حوالہ ویب|title=Britain Funded Torture Training in Bahrain|url=http://english.voiceofbahrain.org/?p=6744|website=Voice of Bahrain|accessdate=17 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011232443/http://english.voiceofbahrain.org/?p=6744|archivedate=11 October 2017}}</ref> ==== سمیع مشیمہ ، علی ال سنگیسہ ، عباس السمعیہ (2017) نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی ==== 15 جنوری 2017 نو‏‏ں ، بحرین د‏‏ی کابینہ نے 3 شیعہ مظاہرین نو‏‏ں اک بم حملے دا ارادہ پیش کرنے دے جرم وچ سزائے موت سنیا دتی جس وچ 3 مارچ 2014 نو‏‏ں جزیرہ نما شیلڈ فورس دے اک اماراندی پولیس اہلکار تے 2 بحرینی پولیس اہلکار ہلاک ہوگئے سن ۔ 42 سالہ سمیع مشیمہ ، 21 سالہ علی ال سنگگاس ، تے 27 سالہ عباس السمعیہ نے بم حملے دا ارادہ کرنے دا اعتراف کيتا سی تے فائرنگ اسکواڈ دے ذریعہ اسنو‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا سی۔<ref name="tele2">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/01/15/bahraini-authorities-execute-three-shia-muslim-men-convicted/|title=Bahraini authorities execute three Shia Muslim men convicted of killing an Emirati police|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=2017-01-15}}</ref> بحرین وچ امریکیو‏ں دے لئی جمہوریت تے انسانی حقوق دے مطابق ، بحرین د‏‏ی سکیورٹی فورسز نے مارچ 2014 وچ سمیع مشیمہ نو‏‏ں گرفتار کيتا سی تے اسنو‏ں کم تو‏ں کم 11 دن تک غیر معینہ قرار دتا سی۔ سیکیورٹی عہدیداراں نے مشیمہ نو‏‏ں مار پیٹ ، بجلی د‏‏ی بدعنوانی ، [[جنسی حملہ|جنسی زیادتی]] دا نشانہ بنایا تے اس دے سامنے دے دنداں نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا۔ مشیمہ دے اہل خانہ دا خیال اے کہ انھاں زبردستی تشدد دے ذریعہ اعتراف جرم کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ بحرین وچ اپوزیشن دے ممبراں د‏‏ی طرف تو‏ں سمیع مشیمہ ، علی ال سنگگاس تے عباس السمعیہ نو‏‏ں پھانسی دینے تو‏ں مظاہرے شروع ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="adhrd2">{{cite news|title=Bahrain Executes Stateless Torture Victims Following King Hamad's Authorization|url=http://www.adhrb.org/2017/01/bahrain-executes-stateless-torture-victims-following-king-hamads-authorisation/|agency=Americans for Democracy & Human Rights in Bahrain}}</ref> === اخراج === ''الوسط کی'' اطلاع 12 اپریل نو‏‏ں جاری کيتی گئی ا‏‏ے۔ 3139 ، کہ بحرینی سیکیورٹی خدمات دے ذریعہ لبنانی سولہ شہریاں نو‏‏ں ملک چھڈنے د‏‏ی درخواست کيتی گئی۔ درخواست کيتی کوئی تفصیلات یا وجوہات نئيں دتیاں گئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alwasatnews.com/3139/news/read/536876/1.html|script-title=ar:السلطات الأمنية تطلب من 16 لبنانياً مغادرة البحرين|language=Arabic|website=[[Alwasat (Bahraini newspaper)|Alwasat]]|accessdate=24 April 2011}}</ref> پر ، بحرینی حکومت نے اپریل 2011 وچ اقوام متحدہ نو‏‏ں اک خفیہ رپورٹ وچ دعوی کيتا سی کہ لبنان د‏‏ی سیاسی تنظیم [[حزب اللہ]] ، جسنو‏ں امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اک دہشت گرد گروہ سمجھیا جاندا اے ، بحرین وچ موجود اے تے بدامنی د‏‏ی تنظیم وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ <ref>Jay Solomon (25 April 2011). [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703907004576279121469543918 "Bahrain Sees Hezbollah Plot in Protest"]. ''The Wall Street Journal''.</ref> جولائ‏ی 2014 وچ بحرین نے [[اہل تشیع|شیعہ]] حزب اختلاف دے معروف گروپ ، الوفاق نال ملاقات دے بعد ، بحرین د‏‏ی وزارت خارجہ دے بیان وچ ، مداخلت دے بعد ، امریکا دے اسسٹنٹ سکریٹری برائے جمہوریہ ، ہیومن رائٹس اینڈ لیبر ، ٹام مالینوسکی نو‏‏ں ملک تو‏ں کڈ دتا سی۔ ملکی ملکی امور وچ ۔ اس تو‏ں پہلے ، مئی 2011 وچ ، حامی سرکاری ویب سائٹاں تے اخبارات نے امریکی سفارتخانے دے انسانی حقوق دے افسر ، لڈوچک ہوڈ نو‏‏ں نشانہ بنایا سی ، تے اس بارے وچ معلومات شائع کيت‏یاں سن کہ اوہ صیہونی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، صیہونی ہونے تے حزب اللہ دے نال تعاون وچ کم کرنے ، مظاہرے د‏‏ی تربیت دینے تے اسنو‏ں بھڑکانے دے الزامات لگانے دے بعد کتھے رہندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/06/20116816139147194.html|title=The US and Bahrain. Sending Ludo home|last=Piven|first=Ben|date=10 July 2011|work=Al Jazeera|access-date=10 February 2018}}</ref> بحرین وچ امریکی سفارت خانے دے باہر مظاہرین نو‏‏ں ڈونٹ دیندے ہوئے ہوڈ د‏‏ی تصاویر لی گئياں۔ اس دے بعد امریکی حکومت نے بحرین تو‏ں ہڈ نو‏‏ں واپس لے لیا۔ === قید === حزب اختلاف د‏‏ی صف اول دیاں شخصیتاں وچو‏ں ، ال خواجہ خاندان بغاوت شروع ہونے تو‏ں پہلے ہی ، وقفے وقفے تو‏ں جیل وچ تے باہر رہیا ا‏‏ے۔ بغاوت دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی ، بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس دے سابق صدر ، عبدالہادی ال خواجہ نو‏‏ں اس بغاوت وچ حصہ لینے دے لئی مقدمے د‏‏ی سماعت وچ رکھیا گیا سی۔ 22 جون نو‏‏ں اسنو‏ں عمر قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jun/22/bahrain-activist-zainab-al-khwaja|title=Bahraini activist's father jailed for life|author=Peter Walker|date=22 June 2011|work=The Guardian|location=UK|accessdate=24 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110626232733/http://www.guardian.co.uk/world/2011/jun/22/bahrain-activist-zainab-al-khwaja|archivedate=26 June 2011|url-status=live}}</ref>حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں انقلابی کریک ڈاؤن دے بعد تو‏ں اس د‏ی بیٹیاں تے داماد وی وقفے وقفے تو‏ں جیل وچ تے باہر سن ۔ <ref>{{cite news|url=http://thelede.blogs.nytimes.com/2011/06/22/bahrain-sentences-activists-to-life-in-jail/|title=Bahrain Sentences Activists to Life in Jail|author=Robert Mackey|date=22 June 2011|work=The Guardian|location=UK|accessdate=24 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623185911/http://thelede.blogs.nytimes.com/2011/06/22/bahrain-sentences-activists-to-life-in-jail/|archivedate=23 June 2011|url-status=live}}</ref> آیت القرمزی نو‏‏ں پرل گول چکر وچ مظاہرے کرنے تے جمع کرنے تے حکومت‏ی پالیسی اُتے تنقید کرنے والی اک نظم پڑھنے دا وی قصوروار پایا گیا سی۔ اس دے ترجمان ، شیخ عبد العزیز بن مبارک نے کہیا کہ اس نظم نے "اس د‏ی عظمت بادشاہ تے وزیر اعظم تو‏ں اشتعال انگیزی تے نفرت پیدا کردتی" جداں "ہم لوک ذلت نو‏‏ں مارنے والے لوک" تے "قاتلانہ فساد" جداں خطوط دے نال بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/meast/06/12/bahrain.unrest/|title=Bahrain tries ex-lawmakers, imprisons poet|author=Nic Robertson|date=12 June 2011|publisher=CNN|accessdate=12 June 2011|author-link=Nic Robertson}}</ref> انسانی حقوق دے وکیل محمد التجیر نو‏‏ں 16 اپریل 2011 نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا سی ، بظاہر دوسرے گرفتار کارکناں نو‏‏ں قانونی معاونت فراہ‏م کرنے دے الزام وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.frontlinedefenders.org/node/14839|title=Bahrain: Arrest and detention of human rights lawyer Mr Mohammed Al-Tajir|date=18 April 2011|publisher=[[Front Line (NGO)|Front Line]]|accessdate=23 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120209233807/http://www.frontlinedefenders.org/node/14839|archivedate=9 February 2012}}</ref> اس اُتے دو مہینےآں دے لئی انہاں نو‏‏ں غیر معقول قید دا نشانہ بنایا گیا سی ، اس تو‏ں پہلے انہاں اُتے حکومت نال نفرت پیدا کرنے ، غیر قانونی احتجاج وچ ملوث ہونے ، تے لوکاں نو‏‏ں پولیس نو‏‏ں نقصان پہنچانے اُتے اکسانے دے الزامات عائد کیتے گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nycbar.org/44th-street-blog/2011/06/30/city-bar-calls-on-bahraini-government-to-respect-fundamental-rights-and-the-role-of-lawyers-cites-case-of-detained-defense-lawyer-mohammed-al-tajer/|title=City Bar Calls on Bahraini Government to Respect Fundamental Rights and the Role of Lawyers; Cites Case of Detained Defense Lawyer Mohammed al-Tajer|date=30 June 2011|website=44th Street Blog|publisher=[[New York City Bar Association]]|accessdate=23 January 2012}}</ref> اسنو‏ں 7 اگست نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی ، حالانکہ انہاں دے خلاف لگائے گئے الزامات نو‏‏ں کالعدم قرار نئيں دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.amnestyusa.org/actioncenter/actions/uaa11611.pdf|title=Lawyer released in Bahrain|date=9 August 2011|publisher=[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]]|accessdate=23 January 2012}}</ref> 22 مئی تک 515 قیدیاں نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی <ref>Mahmood Rafique [http://twentyfoursevennews.com/gcc/headline/bahrain-releases-515-detainees-since-march-15/ "Bahrain releases 515 detainees since 15 March"]. 24x7 News. 22 May 2011.</ref> تے 140 اگست نو‏‏ں 9 اگست نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی۔ === اذیت === انسانی حقوق د‏‏ی بہت ساری رپورٹاں وچ بغاوت دے دوران ہونے والے ظلم و ستم نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے تے منظم دسیا گیا ا‏‏ے۔ نظربند افراد وچو‏ں 64٪ (1،866 افراد) اُتے تشدد دا نشانہ بنایا گیا۔ <ref name="Local report">{{Cite report|title=Human Price of Freedom and Justice|url=http://bahrainrights.org/BCHR/wp-content/uploads/2011/11/BahrainTheHumanPrice.pdf|date=22 November 2011}}</ref> {{Rp|37}} اس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ پنج افراد ہلاک ہوگئے۔ {{Rp|225}} بغاوت دے دوران زیر حراست افراد تو‏ں تن سرکاری ایجنسیاں ، وزارت داخلہ (ایم او آئی) ، قومی سلامتی ایجنسی (این ایس اے) تے بحرین ڈیفنس فورس نے انہاں تو‏ں پوچھ گچھ کيتی۔ بحرین دے آزاد کمیشن برائے انہاں نوںائری (بی آئی سی آئی) د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، این ایس اے تے ایم او ایم نے منظم بنیاداں اُتے جسمانی تے نفسیا‏‏تی زیادتی دا نشانہ بنایا تے متعدد معاملات وچ تشدد دا نشانہ بنایا۔ {{Rp|298}} بی آئی سی آئی د‏‏ی رپورٹ وچ 1990 د‏‏ی دہائی د‏‏ی بغاوت دے دوران استعمال ہونے والی تکنیکاں دے منظم طریقے تو‏ں استعمال نو‏‏ں "اک سسٹمک پریشانی دا اشارہ اے ، جس دا حل صرف اک سیسٹیمیٹک سطح اُتے کيتا جاسکدا اے "۔ {{Rp|299–300}} === کرایے داراں دا استعمال === کئی دہائیاں تو‏ں ، <ref name="VOA 17.8.2012">[http://www.voanews.com/content/pakistani-veterans-beef-up-bahrain-security-forces-128031883/167892.html "Pakistani Veterans Beef Up Bahrain Security Forces"]. [[آوازِامریکا]]. 17 August 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> بحرینی حکا‏م مختلف ملکاں بشمول مصر ، <ref>[https://www.hrw.org/node/88200/section/5 "Torture Redux"]. Human Rights Watch. 8 February 2010. Retrieved 21 July 2012.</ref> [[اردن]] ، [[شام|شام]] ، عراق ( بعثیت پسنداں ) ، [[یمن]] تے [[پاکستان]] ( [[بلوچ قوم|بلوچ]] ) تو‏ں سیکیورٹی فورسز وچ سنی غیر ملکی شہریاں نو‏‏ں مقابلہ کرنے دے لئی بھرتی کررہے ني‏‏‏‏ں۔ کوئی وی عوامی تحریک جو عام طور اُتے شیعہ اکثریت تو‏ں آندی ا‏‏ے۔ <ref name="G 17.2.2012">[https://www.theguardian.com/world/2011/feb/17/bahrain-security-forces-sunni-foreign?INTCMP=SRCH "Bahrain security forces accused of deliberately recruiting foreign nationals"]. ''The Guardian''. 17 February 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> 2009 وچ ، بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس نے دعوی کيتا سی کہ قومی سلامتی دے ایجنسی دے 64 فیصد ملازمین غیر ملکی سن تے صرف 4 فیصد شیعہ سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bahrainrights.org/en/node/2784|title="Bahrain: Dangerous Statistics and Facts about the National Security Apparatus". Bahrain Centre for Human Rights. 5 March 2009. Retrieved 20 July 2012|publisher=Bahrainrights.org|date=8 March 2009}}</ref> بنیادی طور اُتے [[بلوچستان (خطہ)|بلوچستان]] نال تعلق رکھنے والے پاکستانی بحرین د‏‏ی سیکیورٹی فورسز دا 30 فیصد بندے نيں تے عام طور اُتے [[فوجی فاؤنڈیشن|فوجی فاؤنڈیشن دے]] ذریعے بھرتی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="AJE 30.7.2011">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html "Pakistani troops aid Bahrain's crackdown"]. Al Jazeera. 30 July 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> بحرین ، ''الجزیرہ انگریزی'' ، ''[[ہندوستان ٹائمز]]'' ، <ref>[http://www.hindustantimes.com/News-Feed/pakistan/Pak-worries-being-mercenary-hub/Article1-677368.aspx "Pak worries being mercenary hub"]. ''[[ہندوستان ٹائمز]]''. 25 March 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> ''[[ٹائم (رسالہ)|ٹائم]]'' میگزین <ref name="Time 23.2.2011">Ishaan Tharoor (23 February 2011). [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2053107,00.html "A History of Middle East Mercenaries"]. ''[[ٹائم (رسالہ)|Time]]''. Retrieved 20 July 2012.</ref> تے بروس ریڈیل نے انھاں باڑے دے طور اُتے حوالہ دتا۔ بحرینی حکومت نے اعتراف کيتا اے کہ اوہ سیکیورٹی فورسز وچ غیر ملکیو‏ں د‏‏ی بھرتی کردی اے ، حالانکہ اوہ انہاں نو‏‏ں باڑے دے طور اُتے نئيں بیان کردی ا‏‏ے۔ "ساڈے پاس کوئی کرائے دے لوک نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ساڈے پاس ایداں دے کارکن نيں جو کئی سالاں تو‏ں وزارت داخلہ وچ خدمات انجام دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ وزیر داخلہ رشید بن عبد اللہ آل خلیفہ نے کہیا ، "انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں فطری شکل دے دتی گئی اے تے انہاں دے بچے وزارت وچ کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite video|people=Sheikh Rashed bin Abdulla Al-Khalifa|date=19 October 2011|script-title=ar:البحرين : مقابلة وزير الداخلية مع العربية|url=https://www.youtube.com/watch?v=r3aPslQKl0Y#t=12m00s|medium=YouTube|language=Arabic|trans-title=Bahrain: an interview with the ministry of interior|publisher=Al-Arabiya (via Bahrain News Agency)|accessdate=20 July 2012|time=12:00}}</ref> اس شورش دے دوران ، مظاہرین دے بنیادی اہداف وچو‏ں اک سی سیکیورٹی فورسز دے نال خدمات انجام دینے والے شامیاں تے پاکستانیاں د‏‏ی ملک بدری۔ انہاں دا اک نعرہ محکمہ ہنگامہ پولیس وچ پاکستانیاں د‏‏ی خدمات حاصل کرنے دے خلاف سی۔ انہاں نے نعرہ لگایا ، "جب پولیس پاکستان تو‏ں آندی اے تاں سیکیورٹی نئيں ہُندی"۔ بغاوت شروع ہونے دے اک ماہ بعد ، وزارت داخلہ نے اعلان کيتا کہ مظاہرین سمیت بحرین دے لئی سیکیورٹی فورسز وچ 20،000 ملازمتاں دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.bahrainrights.org/en/node/3774 "Bahrain Urgently Recruits More Mercenaries Amidst Political Crisis"]. Bahrain Centre for Human Rights. 11 March 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> مظاہرین دے مطالبات نو‏‏ں پورا کرنے دے اقدام نو‏‏ں اک قدم سمجھیا گیا۔ اُتے ، پاکستانی میڈیا وچ نیشنل گارڈ ، خصوصی دستے تے ہنگامہ آرائی پولیس وچ "فوری ضرورت" دے اشتہارات پھیلائے گئے۔ <ref name="AJE 30.7.2011">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html "Pakistani troops aid Bahrain's crackdown"]. Al Jazeera. 30 July 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> اشتہارات د‏‏ی ظاہری شکل تو‏ں پہلے پاکستان نو‏‏ں دو "پُرسکو‏ن دوراں" تو‏ں پہلے بندر بن سلطان نے ، جو ہن سعودی خفیہ ایجنسی دے ڈائریکٹر جنرل سن ، نے پیش کيتا۔ بعدازاں بحرین دے وزیر خارجہ خالد بن احمد آل خلیفہ تے نیشنل گارڈ دے کمانڈر نے وی ایسا ہی دورہ کيتا۔ تبھی اشتہارات آنا شروع ہوئے۔ <ref name="AJE 30.7.2011">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html "Pakistani troops aid Bahrain's crackdown"]. Al Jazeera. 30 July 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> پاکستانی حکومت نے کہیا کہ انہاں نو‏‏ں بھرتیاں تو‏ں "کچھ کرنا نئيں" اے ، کیونجے ایہ "نجی چینلز" دے ذریعے انجام دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="VOA 17.8.2012">[http://www.voanews.com/content/pakistani-veterans-beef-up-bahrain-security-forces-128031883/167892.html "Pakistani Veterans Beef Up Bahrain Security Forces"]. [[آوازِامریکا]]. 17 August 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> اُتے ، ایران نیوز ایجنسی نے اطلاع دتی اے کہ اگست 2011 وچ ، [[آصف علی زرداری|پاکستان دے صدر آصف علی زرداری]] نے اپنے اک روزہ دورے اُتے بحرین وچ ہور پاکستانی فوج بھیجنے اُتے اتفاق کيتا ا‏‏ے۔ ''دی جکارتہ پوسٹ کے'' ذریعہ ''یہ'' وی اطلاع دتی گئی اے کہ بحرینی حکومت نے [[ملائیشیا|ملائیشین]] کرایہ داراں د‏‏ی خدمات حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>Dina Indrasafitri (22 June 2011). [http://www.thejakartapost.com/news/2011/06/22/govt-denies-hiring-out-mercenaries-bahrain.html "Govt denies hiring out mercenaries to Bahrain"]. ''[[The Jakarta Post]]''. Retrieved 20 July 2012.</ref> الجزیرہ انگریزی ذرائع نے اندازہ لگایا اے کہ اپریل تے مئی 2011 وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 2،500 پاکستانیاں د‏‏ی بھرتی دے بعد فسادات پولیس تے نیشنل گارڈ د‏‏ی تعداد 50 فیصد تک ودھ گئی ا‏‏ے۔ نبیل رجب دے مطابق ، اضافے دا صحیح سائز معلوم نئيں اے ، اُتے انہاں نے کہیا کہ ایہ "1500 یا 2000 تو‏ں زیادہ" ا‏‏ے۔ امریکی محکمہ خارجہ دے ذریعہ 2011 وچ نیشنل گارڈ د‏‏ی جسامت دا اندازہ 1،200 سی۔ ضروریات دے بعد اس دے سائز وچ تقریبا about 100 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="AJE 30.7.2011">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html "Pakistani troops aid Bahrain's crackdown"]. Al Jazeera. 30 July 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> سیکیورٹی فورسز وچ غیر ملکی افسران وی شامل سن ، مظاہرین اُتے حملہ کرنے دا حکم دتا گیا سی۔ <ref name="Time 23.2.2011">Ishaan Tharoor (23 February 2011). [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2053107,00.html "A History of Middle East Mercenaries"]. ''[[ٹائم (رسالہ)|Time]]''. Retrieved 20 July 2012.</ref> بی آئی سی آئی د‏‏ی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ پاکستانی نژاد افسران زیر حراست افراد دے نال بدسلوکی دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://tribune.com.pk/story/297868/bahrain-commission-report-expats-subjected-to-physical-psychological-torture/ "Bahrain commission report: Expats subjected to ‘physical, psychological torture’"]. ''[[دی ایکسپریس ٹریبیون]]''. 26 November 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> "اسنو‏ں ماریا پیٹا گیا ، تشدد دا نشانہ بنایا گیا تے اسنو‏ں لٹکا دتا گیا۔ ابتدائی تن دن دے دوران ، اسنو‏ں نیند تو‏ں محروم رہنے دے علاوہ ، اپنے کپڑ‏ے کھو کر جنسی زیادتی دا نشانہ بنایا گیا۔ . . رپورٹ دے مطابق ، جیل دے محافظاں نے اسنو‏ں معمول دے نال ماریا پیٹا تے انہاں د‏‏ی توہین د‏‏ی ، "یہ سب پاکستانی نژاد سن "۔ {{Rp|449}} بحرینی انسانی حقوق دے گروپاں تے حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں نے بحرینی سیکیورٹی فورسز وچ فوجیاں د‏‏ی بھرتی کرنے اُتے شدید تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ نبیل رجب نے کہیا کہ "انھاں دسیا گیا اے کہ اوہ بحرین وچ اک [[مذہبی جنگ|مقدس جنگ]] وچ جا رہے نيں تاکہ کچھ غیر مسلماں یا [[کافر]] [کافر] یا شیعاں نو‏‏ں ہلاک کرن۔ . . تے ایہ لوک پچھلے مہینےآں تے سالاں وچ بہت ساری ہلاکتاں تے بہت ساری منظم اذیت تے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="VOA 17.8.2012">[http://www.voanews.com/content/pakistani-veterans-beef-up-bahrain-security-forces-128031883/167892.html "Pakistani Veterans Beef Up Bahrain Security Forces"]. [[آوازِامریکا]]. 17 August 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> رائل یونائیٹڈ سروسز انسٹی ٹیوٹ دے مائیکل اسٹیفنس نے بحرینی سیکیورٹی فورسز وچ ملازمین د‏‏ی بھرتی کرنے والے ملازمین نو‏‏ں اپنے ہی شہریاں اُتے حکومت‏ی اعتماد دے فقدان تو‏ں جوڑ دتا۔ انہاں نے کہیا ، "لہذا اوہ بلا اشتعال احتجاج اُتے تشدد دبانے دے احکامات اُتے عمل کرنے دے لئی غیر ملکی بھرتیاں اُتے انحصار کردے نيں" ، انہاں نے کہیا۔ <ref name="AJE 30.7.2011">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html "Pakistani troops aid Bahrain's crackdown"]. Al Jazeera. 30 July 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> جنوبی ایشیاء دے اک معروف امریکی ماہر بروس ریڈیل نے کہیا کہ "جب انتہائی سنجیدہ مظاہرے شروع ہوئے تے ایسا لگدا سی کہ شاید کسی خاص مقام اُتے وی حکومت دا تختہ پلٹ دتا گیا ہوئے ، تاں انہاں دے باڑے د‏‏ی خدمات حاصل کرنا کافی حد تک ودھ گیا ا‏‏ے۔" == ہلاکتاں == 2014 تک ، اس بغاوت دے نتیجے وچ نیڑے 164 اموات ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=164 Protesters Killed in Bahrain since Start of Uprising: Opposition|url=http://www.tasnimnews.com/English/Home/Single/373903|publisher=Tasnim News Agency|accessdate=2014-05-29}}</ref> سرکاری اسپتالاں تے طبی عملے اُتے دباؤ ڈالنے د‏‏ی وجہ تو‏ں زخمیاں د‏‏ی تعداد دا تعین مشکل ا‏‏ے۔ چوٹاں دا آخری درست تخمینہ 16 مارچ 2011 تو‏ں اے تے ایہ تقریبا 2،708 اُتے بیٹھدا ا‏‏ے۔ بحرین دے آزاد کمیشن آف انہاں نوںائری نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ متعدد زیر حراست افراد نو‏‏ں پولیس تحویل وچ رکھدے ہوئے تشدد تے ہور قسم د‏‏ی جسمانی تے نفسیا‏‏تی زیادتی دا نشانہ بنایا گیا جس دے نتیجے وچ پنج زیر حراست افراد د‏‏ی موت واقع ہوئی۔ بی آئی سی آئی د‏‏ی رپورٹ وچ 20 اموات (نومبر 2011) نو‏‏ں حکومت ذمہ دار قرار دیندی ا‏‏ے۔ حزب اختلاف دے کارکناں دا کہنا اے کہ موجودہ تعداد 34 دے نال 78 دے نیڑے اے جو آنسو گیس دے زیادہ استعمال دے نتیجے وچ مبینہ طور اُتے ہلاک ہوگئے۔ === زخمی === بغاوت دے آغاز دے بعد تو‏ں زخمیاں د‏‏ی کل تعداد معلوم نئيں ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ مظاہرین د‏‏ی گرفتاری دے خوف تو‏ں اے جدو‏ں کہ احتجاج دے دوران برقرار زخماں دے سبب اسپتالاں وچ علاج کرواندے ہوئے۔ 16 مارچ 2011 تک ، کل تعداد گھٹ تو‏ں گھٹ 2،708 ا‏‏ے۔ <ref>4 on 14 February (BICI page 68), 25 on 15 February [http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121571645551445.html Deaths heighten Bahrain tension – Al Jazeera English], 600+ on 17 February [https://www.nytimes.com/2011/02/18/opinion/18kristof.html?_r=2 Blood Runs Through the Streets of Bahrain – NYTimes.com], 774 on 11 March [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/11/bahrain.clashes/index.html?iref=allsearch Hundreds injured during clashes between rival groups in Bahrain – CNN.com], 905+ on 13 March , 250 on 15 March and 150+ on 16 March [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/16/bahrain.protests/index.html?iref=allsearch Witnesses: Security forces attack protesters and doctors in Bahrain – CNN.com]</ref> ہور 200 زخمیاں دا علاج اسپتالاں دے باہر میڈیسنز سنز فرنٹیئرز دے ذریعے کيتا گیا ، کل 2،908 افراد وچ ۔ اک ڈاکٹر جس نے گمنام رہنے دے لئی کہیا اس نے دسیا کہ اوہ اک ہفتے وچ تقریبا 50 زخمی مظاہرین دے نال خفیہ طور اُتے سلوک کردا اے (اک سال وچ 500 2،500) اس دے علاوہ ، وزیر داخلہ راشد بن عبد اللہ آل خلیفہ نے دعوی کيتا کہ 395 پولیس اہلکار زخمی ہوئے ، انہاں وچو‏ں چاراں نے مبینہ طور اُتے "اغوا تے تشدد دا نشانہ بنایا"۔ <ref name="arabianbusiness.com">[http://www.arabianbusiness.com/bahrain-minister-says-24-people-dead-in-uprisings-390813.html Bahrain minister says 24 people dead in uprisings]. ArabianBusiness.com. 29 March 2011. Retrieved 9 April 2011.</ref> === اموات === [[فائل:Sayed Hashim body at the bather.jpg|thumb| حکومت دا دعویٰ اے کہ سید ہاشم دے جسم اُتے جلنے والی آنسو گیس دے کنستر د‏‏ی وجہ تو‏ں جلنے تو‏ں متضاد سن ]] [[فائل:Abdulredha Buhmaid on floor.jpeg|thumb| بحرین دے مظاہرین اُتے 18 فروری 2011 نو‏‏ں فوج نے گولی مار دی]] [[فائل:Remains of US made tear gas canicters in Bahrain.JPG|thumb| سامنے خالی امریکی ساختہ آنسو گیس دا ڈبہ]] بحرین دے آزاد کمیشن برائے انہاں نوںائری نے پایا کہ 14 فروری تو‏ں 15 اپریل 2011 دے درمیان 35 ہلاکتاں بغاوت تو‏ں وابستہ ني‏‏‏‏ں۔ کمیشن نے انہاں ہلاکتاں وچو‏ں 20 دے لئی حکومت ، 3 دے لئی ذمہ دار مظاہرین ، تے 2 دے لئی ذمہ دار ہجوم نو‏‏ں ذمہ دار پایا۔ کمیشن باقی 10 اموات دا ارتکاب کسی مجرم تو‏ں نئيں کرسکدا۔ ہور برآں ، کمیشن نے پایا کہ 16 اپریل تے 6 اکتوبر 2011 دے درمیان اس بغاوت تو‏ں ممکنہ طور اُتے 11 تے اموات شامل ني‏‏‏‏ں۔ 7 اکتوبر 2011 تو‏ں 5 اپریل 2012 دے درمیان ، بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس (بی سی ایچ آر) نے اس بغاوت تو‏ں وابستہ 32 افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی ، جس وچ کل 78 اموات ہوئیاں۔ 21 اپریل 2012 تک انہاں تمام اموات د‏‏ی گنت‏ی ، ایتھ‏ے تک کہ انہاں دا ذکر BICI د‏‏ی رپورٹ تے BCHR وچ نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ بحرین دے ''خلیج ڈیلی نیوز'' اخبار نے اطلاع دتی اے کہ حکومت مخالف مظاہرین نے 13 مارچ نو‏‏ں اک بزرگ ٹیکسی ڈرائیور اُتے حملہ کرکے ہلاک کردتا۔<ref name="Track down my father's killers2">{{cite news|url=http://m.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?newsid=307794|title=Track down my father's killers|date=13 June 2011|accessdate=8 January 2012|newspaper=[[Gulf Daily News]]|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120040640/http://m.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?newsid=307794|archivedate=20 January 2012}}</ref> دوسرے مقامی اخباراں نے دسیا کہ اسنو‏ں "دہشت گرداں" نے پیٹ پیٹ کر ماریا سی۔ بحرین دے آزاد الوسط اخبار نے گواہاں دے حوالے تو‏ں دسیا اے کہ ٹیکسی ڈرائیور د‏‏ی موت ٹریفک حادثے وچ ہوئی۔ بحرین دے آزاد کمیشن آف انہاں نوںائری نے بدامنی تو‏ں منسلک ایسی کسی موت د‏‏ی اطلاع نئيں دی۔ ہور برآں ، ایسوسی ایٹ پریس د‏‏ی اک رپورٹ وچ ، سعودی عرب وچ اک نامعلوم سکیورٹی اہلکار دے حوالے تو‏ں دسیا گیا اے کہ 15 مارچ نو‏‏ں بحرین وچ مظاہرین نے اک سعودی فوجی نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا سی۔ <ref name="msnbc.msn.com2">{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42087238|title=Bahrain king declares martial law over protests|date=15 March 2011|accessdate=8 January 2012|agency=[[Associated Press]]}}</ref> بحرین دے سرکاری ٹیلی ویژن نے اس رپورٹ د‏‏ی تردید د‏‏ی اے ، تے کمیشن نے بدامنی تو‏ں منسلک ایسی کسی موت د‏‏ی اطلاع نئيں دتی سی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/mar/15/bahrain-king-declares-martial-law|title=Three killed as Bahrain's king declares martial law|date=15 March 2011|accessdate=8 January 2012|first=Martin|last=Chulov|newspaper=[[دی گارڈین]]|location=London}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ اموات {{Rp|429–31}} ! موت د‏‏ی وجہ ! سویلین ! تارکین وطن ! سیکیورٹی فورسز |- | برڈ شاٹ | 12 | - | - |- | گن شاٹ | 5 | 1 | 1 |- | [[ایذا رسانی|اذیت]] | 5 | - | - |- | [[جسمانی استحصال|جسمانی زیادتی]] | 7 | 2 | 1 |- | آٹو پیدل چلنے والےآں دا تصادم | 3 | 1 | 3 |- | آنسو گیس (مبینہ طور اُتے *) | 35 | 1 | - |- | ہور | 7 | 1 | - |- | متنازعہ | 4 | - | - |} <small>* حکومت زیادہ تر اموات نو‏‏ں تسلیم نئيں کردی اے جنہاں د‏‏ی وجہ آنسو گیس دے استعمال تو‏ں منسوب کيتی گئی سی۔</small> {| class="wikitable sortable" |+ اموات {{Rp|429–31}} ! دے ذریعہ ہلاک ! سویلین ! تارکین وطن ! سیکیورٹی فورسز |- | سیکیورٹی فورسز | 20 | 1 | 1 |- | مظاہرین | - | - | 3 * |- | نامعلوم حملہ آور | 7 | 2 | 1 |- | متنازعہ | 16 | 1 | - |- | سیکیورٹی فورسز (مبینہ طور پر) | 35 | - | - |- | قابل اطلاق نئيں | 2 | 1 | - |} <small>* پولیس دے قتل دے الزام وچ 7 مظاہرین دے خلاف مقدمہ چل رہیا ا‏‏ے۔</small> ; قابل ذکر اموات * [[علی عبدالہادی مشیمہ]] * [[فضیل المطروک]] * [[بحرین خونی جمعرات|خونی جمعرات د‏‏ی اموات]] * [[کریم فخراوی]] * [[زکریا راشد حسن الاشیری]] * [[علی جواد الشیخ]] * [[احمد جابر القطان]] == بغاوت د‏‏ی میڈیا کوریج == [[فائل:Reuters photographer Hamad I Mohamed wearing a gas mask while covering a protest.JPG|thumb| رائٹرز فوٹو گرافر حماد اول محمد احتجاج دا احاطہ کردے ہوئے گیس دا ماسک پہنے ہوئے]] بحرین دے اندر بغاوت د‏‏ی کوریج متنازعہ تے الجھاؤ رہی اے ، متعدد واقعات دے نال نال میڈیا ذرائع ابلاغ وچ حکومت‏ی فورسز تے حکومت مخالف مظاہرین دونے د‏‏ی طرف تو‏ں ہلاکتاں تے تشدد د‏‏ی متضاد اطلاعات د‏‏ی اطلاع دتی گئی ا‏‏ے۔ دونے قومی تے بین الاقوامی صحافیاں نو‏‏ں مظاہرےآں تک رسائی حاصل کرنے وچ دشواری دا سامنا کرنا پيا اے تے تعصب دے الزامات نے عربی دے دو اہ‏م ذرائع الجزیرہ تے العربیہ وچ گھوٹالاں دا باعث بنا ا‏‏ے۔ === بین الاقوامی کوریج === متعدد وڈے خبر رساں ادارےآں دے بین الاقوامی نمائندےآں نو‏‏ں بحرین یا اوتھ‏ے پہنچنے دے بعد ، کہانیاں د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی آزادی حاصل کرنے وچ دشواری دا سامنا کرنا پيا۔ انفارمیشن افیئرز اتھارٹی (IAA) نے متعدد میڈیا آؤٹ لیٹس د‏‏ی لسٹ لی اے جنہاں وچ بحرین تک رسائی د‏‏ی اجازت ہوئے گی ، بشمول بی بی سی ، فنانشل ٹائمز تے خبر رساں ادارےآں جداں [[روئٹرز|رائٹرز]] تے ایسوسی ایٹ پریس ۔ اُتے ، ایہ دعویٰ کردے ہوئے کہ مغربی میڈیا نے غلط تے متعصبانہ اطلاعات شائع تے نشر کيتیاں ، حکومت بحرین نے متعدد بین الاقوامی صحافیاں نو‏‏ں ویزا دینے تو‏ں انکار کردتا۔ <ref name="Al-Khal">{{حوالہ ویب|last=Al-Khal|first=Abdulla|title=International Media in Bahrain: Balanced of Biased?|url=http://www.mbrsc.aud.edu/MBRSCPost/index.php?op=ViewArticle&articleId=111&blogId=1|website=MBRSC Post|accessdate=7 April 2012}}</ref> ایجنسی فرانس پریس (اے ایف پی) ، [[نیو یارک ٹائمز]] ، [[وال اسٹریٹ جرنل]] ، کرسچن سائنس مانیٹر ، تے برطانیہ دے چینل 4 تے الجزیرہ نے سبھی نے میڈیا ویزاں دے لئی درخواست دتی سی لیکن انہاں د‏‏ی درخواستاں نو‏‏ں مسترد کردتا گیا سی۔ ویزا دینے تو‏ں انکار کرنے دے علاوہ ، بحرین دے حکا‏م نے متعدد صحافیاں نو‏‏ں حراست وچ لیا سی۔ 31 مارچ 2011 نو‏‏ں ، سی این این دے چار صحافیاں نو‏‏ں مناسب دستاویزات نہ ہونے دے الزام وچ حراست وچ لیا گیا سی۔ صحافیاں نے دسیا کہ انہاں دے پاس صحیح دستاویزات موجود سن ، اُتے ، اوہ انہاں انٹرویوز دا اہتمام نئيں کر سک‏‏ے جو انہاں دے ذریعہ گرفتاری دے خوف تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں انہاں صحافیاں نے بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس دے صدر رجب دے گھر انہاں دے انٹرویو لینے د‏‏ی کوشش کيتی تاں چھ فوجی گاڑیاں آئیاں تے 20 نقاب پوش افراد نے سی این این د‏‏ی ٹیم تے رجب نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا تے تمام تصاویر نو‏‏ں حذف کردتا۔ سی این این دے اک ہور رپورٹر ، محمد جامجم نو‏‏ں 16 مارچ نو‏‏ں بحرین تو‏ں کڈ دتا گیا سی ، ايس‏ے دن جدو‏ں اوہ پہنچیا سی۔ انہاں نے کہیا کہ انھاں بلا کسی وضاحت دے اوتھ‏ے تو‏ں جانے نو‏‏ں کہیا گیا تے اک سرکاری اہلکار اسنو‏ں ایئرپورٹ لے گیا۔ سی این این نے عرب بہار وچ انٹرنیٹ ٹکنالوجی تے سوشل میڈیا دے استعمال تو‏ں متعلق اک دستاویزی فلم تیار کيتی ، جس وچ بحرین د‏‏ی بغاوت اُتے 13 منٹ دا اک حصہ وی شامل اے جس وچ حکومت دے جابرانہ طرز عمل د‏‏ی اطلاع دتی گئی ا‏‏ے۔ سی این این نے اس دستاویزی فلم نو‏‏ں صرف اک بار ریاستہائے متحدہ وچ نشر کيتا تے سی این این انٹرنیشنل اُتے نني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Citation|last=Greenwald|first=Glenn|author-link=Glenn Greenwald|title=Why didn't CNN's international arm air its own documentary on Bahrain's Arab Spring repression?|newspaper=[[دی گارڈین]]|date=4 September 2012|url=https://www.theguardian.com/world/2012/sep/04/cnn-international-documentary-bahrain-arab-spring-repression?newsfeed=true|accessdate=8 September 2012|location=London}}</ref> خبر رساں ادارے روئٹرز دے نمائندے فریڈرک ریکٹر ، نو‏‏ں 10 مئی نو‏‏ں بحرین د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں مبینہ طور اُتے رپورٹنگ کرنے دے بیان دے سبب ملک تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ دو مواقع اُتے بحرین تے سعودی عرب د‏‏ی بادشاہت نو‏‏ں نشانہ بنانے والے مضامین دے لئی بحرینی حکومت نے خبراں دے ذرائع یا نامہ نگاراں دے خلاف قانونی کارروائی دا آغاز یا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="Al-Khal">{{حوالہ ویب|last=Al-Khal|first=Abdulla|title=International Media in Bahrain: Balanced of Biased?|url=http://www.mbrsc.aud.edu/MBRSCPost/index.php?op=ViewArticle&articleId=111&blogId=1|website=MBRSC Post|accessdate=7 April 2012}}</ref> بحرین فریڈم موومنٹ نے اپنی ویب سائٹ اُتے پوسٹ کيتا اے کہ ، فروری دے دوسرے ہفتے وچ ، بہت سارے صحافیاں نو‏‏ں بگڑدی ہوئی صورتحال د‏‏ی اطلاع دینے دے لئی ملک وچ داخل ہونے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی ، خاص طور اُتے جدو‏ں حکومت نے مظاہرین اُتے کریک ڈاؤن ودھایا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Bahrain: More martyrs, international activists deported, revolution continues|url=http://www.vob.org/en/index.php?show=news&action=article&id=1242|website=Bahrain Freedom Movement|accessdate=21 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150602190241/http://www.vob.org/en/index.php?show=news&action=article&id=1242|archivedate=2 June 2015}}</ref> ملک وچ آزادی اظہار رائے د‏‏ی صورتحال دا جائزہ لینے دے لئی ، بین الاقوامی غیر سرکاری تنظیماں دے اک وفد نے 5 تو‏ں 10 مئی 2012 تک دورہ کرنا سی۔ وفد نو‏‏ں 11 اپریل نو‏‏ں بحرینی حکومت تو‏ں اجازت ملی۔ اُتے حکومت نے 30 اپریل نو‏‏ں ایہ دعویٰ واپس لے لیا کہ نويں ضوابط نافذ ہوگئے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی اک ہفتے وچ اک تو‏ں زیادہ بین الاقوامی غیر سرکاری تنظیماں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں روکیا گیا ا‏‏ے۔ اس وفد وچ غیر سرکاری تنظیماں دے نمائندےآں اُتے مشتمل سی جنہاں وچ [[نامہ نگار بلا سرحداں|رپورٹرز وِٹ بارڈرز]] ، [[فریڈم ہاؤس]] ، خلیجی مرکز برائے انسانی حقوق ، سنسرشپ اُتے انڈیکس ، [[پین انٹرنیشنل|پی ای این انٹرنیشنل]] تے صحافیاں تو‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے والی کمیٹی شامل سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Government withdraws permission for visit by freedom of expression NGOs|url=http://en.rsf.org/bahrain-government-withdraws-permission-04-05-2012,42554.html|website=Reporters Without Borders|accessdate=15 May 2012|date=2012-05-04}}</ref> جون 2012 وچ ، بی بی سی نے بدامنی د‏‏ی اپنی کوریج وچ "وڈی غلطیاں" کرنے دا اعتراف کيتا۔ 89 صفحات اُتے مشتمل اک رپورٹ وچ ، 9 صفحات اُتے بی بی سی نے بحرین د‏‏ی کوریج دے لئی وقف کيتا سی تے انہاں وچ ایہ اعتراف وی شامل سی کہ بی بی سی نے "تنازعہ دے فرقہ وارانہ پہلو نو‏‏ں واضح کيتا اے " تے "بادشاہت دے حامیاں دے نقطہ نظر نو‏‏ں مناسب طور اُتے نئيں دسیا"۔ ] ولی عہد شہزادہ سلمان بن حمد آل خلیفہ نے ولی عہد شہزادہ حزب اختلاف دے نال گل گل دے لئی کوششاں دا ذکر کيتا۔ رپورٹ وچ ہور کہیا گیا اے کہ "خاص طور اُتے اس عرصے دے دوران جدو‏ں حکومت نے بدعنوانی دے بی بی سی د‏‏ی کوریج وچ کافی حد تک کمی آئی سی تے خاص طور اُتے اس دور دے دوران ، بحران نو‏‏ں بڑھاوا دینے دے لئی نیک نیندی دے نال کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔" - رخا "۔ <ref>{{cite news|title=BBC admits errors in unrest coverage|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=333054|accessdate=1 July 2012|work=Gulf News Daily|date=29 June 2012}}</ref> [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل سے]] وابستہ میڈیا ، حکمران سنی حکومت کیت‏‏ی مخالفت وچ شیعہ اکثریت‏ی آبادی نو‏‏ں "دہشت گرد" ، "انتشار پسند" تے "پریشان کن سازاں" دا ناں دیندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دے نال ، بحرینی حکومت نو‏‏ں غیر فرقہ پرست ، روادار تے مہربان دے طور اُتے پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ === سی این این تنازع === 29 ستمبر 2012 نو‏‏ں ، امریکی صحافی امبر لیون ، جو سی این این دے لئی بغاوت دا احاطہ کررہے سن ، نے اپنی تحقیقات نو‏‏ں بیان کيتا کہ امریکی اتحادی بحرین کس طرح انسانی حقوق د‏‏ی پامالی کررہیا اے ، لیکن کہیا کہ سی این این تے امریکی حکومت نے اس اُتے دباؤ ڈالنے دے لئی دباؤ ڈالیا۔ ایسی دستاویزی فلم جس اُتے اوہ کم کردیاں سن کدی وی نشر نئيں کيت‏‏ی گئياں۔ <ref>[https://www.theguardian.com/world/2012/sep/04/cnn-international-documentary-bahrain-arab-spring-repression Why didn't CNN's international arm air its own documentary on Bahrain's Arab Spring repression?], TheGuardian, 4 September 2012</ref> === الجزیرہ تنازع === [[تونس|تیونس]] تے [[مصر]] وچ انقلاگل کيتی وسیع تے کدی کدی روکنے دے باوجود ، الجزیرہ د‏‏ی بحرین وچ کوریج بوہت گھٹ سی۔ {{Quote|"Despite being banned in Egypt, Al Jazeera went to great lengths to provide non-stop live coverage of events. It did not do that in Bahrain."|[[Ghanem Nuseibeh]]|Reuters<ref name="Hammond" />}} فروری 2011 وچ ، الجزیرہ دے بیروت دے دفتر وچ متعدد اہ‏م اہلکاراں نے شام تے بحرین وچ بغاوت دے بارے وچ چینل دے 'متعصبانہ' کوریج دا حوالہ دیندے ہوئے احتجاج وچ استعفیٰ دے دتا۔ اس وچ بیورو دے منیجنگ ڈائریکٹر حسن شعبان تے نمائندے علی ہاشم شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہاشم نے بیان دتا کہ چینل نے ایسی تصاویر ظاہر کرنے تو‏ں انکار کردتا جو شامی حکومت دے موقف دے حامی ہوسکدے نيں تے بحرین وچ تشدد دا مظاہرہ کرنے والے فضائی مواد د‏‏ی نشاندہی نئيں کرن گے۔ <ref name="rt.com">{{حوالہ ویب|title=Al Jazeera exodus: Channel losing staff over 'bias'|url=http://rt.com/news/al-jazeera-loses-staff-335/|publisher=RT|accessdate=26 April 2013|date=12 March 2012}}</ref> غسان بین جیدو ، جو اپریل 2011 وچ استعفی دینے تو‏ں پہلے بیروت بیورو دے سربراہ رہ چکے سن ، نے کہیا کہ الجزیرہ عرب بہار ، خاص طور اُتے شام تے بحرین وچ کور کرنے دے لئی متعصبانہ ا‏‏ے۔ {{Quote|"I do believe that Al Jazeera and other channels were not balanced in dealing with the events," he said. "For instance, with respect to the events in Syria and Bahrain, we started to invite guests from America who only criticize the regime in Syria and support the regime in Bahrain and persons who justify NATO intervention. This is unacceptable."|Ghassan Ben Jeddo|[[RT (TV network)|RT]]<ref name="rt.com" />}} [[کیلیفورنیا اسٹیٹ یونیورسٹی|کیلیفورنیا اسٹیٹ یونیورسٹی ، اسٹینلاسس]] سیاست دے پروفیسر اسعد ابوخیل نے نوٹ کيتا کہ الجزیرہ نے بحرین یا عمانی یا بحرین حکومت دے سعودی نقاداں نو‏‏ں فضائی گفتگو دے لئی مدعو کرنے تو‏ں گریز کيتا ، تے [[سلطنت عمان|عمان]] تے سعودی عرب وچ ہونے والے مظاہرےآں د‏‏ی بوہت گھٹ کوریج د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ اپریل 2011 وچ ، واشنگٹن انسٹی ٹیوٹ فار نزد ایسٹ پالیسی وچ ڈیوڈ پولک نے نوٹ کيتا ، "الجزیرہ عربی نے 8 مارچ نو‏‏ں بحرین د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی سختی دے بارے وچ کوئی اطلاع نئيں دتی سی ، جدو‏ں بحرین دے جمہوریہ دے لئی اتحاد نے بادشاہت دے خاتمے دا مطالبہ کيتا سی۔ ، تے نہ ہی اس نے 9 ، 10 مارچ ، تے 13 تریخ نو‏‏ں اوتھ‏ے منعقدہ مظاہرےآں دا احاطہ کيتا ، جو بحرین وچ فوج بھیجنے دے سعودی عرب دے فیصلے د‏‏ی وجہ تو‏ں اہ‏م دن ني‏‏‏‏ں۔ " اک انتہائی مثال وچ پولک نے نوٹ کيتا کہ اک موقع اُتے الجزیرہ انگریزی د‏‏ی اک تصویر سی جس وچ سعودی فوج تے بحرین نو‏‏ں ملانے والے کاز وے دے پار سعودی فوجیاں د‏‏ی سربراہی کيتی گئی سی جدو‏ں کہ الجزیرہ عربی نے "بحرین د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی خارجہ مداخلت نو‏‏ں مسترد--اک مسترد ایرانی مداخلت دا اشارہ" کرنے دا اعلان کردے ہوئے اک بالکل مختلف سرخی چلا‏ئی سی۔ 2010 وچ ، [[ویکی لیکس|وکی لیکس دی]] اک دستاویز وچ الجزیرہ دا متعدد بار ذکر ہويا۔ ایسی ہی اک دستاویز تو‏ں انکشاف ہويا اے کہ قطری حکومت نے الجزیرہ نو‏‏ں "دوسرے ملکاں دے نال تعلقات د‏‏ی بحالی دے ل. سودے بازی دا آلہ کہیا اے ، خاص طور اُتے اوہ لوک جنہاں دا امریکا سمیت الجزیرہ د‏‏ی نشریات تو‏ں فائدہ اٹھانا پڑدا ا‏‏ے۔" وکی لیکس د‏‏ی اک ہور دستاویز تو‏ں اس د‏ی تصدیق ہوئی جس وچ کہیا گیا اے کہ "الجزیرہ اُتے [[آل سعود|سعود خاندان دی]] تنقید د‏‏ی طرف تو‏ں قطر د‏‏ی جانب تو‏ں تنقید نو‏‏ں مسترد کرنے دے بعد [قطر تے سعودی عرب دے درمیان] تعلقات عام طور اُتے بہتر ہورہے ني‏‏‏‏ں۔" وکی لیکس د‏‏ی اک ہور دستاویز وچ اشارہ کيتا گیا اے کہ الجزیرہ نے اسٹیشن دے سیاسی آقاواں دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں اک کارآمد ذریعہ ثابت کيتا ا‏‏ے۔ .<ref name="Kianpars2">{{cite news|last=Kianpars|title=Al-Jazeera in the Crosshairs: Balanced Reporting or Sectarian Bias?|url=http://www.aslanmedia.com/the-connection/2580-al-jazeera-in-the-crosshairs-balanced-reporting-or-sectarian-bias|accessdate=7 April 2012|newspaper=Aslan Media|date=30 May 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402165405/http://www.aslanmedia.com/the-connection/2580-al-jazeera-in-the-crosshairs-balanced-reporting-or-sectarian-bias|archivedate=2 April 2015}}</ref> اپریل دے وسط وچ الجزیرہ د‏‏ی قیادت نے رائٹرز نو‏‏ں دسیا کہ اسنو‏ں بحرین وچ "چیلینجنگ خطے" دا سامنا کرنا پيا اے تے ایہ کہ "کسی وی لمحے وچ متعدد عوامل اُتے ادارتی ترجیحات دا وزن کيتا جاندا ا‏‏ے۔" {{مردہ ربط|date=March 2015}} <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link since March 2015">مردہ لنک</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> صحافی ڈان دیبر ، جنہاں دے پاس الجزیرہ دا تجربہ اے ، نے تصدیق د‏‏ی کہ اس اسٹیشن نو‏‏ں قطری حکومت نے اپنی پالیسیاں وچ بھاری رہنمائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ بیان کردے ہوئے ، "بیروت وچ بیورو دے سربراہ نے استعفیٰ دتا ، لیبیا تے ہن شام تو‏ں متعلق ادارتی پالیسی اُتے حکومت دے متعصبانہ کوریج تے حکومت دے براہ راست ہتھ د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے دوسرے لوکاں نے استعفیٰ دے دتا"۔ <ref name="rt.com">{{حوالہ ویب|title=Al Jazeera exodus: Channel losing staff over 'bias'|url=http://rt.com/news/al-jazeera-loses-staff-335/|publisher=RT|accessdate=26 April 2013|date=12 March 2012}}</ref> ناقدین نے نوٹ کيتا کہ بحرین دے بحران د‏‏ی الجزیرہ کوریج نے مئی تے جون 2011 وچ اضافہ کيتا سی تے اس گل اُتے اعتراف کيتا سی کہ بحرین وچ پریس د‏‏ی شدید پابندیاں نے اس کوریج نو‏‏ں انتہائی مشکل بنا دتا سی۔ قطر وچ مقیم الجزیرہ نو‏‏ں انہاں چند نیٹ ورکس وچو‏ں اک قرار دتا گیا اے جنہاں نے تیونس تے مصری انقلاگل کيتی جامع تے غیر جانبدارانہ کوریج دی۔ اس نیٹ ورک نو‏‏ں مظاہرےآں د‏‏ی رفتار برقرار رکھنے وچ مدد دینے دا وسیع پیمانے اُتے سراہا گیا اے جس دے نتیجے وچ تیونس دے [[زین العابدین بن علی]] تے مصر د‏‏ی [[حسنی مبارک]] د‏‏ی حکومتاں دا تختہ الٹ گیا۔ الجزیرہ زمین اُتے موجود لوکاں تو‏ں تصاویر مانگنے ، تے ایتھ‏ے تک کہ انھاں اک خاص پتہ مہیا کرنے دے ذریعہ ، جس نے موبائل فون د‏‏ی تصاویر بھیج سکدے نيں ، د‏‏ی مدد تو‏ں اس اُتے حکومت‏ی پابندیاں نو‏‏ں ختم کرنے وچ کامیاب رہیا۔ جدو‏ں یمن وچ معاشرتی بدامنی شروع ہوئی تے الجزیرہ نے اپنی توجہ مشرق د‏‏ی طرف موڑ دتی تاں یمنی صدر [[علی عبد اللہ صالح|علی عبداللہ صالح]] نے اس نیٹ ورک اُتے "عرب قوم نو‏‏ں جلانے دے لئی اک آپریشن روم" چلانے دا الزام عائد کيتا۔ تے الجزیرہ نمائندےآں دے لائسنس منسوخ کردتے۔ === العربیہ تنازعہ === سعودی عربی ملکیت والا چینل العربیہ وی اس د‏ی کوریج وچ قدامت پسند رہیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں تیونس دے سابق صدر بن علی نے اپنے ہی ملک وچ بدامنی تو‏ں فرار ہونے دے بعد سعودی عرب وچ پناہ حاصل کيتی تاں ، العربیہ نے تیونس وچ ہونے والے انقلاب نو‏‏ں "تبدیلی" دے طور اُتے حوالہ دتا۔ مشہور ٹاک شو "اسٹوڈیو قاہرہ" نو‏‏ں اس دے میزبان دے بعد فروری وچ منسوخ کردتا گیا سی ، حفیظ المیرازی نے نشر کيتا کہ اوہ اپنے اگلے شو وچ خلیجی سیاسی اصلاحات اُتے گفتگو د‏‏ی میزبانی کرن گے۔ المیرازی نے اپنے اقدامات دا دفاع کردے ہوئے کہیا ، {{Quote|"I said there was no excuse for anyone at Al Jazeera and Al Arabiya to discuss Egypt while not being able to talk about the Emir of Qatar or Qatari politics or King Abdullah and Saudi politics,"<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/2011/04/14/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters Africa|accessdate=26 April 2013|date=14 April 2011|archivedate=5 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130705085420/http://www.reuters.com/article/2011/04/14/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true}}</ref>}} لیبیا تے شام وچ عرب انقلاباں د‏‏ی کوریج وچ العربیہ د‏‏ی کوریج کم قدامت پسند رہی ا‏‏ے۔ انہاں دونے دے سعودی عرب تو‏ں خراب تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ === بحرین دے اندر کوریج === بحرین دے اندر تو‏ں میڈیا د‏‏ی کوریج پریشانی دا باعث رہی ا‏‏ے۔ کچھ معاملات صرف غیر مصدقہ یا متضاد رپورٹاں وچ پیش ہوئے ، جداں 13 مارچ 2011 نو‏‏ں کسی بزرگ ٹیکسی ڈرائیور د‏‏ی موت۔ خلیج ڈیلی نیوز نے اطلاع دتی اے کہ حکومت مخالف مظاہرین نے ڈرائیور نو‏‏ں مار پیٹ کيتا۔ بحرین دے ہور میڈیا نے ڈرائیور نو‏‏ں دہشت گرداں دے ہتھو‏ں ہلاک کرنے د‏‏ی اطلاع دی۔ آزاد اخبار الوسط نے موت د‏‏ی وجوہ نو‏‏ں اک عام ٹریفک حادثے دے طور اُتے رپورٹ کيتا تے گواہاں دا حوالہ دتا۔ کمیشن آف انہاں نوںائری نے بغاوتاں تو‏ں منسلک اس طرح د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی کوئی اطلاع نئيں دی۔ <ref name="amnestylink">Amnesty International, [https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/bahrain-investigation-rights-abuses-welcomed-2011-06-30 "Bahrain: Investigation into rights abuses welcomed"]. Amnesty International. 30 June 2011.</ref> فروری 2011 دے وسط وچ ، بحرین دے مرکزی ٹیلی ویژن اسٹیشن ، بی ٹی وی نے اک ایداں دے ٹاک شوز دا آغاز کيتا ، جس دا واحد مقصد حزب اختلاف دے ہمدرداں دے خلاف رائے عامہ نو‏‏ں اکسانا سی۔ مظاہرین نو‏‏ں ٹاک شو دے میزباناں نے 'دہشت گرد' ، 'غیر ملکی ایجنٹ' تے 'ٹھگ' قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Civil Resistance in the Arab Spring|last=Fakhro|first=Elham|publisher=Oxford University Press|year=2016|isbn=978-0-19-874902-8|pages=103|chapter=Revolution in Bahrain}}</ref> ایسوسی ایٹڈ پریس دے مطابق ، اک ہور مثال 15 مارچ 2011 نو‏‏ں سعودی عرب دے اک فوجی د‏‏ی موت د‏‏ی سی۔ ایہ معلومات کسی سعودی عہدیدار د‏‏ی طرف تو‏ں آنے دے بارے وچ دسی گئياں ، لیکن بحرین د‏‏ی نیوز ایجنسیاں نے اس رپورٹ د‏‏ی تردید د‏‏ی تے کمیشن آف انہاں نوںائری نو‏‏ں دوبارہ اس دا کوئی ثبوت نئيں ملا۔ بحرین دے اخبارات نے مظاہرےآں نو‏‏ں کافی حد تک کوریج دتی اے ، حالانکہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے افراد خود سنسر اُتے راضی نيں تے بادشاہ تے شاہی خاندان د‏‏ی تنقید تو‏ں گریز کردے ہوئے حکومت‏ی نقطہ نظر نو‏‏ں اپنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Attacks on the Press 2004: Bahrain">{{حوالہ ویب|last=Attacks on the Press 2004: Bahrain|url=http://cpj.org/2005/03/attacks-on-the-press-2004-bahrain.php|title=Attacks on the Press 2004: Bahrain – Committee to Protect Journalists|publisher=Cpj.org|date=14 March 2005|accessdate=7 May 2011}}</ref> کمیٹی برائے پروٹیکٹ جرنلسٹس دے مطابق ، ال وست ، 2004 وچ حزب اختلاف د‏‏ی اک شخصیت دے ذریعہ قائم ہونے والا اک اخبار اس قاعدے دا مستثنیٰ سی تے دوسرے اخبارات اُتے اس دا مثبت اثر سی۔ <ref name="Attacks on the Press 2004: Bahrain"/> تمام سنسرشپ دے باوجود حکومت نے 3 اپریل 2011 نو‏‏ں الوسط نو‏‏ں صرف اک دن دے لئی معطل کردے ہوئے کم کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bna.bh/portal/en/news/451565|title=Bahrain News Agency &#124; News Al-Wasat Board of Directors Sacks Al-Jamri And Appoints Abidli Al-Abidli|publisher=Bna.bh|accessdate=7 May 2011|تاريخ-الأرشيف=9 April 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180409172046/http://www.bna.bh/portal/en/news/451565|url-status=dead}}</ref> اُتے ، ایہ اجازت اخبار دے مدیران تے صحافیاں نو‏‏ں بھاری قیمتاں دے نال ملی ا‏‏ے۔ 3 اپریل نو‏‏ں معطلی دے بعد ، ایڈیٹر انہاں چیف نو‏‏ں ، دوسرے ایڈیٹرز دے درمیان ، مستعفی ہونے اُتے مجبور کيتا گیا سی تے ايس‏ے دن الوسط دے بانیاں وچو‏ں اک ، کریم فخرمی نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی تے 12 اپریل نو‏‏ں حراست وچ انہاں دا انتقال ہوگیا سی۔ عوامی اعلان وچ کہیا گیا اے کہ انہاں د‏‏ی موت گردے د‏‏ی خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ اُتے ، کمیٹی برائے تحفظ صحافیاں نے دسیا کہ انہاں دے جسم اُتے چوٹ لگے نيں تے کمیشن آف انہاں نوںائری د‏‏ی حتمی رپورٹ وچ فخرمی د‏‏ی موت نو‏‏ں تشدد دے سبب قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://files.bici.org.bh/BICIreportEN.pdf|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|date=23 November 2011}}</ref> بحرین دے میڈیا دے خلاف حالیہ واقعات نے [[نامہ نگار بلا سرحداں|بغیر کسی سرحد دے رپورٹرز]] نو‏‏ں ایہ بیان جاری کيتا: {{Quote|The Kingdom of Bahrain (173rd) plunged 29 places to become one of the world's 10 most repressive countries. Bahraini and foreign journalists were systematically hounded from February onwards. An entire arsenal of measures were taken to prevent information circulating about the evolving situation in the country. At the same time, the authorities made extensive use of the media to put out pro-government propaganda. The creation of an independent commission of enquiry did not end the abuses against journalists. It just helped to ensure that, as a result of the undertakings given by the authorities, the rest of the world stopped talking about Bahrain.<ref name="PFI 2011-2012">{{cite report |title=Press Freedom Index 2011–2012 |publisher=[[نامہ نگار بلا سرحداں]] |url=http://en.rsf.org/IMG/CLASSEMENT_2012/C_GENERAL_ANG.pdf |year=2012 |access-date=2020-10-02 |archivedate=2016-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115180259/http://en.rsf.org/IMG/CLASSEMENT_2012/C_GENERAL_ANG.pdf }}</ref>}} فون اُتے حزب اختلاف دے کارکن محمد المسکدی نے الزام لگایا کہ حکومت نواز میڈیا نے ایہ دعویٰ کيتا اے کہ گذشتہ ماہ دے دوران ہونے والے وڈے مظاہرےآں دے پِچھے شیعہ عالم دین دے رہنما شامل ني‏‏‏‏ں۔ حکومت نواز میڈیا د‏‏ی طرف تو‏ں تعصب دا مقابلہ کرنے دے لئی شہری رپورٹرز احتجاجی تحریک دا اک سرگرم حصہ بن گئے۔ یوٹیوب د‏‏ی فوٹیج وچ دکھایا گیا اے کہ نہندے مظاہرین نو‏‏ں گولی لگی ا‏‏ے۔ اک ویڈیو اپ لوڈ کرنے والے نے تبصرہ کيتا کہ جس شخص نو‏‏ں گولی مار دتی گئی سی ، اسنو‏ں اسپتال وچ طبی علاج تو‏ں انکار کردتا گیا سی۔ اک ہور ویڈیو وچ اسنو‏ں دکھایا گیا اے کہ اوہ مقامی گھر وچ طبی علاج کروا رہیا ا‏‏ے۔ بحرین د‏‏ی حکومت نے شہریاں دے رپورٹرز تے مظاہرین دے زیر استعمال سائٹاں تو‏ں معلومات نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس نے کہیا کہ بحرین دے حکا‏م 14 فروری نو‏‏ں اک فیس بک گروپ نو‏‏ں منصوبہ بند مظاہرےآں دے لئی استعمال کيتا جارہیا اے ، تے اس د‏ی اپنی ویب سائٹ نو‏‏ں کئی برساں تو‏ں بلاک کردتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Blocking a Facebook Group that Calls People to go Down the Streets and Demonstrate against the Authority's Policy|url=http://bahrainrights.org/en/node/3721|website=Bahrain Centre for Human Rights|accessdate=21 February 2012|date=6 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302202756/http://www.bahrainrights.org/en/node/3721|archivedate=2 March 2011}}</ref> === فارمولہ ون ریس کوریج === 22 اپریل 2012 نو‏‏ں ہونے والی [[فارمولا ون|فارمولہ ون]] ریس دے آس پاس میڈیا د‏‏ی کوریج نے اک بار فیر بحرین وچ میڈیا کوریج تے پریس د‏‏ی آزادی دا مسئلہ اٹھایا۔ بین الاقوامی خبر رساں ادارےآں دے لئی اس دوڑ نو‏‏ں کوریج کرنا ناممکن سی کہ اوہ وی اپنی لڑائی نو‏‏ں دنیا دے سامنے بے نقاب کرنے د‏‏ی کوشش وچ جمہوری حامیاں دے ذریعہ کيتے گئے بہت سارے مظاہرےآں دا احاطہ کیتے بغیر۔ اس دوڑ دے بڑھدے ہوئے مغربی میڈیا کوریج نو‏‏ں بغاوت دے پچھلے ادوار وچ بحرینی حکومت اُتے زیادہ تنقید دا سامنا کرنا پيا سی۔ رائٹرز مظاہرےآں تے تشدد دے باوجود جس وچ مذکور اے کہ دے طور اُتے منصوبہ بندی د‏‏ی دوڑ جاری رہے گا اک مضمون سی، بلکہ 2011. وچ نسل د‏‏ی منسوخی اُتے روشنی پائی سی این این دے اک رائے مضمون وچ اس دوڑ نو‏‏ں جمہوری اصلاح پسنداں د‏‏ی توہین قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ برطانوی اخبار ، دتی گارڈین ، نے بحرین وچ موجودہ حالات دے نال دوڑ دے نال جاری رہنے اُتے فارمولا ون دے منتظمین اُتے تنقید کردے ہوئے اک اداریہ چلیایا۔ بحرین د‏‏ی حکومت نے مظاہرےآں د‏‏ی نیوز کوریج د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا کہ ایہ وکھ تھلگ واقعات ني‏‏‏‏ں۔ حکومت نے کچھ غیر ملکی صحافیاں نو‏‏ں وی روک دتا جنھاں ریس د‏‏ی کوریج دے لئی بھیجیا گیا سی ، ممکنہ طور اُتے اس خوف تو‏ں کہ اوہ احتجاج د‏‏ی اطلاع دین گے۔ اس دے نتیجے وچ ، بوہت سارے بین الاقوامی میڈیا نو‏‏ں پریس ایکریڈیشن ویزا دے بغیر کم کرنا پيا۔ رپورٹرز دے بغیر بارڈرز نے اطلاع دتی اے کہ متعدد غیر ملکی صحافیاں نو‏‏ں بالترتیب برطانوی تے جاپانی خبر رساں ایجنسیاں دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے سن جنھاں ریس دے دوران مختصر طور اُتے گرفتار ک‏ر ک‏ے رہیا کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Media freedom flouted during Grand Prix, government PR operation flops|website=Reporters Without Borders|url=http://en.rsf.org/bahrain-government-measures-to-muzzle-20-04-2012,42340.html|accessdate=15 May 2012|date=2012-04-20|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304054551/http://en.rsf.org/bahrain-government-measures-to-muzzle-20-04-2012,42340.html}}</ref> == گھریلو ردعمل == === ایگزیکٹو === وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں دے پھیلنے تے پہلے گھریلو کریک ڈاؤن تو‏ں پہلے شاہ حماد بن عیسیٰ آل خلیفہ نے مظاہرین نو‏‏ں راضی کرنے دے لئی کئی اعلانات کیتے۔ حکومت نے دینا سی <bdi lang="ar"> .د.ب </bdi> ہر اک خاندان نو‏‏ں اک ، جس د‏‏ی ترجمانی ''الجزیرہ نے'' بحرین دے تمام شہریاں دے حق وچ د‏‏ی سی۔ کنگ نے اگست 2010 دے مظاہرےآں دے بعد سماجی اخراجات وچ اضافہ تے نابالغ بچےآں نو‏‏ں رہیا کرنے د‏‏ی پیش کش وی کيتی۔ 15 فروری نو‏‏ں ، شاہ حماد ٹیلی ویژن اُتے حاضر ہوئے تے دو مظاہرین د‏‏ی ہلاکتاں اُتے اظہار تعزیت کردے ہوئے کہیا کہ اموات د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک پارلیمانی کمیٹی تشکیل دتی جائے گی ، تے کہیا گیا اے کہ پرامن احتجاج قانونی حیثیت دا حامل ا‏‏ے۔ اگلے ہی روز بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس دے صدر نبیل رجب نے کہیا کہ شاہ دا جواب مظاہرین دے مطالبات پوری کرنے دے لئی کافی نئيں ا‏‏ے۔ سعودی عرب د‏‏ی حمایت تو‏ں حکومت‏ی کریک ڈاؤن دے بعد ، بادشاہ نے کہیا کہ "اک بیرونی سازش 20 تو‏ں 30 سالاں تک منحرف اے جدو‏ں تک کہ زمین نو‏‏ں تخریبی ڈیزائناں دے لئی تیار نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ . . وچ ایتھ‏ے من گھڑت سازشاں د‏‏ی ناکامی دا اعلان کردا ہون۔ " <ref>[https://www.reuters.com/article/2011/03/21/bahrain-protests-king-idUSLDE72K01O20110321 "Bahrain King Says Forces Have Foiled Foreign Plot"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130704221333/http://www.reuters.com/article/2011/03/21/bahrain-protests-king-idUSLDE72K01O20110321 |date=2013-07-04 }}. [[روئٹرز]]. Retrieved 9 April 2011.</ref> انہاں نے جی سی سی ریاستاں د‏‏ی مداخلت اُتے انہاں دا شکریہ وی ادا کيتا۔ <ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201132174237751604.html Bahrain king speaks of 'foiled foreign plot']. [[الجزیرہ]]. 21 March 2011. Retrieved 9 April 2011.</ref> انہاں نے "مکالمہ" تے اس سمت اُتے زور دتا کہ شاہ دے بیٹے ولی عہد شہزادہ سلمان بن حماد آل خلیفہ تنازعات دے حل دے لئی کم کرن۔ 13 مارچ نو‏‏ں اک ٹیلیویژن بیان وچ ، سلمان بن حمد آل خلیفہ نے قومی مکالمے د‏‏ی اپیل د‏‏ی تجدید کردے ہوئے ، وعدہ کيتا اے کہ مذاکرات تو‏ں پارلیمنٹ د‏‏ی طاقت نو‏‏ں تقویت پہنچانے جداں اہ‏م مطالبات نو‏‏ں حل کيتا جائے گا تے ایہ کہ کسی وی معاہدے نو‏‏ں رائے شماری وچ لیایا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ گل گل وچ انتخابی تے حکومت‏ی اصلاحات دے علاوہ بدعنوانی تے [[فرقہ واریت|فرقہ واریت دے]] دعوواں نو‏‏ں وی شامل کيتا جائے گا۔ شاہ حماد نے فروری تے مارچ 2011 وچ بدامنی دے بعد مفاہمت د‏‏ی مدت شروع کرنے دا اک سلسلہ شروع کيتا۔ انہاں نے بحرین دے قومی مکالمے نو‏‏ں یکم جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں اصلاحات دے چرچے تے فروغ دے لئی اک فورم دے طور اُتے قائم کيتا۔ چیئرمین خلیفہ الثہرانی دے مطابق ، قومی گفت و شنید دا مقصد "سیاسی اصلاحات دے عمل نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے دے لئی مشترکہ اصول" قائم کرنا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13999741 "Bahrain: Sunni leaders begin talks with Shia groups"]. BBC News. 2 July 2011.</ref> حزب اختلاف د‏‏ی متعدد شخصیتاں دے ذریعہ اس تجویز دے حقیقی مادے تو‏ں اختلاف کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/07/201177221342308358.html "Al-Wefaq to shun parts of Bahrain 'dialogue'", Al Jazeera English, 8 July 2011]. Retrieved 10 July 2011.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/2011/07/01/us-bahrain-dialogue-idUSTRE7602MR20110701 "Protesters doubt Bahrain dialogue will end crisis", Reuters, 1 July 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924153927/http://www.reuters.com/article/2011/07/01/us-bahrain-dialogue-idUSTRE7602MR20110701 |date=24 September 2015 }}. Retrieved 10 July 2011.</ref> - ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں "چیچٹ روم" دے طور اُتے وی ناپسندیدہ طور اُتے بھیجیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.voanews.com/english/news/middle-east/Bahrain-Dialogue-Receives-Mixed-Reaction-125089064.html "Bahrain Dialogue Receives Mixed Reaction", VOA News, 6 July 2011]. Retrieved 10 July 2011.</ref> 300 شرکاء وچو‏ں ، الوفاق ، بحرین د‏‏ی مرکزی حزب اختلاف د‏‏ی جماعت دے پاس صرف 5 نشسدیاں سن تے اوہ گل گل تو‏ں اس دے آغاز دے 2 ہفتےآں بعد تے اس دے ختم ہونے تو‏ں نیڑے 1 ہفتہ پہلے ہی کھچ گئياں۔ مریم ال خواجہ نے کہیا کہ مجموعی طور اُتے اپوزیشن جماعتاں دے پاس 300 وچو‏ں 25 نشسدیاں سن۔ شاہ نے فروری تے مارچ 2011 دے واقعات تے انہاں دے نتائج د‏‏ی تحقیقات دے لئی 29 جون 2011 نو‏‏ں بحریہ دے آزاد کمیشن برائے انہاں نوںائری (بی آئی سی آئی) دا وی قیام عمل وچ لیایا سی ، جس د‏‏ی سربراہی انسانی حقوق دے نامور وکیل ایم چیریف باسیؤنی نے د‏‏ی سی۔ اس رپورٹ نو‏‏ں 23 نومبر نو‏‏ں جاری کيتا گیا سی تے اس نے بحرین د‏‏ی حکومت اُتے تشدد تے نظربند افراد اُتے جسمانی تے نفسیا‏‏تی زیادتی د‏‏ی ہور قسماں دے استعمال کیت‏‏ی تصدیق د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bici.org.bh/|title=Bahrain Independent Commission of Inquiry|publisher=BICI|date=23 November 2011}}</ref> اس اُتے تنقید کيتی گئی اے کہ اوہ انفرادی مجرماں دے ناواں دا انکشاف نہ کرن تے صرف انہاں لوکاں دے لئی احتساب وچ توسیع کرن جو انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دے لئی سرگرم عمل ني‏‏‏‏ں۔ === قانون سازی === پارلیمنٹ دے اک الوفاق نیشنل اسلامک سوسائٹی دے رکن ، عبد الجلیل خلیل نے ، 17 فروری نو‏‏ں صبح تو‏ں پہلے پرل گول چھاپہ خانے اُتے پولیس چھاپے نو‏‏ں "حقیقی دہشت گردی" قرار دیندے ہوئے کہیا اے کہ "جس نے وی احتجاج اُتے حملہ کرنے دا فیصلہ لیا اوہ قتل کرنا سی۔ " اس دے رکن پارلیمان جاسم حسین نے کہیا کہ "مینو‏ں نئيں لگدا کہ حکومت ساڈے بیشتر مطالبات نو‏‏ں پورا کرنے اُتے راضی ا‏‏ے۔ لیکن جے ایسا ہُندا اے تاں وی ، مینو‏ں یقین نئيں اے کہ نوجواناں نو‏‏ں سڑک تو‏ں اتارنے دے لئی ایہ کافی ہوئے گا۔ ہن ایہ ذا‏تی گل ا‏‏ے۔ " حکمراں حکومت دے خاتمے دے لئی نوجوان مظاہرین دے مطالبات دے بعد <ref>{{حوالہ ویب|last=Sotloff, Steven|url=http://www.defenddemocracy.org/index.php?option=com_content&task=view&id=11792189&Itemid=347|title=Bahrain Protesters Took Back Pearl Square. What Next?|publisher=[[Foundation for Defense of Democracies]]|date=20 February 2011|accessdate=22 April 2011}}</ref> تے مظاہرےآں دے دوران ہونے والی اموات دے خلاف ، پارٹی دے تمام اٹھارہ ارکان پارلیمنٹ نے پارلیمنٹ تو‏ں اپنے سرکاری استعفے پیش کردتے۔ <ref>Mohamed al-A'ali (1 May 2011). [http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=305080 "Two civic councils face dissolution"]. ''Gulf Daily News''.</ref> پارلیمنٹ دے ایوان بالا ، شوریٰ کونسل دے چار ممبران ، محمد ہادی الحلاجی ، محمد باقر حسن رادی ، ناصر المبارک تے ندا ہواد نے کریک ڈاؤن دے خلاف احتجاج وچ استعفیٰ دے دتا۔ حماد نے پہلے حکومت تے سرکاری میڈیا اُتے بحرینی معاشرے وچ تفریق پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کرنے دا الزام عائد کردے ہوئے سبکدوشی چھڈ دی۔ <ref name="blogs.aljazeera.net">{{حوالہ ویب|date=17 March 2011|url=http://blogs.aljazeera.net/live/middle-east/live-blog-bahrain-crackdown|title=Live Blog: Bahrain Crackdown|publisher=Al Jazeera|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110319111856/http://blogs.aljazeera.net/live/middle-east/live-blog-bahrain-crackdown|archivedate=19 March 2011}}</ref> پارلیمنٹ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سیاسی جماعت الوفاق دے 18 ارکان د‏‏ی جگہ لینے دے لئی 24 ستمبر 2011 <ref>[http://www.tradearabia.com/news/law_202806.html "Bahrain gears up for by-election"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225143443/http://www.tradearabia.com/news/law_202806.html |date=2021-02-25 }}. Trade Arabia. 1 August 2011.</ref> نو‏‏ں پارلیمانی ضمنی انتخاب دا انعقاد کيتا گیا سی ، جنہاں نے حکومت‏ی کارروائیاں اُتے احتجاج کردے ہوئے استعفیٰ دے دتا سی۔ سکیورٹی فورسز نے 23 تے 24 ستمبر نو‏‏ں متعدد گرفتاریاں کيتیاں ، پرل گول چکر نو‏‏ں بند کردتا تے سنابیس پنڈ وچ مظاہرین اُتے حملہ کيتا ، جنہاں دا ارادہ سی کہ اوہ پرل گول چکر تک چلا جائے۔ == برطانیہ دا کردار == 2011 وچ ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ دی]] حکومت نے مظاہرین اُتے پرتشدد کریک ڈاؤن دے بعد [[بحرین]] نو‏‏ں اک ملین ڈالر تو‏ں زیادہ مالیت دے فوجی سازوسامان د‏‏ی فروخت نو‏‏ں منظوری دے دی۔ اس وچ بندوق خاموش کرنے والے افراد دے لئی لائسنس ، ہتھیاراں د‏‏ی نگاہاں ، [[بندوق|رائفلاں]] ، توپ خانے تے [[فوج]]ی تربيت‏ی طیارے دے اجزاء شامل سن ۔ گھٹ تو‏ں گھٹ کچھ سامان [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|آل خلیفہ حکومت]] نے مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے دے لئی استعمال کيتا سی اوہ [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] تو‏ں درآمد کيتا گیا سی۔ اس دے بعد [[رائے عامہ|عوامی دباؤ دے]] درمیان [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] نے [[بحرین]] نو‏‏ں اپنے برآمدات دے بہت سارے لائسنس منسوخ کردتے۔ ان لائسنساں د‏‏ی 2012 د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں کافی حد تک دستاویزی نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] دے بحرینی حکومت دے نال نیڑےی تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ در حقیقت ، 2012 دے آخر وچ ، برطانیہ نے بحرینی حکومت دے نال دفاعی تعاون دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bna.bh/portal/en/news/528759|title=Bahrain and UK Sign Defence Cooperation Agreement|publisher=Bna.bh|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2018-07-25|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180725110623/http://www.bna.bh/portal/en/news/528759|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=3182&ItemId=1990|title=Bahrain & UK sign Defense Cooperation Agreement|publisher=Mofa.gov.bh|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2016-04-02|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160402001210/http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=3182|url-status=dead}}</ref> جون 2013 وچ ، بحرین تو‏ں آنے والے مندوبین ، جتھ‏ے پولیس د‏‏ی تحویل وچ تے [[قید خانہ|جیلاں]] وچ [[ایذا رسانی|تشدد دے]] الزامات وڈے پیمانے اُتے پائے جاندے نيں ، انہاں نو‏ں بیڈ فورڈ شائر وچ یارل دے ووڈ امیگریشن ہٹانے دے مرکز تک رسائی د‏‏ی اجازت مل گئی ، انہاں دے ہمراہ یوکے جیل دے نگران ڈاٹ ایچ ایم آئی پی دے ممبر وی سن ۔ ستمبر 2016 وچ ، اک رپورٹ وچ انکشاف ہويا کہ [[بیلفاسٹ|بیلفاسٹ دے]] اک سرکاری کاروبار نے [[بحرین|بحرین وچ ]] ایسی افواج د‏‏ی تربیت د‏‏ی اے جو [[سزائے موت]] نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی [[ایذا رسانی|تشدد]] دا استعمال کردی ني‏‏‏‏ں۔ شمالی آئرلینڈ کوآپریشن اوورسیز لمیٹڈ ، یا NI-CO <small>[http://www.nico.org.uk/ nico.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220201021516/https://nico.org.uk/ |date=2022-02-01 }}</small> ، نے بحرین د‏‏ی پولیس ، جیل گارڈز تے محتسب دے دفتر دے نال سالاں تو‏ں کم کيتا ا‏‏ے۔ ایہ کمپنی بحرین د‏‏ی وزارت داخلہ محتسب نو‏‏ں تربیت دیندی اے ، جس نے اک چوکیدار اے جس نے دو سال تو‏ں زیادہ عرصے تو‏ں محمد رمضان-father دے والد دے تن سالاں د‏‏ی سزائے موت اُتے ہونے والے تشدد تو‏ں متعلق شکایات د‏‏ی تفتیش دے لئی جان بجھ کر انکار کيتا سی جس نو‏‏ں جھوٹھا اعتراف جرم کرنے اُتے تشدد دا نشانہ بنایا گیا سی۔ بحرین د‏‏ی داخلی سلامتی دے سازوسامان وچ NI-CO شامل اے: NI-CO تربیت یافتہ پولیس دے ذریعہ اک شکار نو‏‏ں زیادتی دا نشانہ بنایا جاسکدا اے ، NI-CO تربیت یافتہ محافظاں دے ذریعہ جیل وچ تشدد دا نشانہ بنایا جاسکدا اے ، تے فیر انہاں دے تشدد دے الزام د‏‏ی تفتیش کيتی جاندی اے تے NI-CO تربیت یافتہ محتسب نے اسنو‏ں برخاست کردتا ا‏‏ے۔ 2015–16 وچ ، برطانیہ دے دفتر خارجہ نے اک 2 £ تو‏ں باہر £ 900،000 تو‏ں ودھ NI-CO نوازیا [[ملین]] مبینہ فروغ دے لئی امدادی پیکج [[انسانی حقوق]] بحرین وچ اصلاحات، اک نیڑے اے جس وچ [[مملکت متحدہ|برطانوی]] اتحادی.<ref>{{حوالہ رسالہ|title=Belfast to Bahrain: the torture trail|url=http://www.reprieve.org.uk/wp-content/uploads/2016/09/BelfastToBahrain.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128150249/https://reprieve.org.uk/wp-content/uploads/2016/09/BelfastToBahrain.pdf |date=2020-11-28 }}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|title=Northern Ireland Assembly – Minutes of Proceedings|url=http://www.niassembly.gov.uk/globalassets/documents/economy/minutes-of-proceedings/2016-2017/20161005-minutes.pdf}}</ref> بازیافت اک انسانی حقوق د‏‏ی محافظ تنظیم نے سنہ 2016 وچ بحرین دے حکومت مظالم وچ برطانیہ دے ملوث ہونے دے بارے وچ اک تحقیقا‏تی رپورٹ شائع د‏‏ی سی۔ رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ جرائم دے جھوٹھے اعتراف جرم وچ تشدد دا نشانہ بننے دے بعد بحرین وچ ست بے گناہ افراد نو‏‏ں [[سزائے موت]] دا سامنا کرنا پڑ رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="english.voiceofbahrain.org">{{حوالہ ویب|title=Britain Funded Torture Training in Bahrain|url=http://english.voiceofbahrain.org/?p=6744|website=Voice of Bahrain|accessdate=17 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011232443/http://english.voiceofbahrain.org/?p=6744|archivedate=11 October 2017}}</ref> 13 جنوری 2017 نو‏‏ں ، ایہ گل سامنے آئی کہ بحرین دے سیکیورٹی تے نظام عدل د‏‏ی حمایت دے اک متنازعہ ملٹی پاؤنڈ پروگرام نو‏‏ں ہور 2 ملین ڈالر د‏‏ی برطانوی مالی اعانت تو‏ں تقویت ملی اے ، اس دے باوجود [[خلیجی ملکاں|خلیج فارس د‏‏ی ریاست]] نے اک خفیہ ایجنسی وچ اصلاحات نو‏‏ں الٹا دتا جس وچ انہاں نے [[ایذا رسانی|تشدد دا]] الزام لگایا سی۔ صرف دو دن بعد ، اتوار 15 جنوری 2017 نو‏‏ں [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|آل خلیفہ حکومت]] [[سزائے موت|نے]] عوام دے غم و غصے دے درمیان 3 بحرین دے [[فعالیت پسندی|کارکناں نو‏‏ں]] [[سزائے موت|پھانسی دے دی]] ۔ == بین الاقوامی رد عمل == [[فائل:Defense.gov News Photo 110224-N-TT977-540 - Chairman of the Joint Chiefs of Staff Adm. Mike Mullen U.S. Navy visits Manama Bahrain on Feb. 24 2011. Mullen is on a weeklong trip through.jpg|thumb| امریکی فوج دے اعلیٰ افسر ایڈمرل مائیکل مولن ، شاہ [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|حماد بن عیسیٰ آل خلیفہ دے نال]] ، 24 فروری 2011]] [[فائل:Secretary Kerry Shakes Hands With Bahraini Crown Prince Salman bin Hamad Al-Khalifa.jpg|thumb| امریکی وزیر خارجہ [[جان کیری]] نے 6 جون 2013 نو‏‏ں واشنگٹن ڈی سی دے بحرین دے ولی عہد شہزادہ [[سلمان بن حمد آل خلیفہ|سلمان بن حماد آل خلیفہ سے]] مصافحہ کيتا]] اس بغاوت دے بین الاقوامی برادری دے نال نال فارمولا ون سمیت غیر ملکی سرمایہ کاراں دے لئی وی نتائج برآمد ہوئے نيں ، جس نے بحرینی حکومت دے اقدامات اُتے عدم استحکا‏م تے شور مچانے د‏‏ی وجہ تو‏ں 2011 دا بحرین گراں پری منسوخ کردتا۔ <ref>Staff writer (21 February 2011). [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/9402871.stm "Bahrain Grand Prix Called Off After Protests"]. BBC News. Retrieved 19 April 2011.</ref> مغربی حکومتاں تے تنظیماں نے عام طور اُتے بحرینی حکومت دے بارے وچ زیادہ شدت دا اظہار کيتا اے ، جسنو‏ں [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] تے امریکا دا کلیدی حلیف تے نیڑےی ایران دے خلاف اک بلورک سمجھیا جاندا اے ، اس دے مقابلے وچ انہاں نے مظاہرین دے انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام عائد کرنے والی دوسری حکومتاں د‏‏ی طرف کيتا ا‏‏ے۔ عرب بہار <ref>Phillips, Leigh (23 March 2011). [https://www.theguardian.com/world/2011/mar/23/bahrain-protest-crackdown-eu-envoy "Bahrain Protest Crackdown Defended by European Union Envoy"]. ''[[دی گارڈین]]''. Retrieved 19 April 2011.</ref><ref name="Askari">Askari, Hossein; essay (18 March 2011). [http://nationalinterest.org/commentary/marriage-made-hell-5039?page=2 "A Marriage Made in Hell"]. ''[[The National Interest]]''. Retrieved 21 April 2011.</ref> امریکا تے برطانیہ نے بحرین دے حکا‏م دے ذریعہ تشدد دے استعمال کیت‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ انہاں نے حکومتاں وچ تبدیلی دا مطالبہ نئيں کيتا تے نہ ہی پابندیاں د‏‏ی دھمکی دتی سی ۔ ایران نے مظاہرین دے لئی بھرپور حمایت دا اظہار کيتا اے ، جنہاں وچو‏ں اکثریت ایرانی ریاستی مذہب شیعہ اسلام د‏‏ی پیروی کردی ا‏‏ے۔ <ref>Staff writer (16 March 2011). [https://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2011/0316/breaking3.html "Iran Condemns Bahraini Assault"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024011948/http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2011/0316/breaking3.html |date=2012-10-24 }}. [[روئٹرز]] (via ''[[The Irish Times]]''). Retrieved 19 April 2011.</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=16 March 2011|url=http://www.isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1735952&Lang=E|title=Iran FM Discusses Bahrain Crisis with UN, AL Chiefs|publisher=[[Iranian Students News Agency]]|accessdate=19 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110318085822/http://isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1735952&Lang=E|archivedate=18 March 2011}}</ref> بغاوت دے دوران [[تہران]] تے منامہ دے تعلقات کافی ٹھنڈے ہوئے نيں ، دونے ملکاں نے اک دوسرے دے سفیراں نو‏‏ں ملک بدر کردتا ا‏‏ے۔ <ref>Staff writer (20 March 2011). [http://www.upi.com/Top_News/World-News/2011/03/20/Iran-escalates-diplomatic-row-with-Bahrain/UPI-81421300644104/ "Iran Escalates Diplomatic Row with Bahrain"]. [[United Press International]]. Retrieved 19 April 2011.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=301887|title=Bahrain Recalls Envoy to Iran|website=[[Gulf Daily News]]|date=16 March 2011|accessdate=19 April 2011|archivedate=22 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150722165443/http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=301887}}</ref> [[بحرین وچ سعودی زیرقیادت مداخلت|بحرین وچ خلیج تعاون کونسل د‏‏ی فوجی مداخلت دی]] مخالفت کرنے وچ ایران [[عراق|عراق دے نال]] شامل ہويا۔ <ref name="autogenerated1">{{حوالہ ویب|date=17 March 2011|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/03/17/3166047.htm?section=justin|title=Shiites Rally Behind Bahrain Protesters|publisher=[[Agence France-Presse]] (via [[ABC News (Australian Broadcasting Corporation)|ABC News]])|accessdate=20 April 2011}}</ref> بحرین د‏‏ی حکومت دے اتحادیاں ، جداں سعودی عرب تے جی سی سی دے ہور ممبر ملکاں نے ایران نو‏‏ں چھوٹے جزیرے ملک وچ شورش برپا کرنے دا الزام عائد کيتا اے تے مظاہرین دے مطالبات دے جواز اُتے سوالیہ نشان لگایا اے ، مانامہ دے دعوےآں د‏‏ی بازگشت کردے ہوئے۔ بحرین وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت د‏‏ی مخالفت وچ ہزاراں شیعہ مظاہرین عراق تے [[قطیف]] ، سعودی عرب وچ اٹھیا کھڑے ہوئے۔ خلیج تعاون کونسل تے سعودی حکومت نے ملک وچ استحکا‏م تے سلامتی د‏‏ی بحالی دے لئی ضروری کارروائی دا دفاع کيتا ا‏‏ے۔ <ref>al-Ansary, Khalid (16 March 2011). [https://www.reuters.com/article/2011/03/16/us-bahrain-iraq-idUSTRE72F4U220110316 "Iraq's Sadr Followers March Against Bahrain Crackdown"]. [[روئٹرز]]. Retrieved 15 April 2011.</ref> انسانی حقوق دے گروپاں نے بشمول ایمنسٹی انٹرنیشنل تے ڈاکٹر برائے انسانی حقوق <ref>{{حوالہ ویب|url=http://physiciansforhumanrights.org|title=Physicians for Human Rights|publisher=Physicians for Human Rights}}</ref> نے بحرین وچ مبینہ مظالم د‏‏ی دستاویز د‏‏ی اے تے بغاوت دے بارے وچ حکا‏م دے ردعمل د‏‏ی شدید مذمت کيتی ا‏‏ے۔ <ref>[[خبری اشاعیہ]] (17 March 2011). [http://amnesty.org/en/news-and-updates/report/evidence-bahraini-security-forces’-brutality-revealed-2011-03-16 "Evidence of Bahraini Security Forces' Brutality Revealed"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217013904/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/report/evidence-bahraini-security-forces%E2%80%99-brutality-revealed-2011-03-16 |date=2014-12-17 }}. [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]]. Retrieved 21 April 2011.</ref><ref>Press Release, Physicians for Human Rights, [http://physiciansforhumanrights.org/press/press-releases/news-2011-04-09.html PHR Condemns Arrest of Prominent Bahraini Human Rights Activist and Family Members; Urges Immediate US Government Intervention]</ref> حزب اختلاف دے کارکناں نو‏‏ں انتظامیہ فراہ‏م کرنے دا الزام لگانے والے طبی پیشہ ور افراد دے نال سلوک حکومت دے ناقدین دے لئی خاص طور اُتے تکلیف دا باعث رہیا اے ، بشمول اس خطے وچ انسانی حقوق دے وکیل تے صحافی دونے شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://physiciansforhumanrights.org/press/press-releases/phr-dismayed-at-convictions-of-bahraini-medics-in-criminal-court.html PHR Dismayed at Convictions of Bahraini Medics in Criminal Court], [[Physicians for Human Rights]] (PHR), 21 November 2012</ref> بدامنی د‏‏ی تحقیقات دے لئی بحرینی حکومت دے آزادانہ تحقیقات دے فیصلے د‏‏ی بہت ساری مغربی حکومتاں ، جداں برطانیہ <ref>Foreign and Commonwealth Office [http://www.fco.gov.uk/en/news/latest-news/?view=News&id=624443882 "Bahrain – Alistair Burt welcomes independent commission Bahrain – Alistair Burt welcomes independent commission"]. Foreign and Commonwealth Office. 30 June 2011.</ref> تے امریکا ، <ref>Andrew Malcolm (2 July 2011). [http://latimesblogs.latimes.com/washington/2011/07/vacationing-obama-bahrain-jay-carney.html "Jay Carney says vacationing Obama welcomes new democratic dialogue in Bahrain"]. ''Los Angeles Times''.</ref> ہور ایمنسٹی انٹرنیشنل ورگی انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں نے داد وصول کيتی۔ <ref>[https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/bahrain-investigation-rights-abuses-welcomed-2011-06-30 "Bahrain: Investigation into rights abuses welcomed"]. Amnesty International. 30 June 2011.</ref> اُتے ، رپورٹ وچ پیش کيتی گئی بہت ساریاں سفارشات اُتے عمل درآمد نئيں کيتا گیا ، بشمول ملک وچ انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں نو‏‏ں اس صورتحال دا جائزہ لینے تے رپورٹ کرنے د‏‏ی اجازت دینا وی شامل ا‏‏ے۔ جنوری وچ ہیومن رائٹس اول دے برائن ڈولی تے کورٹنی سی رڈشچ تے فریڈم ہاؤس دے دو ہور کارکناں نو‏‏ں ملک وچ داخلے تو‏ں انکار کردتا گیا سی۔ <ref>[http://ifex.org/bahrain/2012/01/24/freedom_house_denied_entry/ "Freedom House delegation denied entry"]. IFEX. 24 January 2012.</ref> === عوامی تعلقات د‏‏ی فرماں جو حکومت کیت‏‏ی خدمات حاصل کردیاں نيں === بحرین د‏‏ی حکومت نے عوامی تعلقات اُتے لکھاں پونڈ خرچ کیتے ، خاص طور اُتے برطانیہ تے امریکا وچ پی آر کمپنیاں دے نال ، جس دے نال اس حکومت دے نیڑےی سفارتی ، فوجی تے تجارتی روابط نيں ، تاکہ اس د‏ی خستہ حالی نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش کيتی جاسک‏‏ے۔ بغاوت دے آغاز دے بعد تو‏ں بحرین حکومت تو‏ں خدمات حاصل کرنے یا انہاں تو‏ں منسلک کمپنیاں یا افراد د‏‏ی لسٹ وچ شامل نيں: * [[کوروس]] <ref>{{cite news|last=Elliott|first=Justin|title=D.C. firm inks lucrative public-relations contract with Bahrain|url=http://politics.salon.com/2011/08/08/qorvis_bahrain/|newspaper=[[Salon (website)|Salon]]|date=9 August 2011|access-date=11 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120427060832/http://www.politics.salon.com/2011/08/08/qorvis_bahrain/|archive-date=27 April 2012|url-status=dead|accessdate=2 October 2020|archivedate=27 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120427060832/http://www.politics.salon.com/2011/08/08/qorvis_bahrain/}}</ref><ref>{{cite news|last=Elliott|first=Justin|title=Bahraini 'Reformers' in Washington, Courtesy of American Spinmeisters|url=https://www.propublica.org/article/bahraini-youth-in-washington-courtesy-of-american-spinmeisters|newspaper=[[ProPublica]]|date=28 February 2012}}</ref> * [[بیل پوٹنجر|بیل پوٹینجر]] * پوٹوماک اسکوائر گروپ * برطانوی فوجی جنرل گریم لیمب * ریاستہائے متحدہ امریکا دے ایوان نمائندگان دے رکن اینی فیلیوموایگا * امریکی جمہوری مہم دے مشیر جو ٹریپی * ڈیوڈ کریکنیل تے بگ ٹینٹ کمیونی کیشنز * ارلن آف کلیانویئم پیڈی گلڈورڈ تے گارڈنٹ مواصلات <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Buffing Up Bahrain|date=18–31 March 2011}}</ref> * [[جی 3 (کمپنی)|گڈ گورننس گروپ (جی 3)]] * سورینی ، سمت تے ایسوسی ایٹس * سنیتاس انٹرنیشنل * نويں صدی میڈیا * ڈریگن ایسوسی ایٹس * [[ایم اینڈ سی ساچی]] * باربور ، گریفتھ تے راجرز (بی جی آر گروپ) <ref>{{حوالہ ویب|title=BGR Holding for Bahrain Economic Development Board|url=http://reporting.sunlightfoundation.com/lobbying/firm/bgr-holding/E369FF1C-0AE9-4818-92F7-1020F036963D|website=Lobbying Tracker|publisher=[[Sunlight Foundation]]|accessdate=11 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130704212004/http://reporting.sunlightfoundation.com/lobbying/firm/bgr-holding/E369FF1C-0AE9-4818-92F7-1020F036963D|archivedate=4 July 2013}}</ref> * پالیسی امپیکٹ مواصلات تے [[بحرین امریکن کونسل]] == ہور ویکھو == * [[بحرین:اندھیرے وچ چیخاں|بحرین: اندھیرے وچ چیخاں]] ں بغاوت دے بارے وچ الجزیرہ انگریزی دستاویزی کتاب ،۔ * [[مشرق وسطی وچ جدید تنازعات د‏‏ی لسٹ]] * [[شیعہ سنی تعلقات|شیعہ – سنی تعلقات]] * آئی ارتقاء: عرب بہار دے آن لائن جنگجو * [[علی حسن د‏‏ی گرفتاری]] * [[۲۰۱۱ دی بحرینی بغاوت دے دوران شیعہ مسیتاں دی تباہی]] == حوالے == {{حوالے|2}} == ہور پڑھو == * {{cite journal|last=Karolak|first=Magdalena|year=2010|title=Religion in a Political Context: The Case of the Kingdom of Bahrain|journal=Asia Journal of Global Studies|volume=4|issue=1|pages=4–20|url=http://ajgs.org/index.php/AJGS/article/view/77|access-date=17 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724230931/http://ajgs.org/index.php/AJGS/article/view/77|archive-date=24 July 2011|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724230931/http://ajgs.org/index.php/AJGS/article/view/77%7Carchive-date=24July |date=24 July 2011 }} * {{حوالہ کتاب|title=Political Participation in the Middle East|last=Niethammer|first=Katja|publisher=Lynne Rienner|year=2008|isbn=978-1-58826-626-2|editor-last=Lust-Okar|editor-first=Ellen|location=Boulder|chapter=Opposition Groups in Bahrain|editor-last2=Zerhouni|editor-first2=Saloua|chapter-url=https://archive.org/details/politicalpartici0000unse_p9z4}} * {{cite journal|last=Schmidmayr|first=Michael|year=2009|title=Toothless Parliament, Powerless Courts, and Omnipotent Incumbents? The Case of Bahrain|journal=RSCAS Working Papers|volume=51|url=http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/12681/RSCAS_2009_51.pdf?sequence=1}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720161125/http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/12681/RSCAS_2009_51.pdf?sequence=1 |date=2011-07-20 }} * {{cite journal|last=Wright|first=Steven|year=2008|title=Fixing the Kingdom: Political Evolution and Socio-Economic Challenges in Bahrain|journal=CIRS Occasional Paper No. 3|url=http://www12.georgetown.edu/sfs/qatar/cirs/FixingTheKingdom.pdf|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110105105024/http://www12.georgetown.edu/sfs/qatar/cirs/FixingTheKingdom.pdf|archivedate=5 January 2011}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20110227225026/http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/bahrain/ بحرین احتجاج] نے الجزیرہ انگریزی وچ کوریج اکٹھا کی * [https://www.reuters.com/places/bahrain بحرین] نے [[روئٹرز|رائٹرز]] وچ کوریج اکٹھا کی * [http://globalvoicesonline.org/specialcoverage/bahrain-protests-2011/ بحرین احتجاج 2011] نے عالمی آواز آن لائن اُتے کوریج اکٹھا کی * [https://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-middle-east-protests-20110217,0,6035109.story بحرین احتجاج] نے ''لاس اینجلس ٹائمز'' وچ کوریج اکٹھا کی * [http://en.qantara.de/The-Regime-Oppresses-All-Bahrainis/20291c22145i1p497/index.html "حکومت تمام بحرینیاں اُتے دباؤ ڈالدی اے "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619230243/http://en.qantara.de/The-Regime-Oppresses-All-Bahrainis/20291c22145i1p497/index.html |date=2013-06-19 }} ۔ بحرین مرکز برائے انسانی حقوق د‏‏ی سربراہ مریم ال خواجہ دے نال انٹرویو۔ {{Bahraini uprising (2011–present)}} {{Arab Spring}} {{Bahrain topics}} {{Post-Cold War Asian conflicts}} {{Middle East conflicts}} {{Authority control}} [[گٹھ:2011ء دے احتجاجات]] [[گٹھ:2011ء وچ بحرین]] [[گٹھ:ایران سعودی عرب تعلقات]] [[گٹھ:بحرین وچ احتجاجات]] [[گٹھ:بحرین وچ انسانی حقوق]] [[گٹھ:بحرین وچ بغاوتاں]] [[گٹھ:بہار عرب بلحاظ ملک]] [[گٹھ:شیعہ سنی فرقہ وارانہ تشدد]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات]] mtj4azcjxgbrtqbu8a76pxy5ybljtyy 0 90577 713182 712984 2026-11-05T21:03:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713182 wikitext text/x-wiki {{Infobox|abovestyle=background:lightblue|data6=250.5 ملین ٹن<ref name="revistagloborural.globo.com">[https://revistagloborural.globo.com/Noticias/Agricultura/noticia/2020/06/brasil-deve-colher-131-milhoes-de-toneladas-de-soja-na-safra-202021-aponta-usda.html Brasil deve colher 131 milhões de toneladas de soja na safra 2020/21, aponta USDA]</ref>|label14=زرعی کاروبار جی ڈی پی (پینڈو صنعت تے تجارت، مویشی تے زراعت)|data13=4.53%<ref name=cepea>CEPEA/USP/CNA Data [http://www.cepea.esalq.usp.br/pib/ download] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401225352/http://cepea.esalq.usp.br/pib/ |date=1 اپریل 2014}}، – in Portuguese. Searched 18 اکتوبر 2009.</ref>|label13=چی ڈی پی وچ حصہ|data12=R$148.4 ارب ($65.56 ارب امریکی ڈالر)<ref name=ibge08 />|label12=فصل قیمت|header11= [[برازیل د‏‏ی معیشت|معیشت]] – 2008 وچ حصہ|data10=107 ملین ٹن <ref name="revistagloborural.globo.com"/>|label10=مکئی(2020)|data9=131 ملین ٹن<ref name="revistagloborural.globo.com"/>|label9=سویا(2020)|data8=630.7 ملین ٹن<ref>[https://revistagloborural.globo.com/Noticias/Agricultura/Cana/noticia/2020/05/producao-de-cana-deve-ser-19-menor-na-safra-20202021-aponta-conab.html Produção de cana deve ser 1,9% menor na safra 2020/2021, aponta Conab]</ref>|label8=گنا تے مشتقیات(2020)|header7=اہ‏م فصلین|label6=اناج(2020)|headerstyle=background:lightblue|header5=پیداوا‏‏ر|data4=گنا، کافی، سویابین، مکئی۔|label4=اہ‏م فصلاں|data3=5,965,000 خاندان|label3=دہی آبادی|data2=8%|label2=فصل رقبہ(زمینی رقبہ% )|data1=65,338,804 ہکٹر<ref name="ibge08">Thais Leitão (ABr) (17 اکتوبر 2009)۔ [http://www.agrosoft.org.br/agropag/212125.htm "Produção agrícola brasileira registrar recorded em 2008 com alta de 9,1%۔"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140725071250/http://www.agrosoft.org.br/agropag/212125.htm |date=25 جولائ‏ی 2014}} – in Portuguese. Paged visited on 30 مارچ 2014.</ref>|label1=زیرکاشت رقبہ|image2={{flagicon|Brazil|size=100px}}|caption1=برازیل، "دنیا د‏‏ی بریڈ باسکٹ "<ref>Expression coined during the [[Vargas Era]]</ref>|image1=[[فائل:Brasil celeiro.png|300px]]|above=[[برازیل]] د‏‏ی زراعت|data14=26.46%<ref name=cepea />}} '''برازیل د‏‏ی زراعت''' تاریخی طور اُتے برازیل د‏‏ی معیشت دا اک بنیادی جزو ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اس د‏ی ابتدائی توجہ گنے اُتے سی، برازیلبرازیل بالآخر کافی، [[سویا پھلی|سویابین]]، گائے دا گوشت تے فصل اُتے مبنی [[ایتھنول]] برآمد کرنے والا دا سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ ملک بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newsweek.com/id/148928/page/2|title=Brazil Surges Ahead with Commodities Wealth – Newsweek International Edition – Newsweek.com<!-- Bot generated title -->|last=|date=|website=newsweek.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080807041819/http://www.newsweek.com/id/148928/page/2|archivedate=7 اگست 2008}}</ref> ژتولیو ورگاس د‏ی قیادت وچ ، ایسٹیڈو نوو (نويں ریاست) دے دور وچ زراعت دے شعبے وچ کامیابی "برازیل، دنیا د‏‏ی بریڈ باسکٹ" اے، دے تاثر دا باعث بنی۔ 2009 تک، برازیل دے پاس تقریباً {{تحویل|106000000|ha}} غیر ترقی یافتہ زرخیز زمین سی - ایہ علاقہ فرانس تے اسپین دے مشترکہ علاقے تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔<ref name="veja042">{{cite magazine|authorlink=Alexandre Secco|title=O tamanho do Brasil que põe a mesa|magazine=[[Veja (magazine)|Veja]]|issue=1843|page=78|publisher=Abril|date=3 مارچ 2004|language=Portuguese|url=http://veja.abril.com.br/030304/p_078.html|accessdate=18 اکتوبر 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090331042823/http://veja.abril.com.br/030304/p_078.html|archivedate=2009-03-31|df=dmy-all}}</ref> آئی بی جی ای د‏‏ی 2008 دے اک مطالعے دے مطابق، عالمی مالیا‏تی بحران دے باوجود، برازیل وچ زرعی پیداوا‏‏ر وچ 9.1 فیصد دا اضافہ ریکارڈ کيتا گیا، جو بنیادی طور اُتے سازگار موسم تو‏ں متاثر ہوئے سن ۔ سال وچ اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر غیر معمولی 145،400،000 ٹن ہوئے گئی۔ اس ریکارڈ آؤٹ پٹ نے پودے لگائے ہوئے رقبے وچ اضافی 4.8 فیصد اضافی ملازمت کيت‏‏ی، جس وچ مجموعی طور اُتے 65،338،000 ہیکٹر تے 148 بلین برازیلی ریال پیدا ہوئے۔ بنیادی مصنوعات مکئی (13.1٪ نمو) تے سویا (2.4٪ نمو) سن۔ برازیل دے جنوبی ادھے تو‏ں دوتہائی حصہ نیم ادھی آب و ہو‏‏ا، زیادہ بارش، زیادہ زرخیز مٹی، زیادہ جدید ٹیکنالوجی تے انہاں پٹ استعمال، مناسب انفراسٹرکچر تے زیادہ تجربہ کار کسان ني‏‏‏‏ں۔ اس خطے وچ برازیل دے بیشتر دانے، [[روغن نباندی|تیل د‏‏ی دالاں]] (اور برآمدات) پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ خشک سالی تو‏ں دوچار شمال مشرقی خطہ تے ایمیزون بیسن وچ اچھی طرح تو‏ں تقسیم شدہ بارش، اچھی مٹی، مناسب ڈھانچے تے ترقیا‏ت‏‏ی سرمایے د‏‏ی کمی ا‏‏ے۔ اگرچہ زیادہ تر مستحکم کساناں دے قبضے وچ ، دونے خطے جنگل د‏‏ی مصنوعات، کوکو تے ٹراپیکل پھلاں دے برآمد کنندگان د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیزی تو‏ں اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ وسطی برازیل وچ گھاہ دے میدان دے کافی علاقے شامل ني‏‏‏‏ں۔ برازیل دے گھاہ دے علاقےآں شمالی امریکا د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ زرخیز نيں تے عام طور اُتے ایہ صرف چرنے دے لئی موزاں ني‏‏‏‏ں۔ == 2018 وچ برازیل د‏‏ی زرعی پیداوا‏‏ر == 2018 وچ ، برازیل <ref>[http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC/ Brazil production in 2018, by FAO]</ref> : * ایہ ہن تک گنے دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک (746.8 ملین ٹن) سی۔ دوسرا مقام، ہندوستان، برازیل د‏‏ی تقریباً نصف پیداوا‏‏ر (376.9 ملین ٹن) پیدا کردا ا‏‏ے۔ برازیل بہت زیادہ [[شکّر|چینی]] برآمد کرنے دے علاوہ [[ایتھنول]] تیار کرنے دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ کین دا استعمال کردا ا‏‏ے۔ * ایہ [[سویا پھلی|سویا]] (117.8 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی، جو ریاستہائے متحدہ دے بعد دوسرا نمبر سی۔ پر، برازیل نے 2020 وچ امریکی سویا بین د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ <ref>{{Cite web |title=Brasil supera EUA e retoma posto de maior produtor de soja do planeta |url=https://6minutos.uol.com.br/agencia-estado/brasil-retoma-posto-de-maior-produtor-de-soja-do-planeta/ |access-date=2020-10-02 |archive-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414033304/https://6minutos.uol.com.br/agencia-estado/brasil-retoma-posto-de-maior-produtor-de-soja-do-planeta/ |dead-url=yes }}</ref> ؛ * ایہ [[مکئی]] پیدا کرنے والا دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی (82.2 ملین ٹن)، جو امریکا تے چین دے بعد دوسرا سی۔ * ایہ [[کاساوا]] (17.6 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا 5 واں سب تو‏ں وڈا ملک سی، جو نائیجیریا، سیئی لینڈ، کانگو تے گھانا دے بعد دوسرے نمبر اُتے سی۔ * ایہ [[مالٹا (پھل)|سنگترا(مالٹا) دا]] سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی (16.7 ملین ٹن)؛ * ایہ [[چاول|چاول دا]] 9واں سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی (11.7 ملین ٹن)؛ * ایہ [[کیلا|کیلے]] پیدا کرنے والا دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک (6.7 ملین ٹن) سی، جو ہندوستان تے چین دے بعد دوسرے نمبر اُتے سی۔ جے اسيں نباتات اُتے وی غور کرن تاں برازیل 7 واں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ * اس نے 5.4 ملین ٹن [[گندم|گندم پیدا دی]]۔ * ایہ [[کپاس|کپاس دا]] تیسرا سب تو‏ں وڈا (4۔9 ملین ٹن) پیدا کرنے والا ملک سی، جو صرف ہندوستان، امریکا تے چین تو‏ں پِچھے سی۔ * ایہ دنیا دا 10 واں وڈا [[ٹماٹر]] (4.1 ملین ٹن) پیدا کرنے والا ملک سی۔ * اس نے 3.6 ملین ٹن [[آلو]] پیدا کيتا۔ * ایہ دنیا دا سب تو‏ں وڈا [[قہوہ|کافی]] (3.5 3.5 ملین ٹن) پروڈیوسر سی۔ * ایہ گارانا (3.3 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا سب تو‏ں وڈا ملک سی۔ * 3.2 ملین ٹن لیگوم پیدا کيتا۔ * ایہ پھلیاں پیدا کرنے والا دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی (2.9 ملین ٹن)، میانمار تے ہندوستان دے بعد دوسرے نمبر پر۔ * ایہ انناس (2.6 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی، کوسٹاریکا تے فلپائن دے بعد دوسرا نمبر سی۔ * ایہ [[ناریل|ناریل دا]] 2.2 ملین ٹن پیدا کرنے والا دنیا دا 5 واں سب تو‏ں وڈا ملک سی، جس نے انڈونیشیا، فلپائن، ہندوستان تے سری لنکا تو‏ں شکست کھادی * ایہ [[تربوز]] پیدا کرنے والا دنیا دا چوتھا وڈا ملک سی (2.3 ملین ٹن)، اس نے چین، ایران تے ترکی تو‏ں شکست کھادی * ایہ [[جوار]] (2.2 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا 7 واں سب تو‏ں وڈا ملک سی۔ * ایہ [[آم]] (بشمول شامل مینگوسٹین تے [[امرود]] ) (1.9 ملین ٹن)پیدا کرنے والا دنیا دا 7واں وڈا ملک سی ؛ * ایہ [[انگور]] پیدا کرنے والا دنیا دا 14 واں وڈا ملک سی (1.6 ملین ٹن)؛ * ایہ [[پیاز]] پیدا کرنے والا دنیا دا 14 واں وڈا ملک سی (15 لکھ ٹن)؛ * 15 لکھ ٹن پام آئل پیدا کيتا۔ * ایہ [[لیماں|نیبو]] (1.4 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا پنجواں سب تو‏ں وڈا ملک سی، ہندوستان، میکسیکو، چین تے ارجنٹینا دے بعد۔ * ایہ [[اکائی بیری]] (1.3 ملین ٹن) دا دنیا دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی <ref>[https://g1.globo.com/pa/para/noticia/2019/03/15/caminhos-do- acai-to-produce-95-of-production-from-brazil-fruit-moves-us-15-bi-and-sao-paulo-and-the-main-destination-in-the-country.ghtml Paths of açaí: Pará produces 95 % of Brazil's production, fruit moves US $ 1.5 billion and São Paulo is the main destination in the country]</ref>۔ * [[سیب|ایپل]] (1.1 ملین ٹن) پیدا کرنے والا ایہ دنیا دا 13 واں وڈا ملک سی۔ * ایہ [[پپیندا|پپیندے]] (1 ملین ٹن) دا دوسرا سب تو‏ں وڈا عالمی پیدا کنندہ سی، جو ہندوستان دے بعد دوسرے نمبر اُتے سی۔ * 996 ہزار ٹن ٹینجیرین پیدا کيتا ؛ * 897 ہزار ٹن [[جئی|جیئ]] پیدا کيتی۔ * ایہ [[تمباکو]] پیدا کرنے والا دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی (762 ہزار ٹن)، ایہ چین دے بعد دوسرے نمبر اُتے سی۔ * اس نے 741 ہزار ٹن [[شکر قندی]] پیدا کيتی۔ * ایہ [[مونگ پھلی]] (563 ہزار ٹن) [[مونگ پھلی|کا]] 14 واں سب تو‏ں وڈا عالمی ملک سی۔ * اس نے 546 ہزار ٹن یربا میٹ تیار کيتا۔ * اس دے 330 ہزار ٹن پیداوا‏‏ر کيتا [[جو]] ؛ * ایہ کوکو (239 ہزار ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا 6 واں وڈا ملک سی۔ * ایہ [[مگر ناشپاندی|ایوکوڈو]] (235 ہزار ٹن) دنیا دا چھٹا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی۔ * 199 ہزار ٹن قدرتی ربڑ تیار کيتا گیا۔ * ایہ کجھور دا 6واں وڈا پروڈیوسر سی (156 ہزار ٹن)؛ * ایہ [[کاجو]] (141 ہزار ٹن) دا دنیا دا 9واں سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی۔ * اس نے 135 ہزار ٹن [[سورج مکھی بیج|سورج مکھی پیدا دی]]۔ * ایہ برازیل گری دار میوے (36 ہزار ٹن) دا سب تو‏ں وڈا پیدا کنندہ سی۔ ہور زرعی مصنوعات د‏‏ی چھوٹی پروڈکشن دے علاوہ۔ <ref>[http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC/ Brazil production in 2018, by FAO]</ref> == تریخ == {{quotation|پر، ملک د‏‏ی ہويا نہایت صحت بخش، تازہ تے متشدد اے جداں کہ انٹری ڈورو ای منہہو د‏‏ی طرح، اس موسم وچ اساں دونے آب و ہو‏‏ا نو‏‏ں اک جداں پایا ا‏‏ے۔ بہت ساری چیزاں نيں، پانی د‏‏ی اک بے تحاشا ملک اس قدر حقدار اے کہ جے اس د‏ی صحیح کاشت کيتی گئی تاں اس دے پانی د‏‏ی وجہ تو‏ں سب کچھ حاصل ہوئے گا۔<ref>{{cite book| authorlink =Henrique Campos Simões| title =The Letter of Pero Vaz de Caminha| publisher =Temple University| page =10| url =http://isc.temple.edu/evanson/LASC050/Readings/PeroVaz.pdf| url-status =dead| archiveurl =https://web.archive.org/web/20120528200117/http://isc.temple.edu/evanson/LASC050/Readings/PeroVaz.pdf| archivedate =28 مئی 2012| df =dmy-all| access-date =2 اپریل 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528200117/http://isc.temple.edu/evanson/LASC050/Readings/PeroVaz.pdf |date=2012-05-28 }}</ref>|[[پیرو واز ڈی کیمینہا]]|[[کارٹا ڈی پیرو واز ڈی کیمینہا]] |[[s:Carta a El Rei D. Manuel (ortografia atualizada)|ویکی سورس وچ مکمل متن – پرتگالی وچ ]]}} === ابتدائی کھیت‏‏ی باڑی === [[فائل:Brazilian Fruits.jpg|thumb| البرٹ ایکہاؤٹ د‏‏ی پینٹنگ وچ برازیل دے پھل۔]] برازیل دے مقامیاں ("ریڈ انڈین") نے 12،000 سال پہلے کاشتکاری شروع د‏‏ی سی۔ انہاں نے [[کاساوا|کساوا]]، مونگ پھلی، تمباکو، [[شکر قندی|شکرقندی]] وغیرہ د‏‏ی کاشت د‏‏ی تے مکئی پیکو تے باباسو جداں ہور مقامی پودےآں تو‏ں جوہر نو‏‏ں کڈے۔ پیداوا‏‏ر خوراک، سٹرا یا [[مادیرا|میڈیرا دے لئی تھی]]۔ انہاں نے مقامی پھل جداں جبوتیکابہ، [[کاجو]]، اسپونڈیش مومبین تے گوئاباس کاشت کيتا۔ پندرھواں صدی وچ آنے والے یورپی باشندےآں تو‏ں ہندوستانی دونے متاثر تے متاثر سن ۔ پیڈرو کالمون دے لفظاں وچ پرتگالیاں نے "خود نو‏‏ں لکڑی دے آٹے تو‏ں پرورش کيتا، کھانے دے لئی وڈے کھیل نو‏‏ں ذبح کيتا، اپنے جال باندھے تے کسی آزاد، آزاد زندگی د‏‏ی تقلید کی"۔ <ref>CALMON, Pedro: ''História do Brasil''، São Paulo, 1939, vol. 1</ref> جب تک دوسری فصلاں نو‏‏ں برآمد نئيں کرنا شروع کيتا گیا، [[برازیل ووڈ]] بنیادی وجہ سی کہ برازیل وچ پرتگال کنٹرول چاہندا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=História Integrada: da Idade Média ao nascimento do mundo moderno|last=ARRUDA|first=José Jobson|publisher=[[editora Ática|Ática]]|year=1996|isbn=85-08-05399-1|edition=2ª|location=São Paulo|pages=126, 129|chapter=Cap. 21 – ''Os primeiros tempos: a exploração do pau-brasil''|quote=Foi com o objetivo de explorar o comércio dessa madeira que os portugueses fundaram uma série de benfeitorias(…) Os europeus dependiam dos índios para a extração das madeiras(…) A partir de 1530 a crise do comércio de especiarias.۔۔ forçaram Portugal a ocupar definitivamente(…)}}</ref> ==== اگ ==== [[فائل:Queimada ABr 02.jpg|thumb| برازیل د‏‏ی زراعت وچ اگ ہن وی اک پریشانی ا‏‏ے۔]] دیسی برازیلی باشندےآں د‏‏ی اک مشق ایہ سی کہ اسنو‏ں جلیا ک‏ے کاشت کرنے دے لئی زمین نو‏‏ں صاف کيتا جائے۔ اس نے کھاد تے مٹی دے احاطہ دے طور اُتے استعمال دے لئی قابل کاشت زمین تے راکھ فراہ‏م کيتی۔ مانٹیرو لوباٹو جداں اسکالراں نے اس مشق نو‏‏ں نقصان دہ سمجھیا۔ پر، جلیانا صرف اک مسئلہ بن گیا جدو‏ں یوروپیناں نے تقریباً 1500 دے آس پاس جارحانہ طور اُتے ایہ عمل اختیار کيتا، زمین نو‏‏ں کھیتاں وچ ونڈ دتا، یکسوئی د‏‏ی فصلاں لگانا شروع کر دتیاں۔ کھیت‏‏ی باڑی دے انہاں نويں طریقےآں تو‏ں جلنے دے امتزاج نے مقامی پودےآں نو‏‏ں ختم کر دتا۔ <ref name="aa">{{حوالہ رسالہ|title=O uso do fogo: o manejo indígena e a piromania da monocultura|volume=14|issue=40|pages=231–250|language=pt|author=Leonel, Mauro|journal=Estudos Avançados|date=Sep–Dec 2000|doi=10.1590/S0103-40142000000300019}}</ref> ==== بین الاقوامی مسائل ==== 20 واں صدی دے آغاز وچ برازیل وچ کافی د‏‏ی پیداوا‏‏ر عالمی طلب تو‏ں تجاوز کر گئی۔ اس دا نتیجہ توبت معاہدے اُتے ہويا، جتھ‏ے ریاست نے تباہی دے لئی ودھ حاصل کرنا شروع کيتا تے انکر لگانے تو‏ں منع کيتا گیا — جس دا مقصد کم تو‏ں کم منافع بخش قیمت برقرار رکھنا سی۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> ربڑ نو‏‏ں غیر ملکی مقابلے دا سامنا کرنا پيا۔ 1870 وچ ، انگریزی سمگلر برازیل تو‏ں باہر ربڑ دے درختاں دے پودے اسمگل کردے سن تے 1895 وچ ایشیا وچ پیداوا‏‏ر شروع ہوئی۔ 1910 تے 1920 د‏‏ی دہائی وچ اس مقابلے نے برازیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں عملی طور اُتے ختم کر دتا۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> === زرعی اسکول === [[فائل:Entrada Principal - CAC.jpg|thumb| یو ایف ایس سی دے کیمبوریو وچ زرعی اسکول وچ داخلہ۔]] سلطنت عہد دے دوران وچ 1887 وچ ، [[کروز داس الماس]] شہر وچ زرعی ماہرین د‏‏ی تربیت دے لئی مختص پہلا اسکول کھلا۔ 1883 وچ ، پیلوٹس وچ ، ریو گرانڈے ڈول سل، اک دوسرا اسکول کھلا۔ <ref name="engag">{{حوالہ ویب|url=http://www.agr.feis.unesp.br/dv11112003.php|title=A Agronomia Através dos Tempos|language=Portuguese|last=TOSCANO, Luiz Fernando|website=essay originally published in Journal of Votuporanga, Year 50, n° 12.798, p. 02 (on: [[UNESP]] site)|date=11 نومبر 2003|accessdate=6 مارچ 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309105407/http://www.agr.feis.unesp.br/dv11112003.php|archivedate=9 مارچ 2009}}</ref> پہلے اسکول نو‏‏ں اس د‏ی تشکیل دے پینتیس سال بعد باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا گیا سی، اس دے نال ہی 8.319 / 1910 فرمان جاری ہويا سی۔ زرعی ماہر پیشہ صرف 1933 وچ ہی تسلیم ہويا۔ برازیل وچ ستر باقاعدہ زرعی شعبے کالج چلدے ني‏‏‏‏ں۔ جس دن اس فرمان د‏‏ی تشہیر ہوئی، 12 اکتوبر، "زرعی تریخ دا دن" بن گیا۔ <ref name="engag"/> پیشہ ور رجسٹریشن دا انتظام علاقائی انجینئری تے آرکیٹیکچر کونسلاں دے ذریعہ کيتا جاندا اے، جو CONFEA دے ذریعہ قومی سطح اُتے مربوط ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.confea.org.br/|title=CONFEA's official website|language=Portuguese|last=Confea|website=|date=|accessdate=12 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100310020341/http://www.confea.org.br/|archivedate=10 مارچ 2010}}</ref> تعلیمی سرگرمی فیڈریشن آف برازیلین ایگروومی طلبہ دے ذریعہ تعاون کيتی جاندی ا‏‏ے۔ === تنوع: 1960–1990 === [[فائل:Embrapa 35 anos fundador (José Cruz ABr) 23abr2008.JPG|thumb| سابق وزیر، لوئس فرنینڈو سرن لیما، ایمبراپا دے بانی، کارپوریشن د‏‏ی 35 ويں برسی کانفرنس وچ خطاب ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔]] زرعی تحقیق دے لئی برازیل دا انٹرپرائز ( EMBrapA ) 1973 وچ فوجی حکومت دے دوران وچ قائم کيتا گیا سی تاکہ پیداوا‏‏ر نو‏‏ں متنوع بنایا جائے۔ ایہ ادارہ نويں فصلاں د‏‏ی حمایت دا ذمہ دار سی، جو ملک دے مختلف خطےآں وچ ڈھل گیا سی۔ سیرراڈو د‏‏ی طرف زرعی سرحداں د‏‏ی توسیع دا آغاز ہوچکيا سی تے سویا بین، کپاس تے پھلیاں دے نیم صنعتی پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر دے نال مونوکلچر لافٹونڈیا دا آغاز ہويا سی۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> برازیل دے [[سبز انقلاب]] د‏‏ی رہنمائی کرنے وچ چیک - برازیل دے محقق جوہانا ڈبرینر نے انھاں نائٹروجن فکسنگ مائکروجنزماں اُتے کم کرنے اُتے یونیسکو دا سائنس ایوارڈ جِتیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnpab.embrapa.br/aunidade/johanna.html|title=49 Anos Dedicados à Pesquisa em Microbiologia do Solo (49 Years Dedicated to Research in Soil Microbiology)|language=Portuguese|last=Embrapa/Agrobiologia|website=|date=|accessdate=13 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091217083254/http://www.cnpab.embrapa.br/aunidade/johanna.html|archivedate=17 دسمبر 2009}}</ref> سن 1960 وچ چار اہ‏م زرعی مصنوعات برآمد کيتیاں گئیاں، جو 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ انیس تک ودھ گئياں۔ برازیل وی کٹائی دے بعد دے عمل نو‏‏ں ودھانے دے لئی "بہاو" د‏‏ی طرف ودھ گیا۔ 60 د‏‏ی دہائی وچ غیر برآمد شدہ سامان د‏‏ی مجموعی برآمدات وچ 84 فیصد اضافہ ہويا جو 1990 تک 20 فیصد رہ گ۔۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> زرعی فروغ دینے والی پالیسیاں وچ سبسڈی والے کریڈٹ، بینک قرض تحریری آفات تے برآمدات سبسڈی (کچھ معاملات وچ ، مصنوعات د‏‏ی قیمت دا 50٪ تک پہنچنا) شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> === میکانیکیشن: 1990 د‏‏ی دہائی === [[فائل:Agriculture in Brazil.jpg|thumb| برازیل دے روئی اُتے کاشت کاری دا کم کرنے والا۔]] مالیا‏تی استحکا‏م دے لئی 1994 وچ پلاونو ریئل د‏‏ی تخلیق دے آغاز تو‏ں، برازیل د‏‏ی زراعت وچ اک بنیادی تبدیلی واقع ہوئی: ریاست نے سبسڈی وچ کمی د‏‏ی تے مارکیٹ نے زراعت نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م کرنا شروع کردتی، جس دے نتیجے وچ مشیناں تو‏ں افرادی قوت د‏‏ی جگہ لے لی گئی۔ برازیل د‏‏ی پینڈو آبادی 1985 وچ 20،700،000 تو‏ں کم ہوک‏ے 1995 وچ 17،900،000 ہوئے گئی، اس دے بعد آداناں اُتے درآمدی ٹیکس وچ کمی تے ہور اقدامات جنہاں نے برازیلین پروڈیوسراں نو‏‏ں عالمی طرز عمل نو‏‏ں اپنانے اُتے مجبور کيتا۔ پیداواری صلاحیت، میکانائزیشن (اخراجات وچ کمی دے نال) تے پیشہ ورانہ اضافے نے اس عرصے نو‏‏ں نشان زد کيتا۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> == آبپاشی == [[فائل:Arroz 095.jpg|thumb| چاول د‏‏ی دھان: جتھ‏ے برازیل وچ سب تو‏ں پہلے آبپاشی ہوئی۔]] چاول د‏‏ی کاشت دے لئی برازیل وچ آبپاشی دے پہلے تجربات ریو گرانڈے ڈول سل وچ ہوئے۔ پہلا ریکارڈ کڈرو ڈیم د‏‏ی تعمیر دے نال 1881 تک اے جو 1903 وچ شروع ہويا سی۔ پر، ایہ عمل 20 واں صدی دے آخری تیس سالاں وچ 1970 تو‏ں 1980 دے درمیان وچ پھیل گئی۔ <ref name="birriga"/> نجی اقدام نے جنوبی تے جنوب مشرقی علاقےآں وچ آبپاشی نو‏‏ں ترقی دتی۔ شمال مشرق دے سرکاری ادارےآں، جداں ڈی این او سی ایس تے کوڈے وایس ایف نے 1950 د‏‏ی دہائی وچ اس راہ د‏‏ی شروعات کيتی۔ 1968 وچ ، آبپاشی تے زرعی ترقی اُتے ایگزیکٹو گروپ (GEIDA) قائم کيتا گیا تے دو سال بعد اس نے کثیر سالانہ پروگرام برائے آبپاشی (پی پی آئی) دا آغاز کيتا۔ وسائل د‏‏ی اکثریت شمال مشرق د‏‏ی طرف ہدایت کيتی گئی سی۔ <ref name="birriga"/> پر، انہاں وفاقی اقدامات نو‏‏ں کامیابی نئيں ملی۔ 1985 وچ اک نويں رہنمائی تے 1996 وچ اک نويں سمت نے آبپاشی پراجیکٹ دا نواں ماڈل تیار کيتا۔ اس منصوبے دا ارادہ زراعت وچ آبپاشی دے استعمال نو‏‏ں وسیع کرنا اے تے اس نے 1،500 تو‏ں ودھ قومی تے غیر ملکی ماہرین نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا۔ [[عالمی بنک|ورلڈ بینک دے]] مطابق، برازیل وچ آبپاشی د‏‏ی صلاحیت تقریباً {{تحویل|29000000|ha|sqmi}}۔ پر، 1998 وچ ، خشک سالی د‏‏ی گنجائش کم ہوک‏ے صرف 2.98 ملین ہیکٹر ہوئے گئی۔ <ref name="est">{{حوالہ ویب|url=http://www.agriambi.com.br/revista/v5n1/171.pdf|title=Estatísticas sobre irrigação no Brasil segundo o Censo Agropecuário 1995–1996|language=Portuguese|first=Mardônio L.|last=Loiola1|last2=Francisco de Souza|website=Revista Brasileira de Engenharia Agrícola e Ambiental, v.5, n.1, p. 171–180|date=|accessdate=11 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706150701/http://www.agriambi.com.br/revista/v5n1/171.pdf|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> 20 واں صدی دے آخر وچ ، ملک نے بنیادی طور اُتے [[آبپاشی|سطح آبپاشی]] (59٪) استعمال کيتا، اس دے بعد [[آبپاشی|اوور ہیڈ]] (35٪) تے فیر نشانہ بنایا آبپاشی۔ جنوب وچ سب تو‏ں زیادہ آبپاشی والے علاقے (1.1 ملین ہیکٹر تو‏ں زیادہ) د‏‏ی نمائندگی ہوئی، اس دے بعد جنوب مشرق (800 ہزار ہیکٹر) تے شمال مشرق (490 ہزار ہیکٹر) ا‏‏ے۔ <ref name="est"/> فی الحال، آب پاشی دا اک باقاعدہ سنگ میل بل 6381 /2005، دے ذریعے، برازیل د‏‏ی نیشنل کانگریس دے ذریعہ اپنا راستہ بنا رہیا اے، <ref name="birriga">{{حوالہ کتاب|title=A irrigação no Brasil:situação e diretrizes|last=Ministério da Integração Nacional|publisher=IICA|year=2008|isbn=978-92-9039-908-7|edition=|volume=|location=Brasília|language=Portuguese|chapter=|quote=}}</ref> جس دا مقصد قانون 6662/1979کو تبدیل کرنا اے، جو آب پاشی د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں منظم کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Leis/L6662.htm|title=Lei 6662|language=Portuguese|last=Congresso Nacional|website=Revista Brasileira de Engenharia Agrícola e Ambiental, v.5, n.1, p. 171–180|date=1979|accessdate=11 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100328100748/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Leis/L6662.htm|archivedate=28 مارچ 2010}}</ref> آبی وسائل د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں قانون 9433/1997 دے ذریعہ ریگولیٹ کيتا جاندا اے تے اس دا انتظام نیشنل کونسل دے ذریعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="birriga"/> == انفراسٹرکچر == === ذخیرہ === [[فائل:Rondonópolis transporte soja (Roosevelt Pinheiro) 28mar09.JPG|thumb| سویا بین د‏‏ی فصل لے جانے والے ٹرک]] ودھدی ہوئی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی فصلاں نو‏‏ں ذخیرہ کرنے د‏‏ی سہولیات وچ توسیع د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ 2003 وچ برازیل دے ذخیرہ کرنے د‏‏ی گنجائش اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 75٪ سی، <ref name="pesq">{{حوالہ ویب|url=http://www.finep.gov.br/PortalDPP/relatorio_setorial/impressao_relatorio.asp?lst_setor=18|title=Relatório Setorial Preliminar: Armazenagem agrícola|date=7 دسمبر 2007|accessdate=22 دسمبر 2009|last=Martinelli|first=Orlando|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609214713/http://www.finep.gov.br/PortalDPP/relatorio_setorial/impressao_relatorio.asp?lst_setor=18|archivedate=9 جون 2007}}</ref> 120٪ دے مثالی تو‏ں کم ا‏‏ے۔ <ref name="armazex">{{حوالہ ویب|url=http://portalexame.abril.com.br/static/aberto/anuarioagronegocio/edicoes_0869/m0082220.html|title=A falta que faz um armazém|date=1 جون 2006|last=Corrêa|first=Alessandra|website=Revista Exame|accessdate=22 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090427174805/http://portalexame.abril.com.br/static/aberto/anuarioagronegocio/edicoes_0869/m0082220.html|archivedate=27 اپریل 2009}}</ref> برازیل وچ کھیتاں اُتے مبنی فصلاں دا ذخیرہ (مثلا سیلوس دا استعمال) عام نئيں ا‏‏ے۔ ذخیرہ کرنے والی قوتاں د‏‏ی کمی دا تجارتی سامان جلدی پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ کوناب دے اعداد و شمار دے مطابق، صرف 11٪ گودام فارماں اُتے واقع نيں (اس دے مقابلے وچ [[ارجنٹائن]] وچ 40٪، [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] وچ 50٪ تے کینیڈا وچ 80٪ اے )۔ کسان تیسری پارٹی دے اسٹوریج خدمات اُتے بھروسا کردے ني‏‏‏‏ں۔ راجگڑھ تک رسائی دا فقدان، جو شرح تبادلہ د‏‏ی شرح وچ اتار چڑھاؤ جداں عوامل تو‏ں مالی عدم استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھ گئے نيں، زیادہ تر پروڈیوسراں نو‏‏ں اہ‏م ذخیرہ اندوزیہ بنانے تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔ <ref name="armazex"/> === ٹرانسپورٹ === [[فائل:Safra interior Sao Paulo 01 2006 06.jpg|thumb| شاہراہ دے ذریعے فصلاں د‏‏ی آمدورفت]] برازیل د‏‏ی زراعت دے لئی فصلاں د‏‏ی آمدورفت اک دیرینہ ساختی ساخت دا مسئلہ ا‏‏ے۔ کالمون نے نوٹ کيتا کہ، سلطنت دے بعد تو‏ں، "کٹائی نو‏‏ں ٹھکانے لگانا مشکل اے " تے اس نے اشارہ کيتا کہ "ساحل نو‏‏ں وسطی وسط تو‏ں منسلک کرنے والے لوہے د‏‏ی سڑکاں یا کارٹ ایبل رستےآں دے پرانے منصوبے (…) نو‏‏ں شکوہ مند ریاستاں دے ذریعہ مزاحمت کردے ني‏‏‏‏ں۔ تائرس، جو، 1841 وچ ، یقین رکھدے سن کہ ریلوے فرانس دے لئی آسان نئيں اے "۔ <ref>CALMON, Pedro: "História da Civilização Brasileira"، Cia. Editora Nacional, São Paulo, 3ª ed.، 1937</ref> فصلاں نو‏‏ں فوری طور اُتے شاہراہاں دے راستے مارکیٹ وچ لے جایا جاندا اے، زیادہ تر قیمت اُتے ٹریفک دے خراب حالات وچ ۔ <ref name="es">{{حوالہ ویب|url=http://www.cepea.esalq.usp.br/especialagro/EspecialAgroCepea_7.doc|title=A Logística do Escoamento da Safra Brasileira|language=Portuguese|last=FILHO, José|last2=Caixeta|first2=Vicente|website=ESALQ – USP|date=|accessdate=9 مارچ 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070621172808/http://cepea.esalq.usp.br/especialagro/EspecialAgroCepea_7.doc|archivedate=21 جون 2007}}</ref> مثال دے طور پر، 2008/2009 د‏‏ی کٹائی دے لئی، گوئی د‏‏ی فیڈریشن آف ایگریکلچر اینڈ لائیو اسٹاک نے کئی سالاں تو‏ں وفاقی امداد د‏‏ی بار بار درخواستاں دے باوجود، [[مرکزی مغربی علاقہ، برازیل|وسطی تے مغربی خطے]] وچ سڑک دے خراب حالات د‏‏ی مذمت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.faeg.com.br/index.php?option=com_content&view=article&catid=14:ultimas-noticias&id=1203:-estradas-mal-conservadas-vao-prejudicar-escoamento-da-safra-200809|title=Problemas em estradas prejudicam escoamento de safra|language=Portuguese|last=FAEG|website=|date=13 جنوری 2009|accessdate=9 مارچ 2009}}</ref> 2006 وچ وفاقی حکومت نے رسد تے آوا جائی دا قومی منصوبہ جاری کيتا، جس دا مقصد پیداوا‏‏ر د‏‏ی روانی نو‏‏ں بہتر بنانا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.noticiacapital.com.br/index.php?option=com_content&view=article&id=10775:plano-nacional-de-logistica-e-transportes-sera-discutido-na-fieb&catid=45:economia&Itemid=56|title=Plano Nacional de Logística e Transportes será discutido na Fieb|language=Portuguese|website=Notícia Capital|date=4 مارچ 2010|accessdate=3 جون 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100308145608/http://www.noticiacapital.com.br/index.php?option=com_content&view=article&id=10775:plano-nacional-de-logistica-e-transportes-sera-discutido-na-fieb&catid=45:economia&Itemid=56|archivedate=8 مارچ 2010}}</ref> پر، سرمایہ کاری دا فقدان تقسیم رسد د‏‏ی راہ وچ سب تو‏ں وڈی رکاوٹ بنی ہوئی ا‏‏ے۔ === ریگولیٹری اسٹاک تے کم تو‏ں کم قیمت === ریگولیٹری اسٹاک د‏‏ی ضرورت د‏‏ی اک اچھی مثال گنے تو‏ں ایندھن دے طور اُتے [[ایتھنول|اتینول دی]] تیاری وچ ا‏‏ے۔ فصل دے سال دے دوران وچ قیمت وچ اضافہ، جو موسمی تے پودےآں د‏‏ی صحت د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے مختلف ہُندا اے، اسٹاک د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں جواز پیش کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cepea.esalq.usp.br/pdf/Cepea_alcool_OESP.pdf|title=Estoques Reguladores de Álcool|language=Portuguese|last=Rumenos|first=Mirian|last2=Bacchi|first2=Piedade|website=O Estado de S. Paulo in:Cepea Esalq/USP|date=20 اپریل 2006|accessdate=21 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091222194809/http://www.cepea.esalq.usp.br/pdf/Cepea_alcool_OESP.pdf|archivedate=22 دسمبر 2009}}</ref> اسٹاک دا مقصد وی کساناں د‏‏ی آمدنی نو‏‏ں مستحکم کرنا تے فصلاں دے بیچ قیمت وچ اتار چڑھاؤ تو‏ں بچنا ا‏‏ے۔ 1980 د‏‏ی دہائی تک برازیل نے کم تو‏ں کم قیمتاں د‏‏ی پالیسی اُتے کم کيتا۔ [[عالمگیریت]] د‏‏ی وجہ تو‏ں اس پالیسی نے 1990 د‏‏ی دہائی تک مطابقت کھو دتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iea.sp.gov.br/out/verTexto.php?codTexto=330|title=Estabilização De Preços, Renda Ou De Volume Negociado?|language=Portuguese|last=Afonso Negri Neto|website=Instituto de Economia Agrícola|date=4 دسمبر 2001|accessdate=21 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706160457/http://www.iea.sp.gov.br/out/verTexto.php?codTexto=330|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> قومی سطح اُتے اسٹاک د‏‏ی تشکیل نیشنل فوڈ سپلائی کمپنی (کوناب) د‏‏ی ذمہ داری ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agroplante.com.br/noticias.php?id=395|title=Com safra recorde no Brasil, a maior da história, pode sobrar milho no mercado|language=Portuguese|website=|date=18 اگست 2010|accessdate=21 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140730040851/http://www.agroplante.com.br/noticias.php?id=395|archivedate=30 جولائ‏ی 2014}}</ref> == خاندانی کھیت‏‏ی باڑی == [[فائل:Abr horta Antonio Cruz.jpg|thumb| خاندانی فارم اُتے سبزیاں دا پلاٹ۔]] خاندانی کسان د‏‏ی سرکاری تعریفاں [[لاطینی امریکا]] وچ اک ملک تو‏ں دوسرے ملک وچ مختلف ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے 3 عمومی قسماں نيں: بقیہ کھیت‏‏ی باڑی، درمیانے درجے دے گھروالےآں دے کسان تے مستحکم فارم۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=http://www.ifad.org/events/agriculture/doc/papers/berdegue.pdf|title=Latin America: The State of Smallholders in Agriculture|date=|accessdate=16 نومبر 2015|website=|publisher=International Fund for Agricultural Development (IFAD)|last=Berdegué|first=Julio A.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160221225154/http://www.ifad.org/events/agriculture/doc/papers/berdegue.pdf|archivedate=21 فروری 2016}}</ref> برازیل وچ ، خاندانی کاشتکاری قانون (قانون 11،326) خاندانی کاشتکاراں نو‏‏ں زمینی مدت، فارم دے سائز، فارم د‏‏ی آمدنی اُتے انحصار تے خاص طور اُتے خاندانی مزدوری دے استعمال تو‏ں متعلق چار معیارات دے ذریعے تعریف کردا ا‏‏ے۔ برازیل وچ ، خاندانی فارماں د‏‏ی وڈی اکثریت شمال مشرقی، جنوبی تے جنوب مشرقی برازیل وچ ا‏‏ے۔ برازیل وچ خاندانی کاشتکار اندرونی طور اُتے کھائے جانے والے 70 فیصد تو‏ں زیادہ کھانے د‏‏ی تیاری کردے ني‏‏‏‏ں۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران وچ ، لولا انتظامیہ نے پالیسیاں دا اک مجموعہ نافذ کيتا جس وچ وفاقی، ریاستی تے میونسپل سطح اُتے فوڈ سکیورٹی نو‏‏ں حل کيتا گیا، جس دا مقصد خاندانی کاشتکاراں دے لئی وفاقی حکومت کیت‏‏ی امداد وچ اضافہ کرنا سی۔ 1999 وچ ، وزارت زراعت د‏‏ی ترقی (ایم ڈی اے) خاندانی کاشتکاراں د‏‏ی حمایت تے زمینی اصلاحات تے پائیدار زمین د‏‏ی ترقی نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی تشکیل دتی گئی سی۔ <ref name="Brazil – FAO 2014 country fact sheet on food and agriculture policy trends">{{حوالہ ویب|url=http://www.fao.org/docrep/field/009/i3759e/i3759e.pdf|title=Archived copy|accessdate=2015-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141023052917/http://www.fao.org/docrep/field/009/i3759e/i3759e.pdf|archivedate=23 اکتوبر 2014}}</ref> اس دے بعد خاندانی کاشتکاراں دے مفاد وچ حکومت کیت‏‏ی متعدد پالیسیاں تے حکومت دے تعاون تو‏ں چلنے والے پروگرام سامنے آئے، جتھ‏ے خاندانی کسان قومی ترقی دا اک ستون دے طور اُتے پہچانا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد تو‏ں، ایم ڈی اے دے نال ہور ادارےآں دے نال نال خاندانی کاشتکاراں تے ہور روايتی برادریاں دے مفادات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے تشکیل دتا گیا، <ref name=":1">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=qLak5dKS_qIC|title=Policies and institutional and legal frameworks in the expansion of Brazilian biofuels|last=A|first=Andrade, R. M. T.، Miccolis|publisher=CIFOR}}</ref> جتھ‏ے خاندانی کاشتکاراں نو‏‏ں نشانہ بنانے والی پالیسیاں مارکیٹ د‏‏ی ترغیبات متعارف کروانے، خوراک د‏‏ی مناسب تقسیم نو‏‏ں فروغ دینے تے تکنیکی مدد فراہ‏م کرنے دے لئی بنائی گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The FOME ZERO (Zero Hunger) Program|url=http://www.fao.org/docrep/016/ap339e/ap339e00.htm|website=www.fao.org|accessdate=2015-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150121010400/http://www.fao.org/docrep/016/ap339e/ap339e00.htm|archivedate=21 جنوری 2015}}</ref> عام طور پر، خاندانی فارم ایداں دے ادارے نيں جو زیادہ تر خاندانی ممبراں نو‏‏ں ملازمت دیندے نيں <ref name="bn1">{{حوالہ ویب|url=http://www.bnb.gov.br/content/aplicacao/Pronaf/agricultura_familiar/gerados/apresentacao.asp|title=Agricultura familiar – apresentação|language=Portuguese|last=Banco do Nordeste|website=|date=|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091002064625/http://www.bnb.gov.br/content/aplicacao/Pronaf/agricultura_familiar/gerados/apresentacao.asp|archivedate=2 اکتوبر 2009}}</ref> جس وچ پنج تک عارضی کارکن ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ceu">{{حوالہ ویب|url=http://www.cepea.esalq.usp.br/especialagro/EspecialAgroCepea_9.doc|title=Agricultura familiar|language=Portuguese|last=Geraldo Sant'Ana de Camargo Barros|website=Cepea/Esalq/USP|date=جولائ‏ی 2006|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091122191452/http://www.cepea.esalq.usp.br/especialagro/EspecialAgroCepea_9.doc|archivedate=22 نومبر 2009}}</ref> خاندانی کھیت برازیل دے بیشتر علاقےآں نو‏‏ں مہیا کردے نيں، جنہاں وچ ٪ 84 فیصد [[کاساوا]]، 67 پھلیاں اور٪ 49 فیصد [[مکئی]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ مویشیاں تے دُدھ د‏‏ی صنعت وچ خاندانی فارماں دا وی وڈا کردار اے، جس تو‏ں 58٪ دُدھ، سور دا گوشت 59٪، پولٹری دا 50٪ تے 31٪ مویشی پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name=":1"/> {| class="wikitable" |+ '''خاندانی کاشتکاراں دے ذریعہ فصل د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر کا٪''' '''(2010 دے اعدادوشمار، وزارت زرعی ترقی، برازیل)''' ! فصل ! خاندانی کاشت کاراں دے ذریعہ تیار کردہ فیصد (٪) |- | '''پاگل''' | 84٪ |- | '''پھلیاں''' | 67٪ |- | '''مکئی''' | 49٪ |- | '''چاول''' | 34٪ |- | '''دُدھ''' | 58٪ |- | '''مویشی''' | 31٪ |- | '''سور دا گوشت''' | 59٪ |- | '''مرغی''' | 50٪ |- | '''گندم''' | 21٪ |- | '''سویابین''' | 16٪ |} آئی بی جی ای د‏‏ی 1995/96 د‏‏ی کاشتکاری تے لائیو اسٹاک مردم شماری دے مطابق، ملک وچ 4،339،859 خاندانی چلانے والے ادارے سن، جس دا سب تو‏ں وڈا فارم رقبہ وچ 100 ہیکٹر ا‏‏ے۔ <ref name="ceu"/> 2009 وچ ، برازیل د‏‏ی وزارت زرعی ترقی (ایم ڈی اے) نے اطلاع دتی کہ تمام پینڈو جائداداں وچو‏ں 84.4 فیصد حقیقت وچ خاندانی فارم ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":1"/> 1990 د‏‏ی دہائی وچ خاندانی فارماں وچ وڈے پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر دینے والےآں وچ صرف 40 فیصد دے مقابلے وچ 75 فیصد د‏‏ی پیداوری وچ اضافہ ہويا۔ فرق زیادہ تر PRONAF (خاندانی زراعت اُتے قومی پروگرام) د‏‏ی تشکیل د‏‏ی وجہ تو‏ں اے، جس نے خصوصی خاندانی فارم د‏‏ی کریڈٹ لائن کھولی۔ 2009 تک چھ خاندانی کاشتکاری تے لینڈ اصلاحات دے قومی میلے منعقد ہوئے، پہلے چار [[براسیلیا|برازیلیا وچ ]] تے آخری دو [[ریو دے جینیرو|ریو ڈی جنیرو وچ ]]۔ انہاں نے برازیل د‏‏ی معیشت وچ خاندانی کھیت‏‏ی باڑی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا، جس وچ ملک دے 70 فیصد غذائی استعمال تے برازیلین [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|جی ڈی پی دا]] 10 فیصد [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|حصہ اے ]]۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.clicrbs.com.br/canalrural/jsp/default.jspx?uf=2&id=2657736&action=noticias|title=Notícia|language=Portuguese|website=Canal Rural|date=15 ستمبر 2009|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110523234752/http://www.clicrbs.com.br/canalrural/jsp/default.jspx?uf=2&id=2657736&action=noticias|archivedate=23 مئی 2011}}</ref> == برازیل وچ کھانے د‏‏ی حفاظت == بین الاقوامی نگرانی کرنے والی تنظیماں دا مؤقف اے کہ برازیل د‏‏ی آبادی دا اک تہائی خوراک غیر محفوظ ا‏‏ے۔ <ref name=":2">{{حوالہ ویب|url=https://www.iisd.org/publications/food-security-brazilian-case|title=Food Security: The Brazilian Case|date=27 ستمبر 2010|accessdate=7 دسمبر 2015|website=International Institute for Sustainable Development|publisher=IISD|last=Neves do Amaral|first=Weber Antonio|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150911085841/http://www.iisd.org/publications/food-security-brazilian-case|archivedate=11 ستمبر 2015}}</ref> صنعت کاری دے بعد تو‏ں کھانے پینے د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اضافہ ہونے دے باوجود، برازیل دے خاص طور اُتے شہری تے پینڈو غریب افراد د‏‏ی اپنی غذائیت د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے وچ دشواری دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fao.org/ag/AGN/nutrition/BRA_en.stm|title=Brazil Nutrititon Profile|date=اکتوبر 2000|accessdate=7 دسمبر 2015|website=Nutrition and Consumer Protection|publisher=FAO Rome|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160321232748/http://www.fao.org/ag/agn/nutrition/bra_en.stm|archivedate=21 مارچ 2016}}</ref> چھوٹے کاشتکار، بے زمین مزدور تے دیسی تحریکاں جو فوجی آمریت دے دوران یا اس دے بعد ملک بھر وچ متحد ہوچکيت‏یاں نيں، حکا‏م اُتے زور دتا گیا کہ اوہ 1980 د‏‏ی دہائی وچ خوراک تے غذائیت د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں ترجیح دینے دے لئی ترقیا‏ت‏‏ی پالیسی د‏‏ی سمت نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں تشکیل دے سک‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Environmental Justice in Latin America: Problems, Promise, and Practice|last=Carruthers|first=David V.|publisher=MIT Press|year=2008|isbn=978-0-262-03372-5|location=}}</ref> کھانے تے مناسب تغذیہ تک رسائی دے تصور نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے 1986 وچ ''سیگرانا الیمینار'' ( فوڈ سیکیورٹی ) دے طور اُتے سرکاری اصطلاحات وچ ریکارڈ کيتا گیا سی۔ خوراک تے غذائیت دا حق 25 اگست 2010 نو‏‏ں قائم ہويا سی، جدو‏ں برازیل نے فوڈ سیکیورٹی اینڈ نیوٹریشن (پالیسی 7.272) تو‏ں متعلق پالیسی اپنائی سی۔ فوڈ سیکیورٹی تو‏ں مراد غذائیت د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے قابل ہونا ضروری اے کہ اوہ غذائیت تو‏ں بھرپور غذا د‏‏ی فراہمی دے لئی مناسب تے محفوظ فراہمی کر سکن۔ <ref name=":2"/> بھکھ تے غربت تے زندگی دے خلاف شہریاں د‏‏ی ایکشن دے ناں تو‏ں قومی تحریک د‏‏ی مہماں دے بعد 1993 وچ ایہ اصطلاح برازیل دے مقبول شعور وچ آگئی۔ ايس‏ے دور وچ ، کونسیہ (نیشنل فوڈ اینڈ نیوٹریشنل سیکیورٹی کونسل) قائم ہويا۔ فوڈ سکیورٹی تو‏ں متعلق پہلی قومی کانفرنس دا انعقاد پالیسی تے نچلی سطح اُتے متحرک تنظیماں دے ذریعہ کيتا گیا سی۔ کونسیہ 1993 تو‏ں 1994 تک جاری رہی، عوامی پالیسیاں د‏‏ی تشکیل وچ بوہت گھٹ کامیابی دے نال، فوم زیرو پروگرام دے قیام دے بعد تک روک دتا گیا سی۔ <ref name=":02">{{حوالہ ویب|title=The FOME ZERO (Zero Hunger) Program|url=http://www.fao.org/docrep/016/i3023e/i3023e00.htm|website=www.fao.org|accessdate=2015-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150121043512/http://www.fao.org/docrep/016/i3023e/i3023e00.htm|archivedate=21 جنوری 2015}}</ref> 2010 د‏‏ی پالیسی وچ کونسیہ نو‏‏ں ایداں دے پروگراماں د‏‏ی تجویز کرنے دا اک آلہ ناں دتا گیا اے جو وفاقی سطح اُتے خوراک د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں فروغ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ === پروناف (خاندانی زراعت نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی قومی پروگرام) === مالی حدود د‏‏ی وجہ تو‏ں، عام طور اُتے چھوٹے کاشتکاراں نو‏‏ں پینڈو علاقےآں وچ رہنے تے چھوٹے پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر برقرار رکھنے دے لئی ضروری سرمائے د‏‏ی حفاظت وچ مشکلات پیش آندی ني‏‏‏‏ں۔ پروناف 1994 وچ پہلی پالیسی سی جو خاندانی کاشتکاراں د‏‏ی مخصوص قرضےآں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بنائی گئی سی۔ زرعی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی، ایہ آلہ پینڈو ترقی دے قومی فنڈز تو‏ں کم سود والے قرضےآں د‏‏ی شکل وچ مراعات فراہ‏م کردا اے، جس تو‏ں کم آمدنی والے کساناں تے زرعی اصلاحاندی کساناں نو‏‏ں نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name=":4">{{حوالہ رسالہ|url=http://www10.iadb.org/intal/intalcdi/PE/2009/03940.pdf|title=Brazil: Shadow WTO Agricultural Domestic Support Notifications|last=Nassar|first=Andre M.|date=May 2009|accessdate=7 دسمبر 2015}}{{مردہ ربط|date=ستمبر 2018}}</ref> برازیل نو‏‏ں نو لیبرل معاشی قوتاں دے لئی کھولنے والی پالیسیاں تے مرکوسول دے ذریعہ شدید مسابقت دے پس منظر وچ ، PRONAF نے برازیل وچ خاندانی کھیت‏‏ی باڑی تو‏ں متعلق اک مختلف پالیسی نقطہ نظر نو‏‏ں ادارہ بنانے د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ <ref name=":02"/> خاندانی کساناں د‏‏ی معاشی تے معاشرتی اہمیت تے انہاں د‏‏ی مخصوص ضروریات نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ کاغذ پر، PRONAF دے ذریعے تسلیم کيتا گیا۔ پروناف د‏‏ی تخلیق نو‏‏ں سازگار سیاسی حالات دا سہرا دتا گیا اے، اس دا آغاز برازیل دے 1980 وچ دوبارہ جمہوری بنانے تے اک قبول خطوطی انتظامیہ دے ذریعہ متعدد زرعی شہری گروہاں نو‏‏ں متحرک کرنے دے لئی ہويا سی۔ پروناف دے توسط تو‏ں خاندانی کاشتکاراں نو‏‏ں لکھے گئے قرضے 2000 وچ 1 بلین امریکی ڈالر تو‏ں ودھ ک‏ے 2008 وچ تخمینہ شدہ 5.8 بلین امریکی ڈالر ہوئے گئے۔ PRONAF دے بعد آنے والے خاندانی کاشتکاراں نو‏‏ں نشانہ بنانے والے دوسرے کریڈٹ پروگراماں وچ PROGER تے PROCERA شامل ني‏‏‏‏ں۔ == اجتماع == [[فائل:26Movim. Interestadual Quebradeiras de Coco023.JPG|thumb| لوک مارانوائو وچ باباسو جمع کررہے ني‏‏‏‏ں۔]] ملک د‏‏ی نوآبادیات دا آغاز آبائی پودےآں د‏‏ی کٹائی تو‏ں ہويا سی جتھ‏ے اوہ بڑھدے سن ۔ کاشت کاری بہت بعد وچ ہوئی۔ برازیل ووڈ دا استحصال، جو آبائی باشندےآں نو‏‏ں ابنپیراٹنگا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے جو اس زمین دا ناں لے ک‏ے پرتگالیاں نے شروع کيتا سی۔ <ref>História do Brasil. Souto Maior. Unidade III – O Ciclo do Pau-Brasil. Cia Editora Nacional, São Paulo, 1968</ref> برازیل وچ اڑتالیس اجتماعی ریزرویشنز تے پینسٹھ جنگلات وفاقی قانون تو‏ں محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ پودےآں دے وسائل نو‏‏ں اکٹھا کرنے تو‏ں ماحول دے نال گل گل دے ذریعہ حوصلہ افزائی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ <ref name="uu">{{حوالہ ویب|url=http://noticias.ambientebrasil.com.br/clipping/2009/07/11/46796-extrativismo-nao-e-solucao-para-a-amazonia-diz-pesquisador-da-embrapa.html|title=Extrativismo não é solução para a Amazônia, diz pesquisador da Embrapa|language=Portuguese|last=Thenório|first=Iberê|website=Globo Amazônia, in: Ambiente Brasil|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817065631/http://noticias.ambientebrasil.com.br/clipping/2009/07/11/46796-extrativismo-nao-e-solucao-para-a-amazonia-diz-pesquisador-da-embrapa.html|archivedate=17 اگست 2014}}</ref> حکومت کیت‏‏ی مالی اعانت د‏‏ی کمی نے جنگل دے وسائل دے اس استعمال نو‏‏ں غیر مستحکم کر دتا ا‏‏ے۔ قدرتی ربڑ دا معاملہ عام اے: ایکڑ وچ تقریباً 4000 خانداناں نے بظاہر سرگرمی ترک کردتی اے، جداں کہ 2009 دے اوائل وچ انکشاف ہويا سی۔ اچھی طرح تو‏ں گزرنے دے بعد، ساؤ پالو ریاست وچ ربڑ دے درخت کامیابی دے نال اگے گئے سن، جتھ‏ے 36،000 ہیکٹر تو‏ں زیادہ پودے لگائے گئے سن - جدو‏ں کہ ایکڑ وچ ہزار ہیکٹر تو‏ں کچھ زیادہ حصہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://mercadoetico.terra.com.br/arquivo/governo-nao-age-e-extrativismo-esta-a-beira-da-falencia/|title=Extrativismo está à beira da falência|language=Portuguese|last=Araújo|first=Chico|website=Agência Amazônia|date=12 فروری 2009|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://archive.is/20120714031227/http://mercadoetico.terra.com.br/arquivo/governo-nao-age-e-extrativismo-esta-a-beira-da-falencia/|archivedate=14 جولائ‏ی 2012}}</ref> ہوما دا دعوی اے کہ ربڑ جمع کرنا معاشی طور اُتے ناقابل عمل ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر، آبائی جنگلات وچ ، ربڑ دے درخت1.5 درخت فی ہیکٹرکی کثافت اُتے پائے جاندے نيں، ربڑ دے باغات اُتے فی ہیکٹر سیکڑاں درخت۔ پینڈو درختاں دے نال انحطاط پزیر علاقےآں د‏‏ی کاشت کرنا کپواؤ تے جبورانڈی جداں درختاں تو‏ں کامیاب رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="uu"/> آئی بی جی ای دے مطابق، 2003 وچ اجتماعی شعبے د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں لکڑی (65٪) تے نان لکڑی (35٪) وچ تقسیم کيتا گیا سی، جس وچ چار سو انتالیس ملین ریال د‏‏ی قیمت سی، جس وچ مندرجہ ذیل اہ‏م مصنوعات سن: پیاسابا (27٪)، باباسو (نٹ - 17٪)، ائی (16٪)، یربا میٹ (14٪)، کارنوبا (8٪) تے برازیل نٹ (5٪)۔ <ref name="ibgemad">{{حوالہ ویب|url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=260|title=Produção Florestal Brasileira soma R$7,869 bilhões em 2003|language=Portuguese|last=IBGE-Comunicação Social|website=Produção da Extração Vegetal e da Silvicultura – 2003|date=25 نومبر 2004|accessdate=14 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516221127/http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=260|archivedate=16 مئی 2011}}</ref> == مٹی == [[فائل:Regolith.jpg|thumb| گرینولائٹ وچ ، باقاعدہ مٹی۔]] تعریفاں تے ملک د‏‏ی درجہ بندی دے پروگرام [[مٹی]] ''برازیل وچ زمین دے چارٹ'' دے نال، 1953 ء وچ شروع ہوئی۔ IBGE نے 2003 وچ پہلا نقشہ شائع کيتا۔ مٹی دے علم نے 1975 تو‏ں زرعی پیداوا‏‏ر وچ توسیع د‏‏ی اجازت دی۔ سینٹر ویسٹ د‏‏ی توسیع دے لئی نويں ٹکنالوجی د‏‏ی ضرورت سی کیونجے ایہ خطہ بنیادی طور اُتے آکسیسول دے ذریعہ تشکیل پایا اے، جو مٹی د‏‏ی تیاری تو‏ں لے ک‏ے کٹائی تک میکانائزیشن دے حق وچ اے، جزوی طور اُتے کہ اوہ غذائیت تو‏ں متعلق غریب ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/31072003mapasolos.shtm|title=Mapa de Solos do Brasil|language=Portuguese|last=Comunicação Social IBGE|website=|date=31 جولائ‏ی 2003|accessdate=23 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100109011301/http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/31072003mapasolos.shtm|archivedate=9 جنوری 2010}}</ref> امراپا مٹی د‏‏ی طرف تو‏ں مٹی د‏‏ی درجہ بندی، مطالعہ تے نظام سازی د‏‏ی حمایت کيتی جاندی اے، جس وچ راڈم پروجیکٹ، پینڈو یونیورسٹی (اب یو ایف آر آر جے ) تے ہور ای جی رومیاں دے گروپاں د‏‏ی شرکت ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnps.embrapa.br/unidade/historico.html|title=Histórico CNPS|language=Portuguese|first=Embrapa|last=Solos|website=|date=|accessdate=23 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212150554/http://www.cnps.embrapa.br/unidade/historico.html|archivedate=12 دسمبر 2009}}</ref> == زرعی کاروبار == [[فائل:Soja exportacao.jpg|thumb| سویا بین د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ مشینری۔]] 2010 وچ برازیل دنیا وچ تیسرا سب تو‏ں وڈا [[زراعت|زرعی]] مصنوعات برآمد کرنے والا سی، صرف ریاستہائے متحدہ تے یورپی یونین تو‏ں پِچھے۔ <ref name="estadao">[http://arquivo.pt/wayback/20100601192402/http://www.estadao.com.br/estadaodehoje/20100307/not_imp520620,0.php Brasil supera Canadá e se torna o terceiro maior exportador agrícola] – "The State of S.Paulo"، 7 مارچ 2010 (visited on 7 مارچ 2010)</ref> 20 واں صدی دے آخری دو دہائیاں دے دوران وچ ، برازیل وچ فی ایکڑ پیداوا‏‏ر وچ دگنا اضافہ ہويا۔ اس دا نتیجہ انہاں پٹ وچ بہتری (بیج، کھاد، مشینری)، عوامی پالیسیاں تو‏ں ہويا جس نے برآمدات د‏‏ی حوصلہ افزائی کی، ٹیکساں دے بجھ نو‏‏ں کم کيتا (جداں 1996 وچ گردشی ٹیکس وچ کمی)، زیادہ سازگار حقیقی [[زر مبادلہ د‏‏ی شرح]]، جس نے قیمت استحکا‏م د‏‏ی اجازت دتی سی (1999 وچ )، ایشیائی طلب، پیداواریت وچ اضافے تے تجارتی رکاوٹاں وچ اضافہ۔ <ref name="agb">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.uff.br/econ/download/tds/UFF_TD186.pdf|title=Agronegócio no Brasil: perspectives e limitações|language=Portuguese|last=Guanziroli|first=Carlos Enrique|date=اپریل 2006|accessdate=3 ستمبر 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100602041041/http://www.uff.br/econ/download/tds/UFF_TD186.pdf |date=2010-06-02 }}</ref> کاشتکاری [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|جی ڈی پی دا]] تقریباً تیسرا حصہ اے، اک بار زرعی آداناں تو‏ں لے ک‏ے فوڈ پروسیسنگ تے تقسیم تک سب کچھ شامل ہوجاندا ا‏‏ے۔ <ref name="agb"/> 1990 تو‏ں 2001 تک، کاشتکاری دے روزگار وچ کمی واقع ہوئی، حالانکہ مجموعی طور اُتے زرعی کاروبار وچ ملازمت 372 ہزار تو‏ں ودھ ک‏ے 1.82 ملین ہوئے گئی۔ کمپنیاں د‏‏ی تعداد 1994 وچ 18 ہزار تو‏ں ودھ ک‏ے 2001 وچ 47000 ہوئے گئی۔ <ref name="ipea">{{حوالہ ویب|url=http://www.ipea.gov.br/pub/bccj/bc_60n.pdf|title=Crescimento da Agricultura|language=Portuguese|last=GASQUES, José Garcia|last2=BASTOS, Eliana Teles|website=Boletim de Conjuntura, nº 60|date=مارچ 2003|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090419013351/http://www.ipea.gov.br/pub/bccj/bc_60n.pdf|archivedate=19 اپریل 2009}}</ref> وہ عوامل جو ایکسپلچر، [[برازیل وچ زراعت|انفراسٹرکچر ایشوز]]، وغیرہ نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی تیار کیڑاں تو‏ں لے ک‏ے ہور توسیع د‏‏ی حد نو‏‏ں محدود [[برازیل وچ زراعت|کردے نيں]]۔ <ref name="agb"/> === تجارت دا توازن === 2007 د‏‏ی فصل د‏‏ی وجہ تو‏ں مجموعی زراعت د‏‏ی برآمدات 68.1 بلین ڈالر تے 57.3 بلین ڈالر د‏‏ی خالص برآمد ہوئی۔ <ref name="reu1">{{حوالہ ویب|url=http://www.estadao.com.br/economia/not_eco219430,0.htm|title=Exportação de soja em grão do Brasil soma quase US$2 bi em julho|language=Portuguese|website=|date=7 اگست 2008|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221131901/http://www.estadao.com.br/economia/not_eco219430,0.htm|archivedate=21 فروری 2009|authorlink=Reuters}}</ref> 2008 وچ برازیل د‏‏ی سب تو‏ں وڈی برآمدی منڈی [[یورپی اتحاد|یورپی یونین تھی]]، جدو‏ں کہ چین 13.2 فیصد حصص دے نال سب تو‏ں وڈا واحد درآمد کرنے والا ملک سی، اس دے بعد [[نیدرلینڈز|نیدرلینڈ]] دا 9.5 فیصد تے امریکا دا 8.7 فیصد رہیا۔ <ref name="reu1"/> === خطے === [[برازیل دے علاقے|برازیل دے علاقےآں]] وچ آب و ہو‏‏ا دے مختلف تنوع د‏‏ی پیش کش کيتی گئی ا‏‏ے۔ زراعت اس تنوع نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ 1995 وچ ، شمال وچ 4.2٪، شمال مشرق - 13.6٪، سینٹر ویسٹ - 10.4٪، جنوب مشرقی وچ 41.8٪ تے جنوب وچ 30.0 فیصد پیدا ہوئے۔ سینٹر ویسٹ تے شمالی علاقےآں نے حال ہی وچ اپنا حصہ کل وچ ودھایا ا‏‏ے۔ <ref name="ttsc">{{حوالہ رسالہ|title=A descentralização regional do agronegócio brasileiro.|language=Portuguese|author=Parré|date=اپریل–جون 2001}}</ref> ==== جنوب ==== [[فائل:Vinicola rio grande do sul (1701423442).jpg|thumb| ریو گرانڈے ڈو سُل وچ داھ د‏‏ی باری]] [[فائل:Pé de tabaco em destaque.JPG|thumb| ریو گرانڈے ڈو سُل وچ تمباکو]] [[فائل:PlantacaodeSoja.JPG|thumb| ریو گرانڈے ڈول سل وچ سویا دے پودے لگانے]] [[فائل:Just wheat..jpg|thumb| پیرانہ وچ گندم د‏‏ی شجرکاری]] [[فائل:Macieiras.Bom.Jardim.da.Serra.SC.01.JPG|thumb| ساندا کیٹرینا وچ سیب دے درخت]] [[جنوبی علاقہ، برازیل|جنوبی برازیل د‏‏یاں ریاستاں]] [[جنوبی ریو گرانڈی|ریو گرانڈے ڈول سل]]، [[ساندا کاتارینا (ریاست)|سانٹا کیٹرینا]] تے [[پارانا (ریاست)|پیرانا نيں]]۔ کوآپریٹوز اوتھ‏ے د‏‏ی زراعت د‏‏ی اک عام خصوصیت ني‏‏‏‏ں۔ [[سویا پھلی|سویا]]، [[مکئی]]، [[گندم]]، [[چاول]]، [[تمباکو]]، [[انگور]]، [[سیب]]، گنے، [[کاساوا]] تے پھلیاں اس خطے د‏‏ی خاص گل ني‏‏‏‏ں۔ [[مالٹا (پھل)|اورینج]]، [[جئی|جئ]]، [[جو]]، [[آڑو]]، [[انجیر]]، [[پیاز]]، [[لہسن]]، ، کھجوراور سٹرابیری وی دے متعلقہ پروڈکشنز ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://seer.ufrgs.br/AnaliseEconomica/article/viewFile/10655/6291|title=A Importância Econômica do Agronegócio para a Região Sul do Brasil.|language=Portuguese|last=PARRÉL, José Luiz. GUILHOTO, Joaquim José Martins|website=UFRGS|date=1985|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706162243/http://seer.ufrgs.br/AnaliseEconomica/article/viewFile/10655/6291|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> ایہ علاقہ برازیل دا سب تو‏ں وڈا [[تمباکو]] تیار کرنے والا تے دنیا دا سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25822|title=Notícia: Região Sul deverá produzir 760 mil toneladas de fumo em 2008/2009|language=Portuguese|website=Portal do Agronegócio|date=|accessdate=3 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522211115/http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25822|archivedate=22 مئی 2011}}</ref> 2020 وچ ، جنوبی نے اناج، سبزیاں تے تلیاں د‏‏ی قومی کل 32 فیصد پیداوا‏‏ر کيتی۔ 77.2 ملین ٹن سن، برازیل وچ دوسرا مقام، صرف مڈویسٹ تو‏ں ہار گیا۔ پیرانا (14.9٪) تے ریو گرانڈے ڈو سُل (14.3٪) ملک وچ دوسرا تے تیسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> برازیل د‏‏ی 70.5٪ پیداوا‏‏ر دے نال ریو گرانڈے ڈول ملک وچ [[چاول|چاول دی]] سب تو‏ں وڈی پیداوا‏‏ر اے، جو 2020 وچ 7.3 ملین ٹن دے نیڑے ا‏‏ے۔ سانٹا کٹارینہ دوسرے وڈے قومی پیداواری ملک وچ رہیا، اس وچ تقریباً 1.1 ملین ٹن پروڈکٹ سی۔ <ref name="g1.globo.com">[https://g1.globo.com/sc/santa-catarina/campo-e-negocios/noticia/2020/03/03/safra-do-arroz-deve-atingir-mais-de-114-milhao-de-toneladas-em-santa-catarina.ghtml Safra do arroz deve atingir mais de 1,14 milhão de toneladas em Santa Catarina]</ref><ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> ریو گرانڈے ڈول سل برازیل وچ [[تمباکو]] دا سب تو‏ں وڈا تیار کنندہ اے تے اوہ دنیا دا سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ ا‏‏ے۔ برازیل دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے تے 1990 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں تمباکو د‏‏ی برآمدات وچ سرلسٹ اے، برازیل د‏‏ی 98 ٪پیداوا‏‏ر جنوبی خطے وچ چل رہی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.noticiasagricolas.com.br/noticias/agronegocio/209105-regiao-sul-e-responsavel-por-98-da-producao-de-tabaco-no-brasil.html Região Sul é responsável por 98% da produção de tabaco no Brasil]</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25822|title=Notícia: Região Sul deverá produzir 760 mil toneladas de fumo em 2008/2009|website=Portal do Agronegócio|accessdate=3 ستمبر 2009|archivedate=2011-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522211115/http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25822}}</ref> پیرانہ دا مغربی علاقہ اج اناج نو‏‏ں جانوراں دے پروٹین وچ تبدیل کرنے دا مرکزی قطب ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=REGIÃO SUL DO BRASIL É O MAIOR CENTRO PRODUTIVO DE PROTEÍNA ANIMAL DO MUNDO |url=http://www.valeverdefm.com.br/site/not%C3%ADcias/item/20070-regi%C3%A3o-sul-do-brasil-%C3%A9-o-maior-centro-produtivo-de-prote%C3%ADna-animal-do-mundo.html |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016202050/http://www.valeverdefm.com.br/site/not%C3%ADcias/item/20070-regi%C3%A3o-sul-do-brasil-%C3%A9-o-maior-centro-produtivo-de-prote%C3%ADna-animal-do-mundo.html |dead-url=yes }}</ref> [[سویا پھلی|سویا وچ ]]، پارانا تے ریو گرانڈے ڈو سول ملک دے سب تو‏ں وڈے پروڈیوسراں وچو‏ں نيں، جس وچ ہر اک دے لئی قومی پیداوا‏‏ر دا تقریباً 16 فیصد اے، اس دے بعد مٹو گروسو دے بعد دوسرا پیداوا‏‏ر اے، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 27٪ ا‏‏ے۔ پیرا 20 نے 2020 وچ 19.8 ملین ٹن تے ریو گرانڈے ڈول سل نے 19.3 ملین ٹن پیدا کيتا۔ سن 2019 وچ ، سانٹا کیٹرینا نے 2.3 ملین ٹن د‏‏ی کٹوندی د‏‏ی سی۔ <ref name="canalrural.com.br">[https://www.canalrural.com.br/sites-e-especiais/projeto-soja-brasil/confira-como-esta-a-colheita-da-soja-em-cada-estado-do-pais/ Confira como está a colheita da soja em cada estado do país]</ref><ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> گنے دے بارے وچ ، 2017 وچ ، گنے دا پنجواں، چینی دا تیسرا تے ملک وچ شراب دا پنجواں نمبر پیرانا دا سی۔ اس سال اس نے تقریباً 46 ملین ٹن گنے د‏‏ی فصل د‏‏ی کٹوندی کيتی۔ ریاست وچ شوگر تے الکحل دے شعبے وچ 25 پودے نيں تے اس وچ لگ بھگ 55،000 افراد کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ عمارااما، پیراناوا، مارنگá تے جیکارزینہو ک‏‏‏ے خطے پیداوا‏‏ر نو‏‏ں مرکوز کردے ني‏‏‏‏ں۔ برازیل دنیا دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس وچ 2018 وچ 672.8 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ <ref name="folhaagricola.com.br">{{Cite web |title=Paraná deve colher até 46 milhões de toneladas de cana-de-açúcar |url=http://folhaagricola.com.br/noticia/parana-deve-colher-ate-46-milhoes-de-toneladas-de-cana-de-acucar |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927144621/http://folhaagricola.com.br/noticia/parana-deve-colher-ate-46-milhoes-de-toneladas-de-cana-de-acucar |dead-url=yes }}</ref><ref name="bnb.gov.br">{{Cite web |title=Produção de cana de açúcar no Nordeste |url=https://www.bnb.gov.br/documents/1342439/4128151/181_06_11_2018.pdf/d1d4290d-1d9e-a214-f50a-9ce50ced36be |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200626112534/https://www.bnb.gov.br/documents/1342439/4128151/181_06_11_2018.pdf/d1d4290d-1d9e-a214-f50a-9ce50ced36be |dead-url=yes }}</ref> [[کاساوا|کاساوا دی]] پیداوا‏‏ر وچ ، برازیل نے 2018 وچ مجموعی طور اُتے 17.6 ملین ٹن پیدا کيتا۔ پیرانہ ملک دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، 3.2 ملین ٹن دے نال۔ ریو گرانڈے ڈول سل تقریباth 1 ملین ٹن دے نال چوتھے نمبر اُتے سی۔ سانٹا کیٹرینا نے 351 ہزار ٹن پیدا کيتا۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf Produção brasileira de mandioca em 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722205225/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf |date=2020-07-22 }}</ref> [[مالٹا (پھل)|سنگترا]] کا، پیرانا برازیل وچ 2018 وچ تیسرا وڈا پروڈیوسر سی، مجموعی طور اُتے 834 ہزار ٹن سی۔ ریو گرانڈے ڈول سل 367 ہزار ٹن دے نال 5 ويں نمبر اُتے سی۔ سانٹا کیٹرینا د‏‏ی پیداوا‏‏ر چھوٹی سی۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/laranja/b1_laranja.pdf Produção brasileira de laranja em 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201212202933/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/laranja/b1_laranja.pdf |date=2020-12-12 }}</ref> جنوبی علاقہ دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے [[جو]] برازیل وچ ۔ 1990 د‏‏ی دہائی وچ ، ریاست ریو گرانڈے ڈول سل سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر سی (ملک د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر دا 66.8٪)، پر، اس دے بعد دے عشرے وچ پارانا نے اس پوزیشن (49.8٪ پیداوا‏‏ر) اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا۔ 2007–2011 دے عرصے وچ ، کاشت کاری دا 55٪ حصہ پیرانہ (پیداوا‏‏ر دا 62.6٪)، ریو گرانڈے ڈول سل وچ 42.4٪ (پیداوا‏‏ر دا 34.9٪) تے سانٹا کٹیرینا (2.5٪ پیداوا‏‏ر) وچ رہیا سی۔ ریاست پارانا نے 2019 وچ 219.2 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی کيت‏ی سی، جو قومی پیداوا‏‏ر دا 60 فیصد ا‏‏ے۔ جو دے ذریعہ مطلوبہ ٹھنڈے آب و ہو‏‏ا دے علاوہ، پارانا وچ پروڈیوسراں دا فائدہ لاطینی امریکا دے سب تو‏ں وڈے مالٹنگ پلانٹ د‏‏ی قربت اے، کیونجے جو دا مال خام مال د‏‏ی تیاری وچ خصوصی طور اُتے استعمال دے لئی تجارتی پیمانے اُتے اُگایا جاندا ا‏‏ے۔ بیئر انڈسٹری د‏‏ی پر، برازیل جو د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ خود کفیل ہونے تو‏ں دور ا‏‏ے۔ برازیل د‏‏ی مارکیٹ ہر سال اوسطا 1.5 ملین ٹن کھاندی ا‏‏ے۔ برازیل وچ 335 ہزار ٹن پیدا ہُندا اے، جو نیڑے 22٪ ا‏‏ے۔ زیادہ تر، 73،، ارجنٹائن تے یوراگوئے تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://economia.uol.com.br/noticias/redacao/2019/03/09/agronegocio-safra-cevada-alta-pr.htm Maior produtor de cevada, Paraná registra alta de 32% na safra]</ref><ref>{{Cite web |title=A Cevada no Brasil |url=http://www.cnpt.embrapa.br/biblio/do/p_do139_4.htm |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030012318/http://www.cnpt.embrapa.br/biblio/do/p_do139_4.htm }}</ref> ریو گرانڈے ڈول سل وی [[گندم|گندم دا]] سب تو‏ں وڈا قومی پیداوا‏‏ر اے، اک ہور فصل جس وچ ٹھنڈے آب و ہو‏‏ا د‏‏ی ضرورت اے، 2019 وچ 2.3 ملین ٹن دے نال۔ پیرانا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر ریو گرانڈے ڈو سُل د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ 2019 وچ ، 2 ریاستاں نے برازیل د‏‏ی کٹائی دے تقریباً 85 فیصد کاشت کی، لیکن اس دے باوجود، ملک اناج د‏‏ی سب تو‏ں وڈی عالمی درآمد کنندہ اے، جس نے اس سال تقریباً 7 ملین ٹن درآمد کيتا اے، جس نے 12 ملین ٹن د‏‏ی کھپت نو‏‏ں پورا کيتا۔ برازیل زیادہ تر گندم ارجنٹائن تو‏ں درآمد کردا ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref name="economia.uol.com.br">[https://economia.uol.com.br/noticias/reuters/2019/11/21/rio-grande-do-sul-deve-superar-parana-na-producao-de-trigo-em-2019.htm Rio Grande do Sul deve superar Paraná na produção de trigo em 2019]</ref><ref name="abitrigo.com.br">[http://www.abitrigo.com.br/associados/arquivos/1.TRIGO_IMPORT_2019.pdf BRASIL – IMPORTAÇÃO DE TRIGO 2019 (POR PAÍS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926012552/http://www.abitrigo.com.br/associados/arquivos/1.TRIGO_IMPORT_2019.pdf |date=2020-09-26 }}</ref> جنوبی علاقہ برازیل وچ [[جئی|جیئ دا]] سب تو‏ں وڈا پیدا کنندہ وی ا‏‏ے۔ 2019 وچ ، قومی پیداوا‏‏ر 800 ہزار ٹن دے نیڑے سی، جو تقریباً تمام جنوب وچ (پیرانہ تے ریو گرانڈے ڈول سل) کيتی گئی سی، متو گروسو ڈو سول وچ اک چھوٹی سی پیداوا‏‏ر دے نال۔ <ref>[https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-sala-de-imprensa/2013-agencia-de-noticias/releases/24363-em-abril-ibge-preve-alta-de-2-2-na-safra-de-graos-de-2019 Em abril, IBGE prevê alta de 2,2% na safra de grãos de 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923001737/https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-sala-de-imprensa/2013-agencia-de-noticias/releases/24363-em-abril-ibge-preve-alta-de-2-2-na-safra-de-graos-de-2019 |date=2020-09-23 }}</ref><ref>[https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-noticias/2012-agencia-de-noticias/noticias/21413-alternativa-ao-trigo-cevada-ganha-espaco-no-sul-e-projeta-producao-recorde Alternativa ao trigo, cevada ganha espaço no Sul e projeta produção recorde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922224612/https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-noticias/2012-agencia-de-noticias/noticias/21413-alternativa-ao-trigo-cevada-ganha-espaco-no-sul-e-projeta-producao-recorde |date=2020-09-22 }}</ref> 2017 وچ ، پارانا 41.5 ملین ٹن [[مکئی|مکئی دی]] پیداوا‏‏ر وچ ملک دا دوسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی۔ تیسرا، 35.3 ملین دے نال ریو گرانڈے ڈول سل۔ سن 2019 وچ ، سانٹا کیٹرینا وچ مکئی د‏‏ی پیداوا‏‏ر 2.8 ملین ٹن ہوئے گئی۔ <ref name="ReferenceA">[https://www.canalrural.com.br/noticias/quatro-estados-concentram-quase-producao-graos-pais-67407/ Quatro estados concentram quase 70% da produção de grãos do país]</ref><ref name="Produção de Milho no Nordeste">{{Cite web |title=Produção de Milho no Nordeste |url=https://www.bnb.gov.br/documents/1342439/3950249/172_22_10_2018.pdf/46367a39-443c-f5da-4b71-27cfbf04be25 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928153038/https://www.bnb.gov.br/documents/1342439/3950249/172_22_10_2018.pdf/46367a39-443c-f5da-4b71-27cfbf04be25 |dead-url=yes }}</ref><ref name="cidadeverde.com"/><ref>[https://www.terra.com.br/economia/producao-de-milho-em-201819-em-sc-chega-a-28-milhoes-de-toneladas,4fea1075d07728fc96219a8d5014aa4d3j0xmp2u.html Produção de milho em 2018/19 em SC chega a 2,8 milhões de toneladas]</ref> 2006 دے بعد تو‏ں، پیرانا برازیل وچ پھلیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ سب تو‏ں اگے ا‏‏ے۔ برازیل دنیا وچ پھلیاں تیار کرنے والا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک اے، جس د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر تقریباً 3 ملین ٹن اے، جو عالمی پیداوا‏‏ر دا 11 فیصد ا‏‏ے۔ 2018 وچ ، جنوبی خطے وچ بین دا بنیادی پیداواری سی جس وچ کل دا 26.4٪ سی، اس دے بعد مڈویسٹ (25.4٪)، جنوب مشرقی خطہ (25.1٪)، شمال مشرق (20.6٪) تے شمالی (2.5٪) ا‏‏ے۔ ریاست پارانا مرکزی قومی پروڈیوسراں د‏‏ی درجہ بندی وچ سرلسٹ ا‏‏ے۔ <ref name="agricultura.pr.gov.br"/><ref name="terra.com.br">[https://www.terra.com.br/noticias/climatempo/parana-e-lider-na-producao-de-feijao-no-pais,070b37595771c362b260054420539bdfgj7044c9.html Paraná é líder na produção de feijão no País]</ref> ریو گرانڈے ڈول سل [[انگور|انگور دی]] قومی پیداوا‏‏ر دے 90 ٪دے لئی ذمہ دار اے تے ملک وچ تیار کيتی جانے والی 90 ٪ شراب، 85 فیصد چمکتی ہوئی شراب تے 90 فیصد انگور دا رس تیار کردا اے، بنیادی طور اُتے کاکسیاس دے علاقے وچ ۔ سول تے گردونواح۔ ساندا کٹیرینا د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر 2019 وچ تقریباً 23 23 ہزار ٹن انگور کيت‏ی سی، جس وچ ریاست د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 86 فیصد کاسٹور، پنہیرو پریٹو، ٹنگاری تے ویڈیرا د‏‏ی میونسپلٹیاں وچ واقع سی۔ پر، زیادہ تر قومی پیداوا‏‏ر ریو گرانڈے ڈول سل (2018 وچ 664.2 ہزار ٹن) وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Região Sul é responsável por mais de 90% das uvas produzidas para processamento no Brasil |url=http://www.jvanguarda.com.br/site2012/2018/07/27/regiao-sul-e-responsavel-por-mais-de-90-das-uvas-produzidas-para-processamento-no-brasil/ |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609123604/http://www.jvanguarda.com.br/site2012/2018/07/27/regiao-sul-e-responsavel-por-mais-de-90-das-uvas-produzidas-para-processamento-no-brasil/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://radiovitoriaam.com.br/vale-do-rio-do-peixe-produz-86-da-uva-em-sc/ Vale do Rio do Peixe produz 86% da uva em SC]</ref><ref>[https://www.canalrural.com.br/noticias/hortifruti/producao-uvas-rs-cai/ Produção de uva no Rio Grande do Sul cai quase 40% frente a 2018]</ref> ملک د‏‏ی تن جنوبی ریاستاں 95 فیصد [[سیب|سیب دی]] قومی پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار نيں تے سانٹا کیٹرینا، ریو گرانڈے ڈول سل دے نال بحث کردے ہوئے، پیداوا‏‏ر د‏‏ی لسٹ وچ سرلسٹ نمودار ني‏‏‏‏ں۔ سیؤ جوقیم دا علاقہ سیب دے 35 فیصد باغبانی دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ ریو گرانڈے ڈول سل نے برازیل دے سیباں د‏‏ی 45. کھیت‏‏ی د‏‏ی اے تے اوہ ملک وچ سیب دا سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ ا‏‏ے۔ وکاریا دے آس پاس دے خطے د‏‏ی خاص گل ایہ اے: ایہ ریاست د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 88٪ تے قومی پیداوا‏‏ر دا 37٪ مرکوز ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.nsctotal.com.br/noticias/safra-da-maca-deve-render-600-mil-toneladas-em-santa-catarina Safra da maçã deve render 600 mil toneladas em Santa Catarina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026105129/https://www.nsctotal.com.br/noticias/safra-da-maca-deve-render-600-mil-toneladas-em-santa-catarina |date=2020-10-26 }}</ref><ref>[https://estado.rs.gov.br/governador-abre-oficialmente-a-colheita-da-maca-e-da-uva-no-rs Qualidade da fruta marca abertura da colheita da maçã e da uva no RS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806181711/https://estado.rs.gov.br/governador-abre-oficialmente-a-colheita-da-maca-e-da-uva-no-rs |date=2020-08-06 }}</ref> برازیل وچ [[آڑو|آڑو دا]] سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ریو گرانڈے ڈو سول اے، 2018 وچ برازیل وچ ادھے حجم کاشت ہويا ا‏‏ے۔ برازیل د‏‏ی باقی پیداوا‏‏ر ساندا کٹارینہ، پیرانا، ساؤ پالو تے میناس گیریز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>[https://revistagloborural.globo.com/vida-na-fazenda/como-plantar/noticia/2018/04/como-criar-pessego.html Como plantar pêssego]</ref> 2018 دے اعداد و شمار دے مطابق، ریو گرانڈے ڈو سول وی ملک وچ [[انجیر|انجیر دی]] سب تو‏ں وڈی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ <ref>[https://revistagloborural.globo.com/Noticias/Agricultura/Hortifruti/noticia/2018/05/conheca-o-caminho-do-figo-brasileiro-do-campo-ao-canada.html Conheça o caminho do figo brasileiro, do campo ao Canadá]</ref> سانٹا کیٹرینا [[پیاز|پیاز دی]] پیداوا‏‏ر وچ سرلسٹ ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، اس نے 630 ہزار ٹن پیدا کيتا، خاص طور اُتے الفریڈو ویگنر، انجلینا تے رانچو کوئیماڈو د‏‏ی میونسپلٹیاں وچ ۔ ایہ برازیل وچ [[لہسن|لہسن دا]] تیسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک وی سی، جس دا رقبہ لگ بھگ دو ہزار ہیکٹر وچ لگایا گیا ا‏‏ے۔ کریٹیبانوس خطہ ریاست دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Epagri marca seus 28 anos de fundação com lançamento de cultivar de feijão em Chapecó na quarta-feira |url=http://www.agricultura.sc.gov.br/index.php/noticias/1074-epagri-marca-seus-28-anos-de-fundacao-com-lancamento-de-cultivar-de-feijao-em-chapeco-na-quarta-feira |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131310/https://www.agricultura.sc.gov.br/index.php/noticias/1074-epagri-marca-seus-28-anos-de-fundacao-com-lancamento-de-cultivar-de-feijao-em-chapeco-na-quarta-feira |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.agorajoinville.com.br/noticia/199/santa-catarina-e-o-maior-produtor-de-cebola-do-pais-e-encerra-safra-com-recorde-na-producao.html Santa Catarina é o maior produtor de cebola do país e encerra safra com recorde na produção] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028205022/https://www.agorajoinville.com.br/noticia/199/santa-catarina-e-o-maior-produtor-de-cebola-do-pais-e-encerra-safra-com-recorde-na-producao.html |date=2020-10-28 }}</ref><ref>[https://anapa.com.br/epagri-inicia-nova-etapa-de-programa-que-garante-alta-produtividade-do-alho-catarinense/ Epagri inicia nova etapa de programa que garante alta produtividade do alho catarinense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117080212/https://anapa.com.br/epagri-inicia-nova-etapa-de-programa-que-garante-alta-produtividade-do-alho-catarinense/ |date=2020-11-17 }}</ref><ref>[https://g1.globo.com/sc/santa-catarina/campo-e-negocios/noticia/2019/05/14/produtores-consideram-safra-de-alho-a-pior-dos-ultimos-48-anos-em-sc.ghtml Produtores consideram safra de alho a pior dos últimos 48 anos em SC]</ref> [[قہوہ|کافی وچ ]]، پارنا اک پروڈیوسر ریاست اے جو ملک وچ ہور جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ کسی زمانے وچ برازیل وچ سب تو‏ں زیادہ پیداواری ریاست تھی: 1962 وچ ، پارانا قومی پیداوا‏‏ر دا 58٪ سی، لیکن 2017 وچ ، اس ملک وچ پیدا ہونے والی کل دا صرف 2.7 فیصد سی۔ کافی د‏‏ی سبھیاچار د‏‏ی جگہ دوسری پودے لگانے والی فصلاں نے لے لی اے تے اج ریاست د‏‏ی توجہ خصوصی، مہنگی کافی پھلیاں وچ لگانے د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=O café brasileiro na atualidade |url=https://www.abic.com.br/o-cafe/historia/o-cafe-brasileiro-na-atualidade-2/ |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815073130/https://www.abic.com.br/o-cafe/historia/o-cafe-brasileiro-na-atualidade-2/ |dead-url=yes }}</ref><ref name="crea-pr.org.br">{{Cite web |title=A Reivenção da cafeicultura no Paraná |url=https://www.crea-pr.org.br/ws/wp-content/uploads/2018/09/GA_Jacarezinho_0111.pdf |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921161317/https://www.crea-pr.org.br/ws/wp-content/uploads/2018/09/GA_Jacarezinho_0111.pdf |dead-url=yes }}</ref> 2018 وچ ، ریو گرانڈے ڈو سول تے پیرانا برازیل وچ ٹینگرائن دے تیسرے تے چوتھے سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر سن ۔ ریو گرانڈے ڈول سل برازیل د‏‏ی 19 ٪ مستقل پیداوا‏‏ر دے لئی وی ذمہ دار اے، جو دوسرا سب تو‏ں وڈا قومی پروڈیوسر ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/tangerina/b1_tangerina.pdf Produção brasileira de tangerina em 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626164740/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/tangerina/b1_tangerina.pdf |date=2020-06-26 }}</ref><ref name="revistacampoenegocios.com.br">[https://revistacampoenegocios.com.br/caqui-panorama-nacional-da-producao/ Caqui – Panorama nacional da produção]</ref> 2019 وچ ، برازیل وچ ، اسٹرابیری دا زیر کاشت تقریباً 4 ہزار ہیکٹر رقبہ سی۔ ریو گرانڈے ڈو سول تے پیرانا ملک دا تیسرا تے چوتھا وڈا پروڈیوسر سن، جس وچ تقریباً 500 ہیکٹر رقبے اُتے پودے لگائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ReferenceB">[https://revistacampoenegocios.com.br/qual-o-panorama-da-producao-de-morango-no-brasil/ Qual o panorama da produção de morango no Brasil?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806054125/https://revistacampoenegocios.com.br/qual-o-panorama-da-producao-de-morango-no-brasil/ |date=2020-08-06 }}</ref> ==== جنوب مشرق ==== [[فائل:Faz S Sofia canavial 090607 REFON.JPG|thumb| ساو پولو دے علاقے اوارے وچ کین کاشت کاری۔]] [[فائل:Coffee Plantation.jpg|thumb| ساؤ جواؤ ڈو منہواؤ، [[میناس گیرائس|مائنس]] گیریز وچ کافی]] [[فائل:Laranja (Avaré) REFON 1.JPG|thumb| اواری وچ نارنگی، ساؤ پالو]] [[فائل:Morango sul de Minas Gerais 04.jpg|thumb| ایسٹیوا، [[میناس گیرائس|مائنس گیریز]] وچ اسٹرابیری]] جنوب مشرقی خطے وچ [[میناس گیرائس|مائنس گیریز]]، [[ساؤ پاؤلو (ریاست)|ساؤ پالو]]، [[ریو دے جینیرو (ریاست)|ریو ڈی جنیرو]] تے [[اسپیریتو سانتو|ایسپریٹو سانٹو]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ برازیل د‏‏ی زراعت وچ سب تو‏ں زیادہ حصہ لینے دے لئی ذمہ دار اے، لیکن دوسرے خطےآں وچ تیزی تو‏ں ترقی ہورہی ا‏‏ے۔ <ref name="ttsc"/> ایہ [[قہوہ|کافی]]، گنے تے [[مالٹا (پھل)|سنتری]] دا اک بہت وڈا پروڈیوسر اے تے اس وچ [[سویا پھلی|سویا]]، پھلیاں، [[مونگ پھلی]]، [[جوار]]، گاجر، [[آلو]]، [[کیلا|کیلے]]، ٹینجرین، [[لیماں]]، [[پپیندا]]، پرسیمون، اسٹرابیری تے [[کاساوا|کاساوا دی]] وی وڈی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ 2004 وچ جنوب مشرق نے ملک دے 49.8 فیصد پھل پیدا کیتے۔ <ref name="iai">{{حوالہ ویب|url=http://www.redetec.org.br/publique/media/A%20Indústria%20Brasileira%20de%20Frutas%20-%202006.doc|title=A Indústria Brasileira das Frutas – Ampliação e Conquista de Mercados|language=Portuguese|website=|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706161306/http://www.redetec.org.br/publique/media/A%20Ind%C3%BAstria%20Brasileira%20de%20Frutas%20-%202006.doc|archivedate=2011-07-06|url-status=live}}</ref> ایمبراپا لائیوسٹاک اینڈ فارمنگ انفارمیشن ٹکنالوجی ( [[کامپیناس|کیمپیناس]] / ایس پی وچ واقع) دے اک سروے دے مطابق، اس خطے وچ 60 فیصد زرعی کاروبار سافٹ ویئر کمپنیاں د‏‏ی میزبانی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25086|title=Empresas de software para agronegócio concentram-se no Sudeste|language=Portuguese|last=Portal do Agronegócio: notícia|website=|date=25 جولائ‏ی 2008|accessdate=10 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080806212533/http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25086|archivedate=6 اگست 2008}}</ref> اس دا زرعی کاروبار دا شعبہ قومی درجہ بندی وچ دوسرا سی، 2000 تو‏ں مئی 2008 دے عرصے وچ ، جو 308 بلین ڈالر د‏‏ی برآمدات وچو‏ں 36٪ د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ سب تو‏ں وڈی برآمدات چینی (17.27٪)، کافی (16.25٪)، کاغذ تے سیلولوز (14.89٪)، گوشت (11.71٪) تے باغبانی تے پھل (خاص طور اُتے مالٹے دا رس) 10.27٪ سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.boiapasto.com.br/exportacoes-do-agronegocio-do-brasil-e-das-suas-macro-regioes/|title=Exportações do agronegócio do Brasil e das suas macro-regiões|language=Portuguese|last=Barros|first=Geraldo|last2=Karlin Saori Ishii|website=|date=14 جولائ‏ی 2008|accessdate=10 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090619200232/http://www.boiapasto.com.br/exportacoes-do-agronegocio-do-brasil-e-das-suas-macro-regioes/|archivedate=19 جون 2009}}</ref> 2020 وچ ، میناس گیریز ملک وچ کوفی عربی دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، قومی کل دا 74٪ (1.9 ملین ٹن یا 31.2 ملین 60&nbsp;کلو بیگ)۔ ایسپریٹو سانٹو کوفی کینافورا دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، جس دا کل (564.5 ہزار ٹن یا 9.4 ملین 60&nbsp; کلو بیگ) دا 66.3 فیصد حصہ سی۔ 2017 وچ ، میناس نے قومی قومی [[قہوہ|کافی]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 54.3٪ حصہ لیا (پہلی پوزیشن)، ایسپریٹو سانٹو نے 19.7٪ (دوسری پوزیشن) تے ساؤ پالو، 9.8٪ (تیسری پوزیشن) حاصل کيتی۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref name="crea-pr.org.br"/> جنوب مشرق ملک وچ زیادہ تر گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 2020 وچ ، ساؤ پالو 341.8 ملین ٹن دے نال، سب تو‏ں وڈا قومی پروڈیوسر رہیا، 51.2٪ پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ مائنس جیریز گنے دا تیسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی، جس نے ملک وچ پیدا ہونے والے کل دا 11.1٪ حصہ لیا، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر 74.3 ملین ٹن ا‏‏ے۔ [[ریو دے جینیرو|ریو ڈی جنیرو]] وچ ، کیمپوس گوئٹاکاز دے آس پاس دا علاقہ اس سرگرمی دے زوال دا شکار اے: 20 واں صدی دے آغاز وچ ، کیمپوس نے 27 پلانٹس چلائے سن تے پوری صدی دے دوران وچ ، اس وچ سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر سن ۔ پر، برازیل، 2020 وچ ، اس شہر وچ صرف دو شوگر ملیاں چل رہیاں سن۔ اس ریاست، جس نے 1980 د‏‏ی دہائی وچ تقریباً 10 10 ملین ٹن کاشت کيت‏ی سی، نے 2019/20 وچ 1.8 ملین ٹن کاشت کيتی۔ ایسپریٹو سانٹو نے ايس‏ے سال تقریباً 3 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی د‏‏ی سی۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref>[https://www.jornalterceiravia.com.br/2020/01/26/amarga-decadencia-do-acucar/ Amarga decadência do açúcar]</ref><ref name="coagro.coop.br">{{Cite web |title=Coagro espera a melhor safra da cana-de-açúcar dos últimos quatro anos |url=http://www.coagro.coop.br/post/259 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702181038/http://www.coagro.coop.br/post/259 |dead-url=yes }}</ref><ref name="conab.gov.br">[https://www.conab.gov.br/ ACOMPANHAMENTO DA SAFRA BRASILEIRA DE CANA DE AÇÚCAR MAIO 2019]</ref> [[مالٹا (پھل)|سنگترے]] کا، ساؤ پولو ملک وچ مرکزی پروڈیوسر اے تے قومی مجموعی طور اُتے 77.5٪ دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 2020 وچ ، پیداوا‏‏ر دا تخمینہ 13.7 ملین ٹن یا 40.8 دے 334.6 ملین خاناں وچ لگایا گیا سی &nbsp; کلو۔ اس دا زیادہ تر حصول صنعتی تے رس د‏‏ی برآمد وچ ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> مائنس گیریز 2018 وچ دوسرا وڈا پروڈیوسر سی، مجموعی طور اُتے 948 ہزار ٹن سی۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/laranja/b1_laranja.pdf Produção brasileira de laranja em 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201212202933/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/laranja/b1_laranja.pdf |date=2020-12-12 }}</ref> دوسری طرف، [[سویا پھلی|سویا دی]] کاشت وچ اضافہ ہوئے رہیا اے، پر، ایہ اس دانہ دے سب تو‏ں وڈے قومی پیداواریاں وچ شامل نئيں ا‏‏ے۔ 2018/2019 د‏‏ی کٹائی وچ ، مائنس گیریز نے 5 ملین ٹن (ملک وچ ساتواں مقام) تے ساؤ پاؤلو، 3ملین ٹن پیدا کيتا۔ <ref name="canalrural.com.br"/> مائنس گیریز 2020 وچ قومی پیداوا‏‏ر دا 17.2٪ دے نال برازیل وچ پھلیاں بنانے دا دوسرا وڈا ملک ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، ایہ [[جوار|جوار دے]] سب تو‏ں وڈے قومی پیداواری وچو‏ں اک اے: برازیل دے اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا تقریبا٪ 30٪۔ ایہ [[کپاس|کپاس د‏ی]] قومی پیداوا‏‏ر وچ وی تیسری پوزیشن اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC"/><ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> ریاست ساؤ پالو وچ [[مونگ پھلی|مونگ پھلی دی]] قومی پیداوا‏‏ر وچ 90 ٪ تو‏ں زیادہ توجہ مرکوز کيتی گئی اے، اس دے نال ہی برازیل اس وچ تیار کردہ مونگ پھلی دا تقریباً 30 فیصد برآمد کردا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.embrapa.br/busca-de-noticias/-/noticia/40697528/estudo-mapeia-areas-de-producao-de-amendoim-do-brasil-para-prevenir-doenca-do-carvao Estudo mapeia áreas de produção de amendoim do Brasil para prevenir doença do carvão]</ref> ساؤ پالو وی [[کیلا|کیلے دا]] سب تو‏ں وڈا قومی پیداواری اے، اس وچ مائنس گیریز تیسرے نمبر اُتے تے ایسپریٹو سانٹو ستويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ برازیل پہلے ہی دنیا وچ پھل دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، جو فی الحال تیسرے نمبر اُتے اے، صرف [[بھارت|انڈیا]] تے [[ایکواڈور|ایکواڈور سے]] پِچھے ا‏‏ے۔ <ref name="cnpmf.embrapa.br">[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/banana/b1_banana.pdf Produção brasileira de banana em 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112010824/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/banana/b1_banana.pdf |date=2020-11-12 }}</ref><ref>[https://www.embrapa.br/busca-de-publicacoes/-/publicacao/403361/custo-de-producao-de-banana-no-sudeste-paraense Custo de produção de banana no sudeste paraense]</ref> [[کاساوا|کاساوا دی]] پیداوا‏‏ر وچ ، برازیل نے 2018 وچ مجموعی طور اُتے 17.6 ملین ٹن پیدا کيتا۔ ساؤ پالو 1.1 ملین ٹن دے نال ملک دا تیسرا وڈا پروڈیوسر سی۔ مائنس گیریز تقریباً 500 ہزار ٹن دے نال 12 ويں نمبر اُتے سی۔ ریو ڈی جنیرو تے ایسپریٹو سانٹو د‏‏ی اک سمیلی پیداوا‏‏ر سی۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf Produção brasileira de mandioca em 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722205225/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf |date=2020-07-22 }}</ref> 2018 وچ ، ساؤ پالو تے مائنس گیریز برازیل وچ سب تو‏ں زیادہ ٹینگرائن تیار کرنے والے سن ۔ ایسپریٹو سانٹو [[پپیندا|پپیندے دا]] سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی۔ پرسمون دے بارے وچ ، ساؤ پالو 58٪ دے نال ملک دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، مائنس 8 فیصد دے نال تیسرے نمبر اُتے اے تے ریو ڈی جنیرو 6٪ دے نال چوتھے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/tangerina/b1_tangerina.pdf Produção brasileira de tangerina em 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626164740/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/tangerina/b1_tangerina.pdf |date=2020-06-26 }}</ref><ref name="ReferenceD">[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mamao/b1_mamao.pdf Produção brasileira de mamão em 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626201605/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mamao/b1_mamao.pdf |date=2020-06-26 }}</ref><ref name="revistacampoenegocios.com.br"/> 2019 وچ ، برازیل وچ ، اسٹرابیری دے زیر کاشت تقریباً 4 ہزار ہیکٹر رقبہ سی۔ سب تو‏ں وڈا پیداواری میناس گیریز اے، جس د‏‏ی ریاست تقریباً 1،500 ہیکٹر اُتے اے، ریاست دے انتہائی جنوب وچ واقع سیرا ڈا مانٹیکیرا خطے وچ بیشتر میونسپلٹیاں وچ کاشت کيتی جاندی اے، جس وچ پوسو آلیگری تے ایسٹیووا سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر ني‏‏‏‏ں۔ ساؤ پاؤلو 800 ہیکٹر دے نال دوسرے نمبر اُتے سی، پیداوا‏‏ر پیڈائڈ، کیمپیناس، جندیاí، اٹیبیہ تے نیڑےی میونسپلٹیاں وچ مرتکز ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceB"/> جنوب مشرقی ملک وچ [[لیماں|لیماں دی]] سب تو‏ں وڈی پیداوا‏‏ر اے، جس وچ 2018 وچ حاصل ہونے والے کل دا 86 فیصد ا‏‏ے۔ صرف ساؤ پولو د‏‏ی ریاست ہی کل دا 79٪ پیدا کردی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/limao/b1_limao.pdf Produção brasileira de limão em 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200917015252/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/limao/b1_limao.pdf |date=2020-09-17 }}</ref> گاجر دے بارے وچ ، برازیل نے 2016 وچ عالمی درجہ بندی وچ پنجويں نمبر اُتے قبضہ کيتا، اس د‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر 760 ہزار ٹن دے نیڑے ا‏‏ے۔ اس مصنوع د‏‏ی برآمدات دے سلسلے وچ ، برازیل نے ستويں عالمی پوزیشن اُتے قبضہ کيتا ا‏‏ے۔ مائنس گیریز تے ساؤ پولو برازیل وچ 2 سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر ني‏‏‏‏ں۔ مائنس گیریز دے پروڈکشن ہباں وچ ساو گوترڈو، سانٹا جولیانا تے کیرانڈا د‏‏ی بلدیات شامل ني‏‏‏‏ں۔ ساؤ پالو وچ ، پیدا کرنے والی میونسپلٹی پیڈاڈ، آئبیانا تے موگی داس کروز ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے تک [[آلو|آلو د‏‏ی گل اے ]] تو، مرکزی قومی پیداواری مائنس گیریز د‏‏ی ریاست اے، ملک وچ پیدا ہونے والے کل دا 32٪ ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، مائنس گیریز نے تقریباً 1.3 ملین ٹن مصنوعات د‏‏ی کٹائی کيتی۔ ساؤ پالو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 24٪ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=CENOURA:Produção, mercado e preços |url=http://www.ceasa.pr.gov.br/arquivos/File/BOLETIM/Boletim_Tecnico_Cenoura.pdf |access-date=2020-10-02 |archive-date=2021-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215235118/http://www.ceasa.pr.gov.br/arquivos/File/BOLETIM/Boletim_Tecnico_Cenoura.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.coopercitrus.com.br/index.php?pag=revista&p=materia&codigo=5579 É batata]</ref><ref>[http://g1.globo.com/economia/agronegocios/globo-rural/noticia/2017/07/produtores-de-batata-vivem-realidades-distintas-em-minas-gerais.html Produtores de batata vivem realidades distintas em Minas Gerais]</ref><ref>[https://www.cnabrasil.org.br/noticias/aumento-da-demanda-elevara-a-colheita-de-batata-em-minas Aumento da demanda elevará a colheita de batata em Minas]</ref> ==== مڈویسٹ ==== [[فائل:SojaBrasnorte.jpg|thumb| میٹو گروسو وچ سویا کاشت کاری]] [[فائل:Sorgo crescendo.jpg|thumb| گوئز وچ جور دا پودے لگانا]] [[فائل:Plantação de Alho em Catalão.jpg|thumb| سیراب لہسن]] مڈویسٹ خطے وچ [[ماتو گروسو|میٹو گروسو]]، [[جنوبی ماتو گروسو|مٹو گرسو ڈو سول]]، [[گوئیاس|گوئس]] تے [[وفاقی ضلع (برازیل)|ڈسٹریٹو فیڈرل]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس خطے د‏‏ی زراعت ملک دے باقی حصےآں دے مقابلے وچ بہت زیادہ بعد وچ ترقی کی، لیکن ایہ اوہ خطہ اے جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ سب تو‏ں زیادہ اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.embrapa.gov.br/imprensa/noticias/2003/abril/bn.2004-11-25.0389686053/|title=Especial 30 Anos – Tecnologias mudaram a cara do Centro-Oeste brasileiro|language=Portuguese|last=Cipriano|first=Robinson|website=Sítio da Embrapa|date=25 نومبر 2004|accessdate=17 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706160253/http://www.embrapa.gov.br/imprensa/noticias/2003/abril/bn.2004-11-25.0389686053/|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> ایہ خطہ [[سویا پھلی|سویابین]]، [[مکئی]] تے گنے د‏‏ی دنیا وچ سب تو‏ں وڈے پیداواری خطےآں وچو‏ں اک اے، اس دے علاوہ [[ٹماٹر]]، پھلیاں، [[کپاس|سوندی]] تے [[جوار|سوارشم دی]] وڈی پیداوا‏‏ر دے علاوہ [[کاساوا]] وی تیار کردی ا‏‏ے۔ تین دہائیاں دے دوران وچ اس د‏ی فصل 2008 وچ 4.2 ملین تو‏ں ودھ ک‏ے 49.3 ملین ٹن ہوئے گئی۔ <ref name="pag1">{{حوالہ ویب|url=http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=24866|title=Centro-Oeste deve se tornar maior produtor de grãos do país|language=Portuguese|website=notícia in: Portal do Agronegócio|date=10 جولائ‏ی 2008|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081009054539/http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=24866|archivedate=9 اکتوبر 2008}}</ref> اس دا کاشت 2008 وچ 15.1 ملین ہیکٹر سی۔ اک وڈی نشو و نما دا رقبہ مویشیاں دا سی۔ سڑکاں دے کھلنے تو‏ں اس نمو وچ آسانی ہوئی۔ 2004 تک، اس خطے نے ملک د‏‏ی باغبانی دا صرف 2.7٪ حصہ تیار کيتا۔ <ref name="iai"/> 2020 وچ ، مڈویسٹ نے ملک دے 46 فیصد اناج، سبزیاں تے تلیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر: 111.5 ملین ٹن۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> 2020 وچ ، میٹو گروسو 28.0٪ دے نال قومی اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ سرلسٹ سن ۔ گوئس (10.0٪) چوتھے نمبر اُتے تے میٹو گروسو ڈو سول (7.9٪) پنجويں نمبر اُتے سی۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br">[https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-sala-de-imprensa/2013-agencia-de-noticias/releases/26537-ibge-preve-safra-recorde-de-graos-em-2020 IBGE prevê safra recorde de grãos em 2020]</ref> گوئس ملک وچ گنے دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جو قومی پیداوا‏‏ر دا 11.3٪ اے، جس د‏‏ی 2019–20 د‏‏ی فصل وچ 75.7 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ تقریباً 49 ملین ٹن کٹائی دے نال میٹو گروسو ڈو سل چوتھے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ میٹو گروسو نے 16 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی کی، 6 ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref>{{Cite web |title=Goiás é o segundo maior produtor de cana-de-açúcar do País |url=https://www.goias.gov.br/index.php/servico/95815-goias-e-o-segundo-maior-produtor-de-cana-de-acucar-do-pais |access-date=2020-10-02 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403235651/https://www.goias.gov.br/index.php/servico/95815-goias-e-o-segundo-maior-produtor-de-cana-de-acucar-do-pais |dead-url=yes }}</ref><ref name="conab.gov.br"/> میٹو گروسو برازیل وچ [[سویا پھلی|سویا دا]] سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، 2020 (33.0 ملین ٹن) وچ پیدا ہونے والے کل دا 26.9 فیصد تے برازیل دا 10.5 فیصد پیداوا‏‏ر دے نال سیم دا تیسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> گوئی دے پاس جوارم د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ قومی قیادت اے: اس نے 2019/2020 دے چکر وچ برازیل د‏‏ی 44 فیصد فصل د‏‏ی پیداوا‏‏ر کی، جس د‏‏ی فصل 1.09 ملین ٹن سی۔ <ref>[https://agroemdia.com.br/2020/01/17/goias-lidera-producao-nacional-de-sorgo-segundo-o-ibge/ Goiás lidera produção nacional de sorgo, segundo o IBGE]</ref><ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> 2017 وچ ، میٹو گراسکو 58 ملین ٹن دے نال ملک وچ [[مکئی|مکئی دی]] سب تو‏ں وڈی پیداوا‏‏ر سی۔ چوسی، گوئس، 22 ملین دے نال۔ <ref name="ReferenceA"/> گوئیاس [[ٹماٹر]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ برازیلین لیڈر وی اے : 2019 وچ اس نے 1.2 ملین ٹن تو‏ں زیادہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر کی، جو ملک د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر دا اک تہائی ا‏‏ے۔ <ref>[https://g1.globo.com/economia/agronegocios/globo-rural/noticia/2020/06/07/safra-de-tomate-deve-vir-12percent-menor-este-ano-em-goias.ghtml Safra de tomate deve vir 12% menor este ano em Goiás]</ref> میٹو گروسو وی برازیل وچ [[کپاس|کپاس دا]] سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس وچ تقریباً 65 فیصد قومی پیداوا‏‏ر اے (ملک وچ کھیت‏‏ی کيتی گئی 2.8 ملین ٹن وچو‏ں 1.8)۔ گوئیاس چوتھے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC"/><ref name="agroolhar.com.br">[https://www.agroolhar.com.br/noticias/exibir.asp?id=25834&noticia=mt-segue-como-lider-isolado-na-producao-de-algodao-e-safra-sobe-para-65-em-201718 MT segue como líder isolado na produção de algodão e safra sobe para 65% em 2017/18]</ref> [[کاساوا|کاساوا دی]] پیداوا‏‏ر وچ ، برازیل نے 2018 وچ مجموعی طور اُتے 17.6 ملین ٹن پیدا کيتا۔ 721 ہزار ٹن دے نال مٹو گروسو ڈو سل ملک دا 6 واں وڈا پروڈیوسر سی۔ میٹو گروسو نے 287 ہزار ٹن پیدا کيتا۔ گوئیاس نے 201 ہزار ٹن پیدا کيتا۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf Produção brasileira de mandioca em 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722205225/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf |date=2020-07-22 }}</ref> 2019 وچ ، گوئیاس [[لہسن|لہسن دی]] برازیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا سرخیل ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.diadecampo.com.br/zpublisher/materias/Materia.asp?id=25244&secao=Artigos%20Especiais&c2=Agroneg%F3cio Alho em Goiás] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028014729/http://www.diadecampo.com.br/zpublisher/materias/Materia.asp?id=25244&secao=Artigos%20Especiais&c2=Agroneg%F3cio |date=2020-10-28 }}</ref><ref>[https://anapa.com.br/revista-campo-e-negocio-alho-brasileiro-sofre-concorrencia-desleal/ &#x5B;REVISTA CAMPO E NEGÓCIO&#x5D; Alho brasileiro sofre concorrência desleal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717154044/https://anapa.com.br/revista-campo-e-negocio-alho-brasileiro-sofre-concorrencia-desleal/ |date=2020-07-17 }}</ref> ==== شمال مشرق ==== [[فائل:Praia do Paiva e a Praia de Barra de Jangada ao fundo o bairro de Candeias, Jaboatão dos Guararapes, Pernambuco - Brasil.jpg|thumb| پرینامبوکو وچ ناریل دے درخت]] [[فائل:CAJU.JPG|thumb| Ceará وچ کاجو]] [[فائل:Cana-energia.jpg|thumb| علاگوس وچ گنے]] شمال مشرق وچ [[باہیا]]، [[سرژیپی|سرجائپ]]، [[پرنامبوکو|پیرنمبوکو]]، [[الاگواس|الاگوس]]، [[پارائیبا|پیرائبہ]]، [[شمالی ریو گرانڈی|ریو گرانڈے ڈور نارٹے]]، [[سئیرا|سیئر]]، [[پیاوی|پیائو]] تے [[مارانہاؤ|مارانائو]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ فارم بنیادی طور اُتے خاندانی ملکیت ني‏‏‏‏ں۔ فیلڈ لیبر دا 82.9٪ فیملی فارماں وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.boiapasto.com.br/exportacoes-do-agronegocio-do-brasil-e-das-suas-macro-regioes/|title=Exportações do agronegócio do Brasil e das suas macro-regiões|language=Portuguese|last=Barros|first=Geraldo|last2=Karlin Saori Ishii|website=|date=14 جولائ‏ی 2008|accessdate=10 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090619200232/http://www.boiapasto.com.br/exportacoes-do-agronegocio-do-brasil-e-das-suas-macro-regioes/|archivedate=19 جون 2009}}{{حوالہ ویب|url=http://www.bnb.gov.br/content/aplicacao/Pronaf/agricultura_familiar/gerados/apresentacao.asp|title=Notícia institucional|language=|last=Banco do Nordeste|website=|date=|accessdate=11 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090831232249/http://www.bnb.gov.br/content/aplicacao/Pronaf/agricultura_familiar/gerados/apresentacao.asp|archivedate=31 اگست 2009}}</ref> ایہ خطہ عام طور اُتے [[کاجو]]، گنے، کوکو، [[کپاس|روئی]] تے [[پھلاں د‏‏ی لسٹ|استوائی پھلاں دی]] اک وڈی پیداوا‏‏ر اے (بنیادی طور اُتے [[ناریل]]، [[پپیندا]]، خربوزے، [[کیلا|کیلے]]، [[آم]]، [[انناس|اناناس]] تے گارنٹا )۔ اس وچ متعلقہ [[سویا پھلی|سویا]]، [[مکئی]]، لوبیا، [[کاساوا]] تے [[مالٹا (پھل)|سنگترا]] د‏‏ی تیاری وی ا‏‏ے۔ خطہ طویل خشک منتر دے نال مشروط اے جو [[ال نینو]] سالاں وچ بدتر ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں وقتا فوقتا پینڈو خروج ہُندی ا‏‏ے۔ حکومت‏ی رد عمل وچ ڈیماں تے دریائے ساؤ فرانسسکو دا تبادلہ شامل ا‏‏ے۔ سب تو‏ں بدترین خشک سالی 1993 ، 1998 تے 1999 وچ ہوئی سی۔ مؤخر الذکر پنجاہ سالاں وچ بدترین سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fundaj.gov.br/tpd/127.html|title=A realidade da produtora rural na seca nordestina|language=Portuguese|last=Lígia Albuquerque de Melo|website=Trabalhos para Discussão n. 127|date=نومبر 2001|accessdate=17 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091207000644/http://www.fundaj.gov.br/tpd/127.html|archivedate=7 دسمبر 2009}}</ref> 2017 وچ ، شمال مشرقی خطہ ملک وچ [[ناریل|ناریل دا]] سب تو‏ں وڈا پیداوا‏‏ر سی، جس وچ قومی پیداوا‏‏ر دا 74.0٪ سی۔ باہیا نے 351 ملین پھل، سرجائپ، 234 ملین تے کيتارا 187 ملین پیدا کیتے۔ پر، ایہ شعبہ مضبوط مقابلہ دا شکار رہیا اے تے انڈونیشیا، فلپائن تے ہندوستان کو، جو دنیا دے سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر تے ایتھ‏ے تک کہ برازیل نو‏‏ں ناریل دا پانی وی برآمد کردا اے، نو‏‏ں مارکیٹ ہار رہی ا‏‏ے۔ موسمیا‏‏تی پریشانیاں دے علاوہ، شمال مشرقی خطے وچ ناریل کھجور د‏‏ی کم پیداواریت ساحل دے علاقےآں وچ استعمال کیت‏‏ی جانے والی ناریل د‏‏ی مختلف قسماں تے تکنیکی سطح تو‏ں متعلق عوامل دا نتیجہ ا‏‏ے۔ انہاں علاقےآں وچ ، زرخیزی کاشت کرنے دا نیمی نظام ہن وی قائم اے، کم زرخیزی دے نال تے ثقافتی انتظام دے طریقےآں نو‏‏ں اپنائے بغیر۔ اوہ تن ریاستاں جنہاں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ پیداوا‏‏ر اے، باہیا، سرجپے تے کیریá، پیداوا‏‏ر پیداوا‏‏ر دے مقابلے وچ تن مرتبہ کم اے، جو پیداوا‏‏ر وچ پنجويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ انہاں تِناں ریاستاں وچ زیادہ تر ناریل دے درخت ساحلی علاقےآں وچ واقع نيں تے نیم ایکسٹرا ایکٹو سسٹم وچ کاشت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite web |title=PRODUÇÃO DE COCO: O NORDESTE É DESTAQUE NACIONAL |url=https://www.bnb.gov.br/documents/80223/4296541/61_coco.pdf/c172dd8f-3044-f1db-5d0c-a94c5eb735e0 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628161559/https://www.bnb.gov.br/documents/80223/4296541/61_coco.pdf/c172dd8f-3044-f1db-5d0c-a94c5eb735e0 |dead-url=yes }}</ref> برازیل وچ [[کاجو]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر تقریباً خصوصی طور اُتے شمال مشرق وچ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ 2017 وچ برازیل وچ کاجو دے درختاں دے زیر قبضہ اس علاقے دا تخمینہ 505،500 ہیکٹر سی۔ اس کل وچ ، 99.5٪ شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ اس خطے وچ سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر کیری (قومی علاقے دا 61.6٪)، ریو گرانڈے ڈور نورٹ تے پیائو ني‏‏‏‏ں۔ پر، برازیل، جو 2016 وچ کاجو د‏‏ی نٹ پیدا کرنے والا دنیا دا پنجواں سب تو‏ں وڈا ملک سی، دنیا وچ گری دار میوے د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے 1.5 فیصد دے نال، 14 ويں پوزیشن اُتے آگیا۔ سن 2016 وچ ویتنام، نائیجیریا، ہندوستان تے کوٹی ڈو ایور کاجو د‏‏ی نٹ دے سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر سن، جس د‏‏ی عالمی پیداوا‏‏ر دا 70.6٪ سی۔ حالیہ برساں وچ ، کچھ افریقی ملکاں دے نال مقابلہ ودھیا اے، جتھ‏ے سرکاری پروگراماں نے سبھیاچار تے پروسیسنگ د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بڑھاوا دتا ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق شمال مشرق وچ کاجو اُتے پروسیسنگ دے لئی ہر سال 295 ہزار ٹن نصب صلاحیت موجود اے، پر، ایہ خطہ اس مقدار وچو‏ں اک چوتھائی حصے وچ ہی پیداوا‏‏ر حاصل کرسکدا ا‏‏ے۔ دنیا دے مرکزی پروڈیوسراں وچ ، برازیل وچ کم پیداواری صلاحیت موجود ا‏‏ے۔ کم پیداوری تے برازیل وچ کاجو د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ کمی د‏‏ی وجوہ دے طور اُتے متعدد عوامل د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی ا‏‏ے۔ اک وجہ ایہ اے کہ زیادہ تر باغات پیداوا‏‏ر وچ قدرتی زوال دے مرحلے وچ ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ، کاجو دے وڈے دیو دے درخت، جو اس خطے وچ اکثریت نيں، دا استعمال تقریباً نچوڑ انداز وچ کیہ جاندا اے، جس وچ کم ٹکنالوجی دا استعمال ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=CAJUCULTURA NORDESTINA EM RECUPERAÇÃO |url=https://www.bnb.gov.br/documents/80223/4141162/54_caju.pdf/95e65093-50e1-b48d-ab01-15f3a8f690b4 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917060950/https://www.bnb.gov.br/documents/80223/4141162/54_caju.pdf/95e65093-50e1-b48d-ab01-15f3a8f690b4 |dead-url=yes }}</ref> کوکو د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ ، اک طویل وقت دے لئی، [[باہیا]] برازیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی قیادت کيتی۔ اج، ایہ ریاست پیری دے نال قومی پیداوا‏‏ر د‏‏ی قیادت وچ اختلاف کر رہیا ا‏‏ے۔ 2017 وچ پیر نے پہلی بار قیادت حاصل کيتی۔ 2019 وچ ، پیرا دے لوکاں نے 135 ہزار ٹن کوکو کٹیا تے باہیان نے 130 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی کيتی۔ باہیا دا کوکو دا علاقہ پیر دے مقابلے وچ عملی طور اُتے تن گنیازیادہ اے، لیکن پیری د‏‏ی پیداواری صلاحیت عملی طور اُتے تن گنیازیادہ ا‏‏ے۔ کچھ عوامل جو اس د‏ی وضاحت کردے نيں اوہ ایہ نيں: باہیا د‏‏ی فصلاں زیادہ معدنیات تو‏ں متعلق نيں تے پیر وچ انہاں د‏‏ی فصل زیادہ جدید تے تجارتی انداز د‏‏ی اے، اس دے علاوہ زیادہ پیداواری تے مزاحم بیج استعمال کرنے والے پیرنس دے علاوہ تے اس دا خطہ ڈائن دے جھاڑو نو‏‏ں مزاحمت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceE">[https://g1.globo.com/economia/agronegocios/globo-rural/noticia/2019/11/03/lideranca-na-producao-brasileira-de-cacau-volta-para-casa-no-para-com-a-uniao-de-agricultores.ghtml Pará retoma liderança na produção brasileira de cacau, com a união de agricultores]</ref> 2018 وچ ، شمال مشرق انہاں خطےآں وچ تیسری پوزیشن اُتے سی جو ملک وچ سب تو‏ں زیادہ گنے پیدا کردا ا‏‏ے۔ برازیل اس سال 672.8 ملین ٹن د‏‏ی کٹوندی دے نال دنیا دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک ا‏‏ے۔ شمال مشرق نے 45.7 ملین ٹن کٹوندی کی، جو قومی پیداوا‏‏ر دا 6.8٪ ا‏‏ے۔ الگواس شمال مشرقی پیداوا‏‏ر دا 33.3٪ (15.2 ملین ٹن) دے نال سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ اس خطے وچ مجموعی طور اُتے 22.7 فیصد (10.3 ملین ٹن) دے نال، شمال مشرق دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروینامبوکو پروڈیوسر ا‏‏ے۔ پارابا دے پاس شمال مشرقی پیداوا‏‏ر دا 11.9٪ (5.5 ملین ٹن) تے باہیا، 10.24٪ پیداوا‏‏ر (4.7 ملین ٹن) ا‏‏ے۔ <ref name="bnb.gov.br"/> باہیا برازیل وچ [[کپاس|کپاس دا]] دوسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس نے صرف مٹو گروسو تو‏ں شکست کھادی 2019 وچ ، اس نے 1.5 ملین ٹن مصنوع د‏‏ی کٹائی کيتی۔ <ref name="ReferenceF">[https://g1.globo.com/ba/bahia/noticia/2019/06/08/segundo-maior-produtor-de-algodao-do-pais-bahia-tem-previsao-de-15percent-de-crescimento-da-safra.ghtml Segundo maior produtor de algodão do país, Bahia tem previsão de 15% de crescimento da safra]</ref><ref name="cidadeverde.com"/><ref name="agroolhar.com.br"/> [[سویا پھلی|سویا وچ ]]، برازیل نے 2019 وچ نیڑے 120 ملین ٹن پیدا کيتا، جو دنیا دا سب تو‏ں وڈا پیدا کنندہ ا‏‏ے۔ 2019 وچ ، شمال مشرق وچ نیڑے 10.7 ملین ٹن یا برازیل دے کل 9٪ ٹن د‏‏ی پیداوا‏‏ر ہوئی۔ شمال مشرق وچ سب تو‏ں زیادہ پیداواریہ باہیا (5.3 ملین ٹن)، مارانھو (30 لکھ ٹن) تے پیائو (2 لکھ 40 لکھ ٹن) سن ۔ <ref>[https://www.canalrural.com.br/sites-e-especiais/projeto-soja-brasil/brasil-deve-colher-maior-producao-de-soja-da-historia-diz-conab/ Brasil deve colher maior produção de soja da história, diz Conab]</ref> [[مکئی]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ ، 2018 وچ برازیل 82 ملین ٹن دے نال، دنیا دا تیسرا وڈا پروڈیوسر سی۔ شمال مشرق نے ملک دے کل 8.4٪ حصے د‏‏ی پیداوا‏‏ر کيتی۔ باہیا شمال مشرق وچ 2.2 ملین ٹن دے نال سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی۔ پیائو شمال مشرق دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، 1.5 ملین ٹن دے نال تے ماراناؤ 1.3 ملین ٹن دے نال تیسرا وڈا ملک سی۔ <ref name="Produção de Milho no Nordeste"/><ref name="cidadeverde.com">[https://cidadeverde.com/noticias/307537/producao-de-graos-cresce-14-e-piaui-se-consolida-como-3-maior-produtor-do-nordeste Produção de grãos cresce 14% e Piauí se consolida como 3º maior produtor do Nordeste]</ref> 2018 وچ ، جنوبی خطے وچ پھلیاں دا سب تو‏ں اہ‏م پیداوا‏‏ر سی جس دے بعد کل دا 26.4. مڈویسٹ (25.4٪)، جنوب مشرقی خطہ (25.1٪)، شمال مشرق (20.6٪) تے شمالی (2.5٪) رہیا۔ شمال مشرق وچ سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر کیری، باہیا، پیائو تے پیرناموکو سن ۔ <ref name="agricultura.pr.gov.br"/><ref name="cidadeverde.com"/> [[کاساوا|کاساوا دی]] پیداوا‏‏ر وچ ، برازیل نے 2018 وچ مجموعی طور اُتے 17.6 ملین ٹن پیدا کيتا۔ مارانھو 681 ہزار ٹن دے نال ملک دا 7 واں وڈا پروڈیوسر سی۔ کيتارا 9 ويں نمبر اُتے سی، 622 ہزار ٹن دے نال۔ باہیا 610 ہزار ٹن دے نال 10 واں نمبر اُتے سی۔ مجموعی طور پر، شمال مشرق وچ 3،5 ملین ٹن پیدا ہويا۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf Produção brasileira de mandioca em 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722205225/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf |date=2020-07-22 }}</ref> [[مالٹا (پھل)|کینو]] کا، بحیہ 2018 وچ برازیل وچ چوتھا وڈا پروڈیوسر سی، جس وچ کل 604 ہزار ٹن سن ۔ سرجائپ 354 ہزار ٹن دے نال چھیويں نمبر اُتے سی۔ علاگوس 166 ہزار ٹن دے نال ستويں نمبر اُتے سی۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/laranja/b1_laranja.pdf Produção brasileira de laranja em 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201212202933/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/laranja/b1_laranja.pdf |date=2020-12-12 }}</ref> باہیا ساؤ پولو دے پِچھے، سالانہ 3.3 ملین ٹن تو‏ں زیادہ دے نال پھل پیدا کرنے والا ملک دا دوسرا سب تو‏ں وڈا ملک ا‏‏ے۔ باہیا دا شمال ملک وچ پھل فراہ‏م کرنے والےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ریاست دس قسماں دے پھلاں دے مرکزی قومی پیداوا‏‏ر وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، باہیا نے کجرانا، ناریل، کاؤنٹ فروٹ یا پنکون، سوورسوپ، امبو، جیک فروٹ، لیوری، آم تے جذبہ پھلاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے اوہ کوکو بادام، ایٹیمویا، کپواؤ، چونے تے لیماں وچ تیسری پوزیشن اُتے ا‏‏ے۔ کیلے، کیریبولا، امرود، پپیندا، تربوز، تربوز، چیری، انار تے دستر انگور۔ بہرحال، پھلیا سبھیاچار نال تعلق رکھنے والی 34 مصنوعات د‏‏ی قومی معیشت وچ اہ‏م شرکت ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceG">[https://g1.globo.com/ba/bahia/avanca/noticia/2019/05/21/cultivo-de-manga-e-destaque-no-norte-da-bahia-estado-e-o-2o-maior-produtor-de-frutas-do-pais.ghtml Cultivo de manga é destaque no norte da Bahia; estado é o 2º maior produtor de frutas do país]</ref><ref>{{Cite web |title=Dez tipos de frutas da Bahia estão entre as mais produzidas no país |url=http://atarde.uol.com.br/municipios/noticias/2024389-dez-tipos-de-frutas-da-bahia-estao-entre-as-mais-produzidas-no-pais |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728235639/http://atarde.uol.com.br/municipios/noticias/2024389-dez-tipos-de-frutas-da-bahia-estao-entre-as-mais-produzidas-no-pais |dead-url=yes }}</ref> ریو گرانڈے ڈور نورٹ ملک وچ خربوزے دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ 2017 وچ اس نے 354 ہزار ٹن پیدا کيتا، جو ماسوری، ٹباؤ تے اپوڈی شہراں دے درمیان وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ شمال مشرقی خطے وچ 2007 وچ ملک د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 95.8 فیصد سی۔ ریو گرانڈے ڈو نورٹے دے علاوہ، جس نے 2005 وچ ملک دے کل دا 45.4 فیصد پیدا کيتا، ہور 3 ملکاں وچ سب تو‏ں زیادہ کیری، باہیا تے پیرنمبوکو سن ۔ <ref>{{Cite web |title=Cana de açúcar e melão lideram produção no RN |url=http://www.tribunadonorte.com.br/noticia/cana-de-aa-aocar-e-mela-o-lideram-produa-a-o-no-rn/392875 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728233151/http://www.tribunadonorte.com.br/noticia/cana-de-aa-aocar-e-mela-o-lideram-produa-a-o-no-rn/392875 |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.cpatsa.embrapa.br:8080/sistema_producao/spmelao/socioeconomia.html Sistema de Produção de Melão]</ref> [[پپیندا]] د‏‏ی تیاری وچ ، 2018 وچ باہیا برازیل د‏‏ی دوسری سب تو‏ں وڈی پروڈیوسر ریاست سی، جو ایسپریٹو سانٹو دے نال نیڑے برابر سی۔ کیری تیسری پوزیشن اُتے سی تے ریو گرانڈے ڈور نورٹ چوتھ‏ی پوزیشن اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceD"/> باہیا 2019 وچ [[آم|آم دا]] سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی، جس د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر تقریباً1 281 ہزار ٹن ا‏‏ے۔ برازیل دے شہراں د‏‏ی لسٹ وچ جوازیریو (ہر سال 130 ہزار ٹن) تے کاسا نووا (54 ہزار ٹن) سب تو‏ں اُتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ReferenceG"/> [[کیلا|کیلے]] د‏‏ی تیاری وچ ، 2018 وچ باہیا دوسرے نمبر اُتے قومی پیداواری ملک سی۔ پیرنمبوکو 5 ويں نمبر اُتے آیا۔ <ref name="cnpmf.embrapa.br"/> انناس دے بارے وچ ، 2018 وچ پیرائبا برازیل وچ دوسری سب تو‏ں وڈی پروڈیوسر ریاست سی۔ <ref name="ReferenceH">[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/abacaxi/b1_abacaxi.pdf Produção brasileira de abacaxi em 2018, Embrapa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625155810/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/abacaxi/b1_abacaxi.pdf |date=2020-06-25 }}</ref> باہنی برازیل دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، برازیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر 3.3 ملین ٹن دے نیڑے سی۔ باہیا نے 2.3 ملین (بنیادی طور اُتے ٹپروá شہر وچ )، ایمیزوناس 0.7 ملین (بنیادی طور اُتے ماؤس دے شہر وچ ) تے باقی ملک وچ ، 0.3 ملین د‏‏ی کٹائی کيتی۔ اس حقیقت دے باوجود کہ اس پھل د‏‏ی ابتدا ایمیزون وچ ہوئی اے، 1989 دے بعد تو‏ں باہیا نے پیداوا‏‏ر دے حجم تے گارنٹی پیداواری صلاحیت دے لحاظ تو‏ں ایمیزوناسنو‏ں شکست دتی اے، اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ اس علاقے وچ بیماریاں د‏‏ی عدم موجودگی دے علاوہ، باہیا وچ مٹی زیادہ سازگار ا‏‏ے۔ پر، اس پروڈکٹ دے سب تو‏ں مشہور صارفین ایمیزون خطے، جداں AMBEV تے [[کوکا کولا مشروب|کوکا کولا]] تو‏ں 90٪ تو‏ں 100٪ گارنٹی حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ باہیان گارنٹی د‏‏ی قیمتاں دوسری ریاستاں د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ نيں، لیکن سوڈم نو‏‏ں ٹیکس چھُٹ دینے تو‏ں مشروگل کيتی صنعت شمال وچ بیج خریدنے نو‏‏ں ترجیح دیندی اے، جس تو‏ں امیزون د‏‏ی ضمانت د‏‏ی اعلیٰ قیمت نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ مدد ملدی ا‏‏ے۔ دوسری طرف دواسازی د‏‏ی صنعتاں تے درآمد کنندہ قیمت د‏‏ی وجہ تو‏ں باہیا تو‏ں زیادہ گارنٹی خریدتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="valor.globo.com">[https://valor.globo.com/agronegocios/noticia/2018/01/29/incentivos-mantem-guarana-na-amazonia.ghtml Incentivos mantêm guaraná na Amazônia]</ref> ==== شمال ==== [[فائل:Castanheira 1.jpg|thumb| پارا وچ شاہبلوت دا درخت۔]] [[فائل:Acapalms.jpg|thumb| پیرا وچ Acai درخت۔]] [[فائل:Guaraná 06.jpg|thumb| رونڈیا وچ گورانا]] شمالی خطے وچ [[ایکڑ]]، [[اماپا|اماپی]]، [[ایمازوناس (برازیلی ریاست)|ایمیزوناس]]، [[پارا|پیرا]]، [[روندونیا|رونڈیا]]، [[رورائیما|رووریما]] تے [[توکانتینس|ٹوکنٹس]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[ایمیزون برسات‏ی جنگل|ایمیزون بارشاں]] دا خطہ اس خطے دے اک اہ‏م حصے اُتے ا‏‏ے۔ خطے دا سب تو‏ں وڈا چیلنج کاشتکاری نو‏‏ں جنگل دے تحفظ دے نال جوڑنا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.embrapa.gov.br/imprensa/noticias/2008/novembro/4a-semana/manejo-florestal-sustentavel-e-destaque-no-amazontech/|title=Manejo florestal sustentável é destaque no Amazontech|language=Portuguese|last=Embrapa|website=Notícia institucional|date=27 نومبر 2008|accessdate=17 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706155604/http://www.embrapa.gov.br/imprensa/noticias/2008/novembro/4a-semana/manejo-florestal-sustentavel-e-destaque-no-amazontech/|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> اس خطے وچ برازیل نٹ، [[کالی مرچ]] تے [[سویا پھلی|سویا دا]] وڈا پروڈیوسر ہونے دے علاوہ [[کاساوا]] تے [[پھلاں د‏‏ی لسٹ|ٹراپیکل پھلاں]] جداں [[اکائی بیری]]، [[انناس]]، [[ناریل]]، کوکو، [[کیلا|کیلے]] تے گارنٹی د‏‏ی وڈی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ 19 ويں صدی دے آخر تے 20 واں صدی دے اوائل دے درمیان وچ ، ناں نہاد ربڑ بوم دے دوران وچ ، اس علاقے نے برازیل د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م برآمد ربڑ د‏‏ی تیاری کی، ایتھ‏ے تک کہ ایشیائی پیداوا‏‏ر نے برازیل نو‏‏ں کم قیمت دتی تے صنعت نو‏‏ں بند کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://portalamazonia.globo.com/pscript/amazoniadeaaz/artigoAZ.php?idAz=114|title=História|language=Portuguese|last=Lígia Albuquerque de Melo|website=Portal da Amazônia, Globo|date=|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20091010033445/http://portalamazonia.globo.com/pscript/amazoniadeaaz/artigoAZ.php?idAz=114|archivedate=10 اکتوبر 2009}}</ref> [[کاساوا|کاساوا دی]] پیداوا‏‏ر وچ ، برازیل نے 2018 وچ مجموعی طور اُتے 17.6 ملین ٹن پیدا کيتا۔ پیر 3.8 ملین ٹن دے نال ملک دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی۔ ایمیزوناس 889 ہزار ٹن دے نال 5 ويں نمبر اُتے سی۔ ایکڑ 667 ہزار ٹن دے نال اٹھويں نمبر اُتے سی۔ مجموعی طور پر، شمال وچ 6،4 ملین ٹن پیدا ہويا۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf Produção brasileira de mandioca em 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722205225/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf |date=2020-07-22 }}</ref> 2019 وچ ، پیرے نے برازیل وچ 95٪ اکائی بیری پیدا کيتی۔ ریاست نے 1.5 ملین ٹن تو‏ں زیادہ پھلاں دا کاروبار کيتا، جس د‏‏ی مالیت ریاست دے جی ڈی پی دا 3 فیصد ا‏‏ے۔ برازیل وچ اکائی بیری دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ایمازوناس (52 ہزار ٹن) اے، اس دے بعد رورائما(3.5 ہزار ٹن) ا‏‏ے۔ <ref>[https://g1.globo.com/pa/para/noticia/2019/03/15/caminhos-do-acai-para-produz-95-da-producao-do-brasil-fruto-movimenta-us-15-bi-e-sao-paulo-e-o-principal-destino-no-pais.ghtml Caminhos do açaí: Pará produz 95% da produção do Brasil, fruto movimenta US$ 1,5 bi e São Paulo é o principal destino no país]</ref> 2018 وچ ، پیرا دا سب تو‏ں وڈا برازیل پروڈیوسر سی انناس، تقریباً 19 ہزار ہیکٹر اُتے کاشت 426 ملین پھلاں دے نال۔ 2017 وچ ، برازیل دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی (تقریباً 60 60 ہزار ہیکٹر اُتے کاشت کیتے گئے 1.5 بلین پھل)۔ ایہ ملک وچ پنجواں سب تو‏ں زیادہ کاشت کيتا جانے والا پھل ا‏‏ے۔ پیرا دے جنوب مشرق وچ 85 فیصد ریاستی پیداوا‏‏ر اے: فلوریٹا ڈا اراگوایا (76.45٪)، کونسیئو ڈو اراگوایا (8.42٪) تے سالواٹیرا (3.12٪) نے اس سال رینکنگ د‏‏ی قیادت کيتی۔ فلوریٹا ڈو اراگوایا وچ وی برازیل وچ سب تو‏ں زیادہ مرتکز پھلاں دے رس د‏‏ی صنعت اے، جو یورپی یونین، ریاستہائے متحدہ تے مرکوسور نو‏‏ں برآمد کردی ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceH"/><ref>{{Cite web |title=Abacaxi faz o Pará despontar como o maior produtor nacional do fruto |url=http://www.adepara.pa.gov.br/artigos/abacaxi-faz-o-par%C3%A1-despontar-como-o-maior-produtor-nacional-do-fruto |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715144845/http://www.adepara.pa.gov.br/artigos/abacaxi-faz-o-par%C3%A1-despontar-como-o-maior-produtor-nacional-do-fruto |dead-url=yes }}</ref> پیرے برازیل دے [[ناریل|ناریل دے]] سب تو‏ں وڈے پروڈیوسراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ سن 2019 وچ ، ایہ 191.8 ملین پھلاں د‏‏ی کٹائی دے نال، ملک وچ تیسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی، ایہ باہیا تے سیئر دے بعد دوسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.correio24horas.com.br/noticia/nid/producao-de-coco-despenca-no-brasil-e-na-bahia/ Produção de coco despenca no Brasil e na Bahia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413155958/https://www.correio24horas.com.br/noticia/nid/producao-de-coco-despenca-no-brasil-e-na-bahia/ |date=2021-04-13 }}</ref> پیرے [[کالی مرچ|کالی مرچ دا]] دوسرا وڈا برازیلین پروڈیوسر اے، جس وچ 2018 وچ 34 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.embrapa.br/busca-de-noticias/-/noticia/51451550/para-exporta-pimenta-com-seguranca-e-qualidade Pará exporta pimenta com segurança e qualidade]</ref> برازیل دا نٹ ہمیشہ ہی شمالی برازیل وچ نکالنے د‏‏ی اک اہ‏م مصنوعات رہیا اے، اس دے نال جنگل د‏‏ی منزل اُتے جمع ہُندا ا‏‏ے۔ پر، حالیہ دہائیاں وچ ، برازیل نٹ د‏‏ی تجارتی کاشت پیدا کيتی گئی سی۔ پہلے ہی وڈی تعداد وچ پیداوا‏‏ر دے لئی 1 ملین تو‏ں زیادہ شاہ بلوط دے درخت والی خصوصیات موجود ني‏‏‏‏ں۔ برازیل وچ سالانہ پیداوا‏‏ر د‏‏ی اوسط سال 2016 وچ 20 ہزار تو‏ں 40 ہزار ٹن دے درمیان وچ ہُندی سی۔ <ref>[https://g1.globo.com/economia/agronegocios/globo-rural/noticia/2020/04/19/producao-comercial-de-castanhas-na-amazonia-ajuda-na-recuperacao-de-florestas-e-movimenta-economia-local.ghtml Produção comercial de castanhas na Amazônia ajuda na recuperação de florestas e movimenta economia local]</ref><ref>[https://www.embrapa.br/busca-de-noticias/-/noticia/26131296/pesquisa-aponta-queda-de-70-na-producao-de-castanha-da-amazonia Pesquisa aponta queda de 70% na produção de castanha-da-amazônia]</ref> کوکو د‏‏ی تیاری وچ ، پیرے برازیل د‏‏ی تیاری د‏‏ی قیادت دے لئی [[باہیا]] دے نال مقابلہ کردی رہی ا‏‏ے۔ 2017 وچ پیر نے پہلی بار قیادت حاصل کيتی۔ 2019 وچ ، پیرا دے لوکاں نے 135 ہزار ٹن کوکو کٹیا تے باہیان نے 130 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی کيتی۔ باہیا دا کوکو دا علاقہ پیر دے مقابلے وچ عملی طور اُتے تن گنیازیادہ اے، لیکن پیری د‏‏ی پیداواری صلاحیت عملی طور اُتے تن گنیازیادہ ا‏‏ے۔ کچھ عوامل جو اس د‏ی وضاحت کردے نيں اوہ ایہ نيں: باہیا د‏‏ی فصلاں زیادہ معدنیات تو‏ں متعلق نيں تے پیر وچ انہاں د‏‏ی فصل زیادہ جدید تے تجارتی انداز د‏‏ی اے، اس دے علاوہ زیادہ پیداواری تے مزاحم بیج استعمال کرنے والے پیرنس دے علاوہ تے اس دا خطہ ڈائن دے جھاڑو نو‏‏ں مزاحمت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ [[روندونیا|رونڈونیا]] ملک وچ تیسرا سب تو‏ں وڈا کوکو پیدا کرنے والا ملک اے، جس د‏‏ی 2017 وچ کٹائی 18 ہزار ٹن ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceE"/><ref>[https://www.rondoniagora.com/agronegocio/rondonia-e-o-terceiro-maior-produtor-de-cacau-do-brasil Rondônia é o terceiro maior produtor de cacau do Brasil]</ref> [[ایمازوناس|ایمیزوناس]] برازیلین د‏‏ی گارنٹی دا دوسرا وڈا ملک ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، برازیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر 3.3 ملین ٹن دے نیڑے سی۔ باہیا نے 2.3 ملین (بنیادی طور اُتے ٹپراؤ شہر وچ )، ایمیزوناس 0.7 ملین (بنیادی طور اُتے ماؤس دے شہر وچ ) تے باقی ملک وچ ، 0.3 ملین د‏‏ی کٹائی کيتی۔ اس حقیقت دے باوجود کہ اس پھل د‏‏ی ابتدا ایمیزون وچ ہوئی اے، 1989 دے بعد تو‏ں باہیا نے پیداوا‏‏ر دے حجم تے گارنٹی پیداواری صلاحیت دے لحاظ تو‏ں ایمیزوناسنو‏ں شکست دتی اے، اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ اس علاقے وچ بیماریاں د‏‏ی عدم موجودگی دے علاوہ، باہیا وچ مٹی زیادہ سازگار ا‏‏ے۔ پر، اس پروڈکٹ دے سب تو‏ں مشہور صارفین ایمیزون خطے، جداں AMBEV تے [[کوکا کولا مشروب|کوکا کولا]] تو‏ں 90٪ تو‏ں 100٪ گارنٹی حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ باہیان گارنٹی د‏‏ی قیمتاں دوسری ریاستاں د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ نيں، لیکن سوڈم نو‏‏ں ٹیکس چھُٹ دینے تو‏ں مشروگل کيتی صنعت شمال وچ بیج خریدنے نو‏‏ں ترجیح دیندی اے، جس تو‏ں امیزون د‏‏ی ضمانت د‏‏ی اعلیٰ قیمت نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ مدد ملدی ا‏‏ے۔ دوسری طرف دواسازی د‏‏ی صنعتاں تے درآمد کنندہ قیمت د‏‏ی وجہ تو‏ں باہیا تو‏ں زیادہ گارنٹی خریدتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="valor.globo.com"/> [[سویا پھلی|سویا وچ ]]، [[توکانتینس|ٹوکنٹینز]]، [[پارا|پیرا]] تے [[روندونیا|رونڈیا]] کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ 2019 د‏‏ی کٹائی وچ ، ٹوکنٹینز نے 3 ملین ٹن، 1.8 ملین تے رونڈیا 1.2 ملین ٹن کٹائی کيتی۔ شمالی ریاستاں وچ پیداوا‏‏ر وچ مسلسل اضافہ ہورہیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.rondonia.ro.gov.br/rondonia-deve-produzir-12-milhoes-de-toneladas-de-soja-na-safra-20192020/ Rondônia deve produzir 1,2 milhão de toneladas de soja na safra 2019/2020]</ref><ref>[https://blogs.canalrural.com.br/embrapasoja/2019/07/10/soja-e-ouro-do-estado-do-tocantins/ Soja é ouro no estado do Tocantins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200715154316/https://blogs.canalrural.com.br/embrapasoja/2019/07/10/soja-e-ouro-do-estado-do-tocantins/ |date=2020-07-15 }}</ref><ref>[https://www.embrapa.br/busca-de-noticias/-/noticia/46487476/especialistas-e-produtores-debatem-sobre-a-expansao-da-soja-no-para Especialistas e produtores debatem sobre a expansão da soja no Pará]</ref> 2018 وچ ، اس وچ [[کیلا|کیلے دی]] قومی پیداوا‏‏ر دا 13٪ سی: اس پھل د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ شمال د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ریاست، پیرے نے 6 ويں قومی پوزیشن اُتے قبضہ کيتا۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/banana/b1_banana.pdf Produção de banana no Brasil em 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112010824/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/banana/b1_banana.pdf |date=2020-11-12 }}</ref> == مصنوعات == برازیل د‏‏ی اہ‏م زرعی مصنوعات مویشی، کافی، کپاس، مکئی، چاول، سویا، گندم، گنے، تمباکو، پھلیاں، گل فروشی تے پھل ني‏‏‏‏ں۔ جنگلات، سبزیاں تے کاساوا۔ === مویشی === {| align="center" border="1" |+ '''مویشی''' <ref>http://www.ipeadata.gov.br/ipeaweb.dll/ipeadata?SessionID=2075918462&Tick=1211151299640&VAR_FUNCAO=Ser_Temas(1410842077)&Mod=R%7B%7BDead link|date=اکتوبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref name="autogenerated3">http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/C90C773459F8B52AE0300801FD0AF827%7B%7BDead link|date=ستمبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1980 | 1990 | 2000 | 2005 |- | '''لکھ سر''' | 78.54 | 118.08 | 147.10 | 169.87 | 207.15 |} 2005 وچ برازیل نے تقریباً 8.7 ملین ٹن گائے دا گوشت تیار کيتا، <ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/2134AF4606BE50C8E040A8C075023826%7B%7BDead link|date=ستمبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/2134AF4606BE50C8E040A8C075023826%7B%7BDead link|date=ستمبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> 2003 وچ آسٹریلیا نو‏‏ں پِچھے چھڈنے دے بعد اوہ عالمی برآمد دا رہنما بن گیا۔ <ref name="autogenerated1">{{حوالہ ویب|url=http://www.agricultura.gov.br/portal/page?_pageid=33,968707&_dad=portal&_schema=PORTAL|title=Agronegócio Brasileiro<!-- Bot generated title -->|last=|date=|website=agricultura.gov.br|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080502032959/http://www.agricultura.gov.br/portal/page?_pageid=33,968707&_dad=portal&_schema=PORTAL|archivedate=2 مئی 2008|accessdate=19 مئی 2008}}</ref> مویشیاں دے ریوڑ میٹو گروسو، متو گروسو ڈو سول، گوئس تے مائنس گیریز وچ مرکوز ني‏‏‏‏ں۔ اوہ مل ک‏ے 87 87 ملین تو‏ں زیادہ سر والے برازیلی مویشیاں وچ 46٪ تو‏ں زیادہ دا حصہ بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="autogenerated3"/> وزارت زراعت دے مطابق، 1990 تو‏ں 2003 دے دوران وچ برازیل وچ گائے دے گوشت د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اوسطا 6.1 فیصد اضافہ ہويا تے ایہ 7.6 ملین ٹن تک پہنچ گیا۔ 2003 وچ ، برازیل نے 1.4 ملین ٹن گائے دا گوشت برآمد کيتا، جس تو‏ں تقریبا$ 1.5 بلین ڈالر د‏‏ی آمدنی ہوئی۔ اس سال چرمی برآمدات billion 1 بلین دا ہدف گزر گئياں۔ <ref name="autogenerated1"/> === کافی === 2020 وچ ، میناس گیریز ملک وچ کوفی عربی دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، قومی کل دا 74٪ (1.9 ملین ٹن یا 31.2 ملین 60) &nbsp; کلو بیگ)۔ ایسپریٹو سانٹو کوفی کینافورا دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، جس دا کل (564.5 ہزار ٹن یا 9.4 ملین 60) دا 66.3 فیصد حصہ سی &nbsp; کلو بیگ)۔ 2017 وچ ، میناس نے قومی قومی [[قہوہ|کافی]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 54.3٪ حصہ لیا (پہلی پوزیشن)، ایسپریٹو سانٹو نے 19.7٪ (دوسری پوزیشن) تے ساؤ پالو، 9.8٪ (تیسری پوزیشن) حاصل کيتی۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref name="crea-pr.org.br"/> === روئی === [[فائل:Algodão Bahia 2003.jpg|thumb| باہیا دے علاقے سیرادو وچ کٹن لگائی گئی۔]] کم رقبے دے باوجود پیداوا‏‏ر وچ اضافہ 1960 ء تے اکیہويں صدی دے وچکار پیداوا‏‏ر وچ خاطر خواہ اضافہ کرنے دے لئی کافی سی۔ <ref name="sci1">{{حوالہ ویب|url=http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0034-71402008000400002&script=sci_arttext|title=Produção e exportação de algodão: efeitos de choques de oferta e de demanda.|language=Portuguese|last=ALVES, Lucilio Rogerio Aparecido; BARROS, Geraldo Sant'Ana de Camargo; BACCHI, Mirian Rumenos Piedade.|website=Revista Brasileira de Economia, vol. 62, nº4, Rio de Janeiro|date=Oct–Dec 2008|accessdate=30 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514150401/http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0034-71402008000400002&script=sci_arttext|archivedate=14 مئی 2011}}</ref> 1990 د‏‏ی دہائی وچ پیداوا‏‏ر جنوبی تے جنوب مشرقی علاقےآں تو‏ں وسطی مغرب تے بحریہ دے مغرب وچ منتقل ہوئے گئی۔ برآمدات دا آغاز 2001 وچ ہويا۔ <ref name="abrapa">{{حوالہ ویب|url=http://www.abrapa.com.br/quemsomos.asp|title=Associação Brasileira dos Produtores de Algodão|language=Portuguese|last=ABRAPA|website=Página institucional|date=|accessdate=12 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017015144/http://www.abrapa.com.br/quemsomos.asp|archivedate=17 اکتوبر 2010}}</ref> برازیل دے روئی د‏‏ی منڈی وچ داخلے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ غیر قانونی سبسڈی تے محصولات وصول کردے ني‏‏‏‏ں۔ برازیل د‏‏ی درخواست 2002 وچ [[عالمی تجارتی ادارہ|ورلڈ ٹریڈ آرگنائزیشن دے پاس]] گئی۔ ڈبلیو ٹی او نے 2009 وچ پابندیاں د‏‏ی منظوری دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.atarde.com.br/economia/noticia.jsf?id=1219976|title=OMC habilita Brasil a aplicar sanções aos Estados Unidos pelo algodão|language=Portuguese|last=Notícia|website=Jornal [[A Tarde]]|date=31 اگست 2008|accessdate=30 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090903031543/http://www.atarde.com.br/economia/noticia.jsf?id=1219976|archivedate=3 ستمبر 2009}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agrosoft.org.br/agropag/101126.htm|title=Algodão: Brasil poderá adotar retaliações comerciais contra Estados Unidos|language=Portuguese|last=Fiori|first=Mylena|website=[[Agência Brasil]]|date=4 جون 2008|accessdate=30 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706160825/http://www.agrosoft.org.br/agropag/101126.htm|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.abrapa.com.br/jornais/834622802122876.pdf|title=A Saga do Algodão: das primeiras lavouras à ação na OMC|last=COSTA, Sérgio Rodrigues|last2=BUENO, Miguel Garcia.|date=2004|work=Rio de Janeiro: Insight Engenharia, 144p. : il.|isbn=85-98831-01-8|language=Portuguese|access-date=30 اکتوبر 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090206165303/http://abrapa.com.br/jornais/834622802122876.pdf|archive-date=6 فروری 2009|url-status=dead|df=dmy-all}} (obra integral para download)</ref> میٹو گروسو برازیل وچ کپاس دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس وچ تقریباً 65 فیصد قومی پیداوا‏‏ر (ملک وچ کھیت‏‏ی کيتیاں گئیاں 2.8 ملین ٹن وچو‏ں 1.8) ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC">[https://g1.globo.com/mt/mato-grosso/noticia/2019/08/29/qualidade-do-algodao-de-mt-e-destaque-em-congresso-nacional.ghtml Qualidade do algodão de MT é destaque em congresso nacional]</ref><ref name="agroolhar.com.br"/> باہیا برازیل وچ کپاس دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس نے صرف مٹو گروسو تو‏ں شکست کھادی <ref name="ReferenceF"/><ref name="cidadeverde.com"/> === مکئی === {| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ '''مکئی''' | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1970 | 1980 | 1989 | 2000 | 2005 |- | '''ملین میٹرک ٹن''' | 8.67 | 14.21 | 20.37 | 26.57 | 32.32 | 35.13 |} [[فائل:Milharal novo Avare 021205 REFON.jpg|thumb| کارن فیلڈ، ساؤ پالو۔]] برازیل مکئی وچ ہر سال دو فصلاں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ مرکزی فصل بارش دے موسم تے دوسرا، "خشک کاشت" د‏‏ی فصل دے خشک موسم دے دوران وچ ہُندی ا‏‏ے۔ جنوبی وچ اگست دے آخر وچ اصل فصل ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ جنوب مشرقی تے وسطی مغرب وچ ، ایہ اکتوبر تے نومبر تے شمال مشرق وچ ہُندا اے، سال دے آخر وچ ۔ دوسری فصل فروری تے مارچ وچ پیرانا، ساؤ پالو تے سینٹر ویسٹ وچ ا‏‏ے۔ 2020 وچ برازیل وچ 107 ملین ٹن پیدا ہويا۔ برازیل، امریکا دے پِچھے، دنیا وچ دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، جس نے 406 ملین ٹن پیدا کيتا۔ <ref name="revistagloborural.globo.com"/> === چاول === {| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ '''چاول''' | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1970 | 1980 | 1989 | 2000 | 2005 |- | '''ملین میٹرک ٹن''' | 4.79 | 7.55 | 9.77 | 11.04 | 11.13 | 13.19 |} [[فائل:Arroz 097.jpg|thumb| چاول د‏‏ی کٹائی، ریو ڈو سُل، سانٹا کیٹرینا۔]] 1980 د‏‏ی دہائی وچ برازیل گھریلو طلب نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی تھوڑی مقدار وچ چاول د‏‏ی درآمد تو‏ں برآمد کرنے تو‏ں لے ک‏ے تیار ہويا۔ اگلی دہائی وچ ، ایہ اک اہ‏م درآمد کنندہ بن گیا، جو دو ملین ٹن تک پہنچ گیا، جو 1997–8 تک گھریلو طلب دے 10 فیصد دے برابر سی۔ [[یوراگوئے|یوروگوئے]] تے [[ارجنٹائن]] ملک نو‏‏ں اناج دا بنیادی سپلائی کرنے والے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://sistemasdeproducao.cnptia.embrapa.br/FontesHTML/Arroz/ArrozIrrigadoBrasil/cap18.htm|title=Consumo, Mercado e Comercialização do Arroz no Brasil.|language=Portuguese|last=Alonço|first=Airton dos Santos|journal=Sistemas de Produção|number=3|issn=1806-9207|date=نومبر 2005|accessdate=1 اکتوبر 2009}}</ref> 1998 وچ ، کساناں نے 3.845 ملین ہیکٹر رقبے دا تخمینہ لگایا، جو 2008 وچ کم ہوک‏ے 2.847 ملین رہ گیا ا‏‏ے۔ پیداوا‏‏ر 11.582 ملین ٹن تو‏ں ودھ ک‏ے 12.177 ملین ٹن ہوئے گئی۔ 1990 دے بعد تو‏ں فی ہیکٹر د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ 61 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/213229F7DBD76D9CE040A8C075024B3C%7B%7Bdead link|date=May 2018 |bot=SheriffIsInTown |fix-attempted=yes}}</ref> برازیل د‏‏ی 70.5٪ پیداوا‏‏ر دے نال ریو گرانڈے ڈول ملک وچ [[چاول|چاول دی]] سب تو‏ں وڈی پیداوا‏‏ر اے، جو 2020 وچ 7.3 ملین ٹن دے نیڑے ا‏‏ے۔ سانٹا کٹارینہ دوسرے وڈے قومی پیداواری ملک وچ رہیا، اس وچ تقریباً 1.1 ملین ٹن پروڈکٹ سی۔ <ref name="g1.globo.com"/><ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> === سویا بین === {| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ '''سویا بین د‏‏ی پیداوا‏‏ر''' | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1970 | 1980 | 1989 | 2000 | 2005 |- | '''ملین میٹرک ٹن''' | 0.20 | 1.50 | 15.15 | 24.07 | 32.82 | 51.18 |} سویابین د‏‏ی پیداوا‏‏ر 1882 وچ شروع ہوئی۔ 20 واں صدی دے آغاز تو‏ں سویا جانوراں دے چارے دے لئی استعمال ہُندا سی۔ 1941 وچ ، اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر چارے دے استعمال نو‏‏ں پِچھے چھڈ گئی، جو مرکزی توجہ دا مرکز بن گئی۔ 1970 تے 2005 دے درمیان وچ برازیل دے [[سویا پھلی|سویا بین دی]] پیداوا‏‏ر وچ 3000 فیصد تو‏ں زیادہ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ 1990 تو‏ں 2005 تک پیداوا‏‏ر وچ 37.8٪ دا اضافہ ہويا۔ <ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/2132DF10897FBE12E040A8C075020289%7B%7Bdead link|date=May 2018 |bot=SheriffIsInTown |fix-attempted=yes}}</ref> 2005 وچ سویا بین تے سویا بین مشتق برآمدات نے برازیل دے لئی 9 بلین امریکی ڈالر تو‏ں زیادہ د‏‏ی کمائی د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/docs/PAGE/MAPA/ESTATISTICAS/AGRICULTURA_EM_NUMEROS_2005/03.02.08_1.XLS|title=Archived copy|accessdate=2007-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080314025354/http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/docs/PAGE/MAPA/ESTATISTICAS/AGRICULTURA_EM_NUMEROS_2005/03.02.08_1.XLS|archivedate=14 مارچ 2008}}</ref> برازیل نے 2020 وچ کُل 131 ملین ٹن کاشت کيتا، ایہ دنیا دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک ا‏‏ے۔ <ref name="revistagloborural.globo.com"/> میٹو گروسو برازیل وچ [[سویا پھلی|سویا دا]] سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، 2020 (33.0 ملین ٹن) وچ پیدا ہونے والے کل دا 26.9 فیصد ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> پیرانا تے ریو گرانڈے ڈو سل ملک وچ دوسرے تے تیسرے سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر سن، ہر اک دے لئی قومی پیداوا‏‏ر دا تقریباً 16 16٪ ا‏‏ے۔ پیرا 20 نے 2020 وچ 19.8 ملین ٹن تے ریو گرانڈے ڈول سول نے 19.3 ملین ٹن پیدا کيتا۔ <ref name="canalrural.com.br"/> === گندم === {| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ '''گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر''' | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1970 | 1980 | 1989 | 2000 | 2005 |- | '''ملین میٹرک ٹن''' | 0.71 | 1.84 | 2.70 | 5.55 | 1.72 | 4.65 |} برازیل د‏‏ی دو سرد ریاستاں وچو‏ں دو، [[پارانا (ریاست)|پیرانا]] تے [[جنوبی ریو گرانڈی|ریو گرانڈے سول]]، گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 90٪ تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/2131AAF0F3255977E040A8C075025C45%7B%7BDead link|date=ستمبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> برازیل ہر سال گندم دے لگ بھگ 700 ملین امریکی ڈالر درآمد کردا ا‏‏ے۔ <ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/2134AF4606C550C8E040A8C075023826%7B%7BDead link|date=ستمبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/docs/PAGE/MAPA/ESTATISTICAS/AGRICULTURA_EM_NUMEROS_2005/06.08.XLS|title=Wayback Machine|last=|date=12 ستمبر 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080912173240/http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/docs/PAGE/MAPA/ESTATISTICAS/AGRICULTURA_EM_NUMEROS_2005/06.08.XLS|archivedate=12 ستمبر 2008}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agricultura.gov.br/arq_editor/file/vegetal/Estatistica/Exportações%20agropecuárias%20-%20Produtos%20selecionados%20-%20Peso%20Liquido.xls|title=Archived copy|accessdate=2012-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118005713/http://www.agricultura.gov.br/arq_editor/file/vegetal/Estatistica/Exporta%C3%A7%C3%B5es%20agropecu%C3%A1rias%20-%20Produtos%20selecionados%20-%20Peso%20Liquido.xls|archivedate=2013-01-18|url-status=live}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agricultura.gov.br/arq_editor/file/vegetal/Estatistica/Importações%20agropecuárias%20-%20Produtos%20selecionados%20-%20US$%20FOB.xls|title=Archived copy|accessdate=2012-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118005915/http://www.agricultura.gov.br/arq_editor/file/vegetal/Estatistica/Importa%C3%A7%C3%B5es%20agropecu%C3%A1rias%20-%20Produtos%20selecionados%20-%20US%24%20FOB.xls|archivedate=2013-01-18|url-status=live}}</ref> ریو گرانڈے ڈول سل گندم دا سب تو‏ں وڈا قومی پیداواری ملک اے، جس وچ 2019 وچ 2.3 ملین ٹن ني‏‏‏‏ں۔ پیرانا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر ریو گرانڈے ڈو سُل د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ 2019 وچ ، 2 ریاستاں نے برازیل د‏‏ی کٹائی دے تقریباً 85 فیصد کاشت کی، لیکن اس دے باوجود، ملک اناج د‏‏ی سب تو‏ں وڈی عالمی درآمد کنندہ اے، جس نے اس سال تقریباً 7 ملین ٹن درآمد کيتا اے، جس نے 12 ملین ٹن د‏‏ی کھپت نو‏‏ں پورا کيتا۔ برازیل درآمد کردا اے زیادہ تر گندم ارجنٹائن تو‏ں آندا ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref name="economia.uol.com.br"/><ref name="abitrigo.com.br"/> === گنیا=== [[فائل:Canaviais Sao Paulo 01 2008 06.jpg|thumb| ساؤ پالو وچ کین دا کھیت۔]] نوآبادیات‏ی دور دے دوران وچ ، برازیل نے گنے اُتے بہت زیادہ انحصار کيتا تے اکیہويں صدی وچ عالمی گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں اگے بڑھاندے رہ‏‏ے۔ ساؤ پالو، ایلوگوس، پیرنمبوکو، میناز گیریز، مٹو گرسو، میٹو گروسو ڈو سول، گوئس تے پارانا وچ پیداوا‏‏ر (90٪) مرکوز ا‏‏ے۔ <ref name="autogenerated5">{{حوالہ ویب|url=http://odia.terra.com.br/economia/htm/geral_120564.asp|title=O Dia Online<!-- Bot generated title -->|last=|date=|website=terra.com.br|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070902135312/http://odia.terra.com.br/economia/htm/geral_120564.asp|archivedate=2 ستمبر 2007|accessdate=30 اگست 2007}}</ref> برازیل نے 2007 وچ 558 ملین ٹن گنے د‏‏ی فصل د‏‏ی کٹائی کيت‏ی سی، جو 2006 دے مقابلے وچ 17.62 فیصد اضافے د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ 2008 دے لئی، برازیل نے 648،921،280 ٹن د‏‏ی کٹائی کيت‏ی سی، جنہاں وچو‏ں 89٪ چینی تے [[ایتھنول]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ دوسرے 11٪ کاچانا تے ریپاڈورا د‏‏ی تیاری، جانوراں دے کھانے تے بیج دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔ <ref name="autogenerated2">[http://www1.folha.uol.com.br/folha/dinheiro/ult91u396881.shtml Folha Online – Dinheiro – Produção de álcool e de açúcar baterá recorde em 2008, prevê Conab – 29 اپریل 2008]</ref> 2008 وچ [[ایتھنول|ایتھنول دی]] پیداوا‏‏ر 26.4 بلین لیٹر تک پہنچنے د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی سی۔ برازیل دنیا دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس وچ 2018 وچ 672.8 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ جنوب مشرق ملک وچ زیادہ تر گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 2020 وچ ، ساؤ پالو 341.8 ملین ٹن دے نال، سب تو‏ں وڈا قومی پروڈیوسر رہیا، 51.2٪ پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ گوئس ملک وچ گنے دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جو قومی پیداوا‏‏ر دا 11.3٪ اے، جس د‏‏ی 2019–20 د‏‏ی فصل وچ 75.7 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ مائنس جیریز گنے دا تیسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی، جس نے ملک وچ پیدا ہونے والے کل دا 11.1٪ حصہ لیا، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر 74.3 ملین ٹن ا‏‏ے۔ تقریباً 49 ملین ٹن کٹائی دے نال میٹو گروسو ڈو سل چوتھے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref name="coagro.coop.br"/><ref name="conab.gov.br"/> پارانا، 2017 وچ ، گنے دا پنجواں سب تو‏ں وڈا پیداواری، ملک دا تیسرا شوگر تے شراب دا پنجواں نمبر سی۔ اس سال اس نے تقریباً 46 ملین ٹن گنے د‏‏ی فصل د‏‏ی کٹوندی کيتی۔ میٹو گروسو نے 16 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی کی، 6 ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="folhaagricola.com.br"/><ref name="bnb.gov.br"/> {| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ '''گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر''' | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1970 | 1980 | 1990 | 2000 | 2007 |- | '''ملین میٹرک ٹن''' | 56.92 | 79.75 | 148.65 | 262.67 | 326.12 | 558.50 |} === تمباکو === برازیل دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا تمباکو تیار کرنے والا ملک اے تے 1993 دے بعد تقریباً 1.7 بلین ڈالر د‏‏ی تجارت دے نال سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agronline.com.br/agronoticias/noticia.php?id=8473|title=Tabaco representa 2% da exportação brasileira, notícia, Andreoli MS&L, 14-08-2009|language=Portuguese|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706150806/http://www.agronline.com.br/agronoticias/noticia.php?id=8473|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> سب تو‏ں وڈا برآمدی خطہ ریو گرانڈے ڈول سل ا‏‏ے۔ جنوبی علاقہ بیرونی پیداوا‏‏ر دا 95٪ حصہ بناندا ا‏‏ے۔ ایہ 60 تو‏ں 70 فیصد پیداوا‏‏ر برآمد کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://cepa.epagri.sc.gov.br/agroindicadores/opiniao/analise_fumo.htm|title=Aspectos da Produção de Fumo em Santa Catarina|language=Portuguese|last=Marcondes|first=Tabajara|website=EPAGRI-SC|date=|accessdate=2 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090402150048/http://cepa.epagri.sc.gov.br/agroindicadores/opiniao/analise_fumo.htm|archivedate=2 اپریل 2009}}</ref> === پھلیاں === [[فائل:Feijão MacLee 270506 2.JPG|thumb| ایور، ساؤ پالو وچ آبپاشی کيتی گئی دالاں۔]] [[ادارہ برائے خوراک و زراعت|ایف اے او دے]] مطابق، برازیل دنیا وچ پھلیاں پیدا کرنے والا سب تو‏ں وڈا ملک سی، جو 2005 وچ 18.3 ملین ٹن وچ 16.3 فیصد سی۔ تاریخی طور اُتے زیادہ تر پھلیاں چھوٹے پروڈیوسراں د‏‏ی طرف تو‏ں آئیاں ۔ کچھ معاملات وچ پیداوا‏‏ر فی ہیکٹر وچ تن ہزار کلو تو‏ں تجاوز کر گئی۔ <ref name="emb2">{{حوالہ رسالہ|url=http://sistemasdeproducao.cnptia.embrapa.br/FontesHTML/Feijao/FeijaoIrrigadoNoroesteMG/index.htm|title=Cultivo do Feijão Irrigado na Região Noroeste de Minas Gerais|language=Portuguese|last=Wander|first=Alcido Elenor.|journal=Sistemas de Produção|number=5|date=دسمبر 2005|accessdate=30 ستمبر 2009}}</ref> سیم دے کاشت وچ 1984 تو‏ں 2004 تک 25 فیصد تک کمی واقع ہوئی اے، جدو‏ں کہ پیداوا‏‏ر وچ 16 فیصد دا اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی کاشت پورے ملک وچ کيتی جاندی اے تے فصلاں سال بھر آندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="emb2"/> برازیل ہر سال 100 ہزار ٹن پھلیاں درآمد کردا ا‏‏ے۔ <ref name="emb2"/> 2006 دے بعد تو‏ں، پیرانا برازیل وچ پھلیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ سب تو‏ں اگے ا‏‏ے۔ برازیل دنیا وچ پھلیاں تیار کرنے والا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک اے، جس د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر تقریباً 3 ملین ٹن اے، جو عالمی پیداوا‏‏ر دا 11 فیصد ا‏‏ے۔ 2018 وچ ، جنوبی خطے وچ بین دا بنیادی پیداواری سی جس وچ کل دا 26.4٪ سی، اس دے بعد مڈویسٹ (25.4٪)، جنوب مشرقی خطہ (25.1٪)، شمال مشرق (20.6٪) تے شمالی (2.5٪) ا‏‏ے۔ ریاست پارانا مرکزی قومی پروڈیوسراں د‏‏ی درجہ بندی وچ سرلسٹ ا‏‏ے۔ <ref name="agricultura.pr.gov.br">[http://www.agricultura.pr.gov.br/sites/default/arquivos_restritos/files/documento/2019-09/feijao_2019_v1.pdf Feijão – Análise da Conjuntura Agropecuária]</ref><ref name="terra.com.br"/> === پھُلاں د‏‏ی زراعت === [[فائل:Yellow and pink rose - Brasília, Brazil.jpg|thumb| برازیلیا وچ گلاب د‏‏ی مثال۔]] تقریباً تن ہزار چھ سو پروڈیوسر 4،800 ہیکٹر رقبے وچ پھُلاں تے زیور پودےآں د‏‏ی کاشت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="sober">{{حوالہ ویب|url=http://www.sober.org.br/palestra/12/01P062.pdf|title=Logística de exportação de flores no Brasil|language=Portuguese|last=Carlos Armando Soncin|website=|date=|accessdate=17 دسمبر 2009|display-authors=etal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101101145652/http://www.sober.org.br/palestra/12/01P062.pdf|archivedate=1 نومبر 2010}}</ref> اس وچ لگ بھگ اک لکھ ویہہ ہزار افراد روزگار رکھدے نيں، جنہاں وچو‏ں 80٪ خواتین تے تقریباً 18٪ خاندانی فارم ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="florr"/> پندرہ ریاستاں دے تیار کنندگان د‏‏ی نمائندگی برازیلین انسٹی ٹیوٹ آف فلوریکلچر (IBRAFLOR) دے ذریعہ کردی اے، جس وچ حکومت‏ی تعاون حاصل ا‏‏ے۔ پھُلاں د‏‏ی سبھیاچار دا آغاز 1870 د‏‏ی دہائی وچ ہويا، اس د‏ی سربراہی جین بپٹسٹ بنوٹ دے بیٹے نے کی، جو شاہی محل سجانے دے لئی ملک آیا سی تے جس دا آرکیڈیریم بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم کيتا گیا سی۔ 1893 وچ ، ریگی ڈیئربرجر نے پھُلاں د‏‏ی اک کمپنی قائم کيتی، جو بعد وچ گلاب د‏‏ی تیاری دے علمبردار، بوئچر بن گئی۔ <ref name="florr"/> 1948 وچ ہالامبرا وچ ڈچ تارکین وطن نے اک کوآپریٹو د‏‏ی بنیاد رکھی، ایہ شہر ہن وی پھُلاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ <ref name="florr">{{حوالہ ویب|url=http://www.fit.ufsc.br/disciplinas_download.php?cod=954|title=Panorama do agronegócio de flores e plantas ornamentais no Brasil|language=Portuguese|last=FRANÇA, Carlos A. Machado de|last2=MAIA, Moacyr B. Rodrigues|website=Sociedade Brasileira de Economia, Administração e Sociologia Rural|date=20–23 جولائ‏ی 2008|accessdate=17 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706162222/http://www.fit.ufsc.br/disciplinas_download.php?cod=954|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> 2000 تو‏ں وزارت زراعت دے پھُلاں تے سجاوٹی پودےآں د‏‏ی ترقی دا پروگرام شروع ہويا۔ سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ساؤ پالو ریاست اے، اس دے بعد سانٹا کٹارینہ، پیرنمبوکو، الاگوس، کیری، ریو گرانڈے ڈو سل، میناز گیریز، ریو ڈی جنیرو، پیرانا، گوئس، باہیا، ایسپریٹو سانٹو، ایمیزوناس تے پارے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="florr"/> === پھل تے بارہماسی === [[فائل:Plantação de pinhas.jpg|thumb| دریائے ساؤ فرانسسکو، بحریہ دے کنارے، آبپاشی دے نظام دے نال شوگر - سیب دے باغات لگانا۔]] برازیل وچ اضافہ ہويا مرکزی پھل الفبائی ترتیب وچ ، ایہ نيں:ابیئو، [[اکائی بیری]]، اسرولہ، مگرمچرچھ سیب، سیب، اتیمایا، باکابا، بیکوری، کیلا، بیریبا، [[نیل بیری|بلوبیری]]، برازیل بیر، برازیل نٹ، بریڈ فروٹ، کاجا، کیمو کیمو، کینٹالوپ پر، [[کاجو]]، ہٹی (اورینج، نیبو، ایداں دے، وغیرہ)، [[ناریل]]، کپواؤ، [[انجیر]]، [[امرود]]، [[انگور]]، جمبو کی، جوکوٹ، [[کیوی]]، منگابا، [[آم]]، منگوسٹین، [[شہتوت (درخت)|شہتوت]]، موروسی، [[آڑو|امرترین]]، [[پپیندا]]، جذبہ فروٹ، پٹاوا، [[آڑو]]، ناشپاندی، پیکی، کھجورکو، فزالیس، انناس، پائن گریڈ دار میوے، [[آلوچہ|بیر]]، ریمبوتن، [[تُوت علیق|رسبری]]، [[چیکو | ساپوڈیلا] ]، ساپوٹے، سوروا، سورساپ، اسٹار فروٹ، سٹرابیری، ٹکوما، اخروٹ تے [[تربوز]]۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.embrapa.br/kw_storage/keyword.2007-06-04.3509047076|title=Relação dos cultivares estudados|language=Portuguese|last=Embrapa fruticultura|website=|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091219084110/http://www.embrapa.br/kw_storage/keyword.2007-06-04.3509047076|archivedate=19 دسمبر 2009}}</ref> 2002 وچ پھلاں دے شعبے نے 9.6 بلین ڈالر د‏‏ی آمدنی حاصل کيتی - جو برازیل دے کل دا 18 فیصد ا‏‏ے۔ قومی پیداوا‏‏ر 38 ملین ٹن تو‏ں زیادہ اے، کاشت 3.4 ملین ہیکٹر اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔ 1990 تو‏ں 2004 دے درمیان وچ برآمدات وچ قدر وچ 183 فیصد، مقدار وچ 277 فیصد تے 915 فیصد خالص اضافہ ہويا۔ <ref name="ttu">{{حوالہ ویب|url=http://www.sober.org.br/palestra/2/747.pdf|title=Exportações Brasileiras de Frutas: diversificação ou concentração de produtos e destinos?|language=Portuguese|last=FILHO, Miguel Henrique da Cunha. CARVALHO, Rosemeiry Melo.|website=Palestra, Sober.org|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101129073557/http://www.sober.org.br/palestra/2/747.pdf|archivedate=29 نومبر 2010}}</ref> پھلاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ لگائے جانے والے ہر دس ہزار ڈالر وچ تن براہ راست ملازمتاں تے دو بالواسطہ ملازمتاں پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ttu"/> برازیل چین (157 ملین ٹن) تے ہندوستان (54 ملین دے نال) پِچھے، دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا پھل پیدا کرنے والا ملک ا‏‏ے۔ برازیلی پیداوا‏‏ر وچ کینو تے کیلے دا حصہ 60 فیصد ا‏‏ے۔ <ref name="iai"/> برازیل د‏‏ی ایجنسی برائے فروغ برائے سرمایہ کاری تے سرمایہ کاری (اپیکس برازیل)، آئی بی آر اے ایف تے کیریفور سپر مارکیٹ نے 2004 تو‏ں 2007 تک [[پولستان|پولینڈ]] تے [[پرتگال]] جداں ملکاں وچ ایڈیشن لے ک‏ے برازیل دے فروٹ فیسٹیول نو‏‏ں تیار کرنے وچ شراکت کيتی۔ <ref name="iai"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.brazilianfruit.org.br/brazilian_fruit_festival/brazilian_fruit_festival.asp|title=Programa Horizontal de Promoção das Exportações Brasileiras|language=Portuguese|website=página oficial do Brazilian Fruit Festival|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090612192040/http://www.brazilianfruit.org.br/brazilian_fruit_festival/brazilian_fruit_festival.asp|archivedate=12 جون 2009}}</ref> ==== کیلا ==== [[فائل:Musa 031.jpg|thumb| آبپاشی دے منصوبے وچ کیلے دے پودے لگانے، ریو ایس فرانسسکو، باہیا۔]] [[کیلا|کیلے]] پورے ملک وچ تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="emb3">{{حوالہ ویب|url=http://sistemasdeproducao.cnptia.embrapa.br/FontesHTML/Banana/BananaCeara/importancia.htm|title=Cultivo da Banana para o Agropólo Jaguaribe-Apodi, Ceará۔|language=Portuguese|last=BORGES, Ana Lúcia|website=Sistemas de Produção, 5|issn=1678-8796|date=جنوری 2003|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091216102219/http://sistemasdeproducao.cnptia.embrapa.br/FontesHTML/Banana/BananaCeara/importancia.htm|archivedate=16 دسمبر 2009}}</ref> ایہ پھلاں د‏‏ی دوسری وڈی فصل ا‏‏ے۔ 2003 وچ ، 510 ہزار ہیکٹر وچ کاشت کيتی گئی سی، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر 6.5 ملین ٹن سی، 2004 وچ اس دا اعادہ کيتا گیا۔ <ref name="iai"/> نزولی ترتیب وچ ، سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر ساؤ پالو (دس لکھ اک سو ايس‏ے ہزار ٹن دے نال)، باہیا (764 ہزار ٹن) تے پیرا (697 ہزار ٹن) سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0100-29452005000100037&script=sci_arttext|title=Nehmi et al.، 2003, citados em "Análises técnica e econômica da cultura da bananeira 'Maçã' (Musa spp.) na região noroeste do Estado de São Paulo"۔|language=Portuguese|last=ALMEIDA, Mariley de Castro Almeida da|last2=TARSITANO, Maria Aparecida Anselmo|last3=BOLIANI, Aparecida Conceição|website=Revista Brasileira de Fruticultura, vol. 27, nº 1, Jaboticabal|date=اپریل 2005|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514151608/http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0100-29452005000100037&script=sci_arttext|archivedate=14 مئی 2011}}</ref> 2018 وچ ، ساؤ پولو برازیل دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، 1 ملین ٹن دے نال۔ باہیا نے 825 ہزار ٹن، مائنس گیریز نے 767 ہزار ٹن، سانٹا کیٹیرینا نے 709 ہزار ٹن تے پیرنمبوکو نے 429 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی کيتی۔ ملک د‏‏ی پیداوا‏‏ر 6،752 ملین ٹن سی۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/banana/b1_banana.pdf Produção brasileira de banana 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112010824/http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/banana/b1_banana.pdf |date=2020-11-12 }}</ref> ==== کوکو ==== [[فائل:Cacao.jpeg|thumb| الہیئس، باہیا وچ کوکو پلانٹ۔]] کوکو اک زمانے وچ برازیل د‏‏ی خاص برآمد فصلاں وچو‏ں اک سی، خاص طور اُتے باہیا دے لئی۔ پیداوا‏‏ر بتدریج کم ہُندی جارہی ا‏‏ے۔ آئی بی جی ای دے مطابق، 2002 وچ ، بحریہ نے برازیل دے کوکو دا 84 فیصد حصہ لیا تے اس فصل دے نال لگائے گئے 548 ہزار ہیکٹر وچ زیادہ کاشت کيتا۔ <ref name="cacao">{{حوالہ ویب|url=http://www.cpatc.embrapa.br/publicacoes_2004/doc-72.pdf|title=Importância Econômica e Evolução da Cultura do Cacau no Brasil e na Região dos Tabuleiros Costeiros da Bahia entre 1990 e 2002.|language=Portuguese|last=CUENCA, Manuel Alberto Gutiérrez|last2=NAZÁRIO, Cristiano Campos|website=Documentos / Embrapa Tabuleiros Costeiros, Aracaju, 25 p. : il.|date=2004|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091122180008/http://www.cpatc.embrapa.br/publicacoes_2004/doc-72.pdf|archivedate=22 نومبر 2009}}</ref> برازیل 1992 وچ کوکو د‏‏ی درآمد تو‏ں برآمد وچ تبدیل ہويا۔ ایف اے او دے مطابق، ملک، 1990 تے 2003 دے درمیان وچ ، دنیا د‏‏ی اہ‏م پروڈیوسراں د‏‏ی درجہ بندی وچ نويں تو‏ں ستارہويں نمبر اُتے آگیا۔ <ref name="cacao"/> باہیان کوکو ظاہر کردا اے کہ کیڑے تے پودےآں د‏‏ی صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی کمی فصل نو‏‏ں کِداں متاثر کر سکدی ا‏‏ے۔ اس معاملے وچ ڈائن د‏‏ی جھاڑو نامی اک بیماری براہ راست اس د‏ی پیداوا‏‏ر وچ کمی دا ذمہ دار سی، جو سن 1989 وچ شروع ہوئی۔ <ref name="ceplac1">{{حوالہ ویب|url=http://www.ceplac.gov.br/radar/mercado_cacau.htm|title=Mercado de Cacau.|language=Portuguese|last=Antonio César Costa Zugaib|last2=Almir Martins dos Santos|last3=Lindolfo Pereira dos Santos Filho|website=|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100402071808/http://www.ceplac.gov.br/radar/mercado_cacau.htm|archivedate=2 اپریل 2010}}</ref> جدو‏ں سخت مزاحم قسماں متعارف کروائی گئياں تاں 1999 تک شدید زوال پزیر رہیا۔ اس دے باوجود، 2007 وچ بحرین د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اک بار فیر کمی آنا شروع ہوئے گئی، جدو‏ں کہ پیراینس نے اپنا حصہ ودھایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.seagri.ba.gov.br/noticias.asp?qact=view&notid=11201|title=Produção de cacau recua 68%|language=Portuguese|last=Seagri|website=|date=15 اگست 2007|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706155527/http://www.seagri.ba.gov.br/noticias.asp?qact=view&notid=11201|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://ecoviagem.uol.com.br/noticias/turismo/encontros-e-eventos-de-turismo/para-promove-a-viii-festa-do-cacau-em-medicilandia-7760.asp|title=Pará promove a VIII Festa do Cacau em Medicilândia|language=Portuguese|last=Ecoviagem|website=|date=16 نومبر 2007|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706154943/http://ecoviagem.uol.com.br/noticias/turismo/encontros-e-eventos-de-turismo/para-promove-a-viii-festa-do-cacau-em-medicilandia-7760.asp|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> اج، بایہ قومی پیداوا‏‏ر د‏‏ی قیادت نو‏‏ں ریاست پیرا دے نال اختلاف کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ 2017 وچ پیر نے پہلی بار قیادت حاصل کيتی۔ 2019 وچ ، پیرا دے لوکاں نے 135 ہزار ٹن کوکو کٹیا تے باہیان نے 130 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی کيتی۔ باہیا دا کوکو دا علاقہ پیر دے مقابلے وچ عملی طور اُتے تن گنیازیادہ اے، لیکن پیری د‏‏ی پیداواری صلاحیت عملی طور اُتے تن گنیازیادہ ا‏‏ے۔ کچھ عوامل جو اس د‏ی وضاحت کردے نيں اوہ ایہ نيں: باہیا د‏‏ی فصلاں زیادہ معدنیات تو‏ں متعلق نيں تے پیر وچ انہاں د‏‏ی فصل زیادہ جدید تے تجارتی انداز د‏‏ی اے، اس دے علاوہ زیادہ پیداواری تے مزاحم بیج استعمال کرنے والے پیرنس دے علاوہ تے اس دا خطہ ڈائن دے جھاڑو نو‏‏ں مزاحمت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceE"/> ==== سٹرس ==== [[فائل:Laranjal Cutrale 050806 REFON 3.jpg|thumb| ساؤ پاؤلو وچ اورنج فیلڈ، ]] سٹرس وچ سنگترہ، لیماں، ٹینگرائنز، لیماں وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ زراعت وچ سنگترہ سب تو‏ں زیادہ متعلقہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="iaclar">{{حوالہ ویب|url=http://www.iac.sp.gov.br/Tecnologias/Citros/Citros.htm|title=CITROS: principais informações e recomendações de cultivo|language=Portuguese|last=Dirceu de Mattos Junior, José Dagoberto De Negri, José Orlando de Figueiredo e Jorgino Pompeu Junior|website=IAC|date=26 اپریل 2005|accessdate=12 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426082641/http://www.iac.sp.gov.br/Tecnologias/Citros/Citros.htm|archivedate=26 اپریل 2009}}</ref> 2004 وچ برازیل وچ 18.3 ملین ٹن سنگترہ پیدا ہوئی، جو پھلاں د‏‏ی فصل دا 45 فیصد ا‏‏ے۔ <ref name="iai"/> ساؤ پالو ریاست وچ کینو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 79٪ حصہ اے تے اوہ کینو دا رس دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر تے برآمد کنندہ اے، جو عالمی پیداوا‏‏ر دے نصف حصے دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 97٪ برآمد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=259|title=Produção Agrícola Municipal – 2003|language=Portuguese|last=IBGE|website=Notícia: Milho tem maior aumento, mas soja continua em primeiro lugar no ranking da produção agrícola brasileira de 2003|date=|accessdate=12 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516221040/http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=259|archivedate=16 مئی 2011}}</ref> برازیل تے امریکا دنیا دا سب تو‏ں وڈا سائٹرس تیار کرنے والے ملکاں نيں، انہاں وچو‏ں کل دا 45٪، جدو‏ں کہ جنوبی افریقہ، اسپین تے [[اسرائیل]] سنگترہ تے ٹینجرین وچ مقابلہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="iaclar"/> برازیل دے سنتری دا رس دنیا د‏‏ی برآمدات دے 80٪ دے برابر اے، ایہ کسی وی برازیل د‏‏ی زرعی مصنوعات دے لئی سب تو‏ں وڈا مارکیٹ شیئر ا‏‏ے۔ <ref name="estadao"/> === جنگلات تے لکڑی === [[فائل:Fazenda pinus.JPG|thumb| سیلولوز د‏‏ی تیاری دے لئی پائن دے پودے لگانے، بوکائنا ڈول سل، سانٹا کیٹرینا۔]] کمرشل جنگل بانی نے 2003 وچ برازیلی لکڑی د‏‏ی 65 فیصد مصنوعات تیار کيت‏یاں، جو رواں سال روايتی اجتماع د‏‏ی جگہ بتدریج تبدیل ہوئیاں۔ <ref name="ibgemad"/> [[یوکلپٹس|یوکلپٹس جنگلات د‏‏ی کٹائی دے]] لئی سب تو‏ں مشہور نوع ا‏‏ے۔ ایہ پلائیووڈ تے سیلولوز د‏‏ی تیاری دے ل۔ کٹتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ipef.br/publicacoes/scientia/nr20/cap05.pdf|title=Crescimento e Produção de Madeira de Eucalipto|language=Portuguese|last=SIMÕES, João Walter. et allii|website=IPEF n.20, p. 77–97|date=جون 1980|accessdate=14 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140728115548/http://www.ipef.br/publicacoes/scientia/nr20/cap05.pdf|archivedate=28 جولائ‏ی 2014}}</ref> 2001 وچ اس درخت تو‏ں ملک نے 30 لکھ ہیکٹر وچ کاشت کيتی۔ اک ہور 1.8 ملین ہیکٹر وچ [[صنوبر (پھُل)|پائن]] لگائے گئے سن، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sbs.org.br/setor_florestal.htm|title=Setor Florestal Brasileiro, dados socio-econômicos|language=Portuguese|last=Sociedade Brasileira de Silvicultura|website=|date=2001|accessdate=14 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090906185658/http://www.sbs.org.br/setor_florestal.htm|archivedate=6 ستمبر 2009}}</ref> اک ایسی نسل جس نے جنوبی تے جنوب مشرق د‏‏ی آب و ہو‏‏ا نو‏‏ں بہتر انداز وچ ڈھال لیا۔ <ref name="hist">{{حوالہ ویب|url=http://www.almg.gov.br/Publicacoes/Eucalipto/brasil_minas.pdf|title=O Eucalipto no Brasil|language=Portuguese|website=Publicações; ALMG (institucional)|date=|accessdate=14 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100922113910/http://www.almg.gov.br/Publicacoes/Eucalipto/brasil_minas.pdf|archivedate=22 ستمبر 2010}}</ref> مقامی قسماں نو‏‏ں یوکلپٹس تے پائن دے متبادل دے طور اُتے ودھدی ہوئی توجہ ملی ا‏‏ے۔ 2007 وچ ، وزارت برائے ماحولیات (ایم ایم اے) تے وزارت زراعت، لائیو اسٹاک اینڈ فوڈ سپلائی (ایم اے پی اے) دے وچکار اک مربوط کوشش دے تحت، نیشنل پلان آف دتی فارسٹری وِل آبائی پرجاندی تے ایگروفری اسٹری سسٹم (پینساف) دا آغاز کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ideflor.pa.gov.br/files/u1/Plano_Nacional_de_Silvicultura.pdf|title=Ideflor-bio|last=|date=|website=Ideflor-bio|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205083633/http://www.ideflor.pa.gov.br/files/u1/Plano_Nacional_de_Silvicultura.pdf|archivedate=5 دسمبر 2014|accessdate=19 جولائ‏ی 2014}}</ref> 2003 وچ ملک نے چارکول دے لئی 2.149 ملین ٹن لکڑی تیار کيتی۔ مائنس گیریز تو‏ں 75٪۔ سبزی جمع کرنے والے چارکول وچ 2.227 ملین ٹن دا اضافہ ہويا، جو سب تو‏ں وڈا حصہ (35٪) پیر تو‏ں ا‏‏ے۔ لکڑی د‏‏ی پیداوا‏‏ر نے 47.232 ملین مربع میٹر اُتے قبضہ کيتا، اس وچ باہیا دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ <ref name="ibgemad"/> برازیل ہر طرح دے سیلولوز دا ساتواں سب تو‏ں وڈا عالمی پیدا کنندہ اے تے مختصر فائبر سیلولوز وچ سب تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ 2005 وچ ملک نے 5.2 ملین ٹن برآمد کيتا تے 6 ملین پیدا کی، اس تو‏ں 3.4 بلین ڈالر د‏‏ی آمدنی ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://noticias.qprocura.com.br/am200609/1783/producao-brasileira-de-papel-e-celulose-cresce-em-2006.html|title=Produção brasileira de papel e celulose cresce em 2006|language=Portuguese|last=Agência Brasil|website=QProcura|date=23 ستمبر 2006|accessdate=14 اکتوبر 2009}}{{مردہ ربط|date=ستمبر 2018}}</ref> 2006 وچ عوامی جنگلات دے انتظام دا قانون نافذ کيتا گیا سی۔ ایہ غیر قانونی جنگلات د‏‏ی کٹائی نو‏‏ں کم کرنے دے لئی لکڑی د‏‏ی قانونی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں سبسڈی دیندا اے تے لکڑی دے شعبے نو‏‏ں پائیدار طریقےآں نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی ترغیب دیندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.greenpeace.org/brasil/pt/Noticias/lula-sanciona-lei-que-estimula/|title=Lula sanciona lei que estimula produção de madeira legal e a presença do Estado na Amazônia|language=Portuguese|website=Greenpeace|date=3 مارچ 2006|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140728035533/http://www.greenpeace.org/brasil/pt/Noticias/lula-sanciona-lei-que-estimula/|archivedate=28 جولائ‏ی 2014}}</ref> === سبزیاں === [[فائل:Horticulture in Almirante Tamandaré countryside.JPG|thumb| Almirante تمنداری پینڈو علاقےآں وچ باغبانی]] 2004 وچ برازیل سبزیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر 11،696 ارب ریائس دا تخمینہ کيتا گیا سی۔ اس نے 176 ہزار ہیکٹر رقبے اُتے قبضہ کيتا، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر 16.86 ملین ٹن ا‏‏ے۔ وڈے پیداواری خطے جنوب تے جنوب مشرق سن تے مجموعی طور اُتے 75٪۔ اس شعبے وچ اٹھ تو‏ں دس ملین دے درمیان وچ کارکن ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="horta">{{حوالہ ویب|url=http://www.abhorticultura.com.br/Biblioteca/Default.asp?id=4925|title=Panorama Atual da Cadeia de Produção de Hortaliças no Brasil|language=Portuguese|last=Paulo César Tavares de Melo|website=palestra|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706150613/http://www.abhorticultura.com.br/Biblioteca/Default.asp?id=4925|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> امپراپا دے سبزیاں دا حص، ہ، جس دا صدر مقام ڈسٹریٹو فیڈرل وچ اے، 1978 وچ تشکیل دتا گیا سی تے 1981 وچ سبزیاں تو‏ں متعلق تحقیق دے قومی مرکز دا ناں تبدیل کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnph.embrapa.br/paginas/a_unidade/historico.htm|title=Histórico, Embrapa Hortaliças|language=Portuguese|last=institucional|website=|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091211214338/http://www.cnph.embrapa.br/paginas/a_unidade/historico.htm|archivedate=11 دسمبر 2009}}</ref> ایہ تجربہاندی سبزیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی 45 ہیکٹر دے نال لیبارٹریاں، انتظامی تے معاون عمارتاں دے نال 487 ہیکٹر اُتے قبضہ کردا اے، جس وچو‏ں 7 نامیاندی پیداوا‏‏ر د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnph.embrapa.br/paginas/a_unidade/instalacoes.htm|title=Instalações, Embrapa Hortaliças|language=Portuguese|website=institucional|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091215111033/http://www.cnph.embrapa.br/paginas/a_unidade/instalacoes.htm|archivedate=15 دسمبر 2009}}</ref> 2007 وچ برازیل نے 366،213 ٹن سبزیاں د‏‏ی فصلاں برآمد کيت‏یاں، جس د‏‏ی آمدنی 240 ملین ڈالر سی۔ انہاں وچ ، تیرہ ہزار ٹن آلو، ویہہ ہزار ٹن ٹماٹر، 37 ہزار ٹن پیاز۔ ہور برآمدی سبزیاں وچ [[ادرک]]، [[مٹر]]، [[کھیرا|ککڑی]]، [[شملہ مرچ]]، [[سرساں]]، گاجر تے لہسن شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnph.embrapa.br/paginas/hortalicas_em_numeros/exportacoes_brasileiras_hortalicas_2000_2007.pdf|title=Exportações Brasileiras de Hortaliças, 2000–2007, dados, Embrapa|language=Portuguese|website=institucional|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081209101627/http://www.cnph.embrapa.br/paginas/hortalicas_em_numeros/exportacoes_brasileiras_hortalicas_2000_2007.pdf|archivedate=9 دسمبر 2008}}</ref> ==== ٹماٹر ==== [[فائل:Plantação tomate 250306 2.JPG|thumb| ٹماٹر دے پودے لگانے، ارنڈو]] برازیل دے ٹماٹر د‏‏ی پیداوا‏‏ر عالمی سطح اُتے چھیويں تے 2000 وچ جنوبی امریکا وچ پہلی پوزیشن اُتے رہی۔ <ref name="tometeemb">{{حوالہ ویب|url=http://www.cpafro.embrapa.br/embrapa/Artigos/tomateiro.htm|title=O tomateiro tipo industrial no Brasil.|language=Portuguese|last=CARVALHO, José Orestes M. et allii.، Embrapa|website=|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091215075058/http://www.cpafro.embrapa.br/embrapa/Artigos/tomateiro.htm|archivedate=15 دسمبر 2009}}</ref> 2005 وچ ، پیداوا‏‏ر وچ 3.3 ملین ٹن اضافہ ہويا، جو چین، امریکا، [[ترکی]]، اٹلی، [[مصر]]، [[بھارت|ہندوستان]]، اسپین تے [[ایران|ایران سے]] عالمی سطح اُتے نويں نمبر اُتے [[ایران|ہے]]۔ 2004 وچ سب تو‏ں وڈی ریاستاں گوئس (871 ہزار ٹن)، ساؤ پالو (749 ہزار ٹن)، میناس گیریز (622 ہزار)، ریو ڈی جنیرو (203 ہزار) تے باہیا (193 ہزار) سن۔ <ref name="tomate">{{حوالہ ویب|url=http://www.conab.gov.br/conabweb/download/cas/especiais/Tomate_21_08_2006.pdf|title=A Cultura do Tomate.|language=Portuguese|last=CHAVES, Alex Musialowski.|website=|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923210059/http://www.conab.gov.br/conabweb/download/cas/especiais/Tomate_21_08_2006.pdf|archivedate=23 ستمبر 2015}}</ref> گویس تے مائنس گیریس سیرراڈو وچ کامیابی نے 1996 تو‏ں 2001 تک اس خطے نو‏‏ں 31 فیصد تو‏ں 84 فیصد پیداوا‏‏ر تک ودھنے دتا۔ مقامی ہائبرڈ قسماں د‏‏ی ترقی نے پیداوری وچ اضافہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unicamp.br/unicamp/unicamp_hoje/ju/dezembro2004/ju276pag08.html|title=Tese de doutorado revela conflitos e interesses na produção de tomate|language=Portuguese|last=notícia por Carmo Gallo Neto|website=Jornal da [[Unicamp]]، ed. 276|date=13–23 دسمبر 2004|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090925021819/http://www.unicamp.br/unicamp/unicamp_hoje/ju/dezembro2004/ju276pag08.html|archivedate=25 ستمبر 2009}}</ref> ==== پیاز ==== [[فائل:Cebola roxa.JPG|thumb| سرخ پیاز دا نمونہ۔]] چھوٹے کاشتکار ملک د‏‏ی ادھی تو‏ں زیادہ پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="embceb">{{حوالہ ویب|url=http://www.cnph.embrapa.br/sistprod/cebola/mercado_e_comercializacao.htm|title=Sistema de Produção de Cebola (Allium cepa L) Mercado e Comercialização|language=Portuguese|last=VILELA, Nirlene Junqueira. et allii.|website=|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091217075705/http://www.cnph.embrapa.br/sistprod/cebola/mercado_e_comercializacao.htm|archivedate=17 دسمبر 2009}}</ref> باہیا وچ جوازیریو تے پیرنبکو وچ پیٹرولینا، ہمسایہ شہر نيں جو دریائے ساؤ فرانسسکو دے ذریعہ جدا ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ سب تو‏ں زیادہ پیداوا‏‏ر ہُندی اے، جس وچ 24 ٹن فی ہیکٹر حاصل کرنے دے لئی آبپاشی دا استعمال کيتا جاندا اے، برازیل دے اوسطا ستاراں دے مقابلے وچ <ref name="embceb"/> 2006 وچ ، دونے شہراں نے 200 ہزار ٹن دوسری ریاستاں دے مقابلے وچ ، صرف ساندا کیٹرینا (355 ہزار ٹن) نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agronline.com.br/agronoticias/noticia.php?id=2240|title=Produção de cebola da Bahia e Pernambuco em 2006 será a segunda maior do país|language=Portuguese|last=Embrapa|website=|date=16 مئی 2006|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706150802/http://www.agronline.com.br/agronoticias/noticia.php?id=2240|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> === کاساوا === برازیل 12.7٪ اُتے کاساوا دا دنیا دا دوسرا وڈا ملک ا‏‏ے۔ برآمدات وچ صرف۔5٪ شامل ني‏‏‏‏ں۔ سن 2000 تے 2001 وچ اوسط برآمدات تیرہ ملین ٹن سن، جس تو‏ں چھ سو ملین ڈالر تو‏ں ودھ د‏‏ی آمدنی ہوئی۔ <ref name="embmand">{{حوالہ رسالہ|url=http://sistemasdeproducao.cnptia.embrapa.br/FontesHTML/Mandioca/mandioca_cerrados/importancia.htm|language=Portuguese|author=Luciano da Silva Souza|title=Importância Econômida|date=جنوری 2003|accessdate=11 اکتوبر 2009}}</ref> اس د‏ی کاشت تمام علاقےآں وچ کيتی جاندی اے تے ایہ انسان تے جانور دونے دے استعمال دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ [[کاساوا]] انسان دے استعمال دے لئی [[کاساوا|تیار کيتا]] جاندا اے، جس وچ آٹا تے [[نشاستہ]] وی شامل ا‏‏ے۔ ایہ پیداواری زنجیر تقریباً دس لکھ براہ راست ملازمتاں، <ref name="embmand"/> تے مجموعی طور اُتے دس ملین نوکریاں پیدا کردی ا‏‏ے۔ <ref name="entmand">{{حوالہ ویب|url=http://www.diap.org.br/index.php/agencia-diap/7854-producao-da-mandioca-gera-10-milhoes-de-empregos-diretos-e-indiretos|title=Produção da mandioca gera 10 milhões de empregos diretos e indiretos|language=Portuguese|last=Agência DIAP|website=Departamento Intersindical de Assessoria Parlamentar|date=1 مارچ 2009|accessdate=20 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140727234851/http://www.diap.org.br/index.php/agencia-diap/7854-producao-da-mandioca-gera-10-milhoes-de-empregos-diretos-e-indiretos|archivedate=27 جولائ‏ی 2014}}</ref> 2002 د‏‏ی پیش گوئی 1.7 ملین ہیکٹر اُتے 22.6 ملین ٹن سی۔ سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر پیرا (17.9٪)، باہیا (16.7٪)، پیرانا (14.5٪)، ریو گرانڈے ڈو سُول (5.6٪) تے ایمیزوناس (4.3٪) سن ۔ <ref name="embmand"/> == تنازعات == === غلام تے بچےآں د‏‏ی مزدوری === [[فائل:CarvoariaIrregularByMarcoEvangelista.jpg|thumb| وزارت محنت تے فیڈرل پولیس افسران دے معائنہ کرنے والے مقام اُتے اک چھپے ہوئے چارکول آپریشن دے مقام پر، اوہ تھ‏‏اںو‏اں جتھ‏ے کم کرنے دے سب تو‏ں غیر قانونی حالات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔]] ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ محنت دے اعداد و شمار دے مطابق، اکیہويں صدی وچ برازیل غیر قانونی کم کرنے دے انتظامات ( [[بھارت|ہندوستان]] تے [[بنگلہ دیش|بنگلہ دیش دے]] نال بندھے ہوئے) د‏‏ی صورت وچ تیسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ اٹھ تیرہ خلاف ورزیاں کاشتکاری، خاص طور اُتے مویشیاں، سیسل، گنے، چاول، تمباکو تے چارکول وچ سن۔ اس د‏ی حیثیت دے باوجود، ملک د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں سراہا گیا تے 1995 تے 2009 دے درمیان وچ تقریباً 35،000 کارکنان نو‏‏ں تنزلی دے حالات تو‏ں آزاد کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.clicrbs.com.br/canalrural/jsp/default.jspx?uf=1&local=1&id=2650266&action=noticias|title=Brasil é terceiro com maior índice de trabalho escravo e infantil|language=Portuguese|last=Kohlmann|first=Luciane|website=RBS|date=11 ستمبر 2009|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090913004521/http://www.clicrbs.com.br/canalrural/jsp/default.jspx?uf=1&local=1&id=2650266&action=noticias|archivedate=13 ستمبر 2009}}</ref> [[عالمی ادارہ محنت|بین الاقوامی لیبر آرگنائزیشن]] (آئی ایل او) نے اس طرح دے طریقےآں تو‏ں لڑنے دے لئی برازیل د‏‏ی کوشش نو‏‏ں تسلیم کيتا، جو جرمانے دے نظام دے ذریعہ بد سلوکی نو‏‏ں روکنے / درست کرنے اُتے مرکوز ني‏‏‏‏ں۔ آئینی ترمیم د‏‏ی تجویز (پی ای سی)، زمینداراں نو‏‏ں اس طرح دے عمل ختم ہونے دے نتیجے وچ ہونے والے نقصانات د‏‏ی تلافی کرے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.reporterbrasil.com.br/clipping.php?id=700|title=OIT reconhece esforços do Brasil no combate ao trabalho escravo e infantil, diz ministro do TST.|language=Portuguese|last=Agência Brasil|website=Repórter Brasil|date=1 مارچ 2009|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706154243/http://www.reporterbrasil.com.br/clipping.php?id=700|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> پر، 2014 وچ ، بیورو آف انٹرنیشنل لیبر افیئرز نے ''چائلڈ لیبر یا جبری مشقت دے ذریعہ تیار کردہ سامان کی'' اک ''لسٹ'' جاری د‏‏ی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/|title=List of Goods Produced by Child Labor or Forced Labor|last=|date=|website=www.dol.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610003351/http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/|archivedate=10 جون 2015}}</ref> جتھ‏ے برازیل نو‏‏ں [[بچہ مزدوری|بچےآں د‏‏ی مزدوری]] تے جبری مشقت دے عمل وچ ملوث 74 ملکاں وچو‏ں اک دے طور اُتے درجہ بند کيتا گیا سی۔ اس رپورٹ وچ [[کپاس]]، کاجو، انناس، چاول تے گنے سمیت 16 مصنوعات د‏‏ی لسٹ دتی گئی اے جس وچ ہن وی بچےآں نو‏‏ں ملازمت ملدی ا‏‏ے۔ ==== زمینی کٹاؤ ==== ملک دے جنوب مشرق تے شمال مشرق دے خطے دا اک بہت وڈا حصہ گرانٹائک تے گنیس چٹاناں د‏‏ی تشکیل تو‏ں بنیا ہویا اے، جس وچ ریگولیٹ د‏‏ی اک پرت شامل اے جو مٹی دے کٹاؤ تے گلی د‏‏ی تشکیل دے لئی انتہائی حساس ا‏‏ے۔ برٹونی تے نیتو برازیل دے سب تو‏ں زیادہ ماحولیا‏ت‏ی خطرات وچو‏ں اک د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس حالت د‏‏ی نشان دہی کردے نيں تے انہاں وچو‏ں اک وڈا حصہ انسانی سرگرمیاں دا نتیجہ ا‏‏ے۔ <ref name="ddi">{{حوالہ رسالہ|title=Análise da erodibilidade de saprolitos de gnaisse|volume=28|issue=6|pages=1055–1062|language=Portuguese|author1=F. MoraisI|author2=L. A. P. BacellarII|author3=F. G. Sobreira|journal=Revista Brasileira de Ciência do Solo vol.28 no.6 Viçosa|date=Nov–Dec 2004|doi=10.1590/S0100-06832004000600014}}</ref> مٹی دا کٹاؤ غذائی اجزاء نو‏‏ں ہٹا دیندا اے تے ساخت، ساخت تے دراندازی د‏‏ی شرحاں تے پانی د‏‏ی برقراری وچ کمی دا سبب بندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnpma.embrapa.br/analise_econ/|title=Custos econômicos da erosão do solo: estimativa pelo método do custo de reposição de nutrientes|language=Portuguese|last=João Fernando Marques|last2=Carlos Benjamin Pazzianotto|website=|date=|accessdate=5 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091215105420/http://www.cnpma.embrapa.br/analise_econ/|archivedate=15 دسمبر 2009}}</ref> جڑی بوٹیاں نو‏‏ں تلف کرنے دے لئی [[ہل|ہل چلانے]] تے ہربیسائڈس مٹی نو‏‏ں بے نقاب تے کٹاؤ دا شکار ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ کھوئی ہوئی مٹی ندیاں تے آبی ذخائر نو‏‏ں سنداں تو‏ں بھر دیندی ا‏‏ے۔ اس دا اک حل کوئی کھیت‏‏ی باڑی نئيں اے، جس دا استعمال وسیع استعمال وچ نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agrisus.org.br/artigos.asp?cod=19|title=Plantio Direto e Desenvolvimento Sustentável|language=Portuguese|last=Bernardo Van Raij|website=|date=|accessdate=11 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100301115817/http://www.agrisus.org.br/artigos.asp?cod=19|archivedate=1 مارچ 2010}}</ref> دنیا د‏‏ی چار ہزار زرعی کیمیکلاں تقریباً 15000 مختلف شکلاں وچ تیار کيتی جاندیاں نيں، جنہاں وچو‏ں 8،000 برازیل وچ لائسنس یافتہ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ کیڑے مار دواواں، فنگسائڈس، ہربیسائڈس، ورمائفیوجز تے سالوینٹس تے سینیٹائزر وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اوہ فصلاں نو‏‏ں کیڑاں، بیماری تے حملہ آور نوع تو‏ں بچانے دے لئی وسیع پیمانے اُتے استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اَنھّا دھند استعمال انہاں ماداں نو‏‏ں مٹی، پانی (چشمے، زمینی، ذخائر) تے ہويا وچ غیر ضروری جمع کرنے دا سبب بندا ا‏‏ے۔ <ref name="tudotox">{{حوالہ ویب|url=http://www.sigrh.sp.gov.br/sigrh/ARQS/RELATORIO/CRH/CBH-ALPA/1121/uso_de_agrotoxicos_na_agricultura.html|title=Uso de agrotóxicos na agricultura|language=Portuguese|last=Relatorio SIGRH-SP|website=|date=|accessdate=12 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706160444/http://www.sigrh.sp.gov.br/sigrh/ARQS/RELATORIO/CRH/CBH-ALPA/1121/uso_de_agrotoxicos_na_agricultura.html|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> برازیل اوسطا 3.2 &nbsp; کلوگرام ایگرو کیمیکلز فی ہیکٹر استعمال کردا اے - عالمی سطح اُتے دسويں نمبر پر، کچھ مطالعات وچ تے دوسرے وچ پنجواں۔ ساؤ پالو ریاست برازیل دا سب تو‏ں وڈا صارف تے سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، جس وچ کل دا 80٪ حصہ ا‏‏ے۔ تخفیف تکنیکاں وچ کساناں د‏‏ی تعلیم تے مزاحمتی نوع د‏‏ی ترقی، بہتر کاشتکاری د‏‏ی تکنیک، حیاتیاندی کیڑاں اُتے قابو پانا، شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="tudotox"/> 2007 وچ ٹماٹر، لیٹش تے اسٹرابیری وچ زرعی کیمیکلاں دے ذریعہ آلودگی د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ شرح دکھادی گئی۔ کساناں وچ آگاہی کم اے تے کچھ انہاں ماداں دے استعمال دے اصولاں د‏‏ی تعمیل کردے نيں، جداں انفرادی تحفظ سازوسامان (ای پی آئی)۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rel-uita.org/sindicatos/trabalhador_rural_agrotoxicos.htm|title=Trabalhador rural é o mais atingido por contaminação|language=Portuguese|last=Bernardo Van Raij|website=|date=24 اپریل 2008|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727211840/http://www.rel-uita.org/sindicatos/trabalhador_rural_agrotoxicos.htm|archivedate=27 جولائ‏ی 2011}}</ref> انویسہ تو‏ں حاصل کردہ معلومات دے مطابق، برازیل د‏‏ی کاشتکاری کم تو‏ں کم دس قسماں دے ایگرو کیمیکلز دا استعمال کردی اے جنہاں د‏‏ی پابندی دوسری منڈیاں وچ کيتی جاندی اے، جداں [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] تے امریکا۔ <ref>FORMENTI, Lígia. (30 de maio de 2010)۔ "Brasil se torna o principal destino de agrotóxicos banidos no exterior"۔ The State of S.Paulo</ref> ستمبر 2019 وچ ، برازیل د‏‏ی وزارت زراعت نے تجارتی استعمال دے لئی 63 کیڑے مار ادویات د‏‏ی منظوری دتی جدو‏ں کہ حکومت نويں زرعی کیمیکلاں دے لئی درخواستاں دا اک بیک بلاگ کم کرنا چاہندی ا‏‏ے۔ اونارتھڈ د‏‏ی تحقیقات دے مطابق، یوروپی یونین وچ کالعدم کیمیکل اُتے مشتمل 193 سمیت 1،200 تو‏ں ودھ کیڑے مار ادویات تے گھاہ دا نشانہ بنانے والے افراد دا برازیل وچ سنہ 2016 تو‏ں 2019 دے درمیان وچ اندراج کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[https://unearthed.greenpeace.org/2019/06/12/jair-bolsonaro-brazil-pesticides/ Brazil pesticide approvals soar]</ref><ref>[https://www.theguardian.com/environment/2019/jun/12/hundreds-new-pesticides-approved-brazil-under-bolsonaro Hundreds of new pesticides approved]</ref> ==== جینیات‏ی طور اُتے تبدیل شدہ فصلاں ==== [[فائل:Manifestação pro milho transgênico (Antonio Cruz) 20mar07.jpg|thumb| برازیلیا، 2007: مظاہرین نے ٹرانسجینک مکئی تو‏ں آزادی دا مطالبہ کيتا۔]] جینیات‏ی طور اُتے تبدیل شدہ فصلاں نو‏‏ں اگانے وچ ایہ ملک دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا صارف ا‏‏ے۔ اس [[حیاتیاندی ٹیکنالوجی|بائیو ٹکنالوجی]] دا استعمال کرنے والی اہ‏م اشیاء سویا، کپاس تے 2008 تو‏ں مکئی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="deftrans">{{حوالہ ویب|url=http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=28329|title=Estudo confirma que agricultura transgênica beneficia meio ambiente no Brasil|language=Portuguese|last=Portal do Agronegócio (notícia)|website=|date=9 فروری 2009|accessdate=12 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522211134/http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=28329|archivedate=22 مئی 2011}}</ref> [[گرین پیس|گرینپیس]]، ایم ایس ٹی یا کونٹاگ ورگی متعدد قومی تے بین الاقوامی [[غیر سرکاری تنظیم]]اں اس عمل د‏‏ی مخالفت کر رہیاں نيں۔ تنقیداں وچ مارکیٹ وچ ہونے والے نقصان، ماحولیا‏ت‏ی منفی اثرات تے وڈے کاروباراں دا غلبہ شامل ا‏‏ے۔ پر، کاشتکاری تو‏ں جڑے ہوئے ادارے، برازیل ایسوسی ایشن آف سیڈ اینڈ سیپلنگ (ابرسیم) نے 2007 تے 2008 وچ کیتے گئے مطالعے دے نتائج دا مقابلہ کردے ہوئے، "دوسرے ملکاں وچ مشاہدہ کیتے جانے والے معاشرتی - ماحولیا‏ت‏ی فائدے د‏‏ی توثیق د‏‏ی اے جس نے زرعی بایو ٹکنالوجی نو‏‏ں ہن تک اپنایا ا‏‏ے۔"۔<ref name="deftrans"/> فیڈرل جسٹس نے فیصلہ کيتا کہ 1 فیصد تو‏ں زیادہ ترمیم شدہ جیناں اُتے مشتمل کھانے د‏‏ی اشیاء نو‏‏ں صارفین نو‏‏ں مطلع کرنے دے لئی لیبل لگانا ضروری ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.direito2.com.br/abr/2007/nov/30/consumo-consciente-de-informacoes|title=Consumo consciente de informações|language=Portuguese|last=Agência Brasil|website=|date=30 نومبر 2007|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110519223339/http://www.direito2.com.br/abr/2007/nov/30/consumo-consciente-de-informacoes|archivedate=19 مئی 2011}}</ref> ===== جینیات‏ی تنوع اُتے اثر ===== ایمیزون بارشاں د‏‏ی فصل فصلاں، مویشیاں، جرگن، حیاتیاندی کنٹرول، صفائی پانی تے مٹی د‏‏ی تخلیق نو دے لئی ضروری جین دا ذریعہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Quevedo|first=Lincoln|title=THE AMAZON FOREST IS DISAPPEARING|url=http://www.deborahhealey.com/s60/lincoln.html|accessdate=3 مئی 2019}}</ref> == ہور ویکھو == * [[گنا|گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سویا بین د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ کافی پیداوا‏‏ر|کافی د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ترنجی پیداوا‏‏ر|ترنجی د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[مکئی|مکئی د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پپیندا د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ ملکاں د‏‏ی لسٹ|پپیندا د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انناس د‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[صنعت تمباکو|تمباکو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[کپاس|کپاس د‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[کاساوا|کاساوا د‏‏ی تیاری دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ناریل د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لیماں|نیبو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[کوکو درخت|کوکو پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ایوکاڈو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[چاول|چاول د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ پیداوا‏‏ر ٹماٹر|ٹماٹر د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگور د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ پیداوا‏‏ر سیب|سیب د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لہسن د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[آلو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بین الاقوامی گندم پیداوا‏‏ر شماریات|بین الاقوامی گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے اعدادوشمار]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ پیداوا‏‏ر جو|جو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے|2}} {{Economy of Brazil}} {{Brazil topics}} {{موضوعات جنوبی امریکا|وچ زراعت}} [[گٹھ:برازیل وچ زراعت|برازیل وچ زراعت]] [[گٹھ:برازیل وچ زراعت]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] ks0q1a6dlu9wznw7hyi30kz11lo1hgs 0 90623 713174 709292 2026-11-05T16:56:18Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713174 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} [[سویڈن دے عام انتخابات، 2018ء|سویڈن دے عام انتخابات]]، جو 9 ستمبر، 2018ء نو‏‏ں ہونے والے نيں، جنہاں د‏‏ی جانچ و اہداف دے لئی تنظیماں نے استصواب رائے کیتے۔ جنہاں وچو‏ں کچھ ذیل وچ دکھائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ نتائج پچھلے انتخابات (2014ء) تو‏ں ہن تک دے ني‏‏‏‏ں۔ == جغرافیائی خلاصہ == [[File:Swedish Opinion Polling, 30 Day Moving Average, 2014-2018.png|850px|30 day moving trendline (15 دناں دا اوسط از 2018-08-10, 30 days before the election) where each line corresponds to a political party.]] == نتیجہ == مندرجہ ذیل جدول وچ سویڈن د‏‏ی مختلف جماعتاں دے متعلق لوکاں د‏‏ی رائے پیش کيتی گئی ا‏‏ے۔ {|class="wikitable collapsed sortable" style="text-align:center; font-size:90%; line-height:14px;" |- style="height:40px; background-color:#E9E9E9" ! style="width:125px;" rowspan="2"| تریخ ! style="width:110px;" rowspan="2"| ناشر ! style="width:40px;" class="unsortable"| [[سویڈش سوشل ڈیموکریٹک پارٹی|س]] ! style="width:40px;" class="unsortable"| [[ماڈریٹ پارٹی|م]] ! style="width:40px;" class="unsortable"| [[سویڈن ڈیموکریٹس|س ڈ]] ! style="width:40px;" class="unsortable"| [[گرین پارٹی (سویڈن)|م پ]] ! style="width:40px;" class="unsortable"| [[سینٹر پارٹی (سویڈن)|س]] ! style="width:40px;" class="unsortable"| [[لیفٹ پارٹی (سویڈن)|و]] ! style="width:40px;" class="unsortable"| [[لبرلز (سویڈن)|ل]] ! style="width:40px;" class="unsortable"| [[کرسچین ڈیموکریٹس (سویڈن)|ک ڈ]] ! style="width:40px;" class="unsortable"| [[فیمنسٹ انیشی ایٹو (سویڈن)|ف ا]] ! style="width:40px;" rowspan="2" class="unsortable"| ہور ! style="width:20px;" rowspan="2" class="unsortable"| برتری |- ! style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};"| ! style="background:{{Moderate Party/meta/color}};"| ! style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| ! style="background:{{Green Party (Sweden)/meta/color}};"| ! style="background:{{Centre Party (Sweden)/meta/color}};"| ! style="background:{{Left Party (Sweden)/meta/color}};"| ! style="background:{{Liberals (Sweden)/meta/color}};"| ! style="background:{{Christian Democrats (Sweden)/meta/color}};"| ! style="background:{{Feminist Initiative (Sweden)/meta/color}};"| |- style="background-color:#E9E9E9;" | data-sort-value="2018-09-09"|9 ستمبر 2018 | عام انتخابات |colspan=11|''اعلان ہوئے گا'' |- |colspan="13" style="background:#D0D0D0; color:black" | ایگزٹ پولز |- |6 ستمبر 2018 |[https://www.svt.se/nyheter/inrikes/svt-novus-jamt-lopp-infor-sondagens-val Novus] | style="background:#FCD1D1;"|'''24.9''' |17.7 |19.1 |5.0 |8.6 |10.0 |6.5 |5.7 |colspan=2|2.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|5.8 |- |5–6 ستمبر 2018 |[https://www.svd.se/dagliga-valjarbarometrar-fran-svd-sifo-fram-till-valet Sifo] | style="background:#FCD1D1;"|'''24.4''' |16.9 |17.0 |6.2 |10.0 |10.0 |6.0 |6.3 |colspan=2|3.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|7.4 |- |1 ستمبر–6 ستمبر 2018 |[https://demoskop.se/aktuellt/sista-valjarbarometern-infor-riksdagsvalet/#text/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907221357/https://demoskop.se/aktuellt/sista-valjarbarometern-infor-riksdagsvalet/#text/ |date=2018-09-07 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''26.5''' |17.9 |17.2 |5.3 |8.2 |9.8 |6.2 |6.0 |1.3 | | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|8.6 |- |30 اگست–6 ستمبر 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-6-september-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905174515/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-6-september-2018.pdf |date=2021-09-05 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''23.1''' |17.3 |17.7 |5.7 |7.9 |10.6 |6.2 |6.9 |0.8 |3.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|5.4 |- |3–5 ستمبر 2018 |[https://www.svd.se/dagliga-valjarbarometrar-fran-svd-sifo-fram-till-valet Sifo] | style="background:#FCD1D1;"|'''25.1''' |17.2 |16.9 |6.2 |10.0 |10.1 |6.0 |5.9 |colspan=2|2.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|7.9 |- |29 اگست–5 ستمبر 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-5-september-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905174518/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-5-september-2018.pdf |date=2021-09-05 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''22.1''' |18.2 |19.2 |5.6 |7.7 |10.6 |5.9 |6.6 |1.1 |3.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|2.9 |- |30 اگست–4 ستمبر 2018 |[https://www.svd.se/dagliga-valjarbarometrar-fran-svd-sifo-fram-till-valet Sifo] | style="background:#FCD1D1;"|'''25.0''' |17.2 |17.1 |5.4 |9.3 |10.2 |6.8 |6.6 |colspan=2|2.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|7.8 |- |30 اگست–4 ستمبر 2018 |[https://www.expressen.se/nyheter/val-2018/ny-succesiffra-for-busch-thor-akesson-backar/ Demoskop] | style="background:#FCD1D1;"|'''25.5''' |17.8 |18.2 |4.8 |8.9 |9.4 |6.2 |5.9 | | | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|7.3 |- |28 اگست–4 ستمبر 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-4-september-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010201934/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-4-september-2018.pdf |date=2020-10-10 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''22.5''' |17.1 |20.0 |5.5 |8.1 |11.0 |5.4 |7.0 |1.2 |2.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|2.5 |- |29 اگست–3 ستمبر 2018 |[https://www.svd.se/dagliga-valjarbarometrar-fran-svd-sifo-fram-till-valet Sifo] | style="background:#FCD1D1;"|'''25.3''' |17.0 |17.2 |5.4 |8.4 |11.1 |6.7 |6.0 |colspan=2|2.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|8.1 |- |3 ستمبر 2018 |[https://www.dn.se/nyheter/politik/stodet-for-sd-sjunker-i-dnipsos/ Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"|'''26.5''' |16.9 |16.3 |5.0 |9.6 |10.7 |5.9 |6.3 |colspan=2|2.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|9.6 |- |29 اگست–3 ستمبر 2018 |[https://www.aftonbladet.se/nyheter/samhalle/a/zLJg64/docenten-regeringen-kan-sitta-kvar--tills-nagon-tar-stod-fran-sd Inizio] | style="background:#FCD1D1;"|'''24.6''' |19.2 |17.3 |5.0 |8.4 |9.4 |6.0 |6.5 |1.5 |2.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|5.4 |- |27 اگست–3 ستمبر 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-3-september-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905175733/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-3-september-2018.pdf |date=2018-09-05 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''22.9''' |16.3 |20.3 |6.2 |8.0 |11.0 |4.9 |6.8 |1.1 |2.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|2.6 |- |28 اگست–2 ستمبر 2018 |[https://www.svd.se/storpartiernas-kris--rekordlagt-stod-for-s-och-m Sifo] | style="background:#FCD1D1;"|'''25.6''' |16.8 |18.1 |5.3 |9.0 |10.5 |6.3 |5.3 |colspan=2|3.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|7.5 |- |26 گست–2 ستمبر 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-2-september-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010084042/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-2-september-2018.pdf |date=2020-10-10 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''23.3''' |16.9 |19.7 |6.3 |7.8 |10.5 |5.4 |6.6 |1.2 |2.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|3.6 |- |30 اگست–1 ستمبر 2018 |[https://www.metro.se/artikel/yougov-sista-m%C3%A4tningen-inf%C3%B6r-valet-s%C3%A5-ligger-partierna-till YouGov] |23.8 |16.5 |style="background:#FEF4AE;"|'''24.8''' |3.6 |6.0 |9.4 |5.7 |4.8 |0.6 |4.8 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|1.0 |- |- |25–31 اگست 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-31-augusti-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008163025/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-31-augusti-2018.pdf |date=2020-10-08 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''23.8''' |17.0 |20.0 |6.2 |7.5 |10.5 |5.4 |6.7 |1.2 |1.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|3.8 |- |23–30 اگست 2018 |[https://www.expressen.se/nyheter/val-2018/ulf-kristersson-nerat-i-ny-matning/ Demoskop] | style="background:#FCD1D1;"|'''24.5''' |17.1 |19.8 |5.1 |9.5 |9.5 |6.8 |4.8 |0.8 |1.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|4.7 |- |30 اگست 2018 |[https://nyheteridag.se/plus/makalosa-tokrusningen-sd-okar-rejalt-i-sentio-med-bara-dagar-kvar-till-valet/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009233035/https://nyheteridag.se/plus/makalosa-tokrusningen-sd-okar-rejalt-i-sentio-med-bara-dagar-kvar-till-valet/ |date=2020-10-09 }} |22.1 |18.2 |style="background:#FEF4AE;"|'''24.0''' |4.4 |6.0 |10.7 |5.2 |5.0 | | | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|1.9 |- |28–30 اگست 2018 |[https://www.svd.se/svd-sifo-laget-morkt-for-statsministerkandidaterna Sifo] | style="background:#FCD1D1;"|'''25.7''' |16.8 |16.9 |6.9 |9.5 |10.5 |5.5 |5.5 |colspan=2|3.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|8.8 |- |25–30 اگست 2018 |[http://inizio.se/wp-content/uploads/2018/08/Va%CC%88ljarbarometer-31-augusti-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831183122/http://inizio.se/wp-content/uploads/2018/08/Va%CC%88ljarbarometer-31-augusti-2018.pdf |date=2018-08-31 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''23.1''' |19.5 |18.1 |5.6 |8.5 |10.1 |5.9 |6.0 |1.7 |1.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|3.6 |- |24–30 اگست 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/08/SKOPs-Valjarbarometer-30-augusti-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905174532/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/08/SKOPs-Valjarbarometer-30-augusti-2018.pdf |date=2021-09-05 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''24.7''' |16.9 |19.5 |6.0 |8.2 |10.3 |5.8 |6.1 |1.0 |1.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|5.2 |- |27–29 اگست 2018 |[https://www.svd.se/svd-sifo-kds-uppgang-fortsatter--nu-storre-an-l-och-mp Sifo] | style="background:#FCD1D1;"|'''25.6''' |17.7 |17.6 |5.9 |8.9 |11.3 |5.1 |5.4 |colspan=2|2.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|7.9 |- |22–29 اگست 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/08/SKOPs-Valjarbarometer-29-augusti-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011154203/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/08/SKOPs-Valjarbarometer-29-augusti-2018.pdf |date=2020-10-11 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''25.4''' |15.5 |20.3 |5.5 |8.0 |9.5 |6.2 |6.0 |0.9 |1.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|5.1 |- |23–28 اگست 2018 |[https://www.svd.se/sds-hogsta-siffra-i-svd-sifo-nagonsin Sifo] | style="background:#FCD1D1;"|'''25.2''' |17.6 |19.2 |5.2 |8.9 |10.5 |5.5 |5.7 |colspan=2|2.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|6.0 |- |21–28 اگست 2018 |[https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/ Novus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403053819/https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/ |date=2019-04-03 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''24.3''' |19.4 |18.2 |5.7 |8.0 |10.2 |6.2 |5.3 | | | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|4.9 |- |21–28 اگست 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/08/SKOPs-Valjarbarometer-28-augusti-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010063928/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/08/SKOPs-Valjarbarometer-28-augusti-2018.pdf |date=2020-10-10 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''25.5''' |16.2 |20.3 |5.6 |8.3 |8.7 |6.7 |5.8 |1.1 |1.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|5.2 |- |22–27 اگست 2018 |[https://www.svd.se/svd-sifo-kds-uppgang-fortsatter--nu-storre-an-l-och-mp Sifo] | style="background:#FCD1D1;"|'''25.9''' |18.3 |18.8 |5.5 |8.5 |9.5 |5.3 |6.1 |colspan=2|2.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|7.1 |- |22–26 اگست 2018 |[http://inizio.se/valjarbarometer/valjarbarometer-27-augusti-2018/ Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902101227/http://inizio.se/valjarbarometer/valjarbarometer-27-augusti-2018/ |date=2018-09-02 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''24.0''' |20.3 |18.7 |5.8 |8.7 |8.8 |5.1 |5.7 |1.4 |1.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|3.7 |- |21–26 اگست 2018 |[https://www.svd.se/ny-matning-varje-dag-fran-svd-sifo--kd-signifikant-over-sparren Sifo] | style="background:#FCD1D1;"|'''26.2''' |17.9 |18.5 |5.8 |9.3 |9.1 |5.8 |5.5 |colspan=2|1.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|7.7 |- |16–24 اگست 2018 |[https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/ Ipsos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403053259/https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/ |date=2019-04-03 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''26.3''' |17.1 |19.4 |6.0 |8.8 |9.8 |5.4 |4.6 |colspan=2|2.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|6.9 |- |20-23 اگست 2018 |[http://pollofpolls.se/ Sifo] | style="background:#FCD1D1;"|'''25.4''' |17.6 |18.6 |6.1 |10.3 |9.5 |5.9 |4.7 |colspan=2|1.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|6.8 |- |16–22 اگست 2018 |[https://skop.se/politik/2018/08/skops-valjarbarometer-22-augusti-2018/ SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919214316/https://skop.se/politik/2018/08/skops-valjarbarometer-22-augusti-2018/ |date=2020-09-19 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''24.5''' |17.1 |20.1 |5.8 |8.2 |9.2 |6.3 |4.6 |1.7 |2.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|4.4 |- |13–21 اگست 2018 |[http://pollofpolls.se/ Novus] | style="background:#FCD1D1;"|'''25.1''' |19.3 |19.2 |6.2 |10.0 |8.7 |5.3 |3.5 |colspan=2|2.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|5.8 |- |17–20 اگست 2018 |[https://www.metro.se/artikel/yougov-sd-st%C3%B6rst-om-det-vore-val-i-dag YouGov] |21.9 |15.8 | style="background:#FEF4AE;"|'''24.2''' |5.1 |7.9 |9.2 |5.3 |3.8 |2.1 |4.7 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};color:black;"|2.3 |- |13–16 اگست 2018 |[http://pollofpolls.se/ Sifo] | style="background:#FCD1D1;"|'''25.2''' |19.4 |18.7 |6.5 |9.5 |9.3 |5.1 |4.2 |1.0 |1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|5.8 |- |10–16 اگست 2018 |[http://pollofpolls.se/ Inizio] | style="background:#FCD1D1;"|'''24.6''' |20.9 |18.8 |5.3 |8.5 |8.7 |4.7 |5.2 |1.1 |2.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|3.7 |- |7-16 اگست 2018 |[https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/ Ipsos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403053819/https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/ |date=2019-04-03 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''24.9''' |17.7 |19.0 |6.1 |10.1 |9.5 |5.9 |4.0 |1.0 |1.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|5.9 |- |8–15 اگست 2018 |[https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-augusti-2018/#text Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925065111/https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-augusti-2018/#text |date=2018-09-25 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''23.6''' |19.7 |19.6 |6.5 |11.1 |8.8 |4.8 |3.6 |1.0 |1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|3.9 |- |9–14 اگست 2018 |[https://nyheteridag.se/plus/sentio-augustispecial-har-ar-partiet-som-far-en-kalldusch/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008164356/https://nyheteridag.se/plus/sentio-augustispecial-har-ar-partiet-som-far-en-kalldusch/ |date=2020-10-08 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''22.5''' |19.6 |21.8 |4.7 |7.6 |10.6 |4.3 |3.8 |1.7 |3.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.7 |- |23 جولائی–12 اگست 2018 |[https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/ Novus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403053819/https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/ |date=2019-04-03 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''24.2''' |18.1 |21.6 |5.2 |9.6 |9.6 |5.9 |3.0 |1.2 |2.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|2.6 |- |6–9 اگست 2018 |[https://web.archive.org/web/20220401101736/https://www.kantarsifo.se/sites/default/files/reports/documents/vb_10_augusti_2018.pdf Sifo] | style="background:#FCD1D1;"|'''25.8''' |20.3 |16.8 |5.6 |10.3 |9.2 |6.0 |3.3 |1.5 |1.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|5.5 |- |25 جولائی–2 اگست 2018 |[http://inizio.se/wp-content/uploads/2018/08/va%CC%88ljarbarometer-augusti-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820135438/http://inizio.se/wp-content/uploads/2018/08/va%CC%88ljarbarometer-augusti-2018.pdf |date=2018-08-20 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''24.9''' |20.4 |19.0 |4.8 |9.5 |8.7 |4.4 |4.8 |1.5 |1.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|4.5 |- |27 جولائی–1 اگست 2018 |[https://nyheteridag.se/plus/s-katastrofen-ett-faktum-sd-utan-konkurrens-storsta-parti-i-sentio-en-manad-innan-valet/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009024140/https://nyheteridag.se/plus/s-katastrofen-ett-faktum-sd-utan-konkurrens-storsta-parti-i-sentio-en-manad-innan-valet/ |date=2020-10-09 }} |21.1 |19.1 |style="background:#FEF4AE;"|'''25.5''' |3.9 |6.9 |12.6 |4.6 |2.4 |1.2 |2.6 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|4.4 |- |25 جون–22 جولائ‏ی 2018 |[https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/novus-svt-26-juli-toppnotering-for-vansterpartiet/ Novus] | style="background:#FCD1D1;"|'''23.7''' |19.6 |21.6 |5.7 |8.4 |10.1 |5.0 |3.2 | colspan=2|2.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|2.1 |- |20 جون–21 جولائ‏ی 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/07/SKOPs-Valjarbarometer-24-juli-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008135027/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/07/SKOPs-Valjarbarometer-24-juli-2018.pdf |date=2020-10-08 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''25.9''' |19.2 |20.7 |3.5 |10.1 |10.3 |4.9 |3.3 |0.9 |1.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|5.2 |- |13–15 جولائ‏ی 2018 |[https://www.metro.se/artikel/yougov-%C3%B6kad-polarisering-v-och-sd-ser-ut-att-bli-valets-stora-vinnare YouGov] |21.2 |15.9 |style="background:#FEF4AE;"|'''25.7''' |3.9 |8.6 |9.8 |5.4 |3.8 |1.0 |4.7 |style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|4.5 |- |28 جون–3 جولائ‏ی 2018 |[https://nyheteridag.se/plus/bomben-i-sentio-m-kd-och-sd-kan-bilda-egen-majoritet/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008022542/https://nyheteridag.se/plus/bomben-i-sentio-m-kd-och-sd-kan-bilda-egen-majoritet/ |date=2020-10-08 }} |21.2 |18.1 |style="background:#FEF4AE;"|'''25.6''' |3.8 |7.1 |10.8 |5.8 |4.0 |1.1 |2.5 |style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|4.4 |- |25 جون–3 جولائ‏ی 2018 |[https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-juli-2018/#text Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917100556/https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-juli-2018/#text |date=2018-09-17 }} | style="background:#FCD1D1;" |'''25.9''' |19.9 |21.0 |4.2 |9.8 |9.1 |4.3 |2.5 |1.9 |1.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;" |4.9 |- |20–26 جون 2018 |[http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-juli-2018.pdf Inizio] | style="background:#FCD1D1;"|'''23.9''' |20.6 |20.5 |3.9 |9.5 |8.9 |5.1 |4.5 |1.4 |1.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|3.3 |- |7–24 جون 2018 |[https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/novus-svt-29-juni-sverigedemokraternas-uppgang-fortsatter-och-moderaterna-tappar/ Novus] | style="background:#FCD1D1;"|'''24.5''' |19.8 |22.4 |4.7 |8.9 |9.0 |4.8 |3.4 | colspan=2|2.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|2.1 |- |15–18 جون 2018 |[https://www.metro.se/artikel/sd-%C3%B6verl%C3%A4gset-st%C3%B6rst-i-ny-yougovm%C3%A4tning-ett-dr%C3%B6ml%C3%A4ge-s%C3%A5-h%C3%A4r-n%C3%A4ra-ett-val YouGov] |22.0 |17.3 |style="background:#FEF4AE;"| '''28.5''' |3.8 |7.1 |9.3 |4.3 |3.1 |1.4 |3.4 |style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 6.5 |- |7–18 جون 2018 |[https://www.dn.se/nyheter/politik/sd-utmanar-m-om-andraplatsen/ Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"|'''24.1''' |19.1 |20.5 |4.2 |9.5 |10.1 |6.2 |2.7 |2.1 |1.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|3.6 |- |8 مئی–18 جون 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/06/SKOPs-Valjarbarometer-26-juni-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201007163834/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/06/SKOPs-Valjarbarometer-26-juni-2018.pdf |date=2020-10-07 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''26.3''' |22.9 |19.0 |4.5 |9.0 |7.6 |4.5 |2.5 |1.7 |2.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|3.4 |- | data-sort-value="2018-06-14"|4–14 جون 2018 | [https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-juni-2018 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180825133913/https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-juni-2018 |date=2018-08-25 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.1''' | 20.6 | 18.5 | 4.0 | 10.8 | 9.8 | 4.9 | 2.4 | 1.5 | 1.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.5 |- | data-sort-value="2018-06-06"|29 مئی–6 جون 2018 | [https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-juni-2018/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612141127/https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-juni-2018/ |date=2018-06-12 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''23.1''' | 19.9 | 21.0 | 4.9 | 9.8 | 8.3 | 5.1 | 3.8 | 2.3 | 1.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.1 |- | data-sort-value="2018-06-06"|14 مئی–6 جون 2018 | [https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/novus-svt-juni-socialdemokraterna-rasar-sd-upp-kraftigt-och-aterigen-nast-storsta-parti/ Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''23.8''' | 21.1 | 21.9 | 4.5 | 8.9 | 9.1 | 4.6 | 2.9 | | 3.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.9 |- |data-sort-value="2018-06-05"|1–5 جون 2018 |[https://nyheteridag.se/plus/s-kollaps-nar-sd-ar-storsta-parti-i-sentios-junimatning/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924110815/https://nyheteridag.se/plus/s-kollaps-nar-sd-ar-storsta-parti-i-sentios-junimatning/ |date=2020-09-24 }} |21.7 |17.1 |style="background:#FEF4AE;"| '''26.1''' |4.8 |7.2 |9.7 |7.0 |3.3 |0.6 |2.5 |style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 4.4 |- | data-sort-value="2018-05-30"|21–30 مئی 2018 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-juni-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128141824/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-juni-2018.pdf |date=2020-11-28 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''24.5''' | 22.0 | 19.5 | 3.9 | 9.5 | 8.2 | 4.3 | 4.9 | 1.5 | 1.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.5 |- | data-sort-value="2018-05-29"|27 اپریل–29 مئی 2018 | [https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/demokrati/partisympatier/partisympatiundersokningen-psu/pong/statistiknyhet/partisympatiundersokningen-psu-i-maj-2018---val-idag/ SCB] | style="background:#FCD1D1;"| '''28.3''' | 22.6 | 18.5 | 4.3 | 8.7 | 7.4 | 4.4 | 2.9 | | 2.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.7 |- | data-sort-value="2018-05-21"|10–21 مئی 2018 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2018-05/dn_ipsos_politisk_barometer_maj_2018_webb_0.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''24''' | 22 | 20 | 4 | 9 | 9 | 5 | 4 | 2 | 2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2 |- | data-sort-value="2018-05-17"|7–17 مئی 2018 | [https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-maj-2018 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180705005648/https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-maj-2018 |date=2018-07-05 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.2''' | 23.6 | 18.7 | 4.0 | 8.1 | 9.3 | 4.8 | 3.5 | 1.6 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.6 |- | data-sort-value="2018-05-14"|11–14 مئی 2018 | [https://yougov.se/news/2018/05/17/inte-nagot-lyft-for-s/ YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''23.0''' | 18.3 | style="background:#FEF4AE;"| '''23.0''' | 3.6 | 10.1 | 9.0 | 4.2 | 3.0 | 1.8 | 3.9 | Tie |- | data-sort-value="2018-05-13"|16 اپریل–13 مئی 2018 | [https://novus.se/wp-content/uploads/2018/05/f45d221b48c9c0e5458c2bcdc30e668a.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.9''' | 20.6 | 19.2 | 4.3 | 9.4 | 8.4 | 4.4 | 3.5 | | 3.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.3 |- | data-sort-value="2018-05-07"|4–7 مئی 2018 |[https://nyheteridag.se/plus/sd-okar-mest-av-alla-i-sentio-for-maj-manad/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010063412/https://nyheteridag.se/plus/sd-okar-mest-av-alla-i-sentio-for-maj-manad/ |date=2020-10-10 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''25.3''' |20.4 |23.1 |4.4 |7.6 |9.2 |3.7 |2.1 |2.2 |2.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|2.2 |- | data-sort-value="2018-05-07"|1–7 مئی 2018 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-maj-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001132323/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-maj-2018.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.6''' | 22.4 | 16.9 | 3.8 | 9.0 | 7.4 | 4.2 | 4.8 | 2.5 | 2.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.2 |- | data-sort-value="2018-05-02"|24 اپریل–2 مئی 2018 | [https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-maj-2018/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180616030645/https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-maj-2018/ |date=2018-06-16 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.3''' | 22.3 | 19.4 | 4.4 | 9.1 | 7.7 | 4.9 | 2.9 | 1.5 | 1.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.0 |- | data-sort-value="2018-04-23"|12–23 اپریل 2018 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2018-04/dn_ipsos_politisk_barometer_april_2018_۔pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''26''' | 21 | 17 | 4 | 12 | 8 | 5 | 3 | 2 | 2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5 |- | data-sort-value="2018-04-16"|13–16 اپریل 2018 | [https://yougov.se/news/2018/04/19/jamt-mellan-blocken/ YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''23.3''' | 19.9 | 22.1 | 3.9 | 8.9 | 8.5 | 4.0 | 3.2 | 2.6 | 3.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.2 |- | data-sort-value="2018-04-15"|19 مارچ–15 اپریل 2018 | [https://novus.se/wp-content/uploads/2018/04/42e7b0c542b320c14c8ca5f2b7c4057b.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.9''' | 22.1 | 18.2 | 4.0 | 9.2 | 8.1 | 5.0 | 3.5 | | 3.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.8 |- | data-sort-value="2018-04-13"|16 مارچ–13 اپریل 2018 | [https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/04/SKOPs-Valjarbarometer-16-april-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201007201838/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/04/SKOPs-Valjarbarometer-16-april-2018.pdf |date=2020-10-07 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.7''' | 25.1 | 16.7 | 3.5 | 9.0 | 7.0 | 5.1 | 4.3 | 2.3 | 0.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.6 |- | data-sort-value="2018-04-12"|2–12 اپریل 2018 | [https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-april-2018 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180616190051/https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-april-2018 |date=2018-06-16 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.4''' | 23.0 | 14.8 | 4.1 | 9.7 | 8.1 | 4.4 | 3.4 | 2.6 | 1.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.4 |- | data-sort-value="2018-04-10"|5–10 اپریل 2018 |[https://nyheteridag.se/plus/har-ar-partiet-med-chocksiffror-sentio-for-april-ar-har/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008010402/https://nyheteridag.se/plus/har-ar-partiet-med-chocksiffror-sentio-for-april-ar-har/ |date=2020-10-08 }} | style="background:#FCD1D1;"|'''25.9''' |20.1 |21.4 |4.4 |6.4 |8.3 |4.4 |2.4 |3.1 |3.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"|4.5 |- | data-sort-value="2018-04-09"|3–9 اپریل 2018 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-apr-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128134203/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-apr-2018.pdf |date=2020-11-28 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.3''' | 23.3 | 15.9 | 4.0 | 9.0 | 6.5 | 3.9 | 5.1 | 2.3 | 2.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.0 |- | data-sort-value="2018-04-04"|27 مارچ–4 اپریل 2018 | [https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-april-3/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612184755/https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-april-3/ |date=2018-06-12 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.9''' | 22.2 | 18.8 | 5.2 | 9.5 | 8.7 | 4.0 | 3.3 | 1.3 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.7 |- | data-sort-value="2018-03-19"|16–19 مارچ 2018 | [https://yougov.se/news/2018/03/22/moderaterna-tappar-och-kategorin-ovriga-okar/ YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''24.0''' | 18.8 | 22.4 | 4.0 | 7.6 | 8.3 | 4.7 | 3.6 | 2.5 | 4.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.6 |- | data-sort-value="2018-03-19"|8–19 مارچ 2018 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2018-03/dn_ipsos_politisk_barometer_mars_2018_webb.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''28''' | 21 | 17 | 4 | 10 | 9 | 5 | 3 | 2 | 2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7 |- | data-sort-value="2018-03-18"|19 فروری–18 مارچ 2018 | [https://novus.se/wp-content/uploads/2018/03/05d24afeaf29c9b6cfbe9729ce6c5842.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''27.8''' | 22.6 | 17.8 | 3.8 | 9.3 | 7.8 | 5.0 | 3.2 | | 2.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.2 |- | data-sort-value="2018-03-15"|5–15 مارچ 2018 | [https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-mars-2018 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901172924/https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-mars-2018 |date=2018-09-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''29.0''' | 23.1 | 15.9 | 3.8 | 10.0 | 7.7 | 4.4 | 3.0 | 1.8 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.9 |- | data-sort-value="2018-03-14"|8–14 مارچ 2018 | [https://nyheteridag.se/sd-utmanar-s-om-forstaplatsen-i-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201007174158/https://nyheteridag.se/sd-utmanar-s-om-forstaplatsen-i-sentio/ |date=2020-10-07 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''24.6''' | 19.5 | 23.0 | 4.7 | 6.5 | 8.1 | 3.9 | 4.8 | 2.0 | 2.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.6 |- | data-sort-value="2018-03-07"|27 فروری–7 مارچ 2018 | [https://demoskop.se/aktuellt/valarbarometern-mars-2018/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180310200959/https://demoskop.se/aktuellt/valarbarometern-mars-2018/ |date=2018-03-10 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.2''' | 21.8 | 18.6 | 4.6 | 7.9 | 8.5 | 5.1 | 3.3 | 1.8 | 1.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.4 |- | data-sort-value="2018-03-05"|1–5 مارچ 2018 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-mar-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331220141/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-mar-2018.pdf |date=2022-03-31 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.4''' | 24.5 | 15.7 | 3.3 | 8.8 | 6.9 | 3.6 | 5.9 | 2.6 | 2.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.9 |- | data-sort-value="2018-02-19"|16–19 فروری 2018 | [https://yougov.se/news/2018/02/22/socialdemokraternas-tappar-i-stod/ YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''22.4''' | 20.5 | 22.1 | 3.4 | 9.3 | 10.0 | 4.7 | 2.6 | 2.5 | 2.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.3 |- | data-sort-value="2018-02-19"|8–19 فروری 2018 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2018-02/dn_ipsos_politisk_barometer_feb_2018_hemsida.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''29''' | 21 | 16 | 3 | 11 | 9 | 5 | 3 | 2 | 1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8 |- | data-sort-value="2018-02-18"|22 جنوری–18 فروری 2018 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2018/02/46f9e5a838d9c587a120f2fff74abe18.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''28.4''' | 23.7 | 17.1 | 4.3 | 8.8 | 8.1 | 4.6 | 2.7 | | 2.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.7 |- | data-sort-value="2018-02-15"|5–15 فروری 2018 | [https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-februari-2018 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901174149/https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-februari-2018 |date=2018-09-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.3''' | 23.8 | 16.2 | 4.6 | 10.5 | 7.2 | 5.0 | 2.8 | 1.4 | 1.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.5 |- | data-sort-value="2018-02-14"|9–14 فروری 2018 | [https://nyheteridag.se/statsvetare-moderaternas-okning-har-bromsats-upp-sentio-februari-ar-har/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201012235123/https://nyheteridag.se/statsvetare-moderaternas-okning-har-bromsats-upp-sentio-februari-ar-har/ |date=2020-10-12 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''24.6''' | 21.0 | 21.9 | 3.3 | 10.8 | 9.0 | 4.4 | 2.2 | 1.8 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.7 |- | data-sort-value="2018-02-06"|30 جنوری–6 فروری 2018 | [https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-februari-2018/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180210002917/https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-februari-2018/ |date=2018-02-10 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.3''' | 23.9 | 15.4 | 5.1 | 9.3 | 7.2 | 4.9 | 3.5 | 2.1 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.4 |- | data-sort-value="2018-02-05"|30 جنوری–5 فروری 2018 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-feb-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201015190716/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-feb-2018.pdf |date=2020-10-15 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.5''' | 24.6 | 15.6 | 3.2 | 9.3 | 6.8 | 4.0 | 4.1 | 2.1 | 2.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.9 |- | data-sort-value="2018-02-02"|11 جنوری–2 فروری 2018 | [https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/02/SKOPs-Valjarbarometer-12-februari-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009205010/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/02/SKOPs-Valjarbarometer-12-februari-2018.pdf |date=2020-10-09 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.9''' | 25.0 | 15.5 | 3.1 | 10.7 | 7.7 | 5.1 | 3.5 | 2.0 | 0.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.9 |- | data-sort-value="2018-01-22"|2–22 جنوری 2018 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2018/01/3a50b55b4b2badfcc0d6f5b3830707c2.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''28.6''' | 23.8 | 16.5 | 4.1 | 8.9 | 7.6 | 5.0 | 2.7 | | 2.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.8 |- | data-sort-value="2018-01-21"|10–21 جنوری 2018 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2018-01/dn_ipsos_politisk_barometer_januari_2018.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''28''' | 25 | 16 | 4 | 9 | 7 | 5 | 3 | 2 | 1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3 |- | data-sort-value="2018-01-18"|8–18 جنوری 2018 | [https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-2018 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824174249/https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-2018 |date=2018-08-24 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.8''' | 24.4 | 16.2 | 4.1 | 8.8 | 7.7 | 5.1 | 2.9 | 2.1 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.4 |- | data-sort-value="2018-01-16"|12–16 جنوری 2018 | [https://nyheteridag.se/socialdemokraterna-inleder-valaret-urstarkt-okar-med-mer-an-hela-mp/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009133936/https://nyheteridag.se/socialdemokraterna-inleder-valaret-urstarkt-okar-med-mer-an-hela-mp/ |date=2020-10-09 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.0''' | 19.9 | 22.2 | 3.8 | 8.6 | 7.1 | 3.6 | 2.9 | 2.7 | 2.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.8 |- | data-sort-value="2018-01-15"|12–15 جنوری 2018 | [https://yougov.se/news/2018/01/29/det-rodgrona-blocket-storst-men-fortsatt-jamnt-mel/ YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.2''' | 20.9 | 20.5 | 4.5 | 9.1 | 7.8 | 3.8 | 2.5 | 2.1 | 2.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.3 |- | data-sort-value="2018-01-09"|2–9 جنوری 2018 | [https://demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-januari-2018/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180118154557/https://demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-januari-2018/ |date=2018-01-18 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.8''' | 22.6 | 17.9 | 4.4 | 9.2 | 7.2 | 4.5 | 2.9 | 1.9 | 1.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.2 |- | data-sort-value="2018-01-08"|3–8 جنوری 2018 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-jan-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920195123/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-jan-2018.pdf |date=2021-09-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.3''' | 23.7 | 16.0 | 3.6 | 9.9 | 7.4 | 3.4 | 4.0 | 1.3 | 2.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.7 |- | data-sort-value="2017-12-21"|27 نومبر–21 دسمبر 2017 | [http://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2017-2/novussvt-29-december-uppgang-m-pa-bekostnad-av-c/ Novus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229232333/http://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2017-2/novussvt-29-december-uppgang-m-pa-bekostnad-av-c/ |date=2017-12-29 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''29.5''' | 21.3 | 16.8 | 4.3 | 9.8 | 7.5 | 5.4 | 3.3 | | 2.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8.2 |- | data-sort-value="2017-12-18"|15–18 دسمبر 2017 | [https://yougov.se/news/2017/12/22/centern-tappar-nar-moderaterna-knappar-pa-s/ YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''25.5''' | 22.7 | 20.5 | 3.9 | 7.9 | 7.0 | 4.9 | 3.3 | 2.1 | 2.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.8 |- | data-sort-value="2017-12-14"|6–14 دسمبر 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2017-12/dn_ipsos_valjarbarometer_december.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''28''' | 23 | 16 | 4 | 10 | 7 | 5 | 3 | 2 | 2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5 |- | data-sort-value="2017-12-14"|4–14 دسمبر 2017 | [https://web.archive.org/web/20171216091755/https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-december-2017 Sifo] | style="background:#FCD1D1;"| '''29.3''' | 22.0 | 16.5 | 4.1 | 10.2 | 7.4 | 5.0 | 2.7 | 1.9 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7.3 |- | data-sort-value="2017-12-12"|6–12 دسمبر 2017 | [http://www.inizio.se/valjarbarometer-14-december-2017/ Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171217201621/http://www.inizio.se/valjarbarometer-14-december-2017/ |date=2017-12-17 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.5''' | 23.7 | 15.9 | 3.1 | 10.1 | 6.8 | 3.9 | 4.8 | 1.7 | 2.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.8 |- | data-sort-value="2017-12-06"|1–6 دسمبر 2017 | [https://nyheteridag.se/sentio-december-s-tappar-kraftigt-i-opinionen-jamnstora-med-sd/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011005722/https://nyheteridag.se/sentio-december-s-tappar-kraftigt-i-opinionen-jamnstora-med-sd/ |date=2020-10-11 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''23.0''' | 20.2 | style="background:#FEF4AE;"| '''23.0''' | 3.9 | 10.0 | 8.0 | 4.6 | 3.0 | 1.6 | 2.7 | Tie |- | data-sort-value="2017-12-05"|28 نومبر–5 دسمبر 2017 | [https://demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-december-2017/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209044019/https://demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-december-2017/ |date=2017-12-09 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.1''' | 20.9 | 18.3 | 3.9 | 9.1 | 8.5 | 5.8 | 3.0 | 2.2 | 1.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.2 |- | data-sort-value="2017-11-28"|27 اکتوبر–28 نومبر 2017 | [http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/demokrati/partisympatier/partisympatiundersokningen-psu/pong/statistiknyhet/partisympatiundersokningen-psu-i-november-2017--val-i-dag/ SCB] | style="background:#FCD1D1;"| '''32.6''' | 22.2 | 14.8 | 3.8 | 9.5 | 7.0 | 4.2 | 3.1 | | 2.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 10.4 |- | data-sort-value="2017-11-26"|30 اکتوبر–26 نومبر 2017 | [http://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2017-2/novussvt-30-november-mp-okar-och-m-planar-ut/ Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''28.6''' | 19.9 | 16.6 | 5.0 | 11.0 | 7.3 | 5.5 | 3.6 | | 2.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8.7 |- | data-sort-value="2017-11-21"|16–21 نومبر 2017 | [https://nyheteridag.se/sentio-s-och-m-gar-framat-sd-backar-i-opinionen/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008122258/https://nyheteridag.se/sentio-s-och-m-gar-framat-sd-backar-i-opinionen/ |date=2020-10-08 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.6''' | 18.2 | 21.7 | 4.8 | 9.1 | 7.7 | 4.2 | 3.3 | 1.9 | 1.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.9 |- | data-sort-value="2017-11-20"|17–20 نومبر 2017 | [https://yougov.se/news/2017/11/23/sverigedemokraterna-backar-i-opinionen/ YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''25.2''' | 20.2 | 20.7 | 4.6 | 10.3 | 7.6 | 4.5 | 2.8 | 1.3 | 2.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.5 |- | data-sort-value="2017-11-19"|9–19 نومبر 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2017-11/DN_Ipsos_Valjarbarometer_November_2017_VB.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''28''' | 21 | 16 | 5 | 11 | 8 | 5 | 3 | 2 | 1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7 |- | data-sort-value="2017-11-13"|8–13 نومبر 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-nov-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009105350/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-nov-2017.pdf |date=2020-10-09 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.6''' | 23.2 | 15.4 | 4.0 | 10.1 | 6.8 | 3.3 | 4.0 | 2.0 | 2.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.4 |- | data-sort-value="2017-11-09"|30 اکتوبر–9 نومبر 2017 | [http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-november-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112185854/http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-november-2017 |date=2017-11-12 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''29.8''' | 22.4 | 14.7 | 4.2 | 10.3 | 6.9 | 5.4 | 3.1 | 2.1 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7.4 |- | data-sort-value="2017-11-01"|25 اکتوبر–1 نومبر 2017 | [https://demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-november-3 Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224020638/https://demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-november-3 |date=2017-12-24 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.2''' | 21.9 | 18.1 | 4.4 | 9.1 | 7.5 | 4.9 | 2.8 | 2.2 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.3 |- | data-sort-value="2017-10-31"|10–31 اکتوبر 2017 | [https://skop.se/main/wp-content/uploads/2017/11/SKOPs-v%C3%A4ljarbarometer-f%C3%B6r-oktober-2017.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008033805/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2017/11/SKOPs-v%C3%A4ljarbarometer-f%C3%B6r-oktober-2017.pdf |date=2020-10-08 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.3''' | 22.2 | 16.0 | 3.5 | 11.9 | 7.4 | 4.8 | 3.4 | 1.7 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.1 |- | data-sort-value="2017-10-29"|2–29 اکتوبر 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/11/2b510fe6fc1f4daf4bc5885218e49ca0.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''29.8''' | 20.6 | 16.2 | 4.0 | 10.8 | 7.6 | 4.8 | 3.8 | | 2.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 9.2 |- | data-sort-value="2017-10-23"|20–23 اکتوبر 2017 | [https://yougov.se/news/2017/10/27/moderaterna-okar-i-opinionen/ YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''25.2''' | 19.9 | 21.9 | 3.2 | 9.0 | 7.7 | 5.4 | 3.0 | 2.1 | 2.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.3 |- | data-sort-value="2017-10-22"|12–22 اکتوبر 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2017-10/DN_Ipsos_Valjarbarometer_Oktober_2017.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''30''' | 22 | 15 | 4 | 10 | 7 | 6 | 3 | 2 | 1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8 |- | data-sort-value="2017-10-12"|2–12 اکتوبر 2017 | [http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-oktober-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026162639/http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-oktober-2017 |date=2017-10-26 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''30.5''' | 18.6 | 15.0 | 3.8 | 12.3 | 8.3 | 6.1 | 2.9 | 1.1 | 1.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 11.9 |- | data-sort-value="2017-10-09"|5–9 اکتوبر 2017 | [https://nyheteridag.se/centerpartiet-forlorare-och-vansterpartiet-vinnare-i-oktobermatningen-fran-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928114250/https://nyheteridag.se/centerpartiet-forlorare-och-vansterpartiet-vinnare-i-oktobermatningen-fran-sentio/ |date=2020-09-28 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.9''' | 16.8 | 22.8 | 4.0 | 9.6 | 8.8 | 5.5 | 2.3 | 1.9 | 2.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.1 |- | data-sort-value="2017-10-09"|3–9 اکتوبر 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-okt-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128134105/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-okt-2017.pdf |date=2020-11-28 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''30.1''' | 18.7 | 17.9 | 3.2 | 11.5 | 6.6 | 3.7 | 4.4 | 1.7 | 2.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 11.4 |- | data-sort-value="2017-10-01"|24 ستمبر–1 اکتوبر 2017 | [https://demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-oktober/ Demoskop] | style="background:#FCD1D1;"| '''32.1''' | 17.2 | 15.3 | 4.4 | 12.6 | 7.9 | 4.5 | 3.7 | 1.6 | 0.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 14.9 |- | data-sort-value="2017-10-01"|4 ستمبر–1 اکتوبر 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/10/124657b33cbad565872d599545172ef0.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''29.4''' | 16.2 | 17.5 | 4.3 | 12.5 | 7.9 | 6.4 | 3.5 | | 2.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 11.9 |- | data-sort-value="2017-09-18"|14–18 ستمبر 2017 | [https://yougov.se/news/2017/09/25/stodet-s-vaxer/ YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.3''' | 16.0 | 25.3 | 3.1 | 9.4 | 7.5 | 5.5 | 3.1 | 2.0 | 1.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.0 |- | data-sort-value="2017-09-18"|7–18 ستمبر 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2017-09/DN_Ipsos_Valjarbarometer_september_2017.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''29''' | 16 | 18 | 4 | 13 | 7 | 6 | 3 | 3 | 2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 11 |- | data-sort-value="2017-09-14"|4–14 ستمبر 2017 | [http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-september-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923002846/http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-september-2017 |date=2017-09-23 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''29.7''' | 17.2 | 17.8 | 4.5 | 11.9 | 7.4 | 5.0 | 3.7 | 2.0 | 0.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 11.9 |- | data-sort-value="2017-09-11"|8–11 ستمبر 2017 | [https://nyheteridag.se/sd-tokrasar-backar-med-ett-helt-miljoparti/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011164912/https://nyheteridag.se/sd-tokrasar-backar-med-ett-helt-miljoparti/ |date=2020-10-11 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.3''' | 17.0 | 23.4 | 4.1 | 11.5 | 6.9 | 4.7 | 3.1 | 2.8 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.9 |- | data-sort-value="2017-09-06"|1–6 ستمبر 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Va--ljarbarometer-september-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905174518/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/Va--ljarbarometer-september-2017.pdf |date=2021-09-05 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.8''' | 16.5 | 19.9 | 3.5 | 12.3 | 6.5 | 3.6 | 4.7 | 1.5 | 2.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8.9 |- | data-sort-value="2017-09-05"|29 اگست–5 ستمبر 2017 | [https://demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-september-2/ Demoskop] | style="background:#FCD1D1;"| '''30.3''' | 17.3 | 18.1 | 4.6 | 11.2 | 8.0 | 5.2 | 2.8 | 2.0 | 0.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 12.2 |- | data-sort-value="2017-09-03"|7 اگست–3 ستمبر 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/09/825311aeb94713a472fdb293f07dfcce.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''29.7''' | 16.3 | 18.1 | 4.8 | 12.0 | 6.8 | 5.4 | 3.9 | 2.0 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 11.6 |- | data-sort-value="2017-08-21"|10–21 اگست 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2017-09/DN_Ipsos_Valjarbarometer_augusti_2017.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''29''' | 17 | 19 | 5 | 11 | 8 | 6 | 3 | 2 | 1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 10 |- | data-sort-value="2017-08-17"|7–17 اگست 2017 | [http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-augusti-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821085815/http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-augusti-2017 |date=2017-08-21 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''30.0''' | 16.2 | 18.3 | 4.1 | 12.4 | 6.4 | 6.2 | 3.6 | 1.9 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 11.7 |- | data-sort-value="2017-08-15"| 11–15 اگست 2017 | [https://www.metro.se/artikel/yougov-trots-it-skandalen-s-fortsatt-st%C3%B6rsta-parti YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''25.4''' | 16.1 | 23.6 | 4.3 | 11.5 | 8.2 | 4.6 | 2.9 | 2.2 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.8 |- | data-sort-value="2017-08-14"|11–14 اگست 2017 | [https://nyheteridag.se/nytt-sd-rekord-i-sentio-samtidigt-vander-det-uppat-for-moderaterna/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010041849/https://nyheteridag.se/nytt-sd-rekord-i-sentio-samtidigt-vander-det-uppat-for-moderaterna/ |date=2020-10-10 }} | 23.5 | 15.1 | style="background:#FEF4AE;"| '''27.4''' | 4.3 | 10.5 | 8.6 | 4.1 | 3.2 | 2.4 | 0.9 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 3.9 |- | data-sort-value="2017-08-14"| 7–14 اگست 2017 | [http://www.aftonbladet.se/nyheter/samhalle/a/JaV1b/s-gar-framat-efter-krisen Inizio] | style="background:#FCD1D1;"| '''28.7''' | 16.0 | 20.1 | 2.6 | 12.9 | 6.8 | 4.1 | 4.8 | 1.6 | 2.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8.6 |- | data-sort-value="2017-08-08"| 1–8 اگست 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-augusti-2/ Demoskop] | style="background:#FCD1D1;"| '''28.4''' | 17.2 | 16.6 | 4.4 | 12.9 | 7.4 | 6.4 | 4.0 | 1.6 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 11.2 |- | data-sort-value="2017-08-06"| 31 جولائی–6 اگست 2017 | [http://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2017-2/novussvt-augusti-2017-mp-4-och-kd/ Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''29.3''' | 15.2 | 18.7 | 3.9 | 12.8 | 7.6 | 5.5 | 4.3 | 1.8 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 10.6 |- | data-sort-value="2017-07-31"| جولائ‏ی 2017 | [https://www.metro.se/artikel/yougov-trots-it-skandalen-s-fortsatt-st%C3%B6rsta-parti YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''24.9''' | 17.8 | 23.0 | 4.1 | 10.5 | 8.0 | 5.3 | 2.6 | 2.4 | 1.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.9 |- | data-sort-value="2017-07-19"|14–19 جولائ‏ی 2017 | [https://nyheteridag.se/sentio-sd-mer-an-dubbelt-sa-stora-som-m-och-storsta-parti-med-marginal/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022112325/https://nyheteridag.se/sentio-sd-mer-an-dubbelt-sa-stora-som-m-och-storsta-parti-med-marginal/ |date=2020-10-22 }} | 22.4 | 12.7 | style="background:#FEF4AE;"| '''26.8''' | 3.8 | 11.6 | 9.2 | 5.7 | 3.8 | 1.8 | 2.2 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 4.4 |- | data-sort-value="2017-07-09"|7 جون–6 جولائ‏ی 2017 | [https://skop.se/politik/2017/07/skopsrikspolitiska-kommunala-valjarbarometrar-juli-2017 SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019111634/https://skop.se/politik/2017/07/skopsrikspolitiska-kommunala-valjarbarometrar-juli-2017 |date=2017-10-19 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.1''' | 15.0 | 20.2 | 4.4 | 12.8 | 7.3 | 6.4 | 3.0 | 3.0 | 0.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.9 |- | data-sort-value="2017-07-04"|26 جون–4 جولائ‏ی 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-juli-2017 Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223052739/http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-juli-2017 |date=2017-12-23 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.0''' | 15.7 | 20.1 | 4.9 | 11.9 | 8.0 | 6.7 | 2.6 | 1.8 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.9 |- | data-sort-value="2017-06-29"|16–29 جون 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-1-juli-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920210519/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-1-juli-2017.pdf |date=2021-09-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.1''' | 16.8 | 21.1 | 3.1 | 12.4 | 7.0 | 4.7 | 4.0 | 1.4 | 2.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.0 |- | data-sort-value="2017-06-25"|5–25 جون 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/06/cbed1949b4219ca10ddc477bf5feecd7.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''27.3''' | 15.9 | 20.0 | 4.5 | 12.5 | 8.4 | 5.8 | 3.3 | 1.3 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7.3 |- | data-sort-value="2017-06-20"|15–20 جون 2017 | [https://yougov.se/news/2017/06/22/miljopartiet-ar-tillbaka/ YouGov] | 22.3 | 17.4 | style="background:#FEF4AE;"| '''24.0''' | 4.2 | 11.7 | 8.0 | 5.3 | 3.4 | 2.5 | 1.4 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 1.7 |- | data-sort-value="2017-06-19"|7–19 جون 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-06/DN_Ipsos_Valjarbarometer_juni_2017.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''29''' | 16 | 18 | 4 | 12 | 8 | 7 | 3 | 2 | 1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 11 |- | data-sort-value="2017-06-15"|5–15 جون 2017 | [http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-juni-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019004701/http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-juni-2017 |date=2017-10-19 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''29.2''' | 15.9 | 18.0 | 4.0 | 13.4 | 7.7 | 6.2 | 2.9 | 2.1 | 0.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 11.2 |- | data-sort-value="2017-06-13"|6–13 جون 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-17-juni-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920202932/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-17-juni-2017.pdf |date=2021-09-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.4''' | 16.4 | 20.4 | 3.1 | 12.8 | 6.7 | 4.2 | 4.4 | 2.4 | 2.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7.0 |- | data-sort-value="2017-06-07"|30 مئی–7 جون 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-juni-2/ Demoskop] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.7''' | 18.2 | 20.2 | 4.1 | 11.0 | 8.9 | 4.8 | 2.6 | 2.6 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.5 |- | data-sort-value="2017-06-05"|1–5 جون 2017 | [https://nyheteridag.se/sentio-sd-storst-och-nytt-rekord-for-c-katastrof-for-m/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008150946/https://nyheteridag.se/sentio-sd-storst-och-nytt-rekord-for-c-katastrof-for-m/ |date=2020-10-08 }} | 24.7 | 15.9 | style="background:#FEF4AE;"| '''25.0''' | 3.1 | 11.2 | 7.9 | 4.2 | 3.5 | 2.5 | 2.0 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 0.3 |- | data-sort-value="2017-07-04"|8 مئی–4 جون 2017 | [http://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2017-2/novussvt-juni-skillnaden-mellan-alliansen-och-rodgrona-krymper/ Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''27.3''' | 16.6 | 19.3 | 4.3 | 13.3 | 7.6 | 5.6 | 3.1 | 2.0 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8.0 |- | data-sort-value="2017-05-28"|28 اپریل–28 مئی 2017 | [http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/demokrati/partisympatier/partisympatiundersokningen-psu/pong/statistiknyhet/partisympatiundersokningen-psu-i-maj-2017--val-idag/ SCB] | style="background:#FCD1D1;"| '''31.1''' | 18.1 | 18.4 | 4.5 | 11.3 | 6.3 | 5.0 | 3.2 | | 2.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 12.7 |- | data-sort-value="2017-05-22"|9–22 مئی 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos-Valjarbarometer-Maj-2017.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''26''' | 15 | 19 | 3 | 13 | 9 | 7 | 4 | 3 | 1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7 |- | data-sort-value="2017-05-17"|10–17 مئی 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-maj-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010220805/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-maj-2017.pdf |date=2020-10-10 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.7''' | 16.8 | 20.8 | 3.0 | 13.6 | 7.2 | 4.7 | 4.2 | 1.7 | 2.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.9 |- | data-sort-value="2017-05-15"|11–15 مئی 2017 | [https://yougov.se/news/2017/05/18/ygeman-och-lofvens-popularitet-okar/ YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''25.3''' | 16.0 | 23.6 | 2.1 | 12.8 | 8.1 | 5.4 | 2.9 | 2.6 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.7 |- | data-sort-value="2017-05-11"|2–11 مئی 2017 | [http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-maj-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019005007/http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-maj-2017 |date=2017-10-19 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''29.5''' | 17.5 | 16.6 | 3.7 | 12.6 | 7.8 | 5.7 | 2.7 | 2.6 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 12.0 |- | data-sort-value="2017-05-08"|5–8 مئی 2017 | [https://nyheteridag.se/sentio-sd-tappar-mer-an-ett-helt-kd-i-opinionen/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201007104602/https://nyheteridag.se/sentio-sd-tappar-mer-an-ett-helt-kd-i-opinionen/ |date=2020-10-07 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''24.0''' | 17.9 | 23.2 | 4.1 | 10.6 | 8.1 | 4.8 | 2.5 | 2.6 | 2.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.8 |- | data-sort-value="2017-05-07"|17 اپریل–7 مئی 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/05/798b16514d0476f8fef41bffdd7ee4ec.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''28.3''' | 16.4 | 19.5 | 4.3 | 12.2 | 7.5 | 5.3 | 3.9 | 1.9 | 0.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8.8 |- | data-sort-value="2017-05-03"|24 اپریل–3 مئی 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-maj-2/ Demoskop] | style="background:#FCD1D1;"| '''27.8''' | 18.0 | 17.3 | 4.6 | 12.8 | 6.6 | 5.5 | 3.7 | 3.3 | 0.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 9.8 |- | data-sort-value="2017-05-01"|24 اپریل–1 مئی 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-3-maj-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920194646/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-3-maj-2017.pdf |date=2021-09-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.5''' | 16.8 | 20.7 | 2.9 | 13.3 | 6.9 | 5.0 | 4.7 | 1.0 | 2.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.8 |- | data-sort-value="2017-04-27"|18–27 اپریل 2017 | [https://www.svd.se/svd-sifo-kortvarig-s-rusning-efter-terrordadet-i-stockholm/om/opinionsmatningar Sifo] | style="background:#FCD1D1;"| '''29.2''' | 18.1 | 16.5 | 5.0 | 13.0 | 7.8 | 5.5 | 2.6 | | 2.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 11.1 |- | data-sort-value="2017-04-19"|3–19 اپریل 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos-valjarbarometer-20170421.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''29''' | 17 | 18 | 3 | 12 | 8 | 6 | 4 | 2 | 2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 11 |- | data-sort-value="2017-04-18"|12–18 اپریل 2017 | [https://yougov.se/news/2017/04/20/vansterpartiet-tappar-valjare/ YouGov] | 24.1 | 15.6 | style="background:#FEF4AE;"| '''25.6''' | 2.7 | 12.8 | 6.3 | 5.5 | 3.6 | 2.5 | 1.3 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 1.5 |- | data-sort-value="2017-04-17"|10–17 اپریل 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-april-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170421002144/http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-april-2017.pdf |date=2017-04-21 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.3''' | 16.8 | 21.2 | 2.5 | 12.5 | 6.7 | 4.4 | 4.6 | 0.9 | 2.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7.1 |- | data-sort-value="2017-04-16"|20 مارچ–16 اپریل 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/04/4c8ca798dc4a8ac75b0a911cace45abb.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''28.2''' | 16.4 | 19.0 | 4.2 | 12.6 | 7.4 | 5.2 | 3.4 | 2.5 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 9.2 |- | data-sort-value="2017-04-12"|3–12 اپریل 2017 | [https://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-april-2017 Sifo] | style="background:#FCD1D1;"| '''29.9''' | 17.5 | 16.7 | 3.2 | 13.8 | 8.2 | 5.4 | 2.9 | 1.8 | 0.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 12.4 |- | data-sort-value="2017-04-10"|7–10 اپریل 2017 | [https://nyheteridag.se/sentio-efter-terrordadet-nytt-sd-rekord-pa-272-procent/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008023842/https://nyheteridag.se/sentio-efter-terrordadet-nytt-sd-rekord-pa-272-procent/ |date=2020-10-08 }} | 23.3 | 15.8 | style="background:#FEF4AE;"| '''27.2''' | 4.8 | 8.7 | 7.2 | 4.8 | 3.7 | 2.2 | 2.3 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 3.9 |- | data-sort-value="2017-04-05"|28 مارچ–5 اپریل 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-april-2/ Demoskop] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.2''' | 17.8 | 17.8 | 5.7 | 13.5 | 7.4 | 6.0 | 2.8 | 1.8 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8.4 |- | data-sort-value="2017-03-20"|17–20 مارچ 2017 | [https://yougov.se/news/2017/03/23/nu-okar-liberalerna/ YouGov] | 22.0 | 15.4 | style="background:#FEF4AE;"| '''23.9''' | 3.5 | 12.5 | 8.7 | 6.5 | 3.0 | 3.4 | 1.1 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 1.9 |- | data-sort-value="2017-03-19"|9–19 مارچ 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos-valjarbarometer-mars-2017.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''27''' | 17 | 18 | 5 | 13 | 8 | 7 | 3 | 2 | 1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 9 |- | data-sort-value="2017-03-19"|20 فروری–19 مارچ 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/03/1cde44fe8eb00bd5bc47294fbe5d9410.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.7''' | 18.0 | 19.2 | 4.6 | 12.2 | 7.1 | 5.9 | 3.2 | 2.0 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7.5 |- | data-sort-value="2017-03-16"|6–16 مارچ 2017 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-mars-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323143014/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-mars-2017 |date=2017-03-23 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.7''' | 18.4 | 16.7 | 4.5 | 14.2 | 7.1 | 5.7 | 2.8 | 1.3 | 0.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 10.3 |- | data-sort-value="2017-03-14"|8–14 مارچ 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-mars-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905174607/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-mars-2017.pdf |date=2021-09-05 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.7''' | 17.6 | 22.2 | 3.1 | 12.1 | 7.1 | 4.7 | 4.0 | 1.6 | 1.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.5 |- | data-sort-value="2017-03-13"|9–13 مارچ 2017 | [http://nyheteridag.se/botten-ur-for-krisande-m-lagsta-uppmatta-stod-nagonsin-i-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014161444/https://nyheteridag.se/botten-ur-for-krisande-m-lagsta-uppmatta-stod-nagonsin-i-sentio/ |date=2020-10-14 }} | 24.1 | 15.2 | style="background:#FEF4AE;"| '''26.0''' | 3.4 | 11.0 | 8.9 | 3.9 | 2.4 | 3.0 | 2.1 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 1.9 |- | data-sort-value="2017-03-07"|28 فروری–7 مارچ 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-mars-2017/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027231943/http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-mars-2017/ |date=2017-10-27 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.8''' | 16.6 | 18.2 | 5.7 | 12.1 | 7.9 | 5.1 | 3.0 | 2.0 | 1.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 9.6 |- | data-sort-value="2017-02-20"|17–20 فروری 2017 | [https://yougov.se/news/2017/02/23/moderaterna-rasar-efter-sd-utspel/ YouGov] | 23.5 | 17.0 | style="background:#FEF4AE;"| '''23.9''' | 3.9 | 11.8 | 8.1 | 4.2 | 3.6 | 2.5 | 1.4 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 0.4 |- | data-sort-value="2017-02-20"|16–20 فروری 2017 | [http://nyheteridag.se/nytt-sd-rekord-i-sentio-pa-otroliga-269-procent-moderaterna-stortdyker-till-samsta-nagonsin/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201013042236/https://nyheteridag.se/nytt-sd-rekord-i-sentio-pa-otroliga-269-procent-moderaterna-stortdyker-till-samsta-nagonsin/ |date=2020-10-13 }} | 23.2 | 16.7 | style="background:#FEF4AE;"| '''26.9''' | 3.6 | 10.7 | 8.2 | 4.6 | 3.0 | 1.7 | 1.4 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 3.7 |- | data-sort-value="2017-02-20"|8–20 فروری 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos-valjarbarometer-20170221.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''27''' | 20 | 17 | 4 | 12 | 7 | 6 | 3 | 2 | 2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7 |- | data-sort-value="2017-02-19"|23 جنوری–19 فروری 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/02/4205339cf3c308a4645d82dafee4513c.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''27.1''' | 19.1 | 18.5 | 4.5 | 11.5 | 7.8 | 5.3 | 3.1 | 2.3 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8.0 |- | data-sort-value="2017-02-16"|6–16 فروری 2017 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-februari-2017-0 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328142225/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-februari-2017-0 |date=2017-03-28 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.5''' | 20.4 | 16.8 | 4.9 | 11.8 | 6.9 | 5.6 | 3.6 | 1.9 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7.1 |- | data-sort-value="2017-02-14"|5–14 فروری 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-februari-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001124545/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-februari-2017.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.0''' | 19.8 | 21.5 | 3.7 | 10.9 | 7.3 | 5.4 | 4.2 | 1.2 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.6 |- | data-sort-value="2017-02-08"|31 جنوری–8 فروری 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-februari-2017/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027181320/http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-februari-2017/ |date=2017-10-27 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.9''' | 18.5 | 17.5 | 4.7 | 11.1 | 9.0 | 5.8 | 3.6 | 2.1 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8.4 |- | data-sort-value="2017-02-07"|23 جنوری–7 فروری 2017 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-februari-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322172823/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-februari-2017 |date=2017-03-22 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.3''' | 19.8 | 16.5 | 4.6 | 11.6 | 7.4 | 5.9 | 3.9 | 2.2 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7.5 |- | data-sort-value="2017-01-22"|12–22 جنوری 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos-valjarbarometer-januari-2017.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''25''' | 23 | 16 | 4 | 9 | 8 | 7 | 3 | 2 | 2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2 |- | data-sort-value="2017-01-22"|2–22 جنوری 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/01/ebcf53a560b24752820058ababd98297.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.9''' | 22.4 | 17.7 | 4.4 | 9.3 | 7.7 | 5.4 | 3.3 | 2.0 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.5 |- | data-sort-value="2017-01-19"|9–19 جنوری 2017 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202081053/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-2017 |date=2017-02-02 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''29.7''' | 21.9 | 16.0 | 4.3 | 9.3 | 8.0 | 5.3 | 2.6 | 2.1 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7.8 |- | data-sort-value="2017-01-18"|12–18 جنوری 2017 | [http://nyheteridag.se/sd-ater-storsta-parti-och-nytt-rekord-for-centerpartiet-i-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011225045/https://nyheteridag.se/sd-ater-storsta-parti-och-nytt-rekord-for-centerpartiet-i-sentio/ |date=2020-10-11 }} | 21.8 | 18.4 | style="background:#FEF4AE;"| '''22.3''' | 5.4 | 8.9 | 9.1 | 5.5 | 3.9 | 3.0 | 1.7 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 0.5 |- | data-sort-value="2017-01-17"|9–17 جنوری 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-januari-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001112714/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-januari-2017.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.8''' | 21.3 | 21.5 | 4.3 | 9.7 | 6.9 | 4.7 | 3.7 | 1.0 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.3 |- | data-sort-value="2017-01-16"|12–16 جنوری 2017 | [https://yougov.se/news/2017/01/20/har-ar-ministrarna-som-blir-mer-populara/ YouGov] | 21.5 | 21.4 | style="background:#FEF4AE;"| '''24.7''' | 3.9 | 8.9 | 8.1 | 4.5 | 2.8 | 2.6 | 1.6 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 3.2 |- | data-sort-value="2017-01-10"|3–10 جنوری 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/alliansen-knappt-forsprang-c-pa-rekordniva/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027232703/http://www.demoskop.se/publicerat/alliansen-knappt-forsprang-c-pa-rekordniva/ |date=2017-10-27 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.7''' | 24.3 | 16.2 | 4.7 | 9.4 | 8.1 | 4.7 | 2.6 | 2.1 | 1.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.4 |- | data-sort-value="2016-12-20"|16–20 دسمبر 2016 | [https://yougov.se/news/2016/12/22/moderaterna-tappar-valjare/ YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''24.3''' | 19.0 | 24.2 | 3.2 | 8.4 | 7.2 | 4.9 | 4.2 | 3.3 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.1 |- | data-sort-value="2016-12-18"|21 نومبر–18 دسمبر 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/12/da21f431583117f245b3c19fd3e89e47.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''27.3''' | 21.8 | 17.9 | 4.9 | 9.3 | 7.4 | 5.4 | 3.0 | 2.0 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.5 |- | data-sort-value="2016-12-15"|5–15 دسمبر 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-december-2016 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231010132/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-december-2016 |date=2016-12-31 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.6''' | 22.2 | 15.2 | 5.2 | 9.1 | 8.4 | 6.0 | 3.6 | 1.6 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.4 |- | data-sort-value="2016-12-14"|8–14 دسمبر 2016 | [http://nyheteridag.se/s-okar-och-m-rasar-sd-pa-tillbakagang-i-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607113538/https://nyheteridag.se/s-okar-och-m-rasar-sd-pa-tillbakagang-i-sentio/ |date=2019-06-07 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''23.8''' | 18.4 | 22.6 | 3.6 | 8.1 | 9.2 | 6.4 | 3.7 | 2.0 | 2.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.2 |- | data-sort-value="2016-12-14"|5–14 دسمبر 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-december-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905174542/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-december-2016.pdf |date=2021-09-05 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.2''' | 21.6 | 20.6 | 3.5 | 8.8 | 7.7 | 5.3 | 4.0 | 1.3 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.6 |- | data-sort-value="2016-12-12"|1–12 دسمبر 2016 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos-valjarbarometer-20161216.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''26''' | 22 | 17 | 5 | 9 | 7 | 7 | 3 | 2 | 2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4 |- | data-sort-value="2016-12-06"|29 نومبر–6 دسمبر 2016 | [http://www.expressen.se/nyheter/annie-loofs-succe--hogsta-stodet-pa-26-ar/ Demoskop] | style="background:#FCD1D1;"| '''25.8''' | 22.3 | 18.5 | 5.2 | 9.2 | 7.5 | 4.8 | 3.2 | 2.5 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.5 |- | data-sort-value="2016-11-27"|28 اکتوبر–27 نومبر 2016 | [http://www.scb.se/sv_/Hitta-statistik/Statistik-efter-amne/Demokrati/Partisympatier/Partisympatiundersokningen-PSU/12436/12443/Behallare-for-Press/411493/ SCB] | style="background:#FCD1D1;"| '''29.2''' | 22.8 | 17.5 | 4.5 | 7.1 | 7.7 | 5.0 | 3.1 | | 3.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.4 |- | data-sort-value="2016-11-22"|17–22 نومبر 2016 | [http://nyheteridag.se/nytt-bottenrekord-for-socialdemokraterna-sd-tokrusar-i-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024122047/https://nyheteridag.se/nytt-bottenrekord-for-socialdemokraterna-sd-tokrusar-i-sentio/ |date=2020-10-24 }} |20.8 |20.5 | style="background:#FEF4AE;"| '''25.0''' |3.0 |8.1 |9.1 |4.8 |3.4 |3.4 |1.9 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|4.2 |- | data-sort-value="2016-11-21"|10–21 نومبر 2016 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos_valjarbarometer_20161125.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''27''' | 23 | 17 | 4 | 8 | 7 | 6 | 3 | 3 | 2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4 |- | data-sort-value="2016-11-20"|24 اکتوبر–20 نومبر 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/11/c9467b9fc172fafdac8b5905e1c845a3.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.6''' | 23.1 | 17.8 | 5.1 | 8.0 | 7.5 | 5.6 | 3.0 | 2.4 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.5 |- | data-sort-value="2016-11-17"|7–17 نومبر 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-november-2016 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231010155/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-november-2016 |date=2016-12-31 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.5''' | 23.1 | 15.8 | 4.4 | 8.7 | 7.5 | 6.5 | 3.5 | 2.1 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.4 |- | data-sort-value="2016-11-15"|7–15 نومبر 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-november-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001113710/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-november-2016.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.6''' | 22.0 | 21.5 | 4.2 | 8.6 | 8.0 | 4.1 | 3.5 | 1.8 | 0.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.6 |- | data-sort-value="2016-11-14"|11–14 نومبر 2016 | [https://yougov.se/news/2016/11/17/har-ar-ministrarna-som-minskar-i-popularitet/ YouGov] |21.8 |22.3 | style="background:#FEF4AE;"| '''24.8''' |3.3 |7.7 |8.0 |5.9 |2.3 |2.5 |1.4 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|2.5 |- | data-sort-value="2016-11-02"|25 اکتوبر–2 نومبر 2016 | [http://www.demoskop.se/publicerat/fortsatt-jamnt-mellan-blocken/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027130143/http://www.demoskop.se/publicerat/fortsatt-jamnt-mellan-blocken/ |date=2017-10-27 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.8''' | 23.6 | 17.6 | 4.6 | 7.8 | 8.4 | 4.8 | 2.5 | 2.0 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.2 |- | data-sort-value="2016-10-26"|20–26 اکتوبر 2016 | [http://nyheteridag.se/totalt-tokras-for-mp-centern-slar-nytt-rekord-i-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920001120/https://nyheteridag.se/totalt-tokras-for-mp-centern-slar-nytt-rekord-i-sentio/ |date=2020-09-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''23.5''' | 19.5 | 21.7 | 2.4 | 8.7 | 9.7 | 5.9 | 4.1 | 2.4 | 2.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.8 |- | data-sort-value="2016-10-24"|13–24 اکتوبر 2016 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos_valjarbarometer_oktober_2016_1.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''25''' | 24 | 19 | 5 | 7 | 8 | 7 | 2 | 2 | 2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1 |- | data-sort-value="2016-10-23"|26 ستمبر–23 اکتوبر 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/10/7458729d1f976cd107bfb396d8f4ece5.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.2''' | 22.9 | 18.7 | 4.5 | 8.3 | 7.5 | 5.7 | 2.9 | 2.2 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.3 |- | data-sort-value="2016-10-19"|13–19 اکتوبر 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-oktober-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001130114/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-oktober-2016.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''24.5''' | 23.4 | 20.0 | 4.2 | 8.1 | 7.5 | 4.9 | 3.9 | 2.0 | 1.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2016-10-18"|14–18 اکتوبر 2016 | [https://yougov.se/news/2016/10/24/uppgang-kd-och-alliansen/ YouGov] |22.2 |22.4 | style="background:#FEF4AE;"| '''24.3''' |3.2 |6.4 |7.7 |5.1 |4.9 |2.5 |1.3 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|1.9 |- | data-sort-value="2016-10-13"|3–13 اکتوبر 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-oktober-2016 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231010231/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-oktober-2016 |date=2016-12-31 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.9''' | 25.0 | 16.8 | 4.7 | 8.3 | 8.2 | 5.4 | 2.8 | 2.1 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.9 |- | data-sort-value="2016-10-05"|27 ستمبر–5 اکتوبر 2016 | [http://www.demoskop.se/publicerat/ny-hogstaniva-centerpartiets-hogsta-sedan-2006/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027131442/http://www.demoskop.se/publicerat/ny-hogstaniva-centerpartiets-hogsta-sedan-2006/ |date=2017-10-27 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.7''' | 22.7 | 16.9 | 4.1 | 8.1 | 6.4 | 5.0 | 3.7 | 2.6 | 1.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.0 |- | data-sort-value="2016-09-25"|29 اگست–25 ستمبر 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/09/f5b7e00bda712804d3630050a3e8f1e2.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.8''' | 24.6 | 17.7 | 4.9 | 7.5 | 7.6 | 4.7 | 3.3 | 2.1 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.2 |- | data-sort-value="2016-09-22"|12–22 ستمبر 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-september-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161008220049/http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-september-2016.pdf |date=2016-10-08 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.2''' | 24.2 | 18.9 | 3.7 | 8.6 | 8.2 | 4.3 | 3.9 | 1.9 | 1.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.0 |- | data-sort-value="2016-09-19"|16–19 ستمبر 2016 | [https://yougov.se/news/2016/09/22/kd-ligger-under-sparren/ YouGov] |23.2 |23.0 | style="background:#FEF4AE;"| '''25.2''' |3.9 |6.2 |7.1 |4.9 |2.9 |2.6 |1.1 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|2.0 |- | data-sort-value="2016-09-19"|9–19 ستمبر 2016 | [https://web.archive.org/web/20170312053057/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN-Ipsos%20valjarbarometer%2020160921.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''26''' | 24 | 19 | 4 | 7 | 7 | 6 | 4 | 2 | 1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2 |- | data-sort-value="2016-09-17"|5–15 ستمبر 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-september-2016 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120212654/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-september-2016 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.0''' | 24.8 | 15.6 | 4.2 | 8.4 | 7.6 | 5.2 | 3.0 | 2.1 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.2 |- | data-sort-value="2016-09-13"|8–13 ستمبر 2016 | [http://nyheteridag.se/nu-okar-sd-igen-storsta-parti-med-marginal-i-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009010956/https://nyheteridag.se/nu-okar-sd-igen-storsta-parti-med-marginal-i-sentio/ |date=2020-10-09 }} |21.5 |21.0 | style="background:#FEF4AE;"| '''24.5''' |4.8 |6.8 |8.6 |4.9 |2.8 |2.8 |2.3 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|3.0 |- | data-sort-value="2016-09-08"|30 اگست–7 ستمبر 2016 | [http://www.demoskop.se/publicerat/rodgrona-gar-om-alliansen/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027131054/http://www.demoskop.se/publicerat/rodgrona-gar-om-alliansen/ |date=2017-10-27 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.0''' | 23.9 | 17.9 | 4.8 | 7.1 | 8.6 | 4.3 | 3.0 | 2.2 | 1.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.1 |- | data-sort-value="2016-08-31"|1–28 اگست 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/08/0b4887fd135ecdf2bd1c1331150a949c.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.4''' | 25.3 | 17.2 | 4.4 | 7.6 | 7.7 | 5.1 | 3.2 | 2.1 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2016-08-26"|14–22 اگست 2016 | [https://web.archive.org/web/20170311223815/http://www.ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN-Ipsos_valjarbarometer_20160823.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''26''' | 25 | 18 | 4 | 8 | 7 | 5 | 3 | 3 | 1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1 |- | data-sort-value="2016-08-24"|16–21 اگست 2016 | [http://nyheteridag.se/sentio-vansterpartiet-urstarka-och-sverigedemokraterna-fortsatt-storsta-parti/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925194546/https://nyheteridag.se/sentio-vansterpartiet-urstarka-och-sverigedemokraterna-fortsatt-storsta-parti/ |date=2020-09-25 }} |22.8 |21.6 | style="background:#FEF4AE;"| '''23.5''' |3.5 |6.2 |10.9 |4.2 |3.5 |2.6 |1.2 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|0.7 |- | data-sort-value="2016-08-20"|8–18 اگست 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-augusti-2016 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213011/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-augusti-2016 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.1''' | 26.3 | 15.6 | 4.4 | 8.0 | 6.8 | 4.8 | 4.0 | 2.3 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.8 |- | data-sort-value="2016-08-19"|10–18 اگست 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-augusti-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001133538/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-augusti-2016.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.1''' | 24.6 | 17.9 | 3.2 | 8.3 | 9.4 | 4.5 | 3.8 | 1.7 | 0.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.5 |- | data-sort-value="2016-08-19"|12–16 اگست 2016 | [https://yougov.se/news/2016/08/19/anna-kinberg-batra-ar-mest-omtyckt/ YouGov] |22.9 |23.6 | style="background:#FEF4AE;"| '''24.8''' |2.8 |6.5 |8.0 |4.0 |3.1 |3.3 |1.2 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|1.2 |- | data-sort-value="2016-07-31"|جولائ‏ی 2016 | [https://yougov.se/news/2016/08/19/anna-kinberg-batra-ar-mest-omtyckt/ YouGov] |22.6 |23.8 | style="background:#FEF4AE;"| '''25.0''' |3.0 |7.5 |7.9 |3.3 |3.7 |1.9 |1.4 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|1.2 |- | data-sort-value="2016-07-05"|28 جون–5 جولائ‏ی 2016 | [http://www.demoskop.se/publicerat/centerpartiet-pa-sin-hogsta-niva-sedan-2006/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027130725/http://www.demoskop.se/publicerat/centerpartiet-pa-sin-hogsta-niva-sedan-2006/ |date=2017-10-27 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.0''' | 24.7 | 16.8 | 4.8 | 7.9 | 7.6 | 5.7 | 3.3 | 2.2 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.3 |- | data-sort-value="2016-06-26"|30 مئی–26 جون 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/06/8753b1e655681a31cd6dbc0c464e61a3.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.2''' | 26.0 | 18.2 | 4.3 | 6.7 | 7.5 | 5.0 | 2.8 | 2.4 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.2 |- | data-sort-value="2016-06-21"|17–21 جون 2016 | [https://yougov.se/news/2016/06/23/liberalerna-under-riksdagssparren/ YouGov] | 22.7 | style="background:#C6E9F7;"| '''24.4''' | 23.3 | 3.2 | 7.4 | 7.4 | 3.3 | 4.0 | 3.1 | 1.3 | style="background:{{Moderate Party/meta/color}};color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2016-06-16"|7–16 جون 2016 | [http://www.dn.se/nyheter/politik/fortsatt-jamnt-mellan-blocken-halvvags-till-valet/ Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''26''' | 24 | 17 | 4 | 7 | 8 | 6 | 3 | 2 | 1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2 |- | data-sort-value="2016-06-18"|7–16 جون 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-juni Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213423/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-juni |date=2016-11-20 }} | 26.4 | style="background:#C6E9F7;"| '''27.4''' | 15.8 | 4.4 | 6.3 | 7.1 | 5.8 | 3.2 | 2.7 | 0.8 | style="background:{{Moderate Party/meta/color}};color:white;"| 1.0 |- | data-sort-value="2016-06-17"|6–15 جون 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-juni-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001115129/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-juni-2016.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.4''' | 23.7 | 19.5 | 3.6 | 7.9 | 8.0 | 4.2 | 4.8 | 1.5 | 1.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.7 |- | data-sort-value="2016-06-13"|31 مئی–8 جون 2016 | [http://www.demoskop.se/publicerat/regeringspartierna-atertar-mark Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019060447/http://www.demoskop.se/publicerat/regeringspartierna-atertar-mark |date=2017-10-19 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.4''' | 24.7 | 17.4 | 5.3 | 6.9 | 6.9 | 5.1 | 3.5 | 2.3 | 1.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.7 |- | data-sort-value="2016-06-13"|2–6 جون 2016 | [http://nyheteridag.se/sentios-junimatning-visar-att-c-tokrusar-i-opinionen-en-riktig-vitamininjektion/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009184513/https://nyheteridag.se/sentios-junimatning-visar-att-c-tokrusar-i-opinionen-en-riktig-vitamininjektion/ |date=2020-10-09 }} |22.9 |21.0 | style="background:#FEF4AE;"| '''24.5''' |5.3 |8.0 |6.9 |3.9 |2.8 |2.9 |1.8 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|1.6 |- | data-sort-value="2016-05-31"|28 اپریل–26 مئی 2016 | [http://www.scb.se/sv_/Hitta-statistik/Statistik-efter-amne/Demokrati/Partisympatier/Partisympatiundersokningen-PSU/12436/12443/Behallare-for-Press/404210/ SCB] | style="background:#FCD1D1;"| '''29.5''' | 24.7 | 17.3 | 4.7 | 6.1 | 6.8 | 5.4 | 3.1 | | 2.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.8 |- | data-sort-value="2016-05-30"|9–29 مئی 2016 | [http://novus.se/valjaropinionen/tv4novus-valjarbarometer/2016-2/novustv4-valjarbaromteter-30-maj-toppnotering-for-m/ Novus] | 23.8 | style="background:#C6E9F7;"| '''27.9''' | 17.8 | 4.5 | 6.4 | 7.7 | 5.6 | 3.2 | 2.2 | 0.9 | style="background:{{Moderate Party/meta/color}};color:white;"| 4.1 |- | data-sort-value="2016-05-28"|16–25 مئی 2016 | [https://web.archive.org/web/20170409070732/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN%20Ipsos%20valjarbarometer%2020160528.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''27.8''' | 24.5 | 17.1 | 3.5 | 6.1 | 7.4 | 7.1 | 3.2 | 1.8 | 1.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.3 |- | data-sort-value="2016-05-26"|19–23 مئی 2016 | [https://yougov.se/news/2016/05/26/mp-rasar-under-riksdagssparren/ YouGov] |22.6 |22.1 | style="background:#FEF4AE;"| '''22.9''' |2.8 |7.9 |7.5 |5.3 |4.6 |2.8 |1.6 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|0.3 |- | data-sort-value="2016-05-21"|12–18 مئی 2016 | [http://nyheteridag.se/sentio-trenden-bruten-nu-okar-sd-igen/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010042842/https://nyheteridag.se/sentio-trenden-bruten-nu-okar-sd-igen/ |date=2020-10-10 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''24.8''' | 22.1 | 23.7 | 4.5 | 5.0 | 7.8 | 4.5 | 3.7 | 1.8 | 2.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2016-05-20"|9–19 مئی 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-maj-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001135836/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-maj-2016.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''24.3''' | 23.9 | 18.8 | 4.4 | 7.5 | 9.6 | 4.7 | 5.0 | 1.4 | 0.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.4 |- | data-sort-value="2016-05-15"|2–12 مئی 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-maj Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120212447/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-maj |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.5''' | 25.7 | 16.1 | 4.1 | 6.3 | 7.9 | 6.2 | 4.0 | 2.1 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.8 |- | data-sort-value="2016-05-12"|18 اپریل–8 مئی 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/05/4471c917a30b994cb2a037fb7c334406.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''25.9''' | 25.7 | 17.7 | 4.5 | 6.0 | 7.3 | 6.5 | 3.3 | 2.5 | 0.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.2 |- | data-sort-value="2016-05-08"|26 اپریل–3 مئی 2016 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/05/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Maj-2016.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019003511/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/05/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Maj-2016.pdf |date=2017-10-19 }} | 24.9 | style="background:#C6E9F7;"| '''25.5''' | 16.4 | 5.1 | 7.4 | 8.0 | 5.6 | 3.3 | 2.3 | 1.5 | style="background:{{Moderate Party/meta/color}};color:white;"| 0.6 |- | data-sort-value="2016-05-05"|25 اپریل–3 مئی 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-maj-extra-254-35-2016 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213546/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-maj-extra-254-35-2016 |date=2016-11-20 }} | 26.5 | style="background:#C6E9F7;"| '''27.4''' | 15.3 | 4.3 | 5.9 | 8.2 | 5.4 | 4.3 | 1.6 | 1.1 | style="background:{{Moderate Party/meta/color}};color:white;"| 0.9 |- | data-sort-value="2016-04-28"|15–19 اپریل 2016 | [https://yougov.se/news/2016/04/28/valjaropinion-اپریل-2016/ YouGov] | 23.5 | style="background:#C6E9F7;"| '''23.6''' | style="background:#FEF4AE;"| '''23.6''' | 5.4 | 6.7 | 7.8 | 3.6 | 2.7 | 2.1 | 1.0 | Tie |- | data-sort-value="2016-04-25"|14–25 اپریل 2016 | [https://www.dn.se/nyheter/politik/krisen-i-mp-slar-hart-aven-mot-s/ Ipsos] | 24.4 | style="background:#C6E9F7;"| '''28.1''' | 16.6 | 4.8 | 6.1 | 7.1 | 6.3 | 3.3 | 2.8 | 0.5 | style="background:{{Moderate Party/meta/color}};color:white;"| 3.7 |- | data-sort-value="2016-04-22"|7–17 اپریل 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-april-2016.pptx Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161008220054/http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-april-2016.pptx |date=2016-10-08 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.4''' | 24.2 | 19.7 | 4.6 | 7.3 | 8.1 | 4.3 | 3.9 | 1.4 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.2 |- | data-sort-value="2016-04-22"|21 مارچ–17 اپریل 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/04/0c00f4764444c3c102975ebab4ebe4eb.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.0''' | 24.0 | 18.9 | 5.6 | 6.8 | 7.1 | 5.8 | 3.1 | 1.9 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.0 |- | data-sort-value="2016-04-18"|6–13 اپریل 2016 | [http://nyheteridag.se/sentio-april-miljopartiet-tokrasar-samsta-siffran-sedan-2005/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201060253/https://nyheteridag.se/sentio-april-miljopartiet-tokrasar-samsta-siffran-sedan-2005/ |date=2019-02-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''24.1''' | 21.1 | 22.3 | 4.6 | 5.6 | 8.1 | 6.0 | 3.0 | 2.6 | 2.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.8 |- | data-sort-value="2016-04-16"|4–14 اپریل 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-april-2016 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120212805/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-april-2016 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.7''' | 25.8 | 15.7 | 6.0 | 7.3 | 7.2 | 5.5 | 3.5 | 1.7 | 0.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.9 |- | data-sort-value="2016-04-08"|29 مارچ–6 اپریل 2016 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/04/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-april-2016.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009040058/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/04/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-april-2016.pdf |date=2016-10-09 }} | 25.5 | style="background:#C6E9F7;"| '''28.0''' | 15.5 | 5.3 | 6.3 | 7.7 | 5.3 | 3.5 | 2.2 | 0.8 | style="background:{{Moderate Party/meta/color}};color:white;"| 2.5 |- | data-sort-value="2016-03-27"|22 فروری–20 مارچ 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/03/d5a693aa86b8fcf953e70033ed711f71.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''24.9''' | 24.2 | 19.9 | 6.2 | 6.2 | 7.6 | 5.3 | 3.4 | 1.5 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.7 |- | data-sort-value="2016-03-26"|10–20 مارچ 2016 | [https://web.archive.org/web/20170312071252/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN-Ipsos%20Valjarbaromenter%2020160326.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''28.9''' | 25.9 | 14.7 | 5.0 | 6.1 | 7.3 | 5.4 | 3.6 | 1.9 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.0 |- | data-sort-value="2016-03-23"|15–22 مارچ 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-mars-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001130828/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-mars-2016.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.2''' | 23.9 | 18.9 | 4.8 | 6.7 | 7.1 | 4.0 | 4.2 | 2.4 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.3 |- | data-sort-value="2016-03-16"|11–14 مارچ 2016 | [https://yougov.se/news/2016/03/18/moderaterna-nast-storsta-parti/ YouGov] |21.9 |24.6 | style="background:#FEF4AE;"| '''24.9''' |5.0 |5.7 |7.2 |3.7 |3.6 |2.2 |1.2 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|0.3 |- | data-sort-value="2016-03-16"|16 فروری–10 مارچ 2016 | [http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2016/03/SKOPs-Valjarbarometer-16-mars-2016.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321214745/http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2016/03/SKOPs-Valjarbarometer-16-mars-2016.pdf |date=2016-03-21 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.7''' | 25.1 | 16.3 | 7.0 | 5.9 | 7.0 | 5.1 | 4.5 | 1.9 | 0.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.6 |- | data-sort-value="2016-03-13"|3–9 مارچ 2016 | [http://nyheteridag.se/moderaterna-okar-tredje-manaden-i-rad-maste-fortsatta-bygga-trovardighet-i-migrationsfragan/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927150953/https://nyheteridag.se/moderaterna-okar-tredje-manaden-i-rad-maste-fortsatta-bygga-trovardighet-i-migrationsfragan/ |date=2020-09-27 }} |22.1 |22.7 | style="background:#FEF4AE;"| '''24.0''' |6.1 |5.3 |7.9 |4.2 |3.3 |3.3 |2.0 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|1.3 |- | data-sort-value="2016-03-12"|29 فروری–10 مارچ 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-mars Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120212909/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-mars |date=2016-11-20 }} | 26.2 | style="background:#C6E9F7;"| '''26.9''' | 17.0 | 6.1 | 6.1 | 7.4 | 5.0 | 3.6 | 1.1 | 0.8 | style="background:{{Moderate Party/meta/color}};color:white;"| 0.7 |- | data-sort-value="2016-03-04"|23 فروری–2 مارچ 2016 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/03/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Mars-2016.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161008215704/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/03/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Mars-2016.pdf |date=2016-10-08 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.3''' | 24.5 | 17.7 | 5.7 | 6.0 | 7.2 | 6.4 | 3.1 | 2.0 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.8 |- | data-sort-value="2016-02-26"|11–21 فروری 2016 | [https://web.archive.org/web/20170312012639/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN%20Ipsos%20valjarbarometer%2020160226.pdf Ipsos] | 25.1 | style="background:#C6E9F7;"| '''25.6''' | 16.2 | 5.3 | 6.2 | 7.7 | 7.4 | 3.4 | 2.2 | 1.0 | style="background:{{Moderate Party/meta/color}};color:white;"| 0.5 |- | data-sort-value="2016-02-25"|25 جنوری–21 فروری 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/02/2b67c27269d313d1050b25784accc8f6.pdf Novus] | 24.1 | style="background:#C6E9F7;"| '''25.0''' | 19.3 | 5.6 | 6.6 | 7.2 | 5.8 | 3.5 | 2.0 | 0.9 | style="background:{{Moderate Party/meta/color}};color:white;"| 0.9 |- | data-sort-value="2016-02-19"|7–17 فروری 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-februari-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905174514/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-februari-2016.pdf |date=2021-09-05 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''24.5''' | 22.4 | 20.9 | 4.5 | 8.7 | 6.6 | 4.5 | 4.5 | 2.5 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.1 |- | data-sort-value="2016-02-17"|12–15 فروری 2016 | [https://yougov.se/news/2016/02/18/sd-rekordrasar/ YouGov] |21.6 |21.3 | style="background:#FEF4AE;"| '''25.3''' |4.8 |5.6 |8.1 |5.6 |3.6 |3.2 |0.9 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|3.7 |- | data-sort-value="2016-02-13"|1–11 فروری 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-februari Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213306/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-februari |date=2016-11-20 }} | 25.2 | style="background:#C6E9F7;"| '''25.4''' | 16.6 | 6.5 | 7.1 | 7.5 | 6.0 | 3.5 | 1.8 | 0.4 | style="background:{{Moderate Party/meta/color}};color:white;"| 0.2 |- | data-sort-value="2016-02-10"|3–9 فروری 2016 | [http://nyheteridag.se/sentiomatningen-som-skakar-s-krislaget-for-lofven-fordjupas-ytterligare/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024085911/https://nyheteridag.se/sentiomatningen-som-skakar-s-krislaget-for-lofven-fordjupas-ytterligare/ |date=2020-10-24 }} |21.1 |21.8 | style="background:#FEF4AE;"| '''25.5''' |5.3 |6.6 |6.3 |4.7 |3.0 |3.2 |2.5 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|3.7 |- | data-sort-value="2016-01-26"|26 جنوری–2 فروری 2016 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/02/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Feb-2016.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205171108/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/02/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Feb-2016.pdf |date=2016-02-05 }} | 23.0 | style="background:#C6E9F7;"| '''27.2''' | 18.8 | 5.5 | 6.6 | 7.1 | 5.8 | 3.0 | 1.9 | 1.0 | style="background:{{Moderate Party/meta/color}};color:white;"| 4.2 |- | data-sort-value="2016-01-26"|14–25 جنوری 2016 | [https://web.archive.org/web/20170312065317/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN%20Ipsos%20valjarbarometer%2020160127.pdf Ipsos] | 24.7 | style="background:#C6E9F7;"| '''25.8''' | 16.7 | 6.5 | 7.2 | 6.6 | 6.6 | 2.7 | 1.9 | 1.3 | style="background:{{Moderate Party/meta/color}};color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2016-01-24"|4–24 جنوری 2016 | [http://novus.se/valjaropinionen/tv4novus-valjarbarometer/2016-2/novustv4-valjarbarometer-januari-m-aterigen-nast-storsta-parti/ Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''24.4''' | 23.9 | 20.3 | 5.7 | 6.4 | 6.6 | 6.1 | 3.6 | 2.1 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.5 |- | data-sort-value="2016-01-23"|11–21 جنوری 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-januari Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213554/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-januari |date=2016-11-20 }} | 23.2 | style="background:#C6E9F7;"| '''25.6''' | 18.2 | 5.9 | 6.8 | 8.1 | 6.0 | 4.4 | 1.6 |0.4 | style="background:{{Moderate Party/meta/color}};color:white;"| 2.4 |- | data-sort-value="2016-01-21"|15–18 جنوری 2016 | [https://yougov.se/news/2016/01/21/mp-far-lagsta-stodet-sd-fortsatt-storsta-parti/ YouGov] |21.6 |21.4 | style="background:#FEF4AE;"| '''28.8''' |4.2 |6.8 |7.5 |4.0 |3.1 |2.0 |0.6 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|7.2 |- | data-sort-value="2016-01-19"|12–19 جنوری 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-januari-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001135740/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-januari-2016.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''23.2''' | 21.3 | 22.2 | 4.6 | 8.8 | 8.0 | 5.1 | 4.4 | 1.6 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.0 |- | data-sort-value="2016-01-19"|7–13 جنوری 2016 | [http://nyheteridag.se/kinberg-batra-kan-andas-ut-nu-okar-moderaterna-i-sentios-januarimatning/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927134327/https://nyheteridag.se/kinberg-batra-kan-andas-ut-nu-okar-moderaterna-i-sentios-januarimatning/ |date=2020-09-27 }} |23.0 |20.1 | style="background:#FEF4AE;"| '''25.5''' |5.3 |7.9 |6.9 |3.9 |2.8 |2.9 |1.7 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|2.5 |- | data-sort-value="2016-01-15"|5–12 جنوری 2016 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/01/Väljarbarometer-Över-tid-1998-Jan-2016.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728184832/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/01/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Jan-2016.pdf |date=2019-07-28 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.3''' | 23.8 | 18.7 | 5.7 | 7.4 | 5.4 | 6.3 | 2.9 | 1.8 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.5 |- | data-sort-value="2015-12-30"|7–28 دسمبر 2015 | [http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2015/12/SKOPs-Valjarbarometer-30-december-2015.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160710045835/http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2015/12/SKOPs-Valjarbarometer-30-december-2015.pdf |date=2016-07-10 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.3''' | 23.8 | 16.3 | 6.7 | 8.6 | 7.6 | 5.8 | 3.3 | 2.3 | 0.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.5 |- | data-sort-value="2015-12-20"|7–17 دسمبر 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-december Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120212802/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-december |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.0''' | 22.1 | 19.0 | 6.1 | 6.4 | 7.8 | 6.6 | 3.5 | 1.6 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.9 |- | data-sort-value="2015-12-17"|10–16 دسمبر 2015 | [http://nyheteridag.se/katastrofsiffror-for-kinberg-batra-sd-fortsatt-storsta-parti/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927134216/https://nyheteridag.se/katastrofsiffror-for-kinberg-batra-sd-fortsatt-storsta-parti/ |date=2020-09-27 }} |23.5 |17.8 | style="background:#FEF4AE;"| '''26.6''' |5.6 |7.3 |6.9 |5.3 |3.0 |1.7 |2.4 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|3.1 |- | data-sort-value="2015-12-16"|9–16 دسمبر 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-december-2015-۔pdf Inizio] | style="background:#FCD1D1;"| '''23.1''' | 22.7 | 22.2 | 5.7 | 8.8 | 6.3 | 4.9 | 3.7 | 1.6 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.4 |- | data-sort-value="2015-12-16"|10–14 دسمبر 2015 | [https://yougov.se/news/2015/12/17/mps-lagsta-siffra-sedan-riksdagsvalet/ YouGov] |22.3 |21.0 | style="background:#FEF4AE;"| '''26.9''' |4.5 |6.8 |7.3 |4.9 |2.8 |2.4 |1.3 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|4.6 |- | data-sort-value="2015-12-16"|3–14 دسمبر 2015 | [http://www.dn.se/nyheter/politik/bara-30-procent-av-valjarna-stoder-s-och-mp/ Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''24.7''' | 24.1 | 18.9 | 5.3 | 6.8 | 7.3 | 6.6 | 3.8 | 1.9 | 0.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.6 |- | data-sort-value="2015-12-16"|23 نومبر–13 دسمبر 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/12/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-17-december-2015.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''24.7''' | 21.4 | 22.0 | 5.8 | 7.0 | 6.8 | 5.8 | 3.5 | 2.3 | 0.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.7 |- | data-sort-value="2015-12-06"|24 نومبر–2 دسمبر 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/12/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Dec-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728184808/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/12/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Dec-2015.pdf |date=2019-07-28 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.3''' | 21.9 | 18.5 | 6.4 | 7.0 | 7.0 | 6.4 | 3.6 | 1.8 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.4 |- | data-sort-value="2015-12-01"|2–25 نومبر 2015 | [http://www.scb.se/sv_/Hitta-statistik/Statistik-efter-amne/Demokrati/Partisympatier/Partisympatiundersokningen-PSU/12436/12443/Behallare-for-Press/396464/ SCB] | style="background:#FCD1D1;"| '''27.6''' | 23.5 | 19.9 | 5.9 | 6.5 | 5.5 | 5.5 | 3.5 | | 2.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.1 |- | data-sort-value="2015-11-27"|13–23 نومبر 2015 | [https://www.dn.se/nyheter/politik/flyktingfragan-satter-inga-spar-i-opinionen/ Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''27.5''' | 23.2 | 17.2 | 6.8 | 6.3 | 7.2 | 6.6 | 3.3 | 1.6 | 0.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.3 |- | data-sort-value="2015-11-26"|26 اکتوبر–22 نومبر 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/11/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-26-november-2015.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''24.4''' | 22.6 | 20.7 | 6.4 | 7.0 | 7.1 | 5.2 | 3.8 | 1.9 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.8 |- | data-sort-value="2015-11-22"|9–19 نومبر 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-november Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213655/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-november |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.8''' | 24.6 | 17.6 | 5.8 | 6.8 | 6.6 | 5.8 | 3.9 | 1.6 | 0.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.2 |- | data-sort-value="2015-11-19"|13–16 نومبر 2015 | [https://yougov.se/news/2015/11/20/s-nar-bottensiffror/ YouGov] |21.4 |20.6 | style="background:#FEF4AE;"| '''26.7''' |5.5 |7.5 |6.7 |5.1 |3.6 |2.3 |0.7 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|5.3 |- | data-sort-value="2015-11-18"|9–16 نومبر 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-november-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905174544/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-november-2015.pdf |date=2021-09-05 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.8''' | 21.5 | 20.7 | 5.5 | 8.3 | 5.7 | 4.8 | 5.6 | 1.4 | 0.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.3 |- | data-sort-value="2015-11-12"|5–10 نومبر 2015 | [http://nyheteridag.se/all-time-high-for-sd-268-procent-i-nyheter-idagsentios-opinionsmatning/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926165626/https://nyheteridag.se/all-time-high-for-sd-268-procent-i-nyheter-idagsentios-opinionsmatning/ |date=2020-09-26 }} |22.0 |19.3 | style="background:#FEF4AE;"| '''26.8''' |5.5 |7.4 |6.5 |5.2 |2.9 |2.5 |2.0 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"|4.8 |- | data-sort-value="2015-11-07"|27 اکتوبر–4 نومبر 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/11/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Nov-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610232641/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/11/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Nov-2015.pdf |date=2017-06-10 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.7''' | 22.1 | 18.9 | 7.2 | 6.9 | 5.8 | 5.4 | 3.5 | 2.2 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.6 |- | data-sort-value="2015-10-29"|28 ستمبر–25 اکتوبر 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/10/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-29-oktober-2015.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.0''' | 22.4 | 19.4 | 6.6 | 6.9 | 6.6 | 4.8 | 3.9 | 2.1 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.6 |- | data-sort-value="2015-10-27"|15–26 اکتوبر 2015 | [https://www.dn.se/nyheter/sverige/fortroendet-for-regeringen-sviktar/ Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''27.7''' | 22.0 | 17.6 | 6.6 | 7.1 | 6.6 | 6.3 | 3.3 | 1.9 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.7 |- | data-sort-value="2015-10-23"|4–21 اکتوبر 2015 | [http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2015/10/SKOPs-Valjarbarometer-23-oktober-20151.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160710213613/http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2015/10/SKOPs-Valjarbarometer-23-oktober-20151.pdf |date=2016-07-10 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.1''' | 23.8 | 15.7 | 7.8 | 8.6 | 5.2 | 5.9 | 3.7 | 2.0 | 0.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.3 |- | data-sort-value="2015-10-22"|12–20 اکتوبر 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-oktober-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001123629/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-oktober-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.2''' | 20.8 | 20.5 | 5.3 | 8.4 | 5.7 | 4.2 | 6.6 | 1.4 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.4 |- | data-sort-value="2015-10-17"|5–15 اکتوبر 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-oktober Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120212542/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-oktober |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''24.6''' | 23.8 | 17.2 | 7.1 | 8.0 | 7.3 | 5.6 | 3.7 | 2.2 | 0.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.8 |- | data-sort-value="2015-10-14"|8–12 اکتوبر 2015 | [https://yougov.se/news/2015/10/11/flykting-och-invandringsfragan-blir-allt-viktigare/ YouGov] | 23.2 | 21.8 | style="background:#FEF4AE;"| '''24.8''' | 4.9 | 6.2 | 7.0 | 4.5 | 3.9 | 2.5 | 1.2 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 1.6 |- | data-sort-value="2015-10-10"|1–8 اکتوبر 2015 | [http://nyheteridag.se/sentio-oktober-sd-fortsatt-storsta-parti-nytt-bottenrekord-for-s/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010104020/https://nyheteridag.se/sentio-oktober-sd-fortsatt-storsta-parti-nytt-bottenrekord-for-s/ |date=2020-10-10 }} | 23.1 | 20.8 | style="background:#FEF4AE;"| '''25.0''' | 5.1 | 6.7 | 7.9 | 4.6 | 1.9 | 3.4 | 1.5 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 1.9 |- | data-sort-value="2015-10-09"|29 ستمبر–6 اکتوبر 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/10/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Okt-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304032926/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/10/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Okt-2015.pdf |date=2016-03-04 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.2''' | 22.3 | 19.5 | 6.7 | 7.6 | 7.0 | 4.7 | 3.5 | 2.6 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.9 |- | data-sort-value="2015-09-25"|16–24 ستمبر 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-25-september-20151.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001125159/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-25-september-20151.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.6''' | 22.0 | 21.2 | 5.2 | 8.4 | 7.0 | 4.1 | 3.5 | 1.9 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.6 |- | data-sort-value="2015-09-21"|9–20 ستمبر 2015 | [https://web.archive.org/web/20170312105028/http://www.ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_valjarbarometer_september_2015.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''27.3''' | 22.5 | 16.7 | 7.3 | 7.1 | 6.6 | 6.6 | 3.0 | 1.9 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.8 |- | data-sort-value="2015-09-19"|7–17 ستمبر 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-september-2015 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213504/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-september-2015 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.0''' | 22.8 | 17.7 | 7.2 | 6.7 | 7.3 | 5.0 | 3.7 | 2.4 | 0.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.2 |- | data-sort-value="2015-09-16"|10–14 ستمبر 2015 | [https://yougov.se/news/2015/09/16/sverigedemokraterna-gar-framat/ YouGov] | 21.8 | 20.0 | style="background:#FEF4AE;"| '''27.3''' | 5.0 | 7.5 | 6.5 | 3.7 | 4.9 | 2.5 | 0.7 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 5.5 |- | data-sort-value="2015-09-15"|24 اگست–13 ستمبر 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/09/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-15-september-2015.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.5''' | 23.1 | 20.8 | 5.9 | 6.0 | 6.7 | 4.9 | 3.2 | 2.1 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.4 |- | data-sort-value="2015-09-10"|3–9 ستمبر 2015 | [http://nyheteridag.se/efter-flyktingkrisen-sd-storsta-parti-med-hogsta-noteringen-nagonsin/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201013173221/https://nyheteridag.se/efter-flyktingkrisen-sd-storsta-parti-med-hogsta-noteringen-nagonsin/ |date=2020-10-13 }} | 24.1 | 19.8 | style="background:#FEF4AE;"| '''26.5''' | 6.7 | 6.6 | 4.9 | 4.1 | 2.6 | 2.7 | 2.0 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 2.4 |- | data-sort-value="2015-09-10"|2–9 ستمبر 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-september-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001135026/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-september-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''24.9''' | 21.1 | 21.5 | 4.8 | 9.6 | 6.2 | 5.1 | 4.2 | 1.7 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.4 |- | data-sort-value="2015-09-05"|25 اگست–2 ستمبر 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/09/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Sept-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035022/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/09/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Sept-2015.pdf |date=2016-03-04 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.2''' | 23.1 | 19.5 | 6.4 | 7.2 | 6.5 | 5.3 | 3.5 | 2.3 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.1 |- | data-sort-value="2015-08-25"|14–24 اگست 2015 | [https://web.archive.org/web/20150924040035/http://www.ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN-Ipsos-valjarbarometer-augusti-2015.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.8''' | 23.8 | 17.8 | 6.8 | 6.2 | 6.6 | 5.4 | 3.5 | 2.0 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.0 |- | data-sort-value="2015-08-25"|3–23 اگست 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/08/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-25-augusti-2015.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''25.1''' | 23.3 | 19.4 | 6.7 | 6.7 | 7.3 | 5.2 | 3.3 | 2.1 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.8 |- | data-sort-value="2015-08-21"|10–20 اگست 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-augusti-2015 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213420/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-augusti-2015 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.3''' | 24.5 | 17.8 | 7.6 | 6.1 | 6.5 | 4.7 | 4.0 | 1.7 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.8 |- | data-sort-value="2015-08-19"|13–19 اگست 2015 | [http://nyheteridag.se/sentio-augusti-sd-slar-nytt-rekord-s-och-kd-pa-nya-bottennivaer/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919052844/https://nyheteridag.se/sentio-augusti-sd-slar-nytt-rekord-s-och-kd-pa-nya-bottennivaer/ |date=2020-09-19 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''23.5''' | 21.1 | 23.4 | 6.4 | 7.8 | 7.5 | 4.6 | 2.0 | 2.3 | 1.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.1 |- | data-sort-value="2015-08-19"|11–19 اگست 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-augusti-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001114058/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-augusti-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.5''' | 21.4 | 20.8 | 5.7 | 8.6 | 6.5 | 4.2 | 4.5 | 1.9 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.1 |- | data-sort-value="2015-08-17"|14–17 اگست 2015 | [https://yougov.se/news/2015/08/20/sd-ar-sveriges-storsta-parti/ YouGov] | 23.4 | 21.0 | style="background:#FEF4AE;"| '''25.2''' | 6.4 | 5.6 | 6.8 | 4.4 | 3.7 | 2.8 | 0.8 | style="background:{{Sweden Democrats/meta/color}};"| 1.8 |- | data-sort-value="2015-07-22"|16–22 جولائ‏ی 2015 | [http://nyheteridag.se/chockmatningen-som-skakar-sverige-sd-for-forsta-gangen-storre-an-moderaterna/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201013182615/https://nyheteridag.se/chockmatningen-som-skakar-sverige-sd-for-forsta-gangen-storre-an-moderaterna/ |date=2020-10-13 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''24.1''' | 20.8 | 23.3 | 6.4 | 6.7 | 6.4 | 4.4 | 3.1 | 2.4 | 2.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.8 |- | data-sort-value="2015-07-13"|10–13 جولائ‏ی 2015 | [https://yougov.se/news/2015/08/20/sd-ar-sveriges-storsta-parti/ YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''23.2''' | 23.1 | 22.1 | 6.7 | 6.8 | 5.7 | 4.9 | 4.2 | 2.6 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.1 |- | data-sort-value="2015-07-07"|30 جون–7 جولائ‏ی 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/07/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Juli-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150716012137/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/07/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Juli-2015.pdf |date=2015-07-16 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''25.5''' | 23.1 | 18.7 | 7.1 | 6.6 | 6.8 | 4.7 | 4.2 | 2.4 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.4 |- | data-sort-value="2015-06-25"|8–25 جون 2015 | [http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2015/07/SKOPs-Valjarbarometer-29-juni-2015.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180405025303/http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2015/07/SKOPs-Valjarbarometer-29-juni-2015.pdf |date=2018-04-05 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''29.7''' | 25.4 | 14.0 | 7.5 | 7.4 | 5.7 | 4.6 | 3.6 | 1.6 | 0.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.3 |- | data-sort-value="2015-06-24"|20–24 جون 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-juni-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001115801/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-juni-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.3''' | 24.3 | 17.9 | 5.7 | 8.0 | 6.7 | 4.0 | 3.1 | 2.1 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.0 |- | data-sort-value="2015-06-17"|11–17 جون 2015 | [https://nyheteridag.se/nytt-superrekord-for-sverigedemokraterna-jamnt-mellan-sd-s-och-m/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108094043/https://nyheteridag.se/nytt-superrekord-for-sverigedemokraterna-jamnt-mellan-sd-s-och-m/ |date=2020-11-08 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''23.9''' | 23.8 | 22.1 | 6.8 | 6.3 | 6.9 | 3.7 | 2.1 | 3.1 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.1 |- | data-sort-value="2015-06-15"|12–15 جون 2015 | [https://yougov.se/news/2015/06/18/sverigedemokraterna-ar-fortsatt-det-tredje-storsta/ YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''24.7''' | 23.6 | 20.1 | 5.9 | 6.6 | 6.9 | 5.2 | 3.4 | 2.3 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2015-06-15"|5–15 جون 2015 | [https://web.archive.org/web/20170312054145/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_Valjarbarometer_juni_2015.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''27.1''' | 26.6 | 15.9 | 6.5 | 5.4 | 6.4 | 5.8 | 2.7 | 2.3 | 1.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.5 |- | data-sort-value="2015-06-14"|18 مئی–14 جون 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/06/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-18-juni-2015.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''26.4''' | 25.0 | 18.0 | 6.0 | 6.4 | 6.5 | 4.9 | 4.0 | 1.8 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.4 |- | data-sort-value="2015-06-11"|1–11 جون 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-juni-2015 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213626/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-juni-2015 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.1''' | 25.0 | 15.2 | 6.6 | 7.9 | 6.2 | 4.6 | 4.1 | 2.4 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.1 |- | data-sort-value="2015-06-03"|27 مئی–3 جون 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/06/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Juni-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304025846/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/06/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Juni-2015.pdf |date=2016-03-04 }} | 25.9 | style="background:#C6E9F7;"| '''26.1''' | 15.7 | 6.8 | 7.3 | 6.8 | 4.7 | 3.7 | 1.9 | 1.1 | style="background:{{Moderate Party/meta/color}};color:white;"| 0.2 |- | data-sort-value="2015-05-30"|1–30 مئی 2015 | [http://www.scb.se/sv_/Hitta-statistik/Statistik-efter-amne/Demokrati/Partisympatier/Partisympatiundersokningen-PSU/12436/12443/Behallare-for-Press/391526/ SCB] | style="background:#FCD1D1;"| '''30.0''' | 25.6 | 14.4 | 6.6 | 6.4 | 6.2 | 4.9 | 3.7 | | 2.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.4 |- | data-sort-value="2015-05-27"|21–27 مئی 2015 | [http://www.op.se/opinion/ledare/sentio-maj-2015-det-varas-for-annie-loof Sentio] | style="background:#FCD1D1;"| '''24.3''' | style="background:#C6E9F7;"| '''24.3''' | 19.4 | 5.5 | 8.5 | 6.5 | 4.2 | 2.2 | | | Tie |- | data-sort-value="2015-05-25"|12–25 مئی 2015 | [https://web.archive.org/web/20170312021614/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_valjarbarometer_maj_2015.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''27.7''' | 26.1 | 14.0 | 6.7 | 6.8 | 6.8 | 5.4 | 3.5 | 1.9 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.6 |- | data-sort-value="2015-05-25"|10–25 مئی 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-29-maj-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001122117/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-29-maj-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.9''' | 23.3 | 17.2 | 5.6 | 8.5 | 6.7 | 4.6 | 4.0 | 1.9 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.6 |- | data-sort-value="2015-05-18"|13–18 مئی 2015 | [http://www.electograph.com/2015/05/sweden-may-2015-yougov-poll.html YouGov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921184616/http://www.electograph.com/2015/05/sweden-may-2015-yougov-poll.html |date=2020-09-21 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.1''' | 22.9 | 19.7 | 5.4 | 6.6 | 6.7 | 4.9 | 3.5 | 2.9 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.2 |- | data-sort-value="2015-05-17"|20 اپریل–17 مئی 2015 | [http://www.di.se/artiklar/2015/5/21/alliansen-gar-om-rodgrona/ Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''25.8''' | 25.7 | 16.8 | 7.2 | 6.7 | 6.8 | 4.5 | 3.5 | 1.8 | 1.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.1 |- | data-sort-value="2015-05-12"|4–12 مئی 2015 | [https://web.archive.org/web/20161120213340/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-maj-2015 Sifo] | style="background:#FCD1D1;"| '''25.9''' | 24.4 | 14.7 | 8.2 | 7.2 | 7.5 | 5.7 | 3.2 | 2.3 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.5 |- | data-sort-value="2015-05-06"|28 اپریل–6 مئی 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/05/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Maj-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923213737/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/05/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Maj-2015.pdf |date=2015-09-23 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.7''' | 25.8 | 15.0 | 6.4 | 6.2 | 6.3 | 5.3 | 4.2 | 2.2 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.9 |- | data-sort-value="2015-04-30"|22–30 اپریل 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-1-maj-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001133426/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-1-maj-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.3''' | 24.1 | 16.4 | 6.4 | 7.6 | 5.5 | 4.9 | 4.3 | 2.2 | 1.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.2 |- | data-sort-value="2015-04-27"|16–27 اپریل 2015 | [https://web.archive.org/web/20170312084216/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_valjarbarometer_april_2015.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''27.7''' | 25.8 | 14.6 | 6.8 | 4.9 | 6.5 | 6.0 | 4.1 | 2.1 | 1.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.9 |- | data-sort-value="2015-04-20"|17–20 اپریل 2015 | [http://www.electograph.com/2015/04/sweden-april-2015-yougov-poll.html YouGov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921190505/http://www.electograph.com/2015/04/sweden-april-2015-yougov-poll.html |date=2020-09-21 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.2''' | 23.5 | 19.5 | 5.6 | 6.3 | 6.6 | 4.9 | 3.7 | 2.7 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.7 |- | data-sort-value="2015-04-19"|23 مارچ–19 اپریل 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/04/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-23-april-2015.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''27.1''' | 25.2 | 15.8 | 6.8 | 5.9 | 7.1 | 5.2 | 3.7 | 2.2 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.9 |- | data-sort-value="2015-04-16"|7–16 اپریل 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-april-2015 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213543/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-april-2015 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.4''' | 24.7 | 12.5 | 8.9 | 6.5 | 6.6 | 5.6 | 3.9 | 2.6 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.7 |- | data-sort-value="2015-04-15"|7–15 اپریل 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-15-april-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160520192939/http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-15-april-2015.pdf |date=2016-05-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.8''' | 24.4 | 16.3 | 6.1 | 7.3 | 6.7 | 3.5 | 4.5 | 1.4 | 1.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.4 |- | data-sort-value="2015-04-14"|9–14 اپریل 2015 | [http://www.aftenposten.no/nyheter/uriks/Sverigedemokraterna-gar-frem-etter-Skavlan-intervju-7983123.html Sentio] | style="background:#FCD1D1;"| '''25.6''' | 25.5 | 17.8 | 5.6 | 5.6 | 7.4 | 4.1 | 3.5 | 2.9 | 2.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 0.1 |- | data-sort-value="2015-04-08"|31 مارچ–8 اپریل 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/04/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-april-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304030551/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/04/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-april-2015.pdf |date=2016-03-04 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.3''' | 25.0 | 15.7 | 6.9 | 6.5 | 6.1 | 5.3 | 3.8 | 1.9 | 0.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.3 |- | data-sort-value="2015-03-22"|23 فروری–22 مارچ 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/03/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-26-mars-2015.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''31.0''' | 24.2 | 15.2 | 6.5 | 5.6 | 5.3 | 4.9 | 4.2 | 2.0 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.8 |- | data-sort-value="2015-03-19"|9–17 مارچ 2015 | [https://web.archive.org/web/20170312071038/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_valjarbarometer_150319.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''30.7''' | 24.8 | 12.8 | 7.2 | 4.7 | 6.7 | 5.8 | 3.8 | 2.3 | 1.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.9 |- | data-sort-value="2015-03-22"|13–16 مارچ 2015 | [http://www.electograph.com/2015/03/sweden-march-2015-yougov-poll.html YouGov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200630201511/http://www.electograph.com/2015/03/sweden-march-2015-yougov-poll.html |date=2020-06-30 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''29.1''' | 21.1 | 18.5 | 5.8 | 6.3 | 5.6 | 5.2 | 4.6 | 2.7 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8.0 |- | data-sort-value="2015-03-13"|5–12 مارچ 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-13-mars-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001115448/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-13-mars-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.8''' | 24.7 | 16.0 | 5.7 | 6.1 | 6.4 | 3.8 | 5.2 | 2.0 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.7 |- | data-sort-value="2015-03-12"|2–12 مارچ 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-mars-2015 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213500/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-mars-2015 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''29.8''' | 23.9 | 13.9 | 6.6 | 6.6 | 6.5 | 5.1 | 4.0 | 2.5 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.9 |- | data-sort-value="2015-03-12"|5–11 مارچ 2015 | [https://web.archive.org/web/20150313100135/http://samtiden.nu/12184/sd-nu-56-procentenheter-fran-m/ Sentio] | style="background:#FCD1D1;"| '''28.2''' | 22.2 | 16.6 | 6.6 | 6.8 | 7.7 | 4.7 | 3.8 | 2.3 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.0 |- | data-sort-value="2015-03-16"|19 فروری–11 مارچ 2015 | [https://web.archive.org/web/20150924102534/http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2015/03/SKOPs-v%C3%A4ljarbarometer-16-mars-2015.pdf SKOP] | style="background:#FCD1D1;"| '''30.6''' | 24.4 | 12.9 | 7.1 | 6.4 | 6.3 | 6.1 | 3.6 | 2.2 | 0.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.2 |- | data-sort-value="2015-02-26"|24 فروری–4 مارچ 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/03/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Mars-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304025823/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/03/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Mars-2015.pdf |date=2016-03-04 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''31.3''' | 24.1 | 14.2 | 6.2 | 6.5 | 5.8 | 4.5 | 3.7 | 2.1 | 1.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7.2 |- | data-sort-value="2015-02-26"|26 جنوری–22 فروری 2015 | [http://novus.se/nyhet/novus-tv4-valjarbarometer-26-feb-v-okar/ Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''30.9''' | 23.4 | 15.0 | 6.1 | 5.9 | 7.0 | 4.0 | 4.6 | 2.2 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7.5 |- | data-sort-value="2015-02-18"|12–18 فروری 2015 | [https://www.electograph.com/2015/02/sweden-february-2015-sentio-poll.html Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200630183506/https://www.electograph.com/2015/02/sweden-february-2015-sentio-poll.html |date=2020-06-30 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.5''' | 23.1 | 16.6 | 7.2 | 5.9 | 5.9 | 4.8 | 3.7 | 2.2 | 2.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.4 |- | data-sort-value="2015-02-12"|2–12 فروری 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-februari-2015 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120212650/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-februari-2015 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.9''' | 22.1 | 13.0 | 7.9 | 7.0 | 7.2 | 5.2 | 4.7 | 2.7 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.8 |- | data-sort-value="2015-02-11"|2–11 فروری 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-15-februari-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001132441/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-15-februari-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''30.3''' | 24.3 | 14.8 | 5.8 | 7.2 | 5.6 | 3.9 | 5.3 | 1.5 | 1.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.0 |- | data-sort-value="2015-02-09"|5–9 فروری 2015 | [http://www.electograph.com/2015/02/sweden-february-2015-yougov-poll.html YouGov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921183930/http://www.electograph.com/2015/02/sweden-february-2015-yougov-poll.html |date=2020-09-21 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''30.1''' | 21.8 | 19.0 | 6.3 | 6.7 | 5.8 | 4.4 | 3.5 | 2.0 | 0.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8.3 |- | data-sort-value="2015-02-04"|27 جنوری–4 فروری 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/02/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Feb-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225907/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/02/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Feb-2015.pdf |date=2016-03-03 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''30.6''' | 24.3 | 14.0 | 6.9 | 5.8 | 6.5 | 4.5 | 4.7 | 2.2 | 0.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.3 |- | data-sort-value="2015-01-26"|12–26 جنوری 2015 | [https://web.archive.org/web/20150924040207/http://www.ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_valjarbarometer_150128.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''34.3''' | 23.2 | 13.1 | 6.3 | 5.0 | 5.8 | 6.2 | 3.8 | 1.5 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 11.2 |- | data-sort-value="2015-01-22"|12–22 جنوری 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-2015 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213145/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-2015 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''29.7''' | 24.0 | 13.3 | 7.4 | 5.8 | 6.9 | 5.1 | 3.7 | 3.1 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.7 |- | data-sort-value="2015-01-18"|22 دسمبر–18 جنوری 2015 | [http://www.novus.se/media/36181/novus_v_ljarbarometer_22_januari_2015.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''30.0''' | 24.1 | 16.5 | 6.4 | 6.0 | 5.3 | 4.1 | 4.5 | 2.2 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.9 |- | data-sort-value="2015-01-16"|7–16 جنوری 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-16-januari-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001130411/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-16-januari-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''33.0''' | 24.8 | 13.6 | 5.5 | 6.1 | 5.4 | 3.5 | 4.9 | 1.9 | 1.5 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8.2 |- | data-sort-value="2015-01-13"|8–13 جنوری 2015 | [http://avpixlat.info/2015/01/15/sentio-januari-2/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150119001017/http://avpixlat.info/2015/01/15/sentio-januari-2/ |date=2015-01-19 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''29.7''' | 23.7 | 15.8 | 5.6 | 5.4 | 7.0 | 4.8 | 3.9 | | 4.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.0 |- | data-sort-value="2015-01-08"|7–8 جنوری 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-extra-7-81-2015 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213222/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-extra-7-81-2015 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''33.3''' | 23.1 | 13.4 | 6.7 | 6.7 | 5.6 | 5.0 | 3.4 | 1.7 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 10.2 |- | data-sort-value="2015-01-07"|30 دسمبر–7 جنوری 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/01/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Jan-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160609210249/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/01/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Jan-2015.pdf |date=2016-06-09 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''32.3''' | 24.4 | 14.4 | 6.6 | 5.3 | 5.3 | 4.8 | 4.1 | 2.1 | 0.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7.9 |- | data-sort-value="2014-12-27"|19–27 دسمبر 2014 | [http://www.metro.se/nyheter/sa-placerar-sig-sds-valjare-pa-hoger-och-vansterskalan/EVHnlC!PSiS4tU77W2oA/ YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''30.6''' | 23.2 | 16.9 | 5.7 | 5.7 | 6.0 | 3.7 | 5.5 | 2.0 | 0.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7.4 |- | data-sort-value="2014-12-18"|8–18 دسمبر 2014 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-december-2014-0 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213015/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-december-2014-0 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''31.0''' | 24.5 | 12.9 | 7.4 | 6.1 | 5.9 | 5.7 | 3.7 | 2.4 | 0.4 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.5 |- | data-sort-value="2014-12-17"|11–17 دسمبر 2014 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-18-december-2014.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001121253/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-18-december-2014.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''30.5''' | 27.9 | 13.2 | 6.1 | 6.6 | 4.1 | 4.2 | 4.2 | 1.9 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.6 |- | data-sort-value="2014-12-15"|8–15 دسمبر 2014 | [https://web.archive.org/web/20170312065049/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN-Ipsos-valjarbarometer-141216.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''32.0''' | 26.3 | 12.5 | 6.7 | 5.1 | 5.4 | 5.6 | 3.9 | 1.5 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.7 |- | data-sort-value="2014-12-14"|3–14 دسمبر 2014 | [http://www.novus.se/media/35868/novus_v_ljarbarometer_16_december_2014.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''32.0''' | 23.7 | 16.0 | 6.0 | 6.6 | 5.3 | 4.3 | 3.9 | 1.1 | 1.1 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8.3 |- | data-sort-value="2014-12-10"|4–10 دسمبر 2014 | [http://avpixlat.info/2014/12/11/sentio-december-4/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213205506/http://avpixlat.info/2014/12/11/sentio-december-4/ |date=2014-12-13 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''29.7''' | 24.5 | 17.5 | 7.2 | 5.5 | 5.1 | 3.7 | 3.9 | | 2.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.2 |- | data-sort-value="2014-12-10"|4–10 دسمبر 2014 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-10-december-2014.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001124115/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-10-december-2014.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''31.0''' | 26.9 | 14.0 | 5.8 | 7.4 | 4.2 | 4.8 | 4.3 | 1.3 | 0.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 4.1 |- | data-sort-value="2014-12-05"|4–5 دسمبر 2014 | [http://www.metro.se/nyheter/efter-regeringskaoset-sd-nara-18-procent/EVHnle!x15Xk3IDeIu4c/ YouGov] | style="background:#FCD1D1;"| '''29.6''' | 23.1 | 17.7 | 6.9 | 6.1 | 4.7 | 5.0 | 4.2 | 2.5 | 0.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.5 |- | data-sort-value="2014-12-03"|25 نومبر–3 دسمبر 2014 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/12/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Dec-2014.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221227/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/12/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Dec-2014.pdf |date=2016-03-03 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.3''' | 26.1 | 13.5 | 7.9 | 6.1 | 6.4 | 5.5 | 4.0 | 2.3 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.2 |- | data-sort-value="2014-12-02"|17 نومبر–2 دسمبر 2014 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-november-2014.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001114803/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-november-2014.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''29.8''' | 24.5 | 12.0 | 7.5 | 6.3 | 6.2 | 6.1 | 3.7 | 2.9 | 0.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.3 |- | data-sort-value="2014-11-30"|25–30 نومبر 2014 | [http://avpixlat.info/2014/12/02/sentio-november-3/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141207020148/http://avpixlat.info/2014/12/02/sentio-november-3/ |date=2014-12-07 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.4''' | 23.9 | 16.4 | 7.5 | 6.2 | 7.4 | 6.2 | 2.3 | | 2.7 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.5 |- | data-sort-value="2014-11-25"|29 اکتوبر–25 نومبر 2014 | [http://www.scb.se/Statistik/_Publikationer/ME0201_2014M11_BR_ME60BR1402.pdf SCB] | style="background:#FCD1D1;"| '''32.2''' | 24.2 | 12.4 | 7.2 | 6.0 | 5.7 | 5.3 | 3.7 | | 3.2 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 8.0 |- | data-sort-value="2014-11-24"|13–24 نومبر 2014 | [https://web.archive.org/web/20150924040154/http://www.ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_valjarbarometer_141125.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''28.5''' | 26.5 | 12.5 | 7.4 | 6.2 | 6.2 | 6.4 | 2.8 | 2.4 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.0 |- | data-sort-value="2014-11-24"|4–24 نومبر 2014 | [https://web.archive.org/web/20141205023453/http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2014/11/SKOPs-v%C3%A4ljarbarometer-27-november-2014.pdf SKOP] | style="background:#FCD1D1;"| '''30.7''' | 25.3 | 11.8 | 6.7 | 6.8 | 6.4 | 5.3 | 4.2 | 1.9 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.4 |- | data-sort-value="2014-11-20"|10–20 نومبر 2014 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-november-2014 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213507/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-november-2014 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.4''' | 25.6 | 12.1 | 8.4 | 6.1 | 5.9 | 5.5 | 3.9 | 2.8 | 1.3 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.8 |- | data-sort-value="2014-11-09"|13 اکتوبر–9 نومبر 2014 | [http://www.novus.se/media/35603/novus_v_ljarbarometer_13_november_2014.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''28.6''' | 25.8 | 12.3 | 7.9 | 7.1 | 6.3 | 5.2 | 4.0 | 2.2 | 0.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.8 |- | data-sort-value="2014-11-05"|28 اکتوبر–5 نومبر 2014 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/11/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Nov-2014.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110165839/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/11/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Nov-2014.pdf |date=2014-11-10 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''28.3''' | 25.1 | 13.8 | 7.0 | 6.2 | 7.1 | 4.8 | 4.2 | 2.6 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 3.2 |- | data-sort-value="2014-10-30"|15–30 اکتوبر 2014 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-oktober-2014.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001123404/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-oktober-2014.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''30.6''' | 24.0 | 12.9 | 7.3 | 5.9 | 5.9 | 5.6 | 4.2 | 2.8 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.6 |- | data-sort-value="2014-10-21"|9–21 اکتوبر 2014 | [https://web.archive.org/web/20170312053545/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_valjarbarometer_24_oktober_2014.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''30.7''' | 24.1 | 12.5 | 7.9 | 5.8 | 6.2 | 5.5 | 3.9 | 2.5 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.6 |- | data-sort-value="2014-10-16"|6–16 اکتوبر 2014 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-otkober-2014 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213302/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-otkober-2014 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''26.6''' | 24.7 | 12.4 | 10.0 | 6.1 | 7.1 | 4.9 | 4.5 | 3.0 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 1.9 |- | data-sort-value="2014-10-12"|15 ستمبر–12 اکتوبر 2014 | [http://www.novus.se/media/35325/novus_v_ljarbarometer_16_oktober_2014.pdf Novus] | style="background:#FCD1D1;"| '''30.3''' | 24.6 | 13.2 | 7.1 | 5.7 | 5.7 | 5.8 | 4.1 | 2.9 | 0.6 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 5.7 |- | data-sort-value="2014-10-08"|2–8 اکتوبر 2014 | [http://www.dagen.no/Nyheter/14/10/2014/Sverigedemokraterna_f%C3%A5r_167_prosent_i_ny_m%C3%A5ling-124590 Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180812110130/http://www.dagen.no/Nyheter/14/10/2014/Sverigedemokraterna_f%C3%A5r_167_prosent_i_ny_m%C3%A5ling-124590 |date=2018-08-12 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''27.3''' | 25.1 | 16.7 | 6.9 | 5.1 | 5.2 | 5.1 | 2.8 | 2.9 | 2.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 2.2 |- | data-sort-value="2014-10-07"|30 ستمبر–7 اکتوبر 2014 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/10/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Okt-2014.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141017073613/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/10/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Okt-2014.pdf |date=2014-10-17 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''30.3''' | 24.1 | 13.3 | 8.1 | 5.8 | 6.0 | 5.5 | 3.9 | 2.1 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.2 |- | data-sort-value="2014-09-24"|17–24 ستمبر 2014 | [https://web.archive.org/web/20170312022239/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN-Ipsos_valjarbarometer_rapport_140926.pdf Ipsos] | style="background:#FCD1D1;"| '''30.7''' | 24.0 | 12.4 | 7.1 | 6.1 | 6.2 | 5.6 | 4.2 | 2.9 | 0.8 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.7 |- | data-sort-value="2014-09-21"|17–21 ستمبر 2014 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/09/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-17-21-Sept-2014.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141101200144/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/09/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-17-21-Sept-2014.pdf |date=2014-11-01 }} | style="background:#FCD1D1;"| '''31.0''' | 24.6 | 12.1 | 6.9 | 6.8 | 5.5 | 5.5 | 4.0 | 2.8 | 0.9 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 6.4 |- style="background-color:#E9E9E9;" | data-sort-value="2014-09-14"|14 ستمبر 2014 | [http://www.val.se/val/val2014/slutresultat/R/rike/index.html General election] | style="background:#FCD1D1;"| '''31.0''' | 23.3 | 12.9 | 6.9 | 6.1 | 5.7 | 5.4 | 4.6 | 3.1 | 1.0 | style="background:{{Swedish Social Democratic Party/meta/color}};color:white;"| 7.7 |} === سیاسی اتحاد === The figures under "Above threshold" disregard votes for parties that would not get enough votes (4%) to be represented in parliament. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%; line-height:14px;" |- style="height:40px; background-color:#E9E9E9" ! style="width:125px;" rowspan="3"| Fieldwork date ! style="width:110px;" rowspan="3"| Polling firm ! style="width:170px;" colspan="3" class="unsortable"| Overall ! style="width:1px;" rowspan="3" class="unsortable"| ! style="width:170px;" colspan="3" class="unsortable"| Above threshold |- ! style="width:80px;" class="unsortable"| [[سویڈش سوشل ڈیموکریٹک پارٹی|S]]+[[Green Party (Sweden)|MP]]+[[Left Party (Sweden)|V]] ! style="width:80px;" class="unsortable"| [[ماڈریٹ پارٹی|M]]+[[Centre Party (Sweden)|C]]+[[Liberals (Sweden)|L]]+[[Christian Democrats (Sweden)|KD]] ! style="width:30px;" rowspan="2" class="unsortable"| Lead ! style="width:80px;" class="unsortable"| [[سویڈش سوشل ڈیموکریٹک پارٹی|S]]+[[Green Party (Sweden)|MP]]+[[Left Party (Sweden)|V]] ! style="width:80px;" class="unsortable"| [[ماڈریٹ پارٹی|M]]+[[Centre Party (Sweden)|C]]+[[Liberals (Sweden)|L]]+[[Christian Democrats (Sweden)|KD]] ! style="width:30px;" rowspan="2" class="unsortable"| Lead |- ! style="background:#FF0000;"| ! style="background:#F78221;"| ! style="background:#FF0000;"| ! style="background:#F78221;"| |- style="background-color:#E9E9E9;" | data-sort-value="2018-09-09"| 9 ستمبر 2018 | General election |colspan=3| ''TBA'' | rowspan="400" style="background-color:#E9E9E9"| |colspan=3| ''TBA'' |- |colspan="9" style="background:#D0D0D0; color:black" | Exit polls |- |6 ستمبر 2018 |[https://www.svt.se/nyheter/inrikes/svt-novus-jamt-lopp-infor-sondagens-val Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''39.9''' | 38.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.4 | style="background:#FFCACA;"| '''39.9''' | 38.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.4 |- |5–6 ستمبر 2018 |[https://www.svd.se/dagliga-valjarbarometrar-fran-svd-sifo-fram-till-valet Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''40.6''' | 39.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.4 | style="background:#FFCACA;"| '''40.6''' | 39.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.4 |- | data-sort-value="2018-09-07"|1 Sep-6 ستمبر 2018 |[https://demoskop.se/aktuellt/sista-valjarbarometern-infor-riksdagsvalet/#text/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907221357/https://demoskop.se/aktuellt/sista-valjarbarometern-infor-riksdagsvalet/#text/ |date=2018-09-07 }} | style="background:#FFCACA;"| '''41.6''' | 38.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.2 | style="background:#FFCACA;"| '''41.6''' | 38.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.2 |- |30 اگست–6 ستمبر 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-6-ستمبر-2018.pdf SKOP] | style="background:#FFCACA;"| '''39.4''' | 38.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.1 | style="background:#FFCACA;"| '''39.4''' | 38.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.1 |- |3–5 ستمبر 2018 |[https://www.svd.se/dagliga-valjarbarometrar-fran-svd-sifo-fram-till-valet Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''41.4''' | 39.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.3 | style="background:#FFCACA;"| '''41.4''' | 39.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.3 |- |data-sort-value="2018-09-05"|29 اگست–5 ستمبر 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-5-ستمبر-2018.pdf SKOP] | 38.3 | style="background:#FDD9BB;"|'''38.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.1 | 38.3 | style="background:#FDD9BB;"|'''38.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.1 |- |data-sort-value="2018-09-04"|30 اگست–4 ستمبر 2018 |[https://www.svd.se/dagliga-valjarbarometrar-fran-svd-sifo-fram-till-valet Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''40.6''' | 39.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.7 | style="background:#FFCACA;"| '''40.6''' | 39.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.7 |- | data-sort-value="2018-09-04"|30 اگست-4 ستمبر 2018 |[https://www.expressen.se/nyheter/val-2018/ny-succesiffra-for-busch-thor-akesson-backar/ Demoskop] | style="background:#FFCACA;"| '''39.7''' | 38.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.9 | style="background:#FFCACA;"| '''39.7''' | 38.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.9 |- |29 اگست–3 ستمبر 2018 |[https://www.svd.se/dagliga-valjarbarometrar-fran-svd-sifo-fram-till-valet Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''41.8''' | 38.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.7 | style="background:#FFCACA;"| '''41.8''' | 38.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.7 |- |3 ستمبر 2018 |[https://www.dn.se/nyheter/politik/stodet-for-sd-sjunker-i-dnipsos/ Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''42.2''' | 38.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.5 | style="background:#FFCACA;"| '''42.2''' | 38.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.5 |- | data-sort-value="2018-09-03"|29 اگست–3 ستمبر 2018 |[http://pollofpolls.se/ Inizio] | style="background:#FFCACA;"| '''39.0''' | 38.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.9 | style="background:#FFCACA;"| '''39.0''' | 38.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.9 |- |28 اگست–2 ستمبر 2018 |[https://www.svd.se/storpartiernas-kris--rekordlagt-stod-for-s-och-m Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''41.2''' | 37.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.8 | style="background:#FFCACA;"| '''41.2''' | 37.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.8 |- | data-sort-value="2018-08-31"|25-31 اگست 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-31-augusti-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008163025/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/09/SKOPs-Valjarbarometer-31-augusti-2018.pdf |date=2020-10-08 }} | style="background:#FFCACA;"| '''40.5''' | 36.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.9 | style="background:#FFCACA;"| '''40.5''' | 36.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.9 |- | data-sort-value="2018-09-01"|30 اگست-1 ستمبر 2018 |[https://www.metro.se/artikel/yougov-sista-m%C3%A4tningen-inf%C3%B6r-valet-s%C3%A5-ligger-partierna-till YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''36.8''' | 33.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.8 | style="background:#FFCACA;"| '''33.2''' | 33.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.2 |- | data-sort-value="2018-08-30"|23-30 اگست 2018 |[https://www.expressen.se/nyheter/val-2018/ulf-kristersson-nerat-i-ny-matning/ Demoskop] | style="background:#FFCACA;"| '''39.1''' | 38.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.9 | style="background:#FFCACA;"| '''39.1''' | 38.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.9 |- | data-sort-value="2018-08-30"|30 اگست 2018 |[https://nyheteridag.se/plus/makalosa-tokrusningen-sd-okar-rejalt-i-sentio-med-bara-dagar-kvar-till-valet/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009233035/https://nyheteridag.se/plus/makalosa-tokrusningen-sd-okar-rejalt-i-sentio-med-bara-dagar-kvar-till-valet/ |date=2020-10-09 }} | style="background:#FFCACA;"| '''37.2''' | 34.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.8 | style="background:#FFCACA;"| '''37.2''' | 34.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.8 |- | data-sort-value="2018-08-30"|28–30 اگست 2018 |[https://www.svd.se/svd-sifo-laget-morkt-for-statsministerkandidaterna Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''43.1''' | 37.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.8 | style="background:#FFCACA;"| '''43.1''' | 37.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.8 |- | data-sort-value="2018-08-30"|25–30 اگست 2018 |[http://inizio.se/wp-content/uploads/2018/08/Va%CC%88ljarbarometer-31-augusti-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831183122/http://inizio.se/wp-content/uploads/2018/08/Va%CC%88ljarbarometer-31-augusti-2018.pdf |date=2018-08-31 }} | 38.8 | style="background:#FDD9BB;"|'''39.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.1 | 38.8 | style="background:#FDD9BB;"|'''39.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2018-08-29"|27–29 اگست 2018 |[https://www.svd.se/svd-sifo-kds-uppgang-fortsatter--nu-storre-an-l-och-mp Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''42.8''' | 37.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.7 | style="background:#FFCACA;"| '''42.8''' | 37.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.7 |- | data-sort-value="2018-08-29"|22–29 اگست 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/08/SKOPs-Valjarbarometer-29-augusti-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011154203/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/08/SKOPs-Valjarbarometer-29-augusti-2018.pdf |date=2020-10-11 }} | style="background:#FFCACA;"| '''40.4''' | 35.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.7 | style="background:#FFCACA;"| '''40.4''' | 35.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.7 |- | data-sort-value="2018-08-28"|23–28 اگست 2018 |[https://www.svd.se/sds-hogsta-siffra-i-svd-sifo-nagonsin Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''40.9''' | 37.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.2 | style="background:#FFCACA;"| '''40.9''' | 37.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.2 |- | data-sort-value="2018-08-28"|21–28 اگست 2018 |[https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/ Novus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403053819/https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/ |date=2019-04-03 }} | style="background:#FFCACA;"| '''40.2''' | 38.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.3 | style="background:#FFCACA;"| '''40.2''' | 38.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.3 |- | data-sort-value="2018-08-28"|21–28 اگست 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/08/SKOPs-Valjarbarometer-28-augusti-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010063928/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/08/SKOPs-Valjarbarometer-28-augusti-2018.pdf |date=2020-10-10 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.8''' | 37.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.8 | style="background:#FFCACA;"| '''39.8''' | 37.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.8 |- | data-sort-value="2018-08-27"|22–27 اگست 2018 |[https://www.svd.se/svd-sifo-kds-uppgang-fortsatter--nu-storre-an-l-och-mp Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''40.9''' | 38.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.7 | style="background:#FFCACA;"| '''40.9''' | 38.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.7 |- | data-sort-value="2018-08-26"|22–26 اگست 2018 |[http://inizio.se/valjarbarometer/valjarbarometer-27-augusti-2018/ Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902101227/http://inizio.se/valjarbarometer/valjarbarometer-27-augusti-2018/ |date=2018-09-02 }} | 38.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.2 | 38.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.2 |- | data-sort-value="2018-08-26"|21–26 اگست 2018 |[https://www.svd.se/ny-matning-varje-dag-fran-svd-sifo--kd-signifikant-over-sparren Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''41.1''' | 38.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.6 | style="background:#FFCACA;"| '''41.1''' | 38.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.6 |- | data-sort-value="2018-08-24"|16–24 اگست 2018 |[https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/ Ipsos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403053259/https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/ |date=2019-04-03 }} | style="background:#FFCACA;"| '''42.1''' | 35.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.2 | style="background:#FFCACA;"| '''42.1''' | 35.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.2 |- | data-sort-value="2018-08-24"|20–23 اگست 2018 |[http://pollofpolls.se/ Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''41.0''' | 38.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.5 | style="background:#FFCACA;"| '''41.0''' | 38.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.5 |- | data-sort-value="2018-08-22"|16-22 اگست 2018 |[https://skop.se/politik/2018/08/skops-valjarbarometer-22-augusti-2018/ SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919214316/https://skop.se/politik/2018/08/skops-valjarbarometer-22-augusti-2018/ |date=2020-09-19 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.5''' | 36.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.3 | style="background:#FFCACA;"| '''39.5''' | 36.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.3 |- | data-sort-value="2018-08-21"|13-21 اگست 2018 |[http://pollofpolls.se/ Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''40.0''' | 38.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.9 | style="background:#FFCACA;"| '''40.0''' | 34.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.4 |- | data-sort-value="2018-08-16"|17-20 اگست 2018 |[https://www.metro.se/artikel/yougov-sd-st%C3%B6rst-om-det-vore-val-i-dag YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''36.2''' | 32.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.4 | style="background:#FFCACA;"| '''36.2''' | 29.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7.2 |- | data-sort-value="2018-08-16"|13-16 اگست 2018 |[http://pollofpolls.se/ Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''41.0''' | 38.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.8 | style="background:#FFCACA;"| '''41.0''' | 38.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.8 |- | data-sort-value="2018-08-16"|10-16 اگست 2018 |[http://pollofpolls.se/ Inizio] | 38.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.7 | 38.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.7 |- | data-sort-value="2018-08-16"|7-16 اگست 2018 |[https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/ Ipsos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403053819/https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/ |date=2019-04-03 }} | style="background:#FFCACA;"| '''40.5''' | 37.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.8 | style="background:#FFCACA;"| '''40.5''' | 37.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.8 |- | data-sort-value="2018-08-15"|8–15 اگست 2018 |[https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-augusti-2018/#text Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925065111/https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-augusti-2018/#text |date=2018-09-25 }} | 38.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.3 | style="background:#FFCACA;"| '''38.9''' | 35.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.3 |- | data-sort-value="2018-08-14"|9-14 اگست 2018 |[https://nyheteridag.se/plus/sentio-augustispecial-har-ar-partiet-som-far-en-kalldusch/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008164356/https://nyheteridag.se/plus/sentio-augustispecial-har-ar-partiet-som-far-en-kalldusch/ |date=2020-10-08 }} | style="background:#FFCACA;"| '''37.8''' | 35.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.5 | style="background:#FFCACA;"| '''37.8''' | 31.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.3 |- | data-sort-value="2018-08-12"|23 جولائی–12 اگست 2018 |[https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/ Novus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403053819/https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/ |date=2019-04-03 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.0''' | 36.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.4 | style="background:#FFCACA;"| '''39.0''' | 33.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.4 |- | data-sort-value="2018-08-09"|6–9 اگست 2018 |[https://www.metro.se/artikel/milj%C3%B6partiet-%C3%B6kar-i-ny-sifo-m%C3%A4tning-gynnas-av-klimatoron Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''40.6''' | 39.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.7 | style="background:#FFCACA;"| '''40.6''' | 36.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.0 |- | data-sort-value="2018-08-02"|25 جولائی–2 اگست 2018 |[http://inizio.se/wp-content/uploads/2018/08/va%CC%88ljarbarometer-augusti-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820135438/http://inizio.se/wp-content/uploads/2018/08/va%CC%88ljarbarometer-augusti-2018.pdf |date=2018-08-20 }} | 38.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.7 | 38.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.7 |- | data-sort-value="2018-08-01"|27 جولائی–1 اگست 2018 |[https://nyheteridag.se/plus/s-katastrofen-ett-faktum-sd-utan-konkurrens-storsta-parti-i-sentio-en-manad-innan-valet/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009024140/https://nyheteridag.se/plus/s-katastrofen-ett-faktum-sd-utan-konkurrens-storsta-parti-i-sentio-en-manad-innan-valet/ |date=2020-10-09 }} | style="background:#FFCACA;"| '''37.6''' | 33.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.6 | style="background:#FFCACA;"| '''33.7''' | 30.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.1 |- | data-sort-value="2018-07-22"|25 جون–22 جولائ‏ی 2018 |[https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/novus-svt-26-juli-toppnotering-for-vansterpartiet/ Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''39.5''' | 36.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.2 | style="background:#FFCACA;"| '''39.5''' | 33.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.2 |- | data-sort-value="2018-07-21"|20 جون–21 جولائ‏ی 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/07/SKOPs-Valjarbarometer-24-juli-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008135027/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/07/SKOPs-Valjarbarometer-24-juli-2018.pdf |date=2020-10-08 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.7''' | 37.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.2 | style="background:#FFCACA;"| '''36.2''' | 34.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.0 |- | data-sort-value="2018-07-15"|13–15 جولائ‏ی 2018 |[https://www.metro.se/artikel/yougov-%C3%B6kad-polarisering-v-och-sd-ser-ut-att-bli-valets-stora-vinnare YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''33.7''' | style="background:#FDD9BB;"| '''33.7''' | Tie | 29.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''29.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.1 |- | data-sort-value="2018-07-03"|28 جون–3 جولائ‏ی 2018 |[https://nyheteridag.se/plus/bomben-i-sentio-m-kd-och-sd-kan-bilda-egen-majoritet/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008022542/https://nyheteridag.se/plus/bomben-i-sentio-m-kd-och-sd-kan-bilda-egen-majoritet/ |date=2020-10-08 }} | style="background:#FFCACA;"| '''35.8''' | 35.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.8 | 32.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''35.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.0 |- | data-sort-value="2018-07-03"|25 جون–3 جولائ‏ی 2018 |[https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-juli-2018/#text Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917100556/https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-juli-2018/#text |date=2018-09-17 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.2''' | 36.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.7 | style="background:#FFCACA;"| '''39.2''' | 34.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.2 |- | data-sort-value="2018-06-26"|20–26 جون 2018 |[http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-juli-2018.pdf Inizio] | 36.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.0 | 32.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 6.9 |- | data-sort-value="2018-06-24"|7–24 جون 2018 |[https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/novus-svt-29-juni-sverigedemokraternas-uppgang-fortsatter-och-moderaterna-tappar/ Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''38.0''' | 36.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.1 | style="background:#FFCACA;"| '''38.0''' | 33.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.5 |- | data-sort-value="2018-06-18"|15–18 جون 2018 |[https://www.metro.se/artikel/sd-%C3%B6verl%C3%A4gset-st%C3%B6rst-i-ny-yougovm%C3%A4tning-ett-dr%C3%B6ml%C3%A4ge-s%C3%A5-h%C3%A4r-n%C3%A4ra-ett-val YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''35.1''' | 31.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.3 | style="background:#FFCACA;"| '''31.3''' | 28.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.6 |- | data-sort-value="2018-06-18"|7–18 جون 2018 |[https://www.dn.se/nyheter/politik/sd-utmanar-m-om-andraplatsen/ Ipsos] | 38 | style="background:#FDD9BB;"| '''39''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1 | style="background:#FFCACA;"| '''38''' | 36 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3 |- | data-sort-value="2018-06-18"|8 مئی–18 جون 2018 |[https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/06/SKOPs-Valjarbarometer-26-juni-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201007163834/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/06/SKOPs-Valjarbarometer-26-juni-2018.pdf |date=2020-10-07 }} | 38.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.3 | style="background:#FFCACA;"| '''38.4''' | 35.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.0 |- | data-sort-value="2018-06-14"|4–14 جون 2018 | [https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-juni-2018 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180825133913/https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-juni-2018 |date=2018-08-25 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.9''' | 38.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.2 | style="background:#FFCACA;"| '''39.9''' | 36.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.6 |- | data-sort-value="2018-06-06"|29 مئی–6 جون 2018 | [https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-juni-2018/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612141127/https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-juni-2018/ |date=2018-06-12 }} | 36.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.3 | style="background:#FFCACA;"| '''36.2''' | 34.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.5 |- | data-sort-value="2018-06-06"|14 مئی–6 جون 2018 | [https://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2018-2/novus-svt-juni-socialdemokraterna-rasar-sd-upp-kraftigt-och-aterigen-nast-storsta-parti/ Novus] | 37.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.1 | style="background:#FFCACA;"| '''37.4''' | 34.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.8 |- |data-sort-value="2018-06-05"|1–5 جون 2018 |[https://nyheteridag.se/plus/s-kollaps-nar-sd-ar-storsta-parti-i-sentios-junimatning/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924110815/https://nyheteridag.se/plus/s-kollaps-nar-sd-ar-storsta-parti-i-sentios-junimatning/ |date=2020-09-24 }} | style="background:#FFCACA;"| '''36.2''' | 34.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.6 | style="background:#FFCACA;"| '''36.2''' | 31.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.9 |- | data-sort-value="2018-05-30"|21–30 مئی 2018 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-juni-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128141824/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-juni-2018.pdf |date=2020-11-28 }} | 36.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.1 | 32.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 8.0 |- | data-sort-value="2018-05-29"|27 اپریل–29 مئی 2018 | [https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/demokrati/partisympatier/partisympatiundersokningen-psu/pong/statistiknyhet/partisympatiundersokningen-psu-i-maj-2018---val-idag/ SCB] | style="background:#FFCACA;"| '''40.0''' | 38.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.6 | style="background:#FFCACA;"| '''40.0''' | 35.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.3 |- | data-sort-value="2018-05-21"|10–21 مئی 2018 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2018-05/dn_ipsos_politisk_barometer_maj_2018_webb_0.pdf Ipsos] | 37 | style="background:#FDD9BB;"| '''39''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2 | 37 | style="background:#FDD9BB;"| '''39''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2 |- | data-sort-value="2018-05-17"|7–17 مئی 2018 | [https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-maj-2018 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180705005648/https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-maj-2018 |date=2018-07-05 }} | 38.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.5 | style="background:#FFCACA;"| '''38.5''' | 36.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.0 |- | data-sort-value="2018-05-14"|11–14 مئی 2018 | [https://yougov.se/news/2018/05/17/inte-nagot-lyft-for-s/ YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''35.6''' | style="background:#FDD9BB;"| '''35.6''' | Tie | 32.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''32.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.6 |- | data-sort-value="2018-05-13"|16 اپریل–13 مئی 2018 | [https://novus.se/wp-content/uploads/2018/05/f45d221b48c9c0e5458c2bcdc30e668a.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''39.6''' | 37.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.7 | style="background:#FFCACA;"| '''39.6''' | 34.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.2 |- | data-sort-value="2018-05-07"|4–7 مئی 2018 |[https://nyheteridag.se/plus/sd-okar-mest-av-alla-i-sentio-for-maj-manad/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010063412/https://nyheteridag.se/plus/sd-okar-mest-av-alla-i-sentio-for-maj-manad/ |date=2020-10-10 }} | style="background:#FFCACA;"| '''38.9''' | 33.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.1 | style="background:#FFCACA;"| '''38.9''' | 28.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 10.9 |- | data-sort-value="2018-05-07"|1–7 مئی 2018 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-maj-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001132323/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-maj-2018.pdf |date=2020-10-01 }} | 37.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.6 | 34.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 6.4 |- | data-sort-value="2018-05-02"|24 اپریل–2 مئی 2018 | [https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-maj-2018/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180616030645/https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-maj-2018/ |date=2018-06-16 }} | 38.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.7 | style="background:#FFCACA;"| '''38.4''' | 36.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.2 |- | data-sort-value="2018-04-23"|12–23 اپریل 2018 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2018-04/dn_ipsos_politisk_barometer_april_2018_۔pdf Ipsos] | 38 | style="background:#FDD9BB;"| '''41''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3 | style="background:#FFCACA;"| '''38''' | style="background:#FDD9BB;"| '''38''' | Tie |- | data-sort-value="2018-04-16"|13–16 اپریل 2018 | [https://yougov.se/news/2018/04/19/jamt-mellan-blocken/ YouGov] | 35.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''36.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.4 | 31.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''32.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2018-04-15"|19 Mar–15 اپریل 2018 | [https://novus.se/wp-content/uploads/2018/04/42e7b0c542b320c14c8ca5f2b7c4057b.pdf Novus] | 39.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.8 | style="background:#FFCACA;"| '''39.0''' | 36.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.7 |- | data-sort-value="2018-04-13"|16 Mar–13 اپریل 2018 | [https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/04/SKOPs-Valjarbarometer-16-اپریل-2018.pdf SKOP] | 37.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''43.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 6.3 | 33.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''43.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 9.8 |- | data-sort-value="2018-04-12"|2–12 اپریل 2018 | [https://web.archive.org/web/20201008170227/https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-%D8%A7%D9%BE%D8%B1%DB%8C%D9%84-2018 Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''40.6''' | 40.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.1 | style="background:#FFCACA;"| '''40.6''' | 37.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.5 |- | data-sort-value="2018-04-10"|5–10 اپریل 2018 |[https://nyheteridag.se/plus/har-ar-partiet-med-chocksiffror-sentio-for-اپریل-ar-har/ Sentio] | style="background:#FFCACA;"| '''38.6''' | 33.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.3 | style="background:#FFCACA;"| '''38.6''' | 30.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7.7 |- | data-sort-value="2018-04-09"|3–9 اپریل 2018 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-apr-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128134203/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-apr-2018.pdf |date=2020-11-28 }} | 37.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.5 | style="background:#FFCACA;"| '''37.8''' | 37.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.4 |- | data-sort-value="2018-04-04"|27 Mar–4 اپریل 2018 | [https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-اپریل-3/ Demoskop] | style="background:#FFCACA;"| '''39.8''' | 39.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.8 | style="background:#FFCACA;"| '''39.8''' | 35.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.1 |- | data-sort-value="2018-03-19"|16–19 مارچ 2018 | [https://yougov.se/news/2018/03/22/moderaterna-tappar-och-kategorin-ovriga-okar/ YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''36.2''' | 34.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.5 | style="background:#FFCACA;"| '''36.2''' | 31.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.1 |- | data-sort-value="2018-03-19"|8–19 مارچ 2018 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2018-03/dn_ipsos_politisk_barometer_mars_2018_webb.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''41''' | 39 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2 | style="background:#FFCACA;"| '''41''' | 36 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5 |- | data-sort-value="2018-03-18"|19 فروری–18 مارچ 2018 | [https://novus.se/wp-content/uploads/2018/03/05d24afeaf29c9b6cfbe9729ce6c5842.pdf Novus] | 39.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.7 | 35.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''36.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.3 |- | data-sort-value="2018-03-15"|5–15 مارچ 2018 | [https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-mars-2018 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901172924/https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-mars-2018 |date=2018-09-01 }} | style="background:#FFCACA;"| '''40.5''' | style="background:#FDD9BB;"| '''40.5''' | Tie | 36.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.8 |- | data-sort-value="2018-03-14"|8–14 مارچ 2018 | [https://nyheteridag.se/sd-utmanar-s-om-forstaplatsen-i-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201007174158/https://nyheteridag.se/sd-utmanar-s-om-forstaplatsen-i-sentio/ |date=2020-10-07 }} | style="background:#FFCACA;"| '''37.4''' | 34.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.7 | style="background:#FFCACA;"| '''37.4''' | 30.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.6 |- | data-sort-value="2018-03-07"|27 فروری–7 مارچ 2018 | [https://demoskop.se/aktuellt/valarbarometern-mars-2018/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180310200959/https://demoskop.se/aktuellt/valarbarometern-mars-2018/ |date=2018-03-10 }} | style="background:#FFCACA;"| '''40.3''' | 38.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.2 | style="background:#FFCACA;"| '''40.3''' | 34.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.5 |- | data-sort-value="2018-03-05"|1–5 مارچ 2018 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-mar-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331220141/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-mar-2018.pdf |date=2022-03-31 }} | 36.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 6.2 | 33.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 5.9 |- | data-sort-value="2018-02-19"|16–19 فروری 2018 | [https://yougov.se/news/2018/02/22/socialdemokraternas-tappar-i-stod/ YouGov] | 35.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.4 | 32.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''34.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.2 |- | data-sort-value="2018-02-19"|8–19 فروری 2018 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2018-02/dn_ipsos_politisk_barometer_feb_2018_hemsida.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''41''' | 40 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1 | style="background:#FFCACA;"| '''38''' | 37 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1 |- | data-sort-value="2018-02-18"|22 جنوری–18 فروری 2018 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2018/02/46f9e5a838d9c587a120f2fff74abe18.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''40.8''' | 39.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.0 | style="background:#FFCACA;"| '''40.8''' | 37.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.7 |- | data-sort-value="2018-02-15"|5–15 فروری 2018 | [https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-februari-2018 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901174149/https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-februari-2018 |date=2018-09-01 }} | 39.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.1 | 39.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.2 |- | data-sort-value="2018-02-14"|9–14 فروری 2018 | [https://nyheteridag.se/statsvetare-moderaternas-okning-har-bromsats-upp-sentio-februari-ar-har/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201012235123/https://nyheteridag.se/statsvetare-moderaternas-okning-har-bromsats-upp-sentio-februari-ar-har/ |date=2020-10-12 }} | 36.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.5 | 33.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''36.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.6 |- | data-sort-value="2018-02-06"|30 جنوری–6 فروری 2018 | [https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-februari-2018/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180210002917/https://demoskop.se/aktuellt/valjarbarometern-februari-2018/ |date=2018-02-10 }} | 39.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.1 | style="background:#FFCACA;"| '''39.6''' | 38.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2018-02-05"|30 جنوری–5 فروری 2018 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-feb-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201015190716/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-feb-2018.pdf |date=2020-10-15 }} | 38.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.5 | 35.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 6.7 |- | data-sort-value="2018-02-02"|11 جنوری–2 فروری 2018 | [https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/02/SKOPs-Valjarbarometer-12-februari-2018.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009205010/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2018/02/SKOPs-Valjarbarometer-12-februari-2018.pdf |date=2020-10-09 }} | 37.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''44.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 6.6 | 34.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 6.2 |- | data-sort-value="2018-01-22"|2–22 جنوری 2018 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2018/01/3a50b55b4b2badfcc0d6f5b3830707c2.pdf Novus] | 40.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.1 | style="background:#FFCACA;"| '''40.3''' | 37.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.6 |- | data-sort-value="2018-01-21"|10–21 جنوری 2018 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2018-01/dn_ipsos_politisk_barometer_januari_2018.pdf Ipsos] | 38 | style="background:#FDD9BB;"| '''42''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4 | 38 | style="background:#FDD9BB;"| '''39''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1 |- | data-sort-value="2018-01-18"|8–18 جنوری 2018 | [https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-2018 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824174249/https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-2018 |date=2018-08-24 }} | 39.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.6 | style="background:#FFCACA;"| '''39.6''' | 38.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.3 |- | data-sort-value="2018-01-16"|12–16 جنوری 2018 | [https://nyheteridag.se/socialdemokraterna-inleder-valaret-urstarkt-okar-med-mer-an-hela-mp/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009133936/https://nyheteridag.se/socialdemokraterna-inleder-valaret-urstarkt-okar-med-mer-an-hela-mp/ |date=2020-10-09 }} | style="background:#FFCACA;"| '''37.9''' | 35.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.9 | style="background:#FFCACA;"| '''34.1''' | 28.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.6 |- | data-sort-value="2018-01-15"|12–15 جنوری 2018 | [https://yougov.se/news/2018/01/29/det-rodgrona-blocket-storst-men-fortsatt-jamnt-mel/ YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''38.5''' | 36.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.2 | style="background:#FFCACA;"| '''38.5''' | 30.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 8.5 |- | data-sort-value="2018-01-09"|2–9 جنوری 2018 | [https://demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-januari-2018/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180118154557/https://demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-januari-2018/ |date=2018-01-18 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.4''' | 39.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.3 | style="background:#FFCACA;"| '''39.4''' | 36.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.2 |- | data-sort-value="2018-01-08"|3–8 جنوری 2018 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-jan-2018.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920195123/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-jan-2018.pdf |date=2021-09-20 }} | 39.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.7 | 35.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.9 |- | data-sort-value="2017-12-21"|27 نومبر–21 دسمبر 2017 | [http://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2017-2/novussvt-29-دسمبر-uppgang-m-pa-bekostnad-av-c/ Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''41.3''' | 39.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.5 | style="background:#FFCACA;"| '''41.3''' | 36.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.8 |- | data-sort-value="2017-12-18"|15–18 دسمبر 2017 | [https://yougov.se/news/2017/12/22/centern-tappar-nar-moderaterna-knappar-pa-s/ YouGov] | 36.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.4 | 32.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''35.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.0 |- | data-sort-value="2017-12-14"|6–14 دسمبر 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2017-12/dn_ipsos_valjarbarometer_december.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''40''' | style="background:#FDD9BB;"| '''40''' | Tie | style="background:#FFCACA;"| '''40''' | 37 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3 |- | data-sort-value="2017-12-14"|4–14 دسمبر 2017 | [https://web.archive.org/web/20201008124058/https://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-%D8%AF%D8%B3%D9%85%D8%A8%D8%B1-2017 Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''40.8''' | 39.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.9 | style="background:#FFCACA;"| '''40.8''' | 37.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.6 |- | data-sort-value="2017-12-12"|6–12 دسمبر 2017 | [http://www.inizio.se/valjarbarometer-14-دسمبر-2017/ Inizio] | 37.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 5.1 | 34.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.3 |- | data-sort-value="2017-12-06"|1–6 دسمبر 2017 | [https://nyheteridag.se/sentio-دسمبر-s-tappar-kraftigt-i-opinionen-jamnstora-med-sd/ Sentio] | 34.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.9 | 31.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''34.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.8 |- | data-sort-value="2017-12-05"|28 نومبر–5 دسمبر 2017 | [https://demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-دسمبر-2017/ Demoskop] | style="background:#FFCACA;"| '''39.5''' | 38.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.7 | 35.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''35.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.2 |- | data-sort-value="2017-11-28"|27 اکتوبر–28 نومبر 2017 | [http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/demokrati/partisympatier/partisympatiundersokningen-psu/pong/statistiknyhet/partisympatiundersokningen-psu-i-november-2017--val-i-dag/ SCB] | style="background:#FFCACA;"| '''43.4''' | 39.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.2 | style="background:#FFCACA;"| '''39.6''' | 36.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.5 |- | data-sort-value="2017-11-26"|30 اکتوبر–26 نومبر 2017 | [http://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2017-2/novussvt-30-november-mp-okar-och-m-planar-ut/ Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''40.9''' | 40.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.9 | style="background:#FFCACA;"| '''40.9''' | 36.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.5 |- | data-sort-value="2017-11-21"|16–21 نومبر 2017 | [https://nyheteridag.se/sentio-s-och-m-gar-framat-sd-backar-i-opinionen/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008122258/https://nyheteridag.se/sentio-s-och-m-gar-framat-sd-backar-i-opinionen/ |date=2020-10-08 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.1''' | 34.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.3 | style="background:#FFCACA;"| '''39.1''' | 31.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7.6 |- | data-sort-value="2017-11-20"|17–20 نومبر 2017 | [https://yougov.se/news/2017/11/23/sverigedemokraterna-backar-i-opinionen/ YouGov] | 37.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.5 | style="background:#FFCACA;"| '''37.4''' | 35.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.3 |- | data-sort-value="2017-11-19"|9–19 نومبر 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2017-11/DN_Ipsos_Valjarbarometer_November_2017_VB.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''41''' | 40 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1 | style="background:#FFCACA;"| '''41''' | 37 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4 |- | data-sort-value="2017-11-13"|8–13 نومبر 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-nov-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009105350/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-nov-2017.pdf |date=2020-10-09 }} | 39.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.2 | style="background:#FFCACA;"| '''39.4''' | 37.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.1 |- | data-sort-value="2017-11-09"|30 اکتوبر–9 نومبر 2017 | [http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-november-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112185854/http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-november-2017 |date=2017-11-12 }} | 40.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.3 | style="background:#FFCACA;"| '''40.9''' | 38.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.8 |- | data-sort-value="2017-11-01"|25 اکتوبر–1 نومبر 2017 | [https://demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-november-3 Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224020638/https://demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-november-3 |date=2017-12-24 }} | style="background:#FFCACA;"| '''40.1''' | 38.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.3 | style="background:#FFCACA;"| '''40.1''' | 36.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.1 |- | data-sort-value="2017-10-31"|10–31 اکتوبر 2017 | [https://skop.se/main/wp-content/uploads/2017/11/SKOPs-v%C3%A4ljarbarometer-f%C3%B6r-oktober-2017.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008033805/https://skop.se/main/wp-content/uploads/2017/11/SKOPs-v%C3%A4ljarbarometer-f%C3%B6r-oktober-2017.pdf |date=2020-10-08 }} | 39.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.1 | 35.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.2 |- | data-sort-value="2017-10-29"|2–29 اکتوبر 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/11/2b510fe6fc1f4daf4bc5885218e49ca0.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''41.4''' | 40.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.4 | style="background:#FFCACA;"| '''41.4''' | 36.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.2 |- | data-sort-value="2017-10-23"|20–23 اکتوبر 2017 | [https://yougov.se/news/2017/10/27/moderaterna-okar-i-opinionen/ YouGov] | 36.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.2 | 32.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''34.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.4 |- | data-sort-value="2017-10-22"|12–22 اکتوبر 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2017-10/DN_Ipsos_Valjarbarometer_Oktober_2017.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''41''' | style="background:#FDD9BB;"| '''41''' | Tie | style="background:#FFCACA;"| '''41''' | 38 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3 |- | data-sort-value="2017-10-12"|2–12 اکتوبر 2017 | [http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-oktober-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026162639/http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-oktober-2017 |date=2017-10-26 }} | style="background:#FFCACA;"| '''42.6''' | 39.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.7 | style="background:#FFCACA;"| '''38.8''' | 37.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.8 |- | data-sort-value="2017-10-09"|5–9 اکتوبر 2017 | [https://nyheteridag.se/centerpartiet-forlorare-och-vansterpartiet-vinnare-i-oktobermatningen-fran-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928114250/https://nyheteridag.se/centerpartiet-forlorare-och-vansterpartiet-vinnare-i-oktobermatningen-fran-sentio/ |date=2020-09-28 }} | style="background:#FFCACA;"| '''38.7''' | 34.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.5 | style="background:#FFCACA;"| '''38.7''' | 31.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.8 |- | data-sort-value="2017-10-09"|3–9 اکتوبر 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-okt-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128134105/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-okt-2017.pdf |date=2020-11-28 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.9''' | 38.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.6 | style="background:#FFCACA;"| '''36.7''' | 34.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.1 |- | data-sort-value="2017-10-01"|24 ستمبر–1 اکتوبر 2017 | [https://demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-oktober/ Demoskop] | style="background:#FFCACA;"| '''44.5''' | 38.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.4 | style="background:#FFCACA;"| '''44.5''' | 34.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 10.1 |- | data-sort-value="2017-10-01"|4 ستمبر–1 اکتوبر 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/10/124657b33cbad565872d599545172ef0.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''41.6''' | 38.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.0 | style="background:#FFCACA;"| '''41.6''' | 35.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.5 |- | data-sort-value="2017-09-18"|14–18 ستمبر 2017 | [https://yougov.se/news/2017/09/25/stodet-s-vaxer/ YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''36.9''' | 34.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.9 | style="background:#FFCACA;"| '''33.8''' | 30.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.9 |- | data-sort-value="2017-09-18"|7–18 ستمبر 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2017-09/DN_Ipsos_Valjarbarometer_september_2017.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''41''' | 37 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4 | style="background:#FFCACA;"| '''41''' | 34 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7 |- | data-sort-value="2017-09-14"|4–14 ستمبر 2017 | [https://web.archive.org/web/20231007000817/http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1-2017 Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''41.6''' | 37.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.8 | style="background:#FFCACA;"| '''41.6''' | 34.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7.5 |- | data-sort-value="2017-09-11"|8–11 ستمبر 2017 | [https://nyheteridag.se/sd-tokrasar-backar-med-ett-helt-miljoparti/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011164912/https://nyheteridag.se/sd-tokrasar-backar-med-ett-helt-miljoparti/ |date=2020-10-11 }} | style="background:#FFCACA;"| '''36.3''' | style="background:#FDD9BB;"| '''36.3''' | Tie | style="background:#FFCACA;"| '''36.3''' | 33.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.1 |- | data-sort-value="2017-09-06"|1–6 ستمبر 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Va--ljarbarometer-ستمبر-2017.pdf Inizio] | style="background:#FFCACA;"| '''38.8''' | 37.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.7 | style="background:#FFCACA;"| '''35.3''' | 33.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.8 |- | data-sort-value="2017-09-05"|29 اگست–5 ستمبر 2017 | [https://demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-ستمبر-2/ Demoskop] | style="background:#FFCACA;"| '''42.9''' | 36.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.4 | style="background:#FFCACA;"| '''42.9''' | 33.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 9.2 |- | data-sort-value="2017-09-03"|7 اگست–3 ستمبر 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/09/825311aeb94713a472fdb293f07dfcce.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''41.3''' | 37.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.7 | style="background:#FFCACA;"| '''41.3''' | 33.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7.6 |- | data-sort-value="2017-08-21"|10–21 اگست 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2017-09/DN_Ipsos_Valjarbarometer_augusti_2017.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''42''' | 37 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5 | style="background:#FFCACA;"| '''42''' | 34 | style="background:#FF0000;color:white;"| 8 |- | data-sort-value="2017-08-17"|7–17 اگست 2017 | [http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-augusti-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821085815/http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-augusti-2017 |date=2017-08-21 }} | style="background:#FFCACA;"| '''40.5''' | 38.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.1 | style="background:#FFCACA;"| '''40.5''' | 34.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.7 |- | data-sort-value="2017-08-15"|11–15 اگست 2017 | [https://www.metro.se/artikel/yougov-trots-it-skandalen-s-fortsatt-st%C3%B6rsta-parti YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''37.9''' | 35.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.8 | style="background:#FFCACA;"| '''37.9''' | 32.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.7 |- | data-sort-value="2017-08-14"|11–14 اگست 2017 | [https://nyheteridag.se/nytt-sd-rekord-i-sentio-samtidigt-vander-det-uppat-for-moderaterna/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010041849/https://nyheteridag.se/nytt-sd-rekord-i-sentio-samtidigt-vander-det-uppat-for-moderaterna/ |date=2020-10-10 }} | style="background:#FFCACA;"| '''36.4''' | 32.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.5 | style="background:#FFCACA;"| '''36.4''' | 29.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.7 |- | data-sort-value="2017-08-14"|7–14 اگست 2017 | [http://www.aftonbladet.se/nyheter/samhalle/a/JaV1b/s-gar-framat-efter-krisen Inizio] | style="background:#FFCACA;"| '''38.1''' | 37.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.3 | 35.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.3 |- | data-sort-value="2017-08-08"|1–8 اگست 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-augusti-2/ Demoskop] | 40.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.4 | 40.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.4 |- | data-sort-value="2017-08-06"|31 جولائی–6 اگست 2017 | [http://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2017-2/novussvt-augusti-2017-mp-4-och-kd/ Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''40.8''' | 37.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.0 | 36.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.9 |- | data-sort-value="2017-07-31"|Jul 2017 | [https://www.metro.se/artikel/yougov-trots-it-skandalen-s-fortsatt-st%C3%B6rsta-parti YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''37.0''' | 36.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.8 | style="background:#FFCACA;"| '''37.0''' | 33.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.4 |- | data-sort-value="2017-07-19"|14–19 جولائ‏ی 2017 | [https://nyheteridag.se/sentio-sd-mer-an-dubbelt-sa-stora-som-m-och-storsta-parti-med-marginal/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022112325/https://nyheteridag.se/sentio-sd-mer-an-dubbelt-sa-stora-som-m-och-storsta-parti-med-marginal/ |date=2020-10-22 }} | style="background:#FFCACA;"| '''35.4''' | 33.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.6 | style="background:#FFCACA;"| '''31.6''' | 30.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.6 |- | data-sort-value="2017-07-09"|7 جون–6 جولائ‏ی 2017 | [https://skop.se/politik/2017/07/skopsrikspolitiska-kommunala-valjarbarometrar-juli-2017 SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019111634/https://skop.se/politik/2017/07/skopsrikspolitiska-kommunala-valjarbarometrar-juli-2017 |date=2017-10-19 }} | style="background:#FFCACA;"| '''38.8''' | 37.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.6 | style="background:#FFCACA;"| '''38.8''' | 34.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.6 |- | data-sort-value="2017-07-04"|26 جون–4 جولائ‏ی 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-juli-2017 Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223052739/http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-juli-2017 |date=2017-12-23 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.9''' | 37.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.9 | style="background:#FFCACA;"| '''39.9''' | 34.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.5 |- | data-sort-value="2017-06-29"|16–29 جون 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-1-juli-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920210519/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-1-juli-2017.pdf |date=2021-09-20 }} | 37.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.7 | 34.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.8 |- | data-sort-value="2017-06-25"|5–25 جون 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/06/cbed1949b4219ca10ddc477bf5feecd7.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''40.2''' | 37.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.7 | style="background:#FFCACA;"| '''40.2''' | 34.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.0 |- | data-sort-value="2017-06-20"|15–20 جون 2017 | [https://yougov.se/news/2017/06/22/miljopartiet-ar-tillbaka/ YouGov] | 34.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.2 | style="background:#FFCACA;"| '''34.5''' | 34.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.2 |- | data-sort-value="2017-06-19"|7–19 جون 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-06/DN_Ipsos_Valjarbarometer_juni_2017.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''41''' | 38 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3 | style="background:#FFCACA;"| '''41''' | 35 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6 |- | data-sort-value="2017-06-15"|5–15 جون 2017 | [http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-juni-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019004701/http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-juni-2017 |date=2017-10-19 }} | style="background:#FFCACA;"| '''40.9''' | 38.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.0 | style="background:#FFCACA;"| '''40.9''' | 36.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.9 |- | data-sort-value="2017-06-13"|6–13 جون 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-17-juni-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920202932/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-17-juni-2017.pdf |date=2021-09-20 }} | 37.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.6 | 34.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.7 |- | data-sort-value="2017-06-07"|30 مئی–7 جون 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-juni-2/ Demoskop] | style="background:#FFCACA;"| '''39.7''' | 36.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.1 | style="background:#FFCACA;"| '''39.7''' | 34.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.7 |- | data-sort-value="2017-06-05"|1–5 جون 2017 | [https://nyheteridag.se/sentio-sd-storst-och-nytt-rekord-for-c-katastrof-for-m/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008150946/https://nyheteridag.se/sentio-sd-storst-och-nytt-rekord-for-c-katastrof-for-m/ |date=2020-10-08 }} | style="background:#FFCACA;"| '''35.7''' | 34.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.9 | style="background:#FFCACA;"| '''32.6''' | 31.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.3 |- | data-sort-value="2017-07-04"|8 مئی–4 جون 2017 | [http://novus.se/valjaropinionen/svtnovus-valjarbarometer/2017-2/novussvt-juni-skillnaden-mellan-alliansen-och-rodgrona-krymper/ Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''39.2''' | 38.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.6 | style="background:#FFCACA;"| '''39.2''' | 35.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.7 |- | data-sort-value="2017-05-28"|28 اپریل–28 مئی 2017 | [http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/demokrati/partisympatier/partisympatiundersokningen-psu/pong/statistiknyhet/partisympatiundersokningen-psu-i-maj-2017--val-idag/ SCB] | style="background:#FFCACA;"| '''41.9''' | 37.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.3 | style="background:#FFCACA;"| '''41.9''' | 34.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7.5 |- | data-sort-value="2017-05-22"|9–22 مئی 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos-Valjarbarometer-Maj-2017.pdf Ipsos] | 38 | style="background:#FDD9BB;"| '''40''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2 | 35 | style="background:#FDD9BB;"| '''40''' | style="background:#F78221;color:white;"| 5 |- | data-sort-value="2017-05-17"|10–17 مئی 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-maj-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010220805/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-maj-2017.pdf |date=2020-10-10 }} | 35.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.4 | 32.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 6.4 |- | data-sort-value="2017-05-15"|11–15 مئی 2017 | [https://yougov.se/news/2017/05/18/ygeman-och-lofvens-popularitet-okar/ YouGov] | 35.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.6 | 33.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''34.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.8 |- | data-sort-value="2017-05-11"|2–11 مئی 2017 | [http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-maj-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019005007/http://www.kantarsifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-maj-2017 |date=2017-10-19 }} | style="background:#FFCACA;"| '''41.0''' | 38.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.4 | style="background:#FFCACA;"| '''37.3''' | 35.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.4 |- | data-sort-value="2017-05-08"|5–8 مئی 2017 | [https://nyheteridag.se/sentio-sd-tappar-mer-an-ett-helt-kd-i-opinionen/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201007104602/https://nyheteridag.se/sentio-sd-tappar-mer-an-ett-helt-kd-i-opinionen/ |date=2020-10-07 }} | style="background:#FFCACA;"| '''36.2''' | 35.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.4 | style="background:#FFCACA;"| '''36.2''' | 33.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.9 |- | data-sort-value="2017-05-07"|17 اپریل–7 مئی 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/05/798b16514d0476f8fef41bffdd7ee4ec.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''40.1''' | 37.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.3 | style="background:#FFCACA;"| '''40.1''' | 33.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.2 |- | data-sort-value="2017-05-03"|24 اپریل–3 مئی 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-maj-2/ Demoskop] | 38.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.1 | style="background:#FFCACA;"| '''38.9''' | 36.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.6 |- | data-sort-value="2017-05-01"|24 اپریل–1 مئی 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-3-maj-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920194646/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-3-maj-2017.pdf |date=2021-09-20 }} | 36.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.5 | 33.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 6.4 |- | data-sort-value="2017-04-27"|18–27 اپریل 2017 | [https://www.svd.se/svd-sifo-kortvarig-s-rusning-efter-terrordadet-i-stockholm/om/opinionsmatningar Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''42.0''' | 39.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.1 | style="background:#FFCACA;"| '''42.0''' | 37.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.7 |- | data-sort-value="2017-04-19"|3–19 اپریل 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos-valjarbarometer-20170421.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''40''' | 39 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1 | 37 | style="background:#FDD9BB;"| '''39''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2 |- | data-sort-value="2017-04-18"|12–18 اپریل 2017 | [https://yougov.se/news/2017/04/20/vansterpartiet-tappar-valjare/ YouGov] | 33.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.5 | 30.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''34.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.6 |- | data-sort-value="2017-04-17"|10–17 اپریل 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-اپریل-2017.pdf Inizio] | 37.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.8 | 35.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.3 |- | data-sort-value="2017-04-16"|20 Mar–16 اپریل 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/04/4c8ca798dc4a8ac75b0a911cace45abb.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''39.8''' | 37.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.2 | style="background:#FFCACA;"| '''39.8''' | 34.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.6 |- | data-sort-value="2017-04-12"|3–12 اپریل 2017 | [https://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-اپریل-2017 Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''41.3''' | 39.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.7 | style="background:#FFCACA;"| '''38.1''' | 36.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.4 |- | data-sort-value="2017-04-10"|7–10 اپریل 2017 | [https://nyheteridag.se/sentio-efter-terrordadet-nytt-sd-rekord-pa-272-procent/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008023842/https://nyheteridag.se/sentio-efter-terrordadet-nytt-sd-rekord-pa-272-procent/ |date=2020-10-08 }} | style="background:#FFCACA;"| '''35.3''' | 33.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.3 | style="background:#FFCACA;"| '''35.3''' | 29.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.0 |- | data-sort-value="2017-04-05"|28 Mar–5 اپریل 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-اپریل-2/ Demoskop] | 39.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.8 | style="background:#FFCACA;"| '''39.3''' | 37.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.0 |- | data-sort-value="2017-03-20"|17–20 مارچ 2017 | [https://yougov.se/news/2017/03/23/nu-okar-liberalerna/ YouGov] | 34.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.2 | 30.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''34.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.7 |- | data-sort-value="2017-03-19"|9–19 مارچ 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos-valjarbarometer-mars-2017.pdf Ipsos] | 39 | style="background:#FDD9BB;"| '''40''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1 | style="background:#FFCACA;"| '''39''' | 37 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2 |- | data-sort-value="2017-03-19"|20 فروری–19 مارچ 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/03/1cde44fe8eb00bd5bc47294fbe5d9410.pdf Novus] | 38.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.9 | style="background:#FFCACA;"| '''38.4''' | 36.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.3 |- | data-sort-value="2017-03-16"|6–16 مارچ 2017 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-mars-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323143014/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-mars-2017 |date=2017-03-23 }} | 40.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.8 | style="background:#FFCACA;"| '''40.3''' | 38.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.0 |- | data-sort-value="2017-03-14"|8–14 مارچ 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-mars-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905174607/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-mars-2017.pdf |date=2021-09-05 }} | 35.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.5 | 32.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 5.6 |- | data-sort-value="2017-03-13"|9–13 مارچ 2017 | [http://nyheteridag.se/botten-ur-for-krisande-m-lagsta-uppmatta-stod-nagonsin-i-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014161444/https://nyheteridag.se/botten-ur-for-krisande-m-lagsta-uppmatta-stod-nagonsin-i-sentio/ |date=2020-10-14 }} | style="background:#FFCACA;"| '''36.4''' | 32.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.9 | style="background:#FFCACA;"| '''33.0''' | 26.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.8 |- | data-sort-value="2017-03-07"|28 فروری–7 مارچ 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-mars-2017/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027231943/http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-mars-2017/ |date=2017-10-27 }} | style="background:#FFCACA;"| '''41.4''' | 36.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.6 | style="background:#FFCACA;"| '''41.4''' | 33.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7.6 |- | data-sort-value="2017-02-20"|17–20 فروری 2017 | [https://yougov.se/news/2017/02/23/moderaterna-rasar-efter-sd-utspel/ YouGov] | 35.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''36.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.1 | 31.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''33.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.4 |- | data-sort-value="2017-02-20"|16–20 فروری 2017 | [http://nyheteridag.se/nytt-sd-rekord-i-sentio-pa-otroliga-269-procent-moderaterna-stortdyker-till-samsta-nagonsin/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201013042236/https://nyheteridag.se/nytt-sd-rekord-i-sentio-pa-otroliga-269-procent-moderaterna-stortdyker-till-samsta-nagonsin/ |date=2020-10-13 }} | style="background:#FFCACA;"| '''35.0''' | style="background:#FDD9BB;"| '''35.0''' | Tie | 31.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''32.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.6 |- | data-sort-value="2017-02-20"|8–20 فروری 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos-valjarbarometer-20170221.pdf Ipsos] | 38 | style="background:#FDD9BB;"| '''41''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3 | style="background:#FFCACA;"| '''38''' | style="background:#FDD9BB;"| '''38''' | Tie |- | data-sort-value="2017-02-19"|23 جنوری–19 فروری 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/02/4205339cf3c308a4645d82dafee4513c.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''39.4''' | 39.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.4 | style="background:#FFCACA;"| '''39.4''' | 35.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.5 |- | data-sort-value="2017-02-16"|6–16 فروری 2017 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-februari-2017-0 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328142225/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-februari-2017-0 |date=2017-03-28 }} | 39.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.1 | style="background:#FFCACA;"| '''39.3''' | 37.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.5 |- | data-sort-value="2017-02-14"|5–14 فروری 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-februari-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001124545/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-februari-2017.pdf |date=2020-10-01 }} | 36.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.3 | 32.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 8.0 |- | data-sort-value="2017-02-08"|31 جنوری–8 فروری 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-februari-2017/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027181320/http://www.demoskop.se/publicerat/valjarbarometern-februari-2017/ |date=2017-10-27 }} | style="background:#FFCACA;"| '''40.6''' | 39.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.6 | style="background:#FFCACA;"| '''40.6''' | 35.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.2 |- | data-sort-value="2017-02-07"|23 جنوری–7 فروری 2017 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-februari-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322172823/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-februari-2017 |date=2017-03-22 }} | 39.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.9 | style="background:#FFCACA;"| '''39.3''' | 37.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.0 |- | data-sort-value="2017-01-22"|12–22 جنوری 2017 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos-valjarbarometer-januari-2017.pdf Ipsos] | 38 | style="background:#FDD9BB;"| '''42''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4 | 38 | style="background:#FDD9BB;"| '''39''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1 |- | data-sort-value="2017-01-22"|2–22 جنوری 2017 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2017/01/ebcf53a560b24752820058ababd98297.pdf Novus] | 39.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.4 | style="background:#FFCACA;"| '''39.0''' | 37.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.9 |- | data-sort-value="2017-01-19"|9–19 جنوری 2017 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-2017 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202081053/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-2017 |date=2017-02-02 }} | style="background:#FFCACA;"| '''42.0''' | 39.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.9 | style="background:#FFCACA;"| '''42.0''' | 36.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.5 |- | data-sort-value="2017-01-18"|12–18 جنوری 2017 | [http://nyheteridag.se/sd-ater-storsta-parti-och-nytt-rekord-for-centerpartiet-i-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011225045/https://nyheteridag.se/sd-ater-storsta-parti-och-nytt-rekord-for-centerpartiet-i-sentio/ |date=2020-10-11 }} | 36.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''36.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.4 | style="background:#FFCACA;"| '''36.3''' | 32.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.5 |- | data-sort-value="2017-01-17"|9–17 جنوری 2017 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-januari-2017.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001112714/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-januari-2017.pdf |date=2020-10-01 }} | 37.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.4 | style="background:#FFCACA;"| '''37.0''' | 35.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.3 |- | data-sort-value="2017-01-16"|12–16 جنوری 2017 | [https://yougov.se/news/2017/01/20/har-ar-ministrarna-som-blir-mer-populara/ YouGov] | 33.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.2 | 29.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''34.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 5.3 |- | data-sort-value="2017-01-10"|3–10 جنوری 2017 | [http://www.demoskop.se/publicerat/alliansen-knappt-forsprang-c-pa-rekordniva/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027232703/http://www.demoskop.se/publicerat/alliansen-knappt-forsprang-c-pa-rekordniva/ |date=2017-10-27 }} | 39.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.5 | style="background:#FFCACA;"| '''39.5''' | 38.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2016-12-20"|16–20 دسمبر 2016 | [https://yougov.se/news/2016/12/22/moderaterna-tappar-valjare/ YouGov] | 34.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''36.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.8 | 31.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''36.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 5.0 |- | data-sort-value="2016-12-18"|21 نومبر–18 دسمبر 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/12/da21f431583117f245b3c19fd3e89e47.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''39.6''' | 39.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.1 | style="background:#FFCACA;"| '''39.6''' | 36.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.1 |- | data-sort-value="2016-12-15"|5–15 دسمبر 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-دسمبر-2016 Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''41.2''' | 40.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.3 | style="background:#FFCACA;"| '''41.2''' | 37.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.9 |- | data-sort-value="2016-12-14"|8–14 دسمبر 2016 | [http://nyheteridag.se/s-okar-och-m-rasar-sd-pa-tillbakagang-i-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607113538/https://nyheteridag.se/s-okar-och-m-rasar-sd-pa-tillbakagang-i-sentio/ |date=2019-06-07 }} | style="background:#FFCACA;"| '''36.6''' | style="background:#FDD9BB;"| '''36.6''' | Tie | style="background:#FFCACA;"| '''33.0''' | 32.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.1 |- | data-sort-value="2016-12-14"|5–14 دسمبر 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-دسمبر-2016.pdf Inizio] | 37.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.3 | 33.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 5.8 |- | data-sort-value="2016-12-12"|1–12 دسمبر 2016 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos-valjarbarometer-20161216.pdf Ipsos] | 38 | style="background:#FDD9BB;"| '''41''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3 | style="background:#FFCACA;"| '''38''' | style="background:#FDD9BB;"| '''38''' | Tie |- | data-sort-value="2016-12-06"|29 نومبر–6 دسمبر 2016 | [http://www.expressen.se/nyheter/annie-loofs-succe--hogsta-stodet-pa-26-ar/ Demoskop] | 38.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.9 | style="background:#FFCACA;"| '''38.5''' | 36.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.3 |- | data-sort-value="2016-11-27"|28 اکتوبر–27 نومبر 2016 | [http://www.scb.se/sv_/Hitta-statistik/Statistik-efter-amne/Demokrati/Partisympatier/Partisympatiundersokningen-PSU/12436/12443/Behallare-for-Press/411493/ SCB] | style="background:#FFCACA;"| '''41.4''' | 38.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.4 | style="background:#FFCACA;"| '''41.4''' | 34.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.5 |- | data-sort-value="2016-11-22"|17–22 نومبر 2016 | [http://nyheteridag.se/nytt-bottenrekord-for-socialdemokraterna-sd-tokrusar-i-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024122047/https://nyheteridag.se/nytt-bottenrekord-for-socialdemokraterna-sd-tokrusar-i-sentio/ |date=2020-10-24 }} | 32.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''36.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.9 | 29.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''33.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.5 |- | data-sort-value="2016-11-21"|10–21 نومبر 2016 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos_valjarbarometer_20161125.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''41''' | 39 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2 | style="background:#FFCACA;"| '''41''' | 36 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5 |- | data-sort-value="2016-11-20"|24 اکتوبر–20 نومبر 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/11/c9467b9fc172fafdac8b5905e1c845a3.pdf Novus] | 39.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.5 | style="background:#FFCACA;"| '''39.2''' | 36.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.5 |- | data-sort-value="2016-11-17"|7–17 نومبر 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-november-2016 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231010155/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-november-2016 |date=2016-12-31 }} | 39.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.4 | style="background:#FFCACA;"| '''39.4''' | 38.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2016-11-15"|7–15 نومبر 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-november-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001113710/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-november-2016.pdf |date=2020-10-01 }} | 37.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.4 | style="background:#FFCACA;"| '''37.8''' | 34.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.1 |- | data-sort-value="2016-11-14"|11–14 نومبر 2016 | [https://yougov.se/news/2016/11/17/har-ar-ministrarna-som-minskar-i-popularitet/ YouGov] | 33.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 5.1 | 29.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''35.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 6.1 |- | data-sort-value="2016-11-02"|25 اکتوبر–2 نومبر 2016 | [http://www.demoskop.se/publicerat/fortsatt-jamnt-mellan-blocken/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027130143/http://www.demoskop.se/publicerat/fortsatt-jamnt-mellan-blocken/ |date=2017-10-27 }} | style="background:#FFCACA;"| '''40.9''' | 38.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.1 | style="background:#FFCACA;"| '''40.9''' | 36.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.6 |- | data-sort-value="2016-10-26"|20–26 اکتوبر 2016 | [http://nyheteridag.se/totalt-tokras-for-mp-centern-slar-nytt-rekord-i-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920001120/https://nyheteridag.se/totalt-tokras-for-mp-centern-slar-nytt-rekord-i-sentio/ |date=2020-09-20 }} | 35.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.7 | 33.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 5.1 |- | data-sort-value="2016-10-24"|13–24 اکتوبر 2016 | [https://www.ipsos.com/sites/default/files/2017-05/DN-Ipsos_valjarbarometer_oktober_2016_1.pdf Ipsos] | 38 | style="background:#FDD9BB;"| '''40''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2 | style="background:#FFCACA;"| '''38''' | style="background:#FDD9BB;"| '''38''' | Tie |- | data-sort-value="2016-10-23"|26 ستمبر–23 اکتوبر 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/10/7458729d1f976cd107bfb396d8f4ece5.pdf Novus] | 38.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.6 | style="background:#FFCACA;"| '''38.2''' | 36.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.3 |- | data-sort-value="2016-10-19"|13–19 اکتوبر 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-oktober-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001130114/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-oktober-2016.pdf |date=2020-10-01 }} | 36.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.1 | 36.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''36.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.2 |- | data-sort-value="2016-10-18"|14–18 اکتوبر 2016 | [https://yougov.se/news/2016/10/24/uppgang-kd-och-alliansen/ YouGov] | 33.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 5.7 | 29.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 8.9 |- | data-sort-value="2016-10-13"|3–13 اکتوبر 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-oktober-2016 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231010231/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-oktober-2016 |date=2016-12-31 }} | 38.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.7 | style="background:#FFCACA;"| '''38.8''' | 38.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.1 |- | data-sort-value="2016-10-05"|27 ستمبر–5 اکتوبر 2016 | [http://www.demoskop.se/publicerat/ny-hogstaniva-centerpartiets-hogsta-sedan-2006/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027131442/http://www.demoskop.se/publicerat/ny-hogstaniva-centerpartiets-hogsta-sedan-2006/ |date=2017-10-27 }} | 39.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.3 | style="background:#FFCACA;"| '''39.2''' | 35.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.4 |- | data-sort-value="2016-09-25"|29 اگست–25 ستمبر 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/09/f5b7e00bda712804d3630050a3e8f1e2.pdf Novus] | 39.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.8 | style="background:#FFCACA;"| '''39.3''' | 36.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.5 |- | data-sort-value="2016-09-22"|12–22 ستمبر 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-ستمبر-2016.pdf Inizio] | 37.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.9 | 33.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.7 |- | data-sort-value="2016-09-19"|16–19 ستمبر 2016 | [https://yougov.se/news/2016/09/22/kd-ligger-under-sparren/ YouGov] | 34.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.9 | 30.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''34.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.9 |- | data-sort-value="2016-09-19"|9–19 ستمبر 2016 | [https://web.archive.org/web/20170312053057/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN-Ipsos%20valjarbarometer%2020160921.pdf Ipsos] | 37 | style="background:#FDD9BB;"| '''41''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4 | 37 | style="background:#FDD9BB;"| '''41''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4 |- | data-sort-value="2016-09-17"|5–15 ستمبر 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-ستمبر-2016 Sifo] | 39.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.6 | style="background:#FFCACA;"| '''39.8''' | 38.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.4 |- | data-sort-value="2016-09-13"|8–13 ستمبر 2016 | [http://nyheteridag.se/nu-okar-sd-igen-storsta-parti-med-marginal-i-sentio/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009010956/https://nyheteridag.se/nu-okar-sd-igen-storsta-parti-med-marginal-i-sentio/ |date=2020-10-09 }} | 34.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''35.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.6 | style="background:#FFCACA;"| '''34.9''' | 32.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.2 |- | data-sort-value="2016-09-08"|30 اگست–7 ستمبر 2016 | [http://www.demoskop.se/publicerat/rodgrona-gar-om-alliansen/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027131054/http://www.demoskop.se/publicerat/rodgrona-gar-om-alliansen/ |date=2017-10-27 }} | style="background:#FFCACA;"| '''40.4''' | 38.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.1 | style="background:#FFCACA;"| '''40.4''' | 35.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.1 |- | data-sort-value="2016-08-31"|1–28 اگست 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/08/0b4887fd135ecdf2bd1c1331150a949c.pdf Novus] | 38.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.7 | style="background:#FFCACA;"| '''38.5''' | 38.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.5 |- | data-sort-value="2016-08-26"|14–22 اگست 2016 | [https://web.archive.org/web/20170311223815/http://www.ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN-Ipsos_valjarbarometer_20160823.pdf Ipsos] | 37 | style="background:#FDD9BB;"| '''41''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4 | 37 | style="background:#FDD9BB;"| '''38''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1 |- | data-sort-value="2016-08-24"|16–21 اگست 2016 | [http://nyheteridag.se/sentio-vansterpartiet-urstarka-och-sverigedemokraterna-fortsatt-storsta-parti/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925194546/https://nyheteridag.se/sentio-vansterpartiet-urstarka-och-sverigedemokraterna-fortsatt-storsta-parti/ |date=2020-09-25 }} | style="background:#FFCACA;"| '''37.2''' | 35.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.7 | style="background:#FFCACA;"| '''33.7''' | 32.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.7 |- | data-sort-value="2016-08-20"|8–18 اگست 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-augusti-2016 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213011/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-augusti-2016 |date=2016-11-20 }} | 38.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''43.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.8 | 38.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''43.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.8 |- | data-sort-value="2016-08-19"|10–18 اگست 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-augusti-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001133538/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-augusti-2016.pdf |date=2020-10-01 }} | 38.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.6 | 35.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.0 |- | data-sort-value="2016-08-19"|12–16 اگست 2016 | [https://yougov.se/news/2016/08/19/anna-kinberg-batra-ar-mest-omtyckt/ YouGov] | 33.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.4 | 30.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''34.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.1 |- | data-sort-value="2016-07-31"|Jul 2016 | [https://yougov.se/news/2016/08/19/anna-kinberg-batra-ar-mest-omtyckt/ YouGov] | 33.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.9 | 30.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''31.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.9 |- | data-sort-value="2016-07-05"|28 جون–5 جولائ‏ی 2016 | [http://www.demoskop.se/publicerat/centerpartiet-pa-sin-hogsta-niva-sedan-2006/ Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027130725/http://www.demoskop.se/publicerat/centerpartiet-pa-sin-hogsta-niva-sedan-2006/ |date=2017-10-27 }} | 38.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.4 | 38.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.1 |- | data-sort-value="2016-06-26"|30 مئی–26 جون 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/06/8753b1e655681a31cd6dbc0c464e61a3.pdf Novus] | 38.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.5 | style="background:#FFCACA;"| '''38.0''' | 37.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.3 |- | data-sort-value="2016-06-21"|17–21 جون 2016 | [https://yougov.se/news/2016/06/23/liberalerna-under-riksdagssparren/ YouGov] | 33.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 5.8 | 30.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''35.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 5.7 |- | data-sort-value="2016-06-16"|7–16 جون 2016 | [https://www.dn.se/nyheter/politik/fortsatt-jamnt-mellan-blocken-halvvags-till-valet/ Ipsos] | 38 | style="background:#FDD9BB;"| '''41''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3 | style="background:#FFCACA;"| '''38''' | style="background:#FDD9BB;"| '''38''' | Tie |- | data-sort-value="2016-06-18"|7–16 جون 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-juni Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213423/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-juni |date=2016-11-20 }} | 37.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.8 | 37.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.6 |- | data-sort-value="2016-06-17"|6–15 جون 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-juni-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001115129/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-juni-2016.pdf |date=2020-10-01 }} | 37.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.6 | 33.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 7.2 |- | data-sort-value="2016-06-13"|31 مئی–8 جون 2016 | [http://www.demoskop.se/publicerat/regeringspartierna-atertar-mark Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019060447/http://www.demoskop.se/publicerat/regeringspartierna-atertar-mark |date=2017-10-19 }} | 38.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.7 | style="background:#FFCACA;"| '''38.6''' | 36.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.8 |- | data-sort-value="2016-06-13"|2–6 جون 2016 | [http://nyheteridag.se/sentios-junimatning-visar-att-c-tokrusar-i-opinionen-en-riktig-vitamininjektion/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009184513/https://nyheteridag.se/sentios-junimatning-visar-att-c-tokrusar-i-opinionen-en-riktig-vitamininjektion/ |date=2020-10-09 }} | 35.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''35.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.6 | style="background:#FFCACA;"| '''35.1''' | 29.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.1 |- | data-sort-value="2016-05-31"|28 اپریل–26 مئی 2016 | [http://www.scb.se/sv_/Hitta-statistik/Statistik-efter-amne/Demokrati/Partisympatier/Partisympatiundersokningen-PSU/12436/12443/Behallare-for-Press/404210/ SCB] | style="background:#FFCACA;"| '''41.0''' | 39.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.7 | style="background:#FFCACA;"| '''41.0''' | 36.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.8 |- | data-sort-value="2016-05-30"|9–29 مئی 2016 | [http://novus.se/valjaropinionen/tv4novus-valjarbarometer/2016-2/novustv4-valjarbaromteter-30-maj-toppnotering-for-m/ Novus] | 36.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''43.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 7.1 | 36.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.9 |- | data-sort-value="2016-05-28"|16–25 مئی 2016 | [https://web.archive.org/web/20170409070732/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN%20Ipsos%20valjarbarometer%2020160528.pdf Ipsos] | 38.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.2 | 35.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.5 |- | data-sort-value="2016-05-26"|19–23 مئی 2016 | [https://yougov.se/news/2016/05/26/mp-rasar-under-riksdagssparren/ YouGov] | 32.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 7.0 | 30.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 9.8 |- | data-sort-value="2016-05-21"|12–18 مئی 2016 | [http://nyheteridag.se/sentio-trenden-bruten-nu-okar-sd-igen/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010042842/https://nyheteridag.se/sentio-trenden-bruten-nu-okar-sd-igen/ |date=2020-10-10 }} | style="background:#FFCACA;"| '''37.1''' | 35.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.8 | style="background:#FFCACA;"| '''37.1''' | 31.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.5 |- | data-sort-value="2016-05-20"|9–19 مئی 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-maj-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001135836/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-maj-2016.pdf |date=2020-10-01 }} | 38.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.8 | 38.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.8 |- | data-sort-value="2016-05-15"|2–12 مئی 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-maj Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120212447/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-maj |date=2016-11-20 }} | 38.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.7 | 38.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.7 |- | data-sort-value="2016-05-12"|18 اپریل–8 مئی 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/05/4471c917a30b994cb2a037fb7c334406.pdf Novus] | 37.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.8 | 37.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.5 |- | data-sort-value="2016-05-08"|26 اپریل–3 مئی 2016 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/05/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Maj-2016.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019003511/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/05/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Maj-2016.pdf |date=2017-10-19 }} | 38.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.7 | 38.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.4 |- | data-sort-value="2016-05-05"|25 اپریل–3 مئی 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-maj-extra-254-35-2016 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213546/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-maj-extra-254-35-2016 |date=2016-11-20 }} | 39.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''43.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.9 | 39.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''43.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.9 |- | data-sort-value="2016-04-28"|15–19 اپریل 2016 | [https://yougov.se/news/2016/04/28/valjaropinion-اپریل-2016/ YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''36.7''' | 36.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.2 | style="background:#FFCACA;"| '''36.7''' | 30.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.5 |- | data-sort-value="2016-04-25"|14–25 اپریل 2016 | [https://www.dn.se/nyheter/politik/krisen-i-mp-slar-hart-aven-mot-s/ Ipsos] | 36.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''43.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 7.4 | 36.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.3 |- | data-sort-value="2016-04-22"|7–17 اپریل 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-اپریل-2016.pptx Inizio] | 38.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.6 | style="background:#FFCACA;"| '''38.1''' | 35.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.3 |- | data-sort-value="2016-04-22"|21 Mar–17 اپریل 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/04/0c00f4764444c3c102975ebab4ebe4eb.pdf Novus] | 38.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.0 | style="background:#FFCACA;"| '''38.7''' | 36.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.1 |- | data-sort-value="2016-04-18"|6–13 اپریل 2016 | [http://nyheteridag.se/sentio-اپریل-miljopartiet-tokrasar-samsta-siffran-sedan-2005/ Sentio] | style="background:#FFCACA;"| '''36.8''' | 35.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.1 | style="background:#FFCACA;"| '''36.8''' | 32.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.1 |- | data-sort-value="2016-04-16"|4–14 اپریل 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-اپریل-2016 Sifo] | 39.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.2 | style="background:#FFCACA;"| '''39.9''' | 38.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.3 |- | data-sort-value="2016-04-08"|29 Mar–6 اپریل 2016 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/04/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-اپریل-2016.pdf Demoskop] | 38.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''43.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.6 | 38.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2016-03-27"|22 فروری–20 مارچ 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/03/d5a693aa86b8fcf953e70033ed711f71.pdf Novus] | 38.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.4 | style="background:#FFCACA;"| '''38.7''' | 35.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.0 |- | data-sort-value="2016-03-26"|10–20 مارچ 2016 | [https://web.archive.org/web/20170312071252/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN-Ipsos%20Valjarbaromenter%2020160326.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''41.3''' | 41.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.3 | style="background:#FFCACA;"| '''41.3''' | 37.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.9 |- | data-sort-value="2016-03-23"|15–22 مارچ 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-mars-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001130828/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-mars-2016.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.1''' | 38.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.3 | style="background:#FFCACA;"| '''39.1''' | 38.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.3 |- | data-sort-value="2016-03-16"|11–14 مارچ 2016 | [https://yougov.se/news/2016/03/18/moderaterna-nast-storsta-parti/ YouGov] | 34.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.5 | style="background:#FFCACA;"| '''34.1''' | 30.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.8 |- | data-sort-value="2016-03-16"|16 فروری–10 مارچ 2016 | [http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2016/03/SKOPs-Valjarbarometer-16-mars-2016.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321214745/http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2016/03/SKOPs-Valjarbarometer-16-mars-2016.pdf |date=2016-03-21 }} | style="background:#FFCACA;"| '''40.7''' | 40.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.1 | style="background:#FFCACA;"| '''40.7''' | 40.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.1 |- | data-sort-value="2016-03-13"|3–9 مارچ 2016 | [http://nyheteridag.se/moderaterna-okar-tredje-manaden-i-rad-maste-fortsatta-bygga-trovardighet-i-migrationsfragan/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927150953/https://nyheteridag.se/moderaterna-okar-tredje-manaden-i-rad-maste-fortsatta-bygga-trovardighet-i-migrationsfragan/ |date=2020-09-27 }} | 35.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''35.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.3 | style="background:#FFCACA;"| '''35.2''' | 32.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.0 |- | data-sort-value="2016-03-12"|29 فروری–10 مارچ 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-mars Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120212909/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-mars |date=2016-11-20 }} | 39.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.9 | style="background:#FFCACA;"| '''39.7''' | 38.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.7 |- | data-sort-value="2016-03-04"|23 فروری–2 مارچ 2016 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/03/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Mars-2016.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161008215704/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/03/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Mars-2016.pdf |date=2016-10-08 }} | 39.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.7 | style="background:#FFCACA;"| '''39.2''' | 36.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.4 |- | data-sort-value="2016-02-26"|11–21 فروری 2016 | [https://web.archive.org/web/20170312012639/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN%20Ipsos%20valjarbarometer%2020160226.pdf Ipsos] | 38.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.5 | 38.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2016-02-25"|25 جنوری–21 فروری 2016 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2016/02/2b67c27269d313d1050b25784accc8f6.pdf Novus] | 36.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.0 | 36.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.5 |- | data-sort-value="2016-02-19"|7–17 فروری 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-februari-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905174514/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-februari-2016.pdf |date=2021-09-05 }} | 35.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.5 | 35.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.5 |- | data-sort-value="2016-02-17"|12–15 فروری 2016 | [https://yougov.se/news/2016/02/18/sd-rekordrasar/ YouGov] | 34.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''36.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.6 | style="background:#FFCACA;"| '''34.5''' | 32.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.0 |- | data-sort-value="2016-02-13"|1–11 فروری 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-februari Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213306/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-februari |date=2016-11-20 }} | 39.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.8 | style="background:#FFCACA;"| '''39.2''' | 38.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.7 |- | data-sort-value="2016-02-10"|3–9 فروری 2016 | [http://nyheteridag.se/sentiomatningen-som-skakar-s-krislaget-for-lofven-fordjupas-ytterligare/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024085911/https://nyheteridag.se/sentiomatningen-som-skakar-s-krislaget-for-lofven-fordjupas-ytterligare/ |date=2020-10-24 }} | 32.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''36.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.4 | 32.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''33.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.4 |- | data-sort-value="2016-01-26"|26 جنوری–2 فروری 2016 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/02/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Feb-2016.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205171108/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/02/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Feb-2016.pdf |date=2016-02-05 }} | 35.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 6.9 | 35.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.9 |- | data-sort-value="2016-01-26"|14–25 جنوری 2016 | [https://web.archive.org/web/20170312065317/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN%20Ipsos%20valjarbarometer%2020160127.pdf Ipsos] | 37.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.5 | 37.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.8 |- | data-sort-value="2016-01-24"|4–24 جنوری 2016 | [http://novus.se/valjaropinionen/tv4novus-valjarbarometer/2016-2/novustv4-valjarbarometer-januari-m-aterigen-nast-storsta-parti/ Novus] | 36.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.3 | style="background:#FFCACA;"| '''36.7''' | 36.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.3 |- | data-sort-value="2016-01-23"|11–21 جنوری 2016 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-januari Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213554/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-januari |date=2016-11-20 }} | 37.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 5.6 | 37.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 5.6 |- | data-sort-value="2016-01-21"|15–18 جنوری 2016 | [https://yougov.se/news/2016/01/21/mp-far-lagsta-stodet-sd-fortsatt-storsta-parti/ YouGov] | 33.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''35.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.0 | style="background:#FFCACA;"| '''33.3''' | 32.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2016-01-19"|12–19 جنوری 2016 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-januari-2016.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001135740/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-januari-2016.pdf |date=2020-10-01 }} | 35.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.7 | 35.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.7 |- | data-sort-value="2016-01-19"|7–13 جنوری 2016 | [http://nyheteridag.se/kinberg-batra-kan-andas-ut-nu-okar-moderaterna-i-sentios-januarimatning/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927134327/https://nyheteridag.se/kinberg-batra-kan-andas-ut-nu-okar-moderaterna-i-sentios-januarimatning/ |date=2020-09-27 }} | style="background:#FFCACA;"| '''35.2''' | 34.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.5 | style="background:#FFCACA;"| '''35.2''' | 28.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7.2 |- | data-sort-value="2016-01-15"|5–12 جنوری 2016 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/01/Väljarbarometer-Över-tid-1998-Jan-2016.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728184832/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2016/01/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Jan-2016.pdf |date=2019-07-28 }} | 38.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.8 | style="background:#FFCACA;"| '''38.5''' | 37.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2015-12-30"|7–28 دسمبر 2015 | [http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2015/12/SKOPs-Valjarbarometer-30-دسمبر-2015.pdf SKOP] | 39.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.9 | style="background:#FFCACA;"| '''39.6''' | 38.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.4 |- | data-sort-value="2015-12-20"|7–17 دسمبر 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-دسمبر Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''39.9''' | 38.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.3 | style="background:#FFCACA;"| '''39.9''' | 35.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.8 |- | data-sort-value="2015-12-17"|10–16 دسمبر 2015 | [http://nyheteridag.se/katastrofsiffror-for-kinberg-batra-sd-fortsatt-storsta-parti/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927134216/https://nyheteridag.se/katastrofsiffror-for-kinberg-batra-sd-fortsatt-storsta-parti/ |date=2020-09-27 }} | style="background:#FFCACA;"| '''36.0''' | 33.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.6 | style="background:#FFCACA;"| '''36.0''' | 30.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.6 |- | data-sort-value="2015-12-16"|9–16 دسمبر 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/va--ljarbarometer-دسمبر-2015-۔pdf Inizio] | 35.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 5.0 | 35.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''36.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.3 |- | data-sort-value="2015-12-16"|10–14 دسمبر 2015 | [https://yougov.se/news/2015/12/17/mps-lagsta-siffra-sedan-riksdagsvalet/ YouGov] | 34.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''35.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.4 | style="background:#FFCACA;"| '''34.1''' | 32.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.4 |- | data-sort-value="2015-12-16"|3–14 دسمبر 2015 | [http://www.dn.se/nyheter/politik/bara-30-procent-av-valjarna-stoder-s-och-mp/ Ipsos] | 37.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.0 | 37.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.2 |- | data-sort-value="2015-12-16"|23 نومبر–13 دسمبر 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/12/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-17-دسمبر-2015.pdf Novus] | 37.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.4 | style="background:#FFCACA;"| '''37.3''' | 34.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.1 |- | data-sort-value="2015-12-06"|24 نومبر–2 دسمبر 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/12/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Dec-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728184808/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/12/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Dec-2015.pdf |date=2019-07-28 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.7''' | 39.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.7 | style="background:#FFCACA;"| '''39.7''' | 35.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.3 |- | data-sort-value="2015-12-01"|2–25 نومبر 2015 | [http://www.scb.se/sv_/Hitta-statistik/Statistik-efter-amne/Demokrati/Partisympatier/Partisympatiundersokningen-PSU/12436/12443/Behallare-for-Press/396464/ SCB] | style="background:#FFCACA;"| '''39.0''' | style="background:#FDD9BB;"| '''39.0''' | Tie | style="background:#FFCACA;"| '''39.0''' | 35.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.5 |- | data-sort-value="2015-11-27"|13–23 نومبر 2015 | [https://www.dn.se/nyheter/politik/flyktingfragan-satter-inga-spar-i-opinionen/ Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''41.5''' | 39.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.1 | style="background:#FFCACA;"| '''41.5''' | 36.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.4 |- | data-sort-value="2015-11-26"|26 اکتوبر–22 نومبر 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/11/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-26-november-2015.pdf Novus] | 37.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.7 | style="background:#FFCACA;"| '''37.9''' | 34.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.1 |- | data-sort-value="2015-11-22"|9–19 نومبر 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-نومبر Sifo] | 39.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.9 | style="background:#FFCACA;"| '''39.2''' | 37.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.0 |- | data-sort-value="2015-11-19"|13–16 نومبر 2015 | [https://yougov.se/news/2015/11/20/s-nar-bottensiffror/ YouGov] | 33.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''36.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.1 | style="background:#FFCACA;"| '''33.6''' | 33.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.5 |- | data-sort-value="2015-11-18"|9–16 نومبر 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-november-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905174544/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-november-2015.pdf |date=2021-09-05 }} | 37.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.3 | 37.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.3 |- | data-sort-value="2015-11-12"|5–10 نومبر 2015 | [http://nyheteridag.se/all-time-high-for-sd-268-procent-i-nyheter-idagsentios-opinionsmatning/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926165626/https://nyheteridag.se/all-time-high-for-sd-268-procent-i-nyheter-idagsentios-opinionsmatning/ |date=2020-09-26 }} | 34.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''34.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.8 | style="background:#FFCACA;"| '''34.0''' | 31.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.1 |- | data-sort-value="2015-11-07"|27 اکتوبر–4 نومبر 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/11/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Nov-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610232641/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/11/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Nov-2015.pdf |date=2017-06-10 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.7''' | 37.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.8 | style="background:#FFCACA;"| '''39.7''' | 34.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.3 |- | data-sort-value="2015-10-29"|28 ستمبر–25 اکتوبر 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/10/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-29-oktober-2015.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''39.2''' | 38.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.2 | style="background:#FFCACA;"| '''39.2''' | 34.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.1 |- | data-sort-value="2015-10-27"|15–26 اکتوبر 2015 | [https://www.dn.se/nyheter/sverige/fortroendet-for-regeringen-sviktar/ Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''40.9''' | 38.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.2 | style="background:#FFCACA;"| '''40.9''' | 35.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.5 |- | data-sort-value="2015-10-23"|4–21 اکتوبر 2015 | [http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2015/10/SKOPs-Valjarbarometer-23-oktober-20151.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160710213613/http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2015/10/SKOPs-Valjarbarometer-23-oktober-20151.pdf |date=2016-07-10 }} | 40.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.9 | style="background:#FFCACA;"| '''40.1''' | 38.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.8 |- | data-sort-value="2015-10-22"|12–20 اکتوبر 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-oktober-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001123629/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-oktober-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | 37.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.8 | 37.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.8 |- | data-sort-value="2015-10-17"|5–15 اکتوبر 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-oktober Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120212542/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-oktober |date=2016-11-20 }} | 39.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.1 | style="background:#FFCACA;"| '''39.0''' | 37.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.6 |- | data-sort-value="2015-10-14"|8–12 اکتوبر 2015 | [https://yougov.se/news/2015/10/11/flykting-och-invandringsfragan-blir-allt-viktigare/ YouGov] | 35.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''36.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.3 | style="background:#FFCACA;"| '''35.1''' | 32.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.6 |- | data-sort-value="2015-10-10"|1–8 اکتوبر 2015 | [http://nyheteridag.se/sentio-oktober-sd-fortsatt-storsta-parti-nytt-bottenrekord-for-s/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010104020/https://nyheteridag.se/sentio-oktober-sd-fortsatt-storsta-parti-nytt-bottenrekord-for-s/ |date=2020-10-10 }} | style="background:#FFCACA;"| '''36.4''' | 34.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.4 | style="background:#FFCACA;"| '''36.4''' | 32.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.3 |- | data-sort-value="2015-10-09"|29 ستمبر–6 اکتوبر 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/10/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Okt-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304032926/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/10/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Okt-2015.pdf |date=2016-03-04 }} | style="background:#FFCACA;"| '''38.8''' | 38.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.7 | style="background:#FFCACA;"| '''38.8''' | 34.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.2 |- | data-sort-value="2015-09-25"|16–24 ستمبر 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-25-ستمبر-20151.pdf Inizio] | 37.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.2 | style="background:#FFCACA;"| '''37.8''' | 34.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.3 |- | data-sort-value="2015-09-21"|9–20 ستمبر 2015 | [https://web.archive.org/web/20170312105028/http://www.ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_valjarbarometer_september_2015.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''41.2''' | 39.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.9 | style="background:#FFCACA;"| '''41.2''' | 36.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.9 |- | data-sort-value="2015-09-19"|7–17 ستمبر 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-ستمبر-2015 Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''41.5''' | 38.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.3 | style="background:#FFCACA;"| '''41.5''' | 34.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7.0 |- | data-sort-value="2015-09-16"|10–14 ستمبر 2015 | [https://yougov.se/news/2015/09/16/sverigedemokraterna-gar-framat/ YouGov] | 33.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''36.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.8 | style="background:#FFCACA;"| '''33.3''' | 32.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.9 |- | data-sort-value="2015-09-15"|24 اگست–13 ستمبر 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/09/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-15-ستمبر-2015.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''39.1''' | 37.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.9 | style="background:#FFCACA;"| '''39.1''' | 34.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.1 |- | data-sort-value="2015-09-10"|3–9 ستمبر 2015 | [http://nyheteridag.se/efter-flyktingkrisen-sd-storsta-parti-med-hogsta-noteringen-nagonsin/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201013173221/https://nyheteridag.se/efter-flyktingkrisen-sd-storsta-parti-med-hogsta-noteringen-nagonsin/ |date=2020-10-13 }} | style="background:#FFCACA;"| '''35.7''' | 33.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.6 | style="background:#FFCACA;"| '''35.7''' | 30.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.2 |- | data-sort-value="2015-09-10"|2–9 ستمبر 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-ستمبر-2015.pdf Inizio] | 35.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.2 | 35.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.1''' | style="background:#F78221;color:white;"| 4.2 |- | data-sort-value="2015-09-05"|25 اگست–2 ستمبر 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/09/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Sept-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035022/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/09/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Sept-2015.pdf |date=2016-03-04 }} | 38.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.9 | style="background:#FFCACA;"| '''38.1''' | 35.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.6 |- | data-sort-value="2015-08-25"|14–24 اگست 2015 | [https://web.archive.org/web/20150924040035/http://www.ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN-Ipsos-valjarbarometer-augusti-2015.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''40.3''' | 38.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.4 | style="background:#FFCACA;"| '''40.3''' | 35.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.9 |- | data-sort-value="2015-08-25"|3–23 اگست 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/08/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-25-augusti-2015.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''39.1''' | 38.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.6 | style="background:#FFCACA;"| '''39.1''' | 35.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.9 |- | data-sort-value="2015-08-21"|10–20 اگست 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-augusti-2015 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213420/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-augusti-2015 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FFCACA;"| '''40.4''' | 39.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.1 | style="background:#FFCACA;"| '''40.4''' | 39.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2015-08-19"|13–19 اگست 2015 | [http://nyheteridag.se/sentio-augusti-sd-slar-nytt-rekord-s-och-kd-pa-nya-bottennivaer/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919052844/https://nyheteridag.se/sentio-augusti-sd-slar-nytt-rekord-s-och-kd-pa-nya-bottennivaer/ |date=2020-09-19 }} | style="background:#FFCACA;"| '''37.4''' | 35.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.9 | style="background:#FFCACA;"| '''37.4''' | 33.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.9 |- | data-sort-value="2015-08-19"|11–19 اگست 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-augusti-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001114058/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-augusti-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | 37.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.0 | 37.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.0 |- | data-sort-value="2015-08-20"|14–17 اگست 2015 | [https://yougov.se/news/2015/08/20/sd-ar-sveriges-storsta-parti/ YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''36.6''' | 34.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.9 | style="background:#FFCACA;"| '''36.6''' | 31.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.6 |- | data-sort-value="2015-07-22"|16–22 جولائ‏ی 2015 | [http://nyheteridag.se/chockmatningen-som-skakar-sverige-sd-for-forsta-gangen-storre-an-moderaterna/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201013182615/https://nyheteridag.se/chockmatningen-som-skakar-sverige-sd-for-forsta-gangen-storre-an-moderaterna/ |date=2020-10-13 }} | style="background:#FFCACA;"| '''36.9''' | 35.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.9 | style="background:#FFCACA;"| '''36.9''' | 31.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.0 |- | data-sort-value="2015-07-13"|10–13 جولائ‏ی 2015 | [https://yougov.se/news/2015/08/20/sd-ar-sveriges-storsta-parti/ YouGov] | 35.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.2 | 35.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 3.2 |- | data-sort-value="2015-07-09"|30 جون–7 جولائ‏ی 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/07/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Juli-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150716012137/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/07/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Juli-2015.pdf |date=2015-07-16 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.4''' | 38.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.7 | style="background:#FFCACA;"| '''39.4''' | 38.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.7 |- | data-sort-value="2015-06-29"|8–25 جون 2015 | [http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2015/07/SKOPs-Valjarbarometer-29-juni-2015.pdf SKOP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180405025303/http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2015/07/SKOPs-Valjarbarometer-29-juni-2015.pdf |date=2018-04-05 }} | style="background:#FFCACA;"| '''42.9''' | 41.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.9 | style="background:#FFCACA;"| '''42.9''' | 37.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.5 |- | data-sort-value="2015-06-24"|20–24 جون 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-juni-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001115801/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-juni-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.8''' | 39.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.3 | style="background:#FFCACA;"| '''39.8''' | 36.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.4 |- | data-sort-value="2015-06-22"|5–15 جون 2015 | [https://web.archive.org/web/20170312054145/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_Valjarbarometer_juni_2015.pdf Ipsos] | 40.0 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.5 | style="background:#FFCACA;"| '''40.0''' | 37.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.2 |- | data-sort-value="2015-06-18"|18 مئی–14 جون 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/06/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-18-juni-2015.pdf Novus] | 38.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.4 | 38.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.3''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.4 |- | data-sort-value="2015-06-17"|11–17 جون 2015 | [https://nyheteridag.se/nytt-superrekord-for-sverigedemokraterna-jamnt-mellan-sd-s-och-m/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108094043/https://nyheteridag.se/nytt-superrekord-for-sverigedemokraterna-jamnt-mellan-sd-s-och-m/ |date=2020-11-08 }} | style="background:#FFCACA;"| '''37.6''' | 35.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.7 | style="background:#FFCACA;"| '''37.6''' | 30.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7.5 |- | data-sort-value="2015-06-17"|12–15 جون 2015 | [https://yougov.se/news/2015/06/18/sverigedemokraterna-ar-fortsatt-det-tredje-storsta/ YouGov] | 37.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.4 | style="background:#FFCACA;"| '''37.4''' | 35.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.0 |- | data-sort-value="2015-06-14"|1–11 جون 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-juni-2015 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213626/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-juni-2015 |date=2016-11-20 }} | 39.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.7 | 39.9 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.6''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.7 |- | data-sort-value="2015-06-08"|27 مئی–3 جون 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/06/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Juni-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304025846/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/06/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Juni-2015.pdf |date=2016-03-04 }} | 39.5 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.3 | style="background:#FFCACA;"| '''39.5''' | 38.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.4 |- | data-sort-value="2015-05-30"|1–30 مئی 2015 | [http://www.scb.se/sv_/Hitta-statistik/Statistik-efter-amne/Demokrati/Partisympatier/Partisympatiundersokningen-PSU/12436/12443/Behallare-for-Press/391526/ SCB] | style="background:#FFCACA;"| '''42.8''' | 40.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.2 | style="background:#FFCACA;"| '''42.8''' | 36.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.9 |- | data-sort-value="2015-05-30"|30 مئی 2015 | [http://www.op.se/opinion/ledare/sentio-maj-2015-det-varas-for-annie-loof Sentio] | 36.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''39.2''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.9 | 36.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''37.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.7 |- | data-sort-value="2015-05-26"|12–25 مئی 2015 | [https://web.archive.org/web/20170312021614/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_valjarbarometer_maj_2015.pdf Ipsos] | 41.3 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.8''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.5 | style="background:#FFCACA;"| '''41.3''' | 38.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.0 |- | data-sort-value="2015-05-25"|10–25 مئی 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-29-maj-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001122117/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/vaeljarbarometer-29-maj-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | 39.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.2 | 39.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.2 |- | data-sort-value="2015-05-18"|13–18 مئی 2015 | [http://www.electograph.com/2015/05/sweden-may-2015-yougov-poll.html YouGov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921184616/http://www.electograph.com/2015/05/sweden-may-2015-yougov-poll.html |date=2020-09-21 }} | style="background:#FFCACA;"| '''38.2''' | 37.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.3 | style="background:#FFCACA;"| '''38.2''' | 34.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.8 |- | data-sort-value="2015-05-17"|20 اپریل–17 مئی 2015 | [http://www.di.se/artiklar/2015/5/21/alliansen-gar-om-rodgrona/ Novus] | 39.8 | style="background:#FDD9BB;"| '''40.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.6 | style="background:#FFCACA;"| '''39.8''' | 36.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.9 |- | data-sort-value="2015-05-12"|4–12 مئی 2015 | [https://web.archive.org/web/20161120213340/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-maj-2015 Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''41.6''' | 40.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.7 | style="background:#FFCACA;"| '''41.6''' | 37.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.7 |- | data-sort-value="2015-05-08"|28 اپریل–6 مئی 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/05/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Maj-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923213737/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/05/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Maj-2015.pdf |date=2015-09-23 }} | 40.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.1 | 40.4 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.5''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.1 |- | data-sort-value="2015-04-30"|22–30 اپریل 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-1-maj-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001133426/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-1-maj-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | 39.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.8 | 39.2 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.0''' | style="background:#F78221;color:white;"| 1.8 |- | data-sort-value="2015-04-29"|16–27 اپریل 2015 | [https://web.archive.org/web/20170312084216/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_valjarbarometer_april_2015.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''41.1''' | 40.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.3 | style="background:#FFCACA;"| '''41.1''' | 40.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.3 |- | data-sort-value="2015-04-20"|17 اپریل–20 اپریل 2015 | [http://www.electograph.com/2015/04/sweden-اپریل-2015-yougov-poll.html YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''38.4''' | style="background:#FDD9BB;"| '''38.4''' | Tie | style="background:#FFCACA;"| '''38.4''' | 34.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.7 |- | data-sort-value="2015-04-19"|23 Mar–19 اپریل 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/04/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-23-اپریل-2015.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''41.0''' | 40.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.0 | style="background:#FFCACA;"| '''41.0''' | 36.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.7 |- | data-sort-value="2015-04-15"|7–15 اپریل 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-15-اپریل-2015.pdf Inizio] | style="background:#FFCACA;"| '''41.5''' | 39.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.9 | style="background:#FFCACA;"| '''41.5''' | 36.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.4 |- | data-sort-value="2015-04-16"|7–16 اپریل 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-اپریل-2015 Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''42.9''' | 40.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.2 | style="background:#FFCACA;"| '''42.9''' | 36.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.1 |- | data-sort-value="2015-04-16"|16 اپریل 2015 | [http://www.aftenposten.no/nyheter/uriks/Sverigedemokraterna-gar-frem-etter-Skavlan-intervju-7983123.html Sentio] | 38.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''38.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.1 | style="background:#FFCACA;"| '''38.6''' | 35.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.4 |- | data-sort-value="2015-04-01"|31 Mar–8 اپریل 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/04/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-اپریل-2015.pdf Demoskop] | style="background:#FFCACA;"| '''41.3''' | 40.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.8 | style="background:#FFCACA;"| '''41.3''' | 36.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.6 |- | data-sort-value="2015-03-26"|2–12 مارچ 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-mars-2015 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213500/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-mars-2015 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FFCACA;"| '''42.9''' | 39.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.3 | style="background:#FFCACA;"| '''42.9''' | 39.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.3 |- | data-sort-value="2015-03-22"|23 فروری–22 مارچ 2015 | [http://novus.se/wp-content/uploads/2015/03/Novus-V%C3%A4ljarbarometer-26-mars-2015.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''42.8''' | 38.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.9 | style="background:#FFCACA;"| '''42.8''' | 38.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.9 |- | data-sort-value="2015-03-19"| 9–17 مارچ 2015 | [https://web.archive.org/web/20170312071038/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_valjarbarometer_150319.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''44.5''' | 39.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.0 | style="background:#FFCACA;"| '''44.5''' | 35.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 9.2 |- | data-sort-value="2015-03-22"|13–16 مارچ 2015 | [http://www.electograph.com/2015/03/sweden-مارچ-2015-yougov-poll.html YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''40.5''' | 37.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.3 | style="background:#FFCACA;"| '''40.5''' | 37.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.3 |- | data-sort-value="2015-03-16"|19 فروری–11 مارچ 2015 | [https://web.archive.org/web/20150924102534/http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2015/03/SKOPs-v%C3%A4ljarbarometer-16-mars-2015.pdf SKOP] | style="background:#FFCACA;"| '''44.0''' | 40.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.5 | style="background:#FFCACA;"| '''44.0''' | 36.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7.1 |- | data-sort-value="2015-03-13"|5–12 مارچ 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-13-mars-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001115448/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-13-mars-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FFCACA;"| '''40.9''' | 39.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.2 | style="background:#FFCACA;"| '''40.9''' | 35.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.0 |- | data-sort-value="2015-03-12"|5–11 مارچ 2015 | [https://web.archive.org/web/20150313100135/http://samtiden.nu/12184/sd-nu-56-procentenheter-fran-m/ Sentio] | style="background:#FFCACA;"| '''42.5''' | 37.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.0 | style="background:#FFCACA;"| '''42.5''' | 33.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 8.8 |- | data-sort-value="2015-02-26"|24 فروری–4 مارچ 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/03/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Mars-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304025823/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/03/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Mars-2015.pdf |date=2016-03-04 }} | style="background:#FFCACA;"| '''43.3''' | 38.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.5 | style="background:#FFCACA;"| '''43.3''' | 35.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 8.2 |- | data-sort-value="2015-02-26"|26 جنوری–22 فروری 2015 | [http://novus.se/nyhet/novus-tv4-valjarbarometer-26-feb-v-okar/ Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''44.0''' | 37.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.1 | style="background:#FFCACA;"| '''44.0''' | 37.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.1 |- | data-sort-value="2015-02-20"|Feb 2015 | [http://www.electograph.com/2015/02/sweden-فروری-2015-sentio-poll.html Sentio] | style="background:#FFCACA;"| '''41.6''' | 37.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.1 | style="background:#FFCACA;"| '''41.6''' | 33.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7.8 |- | data-sort-value="2015-02-16"|2–11 فروری 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-15-februari-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001132441/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-15-februari-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FFCACA;"| '''41.6''' | 40.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.0 | style="background:#FFCACA;"| '''41.6''' | 36.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.9 |- | data-sort-value="2015-02-15"|2–12 فروری 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-februari-2015 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120212650/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometer-februari-2015 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FFCACA;"| '''44.0''' | 39.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.0 | style="background:#FFCACA;"| '''44.0''' | 39.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.0 |- | data-sort-value="2015-02-09"|5–9 فروری 2015 | [http://www.electograph.com/2015/02/sweden-فروری-2015-yougov-poll.html YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''42.2''' | 36.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.8 | style="background:#FFCACA;"| '''42.2''' | 32.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 9.3 |- | data-sort-value="2015-02-04"|27 جنوری–4 فروری 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/02/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Feb-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225907/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/02/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Feb-2015.pdf |date=2016-03-03 }} | style="background:#FFCACA;"| '''44.0''' | 39.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.7 | style="background:#FFCACA;"| '''44.0''' | 39.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.7 |- | data-sort-value="2015-01-26"| 12–26 جنوری 2015 | [https://web.archive.org/web/20150924040207/http://www.ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_valjarbarometer_150128.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''46.4''' | 38.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 8.2 | style="background:#FFCACA;"| '''46.4''' | 34.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 12.0 |- | data-sort-value="2015-01-22"| 12–22 جنوری 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-2015 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213145/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-2015 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FFCACA;"| '''44.0''' | 38.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.4 | style="background:#FFCACA;"| '''44.0''' | 34.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 9.1 |- | data-sort-value="2015-01-18"| 22 دسمبر–18 جنوری 2015 | [http://www.novus.se/media/36181/novus_v_ljarbarometer_22_januari_2015.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''41.7''' | 38.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.0 | style="background:#FFCACA;"| '''41.7''' | 38.7 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.0 |- | data-sort-value="2015-01-16"| 7–16 جنوری 2015 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-16-januari-2015.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001130411/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-16-januari-2015.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FFCACA;"| '''43.8''' | 39.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.5 | style="background:#FFCACA;"| '''43.8''' | 35.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 8.0 |- | data-sort-value="2015-01-13"| 8–13 جنوری 2015 | [http://avpixlat.info/2015/01/15/sentio-januari-2/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150119001017/http://avpixlat.info/2015/01/15/sentio-januari-2/ |date=2015-01-19 }} | style="background:#FFCACA;"| '''42.3''' | 37.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.5 | style="background:#FFCACA;"| '''42.3''' | 33.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 8.4 |- | data-sort-value="2015-01-08"| 7–8 جنوری 2015 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-extra-7-81-2015 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213222/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-januari-extra-7-81-2015 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FFCACA;"| '''45.6''' | 38.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7.4 | style="background:#FFCACA;"| '''45.6''' | 34.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 10.8 |- | data-sort-value="2015-01-07"| 30 دسمبر–7 جنوری 2015 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/01/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Jan-2015.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160609210249/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2015/01/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Jan-2015.pdf |date=2016-06-09 }} | style="background:#FFCACA;"| '''44.2''' | 38.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.6 | style="background:#FFCACA;"| '''44.2''' | 38.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.6 |- | data-sort-value="2014-12-27"| 19–27 دسمبر 2014 | [http://www.metro.se/nyheter/sa-placerar-sig-sds-valjare-pa-hoger-och-vansterskalan/EVHnlC!PSiS4tU77W2oA/ YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''42.3''' | 38.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.2 | style="background:#FFCACA;"| '''42.3''' | 34.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7.9 |- | data-sort-value="2014-12-18"| 8–18 دسمبر 2014 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-دسمبر-2014-0 Sifo] | style="background:#FFCACA;"| '''44.3''' | 40.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.3 | style="background:#FFCACA;"| '''44.3''' | 36.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 8.0 |- | data-sort-value="2014-12-17"| 11–17 دسمبر 2014 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-18-دسمبر-2014.pdf Inizio] | 40.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.2 | 40.7 | style="background:#FDD9BB;"| '''42.9''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.2 |- | data-sort-value="2014-12-15"| 8–15 دسمبر 2014 | [https://web.archive.org/web/20170312065049/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN-Ipsos-valjarbarometer-141216.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''44.1''' | 40.8 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.3 | style="background:#FFCACA;"| '''44.1''' | 36.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 7.2 |- | data-sort-value="2014-12-14"| 3–14 دسمبر 2014 | [http://www.novus.se/media/35868/novus_v_ljarbarometer_16_december_2014.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''43.3''' | 38.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.8 | style="background:#FFCACA;"| '''43.3''' | 34.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 8.7 |- | data-sort-value="2014-12-10"| 4–10 دسمبر 2014 | [http://avpixlat.info/2014/12/11/sentio-دسمبر-4/ Sentio] | style="background:#FFCACA;"| '''42.0''' | 37.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.4 | style="background:#FFCACA;"| '''42.0''' | 30.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 12.0 |- | data-sort-value="2014-12-10"| 4–10 دسمبر 2014 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-10-دسمبر-2014.pdf Inizio] | 41.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''43.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.3 | 41.1 | style="background:#FDD9BB;"| '''43.4''' | style="background:#F78221;color:white;"| 2.3 |- | data-sort-value="2014-12-05"| 4–5 دسمبر 2014 | [http://www.metro.se/nyheter/efter-regeringskaoset-sd-nara-18-procent/EVHnle!x15Xk3IDeIu4c/ YouGov] | style="background:#FFCACA;"| '''41.2''' | 38.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.2 | style="background:#FFCACA;"| '''41.2''' | 38.0 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.2 |- | data-sort-value="2014-12-03"| 25 نومبر–3 دسمبر 2014 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/12/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Dec-2014.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221227/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/12/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Dec-2014.pdf |date=2016-03-03 }} | 41.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.1 | 41.6 | style="background:#FDD9BB;"| '''41.7''' | style="background:#F78221;color:white;"| 0.1 |- | data-sort-value="2014-12-02"| 17 نومبر–2 جون–2014 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-november-2014.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001114803/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-november-2014.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FFCACA;"| '''43.5''' | 40.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.9 | style="background:#FFCACA;"| '''43.5''' | 36.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.6 |- | data-sort-value="2014-11-30"| 25–30 نومبر 2014 | [http://avpixlat.info/2014/12/02/sentio-november-3/ Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141207020148/http://avpixlat.info/2014/12/02/sentio-november-3/ |date=2014-12-07 }} | style="background:#FFCACA;"| '''42.3''' | 38.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.7 | style="background:#FFCACA;"| '''42.3''' | 36.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.0 |- | data-sort-value="2014-11-25"| 29 اکتوبر–25 نومبر 2014 | [http://www.scb.se/Statistik/_Publikationer/ME0201_2014M11_BR_ME60BR1402.pdf SCB] | style="background:#FFCACA;"| '''45.1''' | 39.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 6.3 | style="background:#FFCACA;"| '''45.1''' | 35.5 | style="background:#FF0000;color:white;"| 9.6 |- | data-sort-value="2014-11-24"| 13–24 نومبر 2014 | [https://web.archive.org/web/20150924040154/http://www.ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_valjarbarometer_141125.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''42.1''' | 41.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.2 | style="background:#FFCACA;"| '''42.1''' | 39.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.0 |- | data-sort-value="2014-11-24"| 4–24 نومبر 2014 | [https://web.archive.org/web/20141205023453/http://www.skop.se/main/wp-content/uploads/2014/11/SKOPs-v%C3%A4ljarbarometer-27-november-2014.pdf SKOP] | style="background:#FFCACA;"| '''43.8''' | 41.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.2 | style="background:#FFCACA;"| '''43.8''' | 41.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.2 |- | data-sort-value="2014-11-20"| 10–20 نومبر 2014 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-november-2014 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213507/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-november-2014 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FFCACA;"| '''42.7''' | 41.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.6 | style="background:#FFCACA;"| '''42.7''' | 37.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.5 |- | data-sort-value="2014-11-09"| 13 اکتوبر–9 نومبر 2014 | [http://www.novus.se/media/35603/novus_v_ljarbarometer_13_november_2014.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''42.8''' | 42.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.7 | style="background:#FFCACA;"| '''42.8''' | 42.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 0.7 |- | data-sort-value="2014-11-05"| 28 اکتوبر–5 نومبر 2014 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/11/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Nov-2014.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110165839/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/11/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Nov-2014.pdf |date=2014-11-10 }} | style="background:#FFCACA;"| '''42.4''' | 40.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.1 | style="background:#FFCACA;"| '''42.4''' | 40.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.1 |- | data-sort-value="2014-10-30"| 15–30 اکتوبر 2014 | [http://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-oktober-2014.pdf Inizio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001123404/https://www.inizio.se/wp-content/uploads/Vaeljarbarometer-Rapport-oktober-2014.pdf |date=2020-10-01 }} | style="background:#FFCACA;"| '''43.8''' | 39.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.2 | style="background:#FFCACA;"| '''43.8''' | 39.6 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.2 |- | data-sort-value="2014-10-21"| 9–21 اکتوبر 2014 | [https://web.archive.org/web/20170312053545/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN_Ipsos_valjarbarometer_24_oktober_2014.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''44.8''' | 39.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.5 | style="background:#FFCACA;"| '''44.8''' | 35.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 9.4 |- | data-sort-value="2014-10-16"| 6–16 اکتوبر 2014 | [http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-otkober-2014 Sifo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120213302/http://tns-sifo.se/rapporter-undersokningar/valjarbarometern-otkober-2014 |date=2016-11-20 }} | style="background:#FFCACA;"| '''43.7''' | 40.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.5 | style="background:#FFCACA;"| '''43.7''' | 40.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 3.5 |- | data-sort-value="2014-10-12"| 15 ستمبر–12 اکتوبر 2014 | [http://www.novus.se/media/35325/novus_v_ljarbarometer_16_oktober_2014.pdf Novus] | style="background:#FFCACA;"| '''43.1''' | 40.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.9 | style="background:#FFCACA;"| '''43.1''' | 40.2 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.9 |- | data-sort-value="2014-10-08"| 2–8 اکتوبر 2014 | [http://www.dagen.no/Nyheter/14/10/2014/Sverigedemokraterna_f%C3%A5r_167_prosent_i_ny_m%C3%A5ling-124590 Sentio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180812110130/http://www.dagen.no/Nyheter/14/10/2014/Sverigedemokraterna_f%C3%A5r_167_prosent_i_ny_m%C3%A5ling-124590 |date=2018-08-12 }} | style="background:#FFCACA;"| '''39.4''' | 38.1 | style="background:#FF0000;color:white;"| 1.3 | style="background:#FFCACA;"| '''39.4''' | 35.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.1 |- | data-sort-value="2014-10-07"| 30 ستمبر–7 اکتوبر 2014 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/10/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Okt-2014.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141017073613/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/10/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-Okt-2014.pdf |date=2014-10-17 }} | style="background:#FFCACA;"| '''44.4''' | 39.3 | style="background:#FF0000;color:white;"| 5.1 | style="background:#FFCACA;"| '''44.4''' | 35.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 9.0 |- | data-sort-value="2014-09-24"| 17–24 ستمبر 2014 | [https://web.archive.org/web/20170312022239/http://ipsos.se/sites/default/files/pdf/DN-Ipsos_valjarbarometer_rapport_140926.pdf Ipsos] | style="background:#FFCACA;"| '''44.0''' | 39.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.1 | style="background:#FFCACA;"| '''44.0''' | 39.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.1 |- | data-sort-value="2014-09-21"| 17–21 ستمبر 2014 | [http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/09/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-17-21-Sept-2014.pdf Demoskop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141101200144/http://www.demoskop.se/wp-content/uploads/2014/09/V%C3%A4ljarbarometer-%C3%96ver-tid-1998-17-21-Sept-2014.pdf |date=2014-11-01 }} | style="background:#FFCACA;"| '''43.4''' | 40.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.5 | style="background:#FFCACA;"| '''43.4''' | 40.9 | style="background:#FF0000;color:white;"| 2.5 |- style="background-color:#E9E9E9;" | data-sort-value="2014-09-14"| 14 ستمبر 2014 | [http://www.val.se/val/val2014/slutresultat/R/rike/index.html General election] | style="background:#FFCACA;"| '''43.6''' | 39.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.2 | style="background:#FFCACA;"| '''43.6''' | 39.4 | style="background:#FF0000;color:white;"| 4.2 |} [[گٹھ:Opinion polling for future elections|Sweden]] [[گٹھ:Opinion polling in Sweden|2018]] b56pzmya1zr950ks13qv399jacdj199 0 91038 713179 712975 2026-11-05T19:12:07Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713179 wikitext text/x-wiki ایہ '''لسٹ انگریزی ضلعے''' (List of English districts) ا‏‏ے۔ اس د‏ی معلومات قومی شماریات دے دفتر تو‏ں 2010 ء دے اندازےآں دے مطابق ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{United Kingdom district population citation}}</ref> == لسٹ اسما == [[انگلستان]] وچ فی الحال 326 ضلعے ني‏‏‏‏ں۔ * 32 [[لندن بورو]]* 36 [[میٹروپولیٹن بورو|میٹروپولیٹن ضلعے]]* 201 [[غیر میٹروپولیٹن ضلعے]]* 55 وحدانی اتھارٹی* [[لندن شہر]] * [[جزائر سیلی]] == موجودہ ضلعے == {| class="wikitable sortable" |- !نام ! class="unsortable" | ویب سائٹ !آبادی<br />(2011 تخمینہ) !قسم ![[انگلستان د‏‏ی رسمی کاؤنٹیاں|رسمی کاؤنٹی]] |- |[[آدور (ضلع)|آدور]] |[http://www.adur.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|61,300 | |[[مغربی سسیکس]] |- |[[الیرڈیل]] |[http://www.allerdale.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|96,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کامبریا]] |- |[[امبر ویلی]] |[http://www.ambervalley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|122,500 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈربیشائر]] |- |[[ارون]] |[http://www.arun.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|149,800 | |[[مغربی سسیکس]] |- |[[ایشفیلڈ]] |[http://www.ashfield-dc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|119,500 | |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[ایشفورڈ (بورو)|ایشفورڈ]] |[http://www.ashford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|118,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[ایلزبری ویل]] |[http://www.aylesburyvaledc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140211011946/http://www.aylesburyvaledc.gov.uk/ |date=2014-02-11 }} |align=right|174,900 | |[[بکنگھمشائر]] |- |[[بےبر]] |[http://www.babergh-south-suffolk.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828044852/http://www.babergh-south-suffolk.gov.uk/ |date=2008-08-28 }} |align=right|87,900 | |[[سافک]] |- |[[لندن بورو بارکنگ تے ڈیگنہیم|بارکنگ تے ڈیگنہیم]] |[http://www.barking-dagenham.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025163946/http://www.barking-dagenham.gov.uk/ |date=2005-10-25 }} |align=right|187,000 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[لندن بورو بارنیٹ|بارنیٹ]] |[http://www.barnet.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|357,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو بارنسلے|بارنسلے]] |[http://www.barnsley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|231,900 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[جنوبی یارکشائر]] |- |[[بیرو-ان-فرنیس (بورو)|بیرو-ان-فرنیس]] |[http://www.barrowbc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|69,100 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کامبریا]] |- |[[بیسیلڈن (ضلع)|بیسیلڈن]] |[http://www.basildon.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622025104/http://www.basildon.gov.uk/ |date=2013-06-22 }} |align=right|175,000 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[بیسنگسٹوک تے ڈین]] |[http://www.basingstoke.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328011058/http://www.basingstoke.gov.uk/ |date=2014-03-28 }} |align=right|168,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہیمپشائر]] |- |[[باسیٹلو]] |[http://www.bassetlaw.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140530022511/http://www.bassetlaw.gov.uk/ |date=2014-05-30 }} |align=right|113,000 | |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[باتھ تے شمالی مشرقی سامرسیٹ]] |[http://www.bathnes.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|175,500 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[سامرسیٹ]] |- |[[بورو بیڈفورڈ|بیڈفورڈ]] |[http://www.bedford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|157,800 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[بیڈفورڈشائر]] |- |[[لندن بورو بیکزلی|بیکزلی]] |[http://www.bexley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|232,800 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[برمنگھم]] |[http://www.birmingham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|1,074,300 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1889) |[[مغربی مڈلینڈز (کاؤنٹی)|مغربی مڈلینڈز]] |- |[[بلابی (ضلع)|بلابی]] |[http://www.blaby.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|94,100 | |[[لیسٹرشائر]] |- |[[بلیکبرن مع ڈاروین]] |[http://www.blackburn.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208211710/http://www.blackburn.gov.uk/ |date=2012-02-08 }} |align=right|147,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[بلیکپول]] |[http://www.blackpool.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|142,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[بولسوور (ضلع)|بولسوور]] |[http://www.bolsover.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923022124/https://www.bolsover.gov.uk/ |date=2020-09-23 }} |align=right|76,000 | |[[ڈربیشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو بولٹن|بولٹن]] |[http://www.bolton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|277,300 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[بوسٹن (بورو)|بوسٹن]] |[http://www.boston.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|64,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکنشائر]] |- |[[بورنموتھ]] |[http://www.bournemouth.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|183,500 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈورسٹ]] |- |[[براکنیل فارسٹ]] |[http://www.bracknell-forest.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|113,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[بارکشائر]] |- |[[بریڈفورڈ شہر|بریڈفورڈ]] |[http://www.bradford.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509013149/http://www.bradford.gov.uk/ |date=2016-05-09 }} |align=right|523,100 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1897) |[[مغربی یارکشائر]] |- |[[برینٹری (ضلع)|برینٹری]] |[http://www.braintree.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|147,500 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[بریکلینڈ (ضلع)|بریکلینڈ]] |[http://www.breckland.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051211091729/http://www.breckland.gov.uk/ |date=2005-12-11 }} |align=right|131,000 | |[[نورفک]] |- |[[لندن بورو برینٹ|برینٹ]] |[http://www2.brent.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050930224812/http://www2.brent.gov.uk/ |date=2005-09-30 }} |align=right|312,200 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[برینٹووڈ (بورو)|برینٹووڈ]] |[http://www.brentwood-council.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025141728/http://www.brentwood-council.gov.uk/ |date=2005-10-25 }} |align=right|73,800 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[برائیٹن اینڈ ہوو]] |[http://www.brighton-hove.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|273,000 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (2000) |[[مشرقی سسیکس]] |- |[[برسٹل]] |[https://web.archive.org/web/20080820043630/http://www.bristol-city.gov.uk/WardFinder/pdfs/cliftonmap-high.pdf ویب سائٹ] |align=right|428,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1542) |[[برسٹل]] |- |[[براڈلینڈ]] |[http://www.broadland.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325021638/http://www.broadland.gov.uk/ |date=2014-03-25 }} |align=right|124,700 | |[[نورفک]] |- |[[لندن بورو بروملی|بروملی]] |[http://www.bromley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|310,600 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[برومسگروف (ضلع)|برومسگروف]] |[http://www.bromsgrove.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150312185509/http://www.bromsgrove.gov.uk/ |date=2015-03-12 }} |align=right|93,700 | |[[ووسٹرشائر]] |- |[[بروکسبورن (بورو)|بروکسبورن]] |[http://www.broxbourne.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|93,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[بروکسٹوے]] |[http://www.broxtowe.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102001122/http://www.broxtowe.gov.uk/ |date=2012-11-02 }} |align=right|109,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[برنلی (بورو)|برنلی]] |[http://www.burnley.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704110756/http://www.burnley.gov.uk/ |date=2011-07-04 }} |align=right|87,000 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو بری|بری]] |[http://www.bury.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|185,400 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[کلڈرڈیل]] |[http://www.calderdale.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228042334/http://www.calderdale.gov.uk/ |date=2014-02-28 }} |align=right|204,200 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مغربی یارکشائر]] |- |[[کیمبرج]] |[http://www.cambridge.gov.uk/cambridge.htm ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060101044125/http://www.cambridge.gov.uk/cambridge.htm |date=2006-01-01 }} |align=right|122,700 |شہر (1951) |[[کیمبرجشائر]] |- |[[لندن بورو کیمڈن|کیمڈن]] |[http://www.camden.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|220,100 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[کینوک چیز (ضلع)|کینوک چیز]] |[http://www.cannockchasedc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|97,600 | |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[کینٹربری شہر|کینٹربری]] |[http://www.canterbury.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|150,600 |شہر (''[[Time immemorial|TI]]'') |[[کینٹ]] |- |[[کارلایل شہر|کارلایل]] |[http://www.carlisle-city.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511180247/http://www.carlisle-city.gov.uk/ |date=2008-05-11 }} |align=right|107,500 |شہر (''[[Time immemorial|TI]]'') |[[کامبریا]] |- |[[کیسل پوائنٹ]] |[http://www.castlepoint.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|88,000 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[وسطی بیڈفورڈشائر]] |[http://www.centralbeds.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820084136/http://www.centralbeds.gov.uk/ |date=2008-08-20 }} |align=right|255,600 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[بیڈفورڈشائر]] |- |[[چارنووڈ (بورو)|چارنووڈ]] |[http://www.charnwoodbc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041001020312/http://www.charnwoodbc.gov.uk/ |date=2004-10-01 }} |align=right|165,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لیسٹرشائر]] |- |[[چلمسفورڈ شہر|چلمسفورڈ]] |[http://www.chelmsford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|168,500 |شہر (2012) |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[چیلٹنہیم]] |[http://www.cheltenham.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403232901/http://www.cheltenham.gov.uk/ |date=2014-04-03 }} |align=right|115,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[گلوسٹرشائر]] |- |[[چرویل (ضلع)|چرویل]] |[https://web.archive.org/web/20060104074603/http://www.cherwell-dc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|142,300 | |[[آکسفورڈشائر]] |- |[[چیشائر مشرقی]] |[http://www.cheshireeast.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|370,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[چیشائر]] |- |[[چیشائر مغربی تے چیسٹر]] |[http://www.cheshirewestandchester.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|329,500 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[چیشائر]] |- |[[چیسٹرفیلڈ]] |[http://www.chesterfieldbc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010926122156/http://www.chesterfieldbc.gov.uk/ |date=2001-09-26 }} |align=right|103,800 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈربیشائر]] |- |[[چیچیسٹر (ضلع)|چیچیسٹر]] |[http://www.chichestercity.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|114,000 | |[[مغربی سسیکس]] |- |[[چلٹرن (ضلع)|چلٹرن]] |[http://www.چلٹرن۔gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|92,700 | |[[بکنگھمشائر]] |- |[[چورلے (بورو)|چورلے]] |[http://www.chorley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|107,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[کرائسٹ چرچ، ڈورسٹ|کرائسٹ چرچ]] |[http://www.christchurch.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|47,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈورسٹ]] |- |[[کولچیسٹر (بورو)|کولچیسٹر]] |[http://www.colchester.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|173,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[کوپلینڈ، کامبریا|کوپلینڈ]] |[http://www.copelandbc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060101020624/http://www.copelandbc.gov.uk/ |date=2006-01-01 }} |align=right|70,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کامبریا]] |- |[[کوربی]] |[http://www.corby.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160220222920/http://www.corby.gov.uk/ |date=2016-02-20 }} |align=right|61,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[نارتھیمپٹنشائر]] |- |[[کونوال]] |[http://www.cornwall.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|533,800 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[کونوال]] |- |[[کوٹسوولڈ (ضلع)|کوٹسوولڈ]] |[http://www.cotswold.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529205712/http://www.cotswold.gov.uk/ |date=2014-05-29 }} |align=right|83,200 | |[[گلوسٹرشائر]] |- |[[کووینٹری]] |[http://www.coventry.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|316,900 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1345) |[[مغربی مڈلینڈز (کاؤنٹی)|مغربی مڈلینڈز]] |- |[[کاروین]] |[http://www.cravendc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327174650/http://www.cravendc.gov.uk/ |date=2014-03-27 }} |align=right|55,500 | |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[کراولی]] |[http://www.crawley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|107,100 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[مغربی سسیکس]] |- |[[لندن بورو کروئڈن|کروئڈن]] |[http://www.croydon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|364,800 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ڈیکورم]] |[http://www.dacorum.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410110649/http://www.dacorum.gov.uk/ |date=2014-04-10 }} |align=right|145,300 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[ڈارلنگٹن (بورو)|ڈارلنگٹن]] |[http://www.darlington.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021130091335/http://www.darlington.gov.uk/ |date=2002-11-30 }} |align=right|105,600 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کاؤنٹی ڈرہم|ڈرہم]] |- |[[ڈارٹفورڈ (بورو)|ڈارٹفورڈ]] |[http://www.dartford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|97,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[ڈاوینٹری (ضلع)|ڈاوینٹری]] |[http://www.daventrydc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|78,100 | |[[نارتھیمپٹنشائر]] |- |[[ڈربی]] |[http://www.derby.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|248,900 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1977) |[[ڈربیشائر]] |- |[[ڈربیشائر ڈیلز]] |[http://www.derbyshiredales.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213192417/http://www.derbyshiredales.gov.uk/ |date=2014-02-13 }} |align=right|71,100 | |[[ڈربیشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو ڈانکاسٹر|ڈانکاسٹر]] |[http://www.doncaster.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991126044042/http://www.doncaster.gov.uk/ |date=1999-11-26 }} |align=right|302,500 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[جنوبی یارکشائر]] |- |[[ڈوور (ضلع)|ڈوور]] |[http://www.dover.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|111,700 | |[[کینٹ]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو ڈڈلی|ڈڈلی]] |[http://www.dudley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|313,300 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مغربی مڈلینڈز (کاؤنٹی)|مغربی مڈلینڈز]] |- |[[کاؤنٹی ڈرہم]] |[http://www.durham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|513,000 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[کاؤنٹی ڈرہم]] |- |[[لندن بورو ایلنگ|ایلنگ]] |[http://www.ealing.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|339,300 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[مشرقی کیمبرجشائر]] |[http://www.eastcambs.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|84,200 | |[[کیمبرجشائر]] |- |[[مشرقی ڈیون]] |[http://www.east-devon.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041204084640/http://www.east-devon.gov.uk/ |date=2004-12-04 }} |align=right|133,300 | |[[ڈیون]] |- |[[مشرقی ڈورسٹ]] |[http://www.eastdorsetdc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051029091016/http://www.eastdorsetdc.gov.uk/ |date=2005-10-29 }} |align=right|87,300 | |[[ڈورسٹ]] |- |[[مشرقی ہیمپشائر]] |[http://www.easthants.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|116,000 | |[[ہیمپشائر]] |- |[[مشرقی ہارٹفورڈشائر]] |[http://www.eastherts.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|138,200 | |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[مشرقی لنڈسے]] |[http://www.e-lindsey.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|136,700 | |[[لنکنشائر]] |- |[[مشرقی نارتھیمپٹنشائر]] |[http://www.east-northamptonshire.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913040554/http://www.east-northamptonshire.gov.uk/ |date=2008-09-13 }} |align=right|86,900 | |[[نارتھیمپٹنشائر]] |- |[[ایسٹ رائڈنگ یارکشائر]] |[http://www.eastriding.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|334,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[ایسٹ رائڈنگ یارکشائر]] |- |[[مشرقی سٹیفورڈشائر]] |[http://www.eaststaffsbc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140927183751/http://www.eaststaffsbc.gov.uk/ |date=2014-09-27 }} |align=right|113,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[ایسٹبورن]] |[http://www.eastbourne.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|99,300 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[مشرقی سسیکس]] |- |[[ایسٹلی (بورو)|ایسٹلی]] |[http://www.eastleigh.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140320141424/http://www.eastleigh.gov.uk/ |date=2014-03-20 }} |align=right|125,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہیمپشائر]] |- |[[ایڈن، کامبریا|ایڈن]] |[http://www.eden.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081105160240/http://www.eden.gov.uk/ |date=2008-11-05 }} |align=right|52,500 | |[[کامبریا]] |- |[[ایلمبرج]] |[http://www.elmbridge.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|131,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[لندن بورو اینفیلڈ|اینفیلڈ]] |[http://www.enfield.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|313,900 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[اپنگ فارسٹ (ضلع)|اپنگ فارسٹ]] |[http://www.eppingforestdc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|124,900 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[اپسوم تے ایویل]] |[http://www.epsom-ewell.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|75,200 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[عریواش]] |[http://www.عریواش۔gov.uk ویب سائٹ] |align=right|112,200 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈربیشائر]] |- |[[ایکسٹر]] |[http://www.exeter.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511205833/https://exeter.gov.uk/ |date=2020-05-11 }} |align=right|117,100 |شہر (''[[Time immemorial|TI]]'') |[[ڈیون]] |- |[[فارہیم (بورو)|فارہیم]] |[http://www.fareham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|111,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہیمپشائر]] |- |[[فینلینڈ]] |[http://www.fenland.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|95,500 | |[[کیمبرجشائر]] |- |[[فارسٹ ہیتھ]] |[http://www.forest-heath.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140321115446/http://www.forest-heath.gov.uk/ |date=2014-03-21 }} |align=right|60,000 | |[[سافک]] |- |[[فارسٹ آف ڈین (ضلع)|فارسٹ آف ڈین]] |[http://www.fdean.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|82,200 | |[[گلوسٹرشائر]] |- |[[فیلڈ (بورو)|فیلڈ]] |[http://www.fylde.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|76,100 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو گیٹسہیڈ|گیٹسہیڈ]] |[http://www.gateshead.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|200,300 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[ٹائن تے وئیر]] |- |[[گیڈلنگ]] |[http://www.gedling.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|113,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[گلوسٹر]] |[http://www.glos-city.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|121,900 |شہر (1541) |[[گلوسٹرشائر]] |- |[[گاسپورٹ]] |[http://www.gosport.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|82,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہیمپشائر]] |- |[[گریوشیم]] |[http://www.گریوشیم۔gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|101,800 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[گریٹ یارموتھ (بورو)|گریٹ یارموتھ]] |[http://www.great-yarmouth.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228021952/http://www.great-yarmouth.gov.uk/ |date=2014-02-28 }} |align=right|97,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[نورفک]] |- |[[شاہی بورو گرینچ|گرینچ]] |[http://www.greenwich.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|255,500 |[[لندن بورو]]، [[List of place names مع royal patronage in the مملکت متحدہ|شاہی بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[گیلڈفورڈ (بورو)|گیلڈفورڈ]] |[http://www.guildford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|137,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[لندن بورو ہیکنی|ہیکنی]] |[http://www.hackney.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|247,200 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ہالٹن (بورو)|ہالٹن]] |[http://www.halton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|125,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[چیشائر]] |- |[[ہیمبلیٹن]] |[http://www.hambleton.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140706221940/http://www.hambleton.gov.uk/ |date=2014-07-06 }} |align=right|89,600 | |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[لندن بورو ہیمرسمتھ تے فلہم|ہیمرسمتھ تے فلہم]] |[http://www.lbhf.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|182,400 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ہاربرا]] |[http://www.harborough.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|85,700 | |[[لیسٹرشائر]] |- |[[لندن بورو ہارنگے|ہارنگے]] |[http://www.haringey.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|255,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ہارلو]] |[http://www.harlow.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|82,200 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[ہاروگیٹ (بورو)|ہاروگیٹ]] |[https://web.archive.org/web/20161001220619/https://www.harrogate.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|158,700 | |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[لندن بورو ہیعرو|ہیعرو]] |[http://www.harrow.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|240,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ہارٹ (ضلع)|ہارٹ]] |[http://www.hart.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|91,700 | |[[ہیمپشائر]] |- |[[ہارٹلپول (بورو)|ہارٹلپول]] |[http://www.hartlepool.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|92,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کاؤنٹی ڈرہم|ڈرہم]] |- |[[ہیسٹینگز]] |[http://www.hastings.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|90,200 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[مشرقی سسیکس]] |- |[[ہاوانٹ (بورو)|ہاوانٹ]] |[http://www.havant.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|120,800 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہیمپشائر]] |- |[[لندن بورو ہیورنگ|ہیورنگ]] |[http://www.havering.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|237,900 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ہیرفورڈشائر]] |[http://www.herefordshire.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407060243/http://www.herefordshire.gov.uk/ |date=2014-04-07 }} |align=right|183,600 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[ہیرفورڈشائر]] |- |[[ہیرٹسمیر]] |[http://www.hertsmere.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|100,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[ہائی پیک، ڈربیشائر|ہائی پیک]] |[http://www.highpeak.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|91,000 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈربیشائر]] |- |[[لندن بورو ہلنگٹن|ہلنگٹن]] |[http://www.hillingdon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|275,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ہنکلے تے بوسورتھ]] |[http://www.hinckleyandbosworthonline.org.uk/ ویب سائٹ] |align=right|105,300 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لیسٹرشائر]] |- |[[ہورشام (ضلع)|ہورشام]] |[http://www.horsham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|131,500 | |[[مغربی سسیکس]] |- |[[لندن بورو ہونسلو|ہونسلو]] |[http://www.hounslow.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|254,900 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[کنگسٹن اپون ہل|ہل]] |[http://www.hullcc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|256,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1299) |[[ایسٹ رائڈنگ یارکشائر]] |- |[[ہنٹنگڈومشائر]] |[http://www.huntsdc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|170,000 | |[[کیمبرجشائر]] |- |[[ہنڈبرن]] |[http://www.hyndburnbc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060530050349/http://www.hyndburnbc.gov.uk/ |date=2006-05-30 }} |align=right|80,500 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[اپسوئچ (بورو)|اپسوئچ]] |[http://www.ipswich.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|133,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سافک]] |- |[[آئل آف ویٹ]] |[http://www.iwight.com/ ویب سائٹ] |align=right|138,400 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، کاؤنٹی |[[آئل آف ویٹ]] |- |[[جزائر سیلی]] |[http://www.scilly.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|2,200 | ''[[sui generis]]'' |[[کونوال]] |- |[[لندن بورو ازلنگٹن|ازلنگٹن]] |[http://www.islington.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|206,300 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[شاہی بورو کینزنگٹن تے چیلسی|کینزنگٹن تے چیلسی]] |[http://www.rbkc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|158,300 |[[لندن بورو]]، [[List of place names مع royal patronage in the مملکت متحدہ|شاہی بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[کیٹیرنگ (بورو)|کیٹیرنگ]] |[http://www.kettering.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806035451/http://www.kettering.gov.uk/ |date=2012-08-06 }} |align=right|93,800 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[نارتھیمپٹنشائر]] |- |[[کنگز لین تے مغربی نورفک]] |[http://www.west-norfolk.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|147,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[نورفک]] |- |[[شاہی بورو کنگسٹن اپون ٹیمز|کنگسٹن اپون ٹیمز]] |[http://www.kingston.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|160,400 |[[لندن بورو]]، [[List of place names مع royal patronage in the مملکت متحدہ|شاہی بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[کرکلیز]] |[http://www.kirkleesmc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050922183721/http://www.kirkleesmc.gov.uk/ |date=2005-09-22 }} |align=right|423,000 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مغربی یارکشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو نوزلی|نوزلی]] |[http://www.knowsley.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729122520/http://www.knowsley.gov.uk/ |date=2009-07-29 }} |align=right|145,900 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مرزیسائڈ]] |- |[[لندن بورو لیمبیتھ|لیمبیتھ]] |[http://www.lambeth.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|304,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[لنکاسٹر شہر|لنکاسٹر]] |[http://www.lancaster.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328022608/http://www.lancaster.gov.uk/ |date=2014-03-28 }} |align=right|137,800 |شہر (1937) |[[لنکاشائر]] |- |[[لیڈز شہر|لیڈز]] |[http://www.leeds.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|750,700 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1893) |[[مغربی یارکشائر]] |- |[[لیسٹر]] |[http://www.leicester.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|329,600 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1919) |[[لیسٹرشائر]] |- |[[لیویس (ضلع)|لیویس]] |[http://www.lewes.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|97,600 | |[[مشرقی سسیکس]] |- |[[لندن بورو لیوشم|لیوشم]] |[http://www.lewisham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|276,900 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[لیچفیلڈ (ضلع)|لیچفیلڈ]] |[http://www.lichfielddc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|100,900 | |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[لنکن، لنکنشائر|لنکن]] |[http://www.lincoln.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|93,100 |شہر (''[[Time immemorial|TI]]'') |[[لنکنشائر]] |- |[[لیورپول]] |[http://www.liverpool.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060328002145/http://www.liverpool.gov.uk/ |date=2006-03-28 }} |align=right|465,700 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1880) |[[مرزیسائڈ]] |- |[[لندن شہر]] |[http://www.cityoflondon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|7,400 |شہر (''[[Time immemorial|TI]]'')، ''[[sui generis]]'' |[[لندن شہر]] |- |[[لوٹن]] |[http://www.luton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|203,600 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[بیڈفورڈشائر]] |- |[[میڈسٹون (بورو)|میڈسٹون]] |[http://www.digitalmaidstone.co.uk/ ویب سائٹ] |align=right|155,800 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[مالڈن (ضلع)|مالڈن]] |[http://www.maldon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|61,700 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[مالورن ہلز (ضلع)|مالورن ہلز]] |[http://www.malvernhills.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140608095352/http://www.malvernhills.gov.uk/ |date=2014-06-08 }} |align=right|74,700 | |[[ووسٹرشائر]] |- |[[مانچسٹر]] |[http://www.manchester.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303042405/http://www.manchester.gov.uk/ |date=2011-03-03 }} |align=right|502,900 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1853) |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[مینسفیلڈ (ضلع)|مینسفیلڈ]] |[http://www.mansfield.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|104,600 | |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[میڈوے]] |[http://www.medway.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040124162034/http://www.medway.gov.uk/index/leisure/localhistory/timeline/17909.htm |date=2004-01-24 }} |align=right|264,900 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[میلٹن (بورو)|میلٹن]] |[http://www.melton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|50,500 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لیسٹرشائر]] |- |[[میندیپ]] |[http://www.mendip.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416233913/http://www.mendip.gov.uk/ |date=2013-04-16 }} |align=right|109,400 | |[[سامرسیٹ]] |- |[[لندن بورو مرٹن|مرٹن]] |[http://www.merton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|200,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[مڈ ڈیون]] |[http://www.middevon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|77,900 | |[[ڈیون]] |- |[[مڈ سافک]] |[http://www.mid-suffolk-dc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050305123936/http://www.mid-suffolk-dc.gov.uk/ |date=2005-03-05 }} |align=right|97,100 | |[[سافک]] |- |[[مڈ سسیکس]] |[http://www.midsussex.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|140,200 | |[[مغربی سسیکس]] |- |[[میڈیلزبرو (بورو)|میڈیلزبرو]] |[http://www.middlesbrough.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191006165155/https://middlesbrough.gov.uk/ |date=2019-10-06 }} |align=right|138,400 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[ملٹن کینز (بورو)|ملٹن کینز]] |[http://www.miltonkeynes.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829214812/http://www.miltonkeynes.gov.uk/ |date=2012-08-29 }} |align=right|249,900 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[بکنگھمشائر]] |- |[[مول ویلی]] |[http://www.molevalley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|85,600 | |[[سرے]] |- |[[نیوآرک تے شرووڈ]] |[http://www.newark-sherwooddc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|115,000 | |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[نیوکیسل-انڈر-لائم (بورو)|نیوکیسل-انڈر-لائم]] |[http://www.newcastle-staffs.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|123,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[نیوکیسل اپون ٹائین]] |[http://www.newcastle.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208200135/http://www.newcastle.gov.uk/ |date=2011-02-08 }} |align=right|279,100 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1882) |[[ٹائن تے وئیر]] |- |[[نیو فارسٹ (ضلع)|نیو فارسٹ]] |[http://www.nfdc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525044829/http://nfdc.gov.uk/ |date=2013-05-25 }} |align=right|176,800 | |[[ہیمپشائر]] |- |[[لندن بورو نیوہیم|نیوہیم]] |[http://www.newham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|310,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[شمالی ڈیون]] |[http://www.northdevon.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502233241/http://www.northdevon.gov.uk/ |date=2009-05-02 }} |align=right|94,000 | |[[ڈیون]] |- |[[شمالی ڈورسٹ]] |[http://www.north-dorset.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060710085632/http://www.north-dorset.gov.uk/ |date=2006-07-10 }} |align=right|69,000 | |[[ڈورسٹ]] |- |[[شمالی مشرقی ڈربیشائر]] |[http://www.ne-derbyshire.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110205101637/http://www.ne-derbyshire.gov.uk/ |date=2011-02-05 }} |align=right|99,100 | |[[ڈربیشائر]] |- |[[شمالی مشرقی لنکنشائر]] |[http://www.nelincs.gov.uk/IC/Index.htm ویب سائٹ] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040802063022/http://www.nelincs.gov.uk/IC/Index.htm |date=2004-08-02 }} |align=right|159,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکنشائر]] |- |[[شمالی ہارٹفورڈشائر]] |[http://www.nhdc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030807201733/http://www.nhdc.gov.uk/ |date=2003-08-07 }} |align=right|127,500 | |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[شمالی کیسٹایون]] |[http://www.n-kesteven.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|108,500 | |[[لنکنشائر]] |- |[[شمالی لنکنشائر]] |[http://www.northlincs.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|167,500 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکنشائر]] |- |[[شمالی نورفک]] |[http://www.north-norfolk.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|101,700 | |[[نورفک]] |- |[[شمالی سامرسیٹ]] |[http://www.n-somerset.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|203,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[سامرسیٹ]] |- |[[شمالی ٹینیسائڈ]] |[http://www.northtyneside.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923012827/https://northtyneside.gov.uk/ |date=2020-09-23 }} |align=right|201,200 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[ٹائن تے وئیر]] |- |[[شمالی وارکشائر]] |[http://www.northwarks.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|62,100 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[وارکشائر]] |- |[[شمالی مغربی لیسٹرشائر]] |[http://www.nwleics.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|93,700 | |[[لیسٹرشائر]] |- |[[نارتھیمپٹن]] |[http://www.northampton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|212,500 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[نارتھیمپٹنشائر]] |- |[[نارتھمبرلینڈ]] |[http://www.northumberland.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|316,300 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[نارتھمبرلینڈ]] |- |[[نارویچ]] |[http://www.norwich.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|132,200 |شہر (1195) |[[نورفک]] |- |[[ناٹنگھم]] |[http://www.nottinghamcity.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|303,900 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1897) |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[نانیٹن تے بیڈورتھ]] |[http://www.nuneatonandbedworth.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|125,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[وارکشائر]] |- |[[اواڈبی تے ویگسٹن]] |[http://www.oadby-wigston.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|56,000 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لیسٹرشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو اولڈھم|اولڈھم]] |[http://www.oldham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|225,200 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[آکسفورڈ]] |[http://www.oxford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|150,200 |شہر (1542) |[[آکسفورڈشائر]] |- |[[پینڈل]] |[http://www.pendle.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722025859/http://www.pendle.gov.uk/ |date=2011-07-22 }} |align=right|89,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[پیٹربورو]] |[http://www.peterborough.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|184,500 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1541) |[[کیمبرجشائر]] |- |[[پلایماؤتھ]] |[http://www.plymouth.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|256,600 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1928) |[[ڈیون]] |- |[[پول، انگلستان]] |[http://www.poole.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516185533/http://poole.gov.uk/ |date=2014-05-16 }} |align=right|148,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈورسٹ]] |- |[[پورٹسماؤتھ]] |[http://www.portsmouth.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208200226/http://www.portsmouth.gov.uk/ |date=2011-02-08 }} |align=right|205,400 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1926) |[[ہیمپشائر]] |- |[[پریسٹن شہر، لنکاشائر|پریسٹن]] |[http://www.preston.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|140,100 |شہر (2002) |[[لنکاشائر]] |- |[[پربیک (ضلع)|پربیک]] |[http://www.purbeck-dc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010302020750/http://www.purbeck-dc.gov.uk/ |date=2001-03-02 }} |align=right|45,200 | |[[ڈورسٹ]] |- |[[بورو ریڈنگ|ریڈنگ]] |[http://www.reading.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|155,300 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[بارکشائر]] |- |[[لندن بورو ریڈبرج|ریڈبرج]] |[http://www.redbridge.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|281,400 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ریڈکار تے کلیولینڈ]] |[http://www.redcar-cleveland.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|135,200 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[ریڈیچ]] |[http://www.redditchbc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131040122/http://www.redditchbc.gov.uk/ |date=2016-01-31 }} |align=right|84,300 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ووسٹرشائر]] |- |[[رائگیٹ تے بانسٹیڈ]] |[http://www.reigate-banstead.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|138,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[ربل ویلی]] |[http://www.ribblevalley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|57,300 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[لندن بورو رچمنڈ اپون ٹیمز|رچمنڈ اپون ٹیمز]] |[http://www.richmond.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|187,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[رچمنڈشائر]] |[http://www.richmondshire.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327163824/http://www.richmondshire.gov.uk/ |date=2014-03-27 }} |align=right|53,300 | |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو راچڈیل|راچڈیل]] |[http://www.rochdale.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|211,900 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[روچفورڈ (ضلع)|روچفورڈ]] |[http://www.rochford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|83,300 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[راسینڈئل]] |[http://www.rossendale.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|68,100 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[روتھر]] |[http://www.rother.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|90,700 | |[[مشرقی سسیکس]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو روتھرہیم|روتھرہیم]] |[http://www.rotherham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|257,700 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[جنوبی یارکشائر]] |- |[[رگبی (بورو)|رگبی]] |[http://www.rugby.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|100,500 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[وارکشائر]] |- |[[رینیمیڈ (بورو)|رینیمیڈ]] |[http://www.runnymede.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|80,500 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[رشکلف]] |[http://www.rushcliffe.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326160416/http://www.rushcliffe.gov.uk/ |date=2014-03-26 }} |align=right|111,200 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[رشمور]] |[http://www.rushmoor.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|94,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہیمپشائر]] |- |[[راٹلینڈ]] |[http://www.rutland.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|37,600 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[راٹلینڈ]] |- |[[رایڈیل]] |[http://www.ryedale.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140406211149/http://www.ryedale.gov.uk/ |date=2014-04-06 }} |align=right|51,900 | |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[سینٹ البینز شہر|سینٹ البینز]] |[http://www.stalbans.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|141,200 |شہر (1877) |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[سینٹ ایڈمنڈسبری (بورو)|سینٹ ایڈمنڈسبری]] |[http://www.stedmundsbury.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229215041/http://www.stedmundsbury.gov.uk/ |date=2019-12-29 }} |align=right|111,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سافک]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو سینٹ ہیلنز|سینٹ ہیلنز]] |[http://www.sthelens.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|175,400 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مرزیسائڈ]] |- |[[سالفورڈ شہر|سالفورڈ]] |[http://www.salford.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327011636/http://www.salford.gov.uk/ |date=2014-03-27 }} |align=right|234,500 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1926) |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[سینڈویل]] |[http://www.smbc.sandwell.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716141714/http://www.smbc.sandwell.gov.uk/ |date=2011-07-16 }} |align=right|309,000 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مغربی مڈلینڈز (کاؤنٹی)|مغربی مڈلینڈز]] |- |[[سکاربرو (بورو)|سکاربرو]] |[http://www.scarborough.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201005065205/https://www.scarborough.gov.uk/ |date=2020-10-05 }} |align=right|108,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[سیجمور]] |[http://www.sedgemoor.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313080617/http://www.sedgemoor.gov.uk/ |date=2014-03-13 }} |align=right|114,900 | |[[سامرسیٹ]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو سیفٹن|سیفٹن]] |[http://www.sefton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|274,000 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مرزیسائڈ]] |- |[[سیلبی (ضلع)|سیلبی]] |[http://www.selby.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|83,500 | |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[سیوناوکس (ضلع)|سیوناوکس]] |[http://www.sevenoaks.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|115,400 | |[[کینٹ]] |- |[[شیفیلڈ]] |[http://www.sheffield.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|551,800 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1893) |[[جنوبی یارکشائر]] |- |[[شیپوے]] |[http://www.shepway.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|108,200 | |[[کینٹ]] |- |[[شروپشائر]] |[http://www.shropshire-cc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417020343/http://www.shropshire-cc.gov.uk/ |date=2009-04-17 }} |align=right|307,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[شروپشائر]] |- |[[سلاو]] |[http://www.slough.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|140,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[بارکشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو سولیہل|سولیہل]] |[http://www.solihull.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|206,900 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مغربی مڈلینڈز (کاؤنٹی)|مغربی مڈلینڈز]] |- |[[جنوبی بکس]] |[http://www.southbucks.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200907200205/http://www.southbucks.gov.uk/ |date=2020-09-07 }} |align=right|67,100 | |[[بکنگھمشائر]] |- |[[جنوبی کیمبرجشائر]] |[http://www.scambs.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|149,800 | |[[کیمبرجشائر]] |- |[[جنوبی ڈربیشائر]] |[http://www.south-derbys.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716012317/http://www.south-derbys.gov.uk/ |date=2011-07-16 }} |align=right|94,900 | |[[ڈربیشائر]] |- |[[جنوبی گلوسٹرشائر]] |[https://web.archive.org/web/20140615074017/http://www.southglos.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|263,400 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[گلوسٹرشائر]] |- |[[جنوبی ہیمز]] |[http://www.south-hams-dc.gov.uk/ ویب سائٹ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125134209/http://www.south-hams-dc.gov.uk/ |date=2013-01-25 }} |align=right|83,600 | |[[ڈیون]] |- |[[جنوبی ہالینڈ، لنکنشائر|جنوبی ہالینڈ]] |[http://www.sholland.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|88,400 | |[[لنکنشائر]] |- |[[جنوبی کیسٹایون]] |[http://www.skdc.com/ ویب سائٹ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040105013149/http://www.skdc.com/ |date=2004-01-05 }} |align=right|134,100 | |[[لنکنشائر]] |- |[[جنوبی لیکلینڈ]] |[http://www.southlakeland.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430031933/http://www.southlakeland.gov.uk/ |date=2013-04-30 }} |align=right|103,700 | |[[کامبریا]] |- |[[جنوبی نورفک]] |[http://www.south-norfolk.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060102223444/http://www.south-norfolk.gov.uk/ |date=2006-01-02 }} |align=right|124,500 | |[[نورفک]] |- |[[جنوبی نارتھیمپٹنشائر]] |[http://www.southnorthants.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|85,400 | |[[نارتھیمپٹنشائر]] |- |[[جنوبی آکسفورڈشائر]] |[http://www.southoxon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|135,000 | |[[آکسفورڈشائر]] |- |[[جنوبی ربل]] |[http://www.south-ribblebc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025041957/http://www.south-ribblebc.gov.uk/ |date=2005-10-25 }} |align=right|109,200 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[جنوبی سامرسیٹ]] |[http://www.southsomerset.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140703124829/https://www.southsomerset.gov.uk/ |date=2014-07-03 }} |align=right|162,100 | |[[سامرسیٹ]] |- |[[جنوبی سٹیفورڈشائر]] |[http://www.sstaffs.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|108,300 | |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[جنوبی ٹینیسائڈ]] |[http://www.southtyneside.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|148,200 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[ٹائن تے وئیر]] |- |[[ساؤتھمپٹن]] |[http://www.southampton.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110218194008/http://www.southampton.gov.uk/ |date=2011-02-18 }} |align=right|235,900 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1964) |[[ہیمپشائر]] |- |[[ساوتھاینڈ-آن-سی]] |[http://www.southend.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|174,300 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[لندن بورو سدرک|سدرک]] |[http://www.southwark.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|288,700 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[سپیلتھون]] |[http://www.سپیلتھون۔gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|95,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[سٹیفورڈ (بورو)|سٹیفورڈ]] |[http://www.staffordbc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|130,900 | |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[سٹیفورڈشائر موورلینڈز]] |[http://www.staffsmoorlands.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|97,200 | |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[سٹیوینڈیج]] |[http://www.stevenage.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|84,200 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو سٹاکپورٹ|سٹاکپورٹ]] |[http://www.stockport.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|283,300 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[سٹاکٹن-آن-ٹیز (بورو)|سٹاکٹن-آن-ٹیز]] |[http://www.stockton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|191,800 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کاؤنٹی ڈرہم|ڈرہم]] تے [[شمالی یارکشائر]] |- |[[سٹوک آن ٹرینٹ]] |[http://www.stoke.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|248,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1925) |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[سٹراٹفورڈ-آن-ایون (ضلع)|سٹراٹفورڈ-آن-ایون]] |[http://www.stratford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|120,800 | |[[وارکشائر]] |- |[[سٹراوڈ (ضلع)|سٹراوڈ]] |[http://www.stroud.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|113,100 | |[[گلوسٹرشائر]] |- |[[سافک ساحلی]] |[http://www.suffolkcoastal.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|124,600 | |[[سافک]] |- |[[سنڈرلینڈ شہر|سنڈرلینڈ]] |[http://www.sunderland.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|275,300 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1992) |[[ٹائن تے وئیر]] |- |[[سرے ہیتھ]] |[http://www.surreyheath.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|86,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[لندن بورو سٹن|سٹن]] |[http://www.sutton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|191,100 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[سوالے]] |[http://www.swale.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|136,300 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[سوینڈون (بورو)|سوینڈون]] |[http://www.swindon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|209,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ویلٹشائر]] |- |[[ٹیمسائڈ]] |[http://www.tameside.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|219,700 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[ٹیمورتھ (بورو)|ٹیمورتھ]] |[http://www.tamworth.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|76,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[ٹینڈرج (ضلع)|ٹینڈرج]] |[http://www.tandridge.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|83,200 | |[[سرے]] |- |[[ٹاونٹن ڈین]] |[http://www.tauntonڈین۔gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|110,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سامرسیٹ]] |- |[[ٹینبریج]] |[http://www.ٹینبریج۔gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|124,300 | |[[ڈیون]] |- |[[ٹیلفورڈ تے ریکن]] |[http://www.telford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|166,800 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[شروپشائر]] |- |[[ٹینڈرنگ]] |[http://www.tendringdc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|138,100 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[ٹیسٹ ویلی]] |[http://www.testvalley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|116,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہیمپشائر]] |- |[[ٹوکسبری (بورو)|ٹوکسبری]] |[http://www.tewkesburybc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|82,300 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[گلوسٹرشائر]] |- |[[تھانیٹ (ضلع)|تھانیٹ]] |[http://www.thanet.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|134,400 | |[[کینٹ]] |- |[[تھری ریورز (ضلع)|تھری ریورز]] |[http://www.3rivers.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050930201223/http://www.3rivers.gov.uk/ |date=2005-09-30 }} |align=right|87,900 | |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[تھاراک]] |[http://www.thurrock.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|158,300 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[ٹونبریج تے مالنگ]] |[https://web.archive.org/web/20071013112247/http://www.tmbc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|121,100 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[ٹوربے]] |[http://www.torbay.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|131,200 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈیون]] |- |[[ٹوریج]] |[http://www.torridge.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|64,000 | |[[ڈیون]] |- |[[لندن بورو ٹاور ہیملٹس|ٹاور ہیملٹس]] |[http://www.towerhamlets.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|256,000 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ٹریفرڈ]] |[http://www.trafford.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921184244/http://www.trafford.gov.uk/ |date=2013-09-21 }} |align=right|227,100 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[ٹنبریج ویلز (بورو)|ٹنبریج ویلز]] |[http://www.tunbridgewells.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|115,200 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[اوٹلسفورڈ]] |[http://www.uttlesford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|80,000 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[ویل آف وائٹ ہارس]] |[http://www.whitehorsedc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|121,900 | |[[آکسفورڈشائر]] |- |[[ویکفیلڈ شہر|ویکفیلڈ]] |[http://www.wakefield.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|326,400 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1888) |[[مغربی یارکشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو والسال|والسال]] |[http://www.walsall.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905165129/https://www.walsall.gov.uk/ |date=2017-09-05 }} |align=right|269,500 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مغربی مڈلینڈز (کاؤنٹی)|مغربی مڈلینڈز]] |- |[[لندن بورو والتھم فارسٹ|والتھم فارسٹ]] |[http://www.lbwf.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051013062358/http://www.lbwf.gov.uk/ |date=2005-10-13 }} |align=right|259,700 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[لندن بورو وینڈزورتھ|وینڈزورتھ]] |[http://www.wandsworth.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|307,700 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[وارنگٹن]] |[http://www.warrington.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|202,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[چیشائر]] |- |[[وارک (ضلع)|وارک]] |[http://www.warwickdc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|137,700 | |[[وارکشائر]] |- |[[واٹفورڈ]] |[http://www.watford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|90,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[ویونے]] |[http://www.waveney.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160622223341/http://www.waveney.gov.uk/ |date=2016-06-22 }} |align=right|115,400 | |[[سافک]] |- |[[ویورلی، سرے|ویورلی]] |[http://www.waverley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|121,800 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[ویلڈین]] |[http://www.wealden.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009122858/https://www.wealden.gov.uk/ |date=2020-10-09 }} |align=right|149,400 | |[[مشرقی سسیکس]] |- |[[ویلنگبورو (بورو)|ویلنگبورو]] |[http://www.wellingborough.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200907132810/http://www.wellingborough.gov.uk/ |date=2020-09-07 }} |align=right|75,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[نارتھیمپٹنشائر]] |- |[[ویلون ہیٹفیلڈ]] |[http://www.welhat.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|110,700 | |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[مغربی بارکشائر]] |[http://www.westberks.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|154,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[بارکشائر]] |- |[[مغربی ڈیون]] |[http://www.westdevon.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927031925/http://www.westdevon.gov.uk/ |date=2006-09-27 }} |align=right|53,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈیون]] |- |[[مغربی ڈورسٹ]] |[http://www.westdorset-dc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150301004708/http://www.westdorset-dc.gov.uk/ |date=2015-03-01 }} |align=right|99,300 | |[[ڈورسٹ]] |- |[[مغربی لنکاشائر]] |[http://www.westlancsdc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|110,600 | |[[لنکاشائر]] |- |[[مغربی لنڈسے]] |[http://www.west-lindsey.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|89,400 | |[[لنکنشائر]] |- |[[ویسٹمنسٹر شہر|ویسٹمنسٹر]] |[http://www.westminster.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|219,600 |[[لندن بورو]]، شہر (1540) |[[لندن عظمی]] |- |[[مغربی آکسفورڈشائر]] |[http://www.westoxon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|105,400 | |[[آکسفورڈشائر]] |- |[[مغربی سامرسیٹ]] |[http://www.westsomersetonline.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828083812/http://www.westsomersetonline.gov.uk/ |date=2008-08-28 }} |align=right|34,600 | |[[سامرسیٹ]] |- |[[ویماؤتھ تے پورٹلینڈ]] |[http://www.weymouth.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|65,100 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈورسٹ]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو ویگان|ویگان]] |[http://www.wiganmbc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051203095320/http://www.wiganmbc.gov.uk/ |date=2005-12-03 }} |align=right|318,100 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[ویلٹشائر]] |[http://www.wiltshire.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|474,300 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[ویلٹشائر]] |- |[[ونچیسٹر شہر|ونچیسٹر]] |[http://www.winchester.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|116,800 |شہر (''[[Time immemorial|TI]]'') |[[ہیمپشائر]] |- |[[شاہی بورو ونڈسر تے میڈنہیڈ|ونڈسر تے میڈنہیڈ]] |[http://www.rbwm.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|145,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[List of place names مع royal patronage in the مملکت متحدہ|شاہی بورو]] |[[بارکشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو ویرال|ویرال]] |[http://www.wirral.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|319,800 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مرزیسائڈ]] |- |[[بورو ووکنگ|ووکنگ]] |[http://www.woking.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|99,500 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[ووکنگہیم (ضلع)|ووکنگہیم]] |[http://www.wokingham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|154,900 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[بارکشائر]] |- |[[وولورہیمپٹن]] |[http://www.wolverhampton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|249,900 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (2000) |[[مغربی مڈلینڈز (کاؤنٹی)|مغربی مڈلینڈز]] |- |[[ووسٹر]] |[http://www.cityofworcester.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051001063735/http://www.cityofworcester.gov.uk/ |date=2005-10-01 }} |align=right|98,700 |شہر (1189) |[[ووسٹرشائر]] |- |[[وردنگ]] |[http://www.worthing.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|105,000 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[مغربی سسیکس]] |- |[[وچیوان]] |[http://www.wychavon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|117,100 | |[[ووسٹرشائر]] |- |[[ویکم (ضلع)|ویکم]] |[http://www.wycombe.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091205023624/http://www.wycombe.gov.uk/ |date=2009-12-05 }} |align=right|172,000 | |[[بکنگھمشائر]] |- |[[ویر]] |[http://www.wyrebc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060804091037/http://www.wyrebc.gov.uk/ |date=2006-08-04 }} |align=right|107,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[وایر فارسٹ (ضلع)|وایر فارسٹ]] |[http://www.wyreforestdc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140406161721/http://wyreforestdc.gov.uk/ |date=2014-04-06 }} |align=right|98,000 | |[[ووسٹرشائر]] |- |[[یورک]] |[http://www.york.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|197,800 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (''[[Time immemorial|TI]]'') |[[شمالی یارکشائر]] |} == ہور ویکھو == * [[لسٹ انگلستان دے ضلعے بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ انگریزی ضلعے تے انہاں دے نسلی تناسب]] * [[لسٹ انگریزی ضلعے بلحاظ کثافت آبادی]] * [[لسٹ انگریزی ضلعے بلحاظ رقبہ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:انگلستان دے ضلعے]] [[گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏ی مقامی حکومت]] [[گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏ی ذیلی تقسیمات د‏‏ی فہرستاں]] 67h6x4pxy5le9ntw6invnk3jfnvjjhq 0 92427 713176 710573 2026-11-05T17:27:38Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713176 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Image-Al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ğabr wa-l-muqābala.jpg|thumb|کھبے| ''[[الکتاب المختصر فی حساب الجبر والمقابلۃ]]'' دا اک صفحہ [[الخوارزمی]]]] [[اسلامی عہد زريں]] بالخصوص نويں تے دسويں صدی وچ علم [[ریاضی]] د‏‏ی بنیاد [[یونانی ریاضی]] ([[اقلیدس]]، ارشمیدس تے [[پرگہ دا اپولنیس|اپولنیس]]) تے [[ہندوستانی ریاضی]] ([[آریہ بھٹ]] تے [[برہمگپت]]) اُتے استوار کيتی گئی سی۔ اس دور وچ علم ریاضی نويں موضوعات تو‏ں روشناس ہويا مثلاً [[اعشاری کسراں|کسر دا مقام]] تاکہ اعداد نو‏‏ں کسور وچ ظاہر کيتا جا سک‏‏ے۔ ہور پہلی مرتبہ [[الجبرا]] دا باضابطہ مطالعہ کيتا گیا (اس ضمن وچ الخوارزمی د‏‏ی [[الکتاب المختصر فی حساب الجبر والمقابلۃ]] خاصی اہمیت د‏‏ی حامل اے )، اس علاوہ علم [[ہندسہ]] تے [[مثلثیات]] نو‏‏ں وی خوب ترویج دتی گئی۔<ref>Katz (1993): "A complete history of mathematics of medieval islam cannot yet be written, since so many of these Arabic manuscripts lie unstudied.۔۔ Still, the general outline.۔۔ is known. In particular, Islamic mathematicians fully developed the decimal place-value number system to include decimal fractions, systematised the study of algebra and began to consider the relationship between algebra and geometry, studied and made advances on the major Greek geometrical treatises of Euclid, Archimedes, and Apollonius, and made significant improvements in plane and spherical geometry." Smith (1958) Vol. 1, Chapter VII.4: "In a general way it may be said that the Golden Age of Arabian mathematics was confined largely to the 9th and 10th centuries; that the world owes a great debt to Arab scholars for preserving and transmitting to posterity the classics of Greek mathematics; and that their work was chiefly that of transmission, although they developed considerable originality in algebra and showed some genius in their work in trigonometry."</ref> بعد وچ دسويں تو‏ں بارہويں صدی دے دوران وچ علمِ ریاضی [[عالم اسلام]] تو‏ں یورپ منتقل ہويا تے یورپی محققاں نے عہد اسلامی د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی مدد تو‏ں اس علم نو‏‏ں فروغ دینے وچ اپنی کوششاں صرف کاں۔<ref>[[Adolph P. Yushkevich]] {{Citation|last=Sertima|first=Ivan Van|title=Golden age of the Moor, Volume 11|year=1992|publisher=Transaction Publishers|isbn=1-56000-581-5|authorlink=Ivan van Sertima|page=394}} "The Islamic mathematicians exercised a prolific influence on the development of science in Europe, enriched as much by their own discoveries as those they had inherited by the Greeks, the Indians, the Syrians, the Babylonians, etc."</ref> اسلام د‏‏ی سائنسی تریخ دے مشہور مؤرخ ڈاکٹر سیلی رجپ دے مطابق دسیاں ہزار عرب مخطوطات دا جو ریاضی تے فلسفہ تو‏ں متعلق سن، حالے تک مطالعہ نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں علوم وچ ساڈا انحصار تھوڑے جہے عالماں تے مخطوطات تک محدود ا‏‏ے۔<ref>[http://www.islam-and-science.org/events/ "Science Teaching in Pre-Modern Societies"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180511182119/http://www.islam-and-science.org/events/ |date=2018-05-11 }}، ''McGill University''۔</ref> == الجبرا == {{اس|تریخ الجبرا}} لفظ [[الجبرا]] بذات خود [[عربی زبان|عربی]] تو‏ں ماخوذ اے اس دے لفظی معنی تکمیل یا "ٹوٹے ہوئے حصےآں دا اتحاد مکرر" اے،<ref>{{cite web |title=algebra |work=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=algebra&allowed_in_frame=0}}</ref> ایہ علم [[اسلامی عہدِ زريں]] دے دوران وچ فروغ پزیر ہويا۔ [[الخوارزمی]] جو [[بیت الحکمت]] [[بغداد]] دا محقق سی اسنو‏ں [[یونانی قوم|یونانی]] ریاضی دان [[دیوفانت]] دے نال الجبرا دا باپ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کتاب ''[[الکتاب المختصر فی حساب الجبر والمقابلۃ]]'' وچ الخوارزمی نے سب تو‏ں پہلے، [[مثبت عدد#علامات دے لئی اصطلاحات|مثبت]] [[کثیر رقمی جذر دے خواص|جذر]]، سادہ تے دو درجی [[کثیر رقمی مساوات]] دے حل پیش کیتے۔ اس نے [[تخفیف (ریاضی)|تخفیف]] دا طریقہ کار متعارف کرایا تے دیوفانت دے برعکس، مساوات دے نال عام مسائل دے حل فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔<ref>{{cite book |first=Carl B. |last=Boyer |authorlink=Carl Benjamin Boyer |title=A History of Mathematics |url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye |edition=Second |publisher=John Wiley & Sons |year=1991 |chapter=The Arabic Hegemony |isbn=0-471-54397-7 |page=[https://archive.org/details/historyofmathema00boye/page/230 228]}}</ref><ref>{{cite book |last=Swetz |first=Frank J. |title=Learning Activities from the History of Mathematics |url=https://books.google.com/books?id=zVYMoKhU_roC&pg=PA26 |year=1993 |publisher=Walch Publishing |isbn=978-0-8251-2264-4 |page=26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211854/https://books.google.com/books?id=zVYMoKhU_roC&pg=PA26%20 |archivedate=2018-12-24 |access-date=2016-12-28 |url-status=live}}</ref><ref name=Gullberg>{{cite book |last1=Gullberg |first1=Jan |authorlink=Jan Gullberg |title=Mathematics: From the Birth of Numbers |url=https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull |date=1997 |publisher=W. W. Norton |isbn=0-393-04002-X |page=[https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull/page/298 298]}}</ref> الخورازمی دا الجبرا لفاظانہ سی، مطلب اس نے مساوات نو‏‏ں مکمل جملےآں وچ لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ یونانی ریاضی دان '''دیوفانت''' دے الجبرے اُتے کیتے گئے کم دے برعکس سی۔ جس نے اپنے الجبرے وچ مختصر جملےآں تے کم علامات دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ علامتی الجبرا، جس وچ صرف علامتاں دا استعمال کيتا جاندا اے ایہ چیز [[ابن البناء]] تے [[ابو الحسن ابن علی القلاصدی]] دے کم وچ دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔<ref name=Gullberg /><ref>{{MacTutor|id=Al-Banna|title=al-Marrakushi ibn Al-Banna}}</ref> == ترجمے تے حواشی == مسلماناں نے قدیم یونانی تے ہندی کتاباں دے ترجمے کیتے تے انہاں اُتے حواشی لکھے تے انہاں د‏‏ی شرحاں کیتیاں۔ === اقلیدس دے تراجم === [[اقلیدس]] د‏‏ی ہندسی تالیف ''مبادیات'' دا عربی وچ ترجمہ ہويا۔ اس کتاب دا دوسرا ناں ''الأصول'' تے ''کتاب الأرکان'' وی اے ابن خلدون دے بیان دے مطابق مسائل د‏‏ی شرح تے بسط دے لحاظ تو‏ں ایہ کتاب طلبہ دے لئی نہایت موزاں تے مناسب سی۔ مختلف ترجموں‏ دے لحاظ تو‏ں اس دے مختلف نسخے رائج نيں۔ منصور دے زمانے وچ ہونے والا ترجمہ دست برد زمانے تو‏ں نہ بچ سکا۔ تریخ وی اس بارے وچ خاموش ا‏‏ے۔ اس دے بعد ترجمے ہوئے۔ انہاں د‏‏ی سلاست تے روانی نے پہلے ترجموں‏ نو‏‏ں مٹا ڈالیا۔ [[ہارون الرشید]] دے دور ([[170ھ]]۔ [[193ھ]]) وچ حجاج بن مطر نے یحییٰ بن خالد برمکی دے ایما اُتے ''مبادیات'' دا دوسرا ترجمہ کيتا تے مامون دے عہد ([[198ھ]] تاج [[218ھ]]) وچ تیسری بار ترجمہ ايس‏ے نے کيتا۔ ابن ندیم لکھدا ا‏‏ے۔ {{اقتباس|حجاج نے اقلیدس دے دو ترجمے کيتے۔ اک نقلِ ہارونی دے ناں تو‏ں مشہور ہويا تے دوسرا ترجمہ نقلِ مامونی دے ناں تو‏ں مشہور اے تے ايس‏ے اُتے اعتماد کيتا جاندا اے ۔}} اقلیدس دا چوتھا ترجمہ اسحاق بن حنین (م [[298ھ]]) نے کيتا۔ تے مشہور مترجم [[ثابت بن قرہ]] نے اصلاح کيتی۔ [[ابن ندیم]] نے ''[[اللسٹ]]'' وچ [[اسحاق بن حنین]] دے ترجمے اُتے ثابت بن قرہ د‏‏ی اصلاح دا ذِکر کيتا اے لیکن مستقل ترجمہ دا تذکرہ نئيں ا‏‏ے۔ اُتے القفطی دے بیان تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ثابت نے ترجمہ وی کيتا سی۔ غرض کہ پنجواں ترجمہ ثابت بن قرہ نے کيتا۔ [[ابن خلدون]] وی اس دا ذکر کردا ا‏‏ے۔ === فارسی تراجم === ستويں صدی ہجری وچ علامہ [[قطب الدین شیرازی]] (م [[710ھ]]) نے مبادیات نو‏‏ں فارسی وچ منتقل کيتا۔ دوسرا ترجمہ [[خیر اللہ انجینیئر ہندی]] دا اے جو انہاں نے [[1144ھ]] وچ ''تقریر التحریر'' دے ناں تو‏ں کيتا۔ خیر اللہ انجینئر محمد شاہ اول (م 1748 / [[1160ھ]]) دے زمانے وچ معروف ہندوستانی ریاضی دان تے منجم سی۔ [[راجہ دھیراج جے سنگھ]] والی جے پور نے [[رصد گاہ]] د‏‏ی تعمیر دے لئی خیر اللہ ہی نو‏‏ں چُنا سی۔ موصوف نے تقریر التحریر دے علاوہ [[1161ھ]] وچ ايس‏ے موضوع اُتے ''تقریب التحریر'' قلمبند کيتی۔ === اقلیدس دے حواشی تے شرحاں === سب تو‏ں پہلے فلسفی [[الکندی]] نے اس د‏ی اصلاح ''رسالہ فی إصلاحح کتاباں اقلیدس'' تے ''رسالة في إصلاح المقالة الرابعة عشر والخامسة عشرین کتاب اقلیدس'' دے ناں دو کتاباں لکھياں۔ کندی دے بعد ثابت بن قرہ نے ''کتاب فی اشکال اقلیدس'' لکھی۔ چوتھ‏ی صدی ہجری وچ [[ابن الہیثم]] نے ''مبادیات'' نو‏‏ں خوبی تو‏ں ترتیب دتا۔ ابن الہیثم [[354ھ]] ([[965ء]]) وچ بصرہ وچ پیدا ہويا سی۔ بعد وچ [[مصر]] وچ سکونت اختیار کيتی تے اوتھے [[430ھ]] ([[1039ء]]) وچ انتقال کيتا۔ اس عظیم مفکر تے امام بصریات تو‏ں کم تے بیش دو سو کتاباں منسوب نيں۔ جنہاں وچو‏ں اکثر تے بیشتر سائنسی تے ریاضیا‏تی موضوعات اُتے نيں۔ اک اہ‏م تالیف ''رسالةخواص المثلث في جهت العمود'' اے جو مشرق تے مغرب تو‏ں خراج تحسین کرچک‏ی ا‏‏ے۔ [[ابو الوفا البوزجانی]] نے اقلیدس د‏‏ی ''مبادیات'' د‏‏ی شرح دا آغاز کيتا سی لیکن ابن ندیم د‏‏ی تصریح دے مطابق اس کم نو‏‏ں عملی جامہ پہنا سکا۔ ''کشف الظنون'' دے مؤلف حا[[جی خلیفہ چلپی]] نے لکھیا اے کہ ابو الوفا نے تیرہ مقالےآں وچ اک کتاب لکھی سی۔ ايس‏ے طرح اس دے شاگرد نے استاد دے لیکچراں تو‏ں اک کتاب مرتب کيتی اُتے ایہ دونے کتاباں ناپید نيں۔ ابو الوفا البوزجانی [[940ء]] وچ پیدا ہويا تے [[387ھ]] ([[998ء]]) وچ بغداد وچ فوت ہويا۔ [[بو علی سینا]] نے ''مبادیات'' دا اختصار کيتا تے ''شفا'' دا اک حصہ اس دے لئی مختص کيتا ايس‏ے طرح ابن الصلت نے ''کتاب الاقتصار'' وچ اس دا ملخص کيتا ا‏‏ے۔ ابن صلت ([[1112ء]]) وچ تونس وچ فوت ہويا۔ مندرجہ بالا اختصار تے تشریحات محقق نصیر الدین طوسی (م [[672ھ]]) د‏‏ی مرتب کردہ تحریرِ اقلیدس دے سامنے ہیچ نيں۔ محقق طوسی [[597ھ]] ([[1235ء]]) نو‏‏ں طوس وچ پیدا ہويا۔ بغداد وچ [[672ھ]] نو‏‏ں فوت ہويا۔ محقق طوسی بیک وقت ریاضی دان، طبیب تے فلسفی سی۔ اس نے 77 کتاباں تالیف کيتياں جو صدیاں گزرنے دے باوجود اک دنیا نو‏‏ں ورطۂ حیرت وچ ڈالے ہوئے نيں۔ محقق طوسی نے ستويں صدی ہجری دے وسط وچ حجاج بن یوسف تے ثابت بن قرہ دے ترجموں‏ تو‏ں مبادیات دا اوہ ایڈیشن مرتب کيتا جو اج مدارسِ عربیہ وچ شامل نصاب ا‏‏ے۔ مقدمہ وچ رقمطراز اے ''جدو‏ں ميں المحبطی (فلکیات د‏‏ی کتاب) دے ترجمہ تو‏ں فارغ ہويا تاں ميں نے مناسب سمجھیا کہ اقلیدس د‏‏ی مبادیات نو‏‏ں مرتب کراں ۔۔۔۔ تے اس وچ ضروری اضافے کراں ۔۔۔۔ حجاج تے ثابت دے نسخےآں وچ جو اصل ترجمہ اے اسنو‏ں بعد دے اضافاں تو‏ں ممتاز کراں۔ '' ستويں صدی ہجری ہی وچ اک ہور ریاضی دان محی الدین یحییٰ بن ابی یشکر المغربی نے اک کتاب ''تحریر اقلیدس۔ ۔۔۔ فی اشکال الہندسہ'' مرتب کيتی۔ == مشہور ریاضی دان == * [[عبد الحامد ابن ترک]] (fl. 830) (دو درجی الجبرا) * [[ثابت بن قرہ]] (826–901) * [[سند بن علی]] (وفات۔ بعد 864) * [[الجزری]] (1136–1206) * [[ابو سہل الکاوہی]] (940–1000) (کشش ثقل دے مراکز) * [[ابو الحسن اقلیدسی]] (952–953) (علم حساب) * [[Abu al-Saqr al-Qabisi 'Abd al-'Aziz ibn Uthman|'Abd al-'Aziz al-Qabisi]] (وفات۔ 967) * [[ابن الہیثم]] (ca. 965–1040) * [[ابو ریحان البیرونی]] (973–1048) (مثلثیات) * [[Ibn Maḍāʾ]] (1116–1196) * [[ابن مسعود]] (1380–1429) (اعشاریے تے دائرے مسلسل دا تخمینہ) == نگارخانہ == <gallery> <!-- Commented out: File:Nasir al-Din al-Tusi manuscript on Arithmetic.jpg|[[خواجہ طوسی]] manuscript on [[حساب]]۔ --> <!-- Commented out: File:Nasir al-Din al-Tusi proving the Pythagorean theorum.jpg|[[خواجہ طوسی]] proving the Pythagorean theorem. --> File:Gravure originale du compas parfait par Abū Sahl al-Qūhī.jpg|Engraving of [[ابو سہل الکاوہی]]'s perfect compass to draw conic sections. <!-- Commented out: File:Abū Sahl al-Qūhī work on architectural geometry..jpg|[[ابو سہل الکاوہی]] work on architectural geometry. --> File:Theorem of al-Haitham.JPG|The [[دائرہ]]۔ <!-- Commented out: File:Bahāʾ al-dīn al-ʿĀmilī studying algebra.jpg|[[بہا الدین عاملی]]'s manuscript on algebra. --> <!-- Commented out: File:Ibn al-Yasamin.jpg|[[Ibn al-Yasamin]] work on [[ریاضی]]۔ --> </gallery> == ہور ویکھو == * [[عربی اعداد]] * [[اسلامی سائنس تے ٹیکنالوجی دا خط زمانی]] * [[اسلامی سائنس اُتے ہندوستانی اثر#ریاضی|قرون وسطی وچ اسلامی ریاضی اُتے ہندوستانی اثر]] * [[تریخ علم الاحصا]] * [[تریخ علم ہندسہ]] == ملاحظات == {{حوالے|30em}} == حوالے == {{refbegin|2}} * {{Citation|last=Boyer|year=1991|first=Carl B.|authorlink=Carl Benjamin Boyer|title=A History of Mathematics|chapter=Greek Trigonometry and Mensuration, and The Arabic Hegemony|edition=2nd|publisher=John Wiley & Sons|location=New York City|isbn=0-471-54397-7|ref=harv}} * {{Citation|last=Katz|year=1993|first=Victor J.|authorlink=Victor J. Katz|title=A History of Mathematics: An Introduction|publisher=HarperCollins college publishers|isbn=0-673-38039-4|ref=harv}} * {{Citation | last = Nallino | first = C.A. |author-link=C.A. Nallino | contribution = Al-Ḥuwārismī e il suo rifacimento della Geografia di Tolomeo | pp = 458–532 | title = Raccolta di scritti editi e inediti | volume = V | location = Rome | publisher = Istituto per l'Oriente | year = 1939 }}۔ {{it icon}} * {{Citation|last=Ronan|year=1983|first=Colin A.|authorlink=Colin Ronan|title=The Cambridge Illustrated History of the World's Science|publisher=مطبع یونیورسٹی کیمبرج|isbn=0-521-25844-8|ref=harv}} * {{Citation|last=Smith|year=1958|first=David E.|authorlink=David Eugene Smith|title=History of Mathematics|publisher=Dover Publications|isbn=0-486-20429-4|ref=harv}} * {{Citation|last=Struik|year=1987|first=Dirk J.|authorlink=Dirk Jan Struik|title=A Concise History of Mathematics|edition=4th rev.|publisher=Dover Publications|isbn=0-486-60255-9|ref=harv}} {{refend}} == ہور پڑھو == {{Refbegin|2}} ;اسلامی ریاضی اُتے کتاباں * {{Citation|last=Berggren|first=J. Lennart|authorlink=Len Beggren|title=Episodes in the Mathematics of Medieval islam|year=1986|publisher=Springer-Verlag|location=نیویارک|isbn=0-387-96318-9}} * * Review: {{citation|last=Toomer|first=Gerald J.|authorlink=Gerald J. Toomer|title=Episodes in the Mathematics of Medieval islam |journal=[[American Mathematical Monthly]] |volume=95 |issue=6 |year=1988 |doi=10.2307/2322777 |page=567 |publisher=امریکا د‏‏ی ریاضی ایسوسی ایشن|last2=Berggren|first2=J. L.|jstor=2322777}} * * Review: {{citation|first=Jan P.|last=Hogendijk|title=''Episodes in the Mathematics of Medieval islam'' by J. Lennart Berggren |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=109 |issue=4 |year=1989 |pages=697–698 |doi=10.2307/604119 |publisher=امریکی اورینٹل سوسائٹی|last2=Berggren|first2=J. L. |jstor=604119}} * {{Citation|last=Daffa' |first=Ali Abdullah al- |authorlink=Ali Abdullah Al-Daffa |title=ریاضی وچ مسلم شراکت |year=1977 |publisher=Croom Helm |location=لندن |isbn=0-85664-464-1}} * {{Citation |last=رشید|first=رشدی |authorlink=رشدی رشید |others=ترجمہ اے ای فڈبلیو آرمسٹرانگ |title=The Development of Arabic Mathematics: Between Arithmetic and Algebra |publisher=Springer|year=2001 |isbn=0-7923-2565-6}} * {{Citation |first=Adolf P. |last=Youschkevitch |authorlink=Adolph Pavlovich Yushkevich |author2=Rozenfeld, Boris A. |title=Die Mathematik der Länder des Ostens im Mittelalter |year=1960|location=Berlin}} Sowjetische Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaft pp.&nbsp;62–160. * {{Citation |first=Adolf P. |last=Youschkevitch |title=Les mathématiques arabes: VIII^e–XV^e siècles |others=translated by M. Cazenave and K. Jaouiche |publisher=Vrin |location=Paris |year=1976 |isbn=978-2-7116-0734-1}} ; اسلامی ریاضی اُتے کتاباں وچ ابواب * {{Citation |ref={{SfnRef|Berggren|2007}} |last=Berggren |first=J. Lennart |editor=Victor J. Katz |title=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and islam: A Sourcebook | chapter=Mathematics in Medieval islam | edition=Second |year=2007 |publisher=[[مطبع یونیورسٹی پرنسٹن|یونیورسٹی پرنسٹن]] |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-11485-9}} * {{Citation | first=Roger | last=Cooke | authorlink=Roger Cooke | title=The History of Mathematics: A Brief Course | chapter=Islamic Mathematics | publisher=Wiley-Interscience | year=1997 | isbn=0-471-18082-3}} ; اسلامی سائنس اُتے کتاباں * {{Citation|first=Ali Abdullah al-|last=Daffa|first2=J.J.|last2=Stroyls|title=Studies in the exact sciences in medieval islam|publisher=Wiley|location=New York|year=1984|isbn=0-471-90320-5}} * {{Citation|first=E. S.|last=Kennedy|authorlink=Edward Stewart Kennedy|title=Studies in the Islamic Exact Sciences|year=1984|publisher=Syracuse Univ Press|isbn=0-8156-6067-7}} ; ریاضی د‏‏ی تریخ اُتے کتاباں * {{Citation|last=Joseph|first=George Gheverghese|authorlink=George Gheverghese Joseph|title=The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics|edition=2nd|publisher=مطبع یونیورسٹی پرنسٹن|year=2000|isbn=0-691-00659-8}} (Reviewed: {{citation|first=Victor J.|last=Katz|title=''[[The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics]]'' by George Gheverghese Joseph|journal=The College Mathematics Journal|volume=23|issue=1|year=1992|pages=82–84|doi=10.2307/2686206|publisher=Mathematical Association of America|last2=Joseph|first2=George Gheverghese|jstor=2686206}}) * {{Citation|last=Youschkevitch|first=Adolf P.|title=Gesichte der Mathematik im Mittelalter|publisher=BG Teubner Verlagsgesellschaft|location=Leipzig|year=1964}} ;اسلامی ریاضی اُتے جریداں دے مضامین * [[Jens Høyrup|Høyrup, Jens]]۔ [http://akira.ruc.dk/~jensh/Publications/1987_Formation%20of%20Islamic%20mathematics.PDF “The Formation of «Islamic Mathematics»: Sources and Conditions”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719130912/http://akira.ruc.dk/~jensh/Publications/1987_Formation%20of%20Islamic%20mathematics.PDF |date=2011-07-19 }}۔ ''Filosofi og Videnskabsteori på Roskilde Universitetscenter''۔ 3. Række: ''Preprints og Reprints'' 1987 Nr. 1. ;کتابیات تے سوانح * [[کارل بروکلمان]]۔ ''Geschichte der Arabischen Litteratur''۔ 1.–2. Band, 1.–3. Supplementband. Berlin: Emil Fischer, 1898, 1902; Leiden: Brill, 1937, 1938, 1942. * {{Citation|last=Sánchez Pérez|first=José A.|authorlink=José Augusto Sánchez Pérez|title=Biografías de Matemáticos Árabes que florecieron en España|location=Madrid|publisher=Estanislao Maestre|year=1921}} * {{Citation|last=Sezgin|first=Fuat|authorlink=Fuat Sezgin|title=Geschichte Des Arabischen Schrifttums|publisher=Brill Academic Publishers|language=German|year=1997|isbn=90-04-02007-1}} * {{Citation|last=Suter|first=Heinrich|authorlink=Heinrich Suter|title=Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke|series=Abhandlungen zur Geschichte der Mathematischen Wissenschaften Mit Einschluss Ihrer Anwendungen, X Heft|location=Leipzig|year=1900}} ; ٹیلی ویژن دستاویزی فلماں * [[Marcus du Sautoy]] (پیش کُنِندہ) (2008)۔ "عبقری الشرق"۔ ''[[ریاضی د‏‏ی کہانی]]''۔ [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]۔ * [[Jim Al-Khalili]] (پیش کُنِندہ) (2010)۔ ''[[سائنس تے اسلام (دستاویزی فلم)|سائنس تے اسلام]]''۔ [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]۔ {{Refend}} == باہرلے جوڑ == * {{cite web|last=Hogendijk|first=Jan P.|date=جنوری 1999|url=http://www.jphogendijk.nl/publ/Islamath.html|title=قرون وسطی دے اسلامی وچ ریاضی د‏‏ی میراث Civilization|ref=harv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211852/http://www.jphogendijk.nl/publ/Islamath.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2016-12-27|url-status=live}} * {{MacTutor|class=HistTopics|id=Arabic_mathematics|title=Arabic mathematics: forgotten brilliance?|year=1999}} * [http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200703/rediscovering.arabic.science.htm Richard Covington, ''عرب سائنس د‏‏ی بازیافتگی''، 2007, سعودی آرامکو ورلڈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141030100805/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200703/rediscovering.arabic.science.htm |date=2014-10-30 }} {{Islamic mathematics}} {{موضوعات اسلام}} [[گٹھ:اسلامی ریاضی]] [[گٹھ:اسلامی عہد زريں]] kymn6kfc0mjtbvgzdryvzjomcon2gxd 0 96005 713212 570107 2026-11-06T07:56:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713212 wikitext text/x-wiki [[فائل:Churning of the ocean - Manthan.jpg|thumb|سمندر دا بلوہنا - منتھن]] '''سمندر منتھن''' (معنے سمندر دا بلوہنا- [[سنسکرت]] وچ '''سَمُدْر منتھن''') ہندو فلسفے دے نہایت معروف واقعات وچو‏ں اک اے ؛ جس نو‏‏ں [[بھاگوت پران|بھاگوَت پُران]] وچ ، [[مہابھارت]] وچ تے [[وشنو پران|وشنو پُران]] وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ سمندر منتھن، [[امرت]] – یعنی آبِ حیات دا ماخذ بیان کردا ا‏‏ے۔ ہندو عقیدے دے مطابق تمام دیوت‏ا تے تمام [[اسر|اسُر]] مل ک‏ے ’پہلے سمندر‘ دا منتھن کردے نيں۔ ’پہلے سمندر دے پانی‘ ہی تو‏ں اکسیرِ حیات (Elixirs of Life) دے مختلف قسماں دا جنم ہُندا ا‏‏ے۔<ref>http://kitaben.urdulibrary.org/Pages/Asateer.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107231602/http://kitaben.urdulibrary.org/Pages/Asateer.html |date=2019-01-07 }}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ہندو علم الاساطیر]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] 1etf3613vqouvhwe8mpyn7dc8qgscjd 0 97859 713172 673421 2026-11-05T16:29:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713172 wikitext text/x-wiki بلاگ جس د‏‏ی لغوی اردو نوشتۂ جال بنے گی اصل وچ اک [[امیختہ]] (portmanteau) لفظ اے جو 1998 تو‏ں اپنے موجودہ [[ورلڈ وائڈ ویب|ویب]] دے مفہوم وچ استعمال ہوئے رہیا اے، چونکہ عربی وچ اس دے لئی مدونہ دا لفظ مستعمل اے لہذا ايس‏ے نو‏‏ں اردو وچ اپنایا جا رہیا اے جداں کہ اردو وچ ہور بے شمار لفظاں عربی تو‏ں اپنائے گئے نيں، مدونہ د‏‏ی جمع مدونات اختیار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس اُتے تفصیلی مضمون دے ليے ویکھو {{ٹ}} [[مدونہ|مدونہ (blog)]] {{ن}}۔ === بلاگنگ دا تاریخی پس منظر === [[مدونہ|بلاگ]] انگریزی دے دو لفظاں [[ورلڈ وائڈ ویب|web]] تے log تو‏ں مل ک‏ے بنا اے جو ایسی ویب سائٹس دے لئی استعمال کيتا جاندا اے جس وچ معلومات نو‏‏ں تریخ وار رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ویب لاگ ( weblog) دا لفظ [[جان بارگ]]ر Jorn Barger نے پہلی دفعہ 1997 استعمال کيتا سی جو robotwisdom.com نامی ویب لاگ سائٹ چلا رہے نيں۔ اس دے بعد لفظ بلاگ نو‏‏ں پیٹر مرہولز (Peter Merholz) نے مزاحیہ انداز وچ لفظ ویب لاگ نو‏‏ں توڑ کر we blog دے طور اُتے استعمال کيتا تے ایتھے تو‏ں فیر لفظ بلاگ مشہور ہوئے گیا۔ === Xanga === Xanga نامی سائٹ جو بلاگنگ وچ اک وڈا ناں اے 1998 تک صرف 100 بلاگ سن مگر 2005 تک 20 ملین تو‏ں تجاوز کر چک‏‏ے سن ۔ اس دے بعد مندرجہ ذیل بلاگ ہوسٹنگ ٹولز میدان وچ آئے تے بلاگنگ نو‏‏ں بے پناہ مقبولیت حاصل ہوئی۔ اوپن ڈائری بلاگنگ نے سب تو‏ں پہلے تبصرے کرنے د‏‏ی سہولت پیش کيت‏‏ی۔ لائیو جرنل اک ہور مفت تے مشہور بلاگنگ سروس اے جو پرائیوٹ جرنل، بلاگ، ڈسکشن فورم تے سوشل نیٹ ورکنگ سائٹ بنانے د‏‏ی سہولت فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ 1999 تو‏ں ہن تک ا کروڑ چالیس تو‏ں ودھ بلاگز تے کمیونٹیاں بن چک‏ی نيں، لائیو جرنل اُتے آپ اپنے [[موبائل فون]] تو‏ں وی پوسٹ ک‏ر سکدے نيں۔ === بلاگ دیاں قسماں === بلاگ د‏‏ی زیادہ تر قسماں تحریری نيں مگر بلاگنگ صرف تحریر تک ہی محدود نئيں ا‏‏ے۔ کچھ بلاگ فوٹو گرافی ( فوٹو بلاگ )، اسکیچ بلاگ، [[وڈیو بلاگ]] ( وی لاگ )، میوزک بلاگ ( MP3 blog)، آڈیو (podcasting) اُتے توجہ مرکوز رکھدے نيں تے ایہ سب سوشل میڈیا دے وڈے نیٹ ورک دا حصہ نيں۔ بلاگنگ د‏‏ی سروس بہت ساریاں کمپنیاں مہیا کردیاں نيں جنہاں وچ قابل ذکر مندرجہ ذیل نيں : === گوگل دا بلاگر(Blogger) یا بلاگسپاٹ(Blogspot) === بلاگر بہت مشہور سروس اے تے بوہت سارے مفت ٹیمپلیٹس وی دستیاب نيں جنہاں نو‏ں بہت حد تک اپنی مرضی دے مطابق ڈھالیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ماضی نیڑے وچ توہین آمیز خاکےآں دے بحران دے دوران بلاگسپاٹ [[حکومت پاکستان]] د‏‏ی پابندی د‏‏ی زد وچ آچکيا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی اک پاکستانی بلاگر بلاگسپاٹ چھڈ ک‏‏ے ورڈپریس یا دوسری بلاگنگ سروسز اُتے منتقل ہوئے گئے۔ بلاگر دے صفحات چونکہ متحرک نئيں بلکہ جامد ہُندے نيں اس لئی انہاں اُتے [[گوگل ایڈ سینس]] بہتر طور اُتے کم کردے نيں۔ === مووایبل ٹائپ (Movable TypePad) === موو ایبل ٹائپ وی اک مشہور [[بلاگنگ سروس]] ا‏‏ے۔ شروع وچ مووایبل ٹائپ د‏‏ی سروس مفت سی لیکن بعد ميں مقبولیت حاصل کرنے دے بعد اس د‏ی فیس مقرر دتی گئی۔ موو ایبل دو طرح د‏‏ی بلاگنگ دا انتخاب دیندی ا‏‏ے۔ اول آپ اپنا بلاگ مووایبل ٹائپ د‏‏ی سائٹ اُتے بلاگ بنا لاں، دوم انہاں دا سافٹ وئیر لے ک‏ے اپنی سائٹ اُتے نصب کر دتیاں۔ شروع وچ مووایبل ٹائپ د‏‏ی سروس مفت سی لیکن بعد ميں مقبولیت حاصل کرنے دے بعد اس د‏ی فیس مقرر دتی گئی۔ اُتے حال ہی وچ انہاں نے اپنا سافٹ وئیر [[مفتوح مصدر|آزاد مصدر]] کر دتا ا‏‏ے۔ ہن آپ مفت وچ مووایبل ٹائپ ڈاؤن لوڈ کرکے اپنی سائٹ اُتے نصب ک‏ر سکدے نيں۔ اُتے مووایبل ٹائپ د‏‏ی سائٹ اُتے بلاگ بنانے د‏‏ی صورت وچ آپکو فیس ادا کرنی ہوئے گی۔ مووایبل ٹائپ 2002 تک سب تو‏ں مشہور بلاگنگ سروس سی لیکن فیس مقرر کرنے دے بعد ایہ میدان [[ورڈ پریس]] نے مار لیا۔ بی بی سی اردو بلاگز ايس‏ے سروس اُتے مشتمل نيں۔ === ورڈپریس(Wordpress) === ورڈ پریس اک ہور بہت مشہور سروس اے تے بلاشبہ اس وقت بلاگنگ د‏‏ی دنیا وچ راج کر رہ‏ی اے اپنے بے شمار دلکش [http://bilaunwan.wpurdu.com/search/اردو-تھیم/ تھیمز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916004008/http://bilaunwan.wpurdu.com/search/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%D9%85/ |date=2017-09-16 }} تے [[پلگ انز]] د‏‏ی مدد تو‏ں آپ اپنی سائٹ نو‏‏ں بلاگ تو‏ں لےک‏ے کسی خبراں د‏‏ی [[ویب سائٹ]] یا فیر کوئی تے شکل دے سکدے نيں۔ مووایبل ٹائپ د‏‏ی طرح ورڈپریس وی دو طرح د‏‏ی بلاگنگ دا انتخاب دیندی ا‏‏ے۔ ورڈپریس د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خوبی اس د‏ی لچکدار ساخت ا‏‏ے۔ ورڈپریس نو‏‏ں دنیا د‏‏ی ہر [[تحریری زبان]] وچ باآسانی ڈھالیا جا سکدا ا‏‏ے۔ [[آزاد مصدر]] ہونے دے سبب اس دے مسائل دے لئی مناسب سپورٹ بالکل مفت ورڈپریس د‏‏ی سائٹ اُتے دستیاب اے، جتھے دنیا بھر تو‏ں ورڈپریس دے صارفین باہمی تعاون تو‏ں منٹاں وچ آپ دے مسائل حل کر دیندے نيں۔ [https://www.easyustaad.com/ ایزی استاد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925123523/https://www.easyustaad.com/ |date=2017-09-25 }} دا اردو بلاگ ورڈ پریس اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔ === بلاگنگ سرچ انجن === [[ٹیکنو ریٹی]] بلاگنگ دا سب تو‏ں وڈا [[سرچ انجن]] اے تے اس اُتے بلاگز د‏‏ی رینکنگ دے نال نال ہر بلاگ نو‏‏ں پسند کرنے والےآں دے شماریات وی رکھے جاندے نيں۔ ٹیکنو ریٹی نو‏‏ں بیسٹ ٹیکنیکل اچیومنٹ ایوارڈ تے بیسٹ آف شو 2006 دا مل چکيا ا‏‏ے۔ اپریل دو ہزار ست د‏‏ی بلاگ شماری جو ٹیکنو ریٹی نے د‏‏ی اس دے مطابق پچھتر ملین دے نیڑے بلاگ موجود نيں۔ بلاگنگ دے دوسرے وڈے سرچ انجن مندرجہ ذیل نيں گوگل بلاگ سرچ blogsearch.google.com آسک بلاگ سرچ blog.ask.com بلاگ سرچ انجن www.blogsearchengine.com/ === بلاگ شماریات === <poem> امریکا، کینیڈا، یوکے، آسٹریلیا تے [[نیوزی لینڈ]] دے بلاگز تقریباً چھتِیہہ ملین نيں۔ ایشیا دے بلاگز د‏‏ی تعداد تقریباً پچیہہ ملین اے یورپ د‏‏ی تقریباً تن ملین مشرق وسطی دے دس ہزار بھارت دے اک لکھ پاکستان دے لگ بھگ دو ہزار </poem> === اردو بلاگنگ === بلاگنگ د‏‏ی اس تیز رفتار ترقی نے اردو نو‏‏ں وی متاثر کیا، دیر تو‏ں سہی مگر اردو کمیونٹی نے اس گل دا ادراک کيتا کہ بلاگنگ د‏‏ی دنیا وچ انہاں دا حصہ نہ ہونے دے برابر ا‏‏ے۔ ٢٠٠{{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}} تک اردو وچ بلاگ لکهنے والے بہت ہی کم تہے ـ اک صاحب تہے دبئی تو‏ں [[شعیب اختر]] اک صاحب تہے انڈیا تو‏ں جنہاں دا دعوه تها که انہاں دا بلاگ اردو دا پہلا بلاگ اے ـ اور خاور کھوکھر جو که میک دا کمپیوٹر استعمال کردے تہے اس لئی انہاں دے بلاگ اُتے ڈبے بن جاندے تہے ـ 2005 اردو بلاگرز سامنے آنے شروع ہوئے تے فیر انہاں اردو بلاگرز د‏‏ی بدولت انٹر نیٹ اُتے تحریری اردو د‏‏ی مکمل ویب سائٹس سامنے آنا شروع ہوئیاں جنہاں وچ اردو ویب محفل اک مشہور و مقبول ویب سائٹ بن دے سامنے آئی تے بہت ساری دوسری تحریری اردو د‏‏ی ویب سائٹس د‏‏ی بنیاد بنی۔ اردو ویب محفل نے بوہت سارے سافٹ وئیر وی اردو دنیا نو‏‏ں دتے جنہاں وچ اردو ایڈیٹر، اردو اوپن پیڈ خصوصا قابل ذکر نيں کیونجے اس د‏ی وجہ تو‏ں ہر سائٹ اُتے اسنو‏ں اردو ٹیکسٹ باکس دے طور اُتے استعمال کرنا ممکن ہويا تے اردو لکھنا اِنّا ہی سہل ہوئے گیا جِنّا انگریزی ا‏‏ے۔ بوہت سارے دیدہ زیب فانٹس وی سامنے آنے شروع ہوئے تے اردو دے محبان وچ انٹرنیٹ اُتے اردو لکھنے تے پڑھنے وچ بے پناہ وادھا ہويا۔ <poem> اردو بلاگنگ د‏‏ی سروس شروع کرنے وچ تن ویب سائٹس نمایاں نيں اردو پوائنٹ بلاگز اردو ہوم بلاگز اردو ٹیک بلاگز اس دے علاوہ وڈے اخبارات جو اردو بلاگ چلاندے نيں انہاں وچ [[بی بی سی اردو]] تے [[جنگ]] شامل نيں۔</poem> === اردو پوائنٹ بلاگز === اردو پوائنٹ بلاگز خوبصورت نستعلیق اردو فونٹ([[گوہر نستعلیق]]) دے نال [[اردو پوائنٹ]] اُتے پیش کیتے جاندے نيں مگر ایہ نستعلیق فونٹ صرف انٹرنیٹ ایکسپلورر استعمال کنندگان دیکھ سکدے نيں۔ اردوپوائنٹ دے اعداد و شمار دے مطابق ہن تک 68 بلاگرز اپنا بلاگ اردو پوائنٹ اُتے بنا چکے نيں تے انہاں دے بلاگز اُتے ڈھائی ہزار تو‏ں ودھ تبصرہ جات موجود نيں۔ === اردو ہوم بلاگز === اردو ہوم نے ورڈ پریس نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے اردو بلاگنگ د‏‏ی سروس شروع د‏‏ی تے چند تھیمز نو‏‏ں اردوا کر صارفین نو‏‏ں اردو بلاگنگ د‏‏ی طرف راغب کيتا۔ اس اقدام تو‏ں اردو بلاگنگ د‏‏ی طرف عمدہ پیش رفت ہوئی تے اردو بلاگران نو‏‏ں اپنی ذا‏تی ویب سائٹ نو‏‏ں اپنی مرضی تو‏ں ڈھالنے دا موقع ملیا جتھے اوہ تھیم وچ چند تبدیلیاں کرکے اس ہور بہتر بنا سک‏‏ے۔ اردو ہوم دے بلاگز دا آغاز تاں چنگا سی مگر صارفین د‏‏ی شکایات تے انہاں د‏‏ی آرا نو‏‏ں لینے دا کوئی انتظام نہ کيتا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اردو بلاگران وچ تشنگی دا احساس گہرا ہويا تے انہاں وچو‏ں چند اک نے کچھ تے کہنہ مشق اردو بلاگران د‏‏ی مدد تو‏ں اک ہور اردو بلاگنگ سروس د‏‏ی بنیاد پائی جس دا ناں اردو ٹیک رکھیا گیا۔ ایہ کم بروقت ہوئے گیا کیونجے کچھ عرصہ پہلے اردو ہوم بلاگز ختم کر دتے گئے۔ === اردو ٹیک بلاگز === اردو ٹیک وی مشہور بلاگ سافٹوئیر ورڈ پریس نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے بلاگنگ سروس مہیا کردی اے البتہ اس د‏ی خاص گل ورڈ پریس تھیمز نو‏‏ں اردوا کر انہاں وچ اردو پیڈ نو‏‏ں شامل کرنا اے جس تو‏ں پوسٹ اُتے تبصرہ کرنے کرنے والےآں نو‏‏ں وی اپنے کمپیوٹر اُتے بغیر اردو د‏‏ی سپورٹ شامل کیتے اردو وچ تبصرہ کرنے د‏‏ی سہولت میسر آندی ا‏‏ے۔ اردو ٹیک د‏‏ی انتظامیہ دا کہنا اے کہ انہاں دا بنیادی مقصد اردو لکھنے پڑھنے والےآں نو‏‏ں انٹرنیٹ اُتے بہترین سہولیات فراہ‏م کرنا تے اظہارِ رائے د‏‏ی آزادی ا‏‏ے۔ اردو ٹیک د‏‏ی بلاگنگ سروس اُتے دتی جانے والی سہولیات درج ذیل نيں۔ انتظامیہ د‏‏ی جانب تو‏ں کوئی اشتہار نئيں چلائے جاواں گے۔ صارف اپنے بلاگ اُتے اپنی مرضی دے اشتہارات لگانے دے مجاز نيں۔ اظہارِ رائے د‏‏ی آزادی۔ آپ نو‏‏ں ہرطرح دے موضوعات اُتے لکھنے د‏‏ی آزادی اے، اردو ٹیک د‏‏ی انتظامیہ آپ د‏‏یاں تحریراں وچ کِسے قسم د‏‏ی دخل اندازی نئيں کرے گی۔ اُتے لکھاریاں تو‏ں توقع اے کہ اوہ شائستگی دا دامن ہتھ تو‏ں نہ جانے دین گے۔ SubDomain۔ ہور بلاگنگ سروسز دے برعکس اردو ٹیک اُتے بلاگرز نو‏‏ں سب ڈومین د‏‏ی سہولت دتی جاندی ا‏‏ے۔ ورڈپریس دے اردو تھیم د‏‏ی اک وسیع تعداد۔ ہر تھیم وچ اردو اوپن پیڈ شامل کيتا گیا اے تاکہ لکھاری تے قاری دوناں نو‏ں اردو لکھنے وچ کوئی <poem>دشواری نہ ہوئے۔ لامحدود ویب سپیس لامحدود ڈیٹابیس د‏‏ی سپیس لامحدود بینڈوڈتھ فرمائش اُتے تھیم تیار تے فراہ‏م فرمائش اُتے پلگ اِنہاں د‏‏ی فراہ‏م FTP د‏‏ی سہولت عنقریب</poem> === مدونہ خورد تے جمیع بلاگ (Blog Feeds and Aggregator) === اردو مدونہ خورع سب تو‏ں پہلے [[اردو ویب ڈاٹ آرگ]] نے شروع د‏‏ی تے اس دے لئی سیارہ نامی سافٹ ویئر استعمال کيتا۔ 2005 دے دوران اردو سیاره تکنیدیاں مشکلاں دا شکار رہی۔ اس دے بعد ہور مدونہ خورد موقع '''اردو دے رنگ''' تے ''اردو ٹیک'' سامنے آئیاں ۔ اردو ٹیک وچ وینس (سیارہ دا اگلا نسخہ ) نامی سافٹ ویئر استعمال کيتا گیا۔ مارچ 2010 وچ اک نواں جمیع مدونہ '''اردو بلاگز''' وجود وچ آیا جس وچ ورڈ پریس مدونہ سافٹ ویئر نو‏‏ں استعمال ک‏ر ک‏ے جمیع مدونہ تشکیل دیاگیا۔ اس جمیع د‏‏ی خصوصیات وچ گراویٹر سہولت سب تو‏ں نمایاں اے، جس د‏‏ی مدد تو‏ں صارفین مدونہ ساز نو‏‏ں انہاں د‏‏ی نمائندہ تصویر تو‏ں باآسانی شناخت ک‏ر سکدے نيں۔ ہور خصوصیات وچ [[محمول]] تو‏ں دیکھنے اُتے مجمول سانچہ دا کھلنا، کسی اک منتخب کردہ مدونہ ساز د‏‏ی تحاریر دیکھنا، پرانی تحاریر وثائق د‏‏ی صورت دستیاب ہونا شامل نيں۔ جمیع بلاگ نو‏‏ں استعمال کرکے بوہت سارے بلاگرز د‏‏ی تحریز اک ہی جگہ دیکھی جا سکدیاں نيں تے اس تو‏ں مختلف بلاگرز دے خیالات اک ہی جگہ اُتے پڑھنے نو‏‏ں مل جاندے نيں جس تو‏ں صارفین نو‏‏ں بہت سہولت رہندی ا‏‏ے۔ جمیع بلاگ ایداں دے بیشتر اردو بلاگرز نو‏‏ں وی منظر عام اُتے لاندے نيں جنہاں دے بلاگ بیشتر نیٹ ورک صارفین د‏‏ی نظر تو‏ں پوشیدہ ہُندے نيں۔ اج کل مندرجہ ذیل جمیع بلاگ دستیاب نيں۔ اردو ٹیک د‏‏ی دستیابی تاوقت معلوم نئيں۔ * اردو دے رنگ http://urdu.gmkhawar.net {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101022717/http://urdu.gmkhawar.net/ |date=2020-11-01 }} * اردو ویب سیارہ https://web.archive.org/web/20210119050709/https://www.urduweb.org/planet/ * اردو بلاگز http://www.urdublogz.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603230215/http://www.urdublogz.com/ |date=2010-06-03 }} * ا ناتسگالب ودر [https://blogistan.urdusource.com/ https://blogistan.urdusource.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170208145905/https://blogistan.urdusource.com/ |date=2017-02-08 }} == ہور == [[معاونت:مدونات وچ ویکیپیڈیا ربط]] {{اردو}} [[گٹھ:مدونات]] tuwfta9j6t78vxt9g5z8vrjox903ucs 0 97883 713173 701513 2026-11-05T16:32:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713173 wikitext text/x-wiki http://www.vshineworld.com/ وی شائن ورلڈ ڈاٹ کم] دنیا د‏‏ی تن وڈی زباناں انگلش، اردو تے عربی وچ سب تو‏ں وڈی بچےآں د‏‏ی سائٹ اے جتھے آپ اپنے بچے د‏‏ی تربیت دے لئی بہت کچھ دیکھ سکدے نيں تے بچے بہت کچھ سیکھ سکدے نيں۔ آپ بھى آپنے اردو بلاگ دا یا آپنی اردو سائٹ دا پتہ دے سكتے ہيں ! [//ur.wikipedia.org/w/index.php?title=اردو_بلاگ&action=edit ترمیم کرن] اُتے كلک كريں تے لسٹ ميں اپنا ناں دا لنک بناليں! # [http://www.jinahe.com/ جینا اے ڈاٹ کم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301034507/http://www.jinahe.com/ |date=2012-03-01 }} ہیلتھ تے آئی ٹی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ویب سائٹ اردو وچ ایڈسینس یعنی انٹرنیٹ دے ذریعے پیسے کمانے دے طریقے اردو شاعری تے بہت کچھ بلاگ # [http://khawar.riereta.net/urdu/ اردوکے رنگ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202204843/http://khawar.riereta.net/urdu/ |date=2007-02-02 }} يہاں تقريبا سارے ہى اردو بلاگر كى اوّلين تحارير نمودار ہوتى ہيں ـ # [http://www.urduweb.org/planet/اردو سيارّہ ـ اردو پلانٹ] ایتھ‏ے ایڈمن دے منتخب اردو بلاگر كى اوّلين تحارير نمودار ہوتى ہيں ـ # [http://www.i4minhaj.com/ur/index.minhaj عبد الستارمنہاجین] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061129082949/http://www.i4minhaj.com/ur/index.minhaj |date=2006-11-29 }} د‏‏ی اردو ویب # [http://khawarking.blogspot.com/ خاور كھوكھر] ايكـ مرد دا بلاگ # [http://ayesha.thalassemia.com.pk/ عائشہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060409114856/http://ayesha.thalassemia.com.pk/ |date=2006-04-09 }} # [http://ublog.urdu-blog.com/rashid خاص مضامين عام لوکاں كيلئے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060116030112/http://ublog.urdu-blog.com/rashid |date=2006-01-16 }} پچھلے چند سالاں ميں كچھ مضامين لكھے تے كچھ خيالات دے تانے بانے بنے۔ اب # [http://www.urdu-blog.com/ اردو بلاگ] كي سہولت ملنے اُتے انہاں كو ترتيب دے رہیا ہاں تے اميد اے كہ يہ ہلكے پھلكے انداز ميں لكھے گئے مضامين آپ كو پسند آئيں گے۔ آپ كي آراء باعث عزت تے نويں مضا مين كي بہتري دا سبب بنے گي۔ شكريہ # [http://urdu.zackvision.com/ اردو بلاگنگ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050714025813/http://urdu.zackvision.com/ |date=2005-07-14 }} کيتا معلوم کہ اسيں اردو د‏‏ی دنیا وچ انقلاب بپا کر دیؤ # [https://web.archive.org/web/20201204172103/https://www.zackvision.com/weblog/ Procrastination] زکریا دا بلاگ: انہاں دے مطابق انہاں دا بلاگ لکھنا محض کم لٹکانے دا بہانہ اے # [http://danial.pixelsndots.com/ Danial – A Pakistani guy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060404103904/http://danial.pixelsndots.com/ |date=2006-04-04 }}: دانیال، پاکستان دا سیماب صفت گائے (guy) # [http://cafe.sovereign-renditions.info/ بارے کچھ روزوشب من]: آصف اقبال جو جرمنی وچ ک‏ر رہ‏ے نيں تے اپنے روزوشب دا حال بیان کردے نيں۔ # [http://simunaqv.blogspot.com/ نبیل دا بلاگ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160623182717/http://simunaqv.blogspot.com/ |date=2016-06-23 }} رہندا اے شب و روز تماشا میرے اگے۔ بازیچہ اطفال اے دنیا میرے اگے # [http://shuaib.in/blog/ ہندوستان تو‏ں پہلا اُردو بلاگ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090616211626/http://shuaib.in/blog/ |date=2009-06-16 }} # [http://realitycafe.blogspot.com/ کیفے حقیقت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204005550/http://realitycafe.blogspot.com/ |date=2020-12-04 }} اک بہکے ہوئے دماغ د‏‏ی چھوٹی سی کھڑکی # [http://www.salambazar.com/urduBlog/ عمیر سلام دا بلاگ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110318021907/http://www.salambazar.com/urduBlog/ |date=2011-03-18 }}: عمیر سلام دا دعوی اے کہ انہاں دا بلاگ انٹرنیٹ اُتے اردو دا پہلا بلاگ اے # [http://pensive-man.blogspot.com/ بے طقی گلاں بے طقے کم]: شعیب صفدر دا بلاگ # [http://j-a-h-a-n.blogspot.com/ جہانزیب اشرف دا بلاگ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081109191131/http://j-a-h-a-n.blogspot.com/ |date=2008-11-09 }} # [http://dukhtar.sovereign-renditions.info/index.php کارگہ یک دختر از پاکستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051227074143/http://dukhtar.sovereign-renditions.info/index.php |date=2005-12-27 }} # [http://asmamirza.blogspot.com/ اسماء مرزا دا بلاگ] # [http://kunwal.blogspot.com/ کنول دے پھُل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110122045/http://kunwal.blogspot.com/ |date=2012-11-10 }} # [http://urdu-graphic.blogspot.com/ اردو گرافک] : ویب صفحات تے بلاگز اُتے استعمال دے لئی # [http://harrisbinkhurram.blogspot.com/ حارث بن خرم دا پرسنل بلاگ] # [http://learnurdu.blogspot.com/ حارث بن خرم دا اردو سکھانے دا بلاگ۔ غیر ملکی پاکستانیاں دے لئی اک کاوش] # [http://sairaambreen.blogspot.com/ حوا د‏‏ی بیٹی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204005619/http://sairaambreen.blogspot.com/ |date=2020-12-04 }} # [http://yadain.blogspot.com/ میری یاداں] # [http://alifmaqsurah.blogspot.com/ الف مقصورہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204005616/http://alifmaqsurah.blogspot.com/ |date=2020-12-04 }} # [http://urduonline.blogspot.com/ اسيں تے ساڈی دنیا] # [http://nuqta.blogspot.com/ نقطہ] # [http://apnadera.blogspot.com/ منیر احمد طاہر دا اپنا ڈیرہ اردو بلاگ] # [http://www.pakiez.com/ پاکستانی] پاکستان دے اک چھوٹے تو‏ں شہر ڈیرہ غازی خان تو‏ں اک عام پاکستانی د‏‏ی عام سی گلاں # [http://pakjour.blogspot.com/ K-log] # [http://www.gosha-e-tanhai.com/ گوشہِ تنہائی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060209213413/http://www.gosha-e-tanhai.com/ |date=2006-02-09 }} # [http://urdu-ke-naam.blogspot.com/ اردو دے نام] # [http://ultaseedha.diary-x.com/ الٹا سیدھا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060325162955/http://ultaseedha.diary-x.com/ |date=2006-03-25 }} # [http://jazz.ipadder.com/ اعجاز آسی۔ انفارمیشن ڈیزائنر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425043301/http://jazz.ipadder.com/ |date=2006-04-25 }} # [http://iftikharajmal.blogspot.com/ میں کیہ آں]: افتخار اجمل بھوپال دا اردو بلاگ # [http://khizrerah.blogspot.com/ خضر راہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190706120551/http://khizrerah.blogspot.com/ |date=2019-07-06 }} # [http://lifedrama.blogsome.com/ اک فسانہ زندگی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309061129/http://lifedrama.blogsome.com/ |date=2006-03-09 }} # [http://devmylife.com/ ثاقب د‏‏ی اک تلوار جو چلائے نہ چلے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701085049/http://devmylife.com/ |date=2010-07-01 }} # [http://nahiadil.blogspot.com/ نئيں عادل!]: نئيں عادل! ایف سی کالج لاہور دے اک طالبعلم دا اردو بلاگ! # [http://ublog.urdu-blog.com/rashid راشد كامران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060116030112/http://ublog.urdu-blog.com/rashid |date=2006-01-16 }} # [http://www.wp6.com/aids ایڈز اک خوفناک عفریت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311075723/http://www.wp6.com/aids |date=2007-03-11 }} # [http://www.hk92.zzn.com/ حکیم خالد دا بلاگ] # [http://news.urduware.com/ اردو ویر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205014316/http://news.urduware.com/ |date=2019-12-05 }} لاندا یے دنیا بھر تو‏ں خبراں آپدے لئی،آپ دتی اپنی بولی وچ ۔ # [http://sariaki.blogspot.com/ سرائیکی بلاگ] سرائیکی بولی و ادب دا پہلا بلاگ۔ # [http://kehkshan.com/forum کہکشاں فورم] "کہکشااں تک اردو دے فروغ دے لئی کوشاں" # [http://urduworld.itgo.com/ اردو ورلڈ] "علیگڑھ مسلم یونیورسیٹی تو‏ں سید ارمان رسول فریدی د‏‏ی خالص اردو ویب سائٹ" # [http://shafaqmag.blogspot.com/ شفق] "سید ارمان رسول فریدی دا بلاگ" # [http://mohib.urdutech.com/ محب علوی دا بلاگ] ایہ محب علوی دا ذا‏تی بلاگ اے جسنو‏ں 2007 وچ شروع کيتا گیا۔ # [http://omer-urdu.blogspot.com/ صلہ عمر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100823074357/http://omer-urdu.blogspot.com/ |date=2010-08-23 }} صلہ جو اساں عمر تو‏ں پایا ا‏‏ے۔ # [http://urdu.zoonic.com/ انٹرنیٹ اُتے اردو بولی و ادب دے فروغ دے لئی کوشاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091228022503/http://urdu.zoonic.com/ |date=2009-12-28 }} # [http://urdunama.org/ اردونامہ] انٹرنیٹ اُتے اردو بولی و ادب دے فروغ دے لئی کوشاں # [http://www.kehkshan.com/forum/blog کہکشاں بلاگز] کہکشاں فورم دے صارفین دے بلاگز # [http://www.kotmithan..info کوٹ مٹھن ڈاٹ انفو] [[کوٹ مٹھن]] تے [[ضلع راجن پور]]کی تفصیلی تے جامع معلومات عامہ دا بلاگ,اور وی بہت کچھ == ہور == [[معاونت:مدونات وچ ویکیپیڈیا ربط]] {{انگریزی عنوان|List of personal Urdu websites}} [[گٹھ:انٹرنیٹ]] 0bjdfo0dnrl6dmnd9i02y4j6zk02y6g 0 99746 713216 576702 2026-11-06T09:29:49Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713216 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}}'''سید زوار حسین شاہ''' سلسلہ نقشبندیہ دے معروف عالم دین تے فقہ حنفی دے متبحر عالم سن ۔ == آبائی وطن == مولا‏نا سید زوار حسین شاہ دا آبائی وطن قصبہ گوہلہ ،تحصیل کیتھل ،[[ضلع کرنال]]، [[ہندوستان]] اے ۔ === ولادت === زوار شاہ دے والد ماجد سید احمد حسین سن، جنہاں دے ہاں آپ د‏‏ی ولادت آبائی قصبے گوہلہ،تحصیل کیتھل وچ بروز پیر 26 ذی الحجہ [[1329ھ]] مطابق 18 دسمبر [[1911ء]] وچ ہوئی۔ ڈیڑھ سال د‏‏ی عمر وچ والدہ ماجدہ دا سایہٗ شفقت اُٹھ گیا تے جدو‏ں آپ د‏‏ی عمر 17تقریباً سالکيتی سی تاں آپ دے والد وی وفات پاگئے۔ == شجرہ نسب == آپ دا [[شجرہ نسب]] حسین تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ [[زین العابدین]] دے اک صاحب زادے سید حسین اصغر د‏‏ی اولاد اک عرصے تک مدینہ منورہ وچ قیام پزیر رہی، خلافتِ عباسیہ دے دور وچ عباسی خلفاء دے اصرار اُتے آپ دا خاندان بغداد چلا آیا۔ جدو‏ں اوتھ‏ے دے حالات سازگار نہ رہے تاں اُتے د‏‏ی طرف تو‏ں ستويں پشت دے بزرگ سید حسین ناصر اپنے خاندان دے ہمراہ ترمذ تشریف لے آئے۔ انہاں د‏‏ی چوتھ‏ی پشت وچ اک بزرگ سید احمد توختہ سن جنہاں دا لاہور وچ مزار اے تے اوہ ‘‘مرشدِ پنجاب ’’ دے لقب تو‏ں مشہور نيں۔ فیر سید احمد توختہ د‏‏ی پنجويں پشت وچ اس خانوادے دے اک جلیل القدر بزرگ شاہ زید تبلیغَ دین دے سلسلے وچ سالارِ لشکر ہوک‏ے ‘‘ سیانہ برہمنان ’’ تشریف لائے، جو کرنال دے علاقے وچ سی۔ ایہ خلجی خاندان دے دورِ اقتدار د‏‏ی گل اے، شاہ زید رحمۃ اللہ علیہ نے کرنال وچ سیانہ پہنچ ک‏ے زبردست معرکہ آرائی دے بعد اسنو‏ں فتح ک‏ر ليا۔ اس جنگ وچ کچھ مسلما‏ن وی شہید ہوئے، جو اس علاقے وچ مدفون نيں۔ فتح حاصل ہونے دے بعد شاہ زید ؒ اپنے خاندان دے ہمراہ اوتھے آباد ہوئے گئے۔ تے سیانہ برہمنان ‘‘ سیانہ سیدان’’ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے گیا۔ == حلیہ مبارک == شاہ صاحب معتدل القامہ اقرب اطویل سن ۔ بدن دہرا گٹھا ہويا تے گداز، اعضاء نہایت متناسب، رنگ گندمی مائل بہ سفیدی، سر دے بال سفید، سِدھے مگر باریک تے ریشم د‏‏ی طرح ملائم، فراخ جباں، ریش مبارک گنجان، آواز درمیانی۔ اکھاں وچ علم دا نور تے پیشانی اُتے فراخیٗ علم و عمل دا وقار ۔ لباس صاف ستھرا، خوش وضع تے سفید، رفتار تیز، قدم نپے تُلے، نیچی نگاہاں، کوئی ہمراہی نال نہ دے سکتاسی، کم گوئی خاص عادت سی۔ بلا ضرورت کلام نہ فرماندے لیکن جے کوئی علمی سوال کردا تاں پوری شرح و بسط دے نال بیان کردے تے گھنٹےآں بے تکان بولدے تے سننے والے نو‏‏ں مطمئن کردیندے سن ۔ مزاج وچ وی وڈا اعتدال سی۔ نہ تاں زاہدِ خشک سن تے نہ ہی ایداں دے کوش طبع کہ جملے جملے اُتے محفل قہقہاں تو‏ں گونج اُٹھے۔ بچےآں اُتے شفقت فرماندے تے اہلِ خانہ دے نال خوش اخلاقی تو‏ں پیش آندے۔ طبیعت وچ نفاست بہت زیادہ سی۔ تواضع و انکسار دے پیکر تے تقوے ٰ و اخلاص وچ ممتاز سن ۔ غرض تمام معاملات وچ سنتِ نبوی علی صاحبہاالصوٰۃ و السلام دا عملی نمونہ سن ۔ === ملازمت === 1926ء وچ مڈل دا امتحان پاس کرنے دے بعد ٹھسکہ میراں صاحب دے اسکول تو‏ں جو گوہلہ تو‏ں تِیہہ میل دے فاصلے اُتے تے شاہ آباد تو‏ں تقریباً 8 میل دور اے اعلیٰ نمبراں تو‏ں مڈل دا امتحان پاس کرنے دے بعد ايس‏ے اسکول وچ ٹیچر مقرر ہوئے گئے۔ 1929 ء وچ نارمل ٹریننگ دے لئی داخلہ لیا تے 1930ء وچ جے وی دا امتحان پاس ک‏ر ليا، جس دے بعد گوہلہ دے نیڑے اگوند نامی قصبے وچ اول مدرس پرائمری اسکول د‏‏ی حیثیت تو‏ں تقرر ہوئے گیا، دوسال بعد اجرانہ کلاں تحصیل [[تھانیسر]] وچ تبادلہ ہوئے گیا۔ اسی دوران وچ 1929ء یا 1930 ء وچ آپ د‏‏ی شادی خانہ آبادی وی انجام پائی، کچھ عرصے دے لئی آپ دا اجرانہ خورد وی تبادلہ کيتا گیالیکن ایہ پنڈ خالص ہندو آبادی اُتے مشتمل سی اس لئی آپ نو‏‏ں اوتھ‏ے کھانے پینے، نماز روزے تے ہور معاملات و معمولات وچ تکلیف اُٹھانی پئی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ نے دوبارہ اجرانہ کلاں وچ تبادلے دے لئی درخواست دتی جو قبول کرلئی گئی، فیر سال ڈیڑھ سال بعد اس تو‏ں کچھ فاصلے اُتے بیر سال نامی پنڈ وچ آپ دا تبادلہ کر دتا گیا، لیکن اوتھ‏ے آب و ہو‏‏ا آپ نو‏‏ں موافق نہ آئی تے طبیعت ناسازگار رہنے لگی تاں سر رحیم بخش وزیرِ اعظم ریاست بہاولپور دے مشورے تے سفارش اُتے دہلی تشریف لے گئے تے اوتھ‏ے ابتدا وچ 17 فروری 1933ء وچ اک پرائمری اسکول وچ تقرر ہوئے گیا تے فیر ايس‏ے سال ایم بی میونسپل بورڈ ماڈل اسکول کابلی گیٹ دہلی وچ اورینٹل ٹیچر د‏‏ی حیثیت تو‏ں مستقل تقرر ہوئے گیا، تقریباً نو سال ایتھ‏ے فرائض تدریس انجام دیے، فیر ایم بی ماڈل اسکول جامع مسجد وچ تبادلہ ہوئے گیا، ایتھ‏ے پنج سال رہے فیر تقسیم تو‏ں چند ماہ پہلے دوبارہ کابلی گیٹ تبادلہ ہوئے گیا اوتھے تو‏ں پاکستان تشریف لے آئے۔ === تصوف === 1930ء دے عرصے وچ شاہ صاحبؒ دا ذوقِ مطالعہ آپ نو‏‏ں تصوف د‏‏ی وادی وچ لے آیا۔ اس دوران مولا‏نا اسلام الدین صاحب نال ملاقات ہوئی جو خواجہ محمدسعیدقریشی ہاشمی تو‏ں نسبت رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی سیرت و اخلاق تو‏ں متاثر ہوک‏ے انہاں ہی دے توسط تو‏ں شاہ صاحب وی خواجہ محمد سعید قریشی تو‏ں غائبانہ بیعت ہوئے گئے۔ 1932ء ہی وچ شاہ صاحب نے منشی فاضل تے فیر مولوی فاضل دا امتحان وی پاس کيتا۔ جس د‏‏ی تیاری آپ نے پانی پت وچ مولا‏نا مفتی عبد الرحیم تے مولا‏نا عبد الحلیم صاحب انصاری د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے کی، ايس‏ے عرصے وچ خواجہ محمد سعید قریشی پانی پت تشریف لیائے تاں شاہ صاحب نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہونے دا موقع ملیا تے آپ بالمُشافہ بیعت ہوئے۔ === اجازت و خلافت === مئی یا جون 1935ء وچ خواجہ محمد سعید قریشی نے شاہ صاحب نو‏‏ں اپنا اک مکتوب دے ک‏ے اپنے مرشد خواجہ فضل علی قریشی د‏‏ی خدمت وچ روانہ فرمایا۔ اس مکتوب وچ شاہ صاحب نو‏‏ں خلافت دینے د‏‏ی درخواست کيتی گئی سی۔ خواجہ فضل علی قریشی اس دوران وچ سفر وچ سن ۔ حضرت شاہ صاحب وی راستے وچ انہاں دے قافلے دے نال شریک ہوئے گئے۔ چند روز بعد ایہ قافلہ واپس احمد پور شرقیہ پہنچیا۔ اوتھ‏ے خواجہ فضل علی قریشی نے خواجہ محمد سعید قریشی د‏‏ی موجودگی وچ اک مجمعِ عام وچ شاہ صاحبؒ نو‏‏ں سلسلہ عالیہ [[نقشبندیہ]] [[مجددیہ]] د‏‏ی اجازت خلافت عطا فرمائی تے نصیحت فرمائی۔ == وفات == سید زوار حسین شاہ 22 رمضان المبارک [[1400ھ]] مطابق 5 اگست [[1980ء]] بروز منگل وفات پا گئے۔ مرحوم دا مزار مبارک پاپوش نگر قبرستان ناظم آباد نمبر {{lang|ur|۵}} وچ واقع اے .. == سید زوار حسین شاہ د‏‏ی تالیفات و تراجم == === تالیفات === * [https://web.archive.org/web/20200630101322/http://kitaben.urdulibrary.org/Pages/ZubdatulFiqh.html زبدۃ الفقہ] * [http://www.maktabah.org/aa/item/2276-mujaddid-alif-sani-ur حضرت مجدد الف ثانی] * [http://www.maktabah.org/aa/item/2273-umdatussulook1973 عمد ۃ السلوک] * [http://www.maktabah.org/aa/zawwar انوار معصومیہ] == تراجم === * [http://www.maktabah.org/aa/item/2296-maktubat-masoomiya- مکتوبات معصومیہ] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1911 دے جم]] [[گٹھ:1980 دیاں موتاں]] [[گٹھ:فقہ]] c4mlufj608e9atrm8x6c7pazhz6zi8e 0 102013 713184 581316 2026-11-05T22:02:10Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713184 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton player |name=بُشرا قیوم |image= |image_size= |caption= |birth_name= |birth_date={{birth date and age|df=yes|1995|07|11}} |birth_place=[[پاکستان]] |residence=پاکستان |height= |weight= |country={{PAK}} |years_active= |handedness= |coach= |event= Singles and women's doubles |highest_ranking=505 (سوانیاں انفرادی 16 اگست 2018)<br /><ref name=bwfranking>[https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/7991bccf-57f8-44f2-a602-2ecdad897960/ranking Ranking: Bushra Qayyum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221106000734/https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/7991bccf-57f8-44f2-a602-2ecdad897960/ranking |date=2022-11-06 }} BWF official website. Retrieved 16 نومبر 2020</ref> <br /> 366 (سوانیاں جوڑی 17 مارچ 2020)<ref name=bwfranking /><br /> |date_of_highest_ranking= |current_ranking=508 (سوانیاں انفرادی 16 نومبر 2020) <br /> 366 (سوانیاں جوڑی 16 نومبر 2020)<br /> |date_of_current_ranking= |medal_templates={{MedalSport | سوانیاں [[بیڈمنٹن]]}} {{MedalCountry | {{PAK}} }} {{MedalCompetition | [[جنوب ایشیائی کھیل]]}} {{MedalBronze | [[کاٹھمنڈو]] 2019ء | سوانیاں د‏‏ی ٹیم}}|bwf_id=7991BCCF-57F8-44F2-A602-2ECDAD897960}} '''بُشرا قیوم''' (پیدائش: 11 جولائ‏ی 1995ء) <ref>[https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/7991BCCF-57F8-44F2-A602-2ECDAD897960 Bushra Qayyum – Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241214213803/https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/7991BCCF-57F8-44F2-A602-2ECDAD897960 |date=2024-12-14 }} BWF official website. Retrieved 16 نومبر 2020</ref> [[پاکستان|پاکستان دی]] بیڈمنٹن کھلاڑی نيں۔ == پیشا ورانا زندگی == === قومی === بُشرا قیوم ملکی سطح دے مقابلےآں وچ [[واپڈا]] د‏‏ی نمائندگی کردی اے جنہاں وچ نیشنل چیمپین شپ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|last=Reporter|first=The Newspaper's Sports|date=2020-01-31|title=Two titles decided at National Badminton|url=https://www.dawn.com/news/1531603|accessdate=2020-11-16|website=DAWN.COM|language=en}}</ref> تے قومی کھیل شامل نيں۔ '''2020ء''' پنجاب دے شہر لہور وچ منعقدہ 57 ويں نیشنل بیڈ منٹن چیمپیئن شپ وچ ، بشری قیوم سیمی فائنلم اں پہنچاں، جتھے انہاں دا مقابلہ [[غزالہ صدیقی]] تو‏ں ہويا، لیکن ایہ انہاں تو‏ں (21-23, 6-21) ہار گئياں۔<ref name=":0" /> ٹیم مقابلےآں وچ واپڈا د‏‏ی ٹیم وچ شریک سن، جس نے [[سوئی سدرن گیس کمپنی]] د‏‏ی ٹیم نو‏‏ں 3–0 تو‏ں شکت دتی او تے انفرادی مقابلےآں وچ اقصی زکریا نو‏‏ں 21–16، 21-13 21–13، 21–15 تو‏ں شکست دتی۔<ref>{{Cite web|title=NBP, Wapda retain men’s and women’s badminton titles|url=https://www.thenews.com.pk/print/605588-nbp-wapda-retain-men-s-and-women-s-badminton-titles|access-date=2020-11-16|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> === بین الاقوامی === بُشرا قیوم چھ رکنی سوانیاں د‏‏ی ٹیم وچ شامل سی جس نے [[نیپال|نیپال، ]] [[کاٹھمنڈو|کھٹمنڈو]] وچ منعقدہ جنوب ایشیائی کھیل، 2019ء وچ حصہ لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Badminton|url=https://www.13sagnepal.com/sport/badminton/|accessdate=2020-11-16|website=South Asian Games Nepal 2019|language=en-US}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:پاکستانی سوانیاں بیڈمنٹن کھلاڑی]] [[گٹھ:جنوب ایشیائی کھیلاں وچ پاکستانی کانسی تمغا یافتگان]] [[گٹھ:جنوب ایشیائی کھیلاں وچ بیڈمنٹن دے تمغا یافتگان]] 9q1jnkbdo00twcxbepag80uknbjcvc2 0 102017 713215 610508 2026-11-06T09:15:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713215 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton player |name=سہرا اکرم |image= |image_size= |caption= |birth_name= |birth_date={{birth date and age|df=yes|1995|10|01}} |birth_place=[[پاکستان]] |residence=پاکستان |height= |weight= |country={{PAK}} |years_active= |handedness= |coach= |event= سنگل تے وومن ڈبل |highest_ranking=276 (وومن سنگل 6 ستمبر 2018)<br /><ref name=bwfranking>[https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/ac54823a-1db7-44fa-85ef-27d2deaeeced/ranking Ranking: Sehra Akram] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525184607/https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/ac54823a-1db7-44fa-85ef-27d2deaeeced/ranking |date=2023-05-25 }} BWF official website. Retrieved 16 نومبر 2020</ref> <br /> 354 (وومن ڈبل 6 ستمبر 2018)<ref name=bwfranking /><br /> |date_of_highest_ranking= |current_ranking=508 (وومن سنگل 16 نومبر 2020) <br /> 416 (وومن ڈبل 16 نومبر 2020)<br /> |date_of_current_ranking= |medal_templates={{MedalSport | سوانیاں [[بیڈمنٹن]]}} {{MedalCountry | {{PAK}} }} {{MedalCompetition | [[جنوب ایشیائی کھیل]]}} {{MedalBronze | [[جنوب ایشیائی کھیل|2019 کٹھمندو]] | سوانیاں ٹیم}} |bwf_id=AC54823A-1DB7-44FA-85EF-27D2DEAEECED}}'''سہرا اکرم''' (پیدائش: 1 اکتوبر 1995ء) <ref>{{حوالہ ویب|title=BWF|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/0B7AC3EE-C965-4565-8DA6-1EEBE186A8C7|accessdate=2020-11-16|website=bwf.tournamentsoftware.com}}</ref> [[پاکستان]] نال تعلق رکھنے والی بیڈمنٹن کھلاڑی نيں۔ == پیشہ وارانہ زندکی == === قومی === سہرا اکرم ملکی سطح دے مقابلےآں وچ [[واپڈا]] د‏‏ی نمائندگی کردی اے جنہاں وچ نیشنل چیمپین شپ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|last=Reporter|first=The Newspaper's Sports|date=2020-01-31|title=Two titles decided at National Badminton|url=https://www.dawn.com/news/1531603|accessdate=2020-11-16|website=DAWN.COM|language=en}}</ref> تے قومی کھیل شامل نيں۔ '''2020ء''' پاکستان دے شہر لاہور وچ منعقدہ 57 ويں نیشنل بیڈ منٹن چیمپیئن شپ وچ ، سہرا اکرم نے سنگل تے وومن ڈبل وچ حصہ لیا۔ سنگل وچ ، اوہ سیمی فائنل وچ پہنچی جتھے اسنو‏ں اپنی ساسی، [[ماحور شہزاد]]، نے ایونٹ وچ شکست دتی۔<ref>{{Cite web|date=2020-02-01|title=Mahoor, Murad grab national badminton singles titles|url=https://nation.com.pk/01-Feb-2020/mahoor-murad-grab-national-badminton-singles-titles|access-date=2020-11-16|website=The Nation|language=en}}</ref> ڈبل وچ اس نے [[ہما جاوید]] دے نال جوڑی بنائی تے اسنو‏ں [[ماحور شہزاد]] (واپڈا) تے [[پلوشا بشیر]] (این بی پی) نے 2 سیٹ (21-9 تے 21-8) تو‏ں شکست دتی۔<ref name=":0" /> === بین اقوامی === اکرم چھ رکنی سوانیاں د‏‏ی ٹیم وچ شامل سی جس نے [[نیپال|نیپال، ]] [[کاٹھمنڈو|کھٹمنڈو]] وچ منعقدہ جنوب ایشیائی کھیل، 2019ء وچ حصہ لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Badminton|url=https://www.13sagnepal.com/sport/badminton/|accessdate=2020-11-16|website=South Asian Games Nepal 2019|language=en-US}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:جنوب ایشیائی کھیلاں وچ بیڈمنٹن دے تمغا یافتگان]] [[گٹھ:جنوب ایشیائی کھیلاں وچ پاکستانی کانسی تمغا یافتگان]] [[گٹھ:پاکستانی سوانیاں بیڈمنٹن کھلاڑی]] [[گٹھ:1995 دے جم]] [[گٹھ:۱۹۹۵ دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] 5ibeiz9go1islh23mdicfptkinjvvee 0 102019 713222 581122 2026-11-06T11:51:18Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713222 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات بیڈمنٹن کھلاڑی |name=عائشہ اکرم |country={{PAK}} |medal_templates={{MedalSport | سوانیاں [[بیدمنٹن]]}} {{MedalCountry | {{PAK}} }} {{MedalCompetition | [[جنوب ایشیائی کھیل]]}} {{MedalBronze | [[جنوب ایشیائی کھیل|2006ء کولمبو]] | سوانیاں ٹیم}} |date_of_current_ranking= |current_ranking= |date_of_highest_ranking= |highest_ranking= |event=سنگل، ڈبل تے مکس ڈبل |coach= |years_active= |weight= |image= |height= |residence= |birth_place= |birth_date= |birth_name= |caption= |image_size= |bwf_id=978eac19-a131-49a0-8daf-810f3b5de118 }} '''عائشہ اکرم اک''' [[پاکستان|پاکستانی]] سابقہ [[بیڈمنٹن|بیڈ منٹن]] کھلاڑی نيں۔ == مقابلےآں وچ شرکت == # بی ڈبلیو ایف ورلڈ چیمپیئن شپ، لوزان، سوئٹزرلینڈ۔ 1995 # قابلیت دے چکر، بی ڈبلیو ایف ورلڈ چیمپین شپ، گلاسگو، یوکے۔ 1997 # ایران فجر بین الاقوامی - 2003 <ref name=":1">{{حوالہ ویب|last=|first=|date=|title=Aisha Akram (tournaments)، BWF|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/978eac19-a131-49a0-8daf-810f3b5de118/tournaments/0|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-11-18|website=bwf.tournamentsoftware.com}}</ref> # ایران فجر بین الاقوامی - 2004 # پاکستان سیٹلائٹ۔ 2004 # جنوب ایشیائی کھیل، اسلام آباد، پاکستان۔ 2004 # ایران فجر انٹرنیشنل۔2005 # نیپال سیٹلائٹ۔2005 # انڈیا سیٹلائٹ۔2005 # جنوب ایشیائی کھیل، کولمبو، سری لنکا - 2006 # ہندوستان بین الاقوامی چیلنج - 2007 <ref>{{حوالہ ویب|last=|first=|date=|title=Aisha Akram (tournaments – 2007) BWF|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/978eac19-a131-49a0-8daf-810f3b5de118/tournaments/2007|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-11-18|website=bwf.tournamentsoftware.com}}</ref> # پاکستان بین الاقوامی چیلنج۔ 2007 # شام بین الاقوامی سیریز، دمشق، شام - 2008 <ref name=":2">{{حوالہ ویب|last=|first=|date=|title=Aisha Akram (tournaments – 2008) BWF|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/978eac19-a131-49a0-8daf-810f3b5de118/tournaments/2008|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-11-18|website=bwf.tournamentsoftware.com}}</ref> # نیپال بین الاقوامی سیریز، کھٹمنڈو، نیپال - 2008 # ایران فجر بین الاقوامی سیریز، تہران، ایران - 2009 # جنوب ایشیائی کھیل، ڈھاکہ، بنگلہ دیش۔ 2010 '''ٹورنامنٹ وچ شریک، لیکن مقابلہ نئيں ہويا:''' # ایشین چیمپین شپ 1997 <ref name=":1">{{حوالہ ویب|last=|first=|date=|title=Aisha Akram (tournaments)، BWF|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/978eac19-a131-49a0-8daf-810f3b5de118/tournaments/0|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-11-18|website=bwf.tournamentsoftware.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/978eac19-a131-49a0-8daf-810f3b5de118/tournaments/0 "Aisha Akram (tournaments)، BWF"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709191205/https://bwf.tournamentsoftware.com/player-profile/978eac19-a131-49a0-8daf-810f3b5de118/tournaments/0 |date=2021-07-09 }}۔ ''bwf.tournamentsoftware.com''<span class="reference-accessdate">۔ Retrieved <span class="nowrap">2020-11-18</span></span>۔</cite></ref> # یو ایس اوپن 1998 == کارنامے == === بی ڈبلیو ایف بین الاقوامی چیلنج / سیریز (1 ٹائٹل) === ''مخلوط ڈبلز'' {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%;" !سال ! ٹورنامنٹ ! ساتھی ! مخالف ! اسکور ! نتیجہ |- style="background:#D5D5D5" | align="center" | 2008 | align="left" | شام بین الاقوامی سیریز | align="left" |{{پرچم تصویر|PAK}} [[محمد عتیق]] | align="left" |{{پرچم تصویر|IND}} [[روہن کیسیلینو]]<br /><br /><br /><br />{{پرچم تصویر|SYR}} [[حدیل کریم]] | align="left" | 13-21 ، 21-18 ، 21-17 | style="text-align:left; background:white" |{{Goca}} '''فاتح''' <ref name=":4">{{حوالہ ویب|title=BWF – Syria International Series 2008 – Winners|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/winners.aspx?id=1c9a1264-b3a3-4e4e-a080-e5f68d0f9491|accessdate=2020-11-18|website=bwf.tournamentsoftware.com}}</ref> |} : {{Colour box|#D8CEF6|border=darkgray}} [[بی ایف ڈبلیو بین الاقوامی چیلنج|بی ایف ڈبلیو انٹرنیشنل چیلنج]] ٹورنامنٹ : {{Colour box|#D5D5D5|border=darkgray}} [[بی ڈبلیو ایف بین الاقوامی سیریز|بی ایف ڈبلیو انٹرنیشنل سیریز]] ٹورنامنٹ : {{Colour box|#E9E9E9|border=darkgray}} [[بی ایف ڈبلیو مستقب‏‏ل سیریز|بی ایف ڈبلیو فیوچر سیریز]] ٹورنامنٹ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)]] [[گٹھ:جنوب ایشیائی کھیلاں وچ بیڈمنٹن دے تمغا یافتگان]] [[گٹھ:جنوب ایشیائی کھیلاں وچ پاکستانی کانسی تمغا یافتگان]] [[گٹھ:پاکستانی سوانیاں بیڈمنٹن کھلاڑی]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] 1h9ejj3aztou03lhvdkyy6e1jyj7f0t 0 106988 713170 702256 2026-11-05T15:53:42Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713170 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq ; word-spacing: 1.5px; font-size: 100%"> {{خانہ معلومات صاحب منصب|honorific_prefix=[[آیت اللہ]] [[سید]]|successor6=Mohammad Niazi|office5=[[First Vice Chief Justice of Iran]]|term_start5=27 July 2004|term_end5=23 August 2014|predecessor5=Mohammad-Hadi Marvi<ref>{{cite web|title=از نمایندگی امام در مسجد سلیمان تو‏ں معاون اولی قوهٔ قضائیه|url=http://isunews.ir/11797/%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88/|publisher=Sadegh Newsletter|access-date=5 September 2017|language=fa|date=2 March 2015|archive-date=4 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904235316/http://isunews.ir/11797/%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88/|url-status=dead}}</ref>|successor5={{nowrap|[[Gholam-Hossein Mohseni-Eje'i]]}}|office6=Chairman of [[General Inspection Office (Iran)|General Inspection Office]]|term_start6=22 August 1994|term_end6=9 August 2004|predecessor6=[[سید مصطفیٰ محقق داماد]]|birth_name=Seyyed Ebrahim Raisol-Sadati|constituency4=[[صوبہ خراسان جنوبی]]|birth_date={{birth date and age|1960|12|14|df=y}}|birth_place=[[مشہد]], [[Pahlavi Iran|Imperial State of Iran]]|alma_mater=Shahid Motahari University<ref name="bio">{{cite web|title=زندگی‌نامه حجت‌الاسلام و المسلمین سیدابراهیم رئیسی|url=http://raisi.org/page/biography|publisher=Official Website of Seyyed Ebrahim Raisi|language=fa|access-date=2017-04-05|archive-date=2017-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170323021652/http://raisi.org/page/biography|url-status=live}}</ref>{{-}}[[حوزہ علمیہ قم]]<ref name="bio" />|party=[[Combatant Clergy Association]]<ref name="bio" />|otherparty=[[Islamic Republican Party]] {{small|(until 1987)}}<ref name="bio" />|spouse=Jamileh Alamolhoda<ref>{{cite news|url=http://aftabnews.ir/fa/news/440730/%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%B9%DA%A9%D8%B3|title=با دختر علم الهدی و همسر رئیسی آشنا شوید/عکس|date=22 April 2017|access-date=23 April 2017|archive-date=24 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424235455/http://aftabnews.ir/fa/news/440730/%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%B9%DA%A9%D8%B3|url-status=live|accessdate=19 June 2021|archivedate=24 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170424235455/http://aftabnews.ir/fa/news/440730/%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%B9%DA%A9%D8%B3}}</ref>|children=2<ref name="tabnak">{{cite news|url=http://tabnak.ir/fa/news/686838/%D9%85%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-6%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C|title=مشخصات شناسنامه‌ای 6کاندیدای ریاست‌جمهوری|date=21 April 2017|access-date=21 April 2017|archive-date=14 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114035031/https://www.tabnak.ir/fa/news/686838/%D9%85%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-6%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C|url-status=live|accessdate=19 June 2021|archivedate=14 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190114035031/https://www.tabnak.ir/fa/news/686838/%D9%85%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-6%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C}}</ref>|relatives=[[Ahmad Alamolhoda]] {{small|(father-in-law)}}|website={{Official Website|https://raisi.ir/}}|majority4=200,906 (68.6%)|term_end4=21 May 2016|name=Ebrahim Raisi|successor1=|image=Seyed Ebrahim Raisi (cropped).jpg|order=<!-- 8th -->|office=[[صدر ایران]]|succeeding=[[حسن روحانی]]|term_start=3 August 2021|office1=[[Chief Justice of Iran]]|term_start1=7 March 2019|term_end1=|predecessor1=[[Sadeq Larijani]]|office2=[[Prosecutor-General of Iran]]|term_start4=20 February 2007|term_start2=23 August 2014|term_end2=1 April 2016|predecessor2={{nowrap|[[Gholam-Hossein Mohseni-Eje'i]]}}|successor2=[[Mohammad Jafar Montazeri]]|office3=[[مجلس خبرگان رہبری]]|term_start3=24 May 2016|term_end3=|constituency3=[[صوبہ خراسان جنوبی]]|majority3=325,139 (80.0%)<ref name="alef">{{cite web|title=اعلام آرای مجلس خبرگان رهبری در خراسان جنوبی|url=http://alef.ir/vdchvmnx623nxzd.tft2.html?335108|publisher=Alef|language=fa|date=27 February 2016|access-date=5 April 2017|archive-date=8 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708200533/http://alef.ir/vdchvmnx623nxzd.tft2.html?335108|url-status=live}}</ref>|successor3=|signature=امضا سید ابراهیم رئیسی.jpg}}'''[[سید]] ابراہیم رئیس الساداتی'''( {{Lang-fa|سید ابراهیم رئیس‌الساداتی}} ؛ پیدائش 14 دسمبر 1960)، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.newsmedia.tasnimnews.com/Tasnim/Uploaded/Image/1396/01/25/1396012521503837110529704.jpg|title=Birth certificate image|accessdate=2017-04-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170415200607/https://newsmedia.tasnimnews.com/Tasnim/Uploaded/Image/1396/01/25/1396012521503837110529704.jpg|archivedate=2017-04-15}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.khabaronline.ir/detail/371636/society/judiciary|title=مرد 54 ساله ای که دادستان کل کشور شد، کیست؟/ ابراهیم رئیسی را بیشتر بشناسید|accessdate=2016-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161016044151/http://www.khabaronline.ir/detail/371636/society/judiciary|archivedate=2016-10-16}}</ref> '''ابراہیم رئیسی''' (عام طور اُتے {{Lang-fa|ابراہیم رئیسی}} ، {{تلفظ|Fa-ir-raisi (1).ogg}}) ، اک ایرانی [[قدامت پرستی|قدامت پسند]] تے پرنسپلسٹ سیاست دان، [[فقیہ|مسلم فقیہ]] ، ایران دے چیف جسٹس [[صدر ایران|، تے صدر]] ایران دے صدر نيں ، جو [[ایران دے صدارتی انتخابات، 2021ء|2021 دے ایرانی صدارتی انتخابات]] وچ منتخب ہوئے سن ۔ اوہناں نے ایران دے عدالت‏ی نظام وچ متعدد عہدیاں اُتے خدمات انجام دتی نيں ، جداں اٹارنی جنرل (2014–2016) تے ڈپٹی چیف جسٹس (2004–2014)۔ اوہ 1980 اتے 1990 د‏‏ی دہائی وچ [[تہران|تہران دے]] پراسیکیوٹر تے ڈپٹی پراسیکیوٹر وی رہے سن ۔ اوہ سنہ 2016 تو‏ں 2019 تک آستین قدس رضوی ، بنیاد دے کسٹوڈین اتے چیئرمین سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/persian/iran/2016/03/160307_l51_raissi_astan_qods_appointment|title=Ra'eesi became chairman of AQR|accessdate=2016-03-08|archivedate=2018-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180614135100/http://www.bbc.com/persian/iran/2016/03/160307_l51_raissi_astan_qods_appointment}}</ref> [[صوبہ خراسان جنوبی|وہ جنوبی خراسان صوبہ]] تو‏ں [[مجلس خبرگان رہبری|ماہرین اسمبلی دے]] رکن وی نيں ، 2006 دے انتخابات وچ پہلی بار منتخب ہوئے۔ اوہ [[مشہد]] جمعہ دے نماز جمعہ دے رہنما اتے [[مزار امام علی رضا|امام رضا مزار دے]] وڈے امام [[احمد علم الہدی]] دے داماد نيں ۔ رئیسی قدامت پسند پاپولر فرنٹ آف اسلامی انقلاب فورسز دے امیدوار دے طور اُتے صدر منتخب ہوئے ، اعتدال پسند موجودہ صدر [[حسن روحانی|حسن روحانی تو‏ں]] 57 تو‏ں 38.3 فیصد ہار گئے۔ اوہ پراسیکیوشن کمیٹی دے اوہناں چار افراد وچو‏ں اک سی ، جو 1988 وچ ایران وچ ہزاراں سیاسی قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دین دے لئی ذمہ دار سی ، جسنو‏ں اسلامی جمہوریہ ایران دے حزب اختلاف دے گروپاں تے کچھ مغربی میڈیا دے ذریعہ ''ڈیتھ کمیٹی دا ناں دتا گیا ہے۔'' <ref>{{حوالہ ویب|title=The Massacre of Political Prisoners in Iran, 1988, Report Of An Inquiry|url=https://www.iranrights.org/library/document/1380/the-massacre-of-political-prisoners-in-iran-1988-report-of-an-inquiry|accessdate=2021-06-17|website=Abdorrahman Boroumand Center|language=en|archivedate=2021-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210501095912/https://www.iranrights.org/library/document/1380/the-massacre-of-political-prisoners-in-iran-1988-report-of-an-inquiry}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=2019-07-25|title=Rouhani’s former minister of justice defends the mass executions of 1980s|url=https://iranintl.com/en/iran/rouhani%E2%80%99s-former-minister-justice-defends-mass-executions-1980s|accessdate=2021-06-17|website=Iran International|language=en|archivedate=2021-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210617053332/https://iranintl.com/en/iran/rouhani%E2%80%99s-former-minister-justice-defends-mass-executions-1980s}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Iran Head of Judiciary’s First Year Marred by Political Executions|url=http://iranhr.net/en/articles/4679/|accessdate=2021-06-17|website=iranhr.net|language=en|archivedate=2021-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210403161113/https://iranhr.net/en/articles/4679/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=2017-06-06|title=Khamenei defends Iran’s 1980s political executions that killed thousands|url=https://english.alarabiya.net/features/2017/06/06/Khamenei-defends-1980s-executions-that-killed-thousands-of-politicians-|accessdate=2021-06-17|website=Al Arabiya English|language=en|archivedate=2021-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210430130452/https://english.alarabiya.net/features/2017/06/06/Khamenei-defends-1980s-executions-that-killed-thousands-of-politicians-}}</ref> اسنو‏ں امریک‏‏ی دفتر خارجہ اثاثےآں دے کنٹرول <ref>https://www.treasury.gov/ofac/downloads/sdnnew19.txt</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Treasury Designates Supreme Leader of Iran’s Inner Circle Responsible for Advancing Regime’s Domestic and Foreign Oppression {{!}} U.S. Department of the Treasury|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm824|accessdate=2021-06-17|website=home.treasury.gov|archivedate=2020-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200718163111/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm824}}</ref> دے ذریعہ ایگزیکٹو آرڈر 13876 دے مطابق منظور کيتا گیا ہ‏‏ے۔ بین الاقوامی انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں تے اقوام متحدہ دے خصوصی نمائندےآں نے انہاں اُتے انسانیت دے خلاف جرائم دا الزام عائد کيتا ہے۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2019-03-18|title=Cleric accused of crimes against humanity to head Iran’s justice system {{!}} Reporters without borders|url=https://rsf.org/en/news/cleric-accused-crimes-against-humanity-head-irans-justice-system|accessdate=2021-06-17|website=RSF|language=en|archivedate=2021-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506050711/https://rsf.org/en/news/cleric-accused-crimes-against-humanity-head-irans-justice-system}}</ref> 2021 وچ ، رائےسی دوبارہ [[ایران دے صدارتی انتخابات، 2021ء|صدارت دے]] لئی انتخابی انتخاب وچ حصہ لیا تے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی۔ == مڈھلا جیون == [[مشہد|ابراہیم رئیس 14 دسمبر 1960 نو‏‏ں مشہد دے]] نوگن ضلع وچ اک فارسی عالم دین وچ پیدا ہوئے سن ۔ اس دے والد ، سید حاجی وچ اس وقت فوت ہوگئےجب وہ5 سال د‏‏ی عمر دے سن ۔ === تعلیمی تعلیم === رائیسی دے روايتی اسکول ریکارڈ د‏‏ی توثیق کرنے دے لئی کوئی قابل اعتبار ذریعہ نہيں ہے۔ اپنی مہماندی ویب سائٹ اُتے اپنی سوانح حیات وچ صرف اُنھاں د‏‏ی پرائمری اسکولنگ دا ذکر کيتا گیا ہے لیکن اس وچ ایہہ ذکر نِیہ کيتا گیا ہے کہ اس نے ہائی اسکول مکمل کيتا ہ‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=شرح زندگی {{!}} سید ابراهیم رئیسی|url=https://raisi.ir/page/biography|accessdate=2021-06-09|website=raisi.ir|language=fa|archivedate=2021-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210606195911/https://raisi.ir/page/biography}}</ref> انہاں نے موٹہاری یونیورسٹی تو‏ں نجی قانون وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے دا دعوی کيتا ہے ، اُتے ، اس تو‏ں متنازع رہیا ہے۔ === علمی اسناد === انہاں نے 15 سال د‏‏ی عمر وچ [[حوزہ علمیہ قم]] وچ تعلیم حاصل کرنا شروع فیر اس نے نواباب اسکول وچ مختصر وقت دے لئی تعلیم دینے دا فیصلہ کيتا۔ اس دے بعد ، اوہ آیت اللہ سید محمد موسوی نژاد اسکول گئے تے اس د‏ی تعلیم دوسرے طلبہ نو‏‏ں درس و تدریس دے نال مل گئی۔ 1976 وچ ، اوہ آیت اللہ بورجوردی اسکول وچ اپنی تعلیم جاری رکھنے دے [[قم|لئے قم چلے گئے۔]] اوہ [[سید حسین طباطبائی بروجردی|سید حسین ببروجردی]]،[[مرتضی مطہری|مرتضی مطھری]] ، ابوالقاسم خازالی ، حسین نوری ہمدانی ، علی مشکینی تے مرتضی پسندیدہ دا طالب علم سی۔ <ref name="tasnim">{{حوالہ ویب|title=Who is Ayatollah Raisi?|url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/01/18/1372509/%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA|accessdate=2019-01-16|archivedate=2019-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190117013425/https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/01/18/1372509/%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA}}</ref><ref name="farsnews">{{حوالہ ویب|title=Records and biography of Ebrahim Raisi|url=https://www.farsnews.ir/news/13941217001567/%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA}}</ref> مشرق وسطی دے انسٹی ٹیوٹ دے الیکس واٹانکا دے مطابق ، رائےی د‏‏ی "عین مذہبی قابلیت" اک "غمناک نقطہ" ہے۔ ایرانی میڈیا د‏‏ی تفتیش تو‏ں پہلے "تھوڑی دیر دے لئی" ، اوہناں نے اپنی ذا‏تی ویب سائٹ اُتے "خود کو" آیت اللہ "کہیا۔ اُتے ، وتنکا دے مطابق ، میڈیا نے "اس د‏ی باضابطہ دینی تعلیم د‏‏ی کمی" تے اسناد د‏‏ی تشہیر د‏‏ی ، جس دے بعد رئیس نے مذکورہ بالا منصب رکھنے دا دعوی کرنا چھڈ دتا۔ ہن اوہ اپنے آپ نو‏‏ں " ''[[حجت الاسلام]]'' " تو‏ں تعبیر کردا ہے ، جو اک عہدے تے استحقاق تو‏ں کم علمی مقام ہے۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/2017/04/12/irans-supreme-leader-has-picked-his-candidate-for-president/|title=The Supreme Leader's Apprentice Is Running for President|last=VATANKA|first=ALEX|date=12 April 2017|website=Foreign Policy|accessdate=2017-05-22|archivedate=2017-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170520171431/http://foreignpolicy.com/2017/04/12/irans-supreme-leader-has-picked-his-candidate-for-president/}}</ref> [[ایران دے صدارتی انتخابات، 2021ء|2021 دے ایران دے صدارتی انتخابات]] تو‏ں کچھ دیر پہلے ہی رئیس نے اپنے آپ نو‏‏ں فیر آیت اللہ دا اعلان کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Biography of the President-elect, Ayatollah Dr. Seyed Ibrahim Raisi|url=https://raisi.ir/news/2590/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C|website=Seyed Ebrahim Raisi Information Center|accessdate=19 June 2021|تاريخ-الأرشيف=21 June 2021|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210621190327/https://raisi.ir/news/2590/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C|url-status=dead}}</ref> == عدالت‏ی کیریئر == === ابتدائی ورھے === 1981 وچ ، اوہ [[کرج|کرج دا]] استغاثہ مقرر ہويا۔ [[ہمدان|بعد وچ ، اوہ ہمدان دا]] پراسیکیوٹر وی مقرر ہويا تے دونے منصباں دے نال رل ک‏ے خدمات انجام دِتیاں۔ اوہ بیک وقت دو شہراں وچ 300 تو‏ں زیادہ سرگرم تھا&nbsp;اک دوجے تو‏ں کلومیٹر دور<ref>{{cite news|url=http://www.radiofarda.com/content/f12-ebrahim-raeisi-astan-qods-mashhad/27593878.html|title="ابراهیم رئیسی به تولیت آستان قدس رضوی منصوب شد".|date=8 March 2016|access-date=6 April 2017|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308072741/http://www.radiofarda.com/content/f12-ebrahim-raeisi-astan-qods-mashhad/27593878.html|url-status=live}}</ref>۔ چار ماہ دے بعد ، اوہ [[صوبہ ہمدان|صوبہ ہمدان دا]] پراسیکیوٹر مقرر ہويا۔ === تہران دے ڈپٹی پراسیکیوٹر === [[تہران|وہ 1985 وچ تہران دے]] نائب پراسیکیوٹر دے عہدے اُتے فائز ہوئے تے راجگڑھ منتقل ہو گئے<ref>{{cite news|url=http://fararu.com/fa/news/265181/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA|title=ابراهیم رئیسی کیست؟|date=3 March 2017|access-date=6 April 2017|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224155532/https://fararu.com/fa/news/265181/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA|url-status=live}}</ref>۔ تن سالاں دے بعد تے 1988 دے اوائل وچ ، انہاں نو‏ں [[روح اللہ خمینی|روح اللہ خمینی دی]] [[صوبہ لرستان|توجہ وچ رکھیا گیا تے اسنو‏ں لورستان]] ، [[صوبہ سمنان|سیمنان]] تے [[کرمانشاہ|کرمان]] شاہ جداں کچھ صوبےآں وچ قانونی امور نو‏‏ں حل کرنے دے لئی انہاں تو‏ں خصوصی دفعات (عدلیہ تو‏ں آزاد) حاصل کيتیاں گئیاں۔ === 1988 د‏‏یاں پھانسیاں === [[حسین علی منتظری]] نے 1988 وچ ایرانی سیاسی قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینے وچ ملوث چار افراد وچو‏ں اک نو‏‏ں رئیسی دا ناں دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/download/Documents/MDE1394212018ENGLISH.PDF|title=Blood-soaked secrets with Iran's 1998 Prison Massacres are ongoing crimes against humanity|accessdate=December 14, 2018|archivedate=December 15, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215065955/https://www.amnesty.org/download/Documents/MDE1394212018ENGLISH.PDF}}</ref> دوسرے افراد وچ مرتضی ایشراگی (تہران دے پراسیکیوٹر) ، حسین علی نیری (جج) تے مصطفیٰ پورمحمدی ( ایون وچ MOI دے نمائندے) سن ۔ خمینی دے حکم وچ پہلے دو افراد دے ناں دسے گئے نيں۔ پورمحمدی نے اپنے کردار تو‏ں انکار کيتا ہے لیکن رائے سی نے حالے تک اس معاملے اُتے عوامی سطح اُتے کوئی تبصرہ نہيں کيتا ہے۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=https://www.iranhumanrights.org/2017/05/an-interview-with-scholar-and-historian-ervand-abrahamian-on-the-islamic-republics-greatest-crime/|title=An Interview with Scholar and Historian Ervand Abrahamian on the Islamic Republic's "Greatest Crime"|last=Abrahamian|first=Ervand|date=4 May 2017|website=Center for Human Rights in Iran|accessdate=2017-05-18|archivedate=2017-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170505122525/https://www.iranhumanrights.org/2017/05/an-interview-with-scholar-and-historian-ervand-abrahamian-on-the-islamic-republics-greatest-crime/}}</ref> 1988 وچ ایرانی سیاسی قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینا ایران بھر وچ سیاسی قیدیاں اُتے ریاستی سرپرستی وچ پھانسی دینے دا اک سلسلہ سی ، جو 19 جولائ‏ی 1988 تو‏ں شروع ہويا سی اتے تقریبا پنج ماہ تک جاری رہیا۔ <ref name="Canadrec">{{حوالہ ویب|last=Akhlaghi|first=Reza|title=Canada Recognizes Iran's 1988 Massacre as Crime against Humanity|url=https://foreignpolicyblogs.com/2013/06/14/canada-recognizes-irans-1988-massacre-as-crime-against-humanity/|website=Foreign Policy Blog|accessdate=23 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170518151029/https://foreignpolicyblogs.com/2013/06/14/canada-recognizes-irans-1988-massacre-as-crime-against-humanity/|archivedate=18 May 2017}}</ref><ref name="Italyrec">{{حوالہ ویب|title=Iran Italy Issues Resolution for Justice for 1988 Massacre Victims|url=http://irannewsupdate.com/news/human-rights/3748-iran-italy-issues-resolution-for-justice-for-1988-massacre-victims.html|website=Iran News Update|date=5 May 2017|accessdate=23 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180309183144/https://irannewsupdate.com/news/human-rights/3748-iran-italy-issues-resolution-for-justice-for-1988-massacre-victims.html|archivedate=9 March 2018}}</ref><ref name="UNCall">{{حوالہ ویب|title=More Than 100 Prominent Iranians Ask UN to Declare 1988 Massacre 'Crime Against Humanity'|url=https://www.iranhumanrights.org/2016/09/1988-mass-executions-100-iranians-letter/|website=Center for Human Rights in Iran|date=7 September 2016|accessdate=23 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170526111920/https://www.iranhumanrights.org/2016/09/1988-mass-executions-100-iranians-letter/|archivedate=26 May 2017}}</ref><ref name="ncr">{{حوالہ ویب|title=1988 massacre of political prisoners in Iran|url=http://www.ncr-iran.org/en/1988-massacre-of-political-prisoners-in-iran|website=National Council of Resistance of Iran|accessdate=23 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170608195051/http://www.ncr-iran.org/en/1988-massacre-of-political-prisoners-in-iran|archivedate=8 June 2017}}</ref><ref name="escapemassacre">{{حوالہ ویب|last=Naderi|first=Mostafa|title=I was lucky to escape with my life. The massacre of Iranian political prisoners in 1988 must now be investigated|url=https://www.independent.co.uk/voices/comment/i-was-lucky-to-escape-with-my-life-the-massacre-of-iranian-political-prisoners-in-1988-must-now-be-8779679.html|website=The Independent|date=22 August 2013|accessdate=19 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180228035723/http://www.independent.co.uk/voices/comment/i-was-lucky-to-escape-with-my-life-the-massacre-of-iranian-political-prisoners-in-1988-must-now-be-8779679.html|archivedate=28 February 2018}}</ref><ref name="Amnest">{{حوالہ ویب|title=Iran still seeks to erase the '1988 prison massacre' from memories, 25 years on|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2013/08/iran-still-seeks-erase-prison-massacre-memories-years/|publisher=Amnesty International|accessdate=23 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405221959/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2013/08/iran-still-seeks-erase-prison-massacre-memories-years/|archivedate=5 April 2017}}</ref> ہلاک ہوݨ والیاں وچ اکثریت [[مجاہدین خلق|ایران دے عوامی مجاہدین دے]] حامی سن ، حالانکہ ہور کھبے بان٘ہہ دے دھڑاں دے حامیاں بشمول ، فدائان اتے ایران د‏‏ی ٹودھ پارٹی (کمیونسٹ پارٹی) نو‏‏ں وی پھانسی دے دتی گئی سی۔ <ref>Abrahamian, Ervand, ''Tortured Confessions'', University of California Press, 1999, 209-228</ref> [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل دے]] مطابق ، "ہزاراں سیاسی ناراضگیاں نو‏‏ں پورے ملک وچ ایرانی نظربند تنصیبات وچ منظم طور اُتے لاپتہ کيتا گیا تے ایران دے سپریم لیڈر دے جاری کردہ حکم دے مطابق تے ملک وچ تمام جیلاں وچ اسنو‏ں نافذ کيتا گیا۔ اس وقت دے دوران ہلاک ہوݨ والیاں وچو‏ں بوہت سارے افراد تے تشدد اَتے ہور ظالمانہ ، غیر انسانی یا ہتک عزت آمیز سلوک یا سزا دتی گئی۔ " <ref name="auto29">{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/download/Documents/MDE1394212018ENGLISH.PDF|title=Blood-soaked secrets with Iran's 1998 Prison Massacres are ongoing crimes against humanity|accessdate=14 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215065955/https://www.amnesty.org/download/Documents/MDE1394212018ENGLISH.PDF|archivedate=15 December 2018}}</ref> ان ہلاکتاں نو‏‏ں دائرہ کار اَتے کوریج دے لحاظ تو‏ں ، جدید ایرانی تریخ وچ مثال باجھوں اک سیاسی جبر دے طور تے بیان کيتا گیا ہے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft3s2005jq;chunk.id=0;doc.view=print|title=Tortured Confessions Prisons and Public Recantations in Modern Iran|last=Abrahamian|first=Ervand|publisher=University of California Press|year=1999|location=Berkeley|page=210|access-date=13 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304043644/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft3s2005jq;chunk.id=0;doc.view=print|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> اُتے سزائے موت پان والے قیدیاں د‏‏ی صحیح تعداد حالے تک اک جھگڑا د‏‏ی حیثیت رکھدی ہے۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل ، درجناں رشتہ داراں دے انٹرویو لیݨ دے بعد ، اس تعداد نو‏‏ں ہزاراں وچ رکھدا ہ‏‏ے۔ <ref name="amnesty">{{حوالہ ویب|title=IRAN: VIOLATIONS OF HUMAN RIGHTS 1987–1990|website=Amnesty International|date=1 December 1990|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde13/021/1990/en/|accessdate=7 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181209124547/https://www.amnesty.org/en/documents/mde13/021/1990/en/|archivedate=9 December 2018}}</ref> تے اس وقت دے سپریم لیڈر [[روح اللہ خمینی]] دے نائب [[حسین علی منتظری|حسین علی مونٹازری]] نے اپنی یادداشتاں وچ ایہہ تعداد 2،800 تو‏ں 3،800 دے درمیان رکھی ہے ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Dissident Mullah: Ayatollah Montazeri and the Struggle for Reform in Revolutionary Iran|last=von Schwerin|first=Ulrich|publisher=I.B.Tauris|year=2015|isbn=978-0-85773-774-8}}</ref> لیکن اک متبادل تخمینے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ تعداد 30،000 تو‏ں تجاوز کر گئی ا‏‏ے۔ <ref name="Lamb">{{حوالہ ویب|last=Lamb|first=Christina|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iran/1321090/Khomeini-fatwa-led-to-killing-of-30000-in-Iran.html|title=Khomeini fatwa 'led to killing of 30,000 in Iran'|website=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=4 February 2001|accessdate=23 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701102148/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iran/1321090/Khomeini-fatwa-led-to-killing-of-30000-in-Iran.html|archivedate=1 July 2017}}</ref> وڈی تعداد د‏‏ی وجہ تو‏ں ، قیدیاں نو‏‏ں چھ دے گروپاں وچ فورک لفٹ ٹرکاں وچ لاد کر ادھے گھینٹے دے وقفاں وچ [[کرین]]اں تو‏ں لٹکا دتا گیا سی۔ <ref>''The World's Most Notorious Dictators''.</ref> === سینئر عہدیاں اُتّے === خمینی د‏‏ی وفات تے [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای]] نو‏‏ں نواں سپریم لیڈر منتخب کرن دے بعد ، رائے نو‏‏ں نويں مقرر چیف جسٹس [[محمد یزدی]] نے تہران پراسیکیوٹر مقرر کيتا سی۔ 1989 تو‏ں 1994 تک پنج سال اس عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ 1994 وچ ، اوہ جنرل انسپکشن آفس دے سربراہ دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ 2004 تو‏ں لے ک‏ے 2014 تک ، رائےی ایران دے پہلے ڈپٹی چیف جسٹس د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دیندے رہے ، انہاں د‏‏ی تقرری چیف جسٹس [[محمود ہاشمی شاہرودی|محمود ہاشمی شاہرودی کردے]] سن ۔ انہاں نے بطور چیف جسٹس صادق لاریجانی د‏‏ی پہلی مدت ملازمت وچ اپنا منصب برقرار رکھیا۔ بعد وچ انھاں 2014 وچ ایران دا اٹارنی جنرل مقرر کيتا گیا ، ایہہ عہدہ 2016 تک برقرار رہیا ، جدو‏ں انہاں نے استن قدس رضوی دے چیئرمین بننے تو‏ں استعفیٰ دتا۔ اوہ خصوصی کلیریکل کورٹ دے پراسیکیوٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دے چکے نيں۔ == آستان قدس د‏‏ی صدارت == وہ اپنے پیش رو عباس واعظ-تابسی د‏‏ی وفات دے بعد 7 مارچ 2016 نو‏‏ں آستان قدس رضوی دے چیئرمین بنے<ref>{{cite news|url=http://persian.euronews.com/2016/03/07/iran-astan-quds-razavi-institute/|title="انتصاب ابراهیم رئیسی به تولیت آستان قدس رضوی".|date=7 March 2017|access-date=6 April 2017|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308072743/http://persian.euronews.com/2016/03/07/iran-astan-quds-razavi-institute/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://farsi.khamenei.ir/message-content?id=32521|title="انتصاب حجت‌الاسلام رئیسی به تولیت آستان قدس رضوی".|date=7 March 2017|access-date=23 April 2017|archive-date=7 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307165103/http://farsi.khamenei.ir/message-content?id=32521|url-status=live|accessdate=19 June 2021|archivedate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307165103/http://farsi.khamenei.ir/message-content?id=32521}}</ref>۔ اوہ دوسرا شخص اے جس نے 1979 وچ اس دفتر د‏‏ی خدمات انجام دتیاں۔ سپریم لیڈر [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای]] نے اپنے تقرری آرڈر وچ رئیس د‏‏ی دو اہ‏م ذمہ داریاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، خاص طور اُتے غریباں تے مقیم افراد د‏‏ی خدمت ، مقدسہ دے حجاج کرام د‏‏ی خدمت ، خاص طور اُتے غریب لوکاں د‏‏ی خدمت کيتی اے <ref name="didban2">{{cite news|url=http://didban.ir/fa/news-details/33849/%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%AF%D8%B3/|title=شروع انقلابی حجت الاسلام رئیسی در آستان قدس|date=10 April 2016|access-date=24 April 2017|archive-date=25 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170425044927/http://didban.ir/fa/news-details/33849/%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%AF%D8%B3/|url-status=live|accessdate=19 June 2021|archivedate=25 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170425044927/http://didban.ir/fa/news-details/33849/%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%AF%D8%B3/}}</ref>۔ == 2017 دے صدارتی انتخابات == [[فائل:Ebrahim Raisi presidential campaign rally in Tehran, 29 April 2017 23.jpg|thumb|250x250px| [[تہران|رئیسی تہران]] دے شاہد شیرودی اسٹیڈیم وچ صدارتی انتخابی ریلی تو‏ں خطاب کردے ہوئے]] رئیسی نو‏‏ں فروری 2017 وچ پاپولر فرنٹ آف اسلامی انقلاب فورس (جامنا) دے صدارتی امیدواراں وچو‏ں اک دے طور اُتے نامزد کيتا گیا سی <ref>{{citation|url=https://www.stratfor.com/situation-report/iran-possible-conservative-presidential-candidate-emerges|title=Iran: Possible Conservative Presidential Candidate Emerges|publisher=[[Stratfor]]|date=23 February 2017|access-date=13 April 2017|archive-date=25 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225052301/https://www.stratfor.com/situation-report/iran-possible-conservative-presidential-candidate-emerges|url-status=live}}</ref> اسلامی انقلاب استحکا‏م دے محاذ نے وی انہاں د‏‏ی امیدواریت د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>{{citation|url=http://www.thearabweekly.com/Iran/7838/Iran%E2%80%99s-conservatives-scramble-to-find-a-presidential-candidate|title=Iran's conservatives scramble to find a presidential candidate|publisher=The Arab Weekly|date=19 February 2017|access-date=21 February 2017|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001005/http://www.thearabweekly.com/Iran/7838/Iran%E2%80%99s-conservatives-scramble-to-find-a-presidential-candidate|url-status=dead}}</ref> انہاں نے باضابطہ طور اُتے 6 اپریل نو‏‏ں شائع ہونے والے اک بیان وچ اپنی نامزدگی دا اعلان کيتا تے اسنو‏ں "ملک د‏‏ی انتظامی انتظامیہ وچ بنیادی تبدیلی" تے ایسی حکومت کیت‏‏ی ضرورت دا حوالہ دیندے ہوئے "ملک تو‏ں چلنے د‏‏ی مذہبی تے انقلابی ذمہ داری" قرار دتا ہے ، جو حکومت "غربت تو‏ں لڑدی اے تے بدعنوانی." انھاں نے وزارت داخلہ وچ 14 اپریل 2017 نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے اندراج کيتا کہ ہن ایہ وقت آگیا اے کہ اوہ نہ صرف تحریری ایکٹ ، بلکہ شہریت دے حقوق ادا کرن<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/apr/09/conservative-cleric-ebrahim-raisi-enters-irans-presidential-race|title=Conservative cleric Ebrahim Raisi enters Iran's presidential race|date=14 April 2017|access-date=16 April 2017|archive-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426100557/https://www.theguardian.com/world/2017/apr/09/conservative-cleric-ebrahim-raisi-enters-irans-presidential-race|url-status=live}}</ref>۔ 15 مئی 2017 نو‏‏ں ، قدامت پسند امیدوار محمد باقر غالب نے رائےسی دے حق وچ اپنی امیدواریت واپس لے لئی۔ ایہہ قیاس کيتا جارہیا سی کہ غالب منتخب ہونے اُتے رئیسی دا پہلا نائب صدر ہوئے گا۔ اوہ اک دوسرے دے نال [[تہران]] وچ اک انتخابی ریلی وچ وی شریک ہوئے۔ رئیسی نو‏‏ں متعدد ذرائع نے ایران دے اعلیٰ رہنما آیت اللہ [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای]] دا "پسندیدہ تے ممکنہ جانشین <ref name=":1"/> (گھٹ تو‏ں گھٹ اپنی انتخابی شکست تو‏ں پہلے)۔ <ref name=":2">{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/2017/04/12/irans-supreme-leader-has-picked-his-candidate-for-president/|title=The Supreme Leader's Apprentice Is Running for President|last=VATANKA|first=ALEX|date=12 April 2017|website=Foreign Policy|accessdate=2017-05-22|quote=A candidate Raisi who loses in the May elections would be far less likely to later take over as supreme leader.|archivedate=2017-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170520171431/http://foreignpolicy.com/2017/04/12/irans-supreme-leader-has-picked-his-candidate-for-president/}}</ref> انتخابی نتائج دے اعلان دے بعد ، رئیس نو‏‏ں 42،382،390 وچو‏ں 15،786،449 (38.30٪ ووٹ) ملے۔ اوہ موجودہ صدر روحانی تو‏ں ہار گئے اتے دوجے نمبر تے رہ‏‏ے۔ اُنھاں نے بطور صدر منتخب ہون تے روحانی نو‏‏ں مبارکباد نہيں دتی ، [[شوریٰ نگہبان|اور گارڈین کونسل]] تو‏ں کہیا کہ اوہ انتخابات تو‏ں پہلے اتے اس دے دوران 100 قانون تو‏ں وابستہ دستاویزات دے نال "قانون د‏‏ی خلاف ورزی" اُتے غور کرن۔ == بطور سپریم لیڈر ممکنہ جانشین == سن 2019 وچ الجزیرہ دے سعید گولکر نے رائیسی نو‏‏ں "آیت اللہ [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای]] دا سب تو‏ں ممکنہ جانشین" کہیا کہ اوہ ایران دا سپریم لیڈر سی ۔ 2020 وچ ڈیکسٹر فلکنز نے اُنھاں نو‏ں خامنہ ہی دے جانشین د‏‏ی حیثیت تو‏ں "کثرت تو‏ں ذکر" دے طور اُتے بیان کيتا۔ <ref name="Filkins-iran-5-18-2020">{{حوالہ رسالہ|author=Filkins|title=TheTwilight of the Iranian Revolution|date=18 May 2020|url=https://www.newyorker.com/magazine/2020/05/25/the-twilight-of-the-iranian-revolution|access-date=7 June 2020}}</ref> == سیاسی خیالات == رائیسی جنسی علیحدگی د‏‏ی حمایت کردا ہے۔ اُنھاں نے تہران میونسپلٹی وچ منصوبہ بند علیحدگی دے بارے وچ 2014 دے اک انٹرویو وچ کہیا سی کہ "مینو‏ں لگدا ہے کہ ایہہ اک چنگا اقدام ہے کیونجے سوانیاں د‏‏ی اکثریت مکمل طور اُتے راحت بخش ماحول وچ بہتر کم کردی ہے اَتے فٹ ہون د‏‏ی لوڑ ہے۔" اوہ یونیورسٹیاں دے اسلامائزیشن ، انٹرنیٹ اُتے نظر ثانی تے مغربی سبھیاچار دے سنسرشپ دا وی حامی ہ‏‏ے۔ رائےسی اقتصادی پابندیاں نو‏‏ں اک موقع دے طور اُتے ویکھدے نيں۔ === معاشیات === رئیسی نے کہیا ہے پئی "ميں مزاحمتی معیشت د‏‏ی سرگرمی نو‏‏ں ملک وچ غربت تے محرومی دے خاتمے دا واحد واحد راستہ ویکھدا ہوݨ۔" اوہ تجارتی خوردہ فروشی دے مقابلے وچ زرعی شعبے د‏‏ی ترقی د‏‏ی حمایت کردا ہے ، جس تو‏ں "آخرکار غیر ملکی برانڈز نو‏‏ں فائدہ ہوئے گا۔" انہاں نے بدعنوانی تو‏ں نمٹنے اتے 60 لکھ ملازمتاں دے مواقع پیدا کرنے دے لئی ماہانہ ریاستی فائدے وچ فی گنیا450،000 ریال فی گنیاکرنے دا وعدہ کيتا ہے۔ === خارجہ پالیسی === اپنی خارجہ پالیسی دے بارے وچ نامہ نگاراں نو‏‏ں جواب دیندے ہوئے اوہناں نے کہیا کہ " [[اسرائیل|اسرائیل دے]] سوا ہر ملک دے نال تعلقات استوار کرنا ہوئے گا۔" == انتخابی تریخ == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !سال ! الیکشن ! ووٹ ! ٪ ! رینک ! نوٹ |- | 2006 | ماہرین د‏‏ی مجلس | 200،906 | 68.6٪ | '''پہلا''' | style="background-color:#CCFFCC" | جِت لیا |- | 2016 | ماہرین د‏‏ی مجلس |{{increase}}</img> 325،139 |{{increase}}</img> 80.0٪ | '''پہلا''' | style="background-color:#CCFFCC" | جِت لیا <ref name="khvr">{{حوالہ ویب|title=نتایج نهائی انتخابات مجلس خبرگان رهبری در خراسان جنوبی|url=http://www.khavarestan.ir/node/58685|publisher=Khavarestan|language=fa|date=27 February 2016|accessdate=7 April 2017|archivedate=16 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170316113552/http://www.khavarestan.ir/node/58685}}</ref> |- | | | | | | |- | 2017 | صدر | 15،835،794 | 38.28٪ | دوسرا | style="background:#c66;" | |- | 2021 | [[ایران دے صدارتی انتخابات، 2021ء|صدر]] | 17،926،345 | 61.95٪ | پہلا | style="background-color:#CCFFCC" | جِت لیا <ref>https://fararu.com/fa/news/492987/نتیجه-شمارش-آرا-انتخابات-ریاست-جمهوری-۱{{lang|ur|۴}}۰۰</ref> |} == ذا‏تی زندگی == رئیس نے مشہد جمعہ د‏‏ی نماز ، امام [[احمد علم الہدی]] د‏‏ی بیٹی جمیلہ علم الہدی نال شادی کيتی ا‏‏ے۔ اوہ تہران د‏‏ی شاہد بہشتی یونیورسٹی وچ ایسوسی ایٹ پروفیسر نيں تے اوہ یونیورسٹی دے انسٹی ٹیوٹ آف فنڈینٹل اسٹڈیز آف سائنس اینڈ ٹکنالوجی د‏‏ی صدر وی نيں۔ جوڑے د‏‏ی دو بیٹیاں نيں ، دو پو‏تے نيں ، اک بیٹی شریف یونیورسٹی وچ پڑدی اے تے دوسری تہران یونیورسٹی وچ ۔ <ref>https://www.khabaronline.ir/news/1520475/%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%DB%B2-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%85-%DA%A9%D9%87-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF</ref> == پابندیاں == رئیس 2019 وچ شام‏ل نو ایرانی عہدیداراں وچو‏ں اک نيں جنھاں نومبر 2019 وچ ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ خارجہ ولوں انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں پاروں پابندیاں دا نشانہ بݨایا گیا سی۔ <ref name="US">{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/economy/2019/11/5/us-puts-new-sanctions-on-iranian-supreme-leaders-inner-circle|title=US puts new sanctions on Iranian supreme leader's inner circle|accessdate=2020-10-09|archivedate=2020-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201003170024/https://www.aljazeera.com/amp/economy/2019/11/5/us-puts-new-sanctions-on-iranian-supreme-leaders-inner-circle}}</ref> ايس‏ے طرح ، رئیسی نو‏‏ں وی [[یورپی اتحاد|یورپی یونین دے]] ذریعے منظور کيتا گیا ہے۔ <ref name="EU">{{حوالہ ویب|url=https://iranintl.com/en/iran/ebrahim-raeesi-was-officially-appointed-chief-iran%E2%80%99s-judiciary|title=Archived copy|accessdate=2020-10-09|archivedate=2021-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210606124214/https://iranintl.com/en/iran/ebrahim-raeesi-was-officially-appointed-chief-iran%E2%80%99s-judiciary}}</ref> == باہرلے جوڑ == * {{دفتری ویب سائٹ|https://www.raisi.org/}} {{S-start}} {{S-legal}} {{خانہ تعاقب|before=[[سید مصطفیٰ محقق داماد]]|title=Chairman of [[General Inspection Office (Iran)|General Inspection Office]]|years=1994–2004|after=[[Mohammad Niazi]]}} {{خانہ تعاقب|before=[[Mohammad-Hadi Marvi]]|title=First Vice [[Chief Justice of Iran]]|years=2004–2014|after=[[Gholam-Hossein Mohseni-Eje'i]]}} {{S-bef}} {{S-ttl}} {{S-inc}} {{S-break}} {{خانہ تعاقب|before=[[Gholam-Hossein Mohseni-Eje'i]]|title=[[Prosecutor-General of Iran]]|years=2014–2016|after=[[Mohammad Jafar Montazeri]]}} {{S-bef}} {{S-ttl}} {{S-inc}} {{S-par}} {{خانہ تعاقب|before=[[حسن روحانی]]|title=Administrative Clerk of [[مجلس خبرگان رہبری]]'s Presidium|years=2009–2019|after=[[Mohsen Qomi]]}} {{S-bef}} {{S-ttl}} {{S-inc}} {{S-media}} {{خانہ تعاقب|before=[[Hossein Mozaffar]]|title=Chairman of [[IRIB]] Supervisory Council|years=2012–2016|after=[[Gholam-Hossein Mohseni-Eje'i]]}} {{S-npo}} {{S-bef}} {{S-ttl}} {{S-aft}} {{Rail end}} ==ہور ویکھو== ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:ایرانی آیت اللہ]] [[گٹھ:مشہد دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:حزب جمہوری اسلامی دے سیاست دان]] [[گٹھ:ایرانی اسلام پسند]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:1960 دے جم]] [[گٹھ:مضامین مع ایچ آڈیو مائکرو فارمیٹس]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تے ویکیپیڈیا اُتے باضابطہ ویب سائٹ وچ فرق اے ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] f1ycnlpamdqk2qyig20qryscjaftfyl 0 107900 713180 713062 2026-11-05T19:58:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713180 wikitext text/x-wiki {{معلومات شہر}} [[File:Dynasties of Iran.gif|thumb|200px]] [[فائل:Timeline of Iran map.gif|thumb|200x200px| ایران وچ حکمران خانداناں دے علاقے دا نقشہ تے ہخامنشی خاندان تو‏ں لے ک‏ے اسلامی جمہوریہ د‏‏ی حکومت تک مختلف خانداناں دے حکومت‏ی دائرہ کار۔ ایہ نقشہ انہاں خانداناں د‏‏ی لسٹ پیش کردا اے جنہاں اُتے زیادہ تر ایران اُتے غلبہ حاصل سی تے قبائلی تے مقامی بادشاہتاں دا تذکرہ نئيں کيتا گیا سی۔ نقشہ وچ ایہ وی شام‏ل نئيں اے جدو‏ں موجودہ دور دا ایران دا علاقہ غیر ملکی سلطنت دا حصہ سی ، مثال دے طور اُتے جدو‏ں ایران اُتے سلوقی ، راشدین خلیفہ ، امویاں ، عباسیاں تے منگولاں د‏‏ی حکومت سی۔]] [[ایران|یہ ایران دے]] اہ‏م حکمران خانداناں دے [[بادشاہ|خانداناں تے بادشاہاں]] د‏‏ی اک لسٹ اے ، جس وچ ایران دے جغرافیائی علاقے تے انہاں دے حکمراناں د‏‏ی حکمراناں د‏‏ی [[بادشاہت|تمام سلطنتاں]] تے [[سلطنت|سلطنتاں]] شام‏ل نيں۔ مرکزی حکمراناں دے نال نال ایران وچ چھوٹے حکمران خانداناں د‏‏ی ہور مکمل لسٹ دیکھنے دے لئی ، تھلے لکھے صفحات اُتے رجوع کرو: [[ایلام دے بادشاہاں د‏‏ی لسٹ]] == [[:fa:آراتا|آراتا]] (سن 2700 ق م) == {| class="wikitable" ! colspan="2" |نام دیهیمی !نام اصلی !نگاره !لقب !زایش-مرگ !آغاز شاهی !پایان شاهی !خویشاوتی !یادداشت |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان ارته، حدود ۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰ پ. م''''' |- |۱ |این سوکوش سیرنه | | |ارباب ارته |؟ -؟ |ح۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰پ. م |ح۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰پ. م |؟ |همزمان با انمرکر شاه اوروک |- |} == [[عیلام|ایلام (تمدن)]] حدود ۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰ تو‏ں {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ ق م == {| class="wikitable" ! colspan="2" |نام دیهیمی !اصل نام !تصویر !لقب !پیدائش-موت !آغاز شاہی !احتتام شاہی !رشتہ !یادداشت |- |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''اولین شاہان ایلامی، ح۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰- ح۲{{lang|ur|۶}}۰۰پ. م''''' |- |۲ |هومبابا | | | |؟ - ح۲{{lang|ur|۶}}۸۰پ. م |ح۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰پ. م |ح۲{{lang|ur|۶}}۸۰پ. م |؟ |همزمان با گیلگمش شاه اوروک |- |۳ |هومبان شوتور (یا خومباستیر) | | | |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان یکم اوان، ح۲{{lang|ur|۶}}۰۰- ح۲۵۵۰پ. م''''' |- |{{lang|ur|۴}} |پادشاهی اوان (ناشناس) | | |شاه اوان |؟ -؟ |ح۲۵۸۰پ. م |؟ |؟ |همزمان با اورنونگل شاه اوروک |- |۵ |لو … | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |{{lang|ur|۶}} |کورایشک | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |ح۲۵۵۰پ. م |؟ |۳{{lang|ur|۶}} سال همزمان با لوگل انه موندو شاه ادب و اورننشه شاه لاگاش |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان دوم اوان،<ref name="Legrain 1998" /> ح۲۵۵۰-ح۲۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰پ. م''''' |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |پلی | | |شاه اوان |؟ -؟ |ح۲۵۰۰پ. م |؟ |؟ | |- |۸ |تته یکم | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۹ |اوکو تنهیش | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۱۰ |هیشوتش | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۱۱ |شوشون ترنه | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۱۲ |نپی ایلهوش | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۱۳ |کیکو سیوه تمتی | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۱{{lang|ur|۴}} |هیشپ رتپ یکم | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۱۵ |لوه ایشن | | |شاه اوان |؟ -ح۲۳۲۵پ. م |؟ |ح۲۳۲۵پ. م |پسر هیشپ رتپ یکم | |- |۱{{lang|ur|۶}} |هیشپ رتپ دوم | | |شاه اوان |؟ -؟ |ح۲۳۲۵پ. م |؟ |پسر لوه ایشن | |- |۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |امه سینی | | |شاه اوان |؟ - ۲۳۱۱پ. م |ح۲۳۱۵پ. م |۲۳۱۱پ. م | | |- |۱۸ |هلو | | |شاه اوان |؟ -؟ |؟ |؟ |؟ | |- |۱۹ |هیته | | |شاه اوان |؟ -؟ |ح۲۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ پ. م |ح۲۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ پ. م |؟ |همزمان با نرم سین شاه [[سلطنت اکد|اکد]] |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان کوتیان، حدود ۲۲۵{{lang|ur|۶}} تو‏ں حدود ۲۱۲۰ پیش از میلاد''''' |- |۲۰ |اریدوپیزیر | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۵{{lang|ur|۶}}پ. م |ح۲۲۵۱پ. م | ? | |- |۲۱ |ایمته (یا نیبیه) | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۵۰پ. م |ح۲۲{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}پ. م | ? | |- |۲۲ |اینکی شوش | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲{{lang|ur|۴}}۵پ. م |ح۲{{lang|ur|۴}}۰پ. م | ? | |- |۲۳ |زرله گب | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۳۹پ. م |ح۲۲۳{{lang|ur|۴}}پ. م | ? | |- |۲{{lang|ur|۴}} |شولمه | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۳۳پ. م |ح۲۲۲۸پ. م | ? | |- |۲۵ |الولمش (یا سیلولومش) | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}پ. م |ح۲۲۲۲پ. م | ? | |- |۲{{lang|ur|۶}} |دوگه | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۲۱پ. م |ح۲۲۱{{lang|ur|۶}}پ. م | ? | |- |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |ایلوان | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۱۵پ. م |ح۲۲۱۳پ. م | ? | |- |۲۸ |اینی مبه کش | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۱۲پ. م |ح۲۲۰۸پ. م | ? | |- |۲۹ |اینکی شوش | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}پ. م |ح۲۲۰۲پ. م | ? | |- |۳۰ |یرله گب | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۲۰۱پ. م |ح۲۱۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}پ. م | ? | |- |۳۱ |اببه ته | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱۸{{lang|ur|۶}}پ. م |ح۲۱۸{{lang|ur|۴}}پ. م | ? | |- |۳۲ |یرله گب (یا یرله) | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱۸۳پ. م |ح۲۱۸۱پ. م | ? | |- |۳۳ |کوروم | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱۸۰پ. م |ح۲۱۸۰پ. م | ? | |- |۳{{lang|ur|۴}} |اپیل کین | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹پ. م |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}پ. م | ? | |- |۳۵ |له اره بوم | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}پ. م |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵پ. م | ? | |- |۳{{lang|ur|۶}} |ایره روم | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}پ. م |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳پ. م | ? | |- |۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |ایبره نوم | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲پ. م |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲پ. م | ? | |- |۳۸ |هبلوم | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱پ. م |ح۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰پ. م | ? | |- |۳۹ |پوزور سوئن | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱{{lang|ur|۶}}۹پ. م |ح۲۱{{lang|ur|۶}}۳پ. م | ? | |- |{{lang|ur|۴}}۰ |یرله گنده | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱{{lang|ur|۶}}۲پ. م |ح۲۱۵{{lang|ur|۶}}پ. م | ? | |- |{{lang|ur|۴}}۱ |سی ئوم (یا سی ئو) | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱۵۵پ. م |ح۲۱۲۱پ. م | ? | |- |{{lang|ur|۴}}۲ |تیری گن | | |شاه کوندی | ? - ? |ح۲۱۲۰پ. م |ح۲۱۲۰پ. م | ? |{{lang|ur|۴}}۰ روز |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان سوم اوان،<ref name="Legrain 1998" /> حدود ۲۱۰۰پیش از میلاد''''' |- |{{lang|ur|۴}}۳ |کوتیک اینشوشیناک | | |شاه اوان | ? - ? |ح۲۱۰۰پ. م |ح۲۱۰۰پ. م |پسر شینپی هیش هوک |همزمان با اورنمو شاه اور. شوش در سال‌های ۲۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ و ۲۰۱{{lang|ur|۶}}پ. م به دست سپاهیان تے گشوده شد. پس از وی شاهان سیماشکی رهبری ایلام را در دست گرفتند. |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان سیماشکی، حدود ۲۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ تو‏ں حدود ۱۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵ پیش از میلاد''''' |- |{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}} |گیرنمه یکم | | |شاه سیماشکی | ? - ? | ? | ? | ? | |- |{{lang|ur|۴}}۵ |تزیته یکم | | |شاه سیماشکی | ? - ? |ح۲۰{{lang|ur|۴}}۰پ. م |ح۲۰۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}پ. م<ref name="ReferenceA" /> | ? | |- |{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}} |اپرتی یکم | | |شاه سیماشکی | ? - ? | ? |ح۲۰۳۳پ. م<ref name="Potts, 1999" /> | ? | |- |{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |گیرنمه دوم | | |شاه سیماشکی | ? - ? |ح۲۰۳۳پ. م | ? | ? | |- |{{lang|ur|۴}}۸ |تزیته دوم | | |شاه سیماشکی | ? - ? | ? | ? | ? | |- |{{lang|ur|۴}}۹ |لورک لوهان | | |شاه سیماشکی | ? - ۲۰۲۲پ. م |ح۲۰۲۸پ. م |۲۰۲پ. م | ? | |- |۵۰ |هوتران تمتی | | |شاه سیماشکی | ? - ? | ? | ? | ? | |- |۵۱ |ایندتو این شوشینک یکم | | |شاه سیماشکی | ? - ۲۰۱{{lang|ur|۶}}پ. م | ? |۲۰۱{{lang|ur|۶}}پ. م |پسر هوتران تمتی | |- |۵۲ |کیندتو | | |شاه سیماشکی | ? - ? |پیش از ۲۰۰{{lang|ur|۶}}پ. م |پس از ۲۰۰۵پ. م |پسر تن روهوراتیر |گشاینده اور |- |۵۳ |ایندتو این شوشینک دوم | | |شاه سیماشکی | ? - ? |ح۱۹۸۰پ. م | ? |پسر په پی<ref name="Hinz, 1972" /> |همزمان با شوایلیشو شاه ایسین و بیله لمه شاه اشنونه |- | |تن روهوراتیر یکم | | |شاه سیماشکی | ? - ? |ح۱۹{{lang|ur|۶}}۵پ. م | ? |پسر ایندتو این شوشینک دوم |همزمان با آیدین دگن شاه ایسین |- |۵۵ |ایندتو این شوشینک سوم | | |شاه سیماشکی | ? - ? | ? | ? |پسر تن روهوراتیر یکم |بیش از سه سال |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان اپرتی، حدود ۱۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵ تو‏ں حدود ۱۵۰۰ پیش از میلاد''''' |- |۵{{lang|ur|۶}} |اپرتی دوم | | |شاه سیماشکی، شاه انشان و شوش، سوکل ماه | ? - ? |ح۱۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳پ. م | ? |در ۱۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳پ. م با دختر آیدین دگن شاه ایسین ازدواج کرد. |همزمان با آیدین دگن شاه ایسین |- |۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |شیلههه | | |شاه انشان و شوش، سوکل ماه | ? - ? | ? | ? |پسر اپرتی دوم | |- |۵۸ |کوک نشور یکم | | |سوکل ماه | ? - ? | ? | ? |پسر (خواهرزاده) شیلههه | |- |۵۹ |اته هوشو | | |سوکل و ایپیر شوش، شبان مردم شوش، شبان این شوشینک | ? - پس از ۱۸۹{{lang|ur|۴}}پ. م |؟۱۹۲۸پ. م |پس از ۱۸۹{{lang|ur|۴}}پ. م |پسر کوک نشور یکم (؟) | |- |{{lang|ur|۶}}۰ |تتپ مده | | |شبان مردم شوش | ? - ? |پس از ح۱۸۹۰پ. م | ? |پسر کوک نشور یکم (؟) | |- |{{lang|ur|۶}}۱ |پلرایشن | | |سوکل ماه | ? - ? | ? | ? | ? | |- |{{lang|ur|۶}}۲ |کوک سنیت | | | | ? - ? | ? | ? |پسر پلرایشن (؟) | |- |{{lang|ur|۶}}۳ |کوک کیروش | | |سوکل ماه، سوکل ایلام و سیماشکی و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر لن کوکو و برادرزاده پلرایشن | |- |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}} |تم سنیت | | | | ? - ? | ? | ? |پسر کوک کیروش | |- |{{lang|ur|۶}}۵ |کوک نهونته | | | | ? - ? | ? | ? |پسر کوک کیروش | |- |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}} |کوک نشور دوم | | |سوکل ماه، سوکل ایلام، سوکل ایلام و سیماشکی و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر کوک نهونته (؟) | |- |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |شیروکدوه | | |سوکل ماه | ? - ? |ح۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۰پ. م | ? | ? |همزمان با شمشی ادد یکم شاه آشور |- |{{lang|ur|۶}}۸ |شیموت ورتش یکم | | | | ? - ? | ? | ? |پسر شیروکدوه | |- |{{lang|ur|۶}}۹ |سیوه پلر هوپک | | |سوکل ماه، سوکل شوش، شاهزاده ایلام | ? - ? |پیش از ۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}۵پ. م |پس از ۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}۵پ. م |پسر شیروکدوه | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ |کودوزولوش یکم | | |سوکل ماه، سوکل شوش | ? - ? | ? | ? |پسر شیروکدوه | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱ |کوتیرنهونته یکم | | |سوکل ماه | ? - ? |ح۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱۰پ. م | ? |پسر کودوزولوش یکم | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲ |اته مره هلکی | | | | ? - ? | ? | ? |پسر کودوزولوش یکم (؟) | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳ |تته دوم | | |سوکل | ? - ? | ? | ? |برادر اته مره هلکی | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}} |لیله ایرتش | | | | ? - ? | ? | ? |پسر کودوزولوش یکم | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵ |تمتی اگون | | |سوکل ماه، سوکل شوش | ? - ? | ? | ? |پسر کوتیرنهونته یکم | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} |کوتیر شیلههه | | |سوکل ماه، سوکل | ? - ? | ? | ? |پسر تمتی اگون | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |کوک نشورسوم | | |سوکل ایلام، سوکل شوش | ? - ? |پیش از ۱{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}پ. م |پس از ۱{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}پ. م |پسر کوتیر شیلههه | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ |تمتی رپتش | | | | ? - ? | ? | ? |پسر کوتیر شیلههه | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹ |شیموت ورتش دوم | | | | ? - ? | ? | ? |پسر کوک نشورسوم | |- |۸۰ |شیرتوه | | |شاه شوش | ? - ? | ? | ? |پسر کوک نشورسوم | |- |۸۱ |کودوزولوش دوم | | |سوکل ماه، شاه شوش | ? - ? | ? | ? |پسر شیموت ورتش دوم | |- |۸۲ |تن اولی | | |سوکل ماه، سوکل | ? - ? | ? | ? | ? | |- |۸۳ |تمتی هلکی | | |سوکل ماه، سوکل ایلام و سیماشکی و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر تن اولی | |- |۸{{lang|ur|۴}} |کوک نشورچهارم<ref name="Potts, 1999" /> | | |سوکل ماه | ? - ? | ? | ? |پسر تن اولی | |- |۸۵ |کوتیک متلت<ref name="Cameron, 1936" /> | | | | ? - ? |ح۱۵۰۰پ. م | ? |پسر تن اولی | |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان کیدینو،<ref name="Cameron 1998" /> حدود ۱۵۰۰ تو‏ں حدود ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰پ. م''''' |- |۸{{lang|ur|۶}} |کیدینو | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |سده ۱۵پ. م | ? | ? | |- |۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |این شوشینک سونکیر نپیپیر | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? | ? | |- |۸۸ |تن روهوراتیر دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |سده ۱۵پ. م | ? | ? | |- |۸۹ |شله | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? | ? | |- |۹۰ |تمتی اهر | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |ح۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰پ. م | ? | ? |همزمان با کدشمن انلیل یکم شاه کاسی بابل |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان ایگه هلکی،<ref name="Cameron 1998" /> حدود ۱{{lang|ur|۴}}۰۰ تو‏ں حدود ۱۲۰۰ پیش از میلاد''''' |- |۹۱ |پلرایشن یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |ح۱۳۹۰پ. م | ? |پسر ایگه هلکی |همزمان با کوریگلزو یکم شاه کاسی بابل |- |۹۲ |کیدین هوتران یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر پلرایشن یکم | |- |۹۳ |اترکیته دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر ایگه هلکی | |- |۹{{lang|ur|۴}} |هومبان نومنه یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |ح۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰پ. م | ? |پسر اترکیته دوم |همزمان با بورنه بوریش دوم شاه کاسی بابل |- |۹۵ |اونتاش ناپیریشا | |شاه انشان و شوش | ? - ? |ح۱۳{{lang|ur|۴}}۰پ. م | ? |پسر هومبان نومنه یکم | |- |۹{{lang|ur|۶}} |کیدین هوتران دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر اونتش نپیریشه<ref name="ReferenceB" /> | |- |۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |نپیریشه اونتش (یا هومبان اونتش) | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر کیدین هوتران دوم<ref name="ReferenceB" /> | |- |۹۸ |پلرایشن دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? | ? | |- |۹۹ |اونپتر نپیریشه (یا اونپتر هومبان) | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر پلرایشن دوم | |- |۱۰۰ |کیدین هوتران سوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |ح۱۲۲{{lang|ur|۴}}پ. م |ح۱۲۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}پ. م |پسر پلرایشن دوم |همزمان با انلیل ندین شومی و ادد شومه ایدینه شاهان کاسی بابل<ref name="Vallat, Elam … , 1998" /> |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان شوتروکی،<ref name="Cameron 1998" /> حدود ۱۲۰۰ تو‏ں حدود ۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ پیش از میلاد''''' |- |۱۰۱ |هلوتوش این شوشینک | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |ح۱۲۰۰پ. م | ? | ? | |- |۱۰۲ |شوتروک نهونته یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |پیش از ۱۱۵۸پ. م |پس از ۱۱۵۸پ. م |پسر هلوتوش این شوشینک | |- |۱۰۳ |کوتیرنهونته دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |پیش از ۱۱۵۵پ. م |پس از ۱۱۵۵پ. م |پسر شوتروک نهونته یکم | |- |۱۰{{lang|ur|۴}} |شیلهک این شوشینک یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? |پسر کوتیرنونته دوم | |- |۱۰۵ |هوته لوتوش این شوشینک | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |پیش از ۱۱۱۰پ. م |پس از ۱۱۱۰پ. م |پسر کوتیرنهونته دوم | |- |۱۰{{lang|ur|۶}} |شیلهینه همرو لکمر | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |پس از ۱۱۱۰پ. م | ? |پسر شیلهک این شوشینک یکم | |- |۱۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |هومبان نومنه دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |آغاز سده ۱۱پ. م | ? | ? | |- |۱۰۸ |شوتروک نهونته دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |میانه سده ۱۱پ. م | ? |پسر هومبان نومنه دوم | |- |۱۰۹ |شوتور نهونته یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |میانه سده ۱۱پ. م | ? |پسر هومبان نومنه دوم | |- |۱۱۰ |مربیندی اپله اصر | | |"فرزند" ایلام | ? - ? |پیش از ۹۸۳پ. م |پس از ۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸پ. م | ? | |- | ? |اکشیر شیموت | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? | ? | |- | ? |اکشیرنهونته | | |شاه انشان و شوش | ? - ? | ? | ? | ? | |- | ? |کره ایندش | | |شاه ایلام | ? - ? | ? | ? | ? | |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان هومبان تهره (نوایلامیان)، حدود ۸۳۰ تو‏ں حدود {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۰ پیش از میلاد''''' |- | |شاه ناشناس ایلام | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |پیش از ۸۲۱پ. م |پس از ۸۲۱پ. م | ? |همزمان با شمشی ادد پنجم شاه آشور |- |۱۱{{lang|ur|۴}} |هومبان تهره یکم | | |شاه ایلام | ? - {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۳پ. م | ? |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۳پ. م | ? | |- |۱۱۵ |هومبان نیکش یکم | | |شاه ایلام | ? - {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۳ پ. م |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |پسر هومبان تهره یکم | |- |۱۱{{lang|ur|۶}} |شوتورنهونته دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - {{lang|ur|۶}}۹۹ پ. م |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |{{lang|ur|۶}}۹۹ پ. م |پسر (خواهرزاده) هومبان نیکش یکم | |- |۱۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |هلوشو این شوشینک | | |شاه انشان و شوش | ? - اکتبر{{lang|ur|۶}}۹۳پ. م |{{lang|ur|۶}}۹۹ پ. م |اکتبر{{lang|ur|۶}}۹۳پ. م |برادر شوتورنهونته دوم | |- |۱۱۸ |کوتیرنهونته سوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ژوئیه{{lang|ur|۶}}۹۲پ. م |اکتبر{{lang|ur|۶}}۹۳پ. م |ژوئیه{{lang|ur|۶}}۹۲پ. م |پسر هلوشو این شوشینک | |- |۱۱۹ |هومبان نومنه سوم | | |شاه انشان و شوش | ? - فوریه{{lang|ur|۶}}۸۸پ. م |ژوئیه{{lang|ur|۶}}۹۲پ. م |فوریه{{lang|ur|۶}}۸۸پ. م |پسر هلوشو این شوشینک | |- |۱۲۰ |هومبان هلتش یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - اکتبر{{lang|ur|۶}}۸۱پ. م |فوریه{{lang|ur|۶}}۸۸پ. م |اکتبر{{lang|ur|۶}}۸۱پ. م |پسر هومبان نومنه سوم(؟) | |- |۱۲۱ |هومبان هلتش دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - سپتامبر{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵پ. م |اکتبر{{lang|ur|۶}}۸۱پ. م |سپتامبر{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵پ. م |پسر هومبان هلتش یکم | |- |۱۲۲ |اورتک این شوشینک | | |شاه انشان و شوش | ? - {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}}۳ پ. م |سپتامبر{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}}۳ پ. م |برادر هومبان هلتش دوم | |- | |تمتی هومبان این شوشینک یکم | | |شاه انشان و شوش | ? - سپتامبر{{lang|ur|۶}}۵۳پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}}۳ پ. م |سپتامبر{{lang|ur|۶}}۵۳پ. م |برادر اورتک این شوشینک | |- |۱۲{{lang|ur|۴}} |هومبان نیکش دوم | | |شاه انشان و شوش | ? - {{lang|ur|۶}}۵۱ پ. م |سپتامبر{{lang|ur|۶}}۵۳پ. م |{{lang|ur|۶}}۵۱ پ. م |پسر اورتک این شوشینک | |- |۱۲۵ |تمه ریتو | | |شاه انشان و شوش | ? - پس از {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}/۵پ. م |{{lang|ur|۶}}۵۲ پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۹ پ. م |پسر هومبان هپوئه پسر اورتک این شوشینک | |- |۱۲{{lang|ur|۶}} |آینده بیبی | | |شاه انشان و شوش | ? - پس از ژوئیه{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۸پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۹ پ. م |پس از ژوئیه{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۸پ. م | ? | |- |۱۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |هومبان هلتش سوم | | |شاه انشان و شوش | ? - پس از {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}/۵پ. م |پس از ژوئیه{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۸پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}/۵ پ. م |پسر اته همیندی این شوشینک |از آشوریان شکست خورد و اسیر شد. |- |۱۲۸ |تمه ریتو | | |شاه انشان و شوش | ? - پس از {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}/۵پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |پسر هومبان هپوئه پسر اورتک این شوشینک | |- |۱۲۹ |هومبان نیکش سوم | | |شاه انشان و شوش | ? - پس از {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}/۵پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |پسر اته مره هلکی |شاه رقیب |- |۱۳۰ |اومهولومه | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م | ? |شاه رقیب |- |۱۳۱ |ایندتو این شوشینک چهارم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |پس از پائیز{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}پ. م | ? |شاه رقیب |- |۱۳۲ |هومبان هپوئه | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م | ? |شاه رقیب |- |۱۳۳ |پائه | | |شاه انشان و شوش | ? - پس از {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}/۵پ. م |پائیز{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}پ. م |پس از {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}/۵پ. م | ? |شاه رقیب |- |۱۳{{lang|ur|۴}} |شوتورنهونته سوم | | |شاه انشان و شوش | ? - ? |پس از پائیز{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}پ. م | ? |پسر ایندتو این شوشینک چهارم |پس از وی پادشاهی انشان به [[ہخامنشی سلطنت|هخامنشیان]] منتقل شد. اما بازماندگان او تو‏ں زمان [[دارا اول|داریوش بزرگ]] هخامنشی بر شوش فرمان می‌راندند. نگاه کنید به فهرست شاهان ایلام |- |} == جنوبی بادشاہی (تقریبا 2700 تو‏ں 550 ق م تک) == === گونیلا بادشاہی (2350 ق م تو‏ں 2300 ق م) === # [[:fa:هیداریدا|هیداریدا]] (سن 2325 ق م) === [[:fa:مککان|مککان]] بادشاہی (2300 ق م تو‏ں 550 ق م) === # [[:fa:مننوداننو|مننوداننو]] (سن 2300 ق م) === بادشاہی بشیمی (2100 تو‏ں 1900 ق م تک) === # [[:fa:ایلسورابی|ایلسورابی]] (تریخ نامعلوم) # [[:fa:ایبلوم|ایبلوم]] (تریخ نامعلوم) # [[:fa:وراد-ننار|وراد-ننار]] (ار دے شاہ باشو سین دے ہ‏م عصر) # [[:fa:ایر-نانا|ایر-نانا]] (ار دے شاہ ایبی سین دے ہ‏م عصر) # [[:fa:شاه ناشناس|شاه ناشناس]] (1930 ق م) === بادشاہت [[:fa:زبوم|زبوم]] (21 ويں صدی ق م) === # [[:fa:ابومیسار|ابومیسار]] (تریخ نامعلوم) # [[:fa:ابوک-ایو-بانی|ابوک-ایو-بانی]] (تریخ نامعلوم) # نامعلوم بادشاہ (2064 ق م تک) # شہلونی (2064 ق م تو‏ں نامعلوم تریخ) === پارسوماش د‏‏ی بادشاہی (710 تو‏ں 635 ق م تک) === {| class="wikitable" !شاہ ! باپ ! حکمرانی دا دورانیہ ! حکومت دے سال |- | ہخامنش | | | 710 ق م تو‏ں پہلے |- | چشپش اول | ہخامنش | ۲۵ | ح 710 پ۔ م ح 685 پ۔ م |- | کبوجیه یکم | چشپش اک | ۱۵ | ح 685 پ۔ م 660 پ۔ م |- | سائرس I. | کبوجیه یکم | ۲۵ | ح 660 پ۔ م ح 635 پ۔ م |- |} === سلطنت [[:fa:پادشاهی انشان|انشان]] (635 تو‏ں 550 ق م) === {| class="wikitable" !شاہ ! باپ ! حکمرانی دا دورانیہ ! حکومت دے سال |- | [[:fa:چیشپش دوم|چیشپش دوم]] | سائرس I. | 25 سال | تقریبا 635 تو‏ں 610 ق م |- | [[کورش اعظم|سائرس II]] | چشپش اک | 25 سال | 610 تو‏ں 585 ق م وچ |- | کبوجیه دوم | [[کورش اعظم|سائرس II]] | 26 سال | تقریبا 585 تو‏ں 559 ق م |- | [[کورش اعظم|سائرس عظیم]] سائرس III | کبوجیه دوم | 9 سال | تقریبا 559 تو‏ں 550 ق م |} == مغربی بادشاہتاں(2550 تو‏ں 700 ق م تک) == === بادشاہت [[:fa:پرشی|پرشی]] (2550 تو‏ں 1900 ق م) === == شمال مغربی بادشاہت (2550 تو‏ں 521 ق م) == === ریاست گوندی (2550 تو‏ں 2100 ق م تک) === === لولوبی (قبیلے) د‏‏ی بادشاہی (2400 تو‏ں 650 ق م تک) === # اممشکوش (از حدود ۲{{lang|ur|۴}}۰۰ تو‏ں حدود ۲{{lang|ur|۴}}۰۰ پیش از میلاد) # آنوبانی‌نی (حدود ۲۳۵۰ پیش از میلاد) # ساتونی (حدود ۲۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ پیش از میلاد) # ایریب (حدود ۲۰۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پیش از میلاد) # دآریآنام (حدود ۲۰۰۰ پیش از میلاد) # اک کی # تار...دونی (فرند اک کی) # نور آداد (از ۸۸۱ تو‏ں ۸۸۰ پیش از میلاد) # زابینی (حدود ۸۸۱ پیش از میلاد) # هوبآییآ (حدود ۸۳۰ پیش از میلاد) # دآبآ (حدود {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱۵ پیش از میلاد) # لارکوتلا (حدود {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵ پیش از میلاد) === سلطنت گلزان (900 تو‏ں 820 ق م) === # نامعلوم بادشاہ (883 تو‏ں 880 ق م تک) # [[:fa:اسآاو|اسآاو]] (850 ق م) # اپود (834 تو‏ں 827 ق م) === [[:fa:اورارتو|اورارتو]]<nowiki/>کی بادشاہی (860-585 ق م) === # [[:fa:آرام|آرام]] (858 تو‏ں 844 ق م) # لوٹپیری (844 تو‏ں 834 ق م تک) # سردوری اول (834 تو‏ں 828 ق م) # اشپوینی (825 تو‏ں 810 ق م) # مینو (810 تو‏ں 785 ق م) # ارگشتی اول (785 تو‏ں 753 ق م) # سردوری دوم (753-735 ق م) # پہلے سردار (735-714 ق م) # ارگشتی دوم (714 تو‏ں 680 ق م) # دوسرے چیف (680-639 ق م) # سردوری سوم (639-635 ق م) # اریمنا (635 تو‏ں 629 ق م) # تیسرا سربراہ (629-615 ق م) # سردوری چہارم (615-595 ق م) # چوتھا سردار (595-585 ق م) === [[:fa:منائیان|منائیان]]<nowiki/>کی بادشاہی (850 تو‏ں 611 ق م) === # ایرانزو (سن 728 ق م) # [[:fa:آزرا|آزرا]] (ولد ایرانزو) # اولسونو (بیٹا ایرانزو) # اخساری (ولد ایرانزو) # اوہ الکی (بیٹا اخساری) # [[:fa:اریسی‌نی|اریسی‌نی]] (ولد الکی دا بیٹا) === [[ماد|ماد بادشاہی]] (700 تو‏ں 550 ق م تک) === {| class="wikitable" !شاہ ! حکمرانی دا دورانیہ ! حکومت دے سال ! نوٹ |- | دَیاکّو | 22 سال | تقریبا 700 تو‏ں 678 ق م | حکومت تو‏ں پہلے ، اوہ اپنے دس کدخودہ وچ سی ، جو لوکاں وچ انصاف کردا سی۔ذریعہ ذرائع دے مطابق ، اوہ ایران دا پہلا بادشاہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ |- | کیشتری / فریورٹش | 53 سال | تقریبا 678 تو‏ں 625 ق م | اوہ مادیاں دا دوسرا بادشاہ تے ڈیاکو دا بیٹا سی ، جو اسوری دے نال جنگ وچ گیا سی ، لیکن اس د‏ی فوج اس دا مقابلہ نئيں کر سک‏‏ی تے بالآخر اوہ ماریا گیا۔ |- | ہووخشتره | 40 سال | 625 تو‏ں 585 ق م | اوہ تیسرا میڈیائی بادشاہ سی جس نے بابل دے باشندےآں دے نال اتحاد کيتا ، اشام دے نال جنگ وچ جانا تے اس رہتل نو‏‏ں ختم کيتا۔ در حقیقت ، اسور دے حکمران ، جس نے مزاحمت نو‏‏ں نئيں دیکھیا ، اس نے اپنے آپ نو‏‏ں تے اس دے اہل خانہ نو‏‏ں اگ وچ جلا دتا۔ اوہ لیڈیا دے نال جنگ وچ گیا ، تے جدو‏ں [[سورج گرہن|سورج غروب]] ہويا تاں دونے لشکراں نے اسنو‏ں خدا دا قہر سمجھیا ، جنگ ختم کردتی ، تے صلح کرلئی- ہور برآں ، لیڈی حکمران نے اپنی بیٹی د‏‏ی شادی استوٹوگو تو‏ں کردتی تاکہ امن نو‏‏ں ہور ہ‏‏م آہنگ بنایا جاسک‏‏ے۔ |- | ایشوویگو | 35 سال | 585 تو‏ں 550 ق م | یونانی لوک اس [[کورش اعظم|کو آسٹیج کہندے نيں ، اس دے دور حکومت وچ سائرس دوم]] چلا گیا تے اشٹوویگو اس دے نال جنگ کرنے گئے۔ لیکن میڈیس د‏‏ی فوج نے اسنو‏ں سائرس د‏‏ی فوج دے حوالے کردتا۔ فیر سائرس نے ہمدان (ہیگمتینہ) اُتے فتح حاصل کيتی تے بہت دولت حاصل کيتی۔ |} == [[ہخامنشی سلطنت|هخامنشیان]] (۵۵۹ تو‏ں ۳۳۰ ق م) == سائرس عظیم دے اقتدار دے آغاز دے نال ہی ، فارس د‏‏ی سلطنت دا آغاز ہويا ، جو دنیا د‏‏ی پہلی تے سب تو‏ں وڈی سلطنت اے {| class="wikitable" ! colspan="2" |نام دیهیمی !اصل نام !تصویر !لقب !پیدائش-موت !آغاز شاہی !احتتام شاہی !رشتہ !یاداشت |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''خاندان هخامنشی، ۵۵۹ ۰ تا. ۳۳۰ ق م'''''' |- |۱۳۹ |[[کورش اعظم|کوروش بزرگ]] | | [[فائل:Olympic Park Cyrus-3.jpg|80px]] |شاه انشان، شاه پارس، شاه ماد، شاه بابل، شاه سومر و اکد و چهارگوشه جهان |{{lang|ur|۶}}۰۰ پ. م - ۵۳۰ پ. م |۵۵۹ پ. م |۵۳۰ پ. م |پسر کمبوجیه یکم شاه انشان و ماندانه دختر آستیاگ شاه ماد |در نبرد با ماساگت‌ها کشته شد. البته بنابر روایت هرودوت که چندان هم معتبر نیست و خود هرودت هم دراین باره توضیحات داده |- |۱{{lang|ur|۴}}۰ |کمبوجیه دوم | | |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - ۵۲۱ پ. م |۵۳۰ پ. م |۵۲۲ پ. م |پسر کورش بزرگ | |- |۱{{lang|ur|۴}}۱ |بردتا |تنوشیر | |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - ۵۲۲ پ. م |۵۲۲ پ. م |۵۲۲ پ. م |پسر کورش بزرگ |به دست بزرگان پارسی کشته شد. |- |۱{{lang|ur|۴}}۲ |[[دارا اول|داریوش بزرگ]] |آرشام | [[فائل:Darius.jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه |۵۵۰ پ. م - {{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|۶}} پ. م |۵۲۲ پ. م |{{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|۶}} پ. م |داماد [[کورش اعظم|کوروش بزرگ]]{{Break}}<br />پسر [[گشتاسپ]] پسر آرشام پسر آریارمنه پسر چیش پیش | |- |۱{{lang|ur|۴}}۳ |[[خشیارشا اول|خشایارشا]] | | [[فائل:Relief of Xerxes at Doorway of his Palace, Persepolis, Iran.jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه، شاه شاهان |۵۱۹ پ. م - {{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}۵ پ. م |{{lang|ur|۴}}۸۵ پ. م |{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}۵ پ. م |پسر [[دارا اول|داریوش بزرگ]] و آتوسا دختر [[کورش اعظم|کورش بزرگ]] |به دست اردوان رئیس گارد پادشاه کشته شد. |- |۱{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}} |[[اردشیر اول|اردشیر یکم]] | | [[فائل:Tomb ascribed to Artaxerxes I.jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - {{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}} پ. م |{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}۵ پ. م |{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}} پ. م |پسر [[خشیارشا اول|خشایارشای یکم]] | |- |۱{{lang|ur|۴}}۵ |خشایارشای دوم |اردشیر | |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - {{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}} پ. م |{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}} پ. م |{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}} پ. م |پسر [[اردشیر اول|اردشیر یکم]] |به دست سغدیان کشته شد. |- |۱{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}} | ? |سغدیان | |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - {{lang|ur|۴}}۲۳ پ. م |{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}} پ. م |{{lang|ur|۴}}۲۳ پ. م |پسر اردشیریکم |به دست [[دارا دوم|داریوش دوم]] کشته شد. |- |۱{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |[[دارا دوم|داریوش دوم]] |وهوکه | [[فائل:Tomb of Darius II.jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - {{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|۴}} پ. م |{{lang|ur|۴}}۲۳ پ. م |{{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|۴}} پ. م |پسر [[اردشیر اول|اردشیریکم]] | |- |۱{{lang|ur|۴}}۸ |اردشیر دوم |ارشک || [[فائل:20101229 Artaxerxes III tomb Persepolis Iran.jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه |{{lang|ur|۴}}۳{{lang|ur|۶}} پ. م - ۳۵۸ پ. م |{{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|۴}} پ. م |۳۵۸ پ. م |پسر [[دارا دوم|داریوش دوم]] | |- |۱{{lang|ur|۴}}۹ |اردشیر سوم |وهوکه | [[فائل:Persepolis Artaxerxes III tomb.jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - ۳۳۸ پ. م |۳۵۸ پ. م |۳۳۸ پ. م |پسر [[اردشیر دوم]] |به دست باگواس کشته شد. |- |۱۵۰ |اردشیر چهارم |آرش | |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - ۳۳{{lang|ur|۶}} پ. م |۳۳۸ پ. م |۳۳{{lang|ur|۶}} پ. م |پسر اردشیر سوم |به دست باگواس کشته شد. |- |۱۵۱ |[[دارا سوم|داریوش سوم]] |اردشاد | [[فائل:Meister der Alexanderschlacht 003.jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه |۳۸۰ پ. م - ۳۳۰ پ. م |۳۳{{lang|ur|۶}} پ. م |۳۳۰ پ. م |پسر آرشام پسر گستهم پسر [[دارا دوم|داریوش دوم]] |به دست اردشیر پنجم کشته شد. |- |۱۵۲ |اردشیر پنجم |بسوس | [[فائل:The punishment of Bessus by Andre Castaigne (1898-1899).jpg|80px]] |شاه بزرگ، شاهنشاه | ? - ۳۲۹ پ. م |۳۳۰ پ. م |۳۲۹ پ. م |احتمالاً از بازماندگان اردشیردوم |به دست [[سکندر اعظم|اسکندر مقدونی]] کشته شد. |- |} == [[سلوقی سلطنت]] (از ۳۲{{lang|ur|۴}}تا ۲{{lang|ur|۴}}۹ ق م) == # سیلیوکس I (305 تو‏ں 280 ق م تک) # اینٹیوکس اول (280 تو‏ں 261 ق م تک) # اینٹیوکس دوم (261-246 ق م) === فرترکہ (300 ق م تو‏ں 200 ق م) === # بگداد اول # وَهبَرز (وَهوبَرز) # اردشیر اول # وادفَرَداد یکم # وادفَرَداد دوم # گمنام بادشاہ * * == [[اشکانی سلطنت|اشکانیان]] (۲۵۰ق م تو‏ں ۲۲{{lang|ur|۶}}عیسوی) == توضیح: '''ح''' علامت اختصاری '''حدود''' است. * [[ارشک]] ''(اشک یکم)'' (ح۲۵۰- ح۲{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م) * [[تیرداد یکم]] ''(اشک دوم)'' (ح۲{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}- ح۲۱۱ پ. م) * [[اَردوان یکم]] ''(اشک سوم)'' (ح۲۱۱- ح۱۹۱ پ. م) * [[فریاپت]] ''(اشک چهارم)'' (ح۱۹۱- ح۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} پ. م) * [[فرهاد یکم]] ''(اشک پنجم)'' (ح۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}- ح۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱ پ. م) * [[مهرداد یکم]] ''(اشک ششم)'' (ح۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱- ح۱۳۸ یا۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م) * [[فرهاد دوم]] ''(اشک هفتم)'' (ح۱۳۸ یا ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}- ح۱۲۸ پ. م) * [[اردوان دوم]] ''(اشک هشتم)'' (ح۱۲۸- ح۱۲۳ پ. م) * [[مهرداد دوم]] ''(اشک نهم)'' (ح۱۲۳–۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م) ** [[گودرز نخست]] (۹۱–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸؟) ** [[اُرُد نخست]] ({{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ - ؟) * [[سیناتروک]] ''(اشک دهم)'' ({{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} یا {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ یا {{lang|ur|۶}}۹ پ. م) * [[فرهاد سوم]] ''(اشک یازدهم)'' ({{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ یا {{lang|ur|۶}}۹–۵۸ یا ۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} پ. م) * [[مهرداد سوم]] ''(اشک دوازدهم)'' (۵۸ یا ۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۵{{lang|ur|۶}} پ. م) * [[اُرد دوم]] ''(اشک سیزدهم)'' (ح۵{{lang|ur|۶}}–۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} یا ۳{{lang|ur|۶}} پ. م) * [[فرهاد چهارم]] ''(اشک چهاردهم)'' (ح۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۲ پ. م) ** [[تیرداد دوم]] (۳۲ - ح۳۰ پ. م) * [[فرهاد پنجم]] یا (فرهادک) ''(اشک پانزدهم)'' (۲ پ. م- {{lang|ur|۴}} م) ** ملکه [[موزا (ملکه)|موزا]] (۲ پ. م- {{lang|ur|۴}} م) همراه با پسرش فرهاد پنجم * [[اُرد سوم]] ''(اشک شانزدهم)'' ({{lang|ur|۴}}–{{lang|ur|۶}} یا {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} م) * [[بهنام یکم]] ''(اشک هفدهم)'' ({{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} یا ۸–۱۲ م) * [[اردوان سوم]] ''(اشک هیجدهم)'' (۱۲–۳۹ یا {{lang|ur|۴}}۰ م) ** [[تیرداد سوم]] (ح۳{{lang|ur|۶}} م) * [[وردان (اشکانی)|وردان]] ''(اشک نوزدهم)'' (۳۹ یا {{lang|ur|۴}}۰–{{lang|ur|۴}}۵ م) * [[گودرز دوم]] ''(اشک بیستم)'' ({{lang|ur|۴}}۱–{{lang|ur|۴}}۵ م) * [[بهنام دوم]] ''(اشک بیست و یکم)'' (۵۱ م) * [[بلاش یکم]] ''(اشک بیست و دوم)'' (۵۱–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} یا {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ م) * [[پاکور]] ''(اشک بیست و سوم)'' ({{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸–۱۰۸ یا ۱۱۰ م) ** [[اردوان چهارم]] (۱۰۸–۱۱۰ م) * [[خسرو (اشکانی)|خسرو]] ''(اشک بیست و چهارم)'' (ح۱۱۰–۱۲۸ یا ۱۲۹ م) * [[بلاش دوم]] ''(اشک بیست و پنجم)'' (۱۲۸ یا ۱۲۹–۱{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} م) ** [[مهرداد چهارم (اشکانی)|مهرداد چهارم]] (۱۲۸؟ یا ۱۲۹؟ - ۱{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}؟ م) * [[بلاش سوم]] ''(اشک بیست و ششم)'' (۱{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۱۹۱ م) * [[بلاش چهارم]] ''(اشک بیست و هفتم)'' (۱۹۱–۲۰۸ م) * [[بلاش پنجم]] ''(اشک بیست و هشتم)'' (۲۰۸- ح۲۱{{lang|ur|۶}} م) * [[اردوان پنجم]] ''(اشک بیست و نهم)'' (ح۲۱{{lang|ur|۶}}–۲۲{{lang|ur|۶}} م) * [[بلاش ششم]] * [[اردوازد]] {| class="wikitable" width="۹۰٪" ! width="۲۰٪" |نام ! width="{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٪" | تصویر ! width="۱۵٪" | حکمرانی کيت‏ی مدت ! width="۱۲٪" | جد ! width="۳۰٪" | روداد |- | ارشک ''(پہلا اشک)'' | align="center" |[[فائل:Pdc 24586.jpg|150px]] | align="center" | 250 تو‏ں 247 ق م. | align="center" | فریاپد | align="center" | [[سلطنت اشکانیان|پارتھیان خاندان دا]] قیام |- | تیرداد اول''(دوسرا اشک)'' | align="center" |[[فائل:Pdc 24587.jpg|150px]] | align="center" | 247 تو‏ں 211 ق م. | align="center" | فریپائڈ ، ارشک دا بھائی | align="center" | دے الحاق [[گرگان|Gorgan]] ، بادشاہ دے نال اتحاد دے Diodotus [[باختر|مغرب]] د‏‏ی شکست Seleucus II، دے بادشاہ [[سلوقی سلطنت|شام دا]] |- | اردون ''اول (تیسرا اشک)'' | align="center" | | align="center" | 211 تو‏ں 191 ق م. | align="center" | ترداد اول | align="center" | مادیاں دے خلاف مہم ، اینٹیوکس III دے نال جنگ تے پِچھے ہٹنا ، اینٹیوکس د‏‏ی فوج دے ذریعہ اناہیٹا دے ہیکل نو‏‏ں لُٹنا |- | فریاپت''(چوتھا اشک)'' | align="center" | | align="center" | سن 191 تو‏ں 176 ق م. | align="center" | اردوان یکم | align="center" | امن |- | فرہاد ''اول (پنجواں اشک)'' | align="center" |[[فائل:Phraates I.jpg|150px]] | align="center" | 176 تو‏ں 171 ق م. | align="center" | فریاپت | align="center" | کھارکیف دے شہر تپورستان د‏‏ی فتح |- | مہرداد ''اول (چھٹا اشک)'' | align="center" | | align="center" | 171-1377 م. | align="center" | فریاپ ، فرہاد اول دا بھائی۔ | align="center" | [[سلطنت اشکانیان|پارتھیان]] خاندان دے پھیلاؤ تے طاقت ، ڈیمٹریriس دوم دے نال جنگ تے دیمیتریئس د‏‏ی قید |- | فرہاد دوم ''(ساتواں اشک)'' | align="center" | | align="center" | 137–138 تو‏ں 128 ق م. | align="center" | مہرداد اول | align="center" | اٹیکس دتی گریٹ دے نال جنگ تے اس د‏ی شکست ، اٹیکس عظیم دا دوبارہ حملہ تے اٹیکس د‏‏ی شکست و قتال ، سیلیوسیڈ ریاست دا زوال |- | اردون دوم ''(اٹھويں اشک)'' | align="center" | | align="center" | 128 تو‏ں 123 ق م. | align="center" | فریاپٹ ، فرہاد دوم دے چچا | align="center" | [[یوہژی|یوحچی]] لوکاں دے نال جنگ تے اردون دے زخمی تے موت |- | مہرداد دوم یا مہرداد کبیر ''(نويں اشک)'' | align="center" | | align="center" | 123 تو‏ں 87 ق م. | align="center" | | align="center" | [[سلطنت اشکانیان|ایرانی امور دا پرتھائی]] خاندان دا اختیار ، آرڈر تے تنظیم |- | گڈارز I | align="center" | | align="center" | 95 تو‏ں 90 ق م. | align="center" | | align="center" | گڈارز بغاوت تے اس دا مختصر دور |- | اُرُد یکم | align="center" | | align="center" | 90 تو‏ں 80 ق م. | align="center" | مہرداد دوم | align="center" | گارڈز اول د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ، [[حران|ہاران د‏‏ی جنگ وچ رومی فوج دا کرشنگ]] |- | سیناٹروک ''(دسويں اشک)'' | align="center" | | align="center" | 76 یا 75 تو‏ں 70 ق م. | align="center" | فرہاد دوم دا بھائی مہرداد اول | align="center" | [[آذربائیجان (ایران)|آذربائیجان دی]] فتح تے آرمینیائی دجلہ [[دریائے فرات|فرات دی]] لُٹ مار |} === ایلمائی (147 ق م تو‏ں 25 عیسوی) === وضاحت: ایچ تقریبا اک مخفف ا‏‏ے۔ # کامناسکارس I - میگاس سٹر (147-145 ق م) م) # کامناسکیروس دوم۔ نیکوفرس (145–139 ق م) م) # ایکونوپیس (139-138 صفحہ) م) # تیکرانیس(138-132 ق م) م) # داریوس (129 ق م) م) # کامناسکارس III تے ملکہ انزاز (82-76 ق م) م) # کامناسکیارس چہارم (-4 73--46 ق م) م) # کامینسکرس پنجم (46-28 ق م) م) # کامناسکر چھٹا (21 بجے شام) م - 1 م) # کامناسکارس VII (1&nbsp;m – 15&nbsp;m) # کامناسکیئرس ہشتم (15 میٹر - 25 م) === فارس دے بادشاہ (230 ق م تو‏ں 210 ء) === وضاحت: ایچ تقریبا اک مخفف ا‏‏ے۔ توضیح: ح علامت اختصاری حدود است. {| class="wikitable" ! colspan="2" |نام !تریخ !سکه !خویشاوندی با شاه پیشین !Note |- |۱ |دارایان یکم |سال‌های پایانی قرن دوم پیش از میلاد |[[فائل:KINGS of PERSIS. Dārēv (Darios) I. 2nd century BC.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Dārēv (Darios) I. 2nd century BC]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان. |- |۲ |وادفرداد سوم |سده اول پیش از میلاد |[[فائل:KINGS of PERSIS. Autophradates (Vadfradad) III. Early 1st century BC.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Autophradates (Vadfradad) III. Early 1st century BC]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان. |- |۳ |دارایان دوم |سده اول پیش از میلاد |[[فائل:Drachma Darius II.jpg|پیوند=[[:en:File:Drachma Darius II]].jpg|80x80px]] |پسر وادفرداد سوم |دست‌نشانده اشکانیان. جمله نوشته شده بر روی سکه: ''d’ryw mlk brh wtprdt mlk؛ دارایان شاه، پسر وادفرداد شاه'' |- |{{lang|ur|۴}} |اردشیر دوم |سده اول پیش از میلاد |[[فائل:KINGS of PERSIS. Ardaxšir (Artaxerxes) II. 1st century BC.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Ardaxšir (Artaxerxes) II. 1st century BC]].jpg|80x80px]] |پسر دارایان دوم |دست‌نشانده اشکانیان. توسط برادرش وهشیر یکم کشته شد |- |۵ |وهشیر یکم |سده اول پیش از میلاد |[[فائل:KINGS of PERSIS. Vahšīr (Oxathres). 1st century BC – 1st century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Vahšīr (Oxathres). 1st century BC – 1st century AD]].jpg|80x80px]] |پسر دارایان دوم |دست‌نشانده اشکانیان |- |{{lang|ur|۶}} |پاکور یکم |سده اول میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Pakōr (Pakor) I. 1st century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Pakōr (Pakor) I. 1st century AD]].jpg|80x80px]] |پسر وهشیر یکم |دست‌نشانده اشکانیان |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |پاکور دوم |سده اول میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Pakōr (Pakor) II. 1st century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Pakōr (Pakor) II. 1st century AD]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان |- |۸ |نامبد |سده اول میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Nambed (Namopat). 1st century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Nambed (Namopat). 1st century AD]].jpg|80x80px]] |پسر اردشیر دوم |دست‌نشانده اشکانیان |- |۹ |نپاد |سده اول میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Napād (Kapat). 1st century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Napād (Kapat). 1st century AD]].jpg|80x80px]] |پسر نامبد |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱۰ |ناشناس |سده اول میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Uncertain king II. 1st century BC – 1st century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Uncertain king II. 1st century BC – 1st century AD]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱۱ |وادفرداد چهارم |سده دوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Vādfradād (Autophradates) IV. 1st century BC.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Vādfradād (Autophradates) IV. 1st century BC]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱۲ |منچهر (منوچهر) یکم |سده دوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Manuchtir (Manchihr) I. Early-mid 2nd century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Manuchtir (Manchihr) I. Early-mid 2nd century AD]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱۳ |اردشیر سوم |سده دوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Ardaxšir (Artaxerxes) III. 1st-2nd century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Ardaxšir (Artaxerxes) III. 1st-2nd century AD]].jpg|80x80px]] |پسر منچهر یکم |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱{{lang|ur|۴}} |منچهر دوم |سده دوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Manuchtir (Manchihr) II. Mid 2nd century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Manuchtir (Manchihr) II. Mid 2nd century AD]].jpg|80x80px]] |پسر اردشیر سوم |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱۵ |نامشخص. احتمالاً پاکور سوم |سده دوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Uncertain king III. 2nd century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Uncertain king III. 2nd century AD]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱{{lang|ur|۶}} |منچهر (منوچهر) سوم |سده دوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Manuchtir (Manchihr) III. Mid-late 2nd century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Manuchtir (Manchihr) III. Mid-late 2nd century AD]].jpg|80x80px]] |پسر منچهر دوم |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |اردشیر چهارم |سده دوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Ardaxšir (Artaxerxes) IV. Late 2nd – early 3rd century AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Ardaxšir (Artaxerxes) IV. Late 2nd – early 3rd century AD]].jpg|80x80px]] |پسر منچهر سوم |دست‌نشانده اشکانیان |- |۱۸ |وهشیر دوم |۲۰{{lang|ur|۶}}–۲۱۰ میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Oxathres (Vahsir) II. Late 1st century BC.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Oxathres (Vahsir) II. Late 1st century BC]].jpg|80x80px]] |؟ |دست‌نشانده اشکانیان. آخرین شاه دودمان بازرنگی |- |۱۹ |[[شاپور پسر بابک|شاپور]] |سده سوم میلادی |[[فائل:KINGS of PERSIS. Shapur. Circa 200-212 AD.jpg|پیوند=[[:en:File:KINGS of PERSIS. Shapur. Circa 200-212 AD]].jpg|80x80px]] |برادر اردشیر یکم ساسانی |دست‌نشانده اشکانیان |- |۲۰ |اردشیر پنجم (اردشیر یکم ساسانی) |سده سوم میلادی |[[فائل:SASANIAN KINGS. Ardashir I. As King of Persis, AD 205-6-223-4.jpg|پیوند=[[:en:File:SASANIAN KINGS. Ardashir I. As King of Persis, AD 205-6-223-4]].jpg|80x80px]] |نخستین شاهنشاه ایران از دودمان ساسانی |دست‌نشانده اشکانیان |} === میشان بادشاہی (127 ق م تو‏ں 222 ء تک) === وضاحت: ایچ تقریبا اک مخفف ا‏‏ے۔ # ہیسپاؤینس (127–124 ق م) م) # اپوڈاکس (110–104 ق م) م) # تیراوس اول (95-89 ق م) م) # ہپوکریٹس دتی مطلق العنان نائکروفس (81–80 ق م) م) # تیراوسس دوم (-4-4۔-49 ق م) م) # آرٹ باز (49-48 ق م) م) # اتمبلوس اول (47۔24 ق م) م) # تھیونیئس اول (19–18 ق م) م) # اتمبلوس II (18 بجے م- ۹ م) # ابنرگاؤس اول (10۔23) # اورباس اول (19–19 ء) # اتمبلوس سوم (37–45 ء) # تھیونیئسس دوم (46۔ 467 ء) # تھیونیئس III (52-53 AD) # اتمبلوس چہارم (54–65 ء) # اتمبلوس پنجم (65–74 ء) # اورباس دوم (73–80 ء) # پاکور (80-102 ء) # اتمبلوس VI (102-106 AD) # تھیونیئس چہارم (110-113 AD) # اتمبلوس ہشتم (114-117ع) # مہرداد (131-151 ء) # اورباس دوم (151-165 ء) # ابنرگاؤس دوم (165–180 ء) # اتمبیلس ہشتم (180–195 ء) # میگا (195–210 AD) # ابنرگاؤس III (210–222 AD) {| class="wikitable" !شماره !نام پادشاه !دوران حکومت (میلادی) !یادداشت ها |- |۱ |[[اردشیر بابکاں (اول)|اردشیر بابکان]] |۲۲{{lang|ur|۴}}–۲{{lang|ur|۴}}۳ |او در نبرد هرمزگان توانست اردوان پنچم را بکشد و حکومت اشکانی را برچیند. او سپاه جاویدان را دوباره احیا کرد. |- |۲ |[[شاہپور اول|شاپور یکم]] |۳/۲{{lang|ur|۴}}۲–۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲ |او به جنگ با والریانوس، امپراتور روم رفت و وی را شکست داد و اسیر کرد. او از [[مانی]] حمایت می کرد و همین مسئله باعث مخالفت روحانیون زرتشتی با او شد. |- |۳ |[[ہرمز اول|هرمز یکم]] |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲–۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳ | |- |{{lang|ur|۴}} |[[بہرام اول|بهرام یکم]] |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳–۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} |او منی را کشت و از دروازه جندی شاپور کرد. |- |۵ |[[بہرام دوم|بهرام دوم]] |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}–۲۹۳ | |- |{{lang|ur|۶}} |[[بہرام سوم|بهرام سوم]] |۲۹۳ | |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |[[نرسی]] |۲۹۳–۳۰۲ |او از رومیان شکست خورد و عهدنامه نصیبین بسته شد که به واسطه آن پنج شهر در ساحل راست دجله به رومیان واگذار شد. |- |۸ |[[ہرمز دوم|هرمز دوم]] |۳۰۲–۳۱۰ | |- |۹ |[[آذر نرسہ|آذرنرسی]] |۳۱۰ | |- |۱۰ |شاپور دوم (ذوالاکتاف) |۳۱۰–۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹ |او به اعراب بحرین حمله کرد و آنها را شکست داد و دستور داد کتف های اسیران را سوراخ کنند و از میان آنها ریسمان رد کنند. |- |۱۱ |اردشیر دوم |۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹–۳۸۳ | |- |۱۲ |شاپور سوم |۳۸۳–۳۸۸ | |- |۱۳ |بهرام چهارم |۳۸۸–۳۹۹ | |- |۱{{lang|ur|۴}} |یزدگرد یکم |۳۹۹–{{lang|ur|۴}}۲۱ | |- |۱۵ |[[بہرام گور|بهرام پنجم]] (بهرام گور) |{{lang|ur|۴}}۲۱–{{lang|ur|۴}}۳۹ |عشق بازی ها و شکارهای او معروف است. |- |۱{{lang|ur|۶}} |یزدگرد دوم |{{lang|ur|۴}}۳۹–{{lang|ur|۴}}۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} | |- |۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |هرمز سوم |{{lang|ur|۴}}۵۹–{{lang|ur|۴}}۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} | |- |۱۸ |پیروز یکم |{{lang|ur|۴}}۵۸–{{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|۴}} | |- |۱۹ |بلاش |{{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|۴}}–{{lang|ur|۴}}۸۸ | |- |۲۰ |[[قباد|قباد یکم]] |{{lang|ur|۴}}۸۸–{{lang|ur|۴}}۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |او ابتدا تصمیم گرفت از قدرت نجبا و روحانیون بکاهد، برای همین با [[مزدک]] متحد و از او حمایت کرد. |- |۲۱ |جاماسب |{{lang|ur|۴}}۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–{{lang|ur|۴}}۹۹ |پس از آن که قباد با مزدک متحد شد، روحانیون و نجبا قباد را از سلطنت برکنار کردند و جاماسب را بر تخت نشاندند و قباد را به زندان فراموشی فرستادند و حبس کردند. |- |۲۰ |[[قباد|قباد یکم]] (پادشاهی مجدد) |{{lang|ur|۴}}۹۹–۵۳۱ |پس از این قباد با بستن حیله ای از زندان گریخت و به نزد هیاطله پناهنده شد و به کمک او به ایران بازگشت و دوباره پادشاه شد. |- |۲۲ |[[خسرو اول|خسرو یکم]] (خسرو انوشیروان) |۵۳۱–۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹ |او که با مزدکیان مخالفت داشت، آنان را به وضع فجیعی کشت. |- |۲۳ |هرمز چهارم (ترک‌زاد) |۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹–۵۹۰ | |- |۲{{lang|ur|۴}} |بهرام ششم (بهرام چوبین) |۵۹۰–۵۹۱ |او یکی از سرداران [[خسرو پرویز]] بود که بر او شورید و پادشاه ایران شد. |- |۲۵ |[[خسرو پرویز|خسرو دوم]] (خسرو پرویز) |۵۹۱–{{lang|ur|۶}}۲۸ |وقتی که بهرام چوبین بر او شورید، نتوانست مقاومت کند و به امپراتور روم، موریس پناهنده شد و با دختر وی ازدواج، مریم، ازدواج کرد و با کمک سپاهیان رومی به ایران بازگشت و سلطنت را پس گرفت. |- |۲{{lang|ur|۶}} |قباد دوم (شیرویه) |{{lang|ur|۶}}۲۸ | |- |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |اردشیر سوم |{{lang|ur|۶}}۲۸–{{lang|ur|۶}}۳۰ | |- |۲۸ |شهربراز |{{lang|ur|۶}}۳۰ | |- |۲۹ |خسرو سوم |{{lang|ur|۶}}۳۰ | |- |۳۰ |جوانشیر |{{lang|ur|۶}}۳۰ | |- |۳۱ |[[بوران دخت|پوراندخت]] |{{lang|ur|۶}}۳۰–{{lang|ur|۶}}۳۱ | |- |۳۲ |گشتاسب بنده |{{lang|ur|۶}}۳۱ | |- |۳۳ |آزرمی دخت |{{lang|ur|۶}}۳۱ | |- |۳{{lang|ur|۴}} |هرمز پنجم |{{lang|ur|۶}}۳۱ | |- |۳۵ |خسرو چهارم |{{lang|ur|۶}}۳۱ | |- |۳{{lang|ur|۶}} |پیروز دوم |{{lang|ur|۶}}۳۱ | |- |۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |خسرو پنجم |{{lang|ur|۶}}۳۱ | |- |۳۸ |[[یزدگرد سوم]] |{{lang|ur|۶}}۳۲–{{lang|ur|۶}}۵۱ |آخرین پادشاه ساسانی، در [[جنگ قادسیہ|جنگ]] [[جنگ قادسیہ|قادسیه]] تیسفون را از دست داد و در سال ۳۱ هجری توسط یک آسیابان در مرو کشته شد. |} == خلفائے راشدین({{lang|ur|۶}}۳۲ تو‏ں {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}}۱ ء) == {| class="wikitable table" !نمبر ! خلیفہ دا نام ! زندگی دا دور (AD) ! حکومت دا دورانیہ (م ع) |- | 1 | [[ابوبکر صدیق|ابوبکر]] | 573–634 | 632–634 |- | ۲ | [[عمر بن خطاب]] | 586–644 | 634–644 |- | 3 | [[عثمان بن عفان]] | 576–656 | 644 – 656 |- | 4 | [[علی ابن ابی طالب]] | 600 – 661 | 656 – 661 |} ایران اُتے انہاں دا اقتدار 651 وچ مسلماناں دے ذریعہ ایران اُتے فتح دے بعد شروع ہويا تے امویاں دے اقتدار وچ آنے دے نال ہی اس دا خاتمہ ہويا۔ == [[بنو امیہ|اموی خلفاء]] (662 تو‏ں 750 ء) == [[فائل:اموی سلطنت.png|thumb|550px|اموی سلطنت]] {| align="center" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" width=" ٪" ! style="background:#efefef;" | ! style="background:#efefef;" | خلیفہ ! style="background:#efefef;" width="15%" | زندگی ! style="background:#efefef;" width="15%" | خودمختاری |- | width="10%" | 1 | valign="top" width="12%" | [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ ابن ابی سفیان]] | valign="top" width="8%" | 606–680 | valign="top" width="8%" | 662–680 |- | width="10%" | ۲ | valign="top" width="32%" | [[یزید بن معاویہ]] | valign="top" width="8%" | 646–684 | valign="top" width="8%" | 680–684 |- | width="10%" | 3 | valign="top" width="32%" | [[معاویہ بن یزید]] | valign="top" width="8%" | 664–684 | valign="top" width="8%" | 684–684 |- | width="30%" | 4 | valign="top" width="32%" | [[مروان بن حکم|مروان ابن الحکم]] | valign="top" width="8%" | . . . . -685 | valign="top" width="8%" | 684–685 |- | width="30%" | 5 | valign="top" width="32%" | [[عبد الملک بن مروان]] | valign="top" width="8%" | 647–705 | valign="top" width="8%" | 685–705 |- | width="30%" | 6 | valign="top" width="32%" | [[ولید بن عبد الملک]] | valign="top" width="8%" | . . . . -715 | valign="top" width="8%" | 705–715 |- | width="30%" | 7 | valign="top" width="32%" | [[سلیمان بن عبدالملک|سلیمان بن عبد الملک]] | valign="top" width="8%" | . . . . -718 | valign="top" width="8%" | 689–718 |- | width="30%" | 8 | valign="top" width="32%" | [[عمر بن عبد العزیز]] | valign="top" width="8%" | 681–720 | valign="top" width="8%" | 718–720 |- | width="30%" | 9 | valign="top" width="32%" | [[یزید بن عبدالملک|یزید بن عبد الملک]] | valign="top" width="8%" | 691–724 | valign="top" width="8%" | 720–724 |- | width="30%" | 10 | valign="top" width="32%" | [[ہشام بن عبدالملک|ہشام بن عبد الملک]] | valign="top" width="8%" | 690–743 | valign="top" width="8%" | 724–743 |- | width="30%" | ۱۱ | valign="top" width="32%" | [[ولید ثانی بن یزید|ولید بن یزید]] | valign="top" width="8%" | 709–744 | valign="top" width="8%" | 743–744 |- | width="30%" | ۱۲ | valign="top" width="32%" | [[یزید ثالث بن ولید|یزید بن الولید]] | valign="top" width="8%" | . . . . -744 | valign="top" width="8%" | 744–744 |- | width="30%" | 13 | valign="top" width="32%" | [[ابراہیم بن ولید|ابراہیم بن الولید]] | valign="top" width="8%" | . . . . -750 | valign="top" width="8%" | 744–745 |- | width="30%" | ۱{{lang|ur|۴}} | valign="top" width="32%" | [[مروان الثانی|مروان بن محمد]] | valign="top" width="8%" | . . . . -750 | valign="top" width="8%" | 745–750 |} == [[خلافت عباسیہ|عباسی خلیفہ]] (750 تو‏ں 1258 ء) == [[فائل:عباسی سلطنت.png|thumb|550px|عباسی سلطنت]] {| class="wikitable" !شماره !خلیفہ !هجری قمری !عیسوی !یادداشت |- |۱ |ابوالعباس [[ابو العباس السفاح|سفاح]] |۱۳۱–۱۳{{lang|ur|۶}} |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵۰–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵{{lang|ur|۴}} |نخستین خلیفه عباسی که با کمک [[ابومسلم خراسانی]] به خلافت رسید. |- |۲ |[[ابو جعفر المنصور|منصور (خلیفه)]] |۱۳{{lang|ur|۶}}–۱۵۸ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵{{lang|ur|۴}}–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵ |برادر سفاح، که ابومسلم خراسانی را به قتل رساند که و همین مسئله باعث بروز شورش هایی شد. |- |۳ |[[المہدی باللہ|مهدی (خلیفه)]] |۱۵۸–۱{{lang|ur|۶}}۹ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۵ | |- |{{lang|ur|۴}} |[[موسیٰ الہادی|هادی (خلیفه)]] |۱{{lang|ur|۶}}۹–۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۵–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|۶}} | |- |۵ |[[ہارون الرشید|هارون‌الرشید]] |۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰–۱۹۳ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|۶}}–۸۰۹ |مشهورترین خلیفه عباسی بود، که [[جعفر بن یحییٰ|جعفر برمکی]] وزیر او بود؛ وی که از قدرت برمکیان هراس داشت ایشان را به قتل رساند. |- |{{lang|ur|۶}} |[[امین الرشید|امین (خلیفه)]] |۱۹۳–۱۹۸ |۸۰۹–۸۱۳ |بدست [[طاہر بن حسین|طاهر ذوالیمینین]] کشته شد. |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |[[مامون الرشید|مأمون]] |۱۹۸–۲۱۸ |۸۱۳–۸۳۳ |وی [[علی رضا|علی بن موسی الرضا]] را به ولایت عهدی برگزید و سپس او را مسموم کرد و به قتل رساند. |- |۸ |[[معتصم باللہ|معتصم]] |۲۱۸–۲۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |۸۳۳–۸{{lang|ur|۴}}۲ | |- |۹ |[[الواثق باللہ|واثق]] |۲۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۲۳۲ |۸{{lang|ur|۴}}۲–۸{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} | |- |۱۰ |[[المتوکل علی اللہ|متوکل]] |۲۳۲–۲{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |۸{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۸{{lang|ur|۶}}۱ | |- |۱۱ |[[منتصر باللہ|منتصر]] |۲{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۲{{lang|ur|۴}}۸ |۸{{lang|ur|۶}}۱–۸{{lang|ur|۶}}۲ | |- |۱۲ |[[المستعین باللہ|مستعین]] |۲{{lang|ur|۴}}۸–۲۵۲ |۸{{lang|ur|۶}}۲–۸{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}} | |- |۱۳ |[[المعتز باللہ|معتز]] |۲۵۲–۲۵۵ |۸{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}}–۸{{lang|ur|۶}}۹ | |- |۱{{lang|ur|۴}} |[[المہتدی باللہ|مهتدی]] |۲۵۵–۲۵{{lang|ur|۶}} |۸{{lang|ur|۶}}۹–۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ | |- |۱۵ |[[المعتمد علی اللہ|معتمد (خلیفه)]] |۲۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹ |۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰–۸۹۲ | |- |۱{{lang|ur|۶}} |[[المعتضد باللہ|معتضد]] |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹–۲۸۹ |۸۹۲–۹۰۲ | |- |۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |[[المکتفی باللہ|مکتفی]] |۲۸۹–۲۹۵ |۹۰۲–۹۰۸ | |- |۱۸ |[[المقتدر باللہ|مقتدر (خلیفه)]] |۲۹۵–۳۲۰ |۹۰۸–۹۳۲ | |- |۱۹ |[[القاہر باللہ|قاهر]] |۳۲۰–۳۲۲ |۹۳۲–۹۳{{lang|ur|۴}} | |- |۲۰ |[[الراضی باللہ|راضی (خلیفه)]] |۳۲۲–۳۲۹ |۹۳{{lang|ur|۴}}–۹{{lang|ur|۴}}۰ | |- |۲۱ |[[المتقی|متقی]] |۳۲۹–۳۳{{lang|ur|۴}} |۹{{lang|ur|۴}}۰–۹{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}} | |- |۲۲ |[[المستکفی باللہ|مستکفی]] |۳۳{{lang|ur|۴}}–۳۳{{lang|ur|۶}} |۹{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}–۹{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}} | |- |۲۳ |[[المطیع للہ|مطیع (خلیفه)]] |۳۳{{lang|ur|۶}}–۳{{lang|ur|۶}}۳ |۹{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}–۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}} | |- |۲{{lang|ur|۴}} |[[طائع للہ|طائع]] |۳{{lang|ur|۶}}۳–۳۸۱ |۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}–۹۹۱ | |- |۲۵ |[[القادر باللہ|قادر (خلیفه)]] |۳۸۲–{{lang|ur|۴}}۲۲ |۹۹۱–۱۰۳۱ | |- |۲{{lang|ur|۶}} |[[القائم بامر اللہ|قائم (خلیفه)]] |{{lang|ur|۴}}۲۲–{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}۸ |۱۰۳۱–۱۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵ | |- |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |[[المقتدی بامر اللہ|مقتدی (خلیفه)]] |{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}}۸–{{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |۱۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵–۱۰۹{{lang|ur|۴}} | |- |۲۸ |[[المستظہر باللہ|مستظهر]] |{{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۵۱۲ |۱۰۹{{lang|ur|۴}}–۱۱۱۸ | |- |۲۹ |[[المسترشد باللہ|مسترشد]] |۵۱۲–۵۳۰ |۱۱۱۸–۱۱۳۵ | |- |۳۰ |[[الراشد باللہ|راشد]] |۵۳۰–۵۳۱ |۱۱۳۵–۱۱۳{{lang|ur|۶}} | |- |۳۱ |[[المقتفی لامر اللہ|مقتفی]] |۵۳۱–۵۵۵ |۱۱۳{{lang|ur|۶}}–۱۱{{lang|ur|۶}}۰ | |- |۳۲ |[[المستنجد باللہ|مستنجد]] |۵۵۵–۵{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}} |۱۱{{lang|ur|۶}}۰–۱۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ | |- |۳۳ |[[المستضی بامر اللہ|مستضی]] |۵{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}}–۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} |۱۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰–۱۱۸۰ | |- |۳{{lang|ur|۴}} |[[الناصر لدین اللہ|ناصر (خلیفه)]] |۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}–{{lang|ur|۶}}۲۲ |۱۱۸۰–۱۲۲۵ | |- |۳۵ |[[الظاہر بامر اللہ|ظاهر (خلیفه)]] |{{lang|ur|۶}}۲۲–{{lang|ur|۶}}۲۳ |۱۲۲۵–۱۲۲{{lang|ur|۶}} | |- |۳{{lang|ur|۶}} |[[المستنصر باللہ|مستنصر (بغداد)]] |{{lang|ur|۶}}۲۳–{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۰ |۱۲۲{{lang|ur|۶}}–۱۲{{lang|ur|۴}}۲ | |- |۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |[[المستعصم باللہ|مستعصم]] |{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}۰–{{lang|ur|۶}}۵{{lang|ur|۶}} |۱۲{{lang|ur|۴}}۲–۱۲۵۸ |آخرین خلیفه عباسی،که در زمان فتح بغداد توسط [[ہلاکو خان|هلاکو خان]] کشته شد. |} == [[خاندان گاوبارگان|گاوبارگان]] (642-760 ء) == * گل گیلانشاہ * دابویہ * فرخان بزرگ * اسپہید دزمہر * فرخان کوچک * خورشید == [[باوندیان]] (655 تو‏ں 1349 ء) == === کیوسیہ شاخ (655 تو‏ں 1000 عیسوی) === ** باو ** سهراب یکم ** مهرمردان ** سهراب دوم ** شروین یکم ** شهریار یکم ** شاپور ** جعفر ** کارن یکم ** رستم یکم ** شروین دوم ** شهریار دوم ** دارا ** شهریار سوم === اسپہبدیہ شاخ (655 تو‏ں 1349 ء) === * شہریار چہارم * کیرن II * روسٹم دوم * علی اول * روسٹم سوم * حسن یکم * اردشیر اول * رستم چہارم === کینخواریہ شاخ (1238 تو‏ں 1349 ء) === * اردشیر II * محمد باوندی * علی دوم * یزدگرد باونڈی * شہریار وی * کیخسرو باوندی * شرف الملوک باونڈی * حسن باوندی == [[آل طاہر]] (821 تو‏ں 873 ء) == * [[طاہر بن حسین]] (طاہر ذوالمینین) * طلحہ بن طاہر * علی ابن طاہر * عبد اللہ بن طاہر * طاہر بن عبد اللہ * محمد ابن طاہر ابن عبد اللہ == [[صفاری خاندان|صفاریان]] (861 تو‏ں 1002 ء تک) == * [[یعقوب لیث صفاری|یعقوب لیث]] * [[عمرو لیث صفاری|عمرو لیث]] * طاہر بن محمد بن عمرویت * لیت بن علی بن لیت * محمد بن علی ابن لیتھ * احمد ابن محمد ابن خلف * خلف بن احمد == [[علویان طبرستان|تبریزستان دے علوی]] (864 تو‏ں 928 ء) == [[فائل:Alavian-persian.svg|thumb|350px|علویان طبرستان]] * حسن بن زید * القائم * داعی الحق * حسن ولد مہدی * داعی صغیر == [[دولت سامانیہ|سامانی]] (819 تو‏ں 1004 ء) == * اسماعیل ابن احمد ، جسنو‏ں امیر ماضی (295-279 ہجری) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ق) * احمد شاہ اسماعیل ، امیر شاہد دا ناں (301-259 ہجری) ق) * نصر ابن احمد ، دا ناں امیر سعید (331-301 ھ) دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ ق) * نوح ابن نصر ، دا ناں امیر حامد (343۔3131 ھ) دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ ق) * عبد الملک ابن نوح ، جس دا ناں امیر رشید (350-343 ھ) سی۔ ق) * منصور ابن نوح ، دا ناں امیر صید (365۔350 ھ) دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ ق) * [[نوح دوم|نوح ابن منصور]] ، جس دا ناں امیر رازی (387-365 ھ) سی۔ ق) * منصور ابن نوح (389-387 ہجری) ق) ** [[عبد الملک دوم|عبد الملک ابن نوح]] (389-389 ہجری) ق) * مونٹاسر سامانی (389-395 ہجری) ق) == [[آل زیاریان]] (931 تو‏ں 1090 ء) == ** مرداویج زیاری ** وشمگیر ** بیستون پسر وشمگیر ** قابوس پسر وشمگیر ** منوچهر پسر قابوس ** انوشیروان پسر منوچهر == [[آل بویہ]] (933 ء تو‏ں 1062 ء) == [[فائل:بنی بویہ.png|thumb|450px|آل بویہ]] {| class="wikitable" ! colspan="1" |شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! عنوان ! موت د‏‏ی پیدائش ! مملکت دا آغاز ! مملکت دا خاتمہ ! رشتہ ! نوٹ |- | colspan="9" align="center" style="background-color:Lightgreen" | '''آل بویہ فارس (933–1062)''' |- | [[عماد الدولہ دیلمی|عمادالدوله]] | علی ابن بُویحید | | | 891–949 | 934 | 949 | لڑکا | |- | [[عضد الدولہ ]] | فنا خسرو بن حسن |[[فائل:Adud al-DawlaCoinHistoryofIran.jpg|100px]] | | 936–983 | 949 | 983 | رُکن الدولہ دا بیٹا{{Break}} عماد الدولہ دا بھتیجا | |- | شرف‌الدوله | ابوالفوارس شیرذیل | | | 962–989 | 983 | 989 | عضد الدولہ دا بیٹا | |- | شمس الدولہ | ابو کالیجار مرزبان | | | 964–998 | 989 | 998 | عضد الدولہ دا بیٹا | |- | بہاءالدوله | ابونصر فیروز |[[فائل:Baha' al-DawlaBuyidCoinHistoryofIran.jpg|100x100px]] | |971–1012 | 998 | 1012 | عضد الدولہ دا بیٹا | |- | سلطان‌الدوله | ابوشجاع | | | 992–1024 | 1012 | 1024 | بہا الدولہ دا بیٹا | |- | عمادالدوله | ابو کالیجار مرزبان |[[فائل:AbuKalijarBuyidCoinHistoryofIran.jpg|100x100px]] | | 1011–1048 | 1024 | 1048 | سلطان الدولہ دا بیٹا | |- | ملک رحیم | | | | | | | | |} {| class="wikitable" ! colspan="1" |شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! عنوان ! موت د‏‏ی پیدائش ! مملکت دا آغاز ! مملکت دا خاتمہ ! رشتہ ! نوٹ |- | colspan="9" align="center" style="background-color:Lightgreen" | '''آل بویہ ری ، اصفہان ، ہمدان (935–1038)''' |- | رکن‌الدوله | ابو علی حسن |[[فائل:Ruknal-DawlaCoinHistoryofIran.jpg|100px]] | | 898–976 | 935 | 976 | لڑکا | |- | فخرالدوله | ابوالحسن علی | | | 952–997 | 976 | 980 | رُکن الدولہ دا بیٹا | |- | مؤیدالدوله | ابومنصور |[[فائل:Coin of the Buyid ruler Mu'ayyad al-Dawla, Isfahan mint.jpg|100px]] | | 941–983 | 976 | 983 | رُکن الدولہ دا بیٹا | |- | فخرالدوله | ابوالحسن علی | | | | 976 | 997 | رُکن الدولہ دا بیٹا | |- | مجدالدوله | ابوطالب رستم |[[فائل:AbuTalebRostamCoinHistoryofIran.jpg|100px]] | | 993–1029 | 997 | 1029 | فخر الدولہ دا بیٹا | |- | شمس‌الدوله | ابوطاہر |[[فائل:Shamsal-DawlaBuyidCoinHistoryofIran.jpg|100px]] | | 1021-؟ | 997 | 1021 | فخر الدولہ دا بیٹا | |- | سماءالدوله | ابوالحسن علی | | | 1023-؟ | 1021 | 1023 | شمس الدولہ دا بیٹا | |} {| class="wikitable" ! colspan="1" |شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! عنوان ! موت د‏‏ی پیدائش ! مملکت دا آغاز ! مملکت دا خاتمہ ! رشتہ ! نوٹ |- | colspan="9" align="center" style="background-color:Lightgreen" | '''آل بویہ عراق (945–1055)''' |- | [[معز الدولہ|معزالدوله]] | ابوالحسن احمد | | | 915–966 | 945 | 966 | لڑکا | |- | عزالدوله | بختیار | | | 943–979 | 966 | 979 | معیز الدولہ دا بیٹا | |- | [[عضد الدولہ]] | ابوشجاع |[[فائل:Adud al-DawlaCoinHistoryofIran.jpg|100px]] | | 937–983 | 977 | 983 | رُکن الدولہ دا بیٹا | |- | شرف‌الدوله | ابوالفوارس شیرذیل | | | 962–989 | 987 | 989 | عضدالدولہ دا بیٹا | |- | بہاءالدوله | ابونصر |[[فائل:Baha' al-DawlaBuyidCoinHistoryofIran.jpg|100px]] | | 970–1012 | 989 | 1012 | عضدالدولہ دا بیٹا | |- | سلطان‌الدوله | ابوشجاع | | | 992–1024 | 1012 | 1021 | بہا الدولہ دا بیٹا | |- | مشرف‌الدوله | ابو علی | | | 1002–1025 | 1021 | 1025 | بہا الدولہ دا بیٹا | |- | جلال‌الدوله | ابوطاہر | | | 994–1043 | 1027 | 1043 | بہا الدولہ دا بیٹا | |- | |ابو کالیجار مرزبان |[[فائل:AbuKalijarBuyidCoinHistoryofIran.jpg|100px]] | | 1011–1048 | 1043 | 1048 | سلطان الدولہ دا بیٹا | |- | ملک رحیم | | | |1058-؟ | 1048 | 1055 | ابو کالیجار دا بیٹا | |- | قوامِالدوله | ابوالفوارس | | | | | | | |- | | ابو منصور پولادستون | | | | | | | |} == [[سلطنت غزنویہ|غزنوی]] (963-1187 عیسوی) == [[فائل:غزنی سلطنت.png|thumb|450px|غزنی سلطنت]] * [[سبکتگین|ناصرالدین سبکتکین]] : 367 ء تو‏ں 387 ہجری تک ق * [[اسمعیل غزنوی|اسماعیل ، سبکتین دا بیٹا]] : 387 وچ کچھ مہینےآں وچ * [[محمود غزنوی|سلطان محمود غزنی]] (محمود ابن سبطکین): سن 387 تو‏ں 421 ھ۔ ق * محمد ولد محمود : 421 تو‏ں 422 ہجری تک۔ ق * [[مسعود غزنوی|سلطان مسعود غزنوی]] (مسعود بن محمود): سن 422 تو‏ں 432 ہجری تک۔ ق * [[مودود غزنوی|مسعود ، مسعود دا بیٹا]] * مسعود دوم ، بیٹا مودود * علی ولد مسعود * عبد الرشید ولد محمود * طغرل غاسب * فرخزاد ولد مسعود * ابراہیم ولد مسعود * مسعود سوم ، ابن ابراہیم * شیرزاد ولد مسعود * مسعود دا بیٹا ارسلانشاہ * بہرامشاہ ولد مسعود * خسروشاہ ولد بہرشاہ * خسرو شاہ دا بیٹا کھسرو ملک (غوریاں وچ گرنے والا آخری غزنوی امیر سی) == [[سلجوق خاندان|سلجوقی سلاطین]] (1029–1194) == {| class="wikitable" ! colspan="2" |بادشاہی نام !اصل نام !تصویر !لقب !پیدائش-موت !آغاز شاهی !احتتام شاهی !رشتہ !یادداشت |- | colspan="10" align="center" style="background-color:Lightgreen" |'''''[[سلجوق خاندان|سلجوقیان]] ۱۰۲۹–۱۱۹{{lang|ur|۴}}''''' |- |۱ |[[طغرل بیگ|طغرل یکم]] |محمد | |رکن الدین، ابوطالب، بیگ، سلطان |۹۹۵–۱۰{{lang|ur|۶}}۳ |۱۰۲۹ |۱۰{{lang|ur|۶}}۳ |پسر میکائیل پسر سلجوق | |- |۲ |[[الپ ارسلان|آلپ ارسلان]] |محمد | |عضدالدوله، عضدالدین، ابوشجاع، سلطان |۱۰۳۹–۱۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲ |۱۰{{lang|ur|۶}}۳ |۱۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲ |پسر چغری بیگ داود برادر طغرل یکم |به دست سرباز اسیری کشته شد. |- |۳ |[[ملک شاہ اول|ملکشاه یکم]] |حسن | [[فائل:Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah.jpg|80px]] |جلال الدوله، جلال الدین، ابوالفتح، سلطان |۱۰۵۵–۱۰۹۲ |۱۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲ |۱۰۹۲ |پسر آلپ ارسلان |به دست حشاشین کشته شد |- |{{lang|ur|۴}} |محمودیکم | | |ناصرالدین، ابوالقاسم، سلطان |۱۰۸{{lang|ur|۶}}–۱۰۹{{lang|ur|۴}} |۱۰۹۲ |۱۰۹{{lang|ur|۴}} |پسر ملکشاه یکم | |- |۵ |[[برکیاروق|برکیارق]] |محمد | |رکن الدین، ابوالمظفر، سلطان |۱۰۸۰–۱۱۰۵ |۱۰۹{{lang|ur|۴}} |۱۱۰۵ |پسر [[ملک شاہ اول|ملکشاه یکم]] | |- |{{lang|ur|۶}} |ملکشاه دوم | | |معزالدین، ابوالفتح، سلطان |۱۱۰۱ - ? |۱۱۰۵ |۱۱۰۵ |پسر [[برکیاروق|برکیارق]] |به دست محمدیکم خلع و نابینا شد |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |محمدیکم |تپر | |غیاث الدین، ابوشجاع، سلطان |۱۰۸۲–۱۱۱۸ |۱۱۰۵ |۱۱۱۸ |پسر [[ملک شاہ اول|ملکشاه یکم]] | |- |۸ |[[احمد سنجر|سنجر]] |احمد | |معزالدین، ابوالحارث، سلطان |۱۰۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}–۱۱۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |۱۰۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |۱۱۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |پسر [[ملک شاہ اول|ملکشاه یکم]] | |- |۹ |محموددوم | | |مغیث الدین، سلطان |۱۱۰{{lang|ur|۴}}–۱۱۳۱ |۱۱۱۸ |۱۱۳۱ |پسر محمدیکم | |- |۱۰ |داود | | |مغیث الدین، ابوالفتح، سلطان | ? - ۱۱۳۲ |۱۱۳۱ |۱۱۳۲ |پسر محموددوم | |- |۱۱ |طغرل دوم | | |رکن الدین، ابوطالب، سلطان |۱۱۰۹–۱۱۳{{lang|ur|۴}} |۱۱۳۲ |۱۱۳{{lang|ur|۴}} |پسر محمدیکم | |- |۱۲ |مسعود | | |غیاث الدین، ابوالفتح، سلطان |۱۱۰۹–۱۱۵۲ |۱۱۳{{lang|ur|۴}} |۱۱۵۲ |پسر محمدیکم | |- |۱۳ |ملکشاه سوم | | |مغیث الدین، سلطان |۱۱۲۸–۱۱{{lang|ur|۶}}۰ |۱۱۵۲ |۱۱۵۳ |پسر محموددوم | |- |۱{{lang|ur|۴}} |محمددوم | | |غیاث الدین، ابوشجاع، سلطان |۱۱۲۸–۱۱{{lang|ur|۶}}۰ |۱۱۵۳ |۱۱{{lang|ur|۶}}۰ |پسر محموددوم | |- |۱۵ |سلیمانشاه | | |معزالدین، ابوالحارث، سلطان |۱۱۱۸–۱۱{{lang|ur|۶}}۲ |۱۱{{lang|ur|۶}}۰ |۱۱{{lang|ur|۶}}۱ |پسر محمدیکم |خلع شد |- |۱{{lang|ur|۶}} |ارسلان | | |رکن الدین، سلطان |۱۱۳{{lang|ur|۴}}–۱۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} |۱۱{{lang|ur|۶}}۱ |۱۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} |پسر طغرل دوم | |- |۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |طغرل سوم | | |رکن الدین، ابوطالب، سلطان | ? - ۱۱۹{{lang|ur|۴}} |۱۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} |۱۱۹{{lang|ur|۴}} |پسر ارسلان |کشته شد. |- |} == [[خوارزم شاہی سلطنت]] (1153 تو‏ں 1231 ء) == [[File:خوارزم شاہی سلطنت.png|thumbnail|450px]] {| class="wikitable" ! colspan="1" |بادشاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! عنوان ! پیدائش موت ! مملکت دا آغاز ! مملکت دا خاتمہ ! رشتہ ! نوٹ |- | colspan="9" align="center" style="background-color:Lightgreen" | '''خوارزمشاہیان (1153–1231)''' |- | قطب الدین محمد | | | | | | | انوشتین غرجھے دا بیٹا | |- | علاء الدین اتز | ابوالمظفر | | | 1097 / 1105–1156 | 1153 | 1156 | قطب الدین محمد دا بیٹا | |- | ایل ارسلان | ابوالفتح | | | 1171-؟ | 1156 | 1172 | اتز دا بیٹا | |- | جلال الدین سلطان شاہ | | | | 1193- | | | ارسلان قبیلے دا بیٹا | |- | علاء الدین تکش | | | | 1200-؟ | 1172 | 1200 | ارسلان قبیلے دا بیٹا | |- | علاؤالدین محمد | ابوالفتح |[[فائل:Mort de Muhammad Hwârazmshâh.jpeg|100px]] | | 1220-؟ | 1200 | 1220 | اکیلا لڑکا | |- | [[جلال الدین مینگوبردی|جلال‌الدین منکبرنی]] | | | | 1231-؟ | 1220 | 1231 | بیٹا محمد | |} == [[ایل خانی|ایلخانی]] (1256 تو‏ں 1356 ء) == [[فائل:Ilkhanate in 1256–1353.PNG|ربط=[[:fa:پرونده:Ilkhanate in 1256–1353]].PNG|thumb|200x200px|نقشه امپراطوری ایلخانان]] {| class="wikitable" ! colspan="1" |بادشاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! عنوان ! پیدائش موت ! مملکت دا آغاز ! مملکت دا خاتمہ ! صلہ ! نوٹ |- | colspan="9" align="center" style="background-color:Lightgreen" | '''ایلخانی (1256–1357)''' |- | [[ہلاکو خان]] | |[[فائل:Hulagu Khan.jpg|70px]] | | 1217–1265 | 1256 | 1265 | [[تولوئی خان|تولولی خان دا ]] بیٹا | |- | [[اباقا خان|اباقاخان]] | |[[فائل:Abaqa Khan.jpg|70px]] | | 1234–1282 | 1265 | 1282 | ہلاگو دا بیٹا | |- | [[احمد تکودار|سلطان احمد تکدر بن ہلاکو]] | |[[فائل:Tegüder recevant une ambassade.jpeg|70px]] | | 1284-؟ | 1282 | 1284 | ہلاگو دا بیٹا | ہلاک |- | [[ارغون خان|ارغون خان ابن ابقہ]] | |[[فائل:AbaqaOnHorseArghunStandingGhazanAsAChild.jpg|70px]] | | 1258–1291 | 1284 | 1291 | اباقا خان دا بیٹا | |- | گیخاتو خان بن اباقا | |[[فائل:Geikhatu interrogeant Shingtûr Nuyân.jpeg|70px]] | | 1295-؟ | 1291 | 1295 | ابا خان دا بیٹا | حکم دے نال بیدو خان ہلاک |- | [[بیدو خان|بیدوخان بن ترغان]] | |[[فائل:Baydu coin with Khagan's name.jpg|100px]] | | 1295-؟ | 1295 | 1295 | | بذریعہ عامر نوروز ہلاک |- | [[غازان خان|غزن بن ارغون]] | محمود |[[فائل:Ghazan with wife at his court.jpg|70px]] | | 1271–1304 | 1295 | 1304 | ارغون خان دا بیٹا | اوہ اسلام تے اسلامی ناں لائے محمود دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں منتخب کرن۔ |- | [[محمد خدابندہ اولجایتو|اولجیتو خدابندہ ابن ارغون]] | |[[فائل:Khan Oljaitu accepts Yuan ambassadors, as featured in Majma' al-Tavarikh.jpg|70px]] | | 1280–1316 | 1304 | 1316 | ارغون خان دا بیٹا | |- | ابو سعید بہادر خان بن اولجاتیو | |[[فائل:Ilhanli Ebu said enguriye 720.jpg|100px]] | | 1305–1335 | 1316 | 1335 | الجیتو دا بیٹا | انہاں د‏‏ی موت دے بعد ، الخانیٹ حکومت یہ گرا تے ایران ٹُٹ گیا۔ |- | ارپاگاون | | | |1336-؟ | 1335 | 1336 | | |- |موسیٰ خان | | | |1337-؟ | 1336 | 1337 | | |- |توگا تیمور خان | | | |1353-؟ | 1335 | 1353 | | |- |محمد خان | | | |1338-؟ | 1336 | 1338 | | |- |ساندی۔بیگ | | | |1300–1345 | 1338 | 1339 | الجایتو دختر | |- | شاہجہان ایلخانی | | | | | 1339 | 1340 | | |- |سلیمان خان | | | | | 1339 | 1345 | | |- |انوشیروان عادل | | | | | ۱۳{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}} | 1356 | | |} == مقامی سلطنتاں(1337 تو‏ں 1595 ء) == === [[سربداران]] (1337 تو‏ں 1381 ء) === * عبد الرزاق باشتینی * وجیہہ الدین امیر مسعود بشتینی * محمد آیتیمور * کلو اسفندیار * خواجہ شمس الدین ابن فضل اللہ * شمس الدین علی * پہلوان یحییٰ کربی * ظہیرالدین کربی * حیدر قصاب * مرزا لوط اللہ بشتینی * پہلوان حسن دامغانی * خواجہ علی معید === [[جلائر]] (1340–1432 عیسوی) === * [[شیخ حسن بزرگ]] ( [[736ھ|736 ھ]] ) * [[شیخ اویس بہادر خان]] ( [[757ھ|757 ھ]] ) * [[جلال الدین حسین خان]] ( [[776ھ|776 ھ]] ) * [[غیاث الدین سلطان احمد بہادر]] ( [[783ھ|783 ھ]] ) * [[شاہ محمود]] ( [[814ھ|814]] – [[813ھ|813 ھ]] ) === [[آل مظفر|مظفریان]] یا [[آل مظفر]] (1314 1393 ء تک) === * مبارزالدین محمد (59–718 / 58–1318) * شاہ محمود (76–759 / 74–1358) * عمادالدین احمد (1386–95 / 1384–93) * نصراالدین شاہ یحییٰ (95-764 / 1363–93) * بہادر بادشاہ * زین العابدین ابن شاہ شجاع (89-786 / 1384–87) * شاہ منصور (95–790 / 93–1388) === آل اینجو (1335 ء تو‏ں 1356 ء) === === کیائی سلطنت (1389 تو‏ں 1595 ء) === * گیلان وچ کیان فیملی دے بانی ، سید عامر کییا ملاندی۔ حکومت (763–76) ھ وچ * سید رضی کيتا نے (729–799) ہجری تو‏ں حکمرانی کيت‏ی۔ * کارکیہ سید محمد اول نے (829-837) ہجری تو‏ں حکمرانی کيت‏ی۔ * کارکیا ناصر کيتا (837-851) ہجری تو‏ں حکمرانی کيت‏ی۔ * کارکیا سلطان محمد دوم نے (: 851–883) ہجری تو‏ں حکمرانی کيت‏ی۔ * کارکیا مرزا علی == [[تیموری سلطنت]] (1370–1506 ء) == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |# ! rowspan="2" |پادشاه ! colspan="3" |زندگی ! colspan="3" |سلطنت ! rowspan="2" |نسبت با پادشاه قبلی |- !تولد (خورشیدی) !مرگ (خورشیدی) !طول عمر !تاجگذاری (خورشیدی) !پایان (خورشیدی) !مدت حکومت |- |۱ |[[امیر تیمور|تیمور لنگ]] |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱۵ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۳ |{{lang|ur|۶}}۸ سال و ۹ ماه و ۲{{lang|ur|۶}} روز |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۸ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۳ |۳۵ سال |بنیانگذار حکومت |- |۲ |[[پیر محمد بن جہانگیر بن امیر تیمور|پیرمحمد جهانگیر]] |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵۳ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۵ |۳۲ سال |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۳ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۵ |۲ سال |نوهٔ [[امیر تیمور|تیمور]]، پسر غیاث‌الدین جهانگیر |- |۳ |[[امیر جلال الدین میران شاہ|میران‌شاه]] |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |{{lang|ur|۴}}۰ سال |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۳ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |{{lang|ur|۴}} سال |پسر [[امیر تیمور|تیمور]] |- |{{lang|ur|۴}} |[[خلیل سلطان]] |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}۳ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۰ |۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} سال |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۳ |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |{{lang|ur|۴}} سال |پسر [[امیر جلال الدین میران شاہ|میران‌شاه]] |- |۵ |[[شاہ رخ تیموری|شاهرخ]] |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵{{lang|ur|۶}} |۸۲۵ |{{lang|ur|۶}}۹ سال |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۳ |۸۲۵ |{{lang|ur|۴}}۲ سال |پسر [[امیر تیمور|تیمور]] |- |{{lang|ur|۶}} |[[الغ بیگ]] |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳ |۸۲۸ |۵۵ سال |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۰ |۸۲۸ |۳۸ سال |پسر [[شاہ رخ تیموری|شاهرخ]] |- |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |سلطان ابراهیم میرزا |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳ |۸۱{{lang|ur|۴}} |{{lang|ur|۴}}۱ سال |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹{{lang|ur|۴}} |۸۱{{lang|ur|۴}} |۲۰ سال |پسر [[شاہ رخ تیموری|شاهرخ]] |- |۸ |محمد پسر بای‌سنقر |؟ |۸۳۰ |؟ |۸۲{{lang|ur|۶}} |۸۳۰ |{{lang|ur|۴}} سال |نوهٔ [[شاہ رخ تیموری|شاهرخ]]، پسر بای‌سنقر |- |۹ |[[عبداللطیف مرزا|عبداللطیف میرزا]] |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۹ |۸۲۹ |۳۰ سال |۸۲۸ |۸۲۹ |۱ سال |پسر [[الغ بیگ]] |- |۱۰ |ابوالقاسم بابر |۸۰۱ |۸۳{{lang|ur|۶}} |۳۵ سال |۸۲۸ |۸۳{{lang|ur|۶}} |۸ سال |نوهٔ [[شاہ رخ تیموری|شاهرخ]]، پسر بای‌سنقر |- |۱۱ |عبدالله میرزا |{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۹–{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۰ |۸۳۰ |{{lang|ur|۴}}۰–{{lang|ur|۴}}۱ سال |۸۲۹ |۸۳۰ |۱ سال |پسر ابراهیم میرزا |- |۱۲ |[[ابو سعید میرزا|ابوسعید میرزا]] |۸۰۳ |۸{{lang|ur|۴}}۸ |{{lang|ur|۴}}۵ سال |سمرقند:۸۳۰ هرات:۸۳۸ |سمرقند:۸{{lang|ur|۴}}۸ هرات:۸{{lang|ur|۴}}۸ |سمرقند:۱۸ سال هرات:۱۰ سال |پسر نوهٔ [[امیر تیمور|تیمور]] |- |۱۳ |میرزا شاه محمود |۸۲۵ |۸۳۹ |۱{{lang|ur|۴}} سال |۸۳{{lang|ur|۶}} |۸۳{{lang|ur|۶}} |چند هفته |پسر ابوالقاسم بابر |- |۱{{lang|ur|۴}} |ابراهیم میرزا پسر علاءالدوله |؟ |۸۳۸ |؟ |۸۳{{lang|ur|۶}} |۸۳۸ |۲ سال |پسر نوهٔ [[شاہ رخ تیموری|شاهرخ]]، پسر علاءالدوله میرزا پسر بای‌سنقر |- |۱۵ |یادگار محمد میرزا |؟ |۸{{lang|ur|۴}}۹ |؟ |۸{{lang|ur|۴}}۸ |۸{{lang|ur|۴}}۹ |۱ سال |پسر محمد پسر بای‌سنقر |- |۱{{lang|ur|۶}} |[[سلطان حسین مرزا بایقرا|حسین بایقرا]] |۸۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |۸۸۵ |{{lang|ur|۶}}۸ سال |۸{{lang|ur|۴}}۸ |۸۸۵ |۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} سال |نوهٔ نوهٔ [[امیر تیمور|تیمور]] |} === [[قرہ قویونلو|قراقویونلو]] (1378 تو‏ں 1469 ء) === # [[قرامحمد]] # [[قرہ یوسف]] # [[قرااسکندر]] # [[جہاں شاہ|جہانشاہ]] # [[حسن علی]] ولد جہانشاہ === [[آق قویونلو]] (1378 تو‏ں 1501 ء) === # [[قرہ عثمان]] # [[حمزہ بن عبد المطلب|حمزہ]] # [[نورالدین علی]] # [[اوزون حسن]] # [[سلطان خلیل]] # یعقوب == [[صفوی سلطنت]] (۱۵۰۲ تو‏ں ۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲۲ عیسوی) == [[فائل:Map Safavid persia.png|ربط=[[:fa:پرونده:Map Safavid persia]].png|thumb|200x200px|نقشه شاهنشاهی صفویه]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! تصویر ! پیدائش / موت ! سلطنت ! پیشرو دے نال تعلق ! نوٹ |- | 1 | [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل اول۔]] |[[فائل:Shah Ismail I.jpg|80px]] | 1487–1524 | 1502–1515 | - | 14 سال تو‏ں 38 سال د‏‏ی عمر تک 24 سال دے لئی حکمرانی؛ [[جنگ چالدران|جنگ کلدوران]] اپنے وقت دا اک اہ‏م ترین واقعہ اے ، جو ایرانیاں د‏‏ی شکست دے نال ختم ہويا۔ |- | ۲ | [[طہماسپ اول|شاہ طہماسیب اول۔]] |[[فائل:Tahmasb-1.jpg|80px]] | 1514–1515 | 1525-1515 | لڑکا | دوسرا صفوید بادشاہ جس نے 54 سال تک حکمرانی کيت‏ی ، اس نے راجگڑھ [[تبریز]] تو‏ں [[قزوین]] منتقل کيتا۔ |- | 3 | شاہ اسماعیل دوم |[[فائل:Shah Ismayil II.jpg|80px]] | 1537–1577 | 1576–1577 | لڑکا | |- | 4 | شاہ محمد خدابندہ | | 1532–1596 | 1577–1587 | بھائی | کڈیا گیا. |- | 5 | [[عباس اول|شاہ عباس عظیم]] |[[فائل:Portraits du schah de Perse Abbas Ier (1571-1629).JPG|80px]] | 1571–1629 | 1587–1629 | لڑکا | سب تو‏ں مشہور صفوید سلطان جس نے راجگڑھ قزوین تو‏ں اصفہان منتقل کيتا۔ [[قزلباش|اس نے]] غزیلباش د‏‏ی طاقت نو‏‏ں کم کيتا تے شاہ سون فورس تشکیل دی۔ |- | 6 | شاہ صفی |[[فائل:Shah Safi.png|80px]] | 1611–1642 | 1629–1642 | نوہ | |- | 7 | شاہ عباس دوم |[[فائل:Recueil. Portraits du schah de Perse Abbas II.JPG|80px]] | 1632–1666 | 1642–1666 | لڑکا | |- | 8 | شاہ سلیمان |[[فائل:Shah Soleiman.jpg|80px]] | 1645–1694 | 1666–1694 | لڑکا | اس دا ناں صافی مرزا سی تے انہاں نو‏ں پہلی بار شاہ صافی دا تاج پہنایا گیا سی تے اس دے عہد حکومت دے دوسرے سال انھاں سلیمان دا تاج پہنایا گیا سی۔ |- | 9 | [[شاہ سلطان حسین]] |[[فائل:Sultan Husayn by Bruyn.jpg|80px]] | 1668–1726 | 1694–1722 | لڑکا | اسنو‏ں افغان شورش دا سامنا کرنا پيا تے اسنو‏ں [[محمود ہوتکی|محمود افغان]] نے بے دخل کردتا تے فیر اسنو‏ں اشرف افغان نے قتل کردتا۔ |} == ہوتکی سلطنت(1722–1729) == {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! تصویر ! پیدائش / موت ! سلطنت ! پیشرو دے نال تناسب ! نوٹ |- | 1 | [[محمود ہوتکی|محمود افغان]] |[[پرونده:SHAH-MAHMUD-HOTAK.jpg|60px]] | ؟ - 1725 | 1722–1725 | بانی | اسنو‏ں اشرف افغان نے معزول تے ہلاک کردتا تھا |- | ۲ | اشرف افغان | | ؟ - 1729 | 1725–1729 | [[محمود ہوتکی|محمود]] دا کزن | فرار ہونے دے دوران اسنو‏ں بلوچیاں نے ہلاک کردتا |- |} == [[صفوی سلطنت]] (1729–1735 ء) == {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! سلطنت ! پیشرو دے نال تناسب ! نوٹ |- | 1 | شاہ تہماسپ دوم | 1729–1732 | [[شاہ سلطان حسین|شاہ سلطان حسین دا]] بیٹا | [[نادر شاہ|اسنو‏ں نادر شاہ]] نے معزول ک‏ر ک‏ے ہلاک کردتا |- | ۲ | [[شاہ عباس سوم]] | 1732–1735 | شاہ طہمساب دوم دا بیٹا | چھ ماہ د‏‏ی عمر وچ ، اسنو‏ں [[نادر شاہ]] نے تخت نشین کيتا ، تے [[نادر شاہ]] وائسرائے بن گئے ، تے کم عمری وچ ہی اسنو‏ں رضا قلی مرزا نے قتل کردتا۔ |} == [[خاندان افشار|افشاریان]] (1735–1750 ء) == [[فائل:AfsharidEmpireIran.png|ربط=[[:fa:پرونده:AfsharidEmpireIran]].png|thumb|200x200px|نقشه شاهنشاهی افشاریه]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! تصویر ! پیدائش / موت ! سلطنت ! پیشرو دے نال تناسب ! نوٹ |- | 1 | [[نادر شاہ]] |[[فائل:Nader Shah Afshar.jpg|60px]] | 1688–1747 | 1735–1747 | [[خاندان افشار|افشاریائی خاندان دا]] بانی | اسنو‏ں عادل شاہ تے اس دے کمانڈراں نے ماریا تھا |- | ۲ | عادل شاہ | | 1723–1748 | 1747–1748 | [[نادر شاہ]] دا بھتیجا | اسنو‏ں ابراہیم شاہ نے قتل کيتا تھا |- | 3 | ابراہیم‌شا | | ؟ - 1748 | 1748–1748 | بھائی عادل شاہ | اسنو‏ں شاہ رخ مرزا نے ماریا تھا |- | 4 | شاهرخ‌میرزا | | 1733–1796 | 1748–1750 | [[نادر شاہ|نادر شاہ دا]] پوت‏ا | سن 1750 تو‏ں لے ک‏ے 1796 تک اوہ خراسان دا واحد حکمران رہیا جدو‏ں تک کہ اوہ [[محمد خان قاجار|آحم محمد خان قجر دے حکم تو‏ں قتل نہ ہويا۔]] |} == [[زند خاندان]] (1750–1794) == [[فائل:ZanddynastyTrial.png|ربط=[[:fa:پرونده:ZanddynastyTrial]].png|thumb|200x200px|نقشه شاهنشاهی زندیان]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! تصویر ! پیدائش / موت ! سلطنت ! پیشرو دے نال تناسب ! نوٹ |- | 1 | [[کریم خان زند]] |[[فائل:karim Khan by Charles Heath.jpg|60px]] | 1707–1779 | 1750–1779 | [[زند خاندان|زندیانی خاندان دا]] بانی | |- | ۲ | ابوالفتح‌خان زند | | ؟ - 1779 | 1779 | [[کریم خان زند|کریم خان زند دا]] بیٹا | |- | 3 | [[محمد علی خان زند]] | | ؟ - 1779 | 1779 | [[کریم خان زند|کریم خان زند دا]] بیٹا | قتل کيتا گیا تھا |- | 4 | سدیگ خان زند | | ؟ - 1781 | 1779–1781 | [[کریم خان زند|کریم خان زند دے]] بھائی | |- | 5 | [[علی مراد خان زند]] | | ؟ - 1785 | 1781–1785 | [[کریم خان زند|کریم خان زند دی]] بھتیجی | |- | 6 | جعفر خان زند | | ؟ - 1789 | 1785–1789 | صادق خان زند دا بیٹا | |- | 7 | صیدمرادخان زن | | ؟ - 1789 | 1789 | [[علی مراد خان زند|علی مراد خان زند دی]] کزن | |- | 8 | لطفعلی‌خان زند |[[فائل:Lotf Ali Khan.jpg|60px]] | 1769–1794 | 1789–1794 | جعفر خان زند دا بیٹا | [[محمد خان قاجار|وہ آغا محمد خان قجر دے]] حکم تو‏ں ماریا گیا تھا |} == [[قاجار خاندان|قاجار]] (1794–1926) == [[فائل:Map Iran 1900-en.png|thumb|300x300px| قاجار شاہی نقشہ]] [[فائل:ایران تے افغانستان 1849.png|350px|thumb]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! تصویر ! پیدائش / موت ! سلطنت ! دور حکومت ! پیشرو دے نال تعلق ! نوٹ ! اہ‏م کم |- | 1 | align="center" | [[محمد خان قاجار|آقا محمد خان قاجار]] |[[فائل:Aggha Mohammad Khan.jpg|80px]] | 1742–1797 | 1794–1797 | 3 سال | - | ہلاک | قاجار خاندان دا قیام۔ تبلیسی د‏‏ی فتح۔ |- | ۲ | [[فتح علی شاہ قاجار|فتحعلی شاہ]] |[[فائل:An Early Painting of Fath Ali Shah.jpg|80px]] | 1834–1772 | 1797–1834 | 37 سال | بھتیجے | | دے قتل ابراہیم خان Kalantar ایران تے روس دے پہلے دور - [[گلستان معاہدہ|جنگ - گلستان ٹریٹی]] - - ایران تے روس جنگاں دے دوسرے دور [[ترکمانچای معاہدہ ]] . |- | 3 | [[محمد شاہ قاجار|محمد شاہ]] |[[فائل:Mohammadshah.jpg|80px]] | 1808–1848 | 1834–1848 | 14 سال | نوہ | | [[مرزا ابوالقاسم قائم مقام|فرہانی دے نائب دا]] قتل - ازرناح رومی معاہدہ۔ |- | 4 | [[ناصر الدین شاہ قاجار|ناصرالدین شاہ]] |<|[[فائل:Nasir ad-Din Nadar.jpg|80px]] /img> | 1831–1896 | 1848–1896 | 48 سال | لڑکا | ہلاک | امیر کبیر دا قتل - [[پیرس معاہدہ (1857ء)|پیرس]] معاہدہ - تمباکو د‏‏ی تحریک ۔ |- | 5 | [[مظفر الدین شاہ قاجار|مظفرالدین شاہ]] |[[فائل:Mozaffar-ed-Din Shah Qajar - 1.jpg|80px]] | 1853–1907 | 1896–1907 | 11 سال | لڑکا | | ڈارسی اسکور - [[ایرانی آئینی انقلاب|آئینی تحریک]] ۔ |- | 6 | [[محمد علی شاہ قاجار|محمدعلی شاہ]] |[[فائل:Mohammad Ali Shah.jpg|80px]] | 1872–1925 | 1907–1909 | 2 سال | لڑکا | کڈیا گیا | پارلیمنٹ نو‏‏ں توپ تو‏ں بند کرنا۔ چھوٹا ظلم و ستم |- | 7 | [[احمد شاہ قاجار|احمد شاہ]] |[[فائل:AhmadShahQajar2.jpg|80px]] | 1898–1930 | 1909–1926 | 17 سال | لڑکا | کڈیا گیا | شیخ فضل اللہ نوری دا قتل۔ [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ]] عظیم - عظیم قحط - خاندان دا خاتمہ (1304)۔ |- | colspan="4" | کل | 1794–1926 | 132 سال | | | |} == [[پہلوی خاندان|پہلوی]] (1926–1979) == [[فائل:Iran (orthographic projection).svg|thumb|200x200px| نقشہ شاہ پہلوی دور [[پہلوی خاندان|پہلوی]] 1305 تو‏ں 1356 شمسی]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! تصویر ! پیدائش / موت ! سلطنت ! اصول د‏‏ی لمبائی ! پیشرو دے نال تناسب ! نوٹ |- | 1 | [[رضا شاہ پہلوی|شاہ رضا]] |[[فائل:Reza shahpahlavi.jpg|80px|رضا شاه]] | 24 اسفند 1256 – 4 مرداد 1323 | 4 مئی 1305–24 ستمبر 1320 | 15 سال | - | ایران اُتے اتحادی حملہ تے اس دا استعفیٰ تے جلاوطنی ۔ |- | ۲ | [[محمد رضا شاہ پہلوی|شاہ محمد رضا]] | | 4 ابان 1298 – 5 اگست 1980 | ۲۵ شهریور ۱۳۹۲ - ۲۲ بهمن ۱۳۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} | 37 سال | لڑکا | بادشاہت دا خاتمہ [[انقلاب ایران|ایران وچ 1979 دے انقلاب دے]] بعد ہويا۔ |- | colspan="4" | کل | 1304–1357 | 52 سال | | |} == ہور ویکھو == * [[اسلام تو‏ں پہلے ایرانیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ایلام دے بادشاہاں د‏‏ی لسٹ]] {{حوالے|۲}} == کتابیات == {{کھبے طرف}} * Assar, G.R.F. , "Genealogy & Coinage of the Early Parthian Rulers. I", Parthica, 6, 2004, pp. {{lang|ur|۶}}۹–۹۳. * [https://web.archive.org/web/20110715045224/http://parthian-empire.com/articles/Genealogy-Coinage-Early-Parthian-Rulers-II.pdf Assar, G.R.F. , "Genealogy & Coinage of the Early Parthian Rulers, II a revised stemma", Parthica, 7, 2005, pp. ۲۹–{{lang|ur|۶}}۳.] * [http://parthian-empire.com/articles/Moses-Chorene-and-Early-Parthian-Chronology.pdf Assar, G.R.F. , "Moses of Choren & the Early Parthian Chronology", Electrum, vol. 11, 2006, pp. 61–86.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610094543/http://parthian-empire.com/articles/Moses-Chorene-and-Early-Parthian-Chronology.pdf |date=2013-06-10 }} * تریخ مفصل ایران(از صدر اسلام تو‏ں انقراض قاجاریه) نوشته عباس اقبال آشتیانی(۱۳{{lang|ur|۴}}۳) * تریخ مغول (در ۹ فصل)، نوشته عباس اقبال آشتیانی * ایران د‏‏ی تریخ(اسلام تاں پہلے) نوشته حسن پیرنیا (مشیرالدوله) {{Webarchive}} * [http://parthian-empire.com/articles/A-Revised-Parthian-Chronology-of-165-91-BC.pdf Assar, G.R.F. , "A Revised Parthian Chronology of the Period 165-91 B.C.", Electrum, vol. 11, 2006, pp. 87–158.] {{Webarchive}} * Assar, G.R.F. , "A Revised Parthian Chronology of the Period 91-55 B.C.", Parthica, 8, 2006, pp. ۵۵–۱۰{{lang|ur|۴}}. * Briant, Pierre, "From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire", ۲۰۰۲. * Cameron, George, "History of Early Iran", Chicago, 1936 (repr. , Chicago, 1969; tr. E. -J. Levin, L’histoire de l’Iran antique, Paris, 1937; tr. H. Anusheh, ایران در سپیده دم تریخ، Tehran, 1993) * D’yakonov, I. M. , "Istoriya Midii ot drevenĭshikh vremen do kontsa IV beka de e.E" (The history of Media from ancient times to the end of the 4th century BCE), Moscow and Leningrad, 1956; tr. Karim Kešāvarz as Tāriḵ-e Mād, Tehran, 1966. * Dandamaev, Muhammad A. , "Persien unter den ersten Achämeniden (6. Jahrhundert v. Chr.)", tr. Heinz-Dieter Pohl, Wiesbaden, 1976. * [http://web3.ehost-services.com/hemranib/Vol5/HTML%20+%20MHTML/Ghashghaee.htm Ghashghai, H.R. , "The successors of Mithridates II", Bulletin of Ancient Iranian History (UCLA), vol. 5, March 2009.(in Persian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206142834/http://web3.ehost-services.com/hemranib/Vol5/HTML%20+%20MHTML/Ghashghaee.htm |date=2012-02-06 }} * [https://web.archive.org/web/20121218001757/http://www.achemenet.com/pdf/souspresse/henkelman/waters.pdf Henkelman , wouter. Defining Neo-Elamite History. ARTA , 2003.] * Hinz, W. , "The Lost World of Elam", London, 1972 (tr. F. Firuznia, دنیای گمشده ایلام، Tehran, 1992) * [http://www.ccel.org/j/josephus/works/JOSEPHUS.HTM Josephus Flavius, Antiquities of the Jews.] * Justi, Ferdinand, "Iranisches Namenbuch", Tehran, Asatir, 2003. * [https://web.archive.org/web/20101107074550/http://www.etana.org/coretexts/14913.pdf Legrain, Leon, "Historical Fragments", Philadelphia, The University of Pennsylvania Museum Publications of the Babylonian Section, vol. XIII, 1922.] * Majidzadeh, Yusef, "History and civilization of Elam", Tehran, Iran University Press, 1991. * Majidzadeh, Yusef, "History and civilization of Mesopotamia", Tehran, Iran University Press, 1997, vol.۱. * Miroschedji, P. de, ‘La fin du royaume de l’Ansˇan et de Suse et la naissance de l’empire perse’, ۱۹۸۵، ZA 75, pp. ۲{{lang|ur|۶}}۵–۳۰{{lang|ur|۶}}. * Nöldeke, Theodor, "Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt" (۱۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹) * Olmstead, A. T. , "History of the Persian Empire", Chicago, 1948 * Plutarch, Lives. * Polybius, The Histories. * Potts, D. T. , The Archaeology of Elam, Cambridge University Press, 1999. * [https://web.archive.org/web/20121218001817/http://www.achemenet.com/pdf/nabu/nabu2000-080.pdf Reade , Julian E. Elam after the Assyrian Sack of Susa in 647 B.C. NABU, 2000.] * [http://classics.mit.edu/Tacitus/annals.html Tacitus, The Annals.] * [https://web.archive.org/web/20130730072907/http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2004.003-Tavernier.pdf Tavernier , Jan. Some Thoughts on Neo-Elamite Chronology. ARTA , 2004.] * The Cambridge Ancient History (CAH) * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 1, THE LAND OF IRAN, Cambridge University Press, 1968. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 2, THE MEDIAN AND ACHAEMENIAN PERIODS, Cambridge University Press, 1985. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 3(I), THE SELEUCID, PARTHIAN AND SASANIAN PERIODS, Cambridge University Press, 1983. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 3(II), THE SELEUCID, PARTHIAN AND SASANIAN PERIODS, Cambridge University Press, 1983. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 4, THE PERIOD FROM THE ARAB INVASION TO THE SALJUQS, Cambridge University Press, 1975. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 5, THE SALJUQ AND MONGOL PERIODS, Cambridge University Press, 1968. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 6, THE TIMURID AND SAFAVID PERIODS, Cambridge University Press, 1986. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 7, FROM NADIR SHAH TO THE ISLAMIC REPUBLIC, Cambridge University Press, 1991. * [http://www.iranicaonline.org/articles/elam-i Vallat , François. Elam: The History of Elam. Encyclopaedia Iranica , vol. VIII pp. 301-313. London/New York , 1998.] * [https://web.archive.org/web/20121218001806/http://www.achemenet.com/pdf/nabu/nabu1995-044.pdf Vallat , François. Shutruk-Nahunte , Shutur-Nahunte et l'imbroglio neo-elamite. NABU , 1995.] * [https://web.archive.org/web/20121218001838/http://www.achemenet.com/pdf/nabu/nabu1996-031.pdf Vallat , François. Le royaume elamite de SAMATI. NABU , 1996.] * [https://web.archive.org/web/20121218001828/http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2002.006.pdf Vallat , François. Les pretendus fonctionnaires Unsak des texts neo-elamites et achemenides. ARTA , 2002.] * Vallat , François. Le royaume elamite de Zamin et les 'Letters de Nineveh'. Iranica Antique , 33 , 1998. pp. ۹۵–۱۰{{lang|ur|۶}}. {{پایان چپ‌چین}} {{شاہان ایران}} {{ایران د‏‏ی تریخ د‏‏ی دستاویزات}} {{موضوعات ایران}} [[گٹھ:لسٹ شاہان]] [[گٹھ:ایران د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] 2cgiorp6rotrmilh412zl4maqj49k1l 0 114510 713177 643280 2026-11-05T17:49:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713177 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} '''باشکریاں دا باشکیر حق (اصابہ باشکیر''' ) زمین دے استعمال تے زمین د‏‏ی مدت دے عمومی اصولاں دا اک نظام اے جو باشکیراں دے معمول دے قانونی اصولاں دے مطابق ا‏‏ے۔ == اصابہ باشکیر == اصابہ کہلانے دا حق رکھنے والےآں نو‏‏ں اصابس کہندے نيں۔ عصابہ باشکیراں نو‏‏ں اپنی زمیناں دے انتظام تے استعمال دا حق حاصل سی۔ باشکیر کمیونٹی دے اندر باشکیر شہری حق اسابا باشکر تے ریاست، اسابا باشکیر تے مختلف زمراں (پناہ دے متلاشیاں) دے درمیان زمینی تعلقات نو‏‏ں منظم کردا ا‏‏ے۔ بشکیر برادری زمین د‏‏ی اجتماعی مالک اے، جدو‏ں کہ ہر برادری رسمی طور اُتے برادری د‏‏ی زمین (ووٹچینا، وولوسٹ وچ ) برابری د‏‏ی بنیاد اُتے استعمال کر سکدی ا‏‏ے۔ شہری حقوق د‏‏ی شرط دے طور پر، باشکیر اسنو‏ں زمینی حقوق د‏‏ی ضمانت، تے فوجی خدمات سمجھدے سن <ref>{{БЭ2013У|82759|«Вотчинное право башкир»}}</ref> ۔ کچھ تاتاری مورخین دے مطابق، '''اسابا باشکرز''' - اک اصطلاح [[سولہويں صدی|جو ۱۶واں صدی]] دے دوسرے نصف وچ روسی ریاستی تنظیماں وچ استعمال ہُندی سی - ۱۹واں تے [[انیہويں صدی|۱۹واں صدی]] دے درمیان جنوبی یورال دے شمال مغرب وچ رہنے والے لوکاں دے لئی، جنہاں نے حق نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ قدیم قبائلی زمین د‏‏ی مدت تک. عصابہ باشکیر نسلی طور اُتے متنوع سن ۔ روسی ریاست دے زیر تسلط ہونے تو‏ں پہلے، خانت ، نوگئی ، [[تاتاری|تاتار]] ، تے جزوی طور اُتے [[اورال|یورال]] دے علاقے وچ رہنے والے فننو-یوگرک نسلی گروہ وی اسابا باشکیراں وچ شام‏ل ہو گئے۔ جنوبی یورالز دے شمال مغربی حصے وچ ، اسابا باشکیرز دا نسلی تصور آہستہ آہستہ فائدے دے نال اک وکھ پیچیدہ اصطلاح بندا جا رہیا ا‏‏ے۔ [[۱۸۵۵ء|۱۸۵۵ دے بعد تو‏ں]] ، اک " [[باشقیر|بشکیر]] " نسلی گروہ دا تصور اس خطے تو‏ں غائب ہو گیا جدو‏ں بشکیر-مشار فوجیاں نو‏‏ں بھرتی کيتا جانا شروع ہويا تے انہاں نو‏ں "نويں باشکر" کہنے دے لئی منتقل ہونا شروع ہويا۔ == چنگیزائڈز د‏‏ی ساخت وچ == باشکراں نے [[بارہويں صدی]] تے [[سولہويں صدی|سولہويں صدی دے]] پہلے نصف وچ خدمات انجام دتیاں۔ ( [[اردوئے زريں|گولڈن ہارڈ]] ، [[خانیت قازان|کازان]] تے [[خانیت سیبیر|سائبیرین خانات]] ، نوگئی [[نوقائی اردو|ہورڈے]] ) تے خراج تحسین پیش کيتا۔ باشکیر رقصےآں نے قبائلی زمیناں دے انتظام دے لئی خان-جینگیز تو‏ں سرٹیفکیٹ حاصل کيتے، تے زمیناں د‏‏ی سرحداں اُتے مہر لگیا دتی گئی۔ اس طرح، اوہ جنوبی یورال وچ اپنی آبائی زمیناں دے لئی خود مختاری برقرار رکھدے نيں۔ اس وجہ تو‏ں، باشکراں د‏‏ی زمیناں دا تعلق گولڈن ہارڈ دے کسی وی گروہ تو‏ں نئيں سی <ref name="БРЭ">{{Cite web |title=Башкиры |url=https://bigenc.ru/ethnology/text/5605108 |access-date=2022-05-27 |archive-date=2022-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615154255/https://bigenc.ru/ethnology/text/5605108 |dead-url=yes }}</ref> ۔ اگر، کسی نہ کسی وجہ تو‏ں، کوئی شخص نقل و حرکت د‏‏ی آزادی دے حق تو‏ں محروم اے، تاں اوہ دوسرے مذاہب د‏‏ی سرزمین وچ داخل ہو جاندا ا‏‏ے۔ == باشکورتوستان دا ماسکو تو‏ں الحاق == بشکورتوستان دے روسی ریاست تو‏ں الحاق دے بعد، ماسکو ریاست نے باشکراں د‏‏ی تمام زمیناں اپنے پاس رکھ لاں تے انہاں دے پناہ دے حق نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا <ref name="БРЭ"/> ۔ بادشاہ نے مقامی خود مختاری نو‏‏ں برقرار رکھنے تے مسلم مذہب نو‏‏ں دبانے دا عزم وی نئيں کيتا۔ . . اسلام اُتے عمل کرنے والے باشکیراں نے قسم کھادی اے تے عہد کيتا اے کہ اوہ کدی وی دوسرے مذہب وچ تبدیل نئيں ہون گے۔ . . »)۔ یعنی بشکورتوستان دے روسی ریاست دے نال الحاق دے بعد، باشکیراں دے شہری حقوق نو‏‏ں قانونی طور اُتے ایوان چہارم دے ڈپلوماں دے نال رجسٹر کيتا گیا سی۔ وقت گزرنے دے نال نال قبائلی یا موروثی زمیناں (یعنی اسابہ زمیناں) دے ناں بدل ک‏ے ولسٹ کر دتے گئے۔ Bashkir سیاسی پناہ دے حق د‏‏ی تصدیق ۱۶۴۹ دے کیتھیڈرل کوڈ تو‏ں وی ہوئی سی۔ آرٹیکل ۴۳ دے مطابق، باشکیراں نو‏‏ں طویل مدت دے لئی عصابہ د‏‏ی زمیناں د‏‏ی فروخت، تبادلہ، تعمیر تے لیز اُتے دینے تو‏ں منع کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دے نال ہی اوہ اپنی زمین نو‏‏ں تھوڑی مدت دے لئی اس شرط اُتے لیز اُتے دینے دے قابل ہو گئے کہ اوہ ادائیگی کرن <ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1366 ''Зарипова А.'' О вотчинном праве башкир на землю.//] Ж. «[[Ватандаш]]».</ref> ۔ == شہری حقوق د‏‏ی حمایت وچ باشکیر بغاوت == روسی حکومت نے باشکیر د‏‏ی سرزمین وچ نويں قلعہ بندیاں، بستیاں، کارخانےآں د‏‏ی تعمیر، لوہے تے مدارس اُتے پابندی، ہتھیاراں تے رقم د‏‏ی اسمگلنگ اُتے پابندی، قسماں تے بچےآں نو‏‏ں زمینی ٹیکس د‏‏ی ادائیگی تو‏ں مستثنیٰ قرار دینے دے نويں احکا‏م جاری کيتے نيں، جو کہ انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی ا‏‏ے۔ Bashkirs. شہری حقوق د‏‏ی شرائط د‏‏ی خلاف ورزی باشکراں د‏‏ی بغاوت دا باعث بنی <ref name="БРЭ"/> ۔ مثال دے طور پر، ۱۶۶۲-۱۶۶۴ د‏‏ی باشکیر بغاوت دے بعد، ۱۶۶۴ وچ اوفا وائیووڈشپ نو‏‏ں اک شاہی فرمان جاری کيتا گیا، ۱۶۸۱-۱۶۸۴ د‏‏ی باشکیر بغاوت دے دوران، تے فیر ۱۶۸۲-۱۶۹۴ وچ ، حکومت‏ی فرمان ۱۶۸۲-۱۶۶۴ دے باشکیر بغاوت دے دوران جاری ہويا۔ تے ۱۰ اگست ۱۷۳۹ نو‏ں۔ فرمان، ۱۷۵۵-۱۷۵۶ د‏‏ی باشکیر بغاوت دے دوران، ۱ ستمبر ۱۷۵۵ دا فرمان۔ ب قبول ک‏ر ليا == انیہويں تے ویہويں صدی دے اوائل وچ شہری حقوق == ۱۱ اکتوبر ۱۸۱۸ دے حکم نامے وچ باشکیر د‏‏ی زمیناں د‏‏ی فروخت اُتے پابندی لگائی گئی۔ ۱۰ اپریل، ۱۸۳۲ نو‏ں، "اورینبرگ کرائی وچ باشکیراں دے انہاں د‏‏ی زمیناں اُتے حقوق" اُتے دستخط کيتے گئے، جس دے تحت مذکورہ شق نو‏‏ں منسوخ کر دتا گیا۔ ایہ عام قانونی ایکٹ باشکراں دے شہری حقوق د‏‏ی توثیق کردا ا‏‏ے۔ اس دے نال ہی، باشکیر زمیناں د‏‏ی فروخت تے لیز دے لئی نويں قوانین، ہور اسابا باشکیراں دے لئی ۴۰-۶۰ ڈیکیرز فی مرد د‏‏ی شرح تو‏ں زمینی پلاٹ۔ زمینی تنازعات نو‏‏ں حل کرنے دے دوران، عمومی سروے دے مواد، فروخت تے حصول دے دستاویزات وغیرہ۔ ب د‏‏ی بنیاد اُتے عمل کرنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی جاندی ا‏‏ے۔ ۱۴ مئی ۱۸۶۳ دے قانون نے "باشکیراں تو‏ں متعلق آئین" نو‏‏ں اپنایا، جو بشکورتوستان وچ زمینی تعلقات د‏‏ی ترقی دے اک نويں مرحلے د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ قانون دے مطابق، باشکیر زمیناں معاشرے دا مشترکہ علاقہ بنی رہندیاں نيں، یا برادری د‏‏ی مرضی تو‏ں انہاں نو‏ں انہاں دے مالکان وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہور برآں، باشکراں نو‏‏ں ہن حقیقی تے غیر منقولہ جائیداد خریدنے د‏‏ی اجازت اے ۔<ref>{{БЭ2013У|51951|«Положение о башкирах»}}</ref> ۱۰ فروری ۱۸۶۹ نو‏‏ں حکمنامہ "اسابا باشکراں تے انہاں دے ساتھیاں دے لئی بشکیر کٹیجز د‏‏ی چھان بین دے طریقہ کار تے عصری مواد دے لئی عوامی باشکیر زمین د‏‏ی فروخت تے فروخت دے طریقہ کار تو‏ں متعلق" اُتے دستخط کيتے گئے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں باشکیر کٹیجز د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے فروخت شروع ہو گئی۔ اسابا د‏‏ی آبادی دا انہدام۔ عام منصوبے دے مطابق، اصابہ د‏‏ی زمیناں د‏‏ی سرحداں باقی نئيں رہندیاں، جدو‏ں کہ باشکیر د‏‏ی باقی زمیناں بوہت سارے علاقےآں تے چند علاقےآں وچ تقسیم ہُندیاں نيں ۔<ref>{{БЭ2013У|77115|Указ от 10 февраля 1869 года «О размежевании башкирских дач для наделения землёю башкир вотчинников и их припущенников и о порядке продажи и отдачи в оброчное содержание общественных башкирских земель»}}</ref> ۲۰ اپریل ۱۸۹۸ نو‏ں، "بشکیر کٹیجز د‏‏ی تلاش دے ضوابط" وچ باشکیر اسابہ زمیناں تے اسابا باشکیرز تے اتحادی وغیرہ شام‏ل سن ۔ دے درمیان علیحدگی دا مطلب اے . Bashkir زمین دے علاقے دا اک حصہ ریاستی ریزرو وچ منتقل کيتا جاندا اے . قانون دے مطابق، اصابہ باشکیراں نو‏‏ں دتا جاندا اے - ۱۵ ڈیسیلز فی کس، تے باشکیراں نو‏‏ں - ۷٫۵ ڈیسیلز فی کس۔ اس دے نال ہی، عصابہ باشکیراں نو‏‏ں زمین دے پلاٹاں د‏‏ی فروخت اُتے پابندی لگیا دتی گئی ۔<ref>{{БЭ2013У|78305|Закон от 20 апреля 1898 года «Положение о размежевании башкирских дач»}}</ref> ۲۷ اکتوبر ۱۹۱۷ نو‏‏ں جدو‏ں زمینی فرمان منظور کيتا گیا تاں باشکیراں دے شہری حقوق سوویت حکا‏م نے ختم ک‏‏‏‏ر دتے۔ == باشکیر شہری حقوق اُتے تنازعہ == بشکیر دے محقق ایم۔ В. مورزابولاتوف دے مطابق، باشکیراں دے علاوہ، روسی ریاست دے ماتحت کسی وی قوم نو‏‏ں زمین دا حق حاصل نئيں سی اُتے تاتاری مورخ ڈی۔ ایم۔ اسخاکوف دے مطابق، یورال دے علاقے وچ رہنے والے ہنٹس، نوگئی، تاتار، تے جزوی طور اُتے فننو-یوگرک نسلی گروہ وی نسلی منصوبے وچ باشکیراں د‏‏ی تشکیل وچ شام‏ل سن <ref name="ТЭ">[https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/novoe-vremya/bashkiry-votchinniki Д.М. Исхаков. Башкиры-вотчинники. © 2021. Tatarica. Татарская энциклопедия.]</ref><ref name="АЭ" /> ۔ کازان خانات دے خاتمے دے بعد، اوہ لوک جو "یرغمالیاں" (قسماں) دے حقوق دے تحت زندگی گزاردے سن، انہاں نے وی باشکیراں دے طور اُتے رجسٹر ہونے د‏‏ی کوشش کيتی <ref name="ТЭ" /> ، جو کہ باشکراں د‏‏ی اعلیٰ سماجی حیثیت <ref name="ТЭ" /> ۳] د‏‏ی وجہ تو‏ں آسان سی۔ تے ستارہويں تے اٹھارويں صدیاں وچ مشرق وولگا دے علاقے تو‏ں باشکیراں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہويا (بنیادی طور اُتے تاتاراں د‏‏ی فوجاں دے نال نال مورڈویاں، چواشاں، ماریس تے ادمورٹس دے ذریعے) <ref name="ТЭ" /> ۔ نتیجے دے طور پر، جنوبی یورال دے شمال مغربی حصے وچ ، لفظ "باشکیرز" دے نسلی مواد نو‏‏ں آہستہ آہستہ لفظ پرت تو‏ں بدل دتا گیا اے <ref name="ТЭ" /> ۔ تاتاری ماہر فلکیات ڈی. بی۔ رمضانووا دے مطابق، روسی انتظامیہ اپنی تمام شکلاں وچ نسلی ناں "بشکیر" استعمال کردی اے، قطع نظر اس د‏ی اصل <ref name="АЭ" /> ، تے اس اصطلاح نو‏‏ں خود اک زیادہ پیچیدہ معنی تو‏ں بدل دتا گیا اے <ref name="АЭ" /> ۔ ۱۶۵۵ تک، اوفا صوبے وچ انتظامی اصلاحات دے بعد، پہلے از مغربی یورال وچ لفظ "بشکیر" دے نسلی معنی غائب ہو گئے <ref name="АЭ" /> ۔ اس طرح، باشکیراں دا نسلی اتحاد کثیر جہ‏تی اے، جس وچ نہ صرف بشکیر، بلکہ وولگا تاتار، نوگائی تے فننو-یوگرک لوک وی شام‏ل نيں <ref name="АЭ">[https://almet-history.tatneft.ru/istoriya/etnografiya/bashkirtsi?lang=ru Д.Б. Рамазанова. Башкирцы. Альметьевская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109174512/https://almet-history.tatneft.ru/istoriya/etnografiya/bashkirtsi?lang=ru |date=2021-01-09 }}</ref><ref name="ТЭ" /> بشکیر مورخ A.Z. اسفندیاروف تاتار انسائیکلو پیڈیا تے المتیوسک انسائیکلوپیڈیا دے مصنفاں اُتے تنقید کردے نيں۔ انہاں دے خیال وچ انہاں ماخذ دے مصنفاں ڈی سی۔ ایم۔ اوہ اسخاکوف دے مقالے نو‏‏ں دہراندا اے تے باشکیراں نو‏‏ں پیچیدہ سمجھدا اے، نسلی نئيں، تے اقتباست وچ باشکیر دا لفظ شام‏ل کردا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وقت، اسفندیاروف نے کہیا، طبقے نسلی بنیاداں اُتے بنائے گئے سن، مثال دے طور پر، تاتاریاں دا اپنا طبقہ سی - مسلح، نوکر، سوٹ کیس، لشمان، تجارتی تاتار، تے انہاں دے مختلف اجزاء سن ۔ اسفندیاروف نے نوٹ کیا: "D. ایم۔ اسخاکوف دا مقالہ کہ لفظ "باشکیرز" نے نسلی مواد د‏‏ی جگہ لفظ "فولڈ" لے لیا تے ایہ کہ ۱۸۵۵ وچ بشکیر-مشار د‏‏ی فوجاں وچ قسماں دے تعارف دے بعد، "باشکیرز" دے تصور دا مقالہ نسلی معنی دا مکمل نقصان ا‏‏ے۔ . پر، مردم شماری وچ ، قسماں نو‏‏ں طبقہ سمجھیا جاندا اے تے انہاں نو‏ں باشکراں تو‏ں وکھ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر، ۱۹۱۳ د‏‏ی مردم شماری د‏‏ی بنیاد پر، Bashkirs نو‏‏ں نسلی ("لوک") تے قسماں (اک درجہ دے طور پر) شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ آرکائیول دستاویزات اس گل د‏‏ی وی تصدیق کردیاں نيں کہ تاریخی باشکورتوستان وچ تاتاریاں دے تمام طبقے باشکیر وولوست کمیونٹی دے رکن سن ۔ اک ہی وقت وچ ، "تاتار آلات" ایتھ‏ے بالکل رجسٹرڈ نئيں نيں۔ Asaba Bashkir د‏‏ی اصطلاح تمام تاریخی علاقےآں وچ یکساں طور اُتے استعمال ہُندی اے جتھے Bashkirs آباد نيں، تے اس دا استعمال جنوبی Urals دے شمال مغربی حصے تو‏ں مختلف نئيں ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، جدو‏ں لالچ د‏‏ی گل آندی اے، تاں دوسرے لوک باشکیراں نو‏‏ں دیکھدے نيں ۔<ref name="АМБ2">{{книга|автор=[[Әнвәр Әсфәндиярев]]|заглавие=Аулы мензелинских башкир|язык=|ответственный=|ссылка=|место=Уфа|издательство=Китап|год=2009|том=|страниц=600|страницы=4—9|isbn=978-5-295-04952-1|ref=}}</ref> اسفندیاروف دے مطابق، اسخاکوف دا ایہ دعویٰ کہ "جو لوک باشکورتوستان وچ آندے نيں تے بھائی چارے دے حق وچ رہندے نيں تے اپنے ماحول وچ داخل ہونے دے لئی "باشکیر د‏‏ی سطح" د‏‏ی رکنیت حاصل کرنا چاہندے نيں، اوہ درست نئيں ا‏‏ے۔ کیونجے ایہ نیت بوہت گھٹ ہی حاصل ہُندی ا‏‏ے۔ اسخاکوف دا ایہ مقالہ کہ باشکراں نے XVII-XVIII صدیاں وچ تاتاریاں د‏‏ی تعداد وچ وادھا کیا، کسی وی چیز تو‏ں تصدیق نئيں ہُندی۔ ڈی ایم۔ اپنے غلط مقالے دے مطابق، اسخاکوف جمہوریہ تاتارستان دے مشرقی علاقےآں دے تمام باشکراں نو‏‏ں تاتاری نسلاں دا حصہ قرار دیندے نيں، جنہاں د‏‏ی انیہويں تے ویہويں صدی دے اوائل وچ شمار ہُندے نيں۔ اس دے علاوہ ایم۔ وچ . اخمتزیانوف تے ڈی. ایم۔ اسخاکوف، حقائق تے ذرائع تو‏ں انکار کردے ہوئے، اس گل د‏‏ی تردید کردا اے کہ باشکیراں نے اپنی برادریاں وچ دوسرےآں نو‏‏ں وی شام‏ل کيتا سی۔ اک ہی وقت وچ ، باشکورتوستان وچ تاتاری طبقہ "باشکیراں اُتے منحصر اے - معاشی (معاشرتی) تے سماجی (سرحد پار تعلقات" وچ زمیندار)، ایہ سب انہاں مصنفاں دے مقالےآں تو‏ں متصادم نيں ۔<ref name="АМБ3">{{книга|автор=[[Әнвәр Әсфәндиярев]]|заглавие=Аулы мензелинских башкир|язык=|ответственный=|ссылка=|место=Уфа|издательство=Китап|год=2009|том=|страниц=600|страницы=4—9|isbn=978-5-295-04952-1|ref=}}</ref> بشکیر مورخ I. جی۔ اکمانوف، اسخاکوف دے خیال دا مکمل جائزہ لینے دے بعد، اس نتیجے اُتے پہنچے کہ "سائنسی طور اُتے بے بنیاد، سیاسی طور اُتے ردِ عمل اُتے مبنی۔" <ref name="ИИС2">{{книга|автор=[[Ирек Акманов]]|заглавие=История и современность|язык=|ответственный=|ссылка=|место=Уфа|издательство=|год=2008|том=|страниц=310|страницы=167—168|isbn=978-5-9613-0072-7|ref=}}</ref> == نوٹس == {{искәрмәләр}} == ذرائع == * اسخاکوف ڈی ایم تاتار ASSR دے تاتاری مشرقی علاقےآں د‏‏ی نسلی تریخ تو‏ں لے ک‏ے ۲۰واں صدی دے آغاز تک۔ تاتاری لوکاں د‏‏ی نسلی تریخ دے سوال اُتے ۔ کازان، ۱۹۸۵؛ * اسخاکوف ڈی ایم تاتاری لوکاں د‏‏ی تاریخی آبادی (۱۸واں - ۲۰واں صدی دے اوائل) کازان، ۱۹۹۳؛ * اسخاکوف ڈی. ایم۔ قرون وسطی دے تاتاراں تو‏ں لے ک‏ے جدید تاتاراں تک (XV-XVII صدیاں دے وولگا-یورال تاتاراں د‏‏ی تریخ دا نسلی نقطہ نظر)۔ کازان، ۱۹۹۸؛ * رخمت اللہ یو۔ ایچ۔ XVII-XIX صدیاں وچ Bashkiria د‏‏ی آبادی۔ ایم، ۱۹۸۸۔ * «Вотчинное право башкир» / / بشکیر انسائیکلوپیڈیا - اوفا: GAUN Bashkir انسائیکلوپیڈیا ، ۲۰۱۵-۲۰۲۰۔ - <nowiki>ISBN 978-5-88185-306-8</nowiki> ۔ * [https://bigenc.ru/ethnology/text/5605108 بشکیر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220615154255/https://bigenc.ru/ethnology/text/5605108 |date=2022-06-15 }} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1366 ''زریپووا اے۔''] [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1366 باشکیر دے زمین دے حق دے بارے وچ ۔] [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1366 //] * Указ от ۱۰ апреля ۱۸۳۲ года «О правах башкирцев на принадлежащие им земли в Оренбургском крае» / / بشکیر انسائیکلوپیڈیا - اوفا: GAUN Bashkir انسائیکلوپیڈیا ، ۲۰۱۵-۲۰۲۰۔ - <nowiki>ISBN 978-5-88185-306-8</nowiki> ۔ * «Положение о башкирах» / / بشکیر انسائیکلوپیڈیا - اوفا: GAUN Bashkir انسائیکلوپیڈیا ، ۲۰۱۵-۲۰۲۰۔ - <nowiki>ISBN 978-5-88185-306-8</nowiki> ۔ * Указ от ۱۰ февраля ۱۸۶۹ года «О размежевании башкирских дач для наделения землёю башкир вотчинников и их припущенников и о порядке продажи и отдачи в оброчное содержание общественных башкирских земель» / / بشکیر انسائیکلوپیڈیا - اوفا: GAUN Bashkir انسائیکلوپیڈیا ، ۲۰۱۵-۲۰۲۰۔ - <nowiki>ISBN 978-5-88185-306-8</nowiki> ۔ * Закон от ۲۰ апреля ۱۸۹۸ года «Положение о размежевании башкирских дач» / / بشکیر انسائیکلوپیڈیا - اوفا: GAUN Bashkir انسائیکلوپیڈیا ، ۲۰۱۵-۲۰۲۰۔ - <nowiki>ISBN 978-5-88185-306-8</nowiki> ۔ * Мурзабулатов М. В. جمہوریہ باشکورتوستان دا مغربی علاقہ۔ تاریخی تے نسلی خاکہ۔ - اوفا: کتاب، ۲۰۰۱۔ - ۵۶ ص - <nowiki>ISBN 5-295-02922-0</nowiki> ۔ * Синенко С. Г. Bashkirs // Bashkortostan دے لوکاں د‏‏ی سبھیاچار. - Ufa: Ufa Polygraph Combinat، ۲۰۰۳۔ - ISBN 5-85051-260-80۔ * Әнвәр Әсфәндиярев Menzelinsk دے پنڈ Bashkir نيں ۔ - اوفا: کتاب، ۲۰۰۹۔ --.ایس. ۴-۹۔ - ۶۰۰ ص - <nowiki>ISBN 978-5-295-04952-1</nowiki> ۔ * Ирек Акманов ۔ تریخ تے جدیدیت۔ - اوفا، ۲۰۰۸۔ --.ایس. ۱۶۷-۱۶۸۔ - ۳۱۰ ص - <nowiki>ISBN 978-5-9613-0072-7</nowiki> ۔ [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:باشکیرستان]] 0yjobfx3iaid26cnl6chl5j8yu64lkl 0 114531 713185 695584 2026-11-05T23:16:37Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713185 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} [[فائل:Братская могила красногвардейцев татар и башкир, погибших при защите Оренбурга принабеге дутовцев.jpg|کھبے|thumb|450x450px| تاتاریاں تے بشکراں د‏‏ی مشترکہ یادگار، دنیا وچ واحد۔ [[تاتاری]] تے [[باشقیر|بشکر]] قومی [[سرخ فوج|محافظاں]] د‏‏ی مشترکہ قبر وچ اک مقبرہ جو اورینبرگ نو‏‏ں دوتوف دے حملے تو‏ں بچاندے ہوئے ہلاک ہو گئے۔ ایہ [[اورنبرگ|ختم ہو گیا]] ، اورینبرگ]] '''تاتار-باشکیر تعلقات''' -[[روس]] دے اندر رہنے والے [[ترک|برادر]] [[باشقیر|باشکیر]] تے [[تاتاری]] لوکاں د‏‏ی مشترکہ تریخ۔ == تفصیل == موجودہ جمہوریہ باشکورتوستان دے علاقے وچ تاتاری اہ‏م لوکاں وچو‏ں اک نيں تے ایہ علاقہ انہاں د‏‏ی معمول د‏‏ی رہائش ا‏‏ے۔ جمہوریہ دا شمال مغربی حصہ پہلے [[وولگا بلغاریہ|وولگا بلغاریائی ریاست]] [[خانیت قازان|کازان خاندے]] دے زیر اثر سی تے [[۱۵۵۰ء|۱۵۵۰]] تو‏ں [[۱۵۸۰ء|۱۵۸۰]] تک ضلع کازان وچ داخل ہويا۔ [[۱۷۰۸ء|۱۷۰۸]] – [[۱۷۲۸ء|۱۷۲۸]] تے [[۱۷۳۱ء|۱۷۳۱]] – [[۱۷۳۴ء|۱۷۳۴]] وچ ایہ علاقہ ( صوبہ اوفا ) صوبہ قازان دے ماتحت سی۔ کازان خانات د‏‏ی فتح دے بعد، زیادہ تر تاتار اپنے گھراں تو‏ں بھاگنے اُتے مجبور ہو گئے۔ کازان تاتاراں د‏‏ی [[نوقائی اردو|نوگائی ہورڈ]] تو‏ں یورال تو‏ں پہلے دے علاقے د‏‏ی طرف ہجرت دا بنیادی عنصر&nbsp;- ایہ اک نسلی، مذہبی، تاریخی تے ثقافتی بھائی چارہ اے جس وچ مقامی نوگئی تاتار تے [[باشقیر|بشکیر لوک]] نيں۔ [[اصابہ باشکیر|عصابہ بشکیر]] بستیاں وچ آنے والے افراد نو‏‏ں بھائی بہن دے طور اُتے آباد ہونے د‏‏ی اجازت اے تے بشکریاں نو‏‏ں انہاں اُتے عائد ٹیکس دا اک حصہ خود ادا کرنا ہوئے گا۔ تاتاریاں نے اپنے پنڈ نو‏‏ں منظم کرنے دے علاوہ کچھ بشکیر پنڈ وچ وی آباد کيتا تے آہستہ آہستہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے پنڈ تاتاری پنڈ بن گئے۔ ۱۹۷۰ [[ستارہويں صدی|کی]] دہائی تو‏ں، شہر دے قلعےآں تے سرحدی علاقےآں وچ خدمات انجام دینے دے لئی [[نیژنی نووگورود|نزنی نوگوروڈ]] تے قاسم دے علاقےآں تو‏ں ہجرت کرنے والے پیداواری تاتاراں د‏‏ی تعداد وچ نمایاں وادھا ہويا ا‏‏ے۔ === XX-XXI صدی === سوویت دور دے دوران، تاتاریاں نے [[باشقیر خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|باشکورتوستان خودمختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]] ریاست دے گورننگ باڈیز د‏‏ی تشکیل تے کم وچ اہ‏م کردار ادا کیا، معیشت دے بوہت سارے شعبےآں، صحت د‏‏ی دیکھ بھال تے عوامی تعلیمی نظام، سائنس، سبھیاچار، آرٹ، تے میڈیا [[۱۹۶۰ء|۱۹۶۰]] تے [[۱۹۷۰ء|۱۹۷۰ د‏‏ی دہائیاں]] وچ جمہوریہ وچ [[تاتاری زبان]] دے اثر و رسوخ اُتے پابندیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں تاتاریاں نو‏‏ں حکومت‏ی تے پارٹی ادارےآں، میڈیا، یونیورسٹیاں تے ثقافتی ادارےآں وچ اعلیٰ عہدےآں تو‏ں ہٹا دتا گیا۔&nbsp;ب علاقےآں تو‏ں سکڑ کر انہاں د‏‏ی جگہ باشکیر کیڈرز دا رجحان ا‏‏ے۔ انہاں حالات وچ ، کچھ تاتاری باضابطہ طور اُتے خود نو‏‏ں باشکر تسلیم کرنے اُتے مجبور نيں۔ [[۱۹۹۰ء|۱۹۹۰]] د‏‏ی دہائی دے اوائل تے [[۲۰۰۰ء|۲۰۰۰]] د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، تاتاریاں نو‏‏ں دبانے د‏‏ی پالیسی نے اک نواں رنگ اختیار کیا: بوہت سارے تاتاری اسکول تے پری اسکول دے ادارے بند کر دتے گئے تے انہاں نو‏ں بشکیر ادارےآں وچ تبدیل کر دتا گیا۔ اس حقیقت دے باوجود کہ تاتاری، روسی تے بشکیر برابری د‏‏ی بنیاد اُتے نيں، [[تاتاری زبان]] نو‏‏ں ریاستی بولی دا درجہ نئيں دتا جاندا۔ ۲۰۰۲ د‏‏ی مردم شماری دے نتائج د‏‏ی تحریف د‏‏ی وجہ تو‏ں تاتاریاں د‏‏ی قیمت اُتے جمہوریہ وچ باشکراں د‏‏ی تعداد وچ نمایاں وادھا ہو رہیا ا‏‏ے۔ == تاریخی تناظر == * [[پنجويں صدی|V]] – [[بارہويں صدی|XII صدیاں]] : قدیم تاتار * [[قرون وسطی|قرون وسطیٰ وچ ]] گولڈن ہارڈ وچ رہنے والے تمام [[ترک|ترک باشندےآں]] نو‏‏ں '''تاتار''' وی کہیا جاندا سی۔ ** [[تیرہويں صدی|XIII]] – [[اٹھارہويں صدی|XVIII صدیاں]] : [[تارتاری|عظیم تاتارستان]] دا نام ** تاتاری لوکاں د‏‏ی نسل نویسی ** تاتار (معنی) * [[تیرہويں صدی|XIII]] – [[چودہويں صدی|XIV صدیاں]] : Baskart * [[چودہويں صدی|XIV]] – [[اٹھارہويں صدی|XVIII صدیاں]] : پیداواری تاتار ** [[ستارہويں صدی|XVII]] – [[اٹھارہويں صدی|XVIII صدیاں]] : Tyumen ** [[۲۴ جنوری]] [[۱۷۳۶ء|۱۷۳۶]] : سینٹس دا المیہ تے کوٹلی محمد ماماشووچ تفکیلیف دا کردار۔ تفتیلاؤ دا بیان بشکیر دے لوک گیت وچ کيتا گیا ا‏‏ے۔ * [[۲ اکتوبر]] [[۱۵۵۲ء|۱۵۵۲]] : Калып:Россия патшалыгы байрагы کازان خانات دا راجگڑھ کازان د‏‏ی ''فتح'' ۔ ** [[۱۵۵۲ء|۱۵۵۲]] – [[۱۵۵۶ء|۱۵۵۶]] : کازان د‏‏ی سرزمین وچ آزادی دیاں جنگاں * [[۱۵۵۲ء|۱۵۵۲]] – [[۱۵۵۷ء|۱۵۵۷]] : باشکورتوستان دا روسی ریاست تو‏ں الحاق ** [[۱۵۵۸ء|۱۵۵۸]] - بشکریاں د‏‏ی فوجی خدمات ** [[۱۷۹۸ء|۱۷۹۸]] – [[۱۸۶۳ء|۱۸۶۳]] : بشکیر-مشر فوج ** باشکیر بغاوت: 1681-84{{Middot}} 1704-11{{Middot}} 1735-40{{Middot}} ۱۷۵۵–۵۶ ** مئی [[۱۸۶۳ء|۱۸۶۳]] : Калып:Россия империясе байрагы (۱۸۵۸–۱۸۸۳/۱۸۹۶) شہنشاہ الیگزینڈر دوم نے "باشکراں اُتے ضوابط " دے عنوان تو‏ں اک دستاویز اُتے دستخط کيتے۔ * [[۲۰ نومبر|۲۰ نومبر،]] [[۱۹۱۷ء|۱۹۱۷]] – [[۱۱ جنوری|۱۱ جنوری،]] [[۱۹۱۸ء|۱۹۱۸]] :[[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20x20px]] [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|RSFSR دے]][[Файл:Уфимская губ МВД Бенке.jpg|22x22px]] اوفا صوبے دا انتظامی مرکز اوفا وچ ا‏‏ے۔[[Файл:Idel-ural.png|20x20px]] [[ریاست ایدل اورال|وولگا یورال ریاست]] دے منصوبے دے فریم ورک دے اندر تشکیل دتی گئی " مجلس آف دتی نیشن " دے ناں تو‏ں اک تاتار [[قوم پرستی|قومی]] پارلیمنٹ ا‏‏ے۔ ** [[۲۸ مارچ]] [[۱۹۱۸ء|۱۹۱۸]] :[[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20x20px]] [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|RSFSR دے]] [[قازان]] صوبے دا انتظامی مرکز قازان وچ اعلان کردہ جمہوریہ بولک نو‏‏ں ختم کر رہیا ا‏‏ے۔ * [[۲۰ مارچ]] [[۱۹۱۹ء|۱۹۱۹]] -[[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20x20px]] [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|RSFSR]] تے باشکیر حکومتاں دے درمیان اک معاہدے دے تحت BASSR قائم کيتا جا رہیا اے تے ایہ جدید روس وچ پہلی قومی خود مختاری ا‏‏ے۔ * [[۲۵ مئی]] [[۱۹۲۰ء|۱۹۲۰]] -[[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20x20px]] [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|RSFSR]] تے تاتار حکومتاں دے درمیان اک معاہدے دے تحت TASSR تعمیر کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ * [[تاتاری زبان]] تو‏ں باشکیر ادبی بولی نو‏‏ں ہٹانا شاہد خدائی بردین ا‏‏ے۔ * [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل|سوویت یونین دے خاتمے]] اور{{RUS}} {{RUS}} دوران - مڈخات شکیروف ، راومر خبیبولین ، مرتضی راخیموف ، [[منتیمیر شائیمیف|منٹیمر شیمیوف]] ، رائف امیروف ، مارات میرگازیاموف [[فائل:Братская могила красногвардейцев татар и башкир, погибших при защите Оренбурга принабеге дутовцев.jpg|کھبے|thumb|300x300px| دنیا وچ باشکیر تاتاراں د‏‏ی واحد یادگار۔ [[تاتاری]] تے [[باشقیر|بشکر]] قومی [[سرخ فوج|محافظاں]] د‏‏ی مشترکہ قبر وچ اک مقبرہ جو اورینبرگ نو‏‏ں دوتوف دے حملے تو‏ں بچاندے ہوئے ہلاک ہو گئے۔ ایہ [[اورنبرگ|ختم ہو گیا، اورینبرگ]] ۔]] '''باشکیر تاتار شناخت دا مسئلہ''' -{{RUS}} اک قومی شناخت دے تصور تو‏ں متعلق بحثاں جو {{RUS}} دے اندر رہنے والے [[ترک|برادر]] [[باشقیر|باشکیر]] تے [[تاتاری]] لوکاں دے [[سیاست|سیاسی طور پر]] سرگرم [[قوم پرستی|قوم پرست]] دانشوراں تو‏ں متعلق نيں۔ <ref>[http://bashgolos.ru/society/137-karim-yaushev-ya-protiv-navyazyvaniya-nacionalnyh-yazykov-russkim-detyam.html Карим Яушев: Я против навязывания национальных языков русским детям!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416112919/http://bashgolos.ru/society/137-karim-yaushev-ya-protiv-navyazyvaniya-nacionalnyh-yazykov-russkim-detyam.html |date=2021-04-16 }}</ref> شناخت [[قوم|کے تصور]] دے ارد گرد رہنے والےآں دا اک وکھ معاملہ شناخت دا ''[[wikidata:Q3354876|بحران]]'' اے جس نے بڑھدے ہوئے [[عالمگیریت]] دے زیر اثر ''[[wikidata:Q29574785|مرکب]]'' شناختاں بنانا شروع کر دتی نيں۔ == باشکیر تاتار شخصیتاں == * نجار نجمی اک تاتاری-باشکیر شاعر تے لفظاں دے عظیم ماہر نيں۔ * فریدہ کداشیوا اک ممتاز تاتاری گلوکارہ نيں، باشکیر ASSR د‏‏ی پیپلز آرٹسٹ (۱۹۶۸) تے تاتارستان د‏‏ی پیپلز آرٹسٹ (۱۹۹۰)، جی۔ ٹوکے تاتارستان ریاستی انعام دے فاتح۔ * حیدر علیموف اک مقبول گلوکار ا‏‏ے۔ * ماجد غفوری۔ * ہ ب == رویاں وچ فرق == * تاتاری تے بشکیر خاص طور اُتے منقسم لوک نيں۔ <ref name="khakimov">[https://proufu.ru/news/society/spasti_natsiyu_vmeste_v_ufe_sozdan_kongress_bashkirskogo_naroda/ башкир не существует в природе, а есть некие отюреченные угры, которые перелезли на западную сторону Урала где-то в 17 веке.]</ref><ref name="kulsharipov">[https://www.idelreal.org/a/28491480.html idelreal.org: История не терпит лжи: открытое письмо башкирских историков]: «[Е]сли редакционная коллегия и научный руководитель издания, доктор исторических наук Рафаэль Хакимов не допустили бы многочисленных фактов фальсификации, предвзятости и умышленного искажения древней и средневековой истории не только Западного Приуралья, но и всего Южного Урала.»</ref> * باشکیر اک ایجاد شدہ قوم نيں۔ <ref name="khakimov" /><ref name="kulsharipov" /><ref name="iskhakov">[https://www.business-gazeta.ru/article/328757 Дамир Исхаков: «Наша книга заставит прийти в себя заблудших башкирских историков»]</ref> .<ref>Кайбер әһелләре башкортларны татар башкортлары яки башкорт татарлары яки төркләр дип атый.</ref> * تاتاری تے بشکیر دو وکھ وکھ قوماں نيں۔ <ref name="kulsharipov" /> * بولی قومی شناخت د‏‏ی بنیاد نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="antat.ru">{{Cite web |title=ТАТАРСКАЯ ДЕРЕВНЯ В МЕСТАХ КОМПАКТНОГО ПРОЖИВАНИЯ ТАТАР В СРЕДНЕМ ПОВОЛЖЬЕ: ИСТОРИЯ И СОВРЕМЕННОСТЬ |url=http://www.antat.ru/ru/ite/publishing/novye-izdaniya/files/%D0%A2%D0%90%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%95%D0%A0%D0%95%D0%92%D0%9D%D0%AF.pdf |access-date=2022-05-28 |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411214637/http://www.antat.ru/ru/ite/publishing/novye-izdaniya/files/%D0%A2%D0%90%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%95%D0%A0%D0%95%D0%92%D0%9D%D0%AF.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref name="башлит">В 1921 г. был создан отдельный литературный башкирский язык на основе куваканского диалекта, как наиболее отдаленного от татарского языка, чуть позже в башкирскую грамматику были введены некоторые нормы юрматынского говора. Параллельно с этим создавался и отдельный татарский литературный язык, который получил название «новотатарский» (в отличие от поволжского тюрки – который не совсем правильно стал обозначаться как «старотатарский»). Таким образом, татары и башкиры стали изучать, а затем и говорить на разных языках, что также играло свою роль во взаимном отдалении татар и башкир.</ref><ref name="ИСӘМӘТ">[http://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_38 ИЛЕШ РАЙОНЫ ИСӘМӘТ АУЫЛЫ ҺӨЙЛӘШЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195507/http://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_38 |date=2021-06-24 }}</ref><ref name="ТОПОНИМЫ">[http://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6399274abf995a2458c41bddf67aa2ff.pdf РОДНОЙ КРАЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417000741/http://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6399274abf995a2458c41bddf67aa2ff.pdf |date=2021-04-17 }}: ТОПОНИМЫ И РАЗГОВОРНЫЙ ЯЗЫК. Материалы II Республиканской научно-практической конференции одарённых школьников по диалектологии и ономастике 8 апреля 2016 г. (Уфа)</ref><ref>Шушы принцип, мәсәлән [[серблар]], [[wikidata:Q167420|хорватлар]] һәм [[wikidata:Q940348|боснийларда]]. Мәдәни аерымлыклар һәм тарихи үткәннәре серблар, хорватлар һәм боснийларны бер халык дип санарга хокук бирми - алар барысы да бер телдә сөйләшсә дә.</ref> == مشہور شخصیتاں دے نقطہ نظر == * ول میرزایانوف : باشکرتوستان ''ماں بشکیر بولی درست اے '' <ref>{{Cite web |title="КАК РОССИЙСКИЙ ЗЕК СТАЛ АМЕРИКАНСКИМ ПРОФЕССОРОМ". «Татарская газета» №3-4, 4. اگست 1999 |url=http://tatar.yuldash.com/025.html |access-date=2022-05-28 |archive-date=2022-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316093805/http://tatar.yuldash.com/025.html }}</ref> * دمیر اسخاکوف : "بشکراں د‏‏ی تریخ اُتے سب تو‏ں اعلیٰ معیار دا کم ذکی ولیدی نے لکھیا سی۔ انار دے بعد جو کچھ لکھیا جاندا اے اوہ اک [[دیومالائی کہانی|افسانہ اے ]] " <ref name="iskhakov"/> * کریم یوشیف : "بشکورتوستان وچ ہر [[مردم شماری]] دا آغاز اس پروپیگنڈے تو‏ں ہُندا اے کہ تاتاری نئيں، باشکیر اس یا اس پنڈ وچ رہندے نيں" <ref name="iskhakov" /> * رافیل حکیم : ''کوئی باشکیر نئيں ا‏‏ے۔'' ''باشکیر تاتاریاں دا اک حصہ نيں۔'' ''باشکر بالشویکاں دا خیال اے کہ انہاں تاتاراں نو‏‏ں دبانا ا‏‏ے۔'' <ref name="khakimov"/><ref>[“Столыпин предложил сделать каждую этническую группу татар отдельным народом. Большевики успешно продолжили эту политику. На карте появились узбеки, киргизы. Срочно изобрели башкирский язык. Визитной карточкой башкир стал характерный танец, в котором выступают джигиты в шапках с лисьими хвостами. Этот танец придумал татарин, которому не дали квартиру в Казани. Ложь и обман лежали в основе национальной политики …” Газета “Восточный экспресс”, Казань, №№ 17-18, 26 апреля - 2 мая 2002 года]</ref><ref>{{Cite web |title=Рафаэль Хакимов: «Размежевание татар и башкир по своим республикам стало большой удачей большевиков» |url=https://realnoevremya.ru/articles/63216-tataro-bashkirskaya-respublika-upuschennaya-vozmozhnost |access-date=2022-05-28 |archive-date=2019-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226092327/https://realnoevremya.ru/articles/63216-tataro-bashkirskaya-respublika-upuschennaya-vozmozhnost |dead-url=yes }}</ref> * مارات کولشاریپوف : «. . . رافیل حکیم، ایڈیٹر انچیف اسماء د‏‏ی <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.idelreal.org/a/28050772.html|title=Казань пишет историю татар Башкортостана. Рустэм Хамитов пока молчит.|publisher=[[Азат Аурупа радиосы/Азатлык радиосы]]ның idelreal.org порталы|last=Рамиль Сафин|date=[[13 октябрь]] [[2016 ел]]|accessdate=[[14 май]] [[2018 ел]]}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://na5ballov.pro/lib/vsem/3243-hakimov-rs-sitdikov-ag-red-i-dr-istoriya-tatar-zapadnogo-priuralya-tom-i-kochevniki-velikoy-stepi-v-priurale-tatarskie-srednevekovye-gosuda.html|title=История татар Западного Приуралья. Том I. Кочевники Великой степи в Приуралье. Татарские средневековые государства.|publisher=[[Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе]]нең Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге тарих институты|last=[[Рафаил Хәким|Хакимов Р.С.]], [[Айрат Ситдыйков|Ситдиков А.Г.]] (ред.) и др.|date=[[2016 ел]]|accessdate=[[14 май]] [[2018]]}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://cyberleninka.ru/article/n/retsenziya-na-knigu-istoriya-tatar-zapadnogo-priuralya-tom-i-kochevniki-velikoy-stepi-v-priuralie-tatarskie-srednevekovye-gosudarstva|title=Рецензия на «История татар Западного Приуралья. Том I. Кочевники Великой степи в Приуралье. Татарские средневековые государства».|publisher=[[:ru:КиберЛенинка|КиберЛенинка]]|last=[https://www.tataroved.ru/institut/etnolog/zavo/?&url=/institut/etnolog/zavo/&bso_rewrite_url=/institut/etnolog/zavo/ Габдрахманова Гульнара Фаатовна]|date=[[2016 ел]]|accessdate=[[14 май]] 2018}}</ref> ایڈیٹوریل بورڈ تے محقق، ڈاکٹر رافیل حکیم [[اورال|،]] تریخ وچ پی ایچ ڈی کرنے اُتے سانو‏ں بہت خوشی ہوئے گی۔ » <ref name="kulsharipov"/> == بولی دا مسئلہ تے بشکریاں د‏‏ی اپنے دفاع د‏‏ی طاقت == باشکیر اکثر تاتار بولی وچ یا '''جراحی''' تشبیہ وچ بولا جاندا ا‏‏ے۔ پر، کچھ اسکالرز دا خیال اے کہ تاتار بولنا تاتار د‏‏ی قومی شناخت دا اہ‏م اشارہ نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="antat.ru"/><ref name="башлит">В 1921 г. был создан отдельный литературный башкирский язык на основе куваканского диалекта, как наиболее отдаленного от татарского языка, чуть позже в башкирскую грамматику были введены некоторые нормы юрматынского говора. Параллельно с этим создавался и отдельный татарский литературный язык, который получил название «новотатарский» (в отличие от поволжского тюрки – который не совсем правильно стал обозначаться как «старотатарский»). Таким образом, татары и башкиры стали изучать, а затем и говорить на разных языках, что также играло свою роль во взаимном отдалении татар и башкир.</ref><ref name="ИСӘМӘТ"/><ref name="ТОПОНИМЫ"/> . چونکہ وکھ وکھ باشکیر بولی دے گرافکس تے اصول صرف ۱۹۲۰ د‏‏ی دہائی وچ پیدا ہوئے سن، اس لئی باشکراں نے تاتار وچ اپنی تخلیقات لکھياں۔ بشکیر ادبی زبان، اک مصنوعی بولی <ref>{{Cite web |title=Рифкать Әхмәтьянов. Этимологик сүзлек. 1нче том. 23нче бит. |url=http://www.antat.ru/ru/iyli/publishing/book/2015/%D0%AD%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C-1%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf |access-date=2022-05-28 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024231944/http://www.antat.ru/ru/iyli/publishing/book/2015/%D0%AD%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C-1%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf |dead-url=yes }}</ref> طور پر، بشکیر لوکاں د‏‏ی بولی دے تنوع نو‏‏ں ظاہر کرنے د‏‏ی طاقت نئيں رکھدی، کیونجے تاتاری بولی بہت نیڑے ا‏‏ے۔ [[۱۹۱۸ء|سن ۱۹۱۸]] وچ سنٹرل مسلم ملٹری بورڈ نے " ''باشکیر وچ کتاباں، حروف تہجی تے درسی کتاباں'' " دے عنوان تو‏ں اک کم شائع کيتا۔ گالمزھان ابراگیموف ،[[Файл:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg|20x20px]] [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی فیڈریشن فیڈرل سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]][[Файл:Уфимская губ МВД Бенке.jpg|22x22px]] اوفا اور صوبہ قازان دے باشندےآں دے درمیان تنازعہ د‏‏ی مکمل تحقیقات تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا اے کہ " ''باشکیر بولی تے ادب نو‏‏ں تخلیق کرنے د‏‏ی خواہش باشکری قوم پرستی نئيں اے '' ۔" [[مارکسیت|مارکسزم]] دے اسکالر تے [[اشتمالیت|کمیونزم]] دے حامی، گالمزھان ابراگیموف اس مسئلے نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی راہ اُتے گامزن نيں جداں کہ باشکیر چاہندے نيں، اک شعلہ بیان ٹریبیون دے طور اُتے ۔ اس دے بارے وچ اوہ لکھدے نيں:<blockquote>"بھانويں تاتاری ادب تو‏ں اک وڈے علاقے د‏‏ی علیحدگی اک بہت وڈا نقصان اے، لیکن سانو‏ں انہاں حقائق دا حساب دینا ہوئے گا جو تریخ لیائے نيں۔ . . "اگر بشکری ایہ چاہندے نيں - اسکول وچ تے تھیٹر وچ ، بھیک مانگنے وچ یا ادب وچ - اسيں تاتار مصنفاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اپنی وکھ راہاں اُتے جانے د‏‏ی خواہش دے خلاف لڑنے دا کوئی حق نئيں ا‏‏ے۔" "ميں تاتار قوم پرستاں دے بارے وچ گل نئيں کر رہیا ہون۔ انہاں وچ اوہ لوک وی نيں جو بشکراں د‏‏ی تاتاری-ادبی تے ثقافتی تاتارائزیشن اُتے متفق نيں تے یقیناً اوہ لوک نيں جو تاتاریت نو‏‏ں مضبوط کرنے دے حق وچ نيں، تے تاتاری قوم پرستاں دے لئی ایہ اک فطری خیال ا‏‏ے۔ لیکن کمیونسٹاں دے لئی بولنے د‏‏ی کوئی جگہ نئيں ا‏‏ے۔" <ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/3456-bashort-bi-tele-nisek-barlya-kilde.html Ишмөхәмәт ҒӘЛӘҮЕТДИНОВ, филология фәндәре докторы, профессор. Башкорт әдәби теле нинди барлыкка килде?]{{مردہ ربط|date=اکتوبر 2021}}</ref></blockquote> == نکلنے دا راستہ == زونل باشکیر تاتار بولی د‏‏ی تعمیر۔ ملک اُتے مبنی عام باشکیر تاتار ادب۔ == ہور ویکھو == * [[باشکیر تاتار شناخت دا مسئلہ]] == ذرائع == * اشمخمد [http://bashgazet.ru/obshestvo/3456-bashort-bi-tele-nisek-barlya-kilde.html گالاویتڈینوف: باشکیر غیر ملکی بولی کِداں بنی؟] {{مردہ ربط|date=اکتوبر ۲۰۲۱}} * گورنبرگ ڈی۔ Bashkortostan وچ تاتاریاں تے Bashkirs د‏‏ی قومی وابستگی دے طریقہ کار دا مطالعہ کرنا۔ Gorenburg D. Bashkortostan وچ شناخت د‏‏ی تبدیلی: Tatars in Bashkirs and back // نسلی تے نسلی علوم۔ ۱۹۹۹. والیوم ۲۲. نمبر ۳۔ صفحہ ۵۵۴–۵۸۰۔ آٹو فی وچ . В. کچومووا * [https://www.azatliq.org/a/29187617.html کازان وچ باشکیر بننا آسان ا‏‏ے۔] * [https://www.azatliq.org/a/29159260.html باشکیر قومی تحریک دا اک معروف نمائندہ، باشکیر تاتار تعلقات] * [https://www.azatliq.org/a/27275376.html تاتار SHTK تاتار-باشکیر تعلقات دے بارے وچ مذاق کردا اے تے انہاں نو‏ں دوستی کيتی دعوت دیندا ا‏‏ے۔] * Gorodetskaya IM, Rogov MG, Blokhin AB روسی، تاتار تے باشکیر لوکاں دے بین النسلی تعلقات // شخصیت د‏‏ی سماجی نفسیات دے مسائل۔ * [http://bulletin-bsu.com/arch/files/2015/2/57_4878_Berdin_v2_681-685.pdf باشکیر یونیورسٹی دا بلیٹن۔ ۲۰۱۵. ٹی. ۲۰. ۲۰. نمبر ۲ ۶۸۱ باشکیرو تاتاراں د‏‏ی نسلی سماجی نظام دا معاشرہ جس وچ ہسٹری سوفی دے نقطہ نظر دے نال] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423013716/http://bulletin-bsu.com/arch/files/2015/2/57_4878_Berdin_v2_681-685.pdf |date=2021-04-23 }} * شفیگولن، کیل گبدولووچ۔ بحالی د‏‏ی مدت (۱۹۲۱–۱۹۲۶) وچ پارٹی کمیٹیاں دے تاتار-باشکیر حصے [متن] : خلاصہ ڈس۔ تاریخی علوم دے امیدوار د‏‏ی ڈگری دے لئی۔ (۵۷۰) / کازان۔ حالت un-t im. В. وچ . الیانووا-لینن۔ - کازان : [ص. اور.]، ۱۹۷۲. - ۲۵ صفحہ. * گورنبرگ ڈی ایم باشکورتوستان وچ شناخت د‏‏ی تبدیلی: تاتاریاں نو‏‏ں بشکیر تے پِچھے // نسلی تے نسلی مطالعہ۔ ۱۹۹۹. والیوم ۲۲. نمبر ۳۔ صفحہ ۵۵۳-۵۸۰۔ / فی. وچ . В. کچومووا * گورنبرگ ڈی۔ Tatars – Bashkirs – Tatars Again: Bashkortostan // بلیٹن آف یوریشیا وچ نسلی شناخت وچ تبدیلیاں۔ ۲۰۰۴. نمبر ۱۔ صفحہ ۶۵-۷۷۔ * برانچن اے ایم شمال مغربی بشکراں د‏‏ی نسلی تے لسانی شناخت دے مسائل // جمہوریہ بشکورتوستان وچ قومی تے لسانی عمل: تریخ تے جدیدیت: IGI AN RB نمبر ۵-۶ دا معلومات‏‏ی تے تجزیا‏‏تی بلیٹن۔ - اوفا، ۲۰۰۷۔ صفحہ ۶۵-۶۹۔ * گاریپووا F.Kh. بولی د‏‏ی پالیسی تے عوامی سوچ۔ - اوفا، ۲۰۰۹۔ * Grevingholt J. جمہوریہ باشکورتوستان۔ آمرانہ حکومت بننا۔ - کازان، ۲۰۰۶ * کوزیف آر جی۔ مشرق وولگا تے جنوبی یورال دے لوک: تریخ دا اک نسلی نظریہ۔ - اوفا، ۱۹۹۲۔ * Sadykova, Liana Rifovna. ہجرت دے تناظر وچ نسلی ثقافتی شناخت دا تحفظ تے تبدیلی: ریاستہائے متحدہ وچ "Turko-Tatar" ڈائاسپورا د‏‏ی مثال اُتے : مقالہ … تاریخی علوم دے امیدوار : 07.00.07 / Sadykova Liana Rifovna; [مقام: Udmurt. حالت un-t]۔ - اوفا، ۲۰۱۲. - ۲۰۸ ص. == ہور ویکھو == * [[باشکیر تاتار شناخت دا مسئلہ]] * [[باشکیر قازق تعلقات]] == نوٹس == {{حوالے}} [[گٹھ:تاتاری شخصیتاں]] [[گٹھ:باشقیر قوم]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] jyqrxnljquchfy3unwe85t1xamm314u 0 118724 713208 618389 2026-11-06T06:37:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713208 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''سارہ میکلاکلن''' {{ہور نام|انگریزی=Sarah McLachlan}} (پیدائش ۲۸ جنوری ۱۹۶۸ء) اک کینیڈین [[گلوکارہ]] گانا لکھݨ والی ا‏‏ے۔ ۲۰۱۵ء تک اس نے دنیا بھر وچ ۴۰ ملین تو‏ں ودھ البمز فروخت کيتے سن ۔ <ref name=mommusic /> سارہ میکلاکلن دا اج تک سب تو‏ں ودھ فروخت ہوݨ والا البم سرفیسنگ اے، جس دے لئی اس نے دو گریمی ایوارڈز (چار نامزدگیاں وچو‏ں) تے چار جونو ایوارڈز جتے نيں۔ اپنی ذا‏تی فنکارانہ کوششاں دے علاوہ، اس نے للتھ فیئر ٹور د‏‏ی نیہہ رکھی، جس وچ سواݨیاں موسیقاراں د‏‏ی نمائش کيتی گئی۔ == ابتدائی تے ذا‏تی زندگی == سارہ میکلاکلن ۲۸ جنوری ۱۹۶۸ء نو‏‏ں [[ہیلی فیکس (نووا سکوشیا)|ہیلی فیکس]]، [[نووا سکوشیا]]، [[کینیڈا]] وچ پیدا ہوئی سی۔ <ref name="Larkin">{{cite book|title=[[Encyclopedia of Popular Music|The Virgin Encyclopedia of Popular Music]]|editor=Colin Larkin|editor-link=Colin Larkin (writer)|publisher=[[Virgin Books]]|date=1997|edition=Concise|isbn=1-85227-745-9|page=824}}</ref> اسنو‏ں میکلاکلن خاندان دے نال رکھیا گیا سی، جس نے بعد وچ اسنو‏ں قانونی طور اُتے گود لے لیا۔ بچپن وچ ، اوہ کینیڈا د‏‏ی گرل گائیڈز د‏‏ی رکن سی، گائیڈنگ پروگراماں وچ حصہ لیندی سی۔ <ref>{{Cite web|url=https://www.cambridgetimes.ca/opinion-story/6155448-celine-dion-margaret-atwood-among-long-list-of-girl-guides/|title=Opinion {{!}} Celine Dion, Margaret Atwood among long list of Girl Guides|date=2015-12-02|website=CambridgeTimes.ca|language=en-CA|access-date=2020-04-23|archive-date=فروری 29, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160229003854/http://www.cambridgetimes.ca/opinion-story/6155448-celine-dion-margaret-atwood-among-long-list-of-girl-guides/|url-status=live}}</ref> وہ بہت چھوٹی عمر تو‏ں ہی موسیقی بجاندی سی، جدو‏ں اوہ چار سال د‏‏ی سی تاں یوکول تو‏ں شروع ہوئی۔ اس نے رائل کنزرویٹری آف میوزک دے نصاب دے ذریعے میری ٹائم کنزرویٹری آف میوزک <ref>{{cite encyclopedia |url= http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/sarah-mclachlan-emc |encyclopedia= Canadian Encyclopedia |title= Sarah McLachlan |access-date= اپریل 5, 2018 |archive-date= جنوری 15, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180115020627/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/sarah-mclachlan-emc/ |url-status= dead}}</ref> وچ کلاسیکی گٹار، کلاسیکل پیانو تے آواز <ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.solaced.info/about/bio/|website=Solaced.info|title=Sarah's Biography/Discography}}</ref> دا مطالعہ کيتا۔ <ref>{{cite web|title=Sarah McLachlan on recording her third album in 1993|work=cbc.ca|url=http://www.cbc.ca/archives/entry/sarah-mclachlan-on-recording-her-third-album-in-1993|access-date=اپریل 5, 2018|date=مارچ 26, 1993|archive-date=مارچ 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180327095556/http://www.cbc.ca/archives/entry/sarah-mclachlan-on-recording-her-third-album-in-1993|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Mentor Memories with singer-songwriter Sarah McLachlan| work= rcmusic.com| url= https://www.rcmusic.com/sites/default/files/files/MusicMatters-Spring2012.pdf| access-date= اپریل 5, 2018| archive-date= جنوری 28, 2019| archive-url= https://web.archive.org/web/20190128135542/https://www.rcmusic.com/sites/default/files/files/MusicMatters-Spring2012.pdf| url-status= live}}</ref> ۱۷ سال د‏‏ی عمر وچ ، جدو‏ں اوہ حالے وی ہیلی فیکس وچ کوئین الزبتھ ہائی اسکول د‏‏ی طالبہ سی، اس نے دتی اکتوبر گیم نامی اک مختصر مدت دے راک بینڈ دا محاذ بنایا۔ بینڈ دے گانےآں وچو‏ں اک، "گرائنڈ"، جسنو‏ں گروپ کمپوزیشن دے طور اُتے کریڈٹ کيتا جاندا اے، آزاد فلیمنگو ریکارڈز د‏‏ی ریلیز آؤٹ آف د‏ی فوگ تے سی ڈی آؤٹ آف د‏ی فوگ ٹو اُتے پایا جا سکدا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں حالے کدرے تے ریلیز ہونا باقی ا‏‏ے۔ موئیو دے لئی ڈلہوزی یونیورسٹی وچ اکتوبر گیم دے پہلے کنسرٹ دے آغاز دے بعد، میکلاچلن نو‏‏ں وینکوور وچ مقیم آزاد ریکارڈ لیبل نیٹ ورک دے نال موو دے مارک جویٹ نے ریکارڈنگ دے معاہدے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی سی۔ میکلاچلن دے والدین نے اصرار کيتا کہ اوہ وینکوور جانے تے ریکارڈنگ آرٹسٹ دے طور اُتے اک نويں زندگی دا آغاز کرنے تو‏ں پہلے ہائی اسکول ختم کرے تے نووا سکوشیا کالج آف آرٹ اینڈ ڈیزائن وچ اک سال د‏‏ی تعلیم مکمل کرے۔ آخر کار اس نے اک گانا لکھݨ تو‏ں پہلے دو سال بعد نیٹ ورک اُتے دستخط کر دتے۔ جدو‏ں اوہ ۱۹ سال د‏‏ی سی تاں اک باہمی شناسا نے اسنو‏ں اپنی پیدائشی ماں تو‏ں ملوایا۔ میکلاچلن نے اسنو‏ں تلاش نئيں کيتا تے اس تو‏ں مݪݨ دے بارے وچ متذبذب سی۔ <ref name="auto" /> == ہور ویکھو == * [[گلوکارہ]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{Sister project links|d=Q224650|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no|wikt=no|s=no|c=category:Sarah McLachlan}} * {{دفتری ویب سائٹ}} * {{آئی ایم ڈی بی نام|5214|Sarah McLachlan}} * [http://www.makers.com/sarah-mclachlan Sarah McLachlan] Video produced by ''[[Makers: Women Who Make America]]'' {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:1968 دے جم]] [[گٹھ:۱۹۶۸ دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں کینیڈین گلوکاراواں]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں کینیڈین گلوکاراواں]] [[گٹھ:اریسٹا ریکارڈز دے فنکار]] [[گٹھ:کینیڈین متبنی]] [[گٹھ:کینیڈین لاادری]] [[گٹھ:کینیڈین حامی حقوق نسواں]] [[گٹھ:کینیڈین ہمدرد عوام]] [[گٹھ:کینیڈین پاپ پیانو نواز]] [[گٹھ:کینیڈین سواݨیاں پیانو نواز]] [[گٹھ:کینیڈین پاپ گلوکاراواں]] [[گٹھ:کینیڈین گیت نگار گلوکاراواں]] [[گٹھ:سواݨیاں میوزک ویڈیو ہدایت کار]] [[گٹھ:گریمی ایوارڈ فاتحین]] [[گٹھ:آر سی اے ریکارڈز دے فنکار]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں سواݨیاں گٹار نواز]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں سواݨیاں گٹار نواز]] [[گٹھ:سارہ میکلاکلن]] mm48jv3y68t64hffyliycep0bxqmfcy 0 119384 713219 710848 2026-11-06T10:30:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713219 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = شمال مشرقی بھارت | native_name = | native_name_lang = mni <!-- ISO 639-3 {{lang|ori}} instead --> <!-- ISO 639-2 {{lang|bn}} instead --> | settlement_type = | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | motto = | image_map = Northeast india.png | map_alt = Northeast india map.png | coordinates = {{coords|26|91|dim:500km_region:IN|display=title,inline}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[دیس]] | subdivision_name = {{flag|بھارت}} | subdivision_type1 = راج | subdivision_name1 = {{plainlist| * '''[[اروناچل پردیش]]''' * '''[[آسام]]''' * '''[[منی پور]]''' * '''[[میگھالیہ]]''' * '''[[میزورام]]''' * '''[[ناگالینڈ]]''' * '''[[تریپورا]]''' * '''[[سکم]]''' }} | subdivision_type2 = سبھتوں وڈا شہر | subdivision_name2 = [[گوہاٹی]] | subdivision_type3 = وڈے شہر ([[۲۰۱۱ بھارت دی جنگننا]])<ref name="Indian cities by population">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |title=Indian cities by population |access-date=30 مئی 2018 |archive-date=23 جولائی 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723151530/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=live}}</ref> | subdivision_name3 = {{plainlist| * [[اگرتلا]] * [[آئیزول]] * [[امپھال]] * [[ایٹانگر]] * [[سلچر]] * [[شیلانگ]] * [[ڈبروگڑھ]] * [[دیما پور]] * [[کوہیما]] }} <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 262,179 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_rank = | area_note = | population_total = 45,772,188 | population_as_of = [[2011 بھارت دی جنگننا|2011]] | population_density_km2 = 173 | population_demonym = [[شمال_مشرقی بھارتی]] | timezone1 = [[بھارتی معیاری سماں]] | utc_offset1 = +5:30 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | blank_name_sec1 = [[بھارت دیاں شیڈولڈ بولیاں|شیڈولڈ بولیاں]] | blank_info_sec1 = * [[آسامی بولی|آسامی]]<ref name="scheduledlanguages">{{Cite web |title=Languages Included in the Eighth Schedule of the Indian Constitution {{!}} Department of Official Language {{!}} Ministry of Home Affairs {{!}} GoI |url=https://rajbhasha.gov.in/en/languages-included-eighth-schedule-indian-constitution |access-date=2022-07-31 |website=rajbhasha.gov.in}}</ref> * [[بنگالی بولی|بنگالی]]<ref name=scheduledlanguages /> * [[بوڈو بولی|بوڈو]]<ref name=scheduledlanguages /> * [[میتے بولی|میتے]] ([[منیپری بولی|منیپری]])<ref name=scheduledlanguages /><ref>{{Cite web |title=Manipuri language {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Manipuri-language |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> * [[نیپالی بولی|نیپالی]]<ref name=scheduledlanguages /> | blank_name_sec2 = راج/علاقائی سرکاری بولیاں | blank_info_sec2 = <!-- Please do not add any other languages other than the following 7 languages, until and unless included in the legitimate official sources released by the Government of India --> * [[آسامی بولی|آسامی]] ([[آسام]])<ref name=langoff>{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (جولائی 2008 to جون 2010) |pages=84–89 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 فروری 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archive-date=13 مئی 2012}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nath |first=Monoj Kumar |url=https://books.google.com/books?id=sDAXEAAAQBAJ&q=Assam+Official+Language+Act%2C+1960%2C+which+made+Assamese+the+state+language+of+Assam&pg=PA57 |title=The Muslim Question in Assam and Northeast India |date=2021-03-29 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-00-037027-0 |pages=57 |language=en}}</ref> * [[بنگالی بولی|بنگالی]] ([[ترپرا]]<ref name=langoff /><ref name="Chakravarti 421">{{Cite book |last=Chakravarti |first=Sudeep |url=https://books.google.com/books?id=e11PEAAAQBAJ&q=The+official+languages+of+Tripura+are+Bangla+and+Kok+Borok&pg=PT421 |title=The Eastern Gate: War and Peace in Nagaland, Manipur and India's Far East |date=2022-01-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-93-92099-26-7 |pages=421 |language=en}}</ref><ref name="Kumāra 2007 88">{{Cite book |last=Kumāra |first=Braja Bihārī |url=https://books.google.com/books?id=QTCJTIBHJHEC&q=Kakbarak+recognized+official+Tripura+Bengalee&pg=PA88 |title=Problems of Ethnicity in the North-East India |date=2007 |publisher=Concept Publishing Company |isbn=978-81-8069-464-6 |pages=88 |language=en}}</ref> اتے برق ویلی<ref name=langoff /><ref>{{Cite book |last=Wadley |first=Susan S. |url=https://books.google.com/books?id=xDzfBQAAQBAJ&q=Bengali+was+declared+the+official+language+of+Assam&pg=PA76 |title=South Asia in the World: An Introduction: An Introduction |date=2014-12-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-45959-0 |pages=76 |language=en}}</ref>) * [[بوڈو بولی|بوڈو]] ([[بوڈولینڈ]])<ref name=langoff /><ref>{{Cite book |last1=Oinam |first1=Bhagat |url=https://books.google.com/books?id=X31aDwAAQBAJ&q=Bodo+recognised+as+an+associated+state+official+language+of+Assam&pg=PT164 |title=Northeast India: A Reader |last2=Sadokpam |first2=Dhiren A. |date=2018-05-11 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-429-95320-0 |pages=164 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Deb |first=Bimal J. |url=https://books.google.com/books?id=_YYnwp8e5VYC&q=Government+of+Assam+have+declared+Bodo+as+an+associate+official+language&pg=PA21 |title=Ethnic Issues, Secularism, and Conflict Resolution in North East Asia |date=2006 |publisher=Concept Publishing Company |isbn=978-81-8069-134-8 |pages=21 |language=en}}</ref> * [[ککبرک]] ([[تریپوری بولی|تریپوری]]) ([[ترپرا]])<ref name=langoff /><ref name="Chakravarti 421" /><ref name="Kumāra 2007 88" /> * [[مزو بولی|مزو]] ([[مزورم]])<ref name=langoff /><ref name="Britannica 174">{{Cite book |last=Britannica |url=https://books.google.com/books?id=-xzljvnQ1vAC&q=Manipuri+%28+or+Meitei+%29+official+Manipur+Mizo+Mizoram&pg=PA174 |title=Student Britannica India 7 Vols |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-0-85229-762-9 |pages=174 |language=en}}</ref> * [[میتے بولی|میتے]] ([[منیپری بولی|منیپری]]) ([[منی پور؉ ]])<ref name=langoff /><ref name="Britannica 174" /><ref>{{Cite book |last=Brenzinger |first=Matthias |url=https://books.google.com/books?id=i3xdDwAAQBAJ&q=Meithei+official+language+of+Manipur&pg=PA322 |title=Language Diversity Endangered |date=2015-07-31 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-090569-4 |pages=322 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Experts |first=Arihant |url=https://books.google.com/books?id=TBrzDwAAQBAJ&q=Manipuri+official+language+of+Manipur&pg=PA531 |title=General Knowledge 2020 |date=2019-06-04 |publisher=Arihant Publications India limited |isbn=978-93-131-9167-4 |pages=531 |language=en}}</ref> * [[نیپالی بولی|نیپالی]] ([[سکم]])<ref>https://sikkim.gov.in/department/departmentmenudetails?url=Menu%3Dsikkim-legislative-assembly%2Flanguage-used-in-assembly#:~:text=The%20business%20of%20the%20Assembly,Sikkim%2C%20namely%20Nepali%2C%20Bhutia.</ref> * [[انگریزی بولی|انگریزی]] ([[اروناچل پردیش]]، [[میگھالیہ]] اتے [[ناگالینڈ]])<ref name=langoff /> * [[سکمی بولی|سکمی]] ([[سکم]])<ref>https://sikkim.gov.in/department/departmentmenudetails?url=Menu%3Dsikkim-legislative-assembly%2Flanguage-used-in-assembly#:~:text=The%20business%20of%20the%20Assembly,Sikkim%2C%20namely%20Nepali%2C%20Bhutia.</ref> | coordinates_region = | official_name = شمال_مشرقی کھیتر (NER) | population_density_sq_mi = auto | population_est = ۵۱۶۷۰۰۰۰ | pop_est_as_of = ۲۰۲۲ | pop_est_footnotes = <ref>https://uidai.gov.in/images/StateWiseAge_AadhaarSat_Rep_31082022_Projected-2022-Final.pdf</ref> }} '''شمال مشرقی بھارت''' (سرکاری طور اُتے '''اتر پوربی کھیتر''' ('''NER''')) [[بھارت]] دا سبھ توں پوربی کھیتر اے جو دیس دے جغرافیائی اتے سیاسی [[بھارت دی انتظامی ونڈ|انتظامی ونڈ]] دوواں دی نمائندگی کردا اے۔ اس وچ اٹھ راج شامل ہن- [[اروناچل پردیش]]، [[آسام]]، [[منی پور]]، [[میگھالیہ]]، [[میزورام]]، [[ناگالینڈ]] اتے [[تریپورہ]] (عام طور اُتے "ستّ بھیناں" وجوں جانیا جاندا اے)، اتے "بھرا" راج [[سکم]]۔<ref name="North Eastern Council" /> ایہہ کھیتر کئی گوانڈھی دیساں دے نال ۵٬۱۸۲ کلومیٹر (۳٬۲۲۰ میل) (اسدی کل جغرافیائی سیما دا لگبھگ ۹۹ فیصد) دی قومانتری سرحد سانجھا کردا اے - ۱٬۳۹۵ کلومیٹر (۸۶۷ میل) اتر وچ [[تبت]] نال، ۱٬۶۴۰ کلومیٹر (۱٬۰۲۰ میل) [[میانمار]] دے نال، مشرق، دکھن-پچھم وچ [[بنگلہ دیش]] نال ۱٬۵۹۶ کلومیٹر (۹۹۲ میل)، پچھم وچ [[نیپال]] نال ۹۷ کلومیٹر (۶۰ میل)، اتے اتر-پچھم وچ [[بھوٹان]] نال ۴۵۵ کلومیٹر (۲۸۳ میل)۔<ref name="Borders of Northeast India">{{cite web |url=http://fincomindia.nic.in/writereaddata/html_en_files/oldcommission_html/fincom13/discussion/report14.pdf |title=Problems of border areas in Northeast India |access-date=30 اپریل 2018 |archive-date=23 جنوری 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123012040/https://fincomindia.nic.in/writereaddata/html_en_files/oldcommission_html/fincom13/discussion/report14.pdf |url-status=live}}</ref> اس وچ ۲۶۲٬۲۳۰ مربع کلومیٹر (۱۰۱٬۲۵۰ مربع میل) دا کھیتر شامل اے، جو کہ بھارت دا لگبھگ ۸ فیصد اے۔ سلیگڑی کاریڈور اس کھیتر نوں باقی مکھ زمین بھارت نال جوڑدا اے۔ اتر پوربی کھیتر دے راج اتر پوربی راجاں دے ترقی لئی ایگزیکٹیو ایجنسی وجوں ۱۹۷۱ وچ گٹھت اتر پوربی کونسل (اینئیسی) دے ماتحت سرکاری طور اُتے مانتا حاصل ہن۔ NEC نوں شامل کرن توں بعد، سکم نے ۲۰۰۲ وچ اٹھویں راج وجوں اتر پوربی کھیتر دا حصہ بنایا۔<ref name="North Eastern Council">{{cite web |url=http://necouncil.nic.in/ |title=North Eastern Council |access-date=25 مارچ 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415001111/http://necouncil.nic.in/ |archive-date=15 اپریل 2012}}</ref><ref name="Integration of Sikkim in North Eastern Council" /><ref name="Inclusion of Sikkim by NEC">{{cite web |url=http://www.necouncil.gov.in/writereaddata/mainlinkFile/Namchi,%20Sikkim.pdf |title=Evaluation of NEC funded projects in Sikkim |publisher=NEC |access-date=4 جون 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908201708/http://www.necouncil.gov.in/writereaddata/mainlinkFile/Namchi,%20Sikkim.pdf |archive-date=8 ستمبر 2017 |url-status=dead}}</ref> بھارت دے لکّ-ایسٹ کنیکٹیوٹی پروجیکٹ شمال مشرقی بھارت نوں پوربی ایشیا اتے [[آسیان]] نال جوڑدے ہن۔ آسام وچ [[گہاٹی]] شہر نوں اتر مشرق دا گیٹوے کیہا جاندا اے اتے اتر پوربی بھارت وچ سبھ توں وڈا مہانگر؉ اے۔ == ایہہ وی دیکھو == * [[مشرقی بھارت]] * [[شمالی بھارت]] * [[دکھنی بھارت]] * [[گھبلا بھارت]] * [[مغربی بھارت]] == حوالے == {{حوالے}} === سروت === <!-- not looking to expand this list! These were used to construct the original article which should now be footnoted --> {{refbegin}} * {{cite book |last=Casson |first=Lionel |author-link=Lionel Casson |title=The Periplus Maris Erythraei: Text With Introduction, Translation, and Commentary |url=https://archive.org/details/periplusmarisery0000unse |year=1989 |publisher=Princeton University Press |isbn = 978-0-691-04060-8}} * {{Citation| last = Sircar| first = D C| contribution = Pragjyotisha-Kamarupa| year = 1990| title = The Comprehensive History of Assam| editor-last = Barpujari| editor-first = H K| volume = I| pages = 59–78| place = Guwahati| publisher = Publication Board, Assam}} * {{cite book |last1=Dikshit |first1=K. |last2=Dikshit |first2=Jutta |title=North–East India: Land, People and Economy |publisher=Springer Netherlands |year=2014 |pages=149–173 |chapter=Weather and Climate of North–East India |isbn=978-94-007-7054-6 |ref={{sfnRef|Dikshit|2014}} |doi=10.1007/978-94-007-7055-3_6 }} * {{Linguistic Survey of India|5| chapter = Assamese| year = 1967| orig-year = 1903| pages = 393–398| place = New Delhi| publisher = Motilal Banarasidass| chapter-url = https://archive.org/stream/rosettaproject_asm_detail-2#page/n0/mode/2up}} * {{cite book |last = Lahiri |first = Nayanjot |title = Pre-Ahom Assam: Studies in the Inscriptions of Assam between the Fifth and the Thirteenth Centuries AD |publisher = Munshiram Manoharlal Publishers Pvt Ltd |year = 1991}} * {{Citation|last=Masica|first=Colin P.|author-link=Colin Masica|year=1993|title=Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-29944-2|access-date=26 ستمبر 2017|archive-date=26 جولائی 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726100249/https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC|url-status=live}} * {{Citation |last=Moral |first=Dipankar |year=1997 |title=North-East India as a Linguistic Area |journal=Mon-Khmer Studies |volume=27 |pages=43–53 |url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/moral1997north.pdf |access-date=19 دسمبر 2020 |archive-date=24 فروری 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224135520/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/moral1997north.pdf |url-status=dead}} * {{Citation| editor-last=Sharma | editor-first=Benudhar | title=An Account of Assam | publisher=Assam Jyoti | place=Gauhati | year=1972}} * {{Citation |last=Taher |first=M |chapter = Assam: An Introduction |year=2001 |title=Geography of Assam |editor-last = Bhagawati |editor-first = A K |pages=1–17 |place=New Delhi |publisher=Rajesh Publications}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India |url=https://books.google.com/books?id=0VIoAAAAYAAJ |access-date=29 جنوری 2013 |year=1905 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |volume=2 |isbn=978-0-524-02677-9 |editor1-last=Davids |editor1-first=T. W. Rhys |editor2-last=Bushell |editor2-first=S. W. |archive-date=4 جولائی 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704190401/http://books.google.com/books?id=0VIoAAAAYAAJ |url-status=live}} * {{citation |last=Nandy |first= S N |title=Agro-Economic Indicators—A Comparative Study of North-Eastern States of India |journal=Journal of Land and Rural Studies |volume= 2 |pages= 75–88 |year=2014 |doi= 10.1177/2321024913515127 |s2cid= 128485864}} * {{citation |last=van Driem |first=George |chapter="Glimpses of the Ethnolinguistic Prehistory of Northeastern India"۔|year=2012|title= Origins and Migrations in the Extended Eastern Himalayas |editor-last= Huber |editor-first= Toni |place= Leiden |publisher= Brill}} * {{Cite book|last=Sadangi|first=H. C.|title=Emergent North-East: A Way Forward|publisher=Gyan Publishing House|year=2008|isbn=9788182054370|location=|pages=}} {{refend}} == باہری لنک == {{Commons category|Northeast India|اتر پوربی بھارت}} * [http://mdoner.gov.in/ Ministry of Development of North Eastern Region] * [https://web.archive.org/web/20170818054533/http://knowindia.gov.in/states-uts/ Know India/States] * [http://www.northeasttourism.gov.in/ Northeast India Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202062326/http://www.northeasttourism.gov.in/ |date=۲۰۲۰-۱۲-۰۲}} * {{Wikivoyage-inline}} {{Geographic location | Centre = {{flagicon|بھارت}} اتر پوربی بھارت | North = {{flagicon|چین}} [[تبت خودمختیار کھیتر]]، چین | Northwest = {{flagicon|بھوٹان}} Bhutan | East = {{flagicon|میانمار}} میانمار | Southeast = {{flagicon|میانمار}} میانمار | Southwest = {{flagicon|بنگلہ دیش}} بنگلہ دیش | West = [[مغربی بنگال|مغربی بنگال (بھارت)]]، {{flagicon|نیپال}} نیپال }} [[گٹھ:بھارت| ]] [[گٹھ:بھارت دے کھیتر]] 45b54qvyjiw5rfha08irv62aspdscda 0 126155 713209 633560 2026-11-06T07:16:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713209 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = پروفیسر سردار نقوی امروہوی | image = | caption = | pseudonym = سردار نقوی | birth_name = سید سردار احمد | birth_date = {{birth date|1941|03|21}}ء | birth_place = [[امروہہ]]، [[برطانوی ہندوستان]] |death_date = {{birth date|2001|02|05}}ء | death_place = [[کراچی]]، [[پاکستان]] | occupation = [[ماہرِ تعلیم]] ، [[دانشور]] ، [[شاعر]] | nationality = | citizenship = {{پرچم تصویر|پاکستان}}[[پاکستانی]] | religion = اسلام | language =[[اردو]] | education = [[ایم ایس سی]] ( ریاضی) | alma_mater = [[کراچی یونیورسٹی]] | workplaces = سربراہ شعبہ جیالوجی ، ڈی جے کالج ، کراچی | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = | childrens = }} '''پروفیسر سردار نقوی امروہوی''' (پیدائش:[[۲۱ مارچ]]، [[۱۹۴۱ء]] - وفات: [[۵ فروری]]، [[۲۰۰۱ء]] ) [[پاکستان]] دے ممتاز اردو مرثیہ گو شاعر سن ۔ == حالات زندگی تے تعلیمی سفر == سید سردار محمد نقوی المعروف سردار نقوی ۲۱ مارچ، ۱۹۴۱ء نو‏‏ں [[امروہہ]]، [[اتر پردیش]]، [[برطانوی ہندوستان]] وچ پیدا ہوئے۔ والد دا ناں سید انوار محمد نقوی سی۔<ref>[http://www.bio-bibliography.com/authors/view/7290 Bio-bibliography.com – Authors<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> مڈھلی سِکھیا دا سلسلہ امروہہ ہی وچ اپنی والدہ دے نانا حکیم سید حیدر نظر د‏‏ی زیرِ نگرانی ہويا۔ [[تقسیم ہند]] دے بعد اپنے وطن تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے [[کراچی]] آ گئے تے ایتھے باقی تعلیم مکمل کيتی۔ کراچی یونیورسٹی تو‏ں بی ایس سی (آنرز) تے [[۱۹۶۲ء]] وچ ایم ایس سی (ریاضی) د‏‏ی اسناد حاصل کیتیاں ۔<ref>https://rekhta.org/ebooks/urdu-marsiya-pakistan-mein-zameer-akhtar-naqvi-ebooks تعارف سردار نقوی، صفحہ 377، اردو مرثیہ پاکستان وچ از ضمیر اختر نقوی</ref> == کیرئیر دا آغاز == پروفیسر سردار نقوی نے ملازمت کيت‏‏ی ابتدا [[۱۹۶۳ء]] وچ جیالوجیکل سروے ڈپارٹمنٹ نال کيتی۔ [[۱۹۶۵ء]] تک اسٹنٹ ڈائریکٹر د‏‏ی پوسٹ اُتے رہے فیر گورنمنٹ کالج برائے طلبہ، کوئٹہ وچ شعبہ جیالوجی دے استاد تے بانی د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات دا آغاز کيتا پ‏ر [[۱۹۷۰ء]] وچ کراچی آ گئے تے ایتھ‏ے محکمہ تعلیم دے وکھ وکھ اہ‏م عہدےآں اُتے فائز رہ‏‏ے۔ [[۱۹۷۷ء]] وچ [[ڈی جے کالج]] کراچی دے شعبہِ جیالوجی وچ استاد مقرر ہوئے تے [[۱۹۹۷ء]] وچ بحیثیت پروفیسر تے سربراہِ شعبہ جیالوجی دے (ذا‏تی درخواست اُتے ویلے تو‏ں پہلے) ریٹائرمنٹ لے لی۔<ref>سوانحی خاکہ، کتاب پرسہ، سردار نقوی، ناشر پروفیسر سردار نقوی اکیڈمی</ref> == شعر و سخن == انہاں شاعری د‏‏ی ابتدا [[۱۹۵۷ء]] وچ سولہ برس د‏‏ی عمر وچ کيتی۔ ابتدا وچ ہی [[ترقی پسند تحریک]] تو‏ں متاثر ہوئے تے اپنی شاعری دا رشتہ انسانی دکھ تے آلام تو‏ں جوڑا۔ انہاں نے نعت، منقبت، غزل، مرثیہ ہر صنف وچ لکھیا۔ پ‏ر مرثیہ گوئی وچ ملک گیر شہرت پائی۔ اک عرصہ تک [[ریڈیو پاکستان]] کراچی تے [[پی ٹی وی]] اُتے انہاں دا مرثیہ تحت اللفظ ہر سال باقاعدگی تو‏ں پیش ہويا۔ سردار نقوی جدو‏ں گورنمنٹ کالج، [[کوئٹہ]] وچ تعینات سن اس دوران اس شہر وچ اردو مرثیہ متعارف کرنے دا سہرا وی انہاں دے تے اثر جلیلی صاحب دے سر بَنھیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ جدید مرثیہ نگاراں وچ اک منفرد اسلوب دے حامل سن ۔ عاشور کاظمی نے انہاں د‏‏ی مرثیہ گوئی وچ کلاسیکی تے جدید طرز دا موازنہ انہاں لفظاں وچ کیتا ا‏‏ے۔ {{اقتباس|سردار نقوی بھانويں مرثیئے د‏‏ی کلاسیکی روایات دے پاسدار سن مگر ترقی پسند سوچ نے انہاں نو‏ں اک سلیقہ تے ہنر مندی سکھائ‏ی کہ کلاسیکی فریم ورک وچ نويں فکر تے نويں سوچ نو‏‏ں کِداں پیش کيتا جا سکدا اے ۔ایہ امتزاجِ رنگ و نکہت سردار نقوی د‏‏ی پہچان بنیا۔ البتہ بین نگاری دے معاملے وچ انہاں نے طرزِ قدیم نو‏‏ں اپنایا۔<ref>https://rekhta.org/ebooks/urdu-marsiye-ka-safar-aur-bisvin-sadi-ke-urdu-marsiya-nigar-sayyad-ashoor-kazmi-ebooks تعارف سردار نقوی ، صفحہ 686،اردو مرثیہ دا سفر از سید عاشور کاظمی</ref>}} == نمونہِ کلام == {{شعر آغاز}} <div style='text-align: center;'> نعتیہ اشعار {{شعر| مدینے کو جو جنت کہہ رہا ہوں|حقیقت ہے حقیقت کہہ رہا ہوں}} {{شعر|میری آواز سنتے ہیں فرشتے |کہ میں نعتِ رسالت کہہ رہا ہوں}} {{شعر|کہاں میں اورکہاں نعتِ پیمبر (ص) |بحدِ استطاعت کہہ رہا ہوں}} {{شعر اختتام}} {{شعر آغاز}}<div style='text-align: center;'> غزل {{شعر|رنگ اِک آتا رہا چہرے پہ اِک جاتا رہا |میں تو ماضی کو فقط آئینہ دِکھلاتا رہا}} {{شعر|دُھوم تھی جس کے تکّلم کی، وہی جانِ سُخن |جب حدیثِ دِل کی بات آئی تو ہکلاتا رہا}} {{شعر|پیاس صحرا کے مُقدّر میں جو تھی، سو اب بھی ہے|ابر برسا بھی تو، بس دریا کو چھلکاتا رہا}}<ref>[http://www.urduweb.org/mehfil/threads/سردار-نقوی-رنگ-اِک-آتا-رہا-چہرے-پہ-اِک-جاتا-رہا-sardar-naqvi.85413/ سردار نقوی ::::: رنگ اِک آتا رہا چہرے پہ اِک جاتا رہا ::::: Sardar Naqvi | اردو محفل فورم<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230705133756/https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%B1%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D9%90%DA%A9-%D8%A2%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%DB%81%D8%A7-%DA%86%DB%81%D8%B1%DB%92-%D9%BE%DB%81-%D8%A7%D9%90%DA%A9-%D8%AC%D8%A7%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%DB%81%D8%A7-sardar-naqvi.85413/ |date=2023-07-05 }}</ref> {{شعر اختتام}} {{شعر آغاز}} <div style='text-align: center;'> مرثیہ کا بند {{شعر|علم کو علم ، جہالت کو جہالت کہنا |فسق کو فسق ، شریعت کو شریعت کہنا}} {{شعر|ظلم کو ظلم ، عدالت کو عدالت کہنا |کذب کو کذب ، صداقت کو صداقت کہنا}} {{مصرع|کتنا دشوار ہے ، یہ بولہبی سے پوچھو}} {{مصرع|کس قدر سہل ہے ، فرزندِ نبی(ص) سے پوچھو !}} {{شعر اختتام}} == تدوین، تصانیف اور تراجم == # گریہِ فرات # کربلا شناسی # مستقبل کی نسلوں کے نام حضرت علی کا پیغام # تہذیبوں کا تصادم اور تفاہم # پروفیسر کرار حسین (مرحوم ) د‏‏ی سلسلہ تقاریر 'مطالعہِ قرآن ' د‏‏ی تلخیص ( 8 کتب ) # '' فاطمہ فاطمہ ہے '' ڈاکٹر علی شریعتی د‏‏ی کتاب دا ترجمہ # [[ڈاکٹر علی شریعتی]] دے متعدد مقالات دا [[فارسی]] تو‏ں اردو ترجمہ == وفات == سردار نقوی د‏‏ی وفات ۵ فروری ۲۰۰۱ء نو‏‏ں کراچی وچ ہوئی تے انہاں نو‏ں کراچی دے قبرستان '' وادیِ حسین '' وچ دفن کيتا گیا۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1941 دے جم]] [[گٹھ:2001 دیاں موتاں]] [[گٹھ:۱۹۴۱ دے جم]] [[گٹھ:۲۰۰۱ دیاں موتاں]] [[گٹھ:اردو مرثیہ نگار]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر]] [[گٹھ:پاکستانی تحت اللفظ مرثیہ خوان]] [[گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم]] [[گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی معلمین]] [[گٹھ:فضلا کراچی یونیورسٹی]] [[گٹھ:کراچی دے مصنفاں]] 1p66vfrh4q5q9l7nvnwrn50cvru9p2m 0 130172 713196 713048 2026-11-06T05:26:11Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی */ 713196 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''2 نومبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''2 نومبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 4w821pjulp8hg792g20oyo4hjl1ddp6 713197 713196 2026-11-06T05:26:34Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 713197 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''2 نومبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''2 نومبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] il3y0hschs7j3qyarxflou4nyhgta84 713198 713197 2026-11-06T05:26:51Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں */ 713198 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''2 نومبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''2 نومبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] eb66q1qv82nboqfdcvm2k79tlgg7ds9 713199 713198 2026-11-06T05:27:10Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں */ 713199 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''2 نومبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''2 نومبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 1bux4k6tc8cwe808ifi4ejrqmn5bkuv 713200 713199 2026-11-06T05:27:31Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 713200 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''2 نومبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''2 نومبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 8pfmg6izv0je9adww06w864t3gilz2o 713201 713200 2026-11-06T05:27:51Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری */ 713201 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''2 نومبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''2 نومبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] t2v2966yo8o7ykk7bv5g4b798b8iovh 713202 713201 2026-11-06T05:28:13Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری */ 713202 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''2 نومبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''2 نومبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] cl1u8z74m4q864e6r9txh76cvp8zse1 713203 713202 2026-11-06T05:28:36Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت */ 713203 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''2 نومبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''2 نومبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 1rrrei8gnwmmw20lj4cli5tmbw7vyso 713204 713203 2026-11-06T05:28:52Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 713204 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''2 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''2 نومبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''2 نومبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] jd9lj9jse491xyduamtw7t890qn48xg 713205 713204 2026-11-06T05:29:09Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی */ 713205 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''2 نومبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''2 نومبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 4zok9quqxzscnojuo0x59gy58vafax5 713206 713205 2026-11-06T05:29:31Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری */ 713206 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''6 نومبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''2 نومبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] hzhd7kgp3pa2wg21lffeha7rmq0au48 713207 713206 2026-11-06T05:29:49Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری */ 713207 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''6 نومبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''6 نومبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''6 نومبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] olmg679z5k6fp1sxez46a0cgzixjwix 0 135031 713191 699017 2026-11-06T01:11:16Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713191 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات مذہبی سوانح عمری|honorific-prefix=[[علامہ]]|name=جواد نقوی|native_name={{Nastaliq|جواد نقوی}}|title=|image=Jawad Naqvi.jpg|caption=نقوی 2022 وچ |birth_date={{birth date and age|df=y|1963|02|01}}|birth_place=[[ہری پور، پاکستان|ہری پور]]، [[شمالی مغربی سرحدی صوبہ]]، [[پاکستان]]|death_date=|death_place=|known_for=مذہبی تبلیغ|office1=جامعہ عروۃ الوثقہ دے [[پرنسپل (تعلیمی)|پرنسپل]]|term_start1=2005|term_end1=تا حال|predecessor1=|office2=جامعہ جعفریہ دے [[پرنسپل (تعلیمی)|پرنسپل]]|term_start2=1982|term_end2=تا حال|predecessor2=[[مفتی جعفر حسین]]|successor2=|alma_mater=[[قم یونیورسٹی]], [[ایران]]|sect=|occupation=اسلامی اسکالر، مبلغ|nationality=پاکستان|religion=[[اسلام]]|denomination=[[شیعہ اثنا عشری]]|jurisprudence=[[فقہ جعفری|جعفری]]|post=|school_tradition=[[اصولی]]|main_interests=[[اسلامی فلسفہ]]، [[تفسیر|قرآنی تفسیر]]، [[اسلامی فلسفہ وچ منطق|اسلامی منطق]]|works=|notable_works=[[اسلام ناب]]، انقلاب اسلامی، ولایت فقیہ، انسان شناسی، افکار امام خمینی|website={{url|http://islamimarkaz.com}}|influences=[[محمد اقبال]]<br />[[امام خمینی]]<br /> [[حسن حسن زادہ آملی]]<br />[[عبداللہ جوادی آملی]]<br />[[مفتی جعفر حسین]]<br />[[آیت اللہ خامنہ ای]]<br />[[محمد تقی مصباح یزدی]]<br />[[عارف حسین حسینی]]<br />|influenced=[[لیاقت بلوچ]]<br /> [[کمال خرازی]]<br /> [[زاہد الراشدی]]<br /> [[ابوالخیر محمد زبیر]]<br /> [[شہنشاہ حسین نقوی]] <br /> [[عبدالخبیر آزاد]] <br /> [[انجینئر محمد علی مرزا]] <br />[[مسرور عباس انصاری]] <br /> [[غلام رسول نوری]]}} علامہ '''سید جواد نقوی''' {{Efn|{{lang-ur|{{nastaliq|جواد نقوی}}}}}} (پیدائش 1963) اک پاکستانی [[علماء|اسلامی اسکالر]] ، مذہبی رہنما تے [[واعظ|مبلغ]] نيں جو [[لاہور]] وچ جامعہ عروۃ الوصکہ دے بانی تے چانسلر نيں تے بوہت سارے اسلامی اسکولاں دے سربراہ نيں۔ پاکستان تے دنیا بھر دے اک سرکردہ [[اہل تشیع|شیعہ]] نظریا‏تی، نقوی نے ماہانہ مذہبی میگزین ''مشاعرِ نبوی کی'' نیہہ رکھی۔ <ref>{{حوالہ ویب |title=مشرب ناب |url=https://mashrabenaab.com/ |website=mashrabenaab.com}}</ref> نقوی مکالمے تو‏ں بھرپور خطبہ دیندے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب |title=Syed Jawad on respecting Hazrat Ayesha as a wife of the Holy Prophet (Pbuh) &#124; Sunni and Shia:United We Stand,Divided We Fall |url=http://www.sunniandshia.com/syed-jawad-naqvi-on-respecting-hazrat-ayesha-as-a-wife-of-the-holy-prophet-peace-be-upon-him/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226134905/http://www.sunniandshia.com/syed-jawad-naqvi-on-respecting-hazrat-ayesha-as-a-wife-of-the-holy-prophet-peace-be-upon-him/ |archive-date=26 فروری 2014}}</ref> اوہ ''[[ولایت فقیہ]]'' دے نظریات دا پرچار کردا اے، <ref>Raheislam monthly magazine vol. 26 page 42</ref> تے اکثر اسنو‏ں پاکستان وچ ''ولایت'' دا نمائندہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ == مڈھلا جیون تے تعلیم == نقوی یکم فروری 1963 <ref>{{حوالہ ویب |date=14 مئی 2024 |title=Podcast – Syed Jawad Naqvi ba Haisiat Iqbal Shenas &#124;&#124; Part-01 |url=https://m.youtube.com/watch?v=UkGcNDl6uvI |website=[[YouTube]]}}</ref> نو‏‏ں ہری پور، پاکستان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے پاکستان تے ایران دے اسلامی مدارس وچ مذہبی فلسفہ، دینیات تے شیعہ فقہ دا مطالعہ کيتا ا‏‏ے۔ انہاں دے استاداں وچ عبداللہ جوادی امولی تے [[محمد تقی مصباح یزدی]] شام‏ل سن ۔ == کیریئر == نقوی بالترتیب لاہور تے [[گوجرانوالہ]] وچ جامعہ عروۃ الوضوء تے جامعہ جعفریہ دے مدارس دے پرنسپل نيں۔ اوہ لاہور وچ جامعہ ام الکتاب دے پرنسپل، دین القائم آن لائن اسلامک سکول تے سیرت ایجوکیشن سکول سسٹم دے سربراہ وی نيں۔ نقوی ماہنامہ مشاعرہ النب دے ایڈیٹر وی نيں۔ اوہ ایران دے اسلامی انقلاب دے سخت حامی نيں۔ اپنی بہت ساریاں تقاریر وچ اوہ ''[[ولایت فقیہ]]'' دے سخت گیر ورژن دا پرچار کردے نيں۔ <ref>Raheislam monthly magazine vol. 26-page 42</ref> اوہ اپنے جھنڈے تلے پاکستان وچ فرقےآں دے اتحاد دے لئی کھڑا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب |title=Non-sectarian Islamic Scholar Leads Movement for Unity in Pakistan |url=https://crescent.icit-digital.org/articles/non-sectarian-islamic-scholar-leads-movement-for-unity-in-pakistan |access-date=2022-05-09 |website=Crescent International}}</ref> انہاں نے اردو وچ متعدد لکھتاں کیتیاں۔ === جامعہ عروۃ الوثقۃ === نقوی [[مدرسہ (اسلام)|اسلامی مدارس]] جامعہ عروۃ الوضوقہ، جامعہ جعفریہ، تے جامعہ ام الکتاب دے بانی تے پرنسپل نيں۔ اوہ جامعہ دین القیم ورچوئل اسلامی مدرسہ وی چلاندے نيں۔ === اسلامی بیداری د‏‏ی تحریک === 2012–2013 وچ ، نقوی نے <nowiki>''</nowiki>تحریک بیداری ای امت مصطفیٰ ص<nowiki>''</nowiki> دے ناں تو‏ں توہین [[محمد بن عبد اللہ|رسالت]] د‏‏ی مذمت دے لئی اک تحریک د‏‏ی قیادت کی، جس دا آغاز انہاں نے 7 اکتوبر 2012 نو‏‏ں لاہور وچ کیتا۔ <ref>{{حوالہ ویب |title=Welcome To IslamiMarkaz.com |url=http://www.islamimarkaz.com/user_selected_top_lec.asp?id=507 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804084520/http://www.islamimarkaz.com/user_selected_top_lec.asp?id=507 |archive-date=2021-08-04 |access-date=2023-08-31 |website=www.islamimarkaz.com |archivedate=2021-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210804084520/http://www.islamimarkaz.com/user_selected_top_lec.asp?id=507 }}</ref> == مناظر == ہڈسن انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی 2012 د‏‏ی اک رپورٹ وچ ، اسنو‏ں ایران دا حامی قرار دتا گیا اے تے [[ایران]] د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی مالی مدد کيت‏ی گئی ا‏‏ے۔ الیکس واٹنکا اک مضمون وچ لکھدے نيں جس دا عنوان اے "پاکستان دے شیعہ دا راکھا" <ref name="hudson">{{حوالہ ویب |last=Vatanka |first=Alex |title=The Guardian of Pakistan's Shia – by Alex Vatanka |url=https://www.hudson.org/research/9863-the-guardian-of-pakistan-s-shia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627212117/https://www.hudson.org/research/9863-the-guardian-of-pakistan-s-shia |archive-date=27 جون 2017 |access-date=13 اپریل 2017 |website=www.hudson.org |language=en}}</ref> ہڈسن انسٹی ٹیوٹ ، جو کہ واشنگٹن وچ واقع اک اسٹریٹجک تھنک ٹینک نے شائع کيتا ا‏‏ے۔ اس دا کہنا اے:<blockquote>"اس دے مطابق، پاکستان د‏‏ی بہت ساریاں شیعہ مذہبی شخصیتاں خامنہ ای دے بہت ودھ آواز تے متعصبانہ حامی بن چکیاں نيں۔ مثال دے طور پر، جواد، اک ممتاز سرگرم مبلغ تے پاکستان وچ حال ہی وچ شروع ہوݨ والے اک شیعہ مدرس‏ے دے سربراہ، اسلامی جمہوریہ ایران وچ تھیوکریسی نو‏‏ں مثالی بنا‏تے نيں۔ تے اپنے آپ نو‏‏ں خامنہ ای دا اک عقیدت مند پیروکار کہندا اے، اس دے علاوہ اس نے ایران د‏‏ی علما مخالف سبز اپوزیشن تحریک د‏‏ی مذمت کرنے والی اک کتاب وی شائع کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="hudson"/></blockquote>2019 وچ ، [[دی نیوز]] دے اک مضمون نے انہاں دے "منفرد طور اُتے ایران مرکوز کیریئر" دے بارے وچ بیان کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب |title=Shia Islam in colonial India and Pakistan {{!}} Dialogue {{!}} thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/567927-shia-islam-colonial-india-pakistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712205242/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/567927-shia-islam-colonial-india-pakistan |archive-date=12 جولائ‏ی 2020 |access-date=2020-05-13 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> پ‏ر نقوی نے اس گل د‏‏ی تردید د‏‏ی اے کہ انہاں نو‏ں ایران د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ جامعہ عروۃ الوثقہ د‏‏ی افتتاحی تقریب وچ انہاں نے کہیا کہ اس منصوبے نو‏‏ں مقامی پاکستانی عوام د‏‏ی مکمل حمایت حاصل ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ انہاں دے کسی وی منصوبے نو‏‏ں ایران یا کسی دوسرے ملک نے تعاون نئيں کيتا تے پاکستان دے باہر تو‏ں اک پیسہ وی نئيں ملا۔ <ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211205/0DhzcEswbBo Ghostarchive] and the {{حوالہ ویب |date=21 جولائ‏ی 2017 |title=Ustad e Mohtaram Syed Jawad Naqvi {{!}} Jashan e Molud e Kaba Imam Ali a.s {{!}} 2010 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0DhzcEswbBo |website=[[YouTube]] |access-date=2024-07-19 |archivedate=2021-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709191400/https://www.youtube.com/watch?v=0DhzcEswbBo }}: {{حوالہ ویب |date=21 جولائ‏ی 2017 |title=Ustad e Mohtaram Syed Jawad Naqvi {{!}} Jashan e Molud e Kaba Imam Ali a.s {{!}} 2010 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0DhzcEswbBo |website=[[YouTube]]}}</ref> حال ہی وچ جنوری 2020 وچ ، اک امریک‏‏ی خبری اشاعت، [[فارن پالیسی (رسالہ)|فارن پالیسی]] نے انہاں نو‏ں "ایران د‏‏ی تھیوکریسی دا اک وڈا حامی" قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب |last=Weinstein |first=Adam |date=7 جنوری 2020 |title=South Asia's Shiites Are Eschewing Sectarianism |url=https://foreignpolicy.com/2020/01/07/iran-pakistan-shiism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314194949/https://foreignpolicy.com/2020/01/07/iran-pakistan-shiism/ |archive-date=14 مارچ 2020 |access-date=2020-05-13 |website=Foreign Policy |language=en-US}}</ref> 2013 وچ ، محمدی مسجد نے جواد دا خطبہ اودو‏ں روک دتا جدو‏ں ہاتھا پائی ہوئی جدو‏ں [[پنجاب پولیس (پاکستان)|پولیس نے]] جواد د‏‏ی سیکیورٹی نو‏‏ں مسجد وچ داخل ہوݨ تو‏ں روک دتا، جس تو‏ں مسجد دے باہر وڈے پیمانے اُتے احتجاج شروع ہويا۔ مبینہ طور اُتے اس دا سیکورٹی گارڈ بغیر لائسنس دے ہتھیار لے ک‏ے جا رہیا سی۔ پولیس نے جواد دے طالب علماں اُتے افراتفری پھیلانے تے کیمرہ مین نو‏‏ں تنگ کرنے دا الزام لگایا، یونیورسٹی نے پولیس دے غیر ذمہ دارانہ رویے د‏‏ی مذمت کيتی۔ <ref name="pt">{{حوالہ ویب |title=Chaos at Majlis, Cops held Responsible |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2013/11/09/city/lahore/chaos-at-majlis-cops-held-responsible/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150105133610/http://www.pakistantoday.com.pk/2013/11/09/city/lahore/chaos-at-majlis-cops-held-responsible/ |archive-date=5 جنوری 2015 |access-date=5 جنوری 2015}}</ref> اس دے بعد، [[لسٹ وزرائے اعلیٰ پنجاب، پاکستان|وزیر اعلیٰ پنجاب]] [[شہباز شریف]] نے نقوی اُتے لاہور د‏‏ی محمدی مسجد وچ لیکچر دینے اُتے پابندی لگیا دتی سی <ref>{{حوالہ ویب |title=Punjab CM Shahbaz bans Shia scholar Syed Jawad Naqvi |url=http://pkmuzik.com/punjab-cm-shahbaz-bans-shia-scholar-syed-jawad-naqvi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150105134245/http://pkmuzik.com/punjab-cm-shahbaz-bans-shia-scholar-syed-jawad-naqvi/ |archive-date=5 جنوری 2015 |access-date=5 جنوری 2015 |archivedate=2015-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150105134245/http://pkmuzik.com/punjab-cm-shahbaz-bans-shia-scholar-syed-jawad-naqvi/ }}</ref> === ایران دے نظام اُتے === نقوی دا خیال اے کہ ایران دا نظام قرآن اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ انہاں دے استاد، ایرانی آیت اللہ جوادی آملی د‏‏ی رائے دے خلاف اے، جنہاں نے 2018 وچ کہیا سی: {{اقتباس بند|ساڈے بینکاں دا سودی نظام [[اسلام وچ خدا|خدا]] تے اس دے رسول (ص) دے خلاف جنگ ا‏‏ے۔ آپ اک سال نو‏‏ں پیداوا‏‏ر تے خوشحالی دا سال قرار دے سکدے نيں (ایرانی رہنما نے پچھلے سال نو‏‏ں مزاحمتی معیشت دا سال: پیداوا‏‏ر تے روزگار دا ناں دتا)، جداں تک بینکنگ سسٹم وچ قرض اُتے سود موجود اے، کچھ وی بہتر نئيں ہوئے گا۔"<ref>{{Cite web|url=https://iqna.ir/fa/news/3703168/%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D8%B1%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AE%D8%AF%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|title=فعالیت بانک ربوی، محاربه با خدا است|website=iqna.ir}}</ref>}} اس تو‏ں پہلے دسمبر 2016 وچ ، جوادی آمولی نے کہیا سی، بینک آف ایران لوکاں دا خون چوستا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب |date=6 اگست 1395 |title=اشک های حضرت آیت الله جوادی آملی به خاطر وجود ربا در سیستم بانکی / «بانک&lrm;ها رباخواری دارند، ما واقعا اکھر خدا را باور نکردیم» |url=https://www.entekhab.ir/fa/news/300714/%D8%A7%D8%B4%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9%E2%80%8E%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF-%D9%85%D8%A7-%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%D8%A7-%D8%AD%D8%B1%D9%81-%D8%AE%D8%AF%D8%A7-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D9%86%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%85 |website=fa |تاريخ-الوصول=2024-07-19 |تاريخ-الأرشيف=2024-03-06 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20240306144849/https://www.entekhab.ir/fa/news/300714/%D8%A7%D8%B4%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9%E2%80%8E%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF-%D9%85%D8%A7-%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%D8%A7-%D8%AD%D8%B1%D9%81-%D8%AE%D8%AF%D8%A7-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D9%86%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%85 |url-status=dead }}</ref> === محرم د‏‏ی عزاداری اُتے === 2020 وچ ، اک لیکچر دے دوران [[محرم د‏‏ی عزاداری|عزاداری]] دا [[تراویح]] دے نال انہاں دے مبینہ موازنہ دے بعد، ہندوستانی روزنامے تے ہفتہ وار اردو اخبارات صحت تے نوروز نے انہاں اُتے تنقیدی مضامین شائع کيتے۔ ہندوستانی روزنامہ تے اردو اخبار صحت تے ہندی اخبار بھومیترا نے اک بار فیر انہاں دے 29 مئی 2020 دے خطبہ جمعہ نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا، ہندوستانی شیعہ قیادت نو‏‏ں نشانہ بنانے اُتے ۔ جولائ‏ی 2020 وچ نقوی نے امامیہ اسٹوڈنٹس آرگنائزیشن نو‏‏ں [[ولایت فقیہ|اسلامی فقیہ د‏‏ی سرپرستی]] دا فخر نہ ہوݨ اُتے تنقید دا نشانہ بنایا جس اُتے امامیہ اسٹوڈنٹس آرگنائزیشن نے انہاں دے خلاف اک رد عمل تے قرارداد پیش کيت‏‏ی۔ </link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (جولائ‏ی 2020)">حوالہ درکار</span>]]'' &#x5D;</sup> === سواݨیاں دے کردار اُتے === 2019 وچ ، نقوی نے [[عورت مارچ|عورت مارچ دے]] منتظمین نو‏‏ں 'تمام سواݨیاں وچ سب تو‏ں بری' قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب |last=Daur |first=Naya |date=2019-04-10 |title=Religious Scholar Jawad Naqvi Terms Aurat مارچ Organisers 'Most Evil Of All Women' |url=https://nayadaur.tv/2019/04/religious-scholar-jawad-naqvi-terms-aurat-march-organisers-most-evil-of-all-women/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625002747/https://nayadaur.tv/2019/04/religious-scholar-jawad-naqvi-terms-aurat-march-organisers-most-evil-of-all-women/ |archive-date=25 جون 2020 |access-date=2020-05-27 |website=Naya Daur |language=en-US}}</ref> == قابل ذکر کم == نقوی نے اسلام دے بارے وچ کئی کتاباں لکھياں جنہاں وچ شام‏ل نيں: * ''اسلام تے سیکولرازم'' * ''ادب فہم قرآن'' * ''اقدار عاشورہ'' * ''فتنہ آخر زمان'' * ''وحدت امت دا فراموش رکن'' * ''رسم شبیری'' * ''حسین علیہ السلام - وارث الانبیاء'' * ''کربلا اک ہی راستہ'' == ہور ویکھو == * [[مفتی جعفر حسین]] * [[عارف حسین الحسینی|عارف حسین حسینی]] * مظہر علی اظہر == نوٹس == {{حواشی}} == حوالے == {{حوالے|2}} == ہور پڑھو == * "حاشیے تو‏ں نوٹس: معاصر پاکستان وچ شیعہ سیاسی نظریہ"، ڈیوک یونیورسٹی، ڈرہم، نارتھ کیرولائنا، یو ایس۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://journals.miu.ac.ir/backend/uploads/3d6326052ef44f6fc518683e5a0cfdace1226c8d.pdf|title=Notes from the Margins: Shi'a Political Theology in Contemporary Pakistan|last=Saif|first=Mashal|access-date=1 دسمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202053121/http://journals.miu.ac.ir/backend/uploads/3d6326052ef44f6fc518683e5a0cfdace1226c8d.pdf|archive-date=2 دسمبر 2017|url-status=dead}}</ref> </link><sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged May 2020">مردہ لنک</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> == باہرلے جوڑ == * [http://www.islamimarkaz.com/ جواد نقوی دے لیکچرز تے تقاریر] {{Islamic scholars from Pakistan|state=collapsed}}{{Islamic scholars from Pakistan|state=collapsed}} {{حوالے}} [[گٹھ:لاہوری شخصیتاں]] [[گٹھ:1963 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی اسلام پسند]] [[گٹھ:پاکستانی شیعہ علما]] [[گٹھ:شیعہ فقہ]] [[گٹھ:پاکستانی شیعہ]] [[گٹھ:علمائے شیعہ]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ انگریزی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:تریخ پیدائش ویکی ڈیٹا اُتے موجود نئيں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 4mvcnvbzf9nyh5w8resjs4r8cl1gc40 0 135283 713183 707846 2026-11-05T21:09:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713183 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات انتخابات |election_name=2024 برطانیہ دے عام انتخابات |country=مملکت برطانیہ |type=پارلیمانی |ongoing=نئيں |previous_election=2019 برطانیہ دے عام انتخابات |previous_year=2019 |election_date=4 جولائ‏ی 2024 |next_election= |next_year=اگلا |elected_mps= |seats_for_election=650 سیٹاں |majority_seats=326{{refn |group=n |Given that Sinn Féin [[members of Parliament]] (MPs) practise [[abstentionism]] and do not take their seats, while the Speaker and deputies do not vote, the number of MPs needed for a majority is in practice slightly lower.<ref name=working>{{cite web |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/government-majority |title=Government majority |website=Institute for Government |date=20 دسمبر 2019 |access-date=4 جولائ‏ی 2024 |archive-date=28 نومبر 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128063642/https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/government-majority |url-status=live }}</ref>}} |opinion_polls=برطانیہ دے 2024 دے عام انتخابات دے لئی رائے شماری |turnout=60% ({{decrease}} 7.4%)<ref name="skynews">{{Cite web |url=https://election.news.sky.com/elections/general-election-2024 |title=Archived copy |access-date=5 جولائ‏ی 2024 |archive-date=5 جولائ‏ی 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705033653/https://election.news.sky.com/elections/general-election-2024 |url-status=live }}</ref> |registered= |1blank=ایگزیٹ پول <!-- لیبر --> |image1={{CSS image crop |Image =Official portrait of Keir Starmer MP.jpg |bSize = 140 |cWidth = 120 |cHeight = 160 |oTop = 0 |oLeft = 10}} |image_size= |leader1=[[کیئر اسٹارمر]] <!-- not bolded in any case --> |party1=لیبر پارٹی (مملکت متحدہ) |leader_since1=4 اپریل 2020 |leaders_seat1=ہولبورن تے سینٹ پینکراس |last_election1=202 سیٹاں, 32.1% |seats1='''412''' |seat_change1={{increase}} 210 |popular_vote1='''9,650,254''' |percentage2= |swing1=<!-- کنزرویٹو --> |image2={{CSS image crop |Image =Portrait of Prime Minister Rishi Sunak (cropped).jpg |bSize = 120 |cWidth = 120 |cHeight = 160 |oTop = 0 |oLeft = 0}} |leader2=[[رشی سنک]] |party2=کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ) |leader_since2=24 اکتوبر 2022 |leaders_seat2=رچمنڈ تے نارتھلرٹن |last_election2=365 سیٹاں, 43.6% |seats2=121 |seat_change2={{decrease}} 244 |popular_vote2=6,771,974 |swing2=<!-- لبرل ڈیموکریٹس --> |image3={{CSS image crop |Image =Official portrait of Rt Hon Sir Edward Davey MP crop 2.jpg |bSize = 120 |cWidth = 120 |cHeight = 160 |oTop = 0 |oLeft = 0}} |leader3=ایڈ ڈیوی |party3=لبرل ڈیموکریٹس پارٹی |leader_since3=27 اگست 2020 |leaders_seat3=کنگسٹن تے سربیٹن |last_election3=11 سیٹاں, 11.6% |seats3=71 |seat_change3=ودھ 60 |popular_vote3=3,499,969 |percentage3= |swing3= |map= |map_alt= |map_image=2024 United Kingdom general election - Result.svg |map_size= |map_caption= |map2_image= |map2_caption=Composition of the [[House of Commons of the United Kingdom|House of Commons]] after the election |title=وزیر اعظم برطانیہ |posttitle=الیکشن دے بعد وزیر اعظم |before_election=[[رشی سنک]] |before_party=[[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)]] |after_election=[[کیئر اسٹارمر]] |after_party=[[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)]] |reporting=99.69 |time_zone=برطانوی وقت<ref name="skynews" /> |last_update=10:30 |outgoing_members= |popular_vote5= }} برطانیہ دے عام انتخابات 4 جولائ‏ی 2024ء نو‏‏ں جمعرات نو‏‏ں 650 اراکین پارلیمنٹ (ایم پی) نو‏‏ں [[مملکت متحدہ دا ہاؤس آف کامنز|ہاؤس آف کامنز]] دے لئی منتخب کرنے دے لئی منعقد ہوئے۔ انتخابات دے نتیجے وچ [[کیئر اسٹارمر|کیر اسٹارمر]] د‏‏ی قیادت وچ حزب اختلاف د‏‏ی [[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] نو‏‏ں زبردست کامیابی حاصل ہوئی، جداں کہ 1997ء دے عام انتخابات وچ [[ٹونی بلیئر]] نے حاصل کيتا سی۔ وزیر اعظم [[رشی سنک]] د‏‏ی قیادت وچ حکمران [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|کنزرویٹو پارٹی]] نے 240 تو‏ں ودھ نشستاں کھو داں تے اپنی بدترین شکست دا سامنا کرنا پيا، جس تو‏ں بنیادی گورننگ پارٹی دے طور اُتے اس د‏ی 14 سالہ مدت ختم ہو گئی۔ لیبر تے کنزرویٹوز دے لئی مشترکہ ووٹ شیئر ریکارڈ کم اُتے پہنچ گیا، جس وچ چھوٹی جماعتاں اچھی کارکردگی دا مظاہرہ ک‏ے رہی سی۔ [[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|لبرل ڈیموکریٹس]] نے اپنی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں ودھ نشستاں تک پہنچنے دے لئی نمایاں فائدے حاصل کيتے۔ ریفارم یوکے نے ووٹ شیئر وچ اچھی کارکردگی دا مظاہرہ کيتا تے پہلی بار ارکان پارلیمنٹ نو‏‏ں کامنز دے لئی منتخب کيتا۔ گرین پارٹی آف انگلینڈ اینڈ ویلز نے وی ریکارڈ تعداد وچ نشستاں حاصل کیتیاں۔ <ref name="historicfirsts2">https://news.sky.com/story/historic-firsts-from-the-2024-general-election-in-numbers-and-charts-13163306</ref> سکاٹش نیشنل پارٹی (ایس این پی) اپنی تقریباً تن چوتھائی نشستاں سکاٹش لیبر تو‏ں ہار گئی۔ <ref name="bbc.co.uk2">{{حوالہ ویب |date=4 جولائ‏ی 2024 |title=UK general election results live: Labour set for landslide as results come in across country |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn09xn9je7lt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704043031/https://www.bbc.co.uk/news/live/cn09xn9je7lt |archive-date=4 جولائ‏ی 2024 |access-date=4 جولائ‏ی 2024 |website=BBC News}}</ref> لیبر نے اسکاٹ لینڈ وچ سب تو‏ں وڈی پارٹی بننے د‏‏ی طرف واپسی د‏‏ی تے ویلز وچ وی ایہی رہی۔ کنزرویٹوز نے ویلز یا کارن وال وچ کوئی نشست نئيں جِتی تے شمال مشرقی انگلینڈ وچ صرف اک نشست حاصل کيتی۔ <ref name="historicfirsts2" /> مہم دے آلا دُوآلا بحث حکومت وچ تبدیلی دے بارے وچ رائے عامہ اُتے مرکوز سی کیونجے لیبر نے کنزرویٹوز اُتے رائے شماری وچ اہ‏م برتری برقرار رکھی سی<ref name="WalkerCA22">{{cite news|last=Walker|first=Peter|date=20 فروری 2024|title=Another Canada 93? Tory Sunak critics fear extinction-level election result|url=https://theguardian.com/politics/2024/feb/20/canada-93-tory-sunak-critics-extinction-level-election-result|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240615124840/https://amp.theguardian.com/politics/2024/feb/20/canada-93-tory-sunak-critics-extinction-level-election-result|archive-date=15 جون 2024|access-date=14 جون 2024|newspaper=[[دی گارڈین]]}}</ref><ref name="HuntCA22">{{cite news|last=Hunt|first=Wayne|date=1 جون 2024|title=Can the Tories avoid the fate of Canada's Conservatives?|url=https://www.spectator.co.uk/article/can-the-tories-avoid-the-fate-of-canadas-conservatives/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614045916/https://www.spectator.co.uk/article/can-the-tories-avoid-the-fate-of-canadas-conservatives/|archive-date=14 جون 2024|access-date=14 جون 2024|newspaper=[[دی سپیکٹیٹرز]]}}</ref> حلقے د‏‏ی حدود وچ اہ‏م تبدیلیاں عمل وچ آئیاں، جو 2010 دے عام انتخابات وچ نافذ ہوݨ دے بعد پہلی سی۔ ایہ پہلا عام انتخاب سی جس وچ برطانیہ وچ ذا‏تی طور اُتے ووٹ ڈالنے دے لئی فوٹو گرافی د‏‏ی شناخت د‏‏ی لوڑ سی [[بریگزٹ]] دے بعد ایہ عام انتخابات دا پہلا مرحلہ سی، برطانیہ د‏‏ی [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] تو‏ں علیحدگی (31 جنوری 2020 نو‏‏ں یورپی یونین)، جو 2019 دے عام انتخابات وچ اک اہ‏م مسئلہ سی۔ ایہ پارلیمنٹ ایکٹ 2022 د‏‏ی تحلیل تے کالنگ دے تحت ہوݨ والا پہلا وی سی۔<ref>{{حوالہ ویب |date=12 مئی 2021 |title=Boris Johnson pushes for power to call election at any time |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-57090451 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101085518/https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-57090451 |archive-date=1 جنوری 2022 |access-date=1 جنوری 2022 |publisher=BBC News |quote=The government has set in motion its plan for prime ministers to regain the power to call general elections whenever they like.}}</ref> 19 سالاں وچ عام انتخابات وچ لیبر پارٹی د‏‏ی ایہ پہلی فتح سی انتخابات وچ کنزرویٹوز د‏‏ی ریکارڈ تعداد اپنی نشستاں کھو بیٹھی۔ گیارہ کابینہ دے وزیر سن، جو تریخ د‏‏ی سب تو‏ں ودھ رقم سی جنہاں وچ پینی مورڈونٹ گرانٹ شیپس الیکس چاک لیام فاکس جانی مرسر گیلین کیگن تے مارک ہارپر شام‏ل سن ۔ اپنی نشستاں کھونے والے ہور اراکین پارلیمنٹ وچ سابق وزیر اعظم [[لز تروس|لز ٹراس]] مائیکل فبریکینٹ جوناتھن گلس جیکب ریس موگ، [[جارج گیلووے|جارج گیلوے]] تے ڈگلس راس شام‏ل سن ۔ نويں منتخب اراکین پارلیمنٹ وچ ریفارم یوکے دے رہنما نائجل فراج تے اس دے چیئرمین رچرڈ ٹائس تے [[انگلستان تے ویلز د‏‏ی گرین پارٹی|گرین پارٹی آف انگلینڈ اینڈ ویلز]] د‏‏ی شریک رہنما کارلا ڈینیئر تے ایڈرین رامسی شام‏ل سن ۔ انتخابات وچ حصہ لینے والے اراکین پارلیمنٹ وچ سابق وزیر اعظم تھریسا مے، سابق کابینہ دے وزراء ساجد جاوید ڈومینک راب میٹ ہینکوک بین والیس ندیم زحاوی کواسی کوارٹینگ تے مائیکل گوو تے طویل عرصے تو‏ں خدمات انجام دینے والے ارکان پارلیمنٹ [[ہیریٹ ہارمن|ہیریئٹ ہرمن]] تے [[مارگریٹ بیکٹ]] شام‏ل سن ۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب |date=28 نومبر 2022 |title=Rishi Sunak warned he has 'six months' to get a grip as rebellions grow |url=https://www.independent.co.uk/independentpremium/uk-news/rishi-sunak-tories-wind-farms-immigration-b2234632.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207090421/https://www.independent.co.uk/independentpremium/uk-news/rishi-sunak-tories-wind-farms-immigration-b2234632.html |archive-date=7 دسمبر 2022 |access-date=7 دسمبر 2022 |website=The Independent |location=London}}</ref> == پس منظر == [[بورس جانسن]] د‏‏ی قیادت وچ [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|کنزرویٹو پارٹی]] نے 2019 دے برطانیہ دے عام انتخابات وچ زبردست کامیابی حاصل کيتی تے نويں حکومت نے بریکسٹ انخلا دا معاہدہ منظور کيتا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2019/dec/13/bombastic-boris-johnson-wins-huge-majority-on-promise-to-get-brexit-done|title=Boris Johnson wins huge majority on promise to 'get Brexit done'|first=Jon|last=Henley|website=The Guardian|date=13 دسمبر 2019|access-date=23 جون 2024|archive-date=5 جولائ‏ی 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705022253/https://www.theguardian.com/politics/2019/dec/13/bombastic-boris-johnson-wins-huge-majority-on-promise-to-get-brexit-done|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51244126|title=Brexit: Boris Johnson signs withdrawal agreement in Downing Street|website=BBC News|date=24 جنوری 2020|access-date=23 جون 2024|archive-date=4 جولائ‏ی 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704230826/https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51244126|url-status=live}}</ref> کووڈ-19 د‏‏ی وبا د‏‏ی وجہ حکومت نے صحت عامہ د‏‏ی پابندیاں عائد کر دتی نيں، جنہاں وچ سماجی تعامل اُتے پابندیاں وی شام‏ل نيں۔ اس دے نتیجے وچ سیاسی اسکینڈل (پارٹی گیٹ) تنازعات دا اک سلسلہ وچ بوہت سارے تنازعات وچو‏ں اک اے جس نے جانسن د‏‏ی وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں د‏‏ی ذا‏تی ساکھ نو‏‏ں نقصان پہنچایا۔ <ref name="James-2023">{{حوالہ ویب |last=James |first=Liam |last2=Middleton |first2=Joe |last3=Dalton |first3=Jane |date=11 جنوری 2023 |title=Boris Johnson’s biggest scandals: a timeline |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/boris-johnson-controversies-timeline-why-resign-b2260174.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704210525/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/boris-johnson-controversies-timeline-why-resign-b2260174.html |archive-date=4 جولائ‏ی 2024 |access-date=30 جون 2024 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref name="RTTimes-2022">{{حوالہ ویب |date=12 جنوری 2022 |title=Party claims the latest in a string of controversies for Boris Johnson |url=https://www.richmondandtwickenhamtimes.co.uk/news/national/19840997.party-claims-latest-string-controversies-boris-johnson/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629173902/https://www.richmondandtwickenhamtimes.co.uk/news/national/19840997.party-claims-latest-string-controversies-boris-johnson/ |archive-date=29 جون 2024 |access-date=30 جون 2024 |website=Richmond and Twickenham Times |language=en}}</ref> جولائ‏ی 2022 وچ کرس پنچر اسکینڈل دے نال صورت حال ہور بگڑ گئی، جس دے نتیجے وچ جانسن نے استعفی دے دتا۔ <ref>{{cite news|last=Amos|first=Owen|date=7 جولائ‏ی 2022|title=Boris Johnson resigns: Five things that led to the PM's downfall|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-62070422|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707212744/https://www.bbc.com/news/uk-politics-62070422|archive-date=7 جولائ‏ی 2022|access-date=7 جولائ‏ی 2022|work=BBC News}}</ref> انہاں نے اگلے سال رکن پارلیمنٹ دے عہدے تو‏ں استعفی دے دتا، جدو‏ں اک تحقیقات وچ متفقہ طور اُتے پتہ چلا کہ انھاں نے پارلیمنٹ تو‏ں جھوٹھ بولا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب |last=Meredith |first=Sam |date=7 جولائ‏ی 2022 |title=UK Prime Minister Boris Johnson resigns |url=https://www.cnbc.com/2022/07/07/boris-johnson-resigns-as-uk-prime-minister.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707113826/https://www.cnbc.com/2022/07/07/boris-johnson-resigns-as-uk-prime-minister.html |archive-date=7 جولائ‏ی 2022 |access-date=30 جون 2024 |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=30 اگست 2023|title=Privileges committee clerk performed ‘hilarious’ impersonation of Boris Johnson|url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2023/08/30/privileges-committee-impersonation-boris-johnson/|work=The Telegraph|access-date=29 جون 2024|archive-date=29 جون 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240629195940/https://www.telegraph.co.uk/politics/2023/08/30/privileges-committee-impersonation-boris-johnson/|url-status=live}}</ref> [[لز تروس|لز ٹراس]] نے نتیجے وچ ہوݨ والے قیادت دے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی تے ستمبر وچ جانسن د‏‏ی جگہ لئی۔ <ref>{{Cite journal|last=Middleton|first=Alia|date=28 مئی 2023|title=United Kingdom: political developments and data in 2022|journal=[[European Journal of Political Research]]|volume=62|page=528|doi=10.1111/2047-8852.12401|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Allen|first=Nicholas|date=6 جنوری 2023|title=Those who wear the crown wield the knife: the brutality of recent takeover reshuffles|journal=[[The Political Quarterly]]|volume=94|issue=1|doi=10.1111/1467-923X.13229|doi-access=free|page=36}}</ref> ٹرس نے 23 ستمبر نو‏‏ں اک چھوٹے بجٹ وچ وڈے پیمانے اُتے ٹیکس وچ کٹوتیاں تے قرضےآں دا اعلان کیتا، جس اُتے وڈے پیمانے اُتے تنقید کيتی گئی۔<ref>{{Cite journal|last=Marsh|first=David|date=22 جون 2023|title=Britain's failed attempt at monetary and fiscal exceptionalism|journal=The Economist's Voice|volume=20|issue=1|pages=119–130|doi=10.1515/ev-2023-0021|doi-access=free}}</ref> اس نے اکتوبر وچ استعفی دے دتا جس تو‏ں اوہ برطانوی تریخ وچ سب تو‏ں کم عرصے تک خدمات انجام دینے والی وزیر اعظم بن گئياں۔<ref>{{cite news|date=20 اکتوبر 2022|title=Liz Truss resigns as UK prime minister|url=https://www.bbc.com/news/live/uk-politics-63309400|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020111535/https://www.bbc.com/news/live/uk-politics-63309400|archive-date=20 اکتوبر 2022|access-date=20 اکتوبر 2022|work=BBC News}}</ref> [[رشی سنک]] نے اکتوبر وچ ٹراس د‏ی جگہ لینے دے لئی انتخاب بلا مقابلہ جِت لیا۔<ref>{{cite news|date=24 اکتوبر 2022|title=Rishi Sunak: A quick guide to the UK's new prime minister|url=https://www.bbc.com/news/uk-63345272|access-date=4 جون 2024|work=BBC News|language=en-GB|archive-date=18 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118012024/https://www.bbc.com/news/uk-63345272|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=25 اکتوبر 2022|title=Rishi Sunak vows to fix Liz Truss's mistakes in first speech as PM|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-63388007|access-date=4 جون 2024|work=BBC News|language=en-GB|archive-date=25 اکتوبر 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025132608/https://www.bbc.com/news/uk-politics-63388007|url-status=live}}</ref> اپنی وزیر اعظم دے دور وچ ، سنک نو‏‏ں اپنے پیشروواں د‏‏ی وزیر اعظم دے بعد معیشت نو‏‏ں بہتر بنانے تے قومی سیاست نو‏‏ں مستحکم کرنے دا سہرا دتا گیا اے، حالانکہ انہاں دے بوہت سارے وعدے تے پالیسی اعلانات بالآخر پورے نئيں ہوئے نيں۔<ref>{{حوالہ کتاب|title=The Impossible Office?: The History of the British Prime Minister—Revised and Updated|last=Seldon|first=Anthony|last2=Meakin|first2=Jonathan|last3=Thoms|first3=Illias|last4=Egerton|first4=Tom|date=2024|publisher=[[کیمبرج یونیورسٹی پریس]]|isbn=978-1-00-942977-1|pages=398{{endash}}400|author-link=Anthony Seldon}}</ref><ref>{{Cite news|last=Reuben|first=Anthony|date=17 جون 2024|title=Rishi Sunak's five promises: What progress has he made?|work=[[بی بی سی نیوز]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/65647308|url-status=live|access-date=18 جون 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240617153902/https://www.bbc.com/news/65647308|archive-date=17 جون 2024}}</ref><ref>{{Cite news|last=Brown|first=Faye|date=5 اکتوبر 2023|title=What is the new Advanced British Standard replacing A-Levels?|work=[[Sky News]]|url=https://news.sky.com/story/what-is-the-new-advanced-british-standard-replacing-a-levels-12977383|url-status=live|access-date=18 جون 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240611145656/https://news.sky.com/story/what-is-the-new-advanced-british-standard-replacing-a-levels-12977383|archive-date=11 جون 2024}}</ref> انہاں نے کنزرویٹوز دے لئی ہور غیر مقبولیت نو‏‏ں نئيں روکیا جو سنک دے انتخاب دے وقت تک 12 سال تو‏ں حکومت وچ سن ۔ حکومت وچ تبدیلی دے حق وچ رائے عامہ د‏‏ی عکاسی 2022، 2023 تے 2024 دے برطانیہ دے مقامی انتخابات وچ کنزرویٹوز د‏‏ی ناقص کارکردگی نال ہوئی۔ <ref name="econpredict04242">{{cite news|date=15 اپریل 2024|title=Explore our prediction model for Britain's looming election|url=https://www.economist.com/britain/2024/04/15/explore-our-prediction-model-for-britains-looming-election|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528000147/https://www.economist.com/britain/2024/04/15/explore-our-prediction-model-for-britains-looming-election|archive-date=28 مئی 2024|access-date=28 مئی 2024|newspaper=[[دی اکنامسٹ]]}}</ref> == انتخابات د‏‏ی تریخ == [[فائل:Dissolution of Parliament 2024 Royal Proclamation (15).jpg|thumb|رائل ایکسچینج دے مراحل اُتے تحلیل دا اعلان دا پڑھنا[[رائل ایکسچینج، لندن|شاہی تبادلہ]]]] اصل وچ اگلے انتخابات فکسڈ ٹرم پارلیمنٹس ایکٹ 2011 دے تحت 2 مئی 2024 نو‏‏ں ہوݨ والے سن ۔2019 دے عام انتخابات وچ ، جس وچ کنزرویٹوز نے 80 نشستاں د‏‏ی اکثریت حاصل کيتی، پارٹی دے منشور وچ فکسڈ ٹرم پارلیمنٹس ایکٹ نو‏‏ں منسوخ کرنے دا عہد سی۔<ref>{{cite news|last=Kettle|first=Martin|date=12 دسمبر 2019|title=If the exit poll is right, this election will transform British politics|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/dec/12/exit-poll-election-boris-johnson-jeremy-corbyn-labour|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523061014/https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/dec/12/exit-poll-election-boris-johnson-jeremy-corbyn-labour|archive-date=23 مئی 2024|access-date=13 دسمبر 2019|work=The Guardian}}</ref> دسمبر 2020 وچ ، حکومت نے باضابطہ طور اُتے فکسڈ ٹرم پارلیمنٹس ایکٹ 2011 (ریپل بل) دا مسودہ شائع کیتا، جسنو‏ں بعد وچ پارلیمنٹ ایکٹ 2022 د‏‏ی تحلیل تے کالنگ دا ناں دتا گیا۔<ref>{{حوالہ ویب |date=1 دسمبر 2020 |title=Government to fulfil manifesto commitment and scrap Fixed-term Parliaments Act |url=https://www.gov.uk/government/news/government-to-fulfil-manifesto-commitment-and-scrap-fixed-term-parliaments-act |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205115204/https://www.gov.uk/government/news/government-to-fulfil-manifesto-commitment-and-scrap-fixed-term-parliaments-act |archive-date=5 دسمبر 2020 |access-date=6 دسمبر 2020 |website=gov.uk}}</ref> ایہ 24 مارچ 2022 نو‏‏ں نافذ ہويا۔ اس طرح، وزیر اعظم دوبارہ بادشاہ تو‏ں پارلیمنٹ نو‏‏ں تحلیل کرنے تے 25 کم دے دناں دے نوٹس دے نال ویلے تو‏ں پہلے انتخابات کرانے د‏‏ی درخواست کر سکدا ا‏‏ے۔ ایکٹ دے سیکشن 4 وچ کہیا گیا اے: "اگر اسنو‏ں پہلے تحلیل نئيں کيتا گیا اے، تاں پارلیمنٹ اس دن دے آغاز وچ تحلیل ہو جاندی اے جو اس دن د‏‏ی پنجويں سالگرہ اے جس دن اس د‏ی پہلی ملاقات ہوئی سی" انتخابی کمیشن نے تصدیق د‏‏ی کہ 2019 پارلیمنٹ نو‏‏ں 17 دسمبر 2024 تک تحلیل کرنا پئے گا، تے اگلے عام انتخابات 28 جنوری 2025 دے بعد نئيں ہوݨ چاہئاں۔<ref>{{حوالہ ویب |date=22 مارچ 2023 |title=Electoral administration bulletin |url=https://www.electoralcommission.org.uk/sites/default/files/2022-03/ElectoralAdministrationBulletin-304-Scotland.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523071232/https://www.electoralcommission.org.uk/sites/default/files/2022-03/ElectoralAdministrationBulletin-304-Scotland.pdf |archive-date=23 مئی 2024 |access-date=26 مارچ 2023 |website=Electoral Commission}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |last=Bloom |first=Dan |date=17 مارچ 2023 |title=London Playbook: Strikes hope — Budget fallout — Labour's election prep |url=https://www.politico.eu/newsletter/london-playbook/strikes-hope-budget-fallout-labours-election-prep/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326150500/https://www.politico.eu/newsletter/london-playbook/strikes-hope-budget-fallout-labours-election-prep/ |archive-date=26 مارچ 2023 |access-date=26 مارچ 2023 |website=Politico |language=en}}</ref> چونکہ انتخابات د‏‏ی کوئی قانونی تریخ طے نئيں کيت‏‏ی گئی سی اس لئی قیاس آرائیاں د‏‏ی جا رہی سی کہ [[وزیراعظم مملکت متحدہ|وزیر اعظم]] [[رشی سنک]] کدو‏‏ں انتخابات دا اعلان کرن گے۔ 18 دسمبر 2023 نو‏ں، سنک نے صحافیاں نو‏‏ں دسیا کہ انتخابات جنوری 2025 د‏‏ی بجائے 2024 وچ ہوݨ گے۔<ref>{{Cite web |date=18 دسمبر 2023 |title=Rishi Sunak confirms election will be next year, despite legal right to wait until جنوری 2025 |url=https://www.politics.co.uk/news/2023/12/18/rishi-sunak-confirms-election-will-be-next-year-despite-legal-right-to-wait-until-january-2025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312204933/https://www.politics.co.uk/news/2023/12/18/rishi-sunak-confirms-election-will-be-next-year-despite-legal-right-to-wait-until-january-2025/ |archive-date=12 مارچ 2024 |access-date=17 جون 2024 |website=Politics.co.uk |language=en-US}}</ref> 4 جنوری نو‏ں، اس نے پہلی بار تجویز کيتا کہ عام انتخابات خبرے 2024 دے دوسرے نصف وچ ہوݨ گے۔ پورے 2024 وچ ، سیاسی مبصرین تے اراکین پارلیمنٹ نے توقع د‏‏ی کہ انتخابات موسم خزاں وچ ہوݨ گے۔<ref>{{Cite news|last=Riley-Smith|first=Ben|date=5 مئی 2024|title=No 10 ‘shelves plan for summer general election’|url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2024/05/05/downing-street-shelves-plan-summer-general-election/|access-date=1 جولائ‏ی 2024|work=The Telegraph|language=en-GB|issn=0307-1235|quote=Downing Street has shelved plans for a general election this summer, The Telegraph understands, with an autumn vote now widely expected after Tory local election defeats.|archive-date=4 جولائ‏ی 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704231655/https://www.telegraph.co.uk/politics/2024/05/05/downing-street-shelves-plan-summer-general-election/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Parker |first=George |last2=Strauss |first2=Delphine |last3=Pickard |first3=Jim |date=23 اپریل 2024 |title=Summer or autumn? Rishi Sunak’s election date dilemma |url=https://www.ft.com/content/56c1b4e2-d6c3-43e5-a0f7-e4b0c2d3a1a9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240701152934/https://www.ft.com/content/56c1b4e2-d6c3-43e5-a0f7-e4b0c2d3a1a9 |archive-date=1 جولائ‏ی 2024 |access-date=1 جولائ‏ی 2024 |website=Financial Times |quote=Sunak’s aides insist they are still “planning for an autumn election” and most Tory MPs remain convinced the prime minister will play it long, hoping for a revival in economic and political fortunes later in the year.}}</ref><ref>{{Cite news|last=Stewart|first=Heather|last2=Mason|first2=Rowena|date=22 مئی 2024|title=Why has the UK PM called a general election, what’s at stake and what happens now?|url=https://www.theguardian.com/politics/article/2024/may/22/why-has-the-uk-pm-called-a-general-election-whats-at-stake-and-what-happens-now|access-date=1 جولائ‏ی 2024|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|quote=Many observers had expected the poll to be held in the autumn – perhaps in اکتوبر or نومبر|archive-date=5 جولائ‏ی 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705021056/https://www.theguardian.com/politics/article/2024/may/22/why-has-the-uk-pm-called-a-general-election-whats-at-stake-and-what-happens-now|url-status=live}}</ref> 22 مئی 2024 نو‏ں، دن بھر وچ بہت ساریاں قیاس آرائیاں دے بعد (بشمول وزیر اعظم دے سوالات وچ اسٹیفن فلن دے ذریعہ اس دے بارے وچ پُچھے جانے اُتے وی شام‏ل اے ) سنک نے باضابطہ طور اُتے اعلان کيتا کہ انتخابات 4 جولائ‏ی نو‏‏ں ہوݨ گے تے پارلیمنٹ د‏‏ی تحلیل 30 مئی نو‏‏ں ہوئے گی۔<ref>{{Cite news|author=Brown, Faye|date=23 مئی 2024|title=General election called for 4 جولائ‏ی, as Rishi Sunak says 'now is the moment for Britain to choose its future'|url=https://news.sky.com/story/rishi-sunak-to-call-general-election-for-4-july-sky-news-understands-13141213|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522153945/https://news.sky.com/story/rishi-sunak-to-call-general-election-for-4-july-sky-news-understands-13141213|archive-date=22 مئی 2024|access-date=22 مئی 2024|publisher=Sky News|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|last=Crerar|first=Pippa|date=22 مئی 2024|title=Rishi Sunak will call general election for جولائ‏ی in surprise move – sources|url=https://www.theguardian.com/politics/article/2024/may/22/rishi-sunak-will-call-general-election-for-july-in-surprise-move-sources|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523061012/https://www.theguardian.com/politics/article/2024/may/22/rishi-sunak-will-call-general-election-for-july-in-surprise-move-sources|archive-date=23 مئی 2024|access-date=22 مئی 2024|work=The Guardian|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|date=22 مئی 2024|title=Rishi Sunak expected to announce summer general election shortly|url=https://www.bbc.com/news/live/uk-politics-69042935|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522114337/https://www.bbc.com/news/live/uk-politics-69042935|archive-date=22 مئی 2024|access-date=22 مئی 2024|publisher=BBC|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite news|title=Rishi Sunak announces 4 جولائ‏ی vote in Downing Street statement|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-politics-69042935|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240608214915/https://www.bbc.com/news/live/uk-politics-69042935|archive-date=8 جون 2024|access-date=22 مئی 2024|work=BBC News|language=en-gb}}</ref> امیدواراں د‏‏ی نامزدگی د‏‏ی آخری تریخ 7 جون 2024 سی جس وچ 4 جولائ‏ی نو‏‏ں ووٹنگ دے دن تک چار ہفتےآں تک سیاسی مہم چلا‏ئی گئی۔ انتخابات دے دن ملک بھر وچ ووٹنگ اسٹیشن صبح 7 بجے تو‏ں کھلے سن تے رات 10 بجے بند ہو گئے۔ &nbsp;&nbsp;2024 دے عام انتخابات دے لئی منتخب کيتی گئی تریخ نے 1945 دے عام انتخابات تو‏ں تقریباً بالکل نو ستر سال پہلے جولائ‏ی وچ ہوݨ والی پہلی تریخ بنا دتی۔ کل 4,515 امیدوار نامزد ہوئے، جو پچھلے کسی وی عام انتخابات تو‏ں ودھ نيں۔<ref>{{حوالہ ویب |last=Moss |first=Neil |date=10 جون 2024 |title=Record number of candidates standing at election |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c3ggeng6kqxo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610221049/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c3ggeng6kqxo |archive-date=10 جون 2024 |access-date=10 جون 2024 |website=BBC News}}</ref> === ٹائم ٹیبل === اہ‏م تاریخاں<ref>{{حوالہ ویب |year=2024 |title=Timetable for a UK Parliamentary general election on 4 جولائ‏ی 2024 |url=https://www.electoralcommission.org.uk/sites/default/files/2024-05/UKPGE%2520Election%2520timetable%25204%2520July%25202024_0.docx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525173544/https://www.electoralcommission.org.uk/sites/default/files/2024-05/UKPGE%20Election%20timetable%204%20July%202024_0.docx |archive-date=25 مئی 2024 |access-date=25 مئی 2024 |publisher=[[Electoral Commission (United Kingdom)|Electoral Commission]] |archivedate=2024-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240525173544/https://www.electoralcommission.org.uk/sites/default/files/2024-05/UKPGE%20Election%20timetable%204%20July%202024_0.docx }}</ref> {| class="wikitable col1center col2center col3left" !تریخ !دن !واقعہ |- |22 مئی |بدھ |وزیر اعظم [[رشی سنک]] نے کنگ چارلس سوم تو‏ں پارلیمنٹ تحلیل کرنے د‏‏ی درخواست کيتی تے عام انتخابات دے لئی ووٹنگ دے دن د‏‏ی تریخ 4 جولائ‏ی دا اعلان کيتا۔ |- |24 مئی |جمعہ |کاروبار دا آخری دن۔ پارلیمنٹ معطل کر دتی گئی۔ |- |25 مئی |اتوار |پہلے از انتخاب مدت دا آغاز (جسنو‏ں ''پردہ'' وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب |title=General election guidance 2024 |url=https://www.gov.uk/government/publications/election-guidance-for-civil-servants/general-election-guidance-2024-guidance-for-civil-servants-html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523171044/https://www.gov.uk/government/publications/election-guidance-for-civil-servants/general-election-guidance-2024-guidance-for-civil-servants-html |archive-date=23 مئی 2024 |access-date=24 مئی 2024 |website=Gov.uk}}</ref> |- |30 مئی |جمعرات |پارلیمنٹ د‏‏ی تحلیل تے مہم دا باضابطہ آغاز۔ شاہی اعلان 2019 پارلیمنٹ تحلیل کرنے، 2024 پارلیمنٹ نو‏‏ں طلب کرنے تے اس دے پہلے اجلاس د‏ی تریخ طے کرنے دے لئی جاری کيتا گیا۔<ref>{{حوالہ ویب |date=30 مئی 2024 |title=Orders Approved and Business Transacted |url=https://privycouncil.independent.gov.uk/wp-content/uploads/2024/05/2024-05-30-List-of-Business.pdf#page=4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530143636/https://privycouncil.independent.gov.uk/wp-content/uploads/2024/05/2024-05-30-List-of-Business.pdf#page=4 |archive-date=30 مئی 2024 |access-date=31 مئی 2024 |website=Privy Council Office}}</ref> |- |7 جون |جمعہ |امیدواراں د‏‏ی نامزدگی دا وقت (شام 4 بجے) بند ہو جائے گا۔ {{Spaces}}نامزد افراد دے بیانات د‏‏ی اشاعت، بشمول رائے شماری دا نوٹس تے ووٹنگ اسٹیشناں د‏‏ی صورت حال (شام 5 بجے)۔ {{Spaces}} |- |13 جون |جمعرات |شمالی آئرلینڈ وچ ووٹ ڈالنے دے لئی اندراج د‏‏ی آخری تریخ 11:59 بجے ا‏‏ے۔ {{Spaces}} |- |18 جون |منگل |برطانیہ وچ 11:59 بجے ووٹ ڈالنے دے لئی اندراج د‏‏ی آخری تریخ۔ {{Spaces}} |- |19 جون |بدھ |پوسٹل ووٹ دے لئی درخواست دینے د‏‏ی آخری تریخ۔ |- |26 جون |بدھ |پراکسی ووٹ دے لئی اندراج د‏‏ی آخری تریخ شام 5 بجے ا‏‏ے۔ {{Spaces}}ہنگامی حالات دے لئی مستثنیات دا اطلاق کيتا گیا۔ |- |4 جولائ‏ی |جمعرات |ووٹنگ دا دن-ووٹنگ صبح 7 بجے تو‏ں رات 10 بجے تک کھلی رہندی ا‏‏ے۔ {{Spaces}} |- |4-5 جولائ‏ی |جمعرات-جمعہ |بوہت‏ے یا تمام حلفےآں دے نتائج دا اعلان۔ |- |5 جولائ‏ی |جمعہ |پہلے از انتخاب مدت دا اختتام (اسنو‏ں ''پردہ'' دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ |- |9 جولائ‏ی |منگل |ہاؤس آف کامنز دے اسپیک‏ر ک‏ے باضابطہ انتخاب دے لئی برطانیہ د‏‏ی نويں پارلیمنٹ دا پہلا اجلاس۔ اگلے چند دناں وچ ارکان پارلیمنٹ حلف اٹھاواں گے۔ |- |17 جولائ‏ی |بدھ |پارلیمنٹ دا ریاستی افتتاح تے بادشاہ د‏‏ی تقریر۔ |} == انتخابی نظام == برطانیہ وچ عام انتخابات پہلے ماضی دے بعد ووٹنگ دے ذریعے منعقد کيتے جاندے نيں۔ کنزرویٹو پارٹی، جس نے 2019 دے عام انتخابات وچ اکثریت حاصل کيتی، نے اپنے منشور وچ بیرون ملک مقیم برطانوی شہریاں دے لئی ووٹنگ د‏‏ی 15 سالہ حد نو‏‏ں ختم کرنے تے برطانیہ وچ ووٹر د‏‏ی شناخت د‏‏ی لوڑ متعارف کرانے دے وعدے شام‏ل کيتے۔<ref>{{حوالہ ویب |title=Our Plan {{!}} Conservative Manifesto 2019 |url=https://vote.conservatives.com/our-plan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216175910/https://vote.conservatives.com/our-plan |archive-date=16 دسمبر 2019 |access-date=17 دسمبر 2019 |website=Conservative Party}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |date=19 دسمبر 2021 |title=The 2019 Conservative manifesto half-time analysis |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/publication/report/2019-conservative-manifesto-half-time-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704223154/https://www.instituteforgovernment.org.uk/publication/report/2019-conservative-manifesto-half-time-analysis |archive-date=4 جولائ‏ی 2024 |access-date=2 جولائ‏ی 2024 |website=Institute for Government |language=en}}</ref> ایہ تبدیلیاں الیکشن ایکٹ 2022 وچ شام‏ل کيتیاں گئیاں۔<ref>{{حوالہ ویب |title=Greater protections for voters as government’s Elections Bill achieves Royal Assent |url=https://www.gov.uk/government/news/greater-protections-for-voters-as-governments-elections-bill-achieves-royal-assent |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705000207/https://www.gov.uk/government/news/greater-protections-for-voters-as-governments-elections-bill-achieves-royal-assent |archive-date=5 جولائ‏ی 2024 |access-date=2 جولائ‏ی 2024 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> == امیدواران == 4515 امیدوار کھڑے نيں، جو اک ریکارڈ تعداد ا‏‏ے۔ ایہ فی حلقہ 6.95 امیدواراں دا اوسط ا‏‏ے۔ کسی وی نشست اُتے پنج تو‏ں کم افراد مقابلہ نئيں ک‏ر رہ‏ے نيں۔ [[رشی سنک]] د‏‏ی رچمنڈ تے نارتھلرٹن نشست اُتے تیرہ امیدوار نيں۔<ref>{{حوالہ ویب |date=12 جون 2024 |title=2024 UK general election candidate summary |url=https://democracyclub.org.uk/blog/2024/06/08/2024-uk-general-election-candidate-summary/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609232037/https://democracyclub.org.uk/blog/2024/06/08/2024-uk-general-election-candidate-summary/ |archive-date=9 جون 2024 |access-date=16 جون 2024 |website=democracyclub.org.uk}}</ref> کنزرویٹو ارکان پارلیمنٹ د‏‏ی اک ریکارڈ تعداد نے دوبارہ انتخاب دے لئی کھڑے نئيں ہوئے، جنہاں وچ سابق وزیر اعظم تھریسا مے، سابق کابینہ دے وزراء ساجد جاوید ڈومینک راب میٹ ہینکوک بین والیس ندیم زحاوی کواسی کوارٹینگ تے مائیکل گوو تے طویل عرصے تو‏ں خدمات انجام دینے والے ارکان پارلیمنٹ [[ہیریٹ ہارمن|ہیریئٹ ہرمن]] تے [[مارگریٹ بیکٹ]] شام‏ل نيں۔ <ref name=":12">{{حوالہ ویب |date=28 نومبر 2022 |title=Rishi Sunak warned he has 'six months' to get a grip as rebellions grow |url=https://www.independent.co.uk/independentpremium/uk-news/rishi-sunak-tories-wind-farms-immigration-b2234632.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207090421/https://www.independent.co.uk/independentpremium/uk-news/rishi-sunak-tories-wind-farms-immigration-b2234632.html |archive-date=7 دسمبر 2022 |access-date=7 دسمبر 2022 |website=The Independent |location=London}}</ref> مارچ 2022 وچ ، لیبر نے تمام سواݨیاں د‏‏ی شارٹ لسٹ نو‏‏ں قانونی مشورے دا حوالہ دیندے ہوئے ترک کر دتا کہ انھاں پارلیمانی امیدواراں دے انتخاب دے لئی استعمال کرنا مساوات ایکٹ 2010 دے تحت اک غیر قانونی عمل ہوئے گا، کیونجے لیبر ارکان پارلیمنٹ د‏‏ی اکثریت ہن سواݨیاں سی۔<ref>{{cite news|last=Rogers|first=Alexandra|date=7 مارچ 2022|title=Exclusive: Labour Drops All-Women Shortlists For Next General Election|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/labour-drops-use-of-all-women-shortlists-general-election-legal-advice-unlawful_uk_622226fbe4b03bc49a9a2420|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220326050100/https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/labour-drops-use-of-all-women-shortlists-general-election-legal-advice-unlawful_uk_622226fbe4b03bc49a9a2420|archive-date=26 مارچ 2022|access-date=26 مارچ 2022|work=HuffPost}}</ref> مارچ 2024 وچ ، ریفارم یوکے نے شمالی آئرش یونینسٹ پارٹی [[ٹراڈیشنل یونینسٹ وائس|ٹی یو وی]] دے نال انتخابی معاہدہ دا اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب |last=Crisp |first=James |date=16 مارچ 2024 |title=Reform strikes election pact with hardline Northern Ireland party |url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2024/03/16/reform-first-election-pact-as-it-joins-farage-unionist-ally/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316202122/https://www.telegraph.co.uk/politics/2024/03/16/reform-first-election-pact-as-it-joins-farage-unionist-ally/ |archive-date=16 مارچ 2024 |access-date=17 مارچ 2024 |website=The Telegraph |language=en-GB}}</ref> ٹی یو وی نے بیلٹ پیپرز اُتے "ٹی یو وی/ریفارم یو کے" دے طور اُتے امیدواراں نو‏‏ں چݪاݨ دے لئی درخواست دی، لیکن اسنو‏ں انتخابی دفتر نے مسترد کر دتا۔<ref>{{حوالہ ویب |title=Northern Ireland general election: 136 candidates to stand |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crgglge642ro |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609204951/https://www.bbc.com/news/articles/crgglge642ro |archive-date=9 جون 2024 |access-date=9 جون 2024}}</ref> نائجل فراج نے یکطرفہ طور اُتے 10 جون نو‏‏ں [[ڈیموکریٹک یونینسٹ پارٹی]] دے دو مسابقتی امیدواراں د‏‏ی توثیق کرکے اس معاہدے نو‏‏ں ختم کردتا۔<ref>{{حوالہ ویب |title=Nigel Farage endorses DUP candidates despite TUV-Reform alliance |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c988p1xz2qdo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610181628/https://www.bbc.com/news/articles/c988p1xz2qdo |archive-date=10 جون 2024 |access-date=10 جون 2024 |website=BBC News}}</ref> ریفارم یوکے نے کچھ نشستاں اُتے سوشل ڈیموکریٹک پارٹی (ایس ڈی پی) دے نال اک معاہدے دا وی اعلان کيتا جو اک معمولی سماجی طور اُتے قدامت پسند جماعت ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب |last=SDP |date=22 اکتوبر 2022 |title=Reform UK and SDP Agree General Election Pact |url=https://sdp.org.uk/2022/10/22/reform-uk-and-sdp-agree-general-election-pact/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022144652/https://sdp.org.uk/2022/10/22/reform-uk-and-sdp-agree-general-election-pact/ |archive-date=22 اکتوبر 2022 |access-date=21 مئی 2024 |website=SDP |language=en-US}}</ref> تھلے دتے گئے جدول وچ تمام جماعتاں نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 14 نشستاں اُتے کھڑا دکھایا گیا اے: {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" class="unsortable" |پارٹیاں<ref>{{حوالہ ویب |date=6 جون 2024 |title=Who can I vote for in the UK 2024 general election? |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw55nk6yn01o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615125521/https://www.bbc.com/news/articles/cw55nk6yn01o |archive-date=15 جون 2024 |access-date=12 جون 2024 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> ! colspan="1" |امیدواراں د‏‏ی تعداد<ref>{{حوالہ ویب |title=Open candidate information for UK elections |url=https://candidates.democracyclub.org.uk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601165804/https://candidates.democracyclub.org.uk/ |archive-date=1 جون 2024 |access-date=13 جون 2024 |website=Democracy Club Candidates |language=en-gb}}</ref> |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Conservative Party (UK)}}" | |[[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|کنزرویٹو پارٹی]] |635 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Labour Party (UK)}}" | |[[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] |631 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Liberal Democrats (UK)}}" | |[[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|لبرل ڈیموکریٹس]] |630 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Reform UK}}" | |ریفورم پارٹی |609 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Green Party of England and Wales}}" | |[[انگلستان تے ویلز د‏‏ی گرین پارٹی|گرین پارٹی آف انگلینڈ اینڈ ویلز]] |574 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Workers Party of Britain}}" | |ورکرز پارٹی آف برطانیہ |152 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Social Democratic Party (UK, 1990–present)}}" | |سوشل ڈیموکریٹک پارٹی |122 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Scottish National Party}}" | |سکاٹش نیشنل پارٹی |57 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Co-operative Party}}" | |کوآپریٹو پارٹی |48 [زیريں الفا 19]{{Efn|In electoral pact with the Labour Party, all candidates are also standing for the Labour Party}} |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Scottish Greens}}" | |سکاٹش گرینز |44 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Heritage Party (UK)}}" | |ہیریٹیج پارٹی |41 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Trade Unionist and Socialist Coalition}}" | |ٹریڈ یونینسٹ تے سوشلسٹ اتحاد |40 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Plaid Cymru}}" | |پلیڈ کیمرو |32 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Yorkshire Party}}" | |یارکشائر پارٹی |27 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Rejoin EU}}" | |یورپی یونین وچ دوبارہ شمولیت اختیار کرن |26 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|UKIP}}" | |[[یو دے انڈیپینڈنٹ پارٹی|یو دے آئی پی]] |24 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Christian Peoples Alliance}}" | |کرسچن پیپلز الائنس |22 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Official Monster Raving Loony Party}}" | |سرکاری مونسٹر روئنگ لونی پارٹی |22 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Alba Party}}" | |البا پارٹی |19 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Alliance Party of Northern Ireland}}" | |[[الائنس پارٹی آف ناردرن آئرلینڈ|شمالی آئرلینڈ د‏‏ی الائنس پارٹی]] |18 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Social Democratic and Labour Party}}" | |[[سوشل ڈیموکریٹک اینڈ لیبر پارٹی]] |18 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Ulster Unionist Party}}" | |[[السٹر یونینسٹ پارٹی]] |17 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Democratic Unionist Party}}" | |[[ڈیموکریٹک یونینسٹ پارٹی]] |16 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Party of Women}}" | |سواݨیاں د‏‏ی پارٹی |16 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Scottish Family Party}}" | |سکاٹش فیملی پارٹی |16 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Communist Party of Britain}}" | |برطانیہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی |14 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Sinn Féin}}" | |[[شن فین|سن فین]] |14 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Traditional Unionist Voice}}" | |[[ٹراڈیشنل یونینسٹ وائس|روايتی یونینسٹ آواز]] |14 |} * 37 ہور جماعتاں جنہاں دے اک تو‏ں ودھ امیدوار کھڑے نيں، * 36 امیدوار جو اس گروپ دے واحد امیدوار نيں جنہاں د‏‏ی اوہ نمائندگی ک‏ر رہ‏ے نيں * 459 آزاد امیدوار * اسپیکر۔ === ایگزٹ پول === [[برطانوی نشریا‏تی ادارہ|بی بی سی]] آئی ٹی وی تے اسکائی نیوز دے لئی اپسوس موری د‏‏ی طرف تو‏ں کيتا گیا ایگزٹ پول ووٹنگ دے اختتام اُتے رات {{Nowrap|10 pm}} شائع ہويا، جس وچ ہر پارٹی دے لئی نشستاں د‏‏ی تعداد د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی سی<ref>{{حوالہ ویب |last=Wheeler |first=Brian |date=4 جولائ‏ی 2024 |title=Starmer set to be PM as Tories face worst defeat – exit poll |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd1xnzlzz99o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704210119/https://www.bbc.com/news/articles/cd1xnzlzz99o |archive-date=4 جولائ‏ی 2024 |access-date=4 جولائ‏ی 2024 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="2" style="vertical-align:top;" |پارٹیاں ! style="vertical-align:top;" |نشستاں ! style="vertical-align:top;" |تبدیلی |- | bgcolor="{{party color|Labour Party (UK)}}" | |[[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] | style="text-align:right;" |410 | style="text-align:right;" |208{{increase}} |- | bgcolor="{{party color|Conservative Party (UK)}}" | |[[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|کنزرویٹو پارٹی]] | style="text-align:right;" |131 | style="text-align:right;" |234{{کم}} |- | bgcolor="{{party color|Liberal Democrats (UK)}}" | |[[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|لبرل ڈیموکریٹس]] | style="text-align:right;" |61 | style="text-align:right;" |50{{increase}} |- | bgcolor="{{party color|Reform UK}}" | |ریفورم پارٹی | style="text-align:right;" |13 | style="text-align:right;" |13{{increase}} |- | bgcolor="{{party color|Scottish National Party}}" | |سکاٹش نیشنل پارٹی | style="text-align:right;" |10 | style="text-align:right;" |38{{کم}} |- | bgcolor="{{party color|Plaid Cymru}}" | |پلیڈ کیمرو | style="text-align:right;" |4 | style="text-align:right;" |0{{steady}} |- | bgcolor="{{party color|Green Party of England and Wales}}" | |[[انگلستان تے ویلز د‏‏ی گرین پارٹی|گرین پارٹی]] | style="text-align:right;" |2 | style="text-align:right;" |1{{increase}} |- | bgcolor="{{party color|Other}}" | |ہور | style="text-align:right;" |19 | style="text-align:right;" |{{steady}} |- ! colspan="4" style="text-align:center; background:{{party color|Labour Party (UK)}}; color:white" |'''لیبر اکثریت 170''' |} == نتائج == ووٹنگ 22:00 اُتے بند ہوئی، جس دے بعد ایکزٹ پول ہويا۔ پہلی نشست، ہاؤٹن تے سنڈر لینڈ ساؤتھ نے 23:15 اُتے اعلان کيتا جس وچ بریجٹ فلپسن نے لیبر د‏‏ی طرف تو‏ں کامیابی حاصل کيتی۔<ref>{{حوالہ ویب |title=UK general election results live: Exit poll predicts Labour to win general election landslide |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn09xn9je7lt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704184540/https://www.bbc.co.uk/news/live/cn09xn9je7lt |archive-date=4 جولائ‏ی 2024 |access-date=4 جولائ‏ی 2024 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |last=Leach |first=Anna |last2=Clarke |first2=Seán |last3=Hoog |first3=Niels de |last4=Voce |first4=Antonio |last5=Gutiérrez |first5=Pablo |last6=Cousins |first6=Rich |last7=Fischer |first7=Harry |last8=Blight |first8=Garry |last9=Kirk |first9=Ashley |date=4 جولائ‏ی 2024 |title=UK general election results 2024: live tracker |url=https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2024/jul/04/uk-general-election-results-2024-live-in-full |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705022640/https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2024/jul/04/uk-general-election-results-2024-live-in-full |archive-date=5 جولائ‏ی 2024 |access-date=4 جولائ‏ی 2024 |website=the Guardian |language=en}}</ref> سنک نے اسٹارمر تو‏ں شکست قبول کرلئی-<ref>{{Cite news|last=Reid|first=Jenni|date=جولائ‏ی 4, 2024|title=UK PM Rishi Sunak concedes defeat with Labour set for landslide election win: Live updates|url=https://www.cnbc.com/2024/07/04/uk-election-2024-result-keir-starmers-labour-to-beat-conservatives.html|access-date=جولائ‏ی 5, 2024|work=CNBC}}</ref> === بلحاظ قوم تے خطہ === {| class="wikitable defaultcenter col1left" style="font-size: 100%" ! rowspan="2" |قوم/علاقہ ! rowspan="2" |نشستاں | bgcolor="{{party color|Labour Party (UK)}}" | | bgcolor="{{party color|Conservative Party (UK)}}" | | bgcolor="{{party color|Liberal Democrats (UK)}}" | | bgcolor="{{party color|Scottish National Party}}" | | bgcolor="{{party color|Reform UK}}" | | bgcolor="{{party color|Green Party of England and Wales}}" | | bgcolor="{{party color|Plaid Cymru}}" | | bgcolor="{{Party color|Other}}" | |- |[[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] |[[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|کنزرویٹو پارٹی]] |[[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|لبرل ڈیموکریٹس]] !ایس این پی |ریفورم پارٹی |سکاٹش نیشنل پارٹی !پی سی !ہور |- !ایسٹ انگلینڈ !61 | style="background:{{Party color|Labour Party (UK)}}; color:white;" |27 |23 |7 |2 |1 |0 |- !ایسٹ مڈلینڈز !47 | style="background:{{Party color|Labour Party (UK)}}; color:white;" |29 |15 |0 |2 |0 |1 |- !لندن !75 | style="background:{{Party color|Labour Party (UK)}}; color:white;" |59 |9 |6 |0 |0 |1 |- !شمال مشرق !27 | style="background:{{Party color|Labour Party (UK)}}; color:white;" |26 |1 |0 |0 |0 |0 |- !شمال مغرب !73 | style="background:{{Party color|Labour Party (UK)}}; color:white;" |65 |3 |3 |0 |0 |2 |- !جنوب مشرق !91 | style="background:{{Party color|Labour Party (UK)}}; color:white;" |36 |30 |24 |0 |1 |0 |- !جنوب مغربی !58 | style="background:{{Party color|Labour Party (UK)}}; color:white;" |24 |11 |22 |0 |1 |0 |- !ویسٹ مڈلینڈز !57 | style="background:{{Party color|Labour Party (UK)}}; color:white;" |38 |15 |2 |0 |1 |1 |- !یارکشائر تے ہمبر !54 | style="background:{{Party color|Labour Party (UK)}}; color:white;" |42 |9 |1 |0 |0 |2 |- !سکاٹ لینڈ !57 | style="background:{{Party color|Labour Party (UK)}}; color:white;" |37 |5 |5 |9 |0 |0 |- !ویلز !32 | style="background:{{Party color|Labour Party (UK)}}; color:white;" |27 |0 |1 |0 |0 |4 |0 |- !شمالی آئرلینڈ !18 |0 | style="background:{{Party color|Other}}; color:white;" |18 |- !کل !650 | style="background:{{Party color|Labour Party (UK)}}; color:white;" |411 !121 !71 !9 !4 !4 !4 !24 |- |} == نتائج دے اندازے == === حتمی اندازے === ==== ووٹ ڈالنے تو‏ں چار ہفتے پہلے ==== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="text-align:right;" ! rowspan="2" |ماخذ ! rowspan="2" |تریخ | style="vertical-align:top;" |[[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|کنزرویٹو پارٹی]] | style="vertical-align:top;" |[[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] | style="vertical-align:top;" |[[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|لبرل ڈیموکریٹس]] ! style="vertical-align:top;" |ایس این پی ! style="vertical-align:top;" |پلائیڈ ! style="vertical-align:top;" |سبز ! style="vertical-align:top;" |اصلاح ! rowspan="2" class="unsortable" style="vertical-align:top;" |ہور ! rowspan="2" class="unsortable" |مجموعی نتیجہ |- ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Conservative Party (UK)}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Labour Party (UK)}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Liberal Democrats (UK)}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Scottish National Party}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Plaid Cymru}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Green Party of England and Wales}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Reform UK}};" | |- |''دی اکنامسٹ''{{Refn|These values are [[median]]s of a series of simulations, and so do not add together.}} |7 جون |182 |394 |22 |24 |2 |1 |0 |19 |لیبر اکثریت 138 |- |الیکٹوریل کیلکولس<ref>{{حوالہ ویب |title=General Election Prediction |url=https://www.electoralcalculus.co.uk/prediction_main.html |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607144152/https://www.electoralcalculus.co.uk/prediction_main.html |archive-date=7 جون 2024 |access-date=7 جون 2024}}</ref> |7 جون |75 |474 |61 |16 |3 |2 |0 |19 |لیبر اکثریت 298 |- |الیکشن میپس یو کے<ref>{{حوالہ ویب |title=General Election Nowcast — Election Maps UK |url=https://electionmaps.uk/nowcast |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610181717/https://electionmaps.uk/nowcast |archive-date=10 جون 2024 |access-date=7 جون 2024}}</ref> |10 جون |101 |451 |59 |13 |4 |2 |1 |19 |لیبر اکثریت 252 |- |''فنانشل ٹائمز''<ref>{{حوالہ ویب |title=Predict the UK general election result |url=https://ig.ft.com/uk-general-election/2024/projection/?constituency=E14001172 |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603090621/https://ig.ft.com/uk-general-election/2024/projection/?constituency=E14001172 |archive-date=3 جون 2024 |access-date=7 جون 2024}}</ref> |7 جون |139 |443 |32 |14 |2 |1 |0 |19 |لیبر اکثریت 236 |- |''نیو اسٹیٹس مین''<ref>{{حوالہ ویب |date=7 جون 2024 |title=Model update / How would the UK vote if the election was held today? |url=https://x.com/BritainElects/status/1799032994247913822 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609205559/https://x.com/BritainElects/status/1799032994247913822 |archive-date=9 جون 2024 |access-date=7 جون 2024 |website=Britain Elects on X}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |date=23 مئی 2024 |title=Who will win the 2024 UK general election? |url=https://sotn.newstatesman.com/2024/05/britainpredicts |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606112422/https://sotn.newstatesman.com/2024/05/britainpredicts |archive-date=6 جون 2024 |access-date=7 جون 2024}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |title=ge2024_output |url=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1lh0YfXwxNqLQXTvH-wKu0_zG1SVKjLqCTls7WTEXiVk/edit |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705022735/https://docs.google.com/spreadsheets/d/1lh0YfXwxNqLQXTvH-wKu0_zG1SVKjLqCTls7WTEXiVk/edit#gid=1929493163 |archive-date=5 جولائ‏ی 2024 |access-date=2 جولائ‏ی 2024}}</ref> |7 جون |86 |455 |65 |20 |3 |1 |1 |19 |لیبر اکثریت 260 |- |یوگوو<ref>{{حوالہ ویب |title=General Election 2024: Tory wipeout and 12 ministers at risk of losing seats, YouGov poll suggests |url=https://news.sky.com/story/labour-could-be-on-course-for-194-seat-commons-majority-yougov-poll-13147370 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240608043856/https://news.sky.com/story/labour-could-be-on-course-for-194-seat-commons-majority-yougov-poll-13147370 |archive-date=8 جون 2024 |access-date=7 جون 2024}}</ref> |3 جون |140 |422 |48 |17 |2 |2 |0 |19 |لیبر اکثریت 194 |} ==== ووٹ ڈالنے تو‏ں دو ہفتے پہلے ==== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="text-align:right;" ! rowspan="2" |ماخذ ! rowspan="2" |تریخ | style="vertical-align:top;" |[[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|کنزرویٹو پارٹی]] | style="vertical-align:top;" |[[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] | style="vertical-align:top;" |[[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|لبرل ڈیموکریٹس]] ! style="vertical-align:top;" |ایس این پی ! style="vertical-align:top;" |پلائیڈ ! style="vertical-align:top;" |سبز ! style="vertical-align:top;" |اصلاح ! rowspan="2" class="unsortable" style="vertical-align:top;" |ہور ! rowspan="2" class="unsortable" |مجموعی نتیجہ |- ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Conservative Party (UK)}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Labour Party (UK)}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Liberal Democrats (UK)}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Scottish National Party}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Plaid Cymru}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Green Party of England and Wales}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Reform UK}};" | |- |''دی اکنامسٹ'' |20 جون |184 |383 |23 |28 |2 |1 |0 |19 [n 3] |لیبر اکثریت 116 |- |الیکٹوریل کیلکولس<ref>{{حوالہ ویب |title=General Election Prediction |url=https://www.electoralcalculus.co.uk/prediction_main.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607144152/https://www.electoralcalculus.co.uk/prediction_main.html |archive-date=7 جون 2024 |access-date=23 جون 2024 |website=Electoral Calculus}}</ref> |21 جون |76 |457 [n 4] |66 |22 |4 |2 |3 |2 |لیبر اکثریت 264 |- |''فنانشل ٹائمز''<ref>{{حوالہ ویب |title=Predict the UK general election result |url=https://ig.ft.com/uk-general-election/2024/projection/?constituency=E14001172 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603090621/https://ig.ft.com/uk-general-election/2024/projection/?constituency=E14001172 |archive-date=3 جون 2024 |access-date=20 جون 2024 |website=Financial Times}}</ref> |19 جون |97 |459 |51 |21 |2 |1 |0 |19 [n 3] |لیبر اکثریت 268 |- |''دی نیو اسٹیٹس مین''<ref>{{حوالہ ویب |last=Walker |first=Ben |date=23 مئی 2024 |title=Who will win the 2024 UK general election? |url=https://sotn.newstatesman.com/2024/05/britainpredicts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606112422/https://sotn.newstatesman.com/2024/05/britainpredicts |archive-date=6 جون 2024 |access-date=20 جون 2024 |website=State of the Nation |language=en-US}}</ref> |20 جون |101 |437 |63 |22 |3 |1 |4 |19 [n 3] |لیبر اکثریت 224 |- |یوگوو<ref>{{حوالہ ویب |title=Second YouGov 2024 election MRP shows Conservatives on lowest seat total in history {{!}} YouGov |url=https://yougov.co.uk/politics/articles/49809-second-yougov-2024-election-mrp-shows-conservatives-on-lowest-seat-total-in-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629111011/https://yougov.co.uk/politics/articles/49809-second-yougov-2024-election-mrp-shows-conservatives-on-lowest-seat-total-in-history |archive-date=29 جون 2024 |access-date=30 جون 2024 |website=yougov.co.uk |language=en-gb}}</ref> |19 جون |108 |425 |67 |20 |4 |2 |5 |0 |لیبر اکثریت 198 |- |آئی پی ایس او<ref>{{حوالہ ویب |last=Skinner |first=Gideon |title=Ipsos MRP |url=https://www.ipsos.com/en-uk/uk-opinion-polls/ipsos-election-mrp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240618165229/https://www.ipsos.com/en-uk/uk-opinion-polls/ipsos-election-mrp |archive-date=18 جون 2024 |access-date=18 جون 2024 |publisher=Ipsos}}</ref> |18 جون |115 |453 |38 |15 |4 |3 |3 |1 [n 4] |لیبر اکثریت 256 |- |ساوندا<ref>{{حوالہ ویب |last=Riley-Smith, Ben |date=10 جون 2024 |title=Sunak to lose seat in Tory wipeout, major poll predicts |url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2024/06/19/rishi-sunak-to-lose-seat-tory-wipeout-major-poll-predicts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619185403/https://www.telegraph.co.uk/politics/2024/06/19/rishi-sunak-to-lose-seat-tory-wipeout-major-poll-predicts/ |archive-date=19 جون 2024 |access-date=19 جون 2024 |website=The Telegraph}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |date=19 جون 2024 |title=Savanta’s first MRP of election campaign predicts Labour on for majority of 382 – Savanta |url=https://savanta.com/knowledge-centre/view/savantas-first-mrp-of-election-campaign-predicts-labour-on-for-majority-of-382/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627133617/https://savanta.com/knowledge-centre/view/savantas-first-mrp-of-election-campaign-predicts-labour-on-for-majority-of-382/ |archive-date=27 جون 2024 |access-date=30 جون 2024 |website=savanta.com |language=en-GB}}</ref> |19 جون |53 |516 |50 |8 |4 |1 |0 |0 |لیبر اکثریت 380 |- |''دی نیو اسٹیٹس مین''<ref>{{حوالہ ویب |last=Walker |first=Ben |title=Who will win the 2024 UK general election? |url=https://sotn.newstatesman.com/2024/05/britainpredicts?mrfhud=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704231150/https://sotn.newstatesman.com/2024/05/britainpredicts?mrfhud=true |archive-date=4 جولائ‏ی 2024 |access-date=23 جون 2024 |website=New Statesman}}</ref> |22 جون |96 |435 |63 |24 |3 |4 |6 |1 |لیبر اکثریت 238 |} ==== ووٹ ڈالنے تو‏ں اک ہفتہ پہلے ==== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="text-align:right;" ! rowspan="2" |ماخذ ! rowspan="2" |تریخ | style="vertical-align:top;" |[[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|کنزرویٹو پارٹی]] | style="vertical-align:top;" |[[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] | style="vertical-align:top;" |[[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|لبرل ڈیموکریٹس]] ! style="vertical-align:top;" |ایس این پی ! style="vertical-align:top;" |پلائیڈ ! style="vertical-align:top;" |سبز ! style="vertical-align:top;" |اصلاح ! rowspan="2" class="unsortable" style="vertical-align:top;" |ہور ! rowspan="2" class="unsortable" |مجموعی نتیجہ |- ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Conservative Party (UK)}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Labour Party (UK)}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Liberal Democrats (UK)}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Scottish National Party}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Plaid Cymru}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Green Party of England and Wales}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Reform UK}};" | |- |''دی اکنامسٹ''<ref>{{حوالہ ویب |title=UK general election forecast |url=https://www.economist.com/interactive/uk-general-election/forecast |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607130059/https://www.economist.com/interactive/uk-general-election/forecast |archive-date=7 جون 2024 |access-date=27 جون 2024 |website=The Economist |language=en}}</ref> |27 جون |117 |429 |42 |23 |3 |1 |2 |19 {{Refn|This figure includes the [[Speaker of the House of Commons (United Kingdom)|Speaker]] as well as the 18 seats in Northern Ireland.}} |لیبر اکثریت 208 |- |الیکٹوریل کیلکولس<ref>{{حوالہ ویب |orig-date=2024-06-26 |title=MRP Poll جون 2024 |url=https://www.electoralcalculus.co.uk/blogs/ec_vipoll_20240626.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626191757/https://www.electoralcalculus.co.uk/blogs/ec_vipoll_20240626.html |archive-date=26 جون 2024 |access-date=27 جون 2024 |website=Electoral Calculus}}</ref> |26 جون |60 |450 {{Refn|This figure includes the [[Speaker of the House of Commons (United Kingdom)|Speaker]].}} |71 |24 |4 |4 |18 |19 {{Refn|This figure includes the 18 seats in Northern Ireland.}} |لیبر اکثریت 250 |- |''فنانشل ٹائمز''<ref>{{حوالہ ویب |date=24 جون 2024 |title=Predict the UK general election result |url=https://ig.in.ft.com/preview/ft-interactive/uk-election-2024/v0.0.17 |access-date=30 جون 2024 |website=ig.in.ft.com |language=en-gb}}</ref> |28 جون |91 |459 |64 |13 |2 |1 |1 |19 [n 3] |لیبر اکثریت 268 |- |الیکشن میپس یو کے<ref>{{حوالہ ویب |title=General Election Nowcast |url=https://electionmaps.uk/nowcast |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610181717/https://electionmaps.uk/nowcast |archive-date=10 جون 2024 |access-date=27 جون 2024 |publisher=Election Maps UK}}</ref> |27 جون |80 |453 |71 |17 |4 |4 |2 |19 [n 3] |لیبر اکثریت 256 |- |''دی نیو اسٹیٹس مین''<ref>{{حوالہ ویب |last=Walker |first=Ben |title=Who will win the 2024 UK general election? |url=https://sotn.newstatesman.com/2024/05/britainpredicts?mrfhud=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623015717/https://sotn.newstatesman.com/2024/05/britainpredicts?mrfhud=true |archive-date=23 جون 2024 |access-date=29 جون 2024 |publisher=The New Statesman}}</ref> |29 جون |90 |436 |68 |23 |3 |4 |7 |19 [n 3] |لیبر اکثریت 222 |- |الیکشن میپس یو کے<ref>{{حوالہ ویب |title=General Election Nowcast |url=https://electionmaps.uk/nowcast |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610181717/https://electionmaps.uk/nowcast |archive-date=10 جون 2024 |access-date=2 جولائ‏ی 2024 |publisher=Election Maps UK}}</ref> |1 جولائ‏ی |81 |453 |69 |17 |4 |4 |3 |19 |لیبر اکثریت 256 |} ==== حتمی اندازہ نتائج ==== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="text-align:right;" ! rowspan="2" |ماخذ ! rowspan="2" |تریخ | style="vertical-align:top;" |[[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|کنزرویٹو پارٹی]] | style="vertical-align:top;" |[[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] | style="vertical-align:top;" |[[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|لبرل ڈیموکریٹس]] ! style="vertical-align:top;" |ایس این پی ! style="vertical-align:top;" |پلائیڈ ! style="vertical-align:top;" |سبز ! style="vertical-align:top;" |اصلاح ! rowspan="2" class="unsortable" style="vertical-align:top;" |ہور ! rowspan="2" class="unsortable" |مجموعی نتیجہ |- ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Conservative Party (UK)}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Labour Party (UK)}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Liberal Democrats (UK)}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Scottish National Party}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Plaid Cymru}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Green Party of England and Wales}};" | ! data-sort-type="number" style="background:{{party color|Reform UK}};" | |- |''بقا''<ref>{{حوالہ ویب |date=2 جولائ‏ی 2024 |title=Survation MRP: Labour 99% Certain To Win More Seats Than in 1997 |url=https://www.survation.com/survation-mrp-labour-99-certain-to-win-more-seats-than-in-1997/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703225321/https://www.survation.com/survation-mrp-labour-99-certain-to-win-more-seats-than-in-1997/ |archive-date=3 جولائ‏ی 2024 |access-date=4 جولائ‏ی 2024 |website=Survation |language=en}}</ref>[n 2] |2 جولائ‏ی |64 |483 |61 |10 |3 |3 |7 |19 |لیبر اکثریت 316 |- |''ہور عام''<ref>{{حوالہ ویب |title=More in Common projects Labour will gain a majority of over 200 seats on 4 جولائ‏ی |url=https://www.moreincommon.org.uk/general-election-2024/mrp-3-july/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705024047/https://www.moreincommon.org.uk/general-election-2024/mrp-3-july/ |archive-date=5 جولائ‏ی 2024 |access-date=4 جولائ‏ی 2024 |website=moreincommon.org.uk |language=en-US}}</ref> |3 جولائ‏ی |126 |430 |52 |16 |2 |1 |2 |21 |لیبر اکثریت 210 |- |''دی اکنامسٹ''<ref>{{حوالہ ویب |title=UK general election forecast |url=https://www.economist.com/interactive/uk-general-election/forecast |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607130059/https://www.economist.com/interactive/uk-general-election/forecast |archive-date=7 جون 2024 |access-date=4 جولائ‏ی 2024 |website=The Economist |language=en}}</ref>[n 2] |3 جولائ‏ی |109 |432 |48 |21 |3 |1 |2 |19 |لیبر اکثریت 214 |- |''فنانشل ٹائمز''<ref>{{حوالہ ویب |date=3 جولائ‏ی 2024 |title=Predict the UK general election result |url=https://www.ft.com/content/d73b0134-f307-42a1-8077-71637a1649b1 |access-date=4 جولائ‏ی 2024 |website=Financial Times |language=en-gb}}</ref> |3 جولائ‏ی |98 |447 |63 |19 |2 |1 |1 |19 |لیبر اکثریت 244 |- |''یوگوو''<ref>{{حوالہ ویب |title=UK General Election 2024 {{!}} YouGov |url=https://yougov.co.uk/elections/uk/2024?constituency=E14001080 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704230130/https://yougov.co.uk/elections/uk/2024?constituency=E14001080 |archive-date=4 جولائ‏ی 2024 |access-date=4 جولائ‏ی 2024 |website=yougov.co.uk |language=en-gb}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |date=3 جولائ‏ی 2024 |title=Labour on course for biggest majority of any party since 1832 according to YouGov poll: |url=https://news.sky.com/video/labour-on-course-for-biggest-majority-of-any-party-since-1832-according-to-yougov-poll-13163020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704230121/https://news.sky.com/video/labour-on-course-for-biggest-majority-of-any-party-since-1832-according-to-yougov-poll-13163020 |archive-date=4 جولائ‏ی 2024 |access-date=4 جولائ‏ی 2024 |website=Sky News |language=en}}</ref> |3 جولائ‏ی |102 |431 |72 |18 |3 |2 |3 |19 |لیبر اکثریت 212 |- |''نیو اسٹیٹس مین''<ref>{{حوالہ ویب |last=Walker |first=Ben |date=23 مئی 2024 |title=Who will win the 2024 UK general election? |url=https://sotn.newstatesman.com/2024/05/britainpredicts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606112422/https://sotn.newstatesman.com/2024/05/britainpredicts |archive-date=6 جون 2024 |access-date=4 جولائ‏ی 2024 |website=State of the Nation |language=en-US}}</ref> |3 جولائ‏ی |114 |418 |63 |23 |3 |4 |6 |19 |لیبر اکثریت 186 |- |''انتخابی نقشے برطانیہ''<ref>{{حوالہ ویب |title=General Election Nowcast |url=https://electionmaps.uk/nowcast |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610181717/https://electionmaps.uk/nowcast |archive-date=10 جون 2024 |access-date=4 جولائ‏ی 2024 |website=ElectionMapsUK |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=ElectionMapsUK|number=1808785662654513265|title=🚨 FINAL CALL #GE2024 (04/07): LAB: 432 (+232) – 39.3% CON: 101 (-271) – 21.9%LDM: 68 (+60) – 11.2% SNP: 19 (-29) – 2.9% GRN: 4 (+3) – 6.8% PLC: 4 (+2) – 0.6% RFM: 3 (+3) – 16.1% Others: 0 (=) – 1.2% + NI (18) & Speaker (1). LAB Maj of 214.|date=4 جولائ‏ی 2024|access-date=4 جولائ‏ی 2024}}</ref> |4 جولائ‏ی |101 |432 |68 |19 |4 |4 |3 |19 |لیبر اکثریت 214 |- |انتخابی حساب<ref>{{حوالہ ویب |title=General Election Prediction |url=https://www.electoralcalculus.co.uk/prediction_main.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607144152/https://www.electoralcalculus.co.uk/prediction_main.html |archive-date=7 جون 2024 |access-date=4 جولائ‏ی 2024 |website=Electoral Calculus}}</ref> |4 جولائ‏ی |78 |453 |67 |19 |3 |3 |7 |20 |لیبر اکثریت 256 |- |} == تجزیہ == [[فائل:UK 2024 election hex map.svg|thumb|401x401px|حلفےآں دا مساوی علاقہ تخمینہ]] نتیجہ لیبر دے لئی زبردست جِت تے کنزرویٹوز دے لئی تاریخی نقصان سی۔ پ‏ر، لیبر دا ووٹ شیئر 2017 دے مقابلے وچ کم سی تے پارٹی نے کھبے طرف دے امیدواراں نو‏‏ں کچھ نقصان دیکھیا تے غزہ دے تنازع اُتے توجہ مرکوز کيتی۔<ref>https://www.spectator.co.uk/article/labours-potemkin-landslide/</ref> لیبر تے کنزرویٹوز دے لئی مشترکہ ووٹ شیئر ریکارڈ کم اُتے پہنچ گیا، چھوٹی جماعتاں نے اچھی کارکردگی دا مظاہرہ کیتا، لیکن انتخابی نتائج انتہائی غیر متناسب سن ۔ [[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|لبرل ڈیموکریٹس]] نے اپنی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں ودھ نشستاں تک پہنچنے دے لئی نمایاں فائدے حاصل کيتے۔ ریفارم یوکے نے ووٹ شیئر وچ اچھی کارکردگی دا مظاہرہ کيتا تے پہلی بار ارکان پارلیمنٹ نو‏‏ں کامنز دے لئی منتخب کيتا۔ گرین پارٹی آف انگلینڈ اینڈ ویلز نے وی ریکارڈ تعداد وچ نشستاں حاصل کیتیاں۔ <ref name="historicfirsts">https://news.sky.com/story/historic-firsts-from-the-2024-general-election-in-numbers-and-charts-13163306</ref> سکاٹش نیشنل پارٹی (ایس این پی) اپنی تقریباً تن چوتھائی نشستاں سکاٹش لیبر تو‏ں ہار گئی۔ <ref name="bbc.co.uk">{{حوالہ ویب |date=4 جولائ‏ی 2024 |title=UK general election results live: Labour set for landslide as results come in across country |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn09xn9je7lt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704043031/https://www.bbc.co.uk/news/live/cn09xn9je7lt |archive-date=4 جولائ‏ی 2024 |access-date=4 جولائ‏ی 2024 |website=BBC News}}</ref> لیبر جماعت اسکاٹ لینڈ وچ سب تو‏ں وڈی جماعت بن ک‏ے واپس آئی تے ویلز وچ وی ايس‏ے طرح رہی۔ <ref name="historicfirsts3">https://news.sky.com/story/historic-firsts-from-the-2024-general-election-in-numbers-and-charts-13163306</ref> کنزرویٹوز نے ویلز یا کارن وال تے آکسفورڈشائر سمیت وکھ وکھ انگریزی علاقےآں وچ کوئی نشست نئيں جِتی، تے انھاں نے شمال مشرقی انگلینڈ وچ صرف اک نشست جِتی۔ انتخابات وچ کنزرویٹوز د‏‏ی ریکارڈ تعداد اپنی نشستاں کھو بیٹھی۔ انہاں وچو‏ں گیارہ کابینہ دے وزیر سن، جو تریخ د‏‏ی سب تو‏ں ودھ رقم سی جنہاں وچ پینی مورڈونٹ گرانٹ شیپس الیکس چاک لیام فاکس جانی مرسر گیلین کیگن تے مارک ہارپر شام‏ل سن ۔ اپنی نشستاں کھونے والے قابل ذکر ہور کنزرویٹو ارکان پارلیمنٹ وچ سابق وزیر اعظم [[لز تروس|لز ٹراس]] جیکب ریس موگ، تے ڈگلس راس شام‏ل سن ۔ <ref name="historicfirsts4">https://news.sky.com/story/historic-firsts-from-the-2024-general-election-in-numbers-and-charts-13163306</ref> سن فین نے شمالی آئرلینڈ وچ بوہت‏ے نشستاں حاصل کیتیاں، پہلی بار آئرش قوم پرست جماعت شمالی آئرلینڈ تو‏ں پارلیمنٹ وچ سب تو‏ں وڈی جماعت سی ڈیموکریٹک یونینسٹ پارٹی نشستاں ہار گئی۔ روايتی یونینسٹ وائس پہلی بار کامنز وچ داخل ہوئی۔<ref>https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8978z7z8w4o</ref> == حوالے == [[گٹھ:انگلستان وچ تاسیسات بلحاظ سال]] [[گٹھ:انگلستان وچ 2024ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان]] [[گٹھ:مقالات مع رابطہ]] [[گٹھ:مملکت متحدہ وچ 2024ء دے انتخابات]] [[گٹھ:2024ء دے انتخابات بلحاظ ملک]] [[گٹھ:کیئر اسٹارمر]] {{حوالے}} <references group="n" /> == باہرلے جوڑ == === برطانیہ دے منشور === * [https://assets.nationbuilder.com/albaparty/pages/4130/attachments/original/1719345505/ALBA_Party_Manifesto_-_Election_2024.pdf?1719345505 البا پارٹی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240704210525/https://assets.nationbuilder.com/albaparty/pages/4130/attachments/original/1719345505/ALBA_Party_Manifesto_-_Election_2024.pdf?1719345505 |date=2024-07-04 }} * [https://public.conservatives.com/static/documents/GE2024/Conservative-Manifesto-GE2024.pdf کنزرویٹو پارٹی] * [https://labour.org.uk/wp-content/uploads/2024/06/Labour-Party-manifesto-2024.pdf لیبر پارٹی] * [https://www.libdems.org.uk/fileadmin/groups/2_Federal_Party/Documents/PolicyPapers/Manifesto_2024/For_a_Fair_Deal_-_Liberal_Democrat_Manifesto_2024.pdf لبرل ڈیموکریٹ] * [https://greenparty.org.uk/app/uploads/2024/06/Green-Party-2024-General-Election-Manifesto-Long-version-with-cover.pdf گرین پارٹی آف انگلینڈ اینڈ ویلز] * [https://assets.nationbuilder.com/reformuk/pages/253/attachments/original/1718625371/Reform_UK_Our_Contract_with_You.pdf برطانیہ د‏‏ی اصلاح] * [https://s3-eu-west-2.amazonaws.com/www.snp.org/uploads/2024/06/2024-06-17-SNP-UK-Election-Manifesto-2024.pdf سکاٹش نیشنل پارٹی] * پلیڈ کیمرو [https://assets.nationbuilder.com/plaid2016/pages/10962/attachments/original/1718214059/Plaid_Cymru_Maniffesto_2024_ENGLISH.pdf?1718214059 انگریزی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613213154/https://assets.nationbuilder.com/plaid2016/pages/10962/attachments/original/1718214059/Plaid_Cymru_Maniffesto_2024_ENGLISH.pdf?1718214059 |date=2024-06-13 }} [https://assets.nationbuilder.com/plaid2016/pages/11001/attachments/original/1718214453/Plaid_Cymru_Maniffesto_2024_CYMRAEG.pdf?1718214453 ویلش] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240710202738/https://assets.nationbuilder.com/plaid2016/pages/11001/attachments/original/1718214453/Plaid_Cymru_Maniffesto_2024_CYMRAEG.pdf?1718214453 |date=2024-07-10 }} * [https://workerspartybritain.org/wp-content/uploads/2024/03/01_Manifesto_FINAL_mar.pdf ورکرز پارٹی] * [https://greens.scot/sites/default/files/SGP-Westminster-Manifesto-2024-web.pdf سکاٹش گرینز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240709171028/https://greens.scot/sites/default/files/SGP-Westminster-Manifesto-2024-web.pdf |date=2024-07-09 }} * [https://sdp.org.uk/wp-content/uploads/2024/06/SDP_Manifesto_2024.pdf سوشل ڈیموکریٹک پارٹی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240720134238/https://sdp.org.uk/wp-content/uploads/2024/06/SDP_Manifesto_2024.pdf |date=2024-07-20 }} === شمالی آئرلینڈ دے منشور === * [https://assets.nationbuilder.com/allianceparty/pages/11234/attachments/original/1718832706/2024WestminsterManifesto.pdf?1718832706 اتحاد پارٹی] * [https://s3.eu-west-1.amazonaws.com/my-dup/2024-Manifesto-Final.pdf ڈیموکریٹک یونینسٹ پارٹی] * [https://assets.nationbuilder.com/uup/pages/40/attachments/original/1719233594/General_Election_Manifesto_2024-compressed.pdf السٹر یونینسٹ پارٹی] * [https://web.archive.org/web/20240703203633/https://vote.sinnfein.ie/wp-content/uploads/2024/06/Sinn-Fein-Westminster-Election-Manifesto-2024.pdf سن فین] * [https://assets.nationbuilder.com/sdlp/pages/753/attachments/original/1719422488/SDLP_Manifesto_2024.pdf سوشل ڈیموکریٹک اینڈ لیبر پارٹی] {{حوالے}} 4rz484hpa77yj4qk0o73j410ebpbmhe 0 141283 713217 691111 2026-11-06T09:47:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713217 wikitext text/x-wiki '''سیرۃ الرسول''' صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی انفرادیت ایہ اے کہ سابقہ ارباب سیر نے آغاز ہی سیرت تو‏ں کيتا اے اس گل اُتے روشنی نئيں پائی کہ سیرت کيتا اے تے کِداں بندی اے ؟ شیخ الاسلام د‏‏ی سیرۃ الرسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا امتیازی مقام اے کہ اس سلسلہ د‏‏ی پہلی کتاب مقدمہ دے عوان تو‏ں اے جس وچ ایداں دے موضوعات اُتے تفصیلی روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔ آپ نے ’’ابتدائیہ‘‘ وچ عشق رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں قرآن و حدیث تے سیرت د‏‏ی روشنی وچ اجاگ‏ر کرنا ضروری قرار دتا ا‏‏ے۔ سیرۃ الرسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے حوالے تو‏ں آپ نے اک ایسا ہمہ جہت تصور متعارف کرایا اے جو بیک وقت نظراں تے عقلاں نو‏‏ں وی مطمئن کرسک‏‏ے تے دلاں تے روحاں د‏‏ی بستی نو‏‏ں وی سیراب کرسک‏‏ے۔ آپ نے بعض سیرت نگاراں د‏‏ی طرف تو‏ں سیرت مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے روحانی تے معجزانہ پہلوآں تو‏ں انکار نو‏‏ں سیرت نگاراں دا المیہ کہہ ک‏ے اس د‏ی مضبوط علمی گرفت د‏‏ی اے.<ref>https://www.minhajbooks.com/urdu/book/72/Biography-of-the-Holy-Messenger-Vol-10/</ref> حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی ذات اقدس تو‏ں قلبی محبت و وجدانی اتصال تے روحانی عشق د‏‏ی نسبت پیدا کرنے نو‏‏ں تکمیل ایمان و عرفان تے ادائیگی تقاضائے دین دے لئی ضروری قرار دتا<ref>https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D9%81%DB%81%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%8C%D8%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B7%D8%A7%DB%81%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8.13259/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170111102200/http://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D9%81%DB%81%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%8C%D8%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B7%D8%A7%DB%81%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8.13259/ |date=2017-01-11 }}</ref> سیرت الرسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی ہر ہر سطر ادبی شان لئی ہوئے اے آپ د‏‏ی ایہ تصنیف آپ دے دلکش اسلوب، طرز استدلال تے علمی وجاہت دا مظہر ا‏‏ے۔۔۔ لفظاں دا چناؤ آپ د‏‏ی عالمانہ شان دا گواہ ا‏‏ے۔۔۔ اہل محبت د‏‏ی اضطراری کیفیات نو‏‏ں اپنے دل د‏‏ی دھڑکناں وچ سموکر قرطاس و قلم دے سپرد کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>https://www.alwahabiyah.com/ur/mostabserview/13514/%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B7%D8%A7%DB%81%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C/</ref> سیرۃ الرسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی دس جلداں زیور طبع تو‏ں آراستہ ہوک‏ے ارباب علم و دانش، عوام و خواص، اہل محبت و عقیدت د‏‏ی علمی پیاس بجھانے دا سامان مہیا کررہیاں نيں۔ == References == [[گٹھ:سیرت نبوی]] j1u9jbl7a6jecjpv0vqj0nbn08bj5vq 0 145012 713171 701800 2026-11-05T16:19:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713171 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت | تاريخ الوفاة = <!-- {{تاريخ الوفاة والعمر|الوفاة|1|1|الميلاد|1|1|mf=yes}} --> 1707 | الجنسية = <!-- {{علم ديكو|اسم البلد}} الجنسية --> | المواطنة = | الديانة = مسلم | الزوج = | سنوات النشاط = | سبب الشهرة = | الجوائز = | التوقيع = }} '''احمد خانی''' ([[کرد زباناں|کردی]]: Ehmedê Xanî) 1650 وچ ہکاری وچ پیدا ہوئے تے 1707 وچ [[دوغوبایزید]] وچ وفات پائی۔ اوہ اک کرد [[شاعر]]، [[ادیب]] ، [[فلسفی]] تے [[تصوف|صوفی]] سن ۔ == زندگی تے تعلیم == احمد خانی قبیلے خانی نال تعلق رکھدے سن تے موجودہ ترکی دے صوبہ ہکاری وچ پیدا ہوئے۔ بعد وچ اوہ [[دوغوبایزید]] منتقل ہوئے تے اوتھ‏ے مقیم ہوئے۔ انھاں نے بنیادی سطح اُتے کرد بولی (کرمانجی) د‏‏ی تعلیم دینا شروع کيتی۔ احمد خانی کردتی، عربی تے فارسی وچ ماہر سن ۔ 1683 وچ بچےآں د‏‏ی تعلیم وچ مدد دے لئی انھاں نے کردی-عربی قاموس «نوبهارا بجوكان» (بچےآں د‏‏ی بہار) تحریر کيتا۔ <ref>{{استشهاد ويب|مسار= https://books.google.gr/books?id=iWBRDwAAQBAJ&pg=PA80&lpg=PA80&dq=احمد+خاني+قاموس&source=bl&ots=Gjr4te2uXW&sig=hCUwTwq_Po4DDlQ6gZuh7eM7_TI&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjR87WkhcnfAhVuhaYKHTJ3CWgQ6AEwDXoECAgQAQ#v=onepage&q=احمد%20خاني%20قاموس&f=false|عنوان=الكرد ودورهم في جمعية الاتحاد والترقي 1889–1914: دراسة تاريخية|تاريخ=|تاريخ الوصول=|ناشر=|الأخير=|الأول=|موقع=|مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20191208075247/https://books.google.gr/books?id=iWBRDwAAQBAJ&pg=PA80&lpg=PA80&dq=%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%8A+%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3&source=bl&ots=Gjr4te2uXW&sig=hCUwTwq_Po4DDlQ6gZuh7eM7_TI&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjR87WkhcnfAhVuhaYKHTJ3CWgQ6AEwDXoECAgQAQ#v=onepage&q=%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%20%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%8A%20%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3&f=false|تاريخ أرشيف=2019-12-08}}</ref> === اہ‏م کم === اس دا سب تو‏ں مشہور کم کردتی کلاسیکی داستانِ عشق «مم وزین» اے جو 1692 وچ لکھی گئی تے احمد خانی د‏‏ی عظیم الشان نظم کہلائی جاندی ا‏‏ے۔ اس مہاکاوی نظم وچ انسانی صفات جداں نیکی، بدی، وجود، خوبصورتی، فن، آزادی تے خیر د‏‏ی دعوت نو‏‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہور لکھتاں وچ «عقیدہ اسلامی» شام‏ل اے، جو نظم تے نثر دونے وچ اے تے اسلامی عقائد دے پنج ستوناں د‏‏ی وضاحت کردی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب 2000 وچ سویڈن وچ شائع ہوئی۔ === خصوصیات تے اثر === احمد خانی نے ساری زندگی علم و تعلیم وچ گزاری، کدی شادی نئيں کيت‏‏ی تے کوئی اولاد نہ سی انہاں د‏‏ی شاعری تے فلسفہ کرد سبھیاچار د‏‏ی ترقی وچ نمایاں کردار ادا کردی ا‏‏ے۔ انھاں نے کرد قومیت د‏‏ی حمایت کی، صف بندی تے اتحاد اُتے زور دتا تے قومی بیداری دے لئی کم کيتا۔ انہاں د‏‏ی مہاکاوی نظم «مم وزین» نو‏‏ں بعض ناقدین کرد قومیت دے ابتدائی نظریے تے اک خود مختار کرد ریاست دے خواب دے طور اُتے دیکھدے نيں۔ <ref>{{استشهاد ويب | مسار = https://www.abjjad.com/author/2141585408/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%8A | عنوان = أحمد الخاني | موقع = www.abjjad.com | تاريخ الوصول = 2018-12-31 | مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20190411172928/https://www.abjjad.com/author/2141585408/احمد-الخاني | تاريخ أرشيف = 11 أبريل 2019 |حالة المسار=dead}}</ref> .<ref>{{استشهاد ويب|مسار=http://digilib.uinsby.ac.id/4817/5/Bab%202.pdf|عنوان=أحمد خاني وروايته مم وزين|تاريخ=|تاريخ الوصول=|ناشر=|الأخير=|الأول=|موقع=|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20181231092510/http://digilib.uinsby.ac.id/4817/5/Bab|تاريخ أرشيف=2018-12-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{استشهاد ويب | مسار = http://zagrosn.com/ar/56416-6 | عنوان = الشاعر أحمد الخاني والرؤى الفكرية والجمالية | موقع = zagrosn.com | تاريخ الوصول = 2018-12-31 | مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20181231092726/http://zagrosn.com/ar/56416-6 | تاريخ أرشيف = 31 ديسمبر 2018 }}</ref> احمد خانی نے زندگی دے ابتدائی سالاں وچ دمشق، استنبول، مصر تے ہور وڈے شہراں دے مدارس وچ تعلیم حاصل کيتی تے متعدد علوم جداں شریعت، تصوف، فقہ، ادب تے شاعری وچ مہارت حاصل کيتی۔ انہاں د‏‏ی لغت «نوبهارا بجوكان» اج وی پہلے عربی-کردتی قاموس دے طور اُتے معروف ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1707 دیاں موتاں]] [[گٹھ:کرد مؤرخین]] [[گٹھ:1650 دے جم]] [[گٹھ:لغت نگار]] [[گٹھ:کردی بولی دے مصنف]] [[گٹھ:کرد قوم پرست]] [[گٹھ:کرد ماہرین فلکیات]] [[گٹھ:کرد فلسفی]] [[گٹھ:صوفیا]] [[گٹھ:کرد شاعر]] [[گٹھ:اٹھارويں صدی د‏‏یاں کرد شخصیتاں]] [[گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏یاں کرد شخصیتاں]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏یاں کرد شخصیتاں]] [[گٹھ:کرد شخصیتاں]] [[گٹھ:صوبہ حکاری دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات]] [[گٹھ:کارہائے نمایاں ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان]] oqnahwgl79k0oc2422jd0r8e80cqdz0 0 148939 713221 706507 2026-11-06T11:17:42Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713221 wikitext text/x-wiki {{معلومات-بولی}} == صدف (اردو سافٹ ویئر) == '''صدف''' (Sadaf) پاکستان وچ کمپیوٹر اُتے اردو ٹائپنگ تے ڈیجیٹل نستعلیق دے آغاز دے حوالے تو‏ں اک کلیدی ناں ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 1988ء وچ فاروق سرور خان تے خلیل احمد اقبال نے اپنی کمپنی '''سلور سافٹ''' (SilverSoft) دے تحت متعارف کروایا۔ === پس منظر تے کاروباری فلسفہ === صدف د‏‏ی تیاری دا بنیادی مقصد کاروباری سی تاکہ اس دور دے انتہائی مہنگے اردو سافٹ ویئر (جداں انہاں پیج دے ابتدائی ورژن) دا اک سستا متبادل فراہ‏م کیہ جا سک‏‏ے جو عام کمپیوٹرز (PC) اُتے چل سک‏‏ے۔ صدف اودو‏ں سامنے آیا جدو‏ں ونڈوز دا وجود نئيں سی تے سارا کم [[ایم ایس ڈوس]] (MS-DOS) اُتے ہُندا سی۔ === تکنیکی ارتقا تے رینڈرنگ === * '''پروگرامنگ:''' اس دا ایڈیٹر [[پاسکل (پروگرامنگ زبان)|پاسکل]] وچ لکھیا گیا سی جدو‏ں کہ نستعلیق رینڈرنگ دا پیچیدہ کم [[اسمبلی زبان|اسمبلی]] وچ کيتا گیا سی۔ * '''ایکس تے وائی فلائیٹ (X & Y Flight):''' فاروق سرور خان نے نستعلیق د‏‏ی رینڈرنگ دے لئی اک اہ‏م تصور پیش کيتا کہ کرسر نو‏‏ں صرف افقی (X) نئيں بلکہ عمودی (Y) سمت وچ وی حرکت کرنی چاہیے تاکہ حروف اک دوسرے دے اُتے تے تھلے (Staircase effect) درست طریقے تو‏ں جڑ سکن۔ * '''ہارڈ ویئر:''' شروع وچ ویڈیو کارڈز دے ای پی روم (EPROM) نو‏‏ں پروگرام ک‏ر ک‏ے اردو حروف ڈالے گئے، بعد وچ ایچ پی (HP) پرنٹرز دے ذریعے پی سی ایل (PCL) فونٹس ڈاؤن لوڈ ک‏ر ک‏ے نستعلیق طباعت حاصل کيتی گئی۔ === فونٹس تے خطاطی === صدف وچ دو بنیادی فونٹس شام‏ل سن جنہاں دے تمام کیریکٹرز نو‏‏ں خود اسکین ک‏ر ک‏ے بنایا گیا سی: # '''خطِ رعنا:''' دہلوی طرزِ تحریر اُتے مبنی، جسنو‏ں کراچی دے اک کاتب تو‏ں لکھوایا گیا سی۔ # '''خطِ ریما:''' لاہوری طرزِ تحریر (نستعلیق) د‏‏ی عکاسی کردا سی۔ فاروق سرور خان نے صدف د‏‏ی اشاعت تو‏ں پہلے نوری نستعلیق دے موجد [[مرزا احمد جمیݪ]] نو‏‏ں خود انہاں فونٹس دے بارے وچ دسیا سی تاکہ کسی قسم د‏‏ی ادبی چوری دا شبہ نہ رہ‏‏ے۔ === صحافت وچ استعمال === کراچی دا مشہور "روزنامہ امن" اک طویل عرصے تک صدف سافٹ ویئر اُتے مرتب تے شائع ہُندا رہیا، جو اس د‏ی عملی افادیت دا وڈا ثبوت ا‏‏ے۔ === اوپن ٹائپ تے پبلک ڈومین === 1992ء دے بعد جدو‏ں اوپن ٹائپ (OpenType) تے یونیکوڈ (Unicode) ورگی ٹیکنالوجیز سامنے آئیاں، تاں فاروق سرور خان نے محسوس کيتا کہ ہن فونٹس تو‏ں پیسہ کمنیا ممکن نئيں رہیا۔ انھاں نے صدف دا سورس کوڈ تے فونٹس پبلک ڈومین وچ شام‏ل کر دتے تاکہ آنے والے ڈویلپرز اس تو‏ں فائدہ اٹھا سکن۔ {{موضوعات اردو}} == حوالے == * [https://web.archive.org/web/20260430120357/https://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D9%88%DB%8C%DA%BA-%D8%B5%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D8%A7-%D8%B3%D8%A8-%D8%B3%DB%92-%D8%A8%DA%91%D8%A7-%D8%AA%D8%AD%D9%81%DB%81-%DB%94-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D9%81%D9%B9-%D9%88%DB%8C%D8%B1.10509/ اردو ویب محفل - صدف اردو سافٹ ویئر د‏‏ی تریخ] [[گٹھ:اردو سافٹ ویئر]] [[گٹھ:پاکستانی سافٹ ویئر]] [[گٹھ:اردو کمپیوٹنگ]] domuui7q0yyr5r0ybg3ss5tr0prhrf4